Behandeling van: het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 4261-4304

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

05-03-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 58, pagina 4261-4304

05-03-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24707Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van: - het wetsvoorstel Goedkeuring van de op 20 november 1995 te Brussel tot stand gekomen Euro-Mediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschap en haar lid-staten, enerzijds, en de Staat Israël, anderzijds (25036); - en één ander wetsvoorstel (24281).Pagina 4304-4319
Behandeling van: het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)Pagina 4261-4304
Presentie en opening (woensdag 5 maart 1997)Pagina 4253-4253
Behandeling van: het wetsvoorstel Een aantal wijzigingen van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (24669)Pagina 4261-4261
Behandeling van: het wetsvoorstel Instelling van vaste colleges van advies van het Rijk op het terrein van het Ministerie van Justitie (Wet adviesstelsel Justitie) (24881)Pagina 4254-4261
Lijst van ingekomen stukken (woensdag 5 maart 1997)Pagina 4319-4320
Regeling van werkzaamheden (woensdag 5 maart 1997)Pagina 4253-4254

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 218 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Nieuwe
regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer De Jong (CDA):Mijnheer de voorzitter! Voor ons ligt wat enige dagen geleden in Het Financieele
Dagblad het opus magnum van de minister werd genoemd. Wat ons betreft is het
een opus en als de minister ons belooft morgen een magnifiek optreden te verzorgen,
dan zullen wij er ook graag het predikaat "magnum" aan verlenen.Ik herinner mij dat ik ongeveer zes jaar geleden, bij de behandeling van
de nota Economie met open grenzen van minister Andriessen, namens mijn fractie
heb gepleit voor het schoeien van een Mededingingswet op de nieuwe leest van
een verbodswetgeving. Dat kwam ons bij een volgende gelegenheid op een zware
reprimande te staan van Broos van Erp, de woordvoerder van de VVD, die wij
hier vandaag zo node missen. Hij vond immers de misbruikwetgeving een ideaal
systeem voor het mededingingsbeleid in ons land en hij was van mening dat
het ook paste bij onze cultuur. Ik had dit debat van vandaag graag met hem
gevoerd – niets ten nadele van mevrouw Voûte – maar ik vind
de reden waarom hij er niet is zodanig, dat ik hem hier wil noemen.Het mededingingsbeleid in ons land is tot nu toe steeds geformuleerd in
termen van bestrijding van excessen. De eerste regeling, de ondernemersovereenkomstenwet
van 1935, was vooral bedoeld om de desastreuze prijsonderbieding van de jaren
dertig te kunnen indammen. Daartoe was de beschikking over het instrument
van het algemeen verbindend verklaren nodig. Overeenkomsten
tussen ondernemers om "cut throat competition" te voorkomen, werden dwingend
opgelegd aan alle concurrenten in een markt. Het valt op dat deze mogelijkheid
in dit wetsvoorstel is verdwenen en dat vraagt om enige opheldering. Het mededingingsbeleid
moet niet te beperkt worden opgevat. Het gaat niet alleen om het verbieden
van afspraken die de onderlinge concurrentie te veel aan banden leggen, maar
ook om het kunnen uitbannen van een teveel aan concurrentie. Een wet moet
gelden "for all seasons". Of zijn wij inmiddels zo wijs dat hollende deflatie
nooit meer zal voorkomen? Het feit dat het algemeen verbindend verklaren slecht
past in een verbodssysteem, kan niet doorslaggevend zijn. Het systeem is geen
doel op zichzelf. Ten tijde van cut throat competition zal de overheid niet
werkloos mogen toezien. Hoe denkt de minister dan te zullen optreden?Mededingingsbeleid is geen gemakkelijk beleid, omdat er geen blauwdruk
bestaat van een situatie die men gewenst beschouwt. Het model van volledige
concurrentie kan geen referentiepunt zijn, omdat het te veel van de werkelijkheid
abstraheert. Reeds bij de behandeling van de WEM in de Tweede Kamer in 1956
stelde Hazenbosch de wet te kunnen ondersteunen vanwege de bevestiging "van
het feit dat wij de ideaaltypische romantiek van de markt met volledig mededinging
te boven zijn". Economische machtsposities en mededingingsregelingen kunnen
niet worden gevat in een zwart-witschema. Economische macht en afspraken tussen
ondernemers zijn niet uit zichzelf goed of slecht. Het vergt steeds weer een
politieke beoordeling of een economische machtspositie moet worden bestreden
door het mededingingsbeleid of juist niet. Hetzelfde geldt voor mededingingsregelingen.Het zou geweldig helpen indien we in staat zouden zijn normen en criteria
te formuleren op grond waarvan mededingingsregelingen en machtsposities zouden
kunnen worden gescheiden in goede en kwade. Tot nu toe is dat niet gelukt,
althans niet in die mate dat mededingingsbeleid tot een routineus handelen
zou kunnen worden beperkt. In 1956 bij de behandeling van de WEM werd gekozen
voor de norm van de "gezonde mededinging". Dat is "die wedijver tussen ondernemingen,
welke de economische expansie dient dan wel de economische stagnatie bestrijdt
en welke leidt tot een redelijke spreiding van de vruchten van de economische
expansie". In het voorliggende wetsvoorstel worden mededingingsafspraken vrijgesteld
als ze "bijdragen tot verbetering van de productie of van de distributie of
tot verbetering van de technische of economische vooruitgang. Tevens moet
een billijk aandeel in de uit die verbetering voortvloeiende voordelen de
gebruikers ten goede komen". Wat opvalt in deze twee formuleringen is dat
ze als twee druppels water op elkaar lijken, maar ook dat ze weinig operationeel
zijn. Toepassing van dit soort normen zal nooit tot een routineuze uitvoering
van de wet kunnen leiden, maar altijd ruimte geven voor interpretatie en beoordeling
van geval tot geval. Mededingingsbeleid is derhalve casuïstisch beleid.Een casuïstische benadering komt echter nogal gauw in strijd met
de verlangde rechtszekerheid. Voor de Europese Commissie, in haar recente
groenboek, is dit aanleiding te overwegen om te komen tot relatief simpele
vuistregels. Immers een volledige economische analyse per geval zou veel te
kostbaar zijn en te tijdrovend. Als vuistregel zou bijvoorbeeld gehanteerd
kunnen worden dat ondernemingen beneden een bepaald marktaandeel uitgezonderd
worden. Het is opvallend dat de minister hieraan in het geheel geen aandacht
besteedt.Onze economische orde is een gemengde orde. Het model van de volledige
vrije mededinging noch het model van de centrale staatseconomie heeft voor
ons enige aantrekkelijkheid. De gemengde orde heeft onze voorkeur. Daarin
komen zowel ondernemingsgewijze productie voor als productie onder leiding
van de overheid. Grensverkeer is mogelijk daar waar wij spreken van privatisering
dan wel collectivisering. Soms staan ondernemingen en overheid in concurrentie
met elkaar. Daar loert het gevaar dat de overheid ondernemingen oneerlijke
concurrentie aandoet. Prof. Cohen onderzoekt deze kwestie en ik kom daar later
nog op terug. De bemoeienis van de overheid met de private sector door middel
van mededingingsbeleid komt voort uit de taak van de overheid als hoedster
van het algemene belang. Ondernemingen streven niet het algemeen belang na,
maar hebben veelal als doelstelling continuïteit en rendement. In veel
gevallen leidt de ondernemingsgewijze productie tot resultaten die overeenkomen
met het algemeen belang, maar het is geen automatisme. In die gevallen heeft
de overheid tot taak te kunnen ingrijpen. Wij zijn derhalve overtuigd van
de noodzaak van een mededingingsbeleid.De volgende vraag is dan voor welk systeem je kiest. Ruwweg zijn er twee
mogelijkheden: een misbruiksysteem of een verbodssysteem. In 1956 heeft men
gekozen voor misbruikwetgeving. Minister Zijlstra stelde dat een verbodswetgeving
aan het werkelijke leven geen recht doet. "Met simpele rechtlijnige en eenvormige
maatregelen alleen komt men er niet". Misbruikwetgeving zou een erkenning
zijn van het feit dat de mededingingssituatie verschilt tussen bedrijfstakken.
Er bestaat geen verplichting in te grijpen, er kan worden ingegrepen. Bovendien
toont dit beleid de noodzakelijke eerbied voor de contractvrijheid. Naar de
mening van onze fractie zijn deze argumenten nog steeds geldig. Het is alleen
de vraag of ze bij een verbodssysteem per definitie overboord worden gezet.
Dat is naar onze mening niet het geval. Het onderscheid tussen een misbruiksysteem
en verbodswetgeving is wel principieel, maar kan praktisch heel dicht bij
elkaar liggen. Het "nee, tenzij" van het verbodssysteem kan sterk overeenkomen
met het "ja, mits" van de misbruikwetgeving. Sterker nog: het onverbindend
verklaren van soorten mededingingsafspraken zoals horizontale prijsbinding
of marktverdelingsregelingen is in wezen een verbod. Hoeft derhalve op praktische
gronden het verschil tussen misbruik of verbod niet te worden overdreven,
de doorslag voor onze fractie om over te aan op het verbodssysteem heeft gelegen
in de te verwachten effectiviteit van het beleid. Met name het proefschrift
van Uitermark, de toenmalige secretaris van de commissie economische mededinging
in 1990, bracht in alle hevigheid de povere uitvoering van de Wet economische
 mededinging over het voetlicht. Het beeld van de bewasemde
keukenruit die later wordt vervangen door matglas, blijft hangen. "Wie kennis
nam van de (...) beschouwingen inzake de beleidsrichtlijnen is het nu reeds
te moede als wordt hem nog slechts via een bewasemde keukenruit een blik gegund
op de bereiding van een smakelijk gerecht. Daarbij verneemt hij via het openstaande
bovenlicht nog wel steeds flarden van op zichzelf staande begrijpelijke, maar
in combinatie met elkaar minder duidelijke zinnen uit een toch als degelijk
bekend staand kookboek van de Haagse school."De bewijsvoering van misbruik op grond van het algemeen belang was moeilijk.
Ook moet worden geconstateerd dat de ambitie van Zijlstra kennelijk groter
was dan die van veel van zijn opvolgers, daarin overigens gesteund door het
parlement dat genoegen nam met het bovenlicht en de bewasemde ruit. Vermeld
moet wel worden dat in 1990 ten tijde van het verschijnen van Uitermarks proefschrift
een periode was aangebroken waarin het mededingingsbeleid een opleving meemaakte.
Staatssecretaris Evenhuis lanceerde in 1987 een activiteitenplan dat beoogde
de activering en de intensivering van het mededingingsbeleid op de rails te
zetten. Dit beleid is voortgezet door staatssecretaris Van Rooy, die in concreto
horizontale prijsbinding verbood, evenals marktverdelingsafspraken. Vanuit
de Kamer werd dit beleid ondersteund en zelfs werd om meer gevraagd. Reeds
in 1990 vroegen CDA, PvdA en D66 om parallel aan het beleid van onverbindend
verklaren een traject te starten om de wetgeving op Europese lees –
een verbodssysteem – te schoeien. Alleen de VVD verdedigde aanvankelijk
het misbruiksysteem. De staatssecretaris had aanvankelijk een voorkeur voor
een volgtijdelijke benadering. Zij noemde dat de dakpansgewijze benadering.
Toch zond zij begin 1994 een adviesaanvrage aan de SER ter voorbereiding van
een verbodswetgeving. Inmiddels ook met steun van de VVD. Als in de inleiding
van de memorie van toelichting staat dat op 25 november 1992 de vaste commissie
voor Economische Zaken ermee heeft ingestemd dat de wet zou overgaan op een
verbodssysteem, dan is dat een understatement. Omdat wij hechten aan continuïteit
van ons eigen standpunt, zijn wij derhalve ingenomen met het onderhavige wetsvoorstel
wat de basisconceptie van een verbodswet betreft.Er wordt wel gesteld dat een verbodssysteem past bij een maatschappij
die zich oriënteert op een neoliberale voorkeur voor volledige en vrij
concurrentie. Misbruikwetgeving zou dan meer aansluiten bij de voorstanders
van een gemengde orde die oog hebben voor de alledaagse werkelijkheid en daarom
een casuïstisch beleid voorstaan. Onze fractie herkent zich niet in zo'n
typering. Het is mogelijk dat een actiever mededingingsbeleid op grond van
de WEM de behoefte om over te schakelen op een verbodssysteem minder groot
had doen zijn. Echter, zoals Zijlstra ook in zijn memoires stelt, was het
aanpakken van machtsposities in de vorm van monopolies juridisch weerbarstig.
Volgens Zijlstra is het maar goed dat de Europese Gemeenschap op dit terrein
het heft in handen heeft gekregen, "want in ons lieve vaderland zou een effectief
kartelbeleid waarschijnlijk nooit echt van de grond zijn gekomen". Net zoals
bij een misbruiksysteem zal ook een verbodssysteem in hoge mate casuïstisch
beleid vergen. Algemene verboden worden omringd met mogelijkheden van vrijstelling
en ontheffing en eventueel beroep. Daarnaast geeft de wet interpretatieruimte.
Te denken valt aan de concrete invulling die een cruciaal begrip als "de relevante
markt" vergt. Een dergelijke benadering vereist analyse van de mate van concurrentie
op concrete markten. Slechts dan is het immers mogelijk te komen tot uitspraken
of de mededingingsbeperkende afspraken bijdragen aan verbetering van productie,
distributie en technische of economische vooruitgang en of deze afspraken
uiteindelijk de consument ten goede komen. Zonder grondige kennisneming van
de situatie op concrete markten zal dat niet gaan.Men kan het betreuren dat vanuit de economische wetenschap geen duidelijke
normen worden aangeleverd op grond waarvan de concurrentiesituatie op concrete
markten kan worden bepaald. Het steriele algemene evenwichtsdenken en de Pareto-optimaliteit
dragen er niet toe bij dat de relevantie van de economische wetenschap voor
de dagelijkse uitvoering van de sociaal-economische politiek toeneemt. In
zijn eerder aangehaalde proefschrift onderneemt Uitermark een uitgebreide
rondgang langs de verschillende stromingen in de economische theorie. De resultaten
daarvan zijn voor de concrete optuiging van een mededingingsbeleid nogal teleurstellend.
Na het hoge abstractieniveau van welvaartstheorie, evenwichtsdenken enz. te
hebben verlaten, pleit hij ten slotte voor het vanuit een minder hoog gegrepen
gezichtspunt naar de marktwerking kijken "met behulp van een nauwkeurig onderzoek
van concrete marktgebeurtenissen en de uitkomsten die zij opleveren". Een
goed functionerende markt zou aan de hand van de volgende vijf criteria kunnen
worden onderzocht: marktruiming, winstnormalisering, marktmachterosie, productinnovatie
en procesinnovatie.Het gaat er nu niet om vast te stellen dat deze criteria noodzakelijk
en voldoende zin voor een analyse van de concurrentie op een markt. Maar anderzijds
zal zonder inzicht in de mate waarin deze en wellicht andere criteria functioneren,
geen ingrijpen op grond van het mededingingsbeleid verdedigd kunnen worden.Kijkend naar wat de economische wetenschap de beleidsmaker en -uitvoerder
kan aanreiken, is het hoopvol dat de laatste tijd naast het algemene evenwichtsdenken
meer aandacht opkomt voor de analyse van het daaraan ten grondslag liggende
ruilproces. Bekend zijn de impliciete contracten van Okun. De toenemende aandacht
voor de problematiek van de transactiekosten en het vermijden van te grote
onzekerheden op markten wijzen op een nieuwe richting in het denken. In ons
land zijn met name Van Praag en Kuipers te noemen. Ik noem hen met ere, met
name omdat zij zich er niet voor schamen lid van de VVD te zijn. Liefhebbers
van de pure competitie zullen gedragingen en instituties die transactiekosten
en onzekerheden verminderen, al gauw beperkingen van de mededinging noemen.
Maar als het gaat om een efficiënte marktwerking, kan daartegen moeilijk
bezwaar worden gemaakt. Zo kan bijvoorbeeld worden gesteld dat de detailhandel
de marktvorm van de monopolistische concurrentie overheerst. De aanbodkant
is relatief geconcentreerd en de concurrentie speelt zich
af tussen winkelketens annex formules. Deze marktvorm maakt het de consument
mogelijk om met lage transactiekosten de markt te verkennen en tevens zijn
aankopen in korte tijd te verrichten. Dergelijke concurrentie stelt eisen
aan het prijszettingsgedrag van de ondernemer. Een wispelturige prijszetting
zal het vertrouwen van de consument beschamen. Dit lijkt op een impliciet
contract, waarbij de detailhandel slechts periodiek de prijzen aanpast aan
opgetreden kostenstijgingen om het vertrouwen tussen hem en de onvolledig
geïnformeerde consument niet aan te tasten.Is een dergelijke prijsrigiditeit nu te beschouwen als een teken van onvoldoende
marktwerking? Het antwoord van Kuipers is heel duidelijk: "De marktwerking
is niet perfect, echter niet als gevolg van de onzekerheidsreducerende instituties,
maar als gevolg van de aan de ruil verbonden onzekerheden zelf. De prijsrigiditeiten
verminderen de onzekerheden en verbeteren hiermee de marktwerking."Nu terug naar het Europa-argument. Zonder nu van euroscepticisme te willen
worden beschuldigd kon ik een neiging in die richting nauwelijks onderdrukken
na lezing van de memorie van toelichting en de nota naar aanleiding van het
verslag. Ook voor onze fractie is het duidelijk dat een zekere harmonisatie
van wetgeving op dit terrein noodzakelijk is, al was het maar omdat het interstatelijk
deel van de goederenproductie en -distributie onder de Brusselse regels valt.
Dan is het handig wanneer de nationale wetgeving hetzelfde systeem hanteert
als Brussel, daarover geen misverstand. Wat het scepticisme aanwakkerde, was
het bijna slaafs en klakkeloos tot in de kleine lettertjes navolgen van Brussel.
Wanneer gevraagd wordt welke vrijstellingen of ontheffingen worden toegestaan
op een binnenlandse markt – de non-exposed sector – is het antwoord
doodleuk een grondige verhandeling van wat allemaal in Brussel is geregeld
en verder basta. Dat wil er bij onze fractie niet in.Overzichten van mededingingsbeleid in andere staten van de Europese Unie
laten allemaal verschillen ten opzichte van Brussel zien. Waarom zouden wij
nu weer het braafste jongetje van de klas willen zijn? En braafheid is nog
niet het ergste; het ergste is dat wij alles overschrijven wat in Brussel
is bedacht, met de blik op oneindig en het verstand op nul.Ter vermijding van misverstand: natuurlijk is het geen onzin wat in Brussel
wordt bedacht, maar vooraleer je de Brusselse regels hanteert en verder niets,
zul je antwoord moeten geven op de vraag of wellicht de Nederlandse situatie,
uiteenvallend in verschillende "sheltered markets", aanleiding zou kunnen
zijn tot een variatie op de Brusselse thema's. Deze juridische benadering
die de economische verdringt, speelt ons parten.Overigens gaat het niet alleen om sheltered markets. Van collega's in
mijn fractie hoor ik dat wij in vergelijking met de buurlanden bijvoorbeeld
bij het openbaar vervoer en bij de telecommunicatie vooroplopen in het toelaten
van concurrentie. Als het gevolg daarvan is dat buitenlandse ondernemingen
vrije toegang krijgen tot onze wegen, al of niet digitaal, maar de reciprociteit
niet gegarandeerd is, ben je niet helemaal verstandig bezig.Niet vergeten moet worden dat de Brusselse regels niet primair geschreven
zijn als mededingingsbepalingen. Het zijn primair regels die de marktintegratie
willen bevorderen. Dat kan ertoe leiden dat allocatieve efficiëntie ondergeschikt
wordt gemaakt aan marktintegratie. Dat leidt tot welvaartsverliezen in economische
zin. Zo is het opvallend dat bepalingen die territoria willen afschermen,
in Brussel hoger op de lijst van hetgeen verboden is staan dan andere mededingingsafspraken.
Franchising heeft een collectieve vrijstelling gekregen, vrijwillige filiaalbedrijven
en inkoopcombinaties niet. Autodealers hebben vrijstelling gekregen van hun
exclusieve distributierechten en hetzelfde geldt voor het bier.Is de veronderstelling juist, dat de hecht georganiseerde kleine groepen
méér voor elkaar krijgen dan de losser samenhangende organisaties
met de vele leden; een en ander geheel volgens de theorie van Olson?Een ander verwijt dat wordt gehoord, is dat Brussel de economische analyses
ondergeschikt maakt aan de juridische regels, althans economische analyses
hanteert die inmiddels zwaar verouderd zijn. Ik refereer aan een recent artikel
van prof. Van den Bergh in het Nederlands Juristenblad.Wat ook verbaast, is dat de minister nauwelijks aandacht besteedt aan
de recente bekendmaking van de commissie inzake de merkbaarheid van mededingingsbeperkende
afspraken. Tot nu toe werd daarvoor een criterium gehanteerd, ontleend aan
de omzet in geld. Nu is dat veranderd in een criterium dat aangeeft welk marktaandeel
een bedrijf heeft. Daarbeneden is het van de regel uitgezonderd. De minister
geeft aan dit merkbaarheidsvereiste geen vertaling. Waarom eigenlijk niet?
In de discussie met de detailhandel zou dat wellicht veel kou uit de lucht
kunnen nemen.De redenering die de minister hanteert om niet op deze verandering in
het merkbaarheidsvereiste in te gaan, is strikt formeel en puur defensief.
Een toch niet onbelangrijke wijziging in de Brusselse regels, een wijziging
die zeer nauw raakt aan de hele moeizame discussie met de detailhandel, wordt
even tussen neus en lippen weggeschoven. Dat doet wezensvreemd aan. Natuurlijk
hoeft deze bekendmaking niet te leiden tot wijziging van de wet. Daarin heeft
de minister gelijk. Het zou echter wel aanleiding kunnen zijn voor de minister
om zich in de discussie met de detailhandel wat meer begripvol op te stellen.Hetzelfde lot treft het groenboek. Ook hier zien wij de formele redenering,
dat het een discussiestuk betreft dat pas na verloop van tijd zou kunnen leiden
tot wijziging van het Brusselse beleid. Maar in het groenboek staat een heel
relevante beschouwing over de recente ontwikkelingen in de bedrijfskolom.Er staat bijvoorbeeld dat: - de pure franchising van tien jaar
geleden niet meer bestaat;- de informatietechnologie invloed heeft
op het franchisesysteem: bij gebruik van een centrale computer wordt het steeds
efficiënter om via één kanaal in te kopen en de prijsstelling
uniform te regelen;- verticale afspraken zeer effectief kunnen zijn
in het tegengaan van freeridersgedrag;- maximumdetailhandelsprijzen
efficiënt kunnen zijn door te voorkomen dat zowel de producent als de
detaillist hun eigen opslag op de prijs zetten (de dubbele mark-up);- in sommige markten de toegang alleen verzekerd is doordat er samenwerkingsverbanden
bestaan;- een combinatie van afspraken, vergeleken met één
afspraak, binnen een contract niet tot een verslechtering hoeft te leiden
vanuit een oogpunt van effectieve mededinging.Het getuigt toch niet van wijs beleid – wanneer al deze beschouwingen
ten beste worden gegeven, beschouwingen die er alle op wijzen dat er een versoepeling
van de regels zal optreden ten aanzien van de detailhandel – om deze
sector nu op z'n kop te zetten door alles te verbieden wat jarenlang was toegestaan
en daar over een paar jaar op terug te moeten komen. Het gaat erom dat het
beperken van het Nederlandse mededingingsbeleid door hetgeen naar ons overwaait
uit Brussel, niet bevredigt. Wat ontbreekt, is een zelfstandige economische
analyse en het daaruit trekken van conclusies. Nu worden met het overschrijven
van de Brusselse regels alle inconsistenties die daarin in de loop van de
jaren zijn gesloten, mee overgenomen. Tegelijk wordt met de regels willekeurig
omgesprongen, zoals blijkt uit het merkbaarheidsvereiste.Voorzitter! Afgelopen vrijdag bracht de vaste commissie voor Economische
Zaken een bezoek aan de KPN. De heer Verwaaijen vertelde ons toen een verhaal.
Als hij iets wil in zijn bedrijfstak, wordt hem altijd tegengeworpen: het
mag niet van Brussel. Hij is daarom naar Brussel getogen. Hij heeft een gesprek
aangevraagd met de heer Bangemann en hem dit probleem voorgelegd. De heer
Bangemann verdween daarop lachend onder de tafel. En toen hij was bijgekomen,
zei hij: waarom maakt u zich zo druk in Nederland, er is voldoende beleidsvrijheid
binnen de Brusselse regelingen. Ik heb toen een collega uit het Europese Parlement
opgebeld en gevraagd: hoe zit het met Van Miert en het onderhavige dossier?
Ik kreeg dezelfde reactie, uiteraard in keurige en diplomatieke bewoordingen.
Ook Van Miert heeft gezegd dat Nederland zich niet zo strikt hoeft te gedragen
en best gebruik mag maken van de ruimte die Brussel laat. Er liggen dus wel
mogelijkheden.Een volgende lijn in onze algemene benadering van het wetsvoorstel is
dat wij voor enige bescheidenheid pleiten. Het beleid moet niet verder willen
springen dan de polsstok van het instrumentarium lang is. Binnen dat kader
mag het beleid ambitieus zijn. Het instrumentarium in het wetsvoorstel kent
zijn beperkingen. In het begin noemde ik al het niet langer beschikken over
het instrument van het algemeen verbindend verklaren. Voor het overige is
het instrumentarium voornamelijk defensief. Zo klaagt de minister over het
verdwijnen van de ongebonden – dat wil zeggen; niet aan een winkelformule
geketende – detailhandel in de scherpe concurrentie tussen grootwinkelbedrijf
en winkelformules van zelfstandige ondernemers. Ook onze fractie is de echte,
zelfstandige ondernemer lief. Maar de minister heeft geen enkel instrument
om het marktaandeel van de ongebonden detailhandel te beschermen. Als de minister
de concurrentie tussen grootwinkelbedrijf en samenwerkingsverbanden van zelfstandige
ondernemers onereus vindt, moet hij ons een ander voorstel sturen, een voorstel
dat het bijvoorbeeld mogelijk maakt om Albert Heijn op te splitsen in zelfstandige
ondernemingen. De minister heeft terecht opgemerkt dat hij bestaande monopolies
niet kan openbreken. Ook minister Zijlstra maakte 40 jaar geleden al de opmerking
dat het mededingingsbeleid niet bedoeld was om Akzo en Unilever tot de status
van kippenboeren terug te brengen. Op dit moment worden de zelfstandige drogisten
en masse ingelijfd bij een van de grote ketens. Vanuit het oogpunt van mededinging
zijn daarbij kanttekeningen te plaatsen. Maar wat dacht de minister eraan
te doen? Hij heeft geen instrument. Vandaar onze benadering dat de ambitie
van het beleid in overeenstemming moet zijn met het beschikbare instrumentarium.Er is nog een argument dat pleit voor enige bescheidenheid. Dat houdt
verband met de effectiviteit van het mededingingsbeleid. Niet alleen zijn
sommige samenwerkingsverbanden tussen ondernemingen uitdrukkelijk toegestaan,
terwijl daar strikt gesproken net zo goed sprake is van beperking van de mededinging.
Een van de moeilijkste zaken in het mededingingsbeleid is nu juist te kunnen
onderscheiden welke samenwerking wel en welke niet moet worden toegestaan.
Maar het gaat nog verder. De geschiedenis van het industriële kapitalisme
laat zien dat tot aan de Tweede Wereldoorlog in de Verenigde Staten en Duitsland
een totaal verschillend mededingingsbeleid werd gevoerd. Aan de ene kant was
er in de VS een zeer activistisch antimonopoliebeleid, waarbij er zelfs niet
tegenop werd gezien om concerns op te splitsen in zelfstandige, voortaan onderling
concurrerende eenheden. Aan de andere kant was er de Duitse bevordering van
overheidswege van nationale kartels en grote conglomeraten. In een geruchtmakend
interview van enige tijd geleden vertelde de minister dat hij altijd onder
handbereik, in zijn boekenkast, heeft: het standaardwerk van Chandler. Welnu,
Chandler, dé geschiedschrijver van de opkomst en de ondergang in het
industrialisme, vraagt zich uiteindelijk af of de antitrustwetgeving in de
Verenigde Staten leidde tot een meer effectieve industrie in de Verenigde
Staten ten opzichte van die in Duitsland. Het ontnuchterende antwoord is neen.
Hoezo, kartelparadijs, denk je dan.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! De heer De Jong heeft het over de Duitse economie en het Duitse
model. Ten aanzien van de effectiviteit van die economie kun je op dit moment
constateren dat de werkloosheid dramatisch stijgt tot meer dan 12,5%. Per
maand komen er 120.000 werklozen bij. Hoe vertaalt de heer De Jong dit ten
opzichte van hetgeen hij net heeft gezegd over de effectiviteit van de Duitse
economie?De heer De Jong (CDA):Ik kan niet al te veel uit Chandler voorlezen, alhoewel het een uitermate
boeiend boek is. Ik heb het evenwel gehad over de praktijk van het beleid
tot aan de Tweede Wereldoorlog. Daarna is Duitsland overgaan op een heel ander
beleid met een Kartellamt. Dit beleid is veel strenger dan dat van voor de
oorlog. Daar ging het mij echter niet om. Het ging mij erom dat je gedurende
vele jaren twee systemen naast elkaar kunt hebben bij de opbouw van het industriële
kapitalisme, zoals Chandler dat noemt. Op de vraag wat nu het beste is, een
echt streng antimonopoliebeleid of het Duitse beleid tot aan de Tweede Wereldoorlog,
waardoor kartels eigenlijk zwaar werden bevorderd door de overheid, antwoordt
Chandler dat hij niet kan zeggen wat het meest effectief is. Ik heb dit alleen
gezegd in het kader van mijn oproep om bij het mededingingsbeleid enige beschei denheid te betrachten en niet al te hoog van de toren te blazen
door te stellen dat het allemaal vanzelf gaat, als je maar verbodswetgeving
invoert. Daar paste dit betoog in; het heeft niets te maken met de huidige
situatie in Duitsland.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Dat betekent inderdaad dat de mededingingswetgeving gezien moet worden
als middel en niet als doel om welvaart te creëren. De minister heeft
ook niets anders gesteld dan dat het past bij een moderne economische samenleving.De heer De Jong (CDA):Wat die verhouding tussen doel en middel betreft, ben ik het helemaal
met u eens.Voorzitter! Een volgende opmerking is dat naar onze mening het mededingingsbeleid
evenwichtig moet zijn, ook in de beeldvorming naar buiten. Het moet niet zo
zijn dat de groten der aarde vriendelijker worden benaderd dan de kleintjes.
Integendeel, het zou onze fractie goed doen, wanneer de minister zijn arbeid
onder de nieuwe wet aanvangt met het allereerst aanpakken van de kartels der
machtigen. Zo zit er in de wet een merkwaardige uitzondering voor het bank-
en verzekeringswezen. Het lijkt ons een overbodige uitzondering. Daarom zullen
wij het amendement terzake dan ook steunen. Het is met enige schroom gezegd,
maar toch: de uitstraling van deze wet is dat samenwerkende zelfstandige ondernemers
worden afgeknepen. Tegelijkertijd zegt de minister aan een van de machtigste
kartels, de KNVB, toe dat hij positief zal reageren op een ontheffingsverzoek
voor horizontale prijsbinding. Afspraken tussen Shell en Albert Heijn, die
ik ook reken tot de machtigen der aarde, wordt geen strobreed in de weg gelegd,
terwijl daar vanuit een oogpunt van mededingingsbeleid toch wel enige opmerkingen
bij te plaatsen zouden zijn. Ten slotte stelt de minister een monopolist voor
als producent van stroom, met als aandeelhouders de distributeurs. Dat is
toch een verticale machtsbundeling die vloekt met de geest van het wetsvoorstel.Een volgende algemene opmerking is dat wij pleiten voor continuïteit
van het beleid, inclusief onze eigen beleidsopvattingen. Dit betekent dat
wij geen zin hebben om nu alweer terug te komen op de opvattingen die wij
tot voor kort huldigden. Zo is de bagatelbepaling overgenomen uit de bestaande
wetgeving. Over de merites van die bepaling is in de vorige kabinetsperiode
uitgebreid gesproken. Uiteindelijk is deze invulling eraan gegeven. Onze fractie
heeft er geen behoefte aan om daar nu alweer op terug te komen. Met de voorgestelde
bepaling gaan wij akkoord. Mocht na enige jaren blijken dat de bepaling in
de praktijk niet werkt, dan kunnen wij er altijd nog eens naar kijken. Het
zou goed zijn als de minister wil toezeggen, tegelijk met de status van de
dienst die tegenwoordig kartelautoriteit heet, ook de bagatelbepaling te evalueren.Hetzelfde geldt voor de bestuursrechtelijke handhaving. De minister stelt
terecht dat de Kamer zich heeft verenigd in de opvatting zoals neergelegd
in het standpunt over het advies inzake handhaving door bestuurlijke boeten.
Wij hebben er geen behoefte aan om daar bij deze zaak op terug te komen en
gaan akkoord met het standpunt van de minister.Ook op een ander gewichtig punt zou het goed zijn wanneer de minister
continuïteit van het beleid zou voorstaan. Die continuïteit geldt
wel voor zijn voornemen om een vrijstelling te verlenen voor afspraken over
maximumprijzen bij reclame-uitingen binnen samenwerkingsorganen voor de duur
van één maand. Deze vrijstelling zit ook reeds in het bestaande
beleid. Het grote pijnpunt van deze wet zit natuurlijk in de wijziging van
het beleid, waar de minister de vrijstelling van horizontale prijsregeling
met betrekking tot eindgebruikers in verband met samenwerkingsvormen niet
wil continueren en in het generiek verbieden van alle verticale afspraken.
Onze fractie is verheugd over de antwoorden uit de nota naar aanleiding van
het nader verslag. Niet omdat wij die antwoorden in alle opzichten bevredigend
achten, maar omdat de minister heeft getracht een economische redenering te
leggen onder zijn beleidsvoornemen om belangrijke afspraken binnen samenwerkingsverbanden,
zoals franchiseketens, vrijwillig filiaalbedrijven en inkoopcombinaties, te
verbieden.De rigide opstelling in de memorie van toelichting en in de nota naar
aanleiding van het verslag, waarin louter naar Brusselse regels werd verwezen,
leidde dus tot een neiging tot scepticisme. Onze partij hecht aan een draagvlak
voor overheidsbeleid, ook bij degenen die het beleid het nauwst betreft. Dat
hoeft niet per se tot overeenstemming of consensus te leiden, maar wel tot
begrip voor de wederzijdse standpunten en de onderscheiden verantwoordelijkheid.
Wij hebben niet de indruk dat de minister de weg van het overleg met de detailhandel
heeft afgemaakt. Zien wij het goed, dan ligt de overeenstemming over prijsafspraken,
adviesprijzen en maximumprijzen binnen handbereik. De minister geeft dat zelf
ook aan in de laatste nota.Dat geldt niet voor afspraken over verplichte afname. Er heerst een scherpe
concurrentie in grote delen van de detailhandel tussen winkelformules. Die
concurrentie strekt zich ook vaak uit op het terrein van het vestigingspunt.
Voor vele zelfstandige ondernemers zou het onmogelijk zijn om zonder de hulp
van het samenwerkingsverband een goed vestigingspunt te bemachtigen en gefinancierd
te krijgen. Als dit zo is, dan is toch niet te ontkomen aan verplichte afname
van bijvoorbeeld de eigen merken van de keten, waartoe de ondernemer behoort
en die zo zwaar heeft geïnvesteerd in deze vestiging? Natuurlijk zullen
dergelijke afspraken proportioneel moeten zijn aan de wederzijdse belangen.
De discussie over de voor- en nadelen van samenwerkingsvormen in de detailhandel
is niet afgerond. Ik heb al gewezen op de nieuwe aanzwengeling van de discussie
door de publicatie van het groenboek. Er kan ook worden gewezen op de implicaties
van de dynamischemarkttheorie. Zo merkt Keuzenkamp op: "Concentratie van winkelketens
is immers gewoon een uiting van de rijpingsfase van een bedrijfstak en niet
van een gebrekkige concurrentie."Een ander argument in de discussie is de discriminatie naar organisatievorm.
Prof. Van Damme wees daarop tijdens de hoorzitting. Het kan toch niet de bedoeling
zijn dat winkelketens die tot een concern behoren, worden bevoordeeld boven
vrijwillig samenwerkende zelfstandige ondernemers? Dat bevordert de inter-brandcompetitie
geenszins en zou op zichzelf reden kunnen zijn om een scherp mededingingsbeleid
te voeren, een mededingingsbeleid dat zichzelf instandhoudt.
Ook de mogelijkheid dat samenwerkende detailhandelaren kiezen voor de franchiseformule,
op grond van de uitzondering in de wet, leidt tot een verspilling in economische
zin, omdat het een verwrongen beslissing is, die daardoor suboptimaal is.Ten slotte, om niet meer te noemen, heb ik in de schriftelijke voorbereiding
al gewezen op het proefschrift van Havenga, waarin duidelijk wordt aangetoond
dat het maken van een uitzondering voor prijsafspraken achterhaald is. Lang
niet altijd meer is de prijs de belangrijkste variabele waarop wordt geconcurreerd.
Het beleid in Brussel loopt wat dit betreft achter bij de ontwikkelingen in
de praktijk.De heer Van der Ploeg (PvdA):Voorzitter! Hoe reageert de heer De Jong op de stelling van de heer Van
Damme in de Volkskrant? Deze had op zichzelf niet zoveel bezwaar tegen verticale
prijsbinding bij het vrijwillig filiaalbedrijf, maar vanuit bestuurlijke overwegingen
vond hij het moeilijk om verticale en horizontale prijsbinding te scheiden.
Derhalve kon hij leven met de voorstellen, zoals die in de huidige WEM staan.De heer De Jong (CDA):Ik heb er zelf in het verslag op gewezen dat het steeds moeilijker wordt
om onderscheid te maken tussen verticale en horizontale regelingen. Daar heb
ik het trouwens nog niet over gehad. Ik spreek nu in het algemeen over de
verschillende behandeling die franchising ondervindt ten opzichte van andere
samenwerkingsvormen. Als de heer Van der Ploeg mij uit de doeken kan doen
welke samenwerkingsvorm, de inkoopcombinatie, de franchiseformule of het vrijwillig
filiaalbedrijf, meer of minder horizontaal of verticaal is, hoor ik dat graag.De heer Van der Ploeg (PvdA):De vraag was anders. De vraag was of de heer De Jong het eens is met de
heer Van Damme, dat het gewoon onpraktisch is dan maar een regeling te maken
waarbij verticale prijsbinding in mindere of meerdere mate wel wordt toegestaan
binnen het vrijwillig filiaalbedrijf, omdat dit moeilijk te scheiden is.De heer De Jong (CDA):Ik heb nog niet gezegd wat ik wil toestaan. Ik kom daar zeker nog op.Voorzitter! Mijn indruk is dat deze discussie op argumenten tussen de
minister en het betrokken bedrijfsleven nog niet ten einde is gevoerd. Wij
beschouwen de reactie van de minister op het nader verslag eerder als het
begin van een discussie dan als het einde daarvan. Wanneer het kabinet op
een zo aangelegen onderwerp als de afspraken binnen vrijwillig filiaalbedrijven,
franchiseketens enzovoorts, zo grondig wil ingrijpen dat het wezen van deze
samenwerkingsvormen aan de orde komt – want dat betekent toch zeker
het verbieden van elke verplichte afname – zal het er verstandig aan
doen om voor deze beleidswijziging ook bij de betrokkenen enig begrip te kweken.
Tot nu toe is de minister daar in genen dele in geslaagd. Integendeel, want
de gehele sector ligt dwars en bijna alle fracties hebben in de voorbereiding
kritische vragen gesteld in de sfeer van: moet dat nu wel zo rigoureus?De minister geeft geen duimbreed toe. Mijn fractie is erg ongelukkig met
deze situatie. De huidige WEM is indertijd in deze Kamer zonder hoofdelijke
stemming aangenomen. Men had elkaar in het debat overtuigd. Het zou goed zijn
als de minister in deze kwestie naar de Kamer wil luisteren. Ons enthousiasme
voor de wet wordt door de kwestie van de detailhandel danig vergald. Ik heb
er al op gewezen dat er alle reden is om de Brusselse regelgeving kritisch
tegen het Hollandse licht te houden. Ik heb gewezen op de toenemende aandacht
voor de positieve effecten van het reduceren van transactiekosten en onzekerheid.
Ook noem ik de beeldvorming waarbij de sterken aan hun trekken komen en de
kleintjes worden afgeknepen.Ik leg de minister daarom het volgende voor. De beleidswijziging is ingrijpend
en dient daarom goed te worden voorbereid. De discussie met de betrokken ondernemers
is nog niet afgerond. Het groenboek maakt duidelijk dat er beweging is in
het Brusselse. De suggesties daarin wijzen alle in dezelfde richting, namelijk
van een versoepeling van het beleid. Hetzelfde geldt voor de recente bekendmaking
van de commissie inzake het merkbaarheidsvereiste. Andere sectoren van het
bedrijfsleven worden nog niet onder de Mededingingswet gebracht omdat zij
worden beschermd door leges speciales. Voor deze sectoren geldt een overgangstermijn
van vijf jaar.Dit alles overwegende, suggereer ik de minister de samenwerkingsverbanden
in de detailhandel tijdelijk vrij te stellen op grond van artikel 15. Gedacht
kan worden aan een termijn van vijf jaar, De Jongzoals ook voor de andere,
beter beschermde sectoren geldt. In de tussentijd kan de discussie
met de bedrijfstak verder worden gevoerd en kan de analyse van de mededingingssituatie,
waarvoor ik een aantal criteria heb geformuleerd, worden aangevat. Ik verzoek
de minister dit voorstel serieus te overwegen. Ik ben er niet op uit om via
amendementen de wet te belasten met uitzonderingsbepalingen. Ik heb namelijk
zojuist voorgesteld de banken eruit te gooien. Het is dan raar om andere sectoren
weer op het schild te verheffen door deze via een amendement weer in de wet
op te nemen.Mijn vooropgezette bedoeling is niet de vrijstelling in haar huidige vorm
permanent te maken. Belangrijke afspraken inzake prijzen gebiedsbescherming
en verplichte afname beperken elk voor zich de mededinging. De route via het
aanvragen van ontheffing lijkt mij minder wenselijk. Niet alleen de werkbelasting
van de nieuwe dienst speelt daarbij een rol, alhoewel het om meer dan 10.000
contracten gaat, waarover binnen vier maanden beslist moet worden. Ook de
onbekendheid met de nog te ontwikkelen beoordelingspraktijk is een factor.
In dat geval zou ik de minister om een beleidsrichtlijn vragen, maar ook dat
neemt tijd. Vandaar dat ik vraag om een tijdelijke vrijstelling. Zo nodig
vraag ik in tweede termijn op dit punt om een uitspraak van de Kamer.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De heer De Jong vraagt om een tijdelijke vrijstelling. Hoe
tijdelijk?De heer De Jong (CDA):Ik heb gezegd maximaal vijf jaar.De heer Rabbae (GroenLinks):De heer De Jong pleit voor vrijstelling op het punt van de samenwerking,
maar hij zondert daarbij een aantal prijsafspraken af. Wat blijft er dan van
zijn voorstel over?De heer De Jong (CDA):Ik zonder niets af.De heer Rabbae (GroenLinks):Dus gedurende vijf jaar mag alles?De heer De Jong (CDA):Laat de detailhandel gedurende een bepaalde tijd ongemoeid. Die periode
kan ook korter zijn. Als de minister er na een jaar uit is, kan hij een voorstel
doen en wordt een en ander geregeld. Eerst dient de discussie met de detailhandel
te worden afgerond. Als men er niet uitkomt, moet de minister proberen ons
op basis van argumenten voor zijn standpunt te overtuigen. Ik heb er vele
genoemd en ook in de stukken uit Brussel wordt een aantal argumenten vermeld.
Als het zover is, horen wij dat graag en als de minister ons met argumenten
kan overtuigen, zullen wij hem steunen. Ik ben er niet voor om bepaalde sectoren
nu al voor de eeuwigheid een vrijstelling te geven. Ik vind dit een goede
wet en wat ons betreft blijft die verschoond van allerlei uitzonderingsbepalingen
voor sectoren die zich wel weten te redden. Er moet kritisch worden gekeken
naar elke afspraak die de mededinging beperkt en ik nodig de minister uit
om daar nog even de tijd voor te nemen, in plaats van de detailhandel nu onder
het juk door te jagen.De Mededingingswet is een ordeningswet en daarmee onderdeel van een veel
bredere ordeningswetgeving die de grenzen van het departement van Economische
Zaken overstijgt. Het mededingingsbeleid kan daarom niet geïsoleerd worden
beschouwd. Het zou naar de mening van mijn fractie aardig zijn geweest wanneer
de minister ook aan deze verwevenheid met belendende percelen aandacht had
besteed. Zo is de connectie met de ruimtelijke ordening erg belangrijk. Dat
geldt voor de vestiging van detailhandel bij benzinepompen, maar ook bij de
instandhouding van de kwaliteit van onze stadscentra. Daarover stond gisteren
nog een bericht in Het Financieele Dagblad. Er wordt wel gesteld dat er een
"onevenwicht" bestaat in de kosten-batenafweging van winkelareaal tussen de
centrale en de lokale overheid, in die zin dat de centrale overheid meer aan
de batenkant zit en de lokale overheid aan de lastenzijde. Als dat ertoe leidt
dat de perifere detailhandel, inclusief die bij benzinestations, voorrang
krijgt, loopt de concurrentiepositie van het stadscentrum gevaar. Je zou denken
dat dit een duidelijk geval voor mededingingsbeleid is. Wellicht kan de minister
ingaan op de kwestie van de plaats van het mededingingsbeleid binnen het bredere
ordeningskader. Ik kom nu op enige meer specifieke punten.In de eerste plaats de "status van de dienst". Ik heb dit stuk geschreven
terwijl de minister bezig was om die naam te veranderen en ik had het nog
niet door de spellingcontrole gehaald. De minister stelt een intern verzelfstandigde
dienst voor vanwege de ministeriële verantwoordelijkheid. Na drie à
vijf jaar kan worden overwogen om over te gaan tot een ZBO. Wij kunnen met
deze lijn instemmen. Het gaat er bij ons niet in dat politieke partijen in
de Kamer zich bij voorbaat monddood moeten laten maken. Bij een ZBO is de
ministeriële verantwoordelijkheid voor het doen en laten van de dienst
uitermate gering. Mijn fractie heeft er behoefte aan regelmatig met de minister
als verantwoordelijke voor het mededingingsbeleid te beraadslagen en om zo
nodig op wijzigingen van het beleid aan te kunnen dringen. Laten wij eerst
maar eens een jaar of vijf ervaring opdoen met een intern verzelfstandigd
orgaan en daarna kunnen wij bekijken of er inmiddels een zodanig betrouwbare
uitvoeringspraktijk is ontwikkeld dat overgestapt kan worden op een ZBO.In de tweede plaats de vraag wie de beslissing neemt over ontheffing ingeval
van afspraken waarbij evident andere dan economische belangen in het geding
zijn, bijvoorbeeld de culturele belangen bij dagbladen en de vaste boekenprijs,
maar ook milieubelangen en overwegingen van sociale zekerheid kunnen reden
zijn om de mededinging te beperken. Het voorstel laat hierover de directeur
van de dienst, inmiddels "directeur-generaal van de kartelautoriteit" genoemd,
oordelen. De minister zal zich slechts in uitzonderlijke gevallen met deze
beschikking van de directeur gaan bemoeien en andere ministers worden er niet
bij betrokken. Dit lijkt mijn fractie een minder gewenste situatie. Wij gaan
ervan uit dat de directeur van de dienst uitstekend in staat is de mededinging
op verschillende markten te bewaken, maar het komen tot een afwijkend oordeel
in verband met belangen die bijvoorbeeld zijn ontleend aan het instandhouden
van onze cultuur, willen en mogen wij hem of haar niet toevertrouwen. Daartoe
is deze directeur niet uitgerust. Het kan toch niet zo zijn dat iemand die
uitstekend in staat is om het bedrijfsleven onderling effectief te laten concurreren,
ook te belasten met het oordeel over de bescherming van onze cultuur,
van onze sociale zekerheid en van het milieu. Zelfs zouden wij de minister
van Economische Zaken in zijn eentje deze bevoegdheid willen toevertrouwen.
Het lijkt ons toe dat over bijvoorbeeld de vaste boekenprijs – een op
zichzelf grovere schending van de mededinging is nauwelijks denkbaar –
niet de directeur mag beslissen. Zelfs de minister mag dit niet alleen doen.
Onzes inziens ligt het voor de hand dat dergelijke beslissingen, waarbij evident
is dat andere belangen dan alleen een goed werkende markt van belang zijn,
moeten worden genomen door de minister van Economische Zaken in overleg met
de betrokken ambtgenoot.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Ik zie de gevoeligheid van dit punt. Ik deel de zorg van de
heer De Jong daarover, zeker als het gaat om pluriformiteit, boeken, bladen
en media. Ik begrijp echter niet dat hij akkoord gaat met een delegatieconstructie
van de minister ten opzichte van een directeur-generaal in verband met concurrentie
op andere terreinen, terwijl hij een uitzondering maakt voor de bladen. Ik
weet dat bladen anders zijn dan blikjes met worst. De minister kan echter
ook aanwijzingen geven aan een directeur-generaal. Ik vermoed dat de heer
De Jong dat met mij eens is. Waarom is deze zaak zo gevoelig dat hij die verantwoordelijkheid
blijft leggen op het bordje van de minister?De heer De Jong (CDA):In de eerste plaats denk ik dat de directeur-generaal uitstekend in staat
is de effectiviteit van marktwerking op concrete markten te beoordelen. Over
de vaste prijs voor boeken kan hij zeggen: weg ermee; als er te weinig koopkrachtige
vraag is voor dit soort bundels poëzie – om dat soort boeken in
de Nederlandse taal zal het gaan – is het kennelijk niet de bedoeling
dat die nog gekocht worden, want er is geen markt voor, dus weg met dat soort
afspraken. Ik vind dat niet juist.In de tweede plaats ben ik van mening dat dit soort beslissingen niet
alleen door het ministerie van Economische Zaken moet worden genomen: noch
door de directeur-generaal, noch door de minister! In dat geval moeten de
minister of staatssecretaris van OCW daarbij betrokken worden. Het lijkt mij
zeer voor de hand liggend dat ook hun inbreng wordt gegarandeerd. Als de minister
van Economische Zaken zegt in overeenstemming met de minister van OCW of met
de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid of met de minister van VROM
inzake milieuconvenanten beleidsrichtlijnen te kunnen geven aan de directeur-generaal,
zal mij dat worst wezen. Mij gaat het om het principe dat dit soort beslissingen
over cultuur, het milieu of de sociale zekerheid niet alleen maar vanuit economisch
standpunt en een pure, efficiënte marktwerking worden beoordeeld. Daarvoor
heb je meer mensen, meer verantwoordelijken nodig. Ik heb daarover een voorstel
gedaan dat ik in een amendement heb vastgelegd.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De heer De Jong wil bij deze wezenlijke en gevoelige punten
de beslissingsbevoegdheid liever bij de ministerraad leggen dan bij de minister
van Economische Zaken.De heer De Jong (CDA):De minister van Economische Zaken moet naar mijn mening daarover geen
beslissing willen nemen. Hij moet zich niet zo kwetsbaar maken dat hij zegt:
ik verbied een vaste boekenprijs, ik verbied het om poëzie in de Nederlandse
taal op de markt te brengen. Dat is zijn pakkie-an niet, maar de verantwoordelijkheid
van de minister of staatssecretaris van OCW. Als de minister van Economische
Zaken mijn voorstel volgt, kan hij hen erbij betrekken. Wij kunnen er in de
Kamer dan altijd nog over debatteren, maar wij weten dan in elk geval dat
wat er is gebeurd in overeenstemming is met de opvatting van de minister van
Economische Zaken en zijn betrokken ambtgenoot. Dat lijkt mij een juiste gang
van zaken.De heer Rabbae (GroenLinks):Als de minister dat graag doet, wat zegt de heer De Jong dan?De heer De Jong (CDA):De minister kan dan een nota van wijziging sturen, waarin hij mijn amendement
overneemt.De minister wil voor verkoop met verlies of dumping geen aparte regel
in de wet opnemen om dit te voorkomen. Ook in dit opzicht wijkt hij van de
huidige wet af, terwijl wij al zo voor continuïteit waren van het beleid.
Daarom stellen wij voor, de bestaande regeling uit artikel 9f van de WEM ook
in de nieuwe wet op te nemen.Ook wil ik nog iets zeggen over oneerlijke concurrentie van overheidsbedrijven.
De minister schuift dit probleem voor zich uit en verwijst naar de commissie-Cohen.
Ondernemers klagen veel over dit punt. Het zou goed zijn ook de overheidsbedrijven
die zich op de commerciële markt begeven onder het regime van de wet
te brengen. Verzet het algemeen belang zich daartegen, dan kan ontheffing
worden verkregen. Ook op dit punt heb ik een amendement ingediend dat Kamerbreed
is ondertekend.De relevante markt is niet altijd beperkt tot de Nederlandse markt. De
minister wijst daar zelf op in de nota naar aanleiding van het verslag. Moet
dit niet leiden tot een wijziging van de definitie in artikel 1, omdat aldaar
alleen over de Nederlandse markt wordt gesproken?Tot slot wil ik nog een kleine correctie aanbrengen. In het verslag is
de laatste vraag op bladzijde 33 ten onrechte de fractie van de PvdA in de
mond gelegd. Zij wordt daar niet echt slechter van, maar toch is het beter
deze vraag, gesteld door de fractie van het CDA, ook als zodanig te adresseren.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Laatst viel mijn oog op de kop: "Hard werken leidt tot domheid".
Zoals het er staat, kan het niet waar zijn. Je bent dom of je bent het niet.
Maar de strekking was: wie alleen maar oog heeft voor de eigen deelname in
het economisch proces, verliest ruimte in de geest, die benard raakt en dus
minder functioneert. Wij allen hebben daar wellicht de afgelopen weken zeer
aan geleden. Laten wij dus gewaarschuwd zijn en morgen of in ieder geval overmorgen
gewoon een mooi boek openslaan. Dat zal mijn collega De Jong ook aanspreken.Vandaag worden wij nog beheerst door de nieuwe Mededingingswet, na 40
jaar, die op een verrassend snelle manier het proces heeft doorgemaakt. Niet
zelden treffen wij in de schriftelijke behandeling de woorden "bij nader inzien"
aan. Dat is het nader inzien van de minister van Economische Zaken. Over een
mooi boek gesproken!Ik wil allereerst spreken over het College van beroep voor het bedrijfsleven.
Dat "bij nader inzien" heeft geleid tot een aantal nota's van wijziging op
wat door de Kamer als knelpunt werd ervaren. Het belangrijkste wil ik hier
vast noemen: de terugkeer – als ik het zo mag noemen – van het
College van beroep voor het bedrijfsleven als beroepsinstantie. Het behoud
van dit huidige bevoegde en gespecialiseerde college verheugt mijn fractie
zeer.De nieuwe wet is van groot belang voor het Nederlandse bedrijfsleven,
groter dan wij ons misschien thans realiseren. Het maakt nogal wat uit om
te leven en te functioneren onder het misbruikregime van "ja, mits" of onder
het verbodsstelsel van "nee, tenzij". Beperking van de concurrentie door hetzij
mededingingsbeperkende afspraken hetzij misbruik van een economische machtspositie
wordt afgewezen en er komt concentratietoezicht op fusies, overnames en de
totstandbrenging van nieuwe gemeenschappelijke ondernemingen.Zo lopen wij als een van de lidstaten als laatste in de pas met Europa.
Een nieuwe dienst, de dienst voor de mededinging zal actief toezien op de
naleving van een en ander. Ik heb zelf een hekel aan het begrip "antikarteldienst"
en ik zal dat woord dan ook niet gebruiken, in de hoop dat het niet ingeburgerd
raakt. Een uitgangspunt bij de nieuwe nationale wetgeving is dat die in het
algemeen niet strenger en niet soepeler zal zijn dan de EG-mededingingsregels.
Het is goed dat in het achterhoofd te houden. Uiteraard zal de dienst –
zo zou ik de Nederlandse uitvoeringsinstantie verder graag noemen –-
zijn werk alleen op Nederlands grondgebied kunnen uitoefenen ten aanzien van
in Nederland gevestigde bedrijven, dochterondernemingen of nevenvestigingen.
Het gaat daarbij niet alleen om bedrijven zoals wij die van het industrieterrein
kennen, maar wel degelijk ook om overheidsbedrijven, vrijeberoepsbeoefenaren
en dienstverleners als advocaten, artsen en reclamebureaus.Nederland blijkt een traditioneel kartelparadijs te zijn: vijf jaar geleden
bevatte het kartelregister al bijna 1000 geregistreerde overeenkomsten inzake
prijsafspraken en exclusieve marktverdelings- en verkoopovereenkomsten, om
maar niet te spreken van de niet aangemelde afspraken. Ik ga hier nu maar
niet in op wat er op het gebied van nuttige vormen van samenwerking wel mag;
daar is uitvoerig aandacht aan besteed in de nota naar aanleiding van het
verslag.Voordat ik aan artikel 6, de eerste grote verbodsbepaling, toekom, zeg
ik nog iets over de dienst en zijn beoogde directeur, van wie wij overigens
de naam al zo hier en daar hebben horen noemen. De dienst is in eerste instantie
een ambtelijke dienst die onder de minister ressorteert. Binnen die dienst
zijn dan bovendien toezicht, onderzoek en het opleggen van sancties samengebracht
in één hand. In de argumentenwisseling tussen de Kamer en de
minister en zeker ook in het commentaar van de Raad van State is er op deze
alles-in-één handconstructie pittige kritiek geuit. In landen
om ons heen, zoals België, Frankrijk, Engeland en Duitsland, is er in
ieder geval gekozen voor een andere constructie. Daar is de sanctieoplegging
óf in handen van een onafhankelijk orgaan óf er zijn aparte
kwalificatie-eisen gesteld aan de ambtenaren die belast zijn met de sanctieoplegging.De minister heeft bij herhaling beklemtoond dat de keuze voor bestuursrechtelijke
handhaving en het willen voeren van een efficiënt en slagvaardig beleid,
maken dat het gekozen model de voorkeur verdient. Dat wil zeggen dat er binnen
de dienst wel degelijk een waterscheiding is tussen hen die belast zijn met
het onderzoek en het opstellen van het rapport en hen die belast zijn met
het organiseren van hoorzittingen en het opleggen van boetes en dergelijke.
Deze feitelijke scheiding zal ook tot uitdrukking komen in de organisatie
van de dienst. Zelfs heb ik de minister ooit in een onbewaakt moment als reactie
op alle kritiek horen zeggen: ach, luister, Montesquieu zou hier zijn lippen
bij aflikken. Dat is natuurlijk een verzoenende gedachte, al blijft het een
feit dat er één verantwoordelijke directeur is, die aan het
eind van alle Chinese muren over al die muren heenkijkt.Wij zijn er dan ook, evenals de fractie van de VVD, een voorstander van
dat dit alles-in-één-handprincipe uitdrukkelijk geëvalueerd
wordt, gezien de lichte mate van tegenzin waarmee mijn fractie hiermee kan
instemmen. Overigens lijkt het ons wel een goed idee de bestuursrechtelijke
handhaving na die evaluatie wellicht te vervangen door een strafrechtelijke,
zij het in een wat specifieke vorm. Wij zouden er eigenlijke reuze voorstander
van zijn om ten eerste de directeur een transactiebevoegdheid te geven en
ten tweede, De Koningvoor het geval de dienst tot vervolging zou willen overgaan,
speciaal daartoe bij de dienst te stationeren officieren van
justitie in te schakelen, die zo in het vak thuisraken. Misschien verdient
dit idee enige aandacht bij de evaluatie.Dan de status van de dienst zelf. Naar het oordeel van een groot deel
van de Kamer, daarin nog eens extra gesteund door de visie van deskundigen
op de overigens bijzonder informatieve hoorzitting, zou de status van ambtelijke
dienst op termijn verruild moeten worden voor die van een zelfstandig bestuursorgaan.
Het is begrijpelijk en alleszins te rechtvaardigen dat de nieuwe dienst enige
tijd onder de toegewijde verantwoordelijkheid van deze minister zal functioneren.
Mijn fractie is echter van mening dat, gezien de belangen en de status van
de beslissingen, de uitvoering van dat beleid een zelfstandige verantwoordelijkheid
vraagt. Ook de minister kan zich hierin goed vinden, zo blijkt uit de nota
naar aanleiding van het nader verslag. Wij hoeven de discussie niet nog eens
over te doen. Het zal u niet verbazen dat mijn collega's en ik hieromtrent
een amendement zullen willen indienen. Ik zeg "amendement", maar ik vermoed
eigenlijk dat het een motie is.Dit is misschien de gelegenheid om op te merken dat wij ermee ingenomen
zijn dat de minister bij nota van wijziging de artikelen 4 en 5 zo heeft veranderd,
dat niet alleen algemene aanwijzingen maar ook individuele aanwijzingen deel
gaan uitmaken van een dossier, en dat de minister ook zijn bemoeienis met
individuele gevallen toelicht aan het parlement. Dat komt de transparantie
van het gevoerde en nog te voeren beleid zeker ten goede.Dit is ook de gelegenheid om de minister nog eens te vragen naar de positie
van de dienst in relatie tot andere toezichthouders. Het antwoord dat hij
gaf in de nota naar aanleiding van het nader verslag, is mij niet geheel duidelijk.
De dienst zal enerzijds de gehele economie bestrijken, ook de telecom- en
de energiesector, maar er is geen sprake "van een bovengeschikte rol" ten
opzichte van nieuwe, bijzondere toezichthouders, bijvoorbeeld op het gebied
van telecom en elektriciteit. Die nieuwe toezichthouders worden echter geacht
niet tot een verschillende uitleg van de mededingingsregels te komen, maar
de begrippen toe te passen die al 30 jaar in de Europese jurisprudentie gestalte
hebben gekregen. Tja, dat is te hopen. Wat, als zij dat niet doen? Is de enig
toetsende instantie dan de rechter? En welke rechter? Steeds de rechtbank
Rotterdam? Waarschijnlijk niet, in andere geschillen.In de nota naar aanleiding van het verslag is overigens uitdrukkelijk
de bedoeling uitgesproken dat elke vorm van bijzonder toezicht tijdelijk zou
moeten zijn. Zodra de markt zich als normaal heeft ontwikkeld, bijvoorbeeld
de telecommarkt, wordt de dienst belast met het toezicht. Ik wil in dit verband
graag weten hoe de minister het toezicht op de toegang tot de kabel, dat volgens
het kabinetsbesluit uiteindelijk bij de dienst terechtkomt, wil regelen zolang
de dienst nog niet functioneert. Ik ga er voorlopig maar van uit dat het Commissariaat
voor de media gedurende die tijd als toezichthouder blijft functioneren. Klopt
dat?Sprekend over het Commissariaat voor de media; ik zou graag de visie van
de minister over twee andere onderwerpen horen, die deel uitmaken van de discussie
over de liberalisering van de Mediawet, die wij aanstaande maandag zullen
behandelen.Het eerste onderwerp wordt gevormd door de omroepgegevens en de positie
van de NOS. De NOS beschikt over het auteursrecht en wil tot op heden die
gegevens niet afstaan aan andere gegadigden. Ik kan mij voorstellen dat dit
onder de werking van de Mededingingswet valt, mits de NOS daarmee misbruik
van haar machtspositie zou maken. Ik hoor graag het oordeel van de minister
hierover.Het tweede onderwerp is de heel gevoelige materie van de frequentieverdeling.
Het ziet ernaar uit dat als alles verkeerd loopt, meneer Rupert Murdoch ongeveer
alle frequenties in zijn eentje zal kopen bij de veiling die mevrouw Jorritsma
zo buitengewoon aanhangt. Vindt de minister dat de dienst hierbij een duidelijke
positie moet innemen?Voordat ik toekom aan het kernartikel van de wet, dus het verbodsartikel
6, wil ik graag nog even ingaan op het thema dat de discussie de afgelopen
maanden mede heeft bepaald. Dat betreft het begrip "concurrentievervalsing
door overheidsbedrijven", een onderwerp dat mijn fractie na aan het hart ligt,
getuige het feit dat wij als eerste gevraagd hebben om het in kaart brengen
ervan. Dat heeft geleid tot een nogal indrukwekkende lijst die het parlement
in zijn oorspronkelijke vorm overigens nooit bereikt heeft, maar waar prof.
Cohen in de werkgroep markt en overheid nu uitvoerig op studeert. Hij is ook
met een tussenrapportage gekomen die uiteindelijk tot oplossingen moet leiden.
Dat is goed en verheugend. De minister hoeft nu niet zo verbaasd te kijken,
want zo is het. Helaas kan hij pas morgen zijn verbazing uiten.De voorzitter:In woord.Mevrouw De Koning (D66):Ja, in woord. De minister heeft natuurlijk ook allerlei andere media ter
beschikking.Voorzitter! Dat is goed en verheugend, maar intussen maken wij hier nu
een wet die oneerlijke concurrentie moet tegengaan, huiselijk gezegd, en diezelfde
overheid komt er niet in voor. Sterker nog, de overheid mag zich zelfs schuldig
maken aan misbruik van een economische machtspositie als dat nodig is voor
de uitoefening van de haar opgedragen taak. De minister zal tegenwerpen dat
in de EG-praktijk ontwikkelde normen hier ook gelden in relatie tot misbruik
van een machtspositie, en in Europa is men in het algemeen bepaald niet gecharmeerd
van de voorsprong van overheidsinstellingen op particuliere aanbieders. Ik
noem nog maar even de belangrijkste criteria voor misbruik, gegeven door het
Hof van Justitie: het opleggen van onbillijke voorwaarden of prijzen en kruissubsidiëring
van commerciële nevenactiviteiten met middelen uit de publieke zaak.
De voorbeelden zijn talrijk.De minister heeft meermalen erkend dat signalen uit de markt, zowel kwantitatief
als kwalitatief, zorgwekkend zijn. Wij bevinden ons overigens in het goede
gezelschap van de SER die ook stringente voorwaarden wil verbinden aan het
toestaan van mededingingsbeperkende afspraken tussen overheidsinstellingen.
Het is wellicht praktisch nu al te melden dat ik overweeg een amendement voor
te leggen – collega De Jong repte er al over en gelukkig wordt het Kamerbreed
gesteund – dat ertoe strekt de vrijstellingsgedachten van de artikelen
11 en 25 te vervangen door een met procedures omklede ontheffingsbepaling.
Ik kom hier later nog op terug.Ik volg nu verder het wetsvoorstel. Het is wellicht goed om wat betreft
artikel 6 nog eens te zeggen dat het verbod niet alleen voor uitdrukkelijke
afspraken over concurrentiegedrag geldt, maar ook voor consensus of zelfs
maar de bedoeling om met elkaars belangen rekening te houden. Dat geldt tevens
voor feitelijk gedrag.Het verbod geldt niet alleen de aanbodzijde, maar ook de vraagzijde van
de markt. Dat is gek genoeg een onderdeel van de economie waar wij ons tot
nu toe te weinig in hebben verdiept. Het verbod geldt zowel horizontale als
verticale mededingingsafspraken, waarbij de laatste weliswaar hier en daar
in Europa een enigermate flexibele benadering te beurt valt. Aanvankelijk
was er sprake van om – ook de SER was daar gedeeltelijk voorstander
van – verticale afspraken onder misbruiktoezicht te stellen, zoals dat
bijvoorbeeld in Duitsland gebeurt, overigens wel met uitzondering van prijsbinding
en leveringsvoorwaarden. Inmiddels is ook het groenboek van de Europese Commissie
over verticale overeenkomsten verschenen, waarin een aantal opties wordt uitgewerkt
die niet wezenlijk verschillen van het beleid tot nu toe, zij het dat de groepsvrijstellingen
in wederverkoopovereenkomsten en exclusieve afnameovereenkomsten met twee
jaar verlengd zijn in afwachting van de internationale discussie.Dan kom ik toe aan de uitzonderingen op artikel 6. Een van de uitzonderingen
die buiten de werking van het verbod vallen, is de collectieve arbeidsovereenkomst.
Het verheugt mijn fractie dat de memorie van toelichting uitdrukkelijk stelt
dat de Mededingingswet wel degelijk van toepassing is als een CAO verdergaat
dan alleen het vastleggen van lonen en arbeidsvoorwaarden, waarvan akte.Ik kom op de levensmiddelendetailhandel. Het is al gezegd en het zal nog
vaak gezegd worden. Zodra de nieuwe wet op de mat lag, bleek dat de pijn vooral
het midden- en kleinbedrijf, de detailhandel en dan met name de levensmiddelenbedrijven
zou treffen. Het werd duidelijk dat juist de samenwerkingsvormen in deze sector
het hardst aan de bel trokken, de intra-brandconcurrentie, de ondernemers,
versus de inter-brandconcurrentie, de ketens, de clusters van ondernemers.
Ook de minister geeft in zijn brief van december 1996 toe dat de laatste vorm
van concurrentie relevanter is voor de marktverhoudingen dan de eerste en
dat samenwerking inderdaad het enige doeltreffende antwoord is op de grootwinkelbedrijven.In de optiek van de detailhandel is het volstrekt onredelijk dat zij binnen
hun samenwerkingsvormen geen prijsafspraken mogen maken, hetgeen wel is toegestaan
aan bijvoorbeeld Albert Heijn. Ook tussen de Kamer en de minister zijn aan
deze materie vele duizenden woorden gewijd. Er is zelfs een gezamenlijke werkgroep
van het ministerie en vertegenwoordigers van de detailhandel gevormd. Speerpunten
in die discussie zijn prijsafspraken en afnameverplichting.In de eerdergenoemde decemberbrief doet de minister een beetje water bij
de wijn. Vrijstelling van vaste prijzen, dus gezamenlijk adverteren, is niet
toegestaan, wel mogen afspraken worden gemaakt over maximumprijzen bij gemeenschappelijke
reclame-uitingen gedurende bijvoorbeeld een maand. Mijn vraag is of dergelijke
acties zich maand na maand kunnen herhalen. Spruiten vandaag ƒ 2 en
over een maand weer spruiten tegen ƒ 2,10. Ik hoop het van harte en
ik zou het willen ondersteunen. Ik zie dat de minister geruststellend ja knikt.
Het kan niet zo zijn dat waar dit wetsvoorstel vooral de bedoeling heeft in
het voordeel van de consument te zijn, de kleine zelfstandigen in hun streven
naar krachtenbundeling te zeer de voet wordt dwars gezet zodat er te veel
zouden verdwijnen.Ik kom te spreken over de afnameverplichting. Terzake van de afspraak
tussen detaillist en samenwerkingsorganisaties ter zekerheidstelling van de
financiële risico's die de laatste loopt door bijvoorbeeld winkelpanden
te kopen en grote kredieten te verlenen, is de minister in de laatste brief
minder willig partijen tegemoet te komen. Dat betreuren wij. Mijn fractie
nodigt de minister uit alsnog met een voorstel over de veelbesproken afnameverplichting
te komen, zoals dat ook in Duitsland bestaat. Het zal dan wel geen 95% zijn,
zoals nu vaak, maar wellicht 80% of minder, al naar gelang het geïnvesteerde
risico en de duur van het contract. Wij zijn geen voorstander van het creëren
van uitzonderingen in de wet. Wij hopen dat wij dit probleem gezamenlijk kunnen
aanpakken.De heer Van den Berg (SGP):Mevrouw De Koning sprak een voorkeur uit voor een andere regeling van
de afnameverplichting en deed een beroep op de minister. Mijn fractie heeft
op dat punt een amendement ingediend dat uitgaat van 80%. Begrijp ik uit haar
woorden dat dit op haar warme belangstelling kan rekenen?Mevrouw De Koning (D66):Mijn warme belangstelling heeft het zeker. Ik denk dat een amendement
hier minder gelukkig is. Het is beter een motie in te dienen waarin de minister
wordt gevraagd om zelf een voorstel te doen.De heer Van den Berg (SGP):Kunt u dat nader verklaren? Wij zijn hier toch met wetgeving bezig. Waarom
zou een amendement minder gelukkig zijn dan een motie? Ik begrijp dat niet
helemaal.Mevrouw De Koning (D66):In de gesprekken tussen de detailhandel en het ministerie is vaak verwezen
naar de situatie in Duitsland. De detailhandel heeft vaak gezegd dat het hier
moet worden gedaan zoals in Duitsland. In Duitsland is sprake van een soort
bandbreedte. Als je een oud pand hebt en een lang contract, is de afnameverplichting
50% en als je te maken hebt met een jonge vent voor wie een dure winkel is
gekocht, is het 80%. De marges moeten in onze wetgeving terugkomen. Het is
dan wat moeilijk je via een amendement op 80% vast te leggen. Het gaat juist
om de flexibiliteit. Ik denk dat het ministerie daarop het beste kan reageren.De heer Van den Berg (SGP):Ik begrijp dat. Als u het amendement goed leest, zult u zien dat wij hebben
geprobeerd aan te sluiten bij het Duitse systeem.Mevrouw De Koning (D66):Terzake van kerndiscussiepunten circuleren hier vaak vijf amendementen
of moties die min of meer hetzelfde willen. Na een nachtje slapen komt er
vanzelf helderheid.Voorzitter! Ik citeer prof. De Jong in Het Financieele Dagblad: "Een algemene
vrijstelling voor samenwerkingsorganisaties noch een ongeclausuleerd
verbod van verliesverkoop lijken een dienstig middel om die werking te bereiken.
Daarentegen kan een genuanceerder benadering op basis van juridische en economische
appreciatie van het begrip concurrentiebeperking wellicht aan een oplossing
bijdragen." Ik houd mij graag aan die woorden vast.Voorzitter! Ik kom te spreken over de bagatelvoorziening. Van meet af
aan heeft een groot deel van de Kamer zich afgevraagd of de in deze bepaling
voorziene omzetgrens van 5 mln. gekoppeld aan maximaal acht ondernemingen
niet veel te laag was. Naar ons oordeel zou een dergelijke norm leiden tot
een overbelasting van de dienst met aanvragen voor ontheffing. Dat lijkt niet
erg profijtelijk voor een dienst die van scratch moet beginnen en toch al
onder zeer zware werkdruk zal staan. Overigens blijft mijn fractie het enigszins
bevreemdend vinden dat in het wetsvoorstel wordt vasthouden aan de omzet als
criterium in plaats van het marktaandeel. Op Europees niveau overheerst dit
laatste als criterium; ook in Duitsland, dat ons vaker ten voorbeeld wordt
gesteld in deze sector, bestaat alleen een marktaandeel van niet meer dan
5% als criterium en de omzet wordt niet eens genoemd. Ook in de ontwerpherziening
bagatelbekendmaking, die in het groenboek zat, wordt het omzetcriterium verlaten.
Kan de minister nog iets zeggen over wat moet worden verstaan onder de relevante
markt, afgezien van het argument dat hij het lastig vindt? Voorts is mijn
fractie met de collega's van mening dat het aanbeveling verdient de gezamenlijke
omzet als bovengrens te verhogen tot 10 mln. Een amendement hieromtrent ligt
voor. Wij hebben zo'n idee dat de directeur van de dienst deze gedachte in
dank zal aanvaarden.Ik wil een paar worden zeggen over artikel 16, dat de vrijstelling regelt
van een aantal beroepsgroepen met eigen specifieke wettelijke regelingen.
Die vrijstelling geldt voor de duur van vijf jaar en is uitsluitend voor mededingingsafspraken
met een wettelijke basis. Een grote rol hierbij spelen partijen belast met
de uitvoering van de Ziekenfondswet – aanvankelijk was hier getypt uitroeiing
van de Ziekenfondswet, maar ik heb het niet zelf getypt – in casu de
overeenkomsten tussen ziekenfondsen en aanbieders van zorg en in een vergelijkbare
systematiek de tariefovereenkomsten die de goedkeuring van het COTG behoeven.
Voor dergelijke overeenkomsten, de zogenoemde uitkomsten van overleg, die
de goedkeuring van de Ziekenfondsraad behoeven en de maximumtariefovereenkomsten
waarvoor krachtens de WTG goedkeuring is vereist van het COTG, geldt de vrijstelling
van artikel 16. Maar wanneer deze beide zogenoemde bovenwettelijke afspraken
bevatten of collectieve afspraken over bijvoorbeeld het toepassen van een
vast tarief – collega Van der Ploeg sprak in de schriftelijke behandeling
over het apothekersblok – dan zijn zij verboden. Dat geldt dus ook voor
de zorgverzekeraars en de aanbieders van zorg. Zou de minister een aantal
voorbeelden kunnen geven van situaties waarin de dienst effectief zou kunnen
optreden? Zijn ziekenfondsen bijvoorbeeld ondernemers? Kunnen verzekeraars
zelf instellingen gaan exploiteren? Kunnen ziekenhuizen ongestraft fuseren?
Vooral in de gezondheidszorg spelen deze vragen een grote rol.Ik kom nu toe aan de fictieve goedkeuring ontheffingen. Wij zijn enigszins
teleurgesteld dat de minister niet wil ingaan op onze suggestie, dat ontheffingen
worden geacht te zijn verleend als niet binnen de wettelijke termijn is beslist
op een aanvraag daarvoor. Dit regime van fictieve goedkeuring is immers wel
bij het concentratietoezicht geaccepteerd. Wettelijke termijnen zijn er toch
vooral om je aan te houden, ook hebben wij begrip voor de noodzaak tot overleg
met de Commissie, hetgeen nog wel eens tot vertraging wil leiden. Een dergelijke
nationale bepaling zou daarvoor wellicht juist een goede, of althans een stok
achter de deur zijn geweest.In het wetsvoorstel ontbreekt een uitzonderingsbepaling inzake verkoop
met verlies. Het voorstel wil niet weten van een verbod. D66 heeft eerder
aangevoerd dat zogenaamde dumping makkelijk kan leiding tot verschraling van
het distributieapparaat, waardoor minder winkels, hogere prijzen en ongemakken
voor de consument ontstaan. Zo denken wij er nog steeds over. Het enige wapen
tegen verkoop met verlies is het centrale artikel 24, dat misbruik van een
economische machtspositie verbiedt. Daarnaast is er, maar dat lijkt ons nogal
bewerkelijk, de weg van vordering op grond van onrechtmatige daad. Hoewel
in de praktijk verkoop met verlies niet grootschalig en langdurig voorkomt
en het wetsartikel dat daar bescherming tegen biedt, zelden wordt ingeroepen –
ik meen dat dit artikel 9f van het Besluit horizontale prijswinning is –
voelt de minister er kennelijk niets voor om een dergelijke stok achter de
deur te handhaven, omdat het bewijs moeilijk te leveren zou zijn, het verkopen
met verlies soms juist getuigt van goed koopmanschap, aldus de minister, of
omdat het nodig is om overtollige spullen kwijt te raken. De minister stelt
ook dat niemand het zich kan permitteren om lange tijd achtereen onder zijn
inkoopprijs te verkopen. Juist voor die situatie zou mijn fractie op de een
of andere manier een remedie in het leven willen roepen. Ook de fractie van
de VVD denkt er zo over. Misschien kan de minister zelf aangeven of hij een
mogelijkheid ziet om dit langdurig verkopen beneden de inkoopprijs te reguleren.
Mijn collega Voûte zal hier nader op ingaan.In de schriftelijke behandeling is enkele malen de vraag aan de orde geweest
welke machtsposities nu al direct onder de werking van artikel 24 zouden vallen.
Zou bijvoorbeeld het KNVB-kartel kunnen worden aangepakt? De heer De Jong
stelde deze vraag ook namens het CDA. De minister zegt dan dat áls
de KNVB al bij een kartel betrokken is, zo'n afspraak gezien de wet al nietig
is. Er behoeft dus niets ontboden te worden. Maar hoe weten we dan straks
door wie en waarover straks afspraken zijn gemaakt die wellicht nietig zijn,
maar waarvan niemand de nietigheid inroept? Hoe denkt de minister in dit verband
over de positie van de kamers van koophandel? Zal de dienst hier een actieve
rol in vervullen? Ik begrijp dat is voorzien in een voorlichtingscampagne
en het is misschien goed als de minister hier publiekelijk ook nog eens eventjes
iets over zegt.De voorzitter:Hoeveel tijd denkt u nog nodig te hebben ten opzichte van de indicatie?Mevrouw De Koning (D66):Ik kom heel aardig uit, volgens mij!De voorzitter:U bent 25 minuten bezig, terwijl u er 20 had opgegeven! Naar beneden wordt
er niet afgerond in dit huis.Mevrouw De Koning (D66):Nee, dat is heel vriendelijk! Maar ik dacht dat we hier met wetgeving
bezig waren!De voorzitter:Ik wilde alleen maar een indicatie hebben!Mevrouw De Koning (D66):Maar dan ben ik meteen uw vriend! Ik denk een minuut of zeven. Het zouden
er acht kunnen zijn, maar zeker niet meer!De voorzitter:Dank u wel!Mevrouw De Koning (D66):Dank u vriendelijk!Voorzitter! Ik ben beland bij de inhoud van artikel 25, waarin vrijstelling
van artikel 24 is geregeld in verband met de vervulling van taken van algemeen
economisch belang. We moeten dan denken aan overheidssectoren als de elektriciteitsvoorziening,
openbaar vervoer, afvalverwijdering en andere openbare nutsbedrijven. Aanvankelijk
was in de adviesaanvraag gekozen voor een ontheffingsmogelijkheid voor bepaalde
ondernemingen met een economische machtspositie. Daarbij worden dan duidelijke
criteria gehanteerd, waaraan getoetst moet worden. Ook de SER was een voorstander
van deze constructie, om zo analoog aan het EG-verdrag slechts afwijkingen
toe te staan van de mededingingsregels onder "stringente voorwaarden".Bij nader inzien is gekozen voor de vrijstellingsvariant, omdat het zou
kunnen voorkomen dat een onderneming die op grond van artikel 90, lid 2 –
rechtstreekse werking – is vrijgesteld, volgens het nationale recht
alsnog een ontheffing zou moeten vragen. Alsof dat een ramp is! Daarom maken
wij nu toch juist nationale wetgeving! Dit is dan een van de weinige plekken
waarop kan worden getoond dat Nederland het serieus neemt als het over oneerlijke
overheidsconcurrentie gaat. Er ligt een zeer breed ondertekend amendement
voor. Hetzelfde geldt mutatis mutandis voor artikel 11.Ter wille van de rechtszekerheid en omdat het in vrijwel alle EG-lidstaten
bestaat, zal nu ook in deze wet een preventief concentratietoezicht worden
ingevoerd. Alleen Denemarken en Luxemburg moeten nog volgen. De redenen zijn
uitvoerig belicht. Het is de vraag of de keuze voor een gezamenlijke omzet
van 250 mln. de juiste is, maar elk bedrag is natuurlijk min of meer arbitrair.
De praktijk zal moeten uitwijzen hoeveel meldingen dit oplevert en naar de
huidige verwachtingen zouden dit er ongeveer 100 zijn. In ieder geval is er
vanuit de markt over het algemeen positief gereageerd op het voornemen tot
preventief toezicht.Voorzitter! De coalitiepartijen hebben alledrie uitvoerig vragen gesteld
over het uitzonderingsregime van het toezicht in de bank- en verzekeringssector.
Ik geef drie regels van prof. Heertje, ons allen welbekend: "Het toestaan
van uitzonderingen op de wet is uit den boze. Minister Wijers van Economische
Zaken zal dan ook moeite hebben met het buiten beschouwing laten van de fusies
in het bankwezen. Ook zal hij er niet omheen kunnen dat de overheid zelf soms
wellustig meedoet aan praktijken van niet-aanvaardbare mededinging. Hij maakt
zijn positie sterker voor deze niet onbelangrijke sectoren aanvullende voorzieningen
te treffen of aan te kondigen." Wij zijn hem voor.Ik onderstreep hier nog maar even de herhaalde opvatting van de minister.
Het wetsvoorstel is van toepassing op alle sectoren van de economie. Het bank-
en verzekeringswezen lijken daarin niet bepaald de minst relevante. Uit de
nota naar aanleiding van het verslag blijkt uit een bijzin iets wat wij al
vermoedden: dat de Nederlandse vereniging van banken het standpunt inneemt
dat deze uitzondering een permanent karakter moet krijgen. Dat zou toch te
dwaas zijn. Overigens, dit enigszins terzijde, heb ik me afgevraagd waarom
er niet voor is gekozen deze sectoren mede te vatten onder het tijdelijke
uitzonderingsregime van artikel 16. Dan zou ook voldaan kunnen worden aan
het onderzoek tot afbakening tussen algemeen en specifiek toezicht. Uit de
beantwoording door de minister blijkt dat hij er wel degelijk van uitgaat
dat de dienst de mededingingsaspecten zal gaan beoordelen in de toekomst en
daarnaast zeker ook de toezichthouders, zoals De Nederlandsche Bank met de
bedrijfseconomische aspecten zoals het beoordelen van de solvalibiteit, belast
blijft. Het is mijn fractie een raadsel waarom die situatie niet van meet
af aan werkelijkheid kan zijn. Sectorwetgeving en toezicht is vanaf heden
een verbijzondering en geen vervanging, zo blijkt uit de nota naar aanleiding
van het verslag, vooral waar het de telecom- en de energiesector betreft.
Bovendien bestaan er in de landen om ons heen nergens dergelijke generale
"cartes blanches" voor de bancaire en de verzekeringswereld. Dat blijkt toch
ook een argument van betekenis. Ik kan u één uitzondering noemen.
Dat is uitgerekend in Italië bij de Autoritá della garante della
concurrenza del mercado. Die mogen niets over de banken zeggen. Zo zijn ze
wel in Italië!In alle andere landen worden concentraties in het bank- en verzekeringswezen
getoetst door de mededingingsautoriteit, en zo hoort het. Europa, harmonisatie
in regelgeving, weet u nog? Dát was de bedoeling! Het beetje concurrentie
dat nog mogelijk is na alle fusies van de afgelopen jaren, is minimaal. Mag
die concurrentie misschien blijven? Of moeten wij verworden tot een bancaire
oligarchie?Het zal u niet verbazen, voorzitter, mijn fractie is er een voorstander
van om de uitzondering van artikel 32 te doen vervallen. Gelukkig denkt een
aantal mensen hier er ook zo over.Voorzitter! Zoals ik reeds heb opgemerkt, is mijn fractie erg gelukkig
met de terugkeer van het College van beroep voor het bedrijfsleven als appèlrechter
van uitspraken van de rechtbank Rotterdam. Is dit nu de enige rechtsgang die
openstaat na een beslissing van de directeur? Is er geen mogelijkheid tot
cassatie? De bestuursrechtelijke handhaving én de keuze voor aansluiting
bij de Algemene wet bestuursrecht brengen enige bezwaren met zich. Gelukkig
heeft de minister al gereageerd op de bezwaren tegen de ingebakken openbaarheid,
door bij de tweede fase van het fusietoezicht de voorbereidingsprocedure te
schrappen. Daarmee wordt voorkomen dat vertrouwelijke en gevoelige bedrijfsinformatie
ook voor concurrenten ter inzage ligt. Een amendement van collega Van den
Berg strekt verder. Ik heb dat amendement met veel plezier
medeondertekend. De heer Van den Berg zal daarop straks ingaan.Dan resteert er een tweede moment, waarop derden de mogelijkheid hebben
toegang te krijgen tot het vertrouwelijke dossier. Aangezien het er de dienst
toch om zal gaan wél inzicht en informatie te krijgen en dus de vertrouwelijkheid
beter te regelen, wil mijn fractie een amendement indienen dat ertoe strekt
de bezwaarschriftprocedure te schrappen ten aanzien van artikel 37 en artikel
44. Het betreft hier de vraag of er een vergunning is vereist c.q. een vergunning
wordt verleend.Volgens de Algemene wet bestuursrecht staat immers tegen iedere beschikking
van de directeur bezwaar open. Dat lijkt ons in deze gevallen omslachtig en
overbodig. Ik krijg de indruk dat bij de huidige evaluatie van de AWB ook
is geconstateerd dat de bezwaarschriftprocedure van geval tot geval op merites
en effectiviteit moet worden bekeken.Wat het opleggen van boetes betreft lijkt de maximale norm van 10% van
de omzet, ontleend aan het Europees mededingingsrecht, reëler en effectiever
dan een maximum van 1 mln. Overigens valt niet direct te begrijpen dat een
Nederlandse onderneming, in tegenstelling tot wat in Duitse en Engelse regelgeving
het geval is, niets hoeft te betalen voor een aanvraag voor een vergunning,
terwijl dat in het buitenland vele tienduizenden guldens kost. Wat is daarvan
de reden? En hoe kan de begroting van EZ van het ene op het andere moment
zo'n zware extra belasting verdragen van een grote nieuwe dienst?Tot slot wil ik de minister graag vragen of er voorzien is in een passend
afscheid van de commissie economische mededinging, die inmiddels, meen ik,
meer dan 35 jaar de waakhond is geweest van eerlijke concurrentie in Nederland.De vergadering wordt van 15.30 uur tot 15.39 uur geschorst.De heer Van Middelkoop (GPV):Mijnheer de voorzitter! Dit kabinet en de minister van Economische Zaken
in het bijzonder hebben marktwerking en het bevorderen van concurrentie hoog
in het vaandel staan. Zo beschouwd, bevinden wij ons met dit voorstel in het
hart van de missie van de minister. Er is in dit wetsvoorstel geprobeerd zoveel
mogelijk inhoudelijk aansluiting te vinden bij de EG-regelgeving. Dat is verdedigbaar
en tot op bepaalde hoogte ook noodzakelijk. Maar ik ben het met college De
Jong eens dat de minister op bepaalde punten te ver is gegaan. Daarover komen
wij echter later te spreken.Voor de economische ontwikkeling van het Nederlandse bedrijfsleven is
het van belang dat concurrentiebeperkingen en economisch machtsmisbruik worden
tegengegaan, zodat de Nederlandse markt optimaal kan functioneren. Zo vond
ik het interessant om te lezen in de toelichting dat voor zeker driekwart
van de goederen- en dienstenafzet de binnenlandse concurrentieverhoudingen
bepalend zijn voor de prijs-kwaliteitverhouding. Onze economie blijkt nationaler
te zijn dan ik had gedacht. Maar dat zegt misschien meer over mij dan over
de markt. Wij spreken nu over een wet die werkzaam is voor ons land –
die althans beoogt dat te zijn – en die als zodanig ook afgestemd moet
worden op de Nederlandse situatie. En dat betekent, zoals ik al zei, dat voor
deze wet niet primair de EG-systematiek en -regelgeving bepalend moeten zijn,
maar dat vooral de werking van de Nederlandse markt met haar eigen kenmerken
en haar eigen cultuur bepalend moet zijn.Dit wetsvoorstel heeft grote consequenties voor de detailhandel. Dat is
uit de commentaren ook wel gebleken. Een belangrijk doel is dat moet worden
tegengegaan dat mededingingsafspraken de handelingsvrijheid van de ondernemers
beperken, waardoor de concurrentiemogelijkheden afnemen. De Mededingingswet
heeft hierdoor voor de concernbedrijven en winkelketens minder gevolgen dan
voor de bij de samenwerkingsorganisaties aangesloten zelfstandigen. En dat
heeft voor mij iets onbevredigends. Een concern wordt gezien als een economische
eenheid, waarbij concurrentie tussen de verschillende vestigingen niet aan
de orde is. Om tegenwicht te kunnen bieden aan deze concerns en grootwinkelbedrijven
zijn zelfstandigen vaak gedwongen tot commerciële samenwerking, wat ook
in hoge mate is gebeurd en wat nog altijd gebeurt. De samenwerkingsverbanden
die hierdoor zijn ontstaan, zijn in staat serieus te concurreren met elkaar,
maar ook met deze grote concerns. Als ik het goed begrijp, gaat de minister
er in zijn voorstel van uit dat het verbod op prijsafspraken en afnameverplichtingen
individuele ondernemers meer mogelijkheden biedt om op de lokale markt concurrerend
te zijn. Dat houdt in: concurrentieversterking door beperking van de samenwerkingsmogelijkheden.
Het gaat echter nu juist om samenwerking die is opgezet om zelfstandige ondernemers
een betere concurrentiepositie te bieden. Het zou mij niet verwonderen dat
als gevolg van de voorgestelde beperkingen die aan samenwerkingsorganisaties
worden gesteld, de positie van concerns wordt versterkt en dat zelfstandigen
om te overleven gedwongen worden om zich bij zo'n concern aan te sluiten.
Is het wel consistent dat een samenwerkingsverband als een concurrentiebelemmerende
factor wordt gezien, maar dat hiervan als dit samenwerkingsverband zich omvormt
tot een winkelketen, geen sprake is? Kan de minister aangeven wat precies
zijn afweging is geweest tussen enerzijds het streven naar de bevordering
van concurrentie en anderzijds het beschermen van de concurrentiepositie van
de individuele detaillist?In de stukken legt de minister er de nadruk op dat de concurrentie tussen
de verschillende samenwerkingsverbanden zich op lokaal en regionaal niveau
afspelen. Dat zal waar zijn, maar voor landelijke formules geldt dat het marketing-
en het prijsbeleid op centraal niveau worden bepaald. Ook daar zullen zij
elkaar in de gaten houden. Daar komt nog eens bij dat over het algemeen detaillisten
die tot een samenwerkingsverband behoren, lagere prijzen hanteren. Ik ben
er daarom nog niet van overtuigd dat een beperking van de samenwerkingsafspraken
de concurrentie zal verbeteren. Aan de minister de taak om mij hiervan te
overtuigen!Een belangrijk argument voor het verbodssysteem is dat dit de vrijheid
van de detaillist aantast om lokaal in te springen op bijvoorbeeld prijsontwikkelingen
bij de concurrent. De minister doet voorkomen alsof deze samenwerkingsafspraken
de detaillist in een zodanig keurslijf dwingen, dat het ten
koste gaat van zijn concurrentiemogelijkheden. Natuurlijk is het juist dat
de afspraken hem binden. Maar hoe ziet de minister de vrije zelfstandige keuze
van de detaillist om zich bij een samenwerkingsverband aan te sluiten? De
detaillist besluit dan toch ook vrijwillig om zich te binden aan de voorwaarden?Dan kom ik bij de afnameverplichting. Behalve prijsbinding zullen ook
afnameverplichtingen niet langer zijn toegestaan. Deze afnameverplichting
kan in mijn optiek in sommige gevallen juist een concurrentieversterkend middel
zijn. Ik denk hierbij aan de startende detaillist die onder voorwaarde van
een afnameverplichting financieel door een samenwerkingsverband wordt ondersteund.
Dat is die jonge vent waar mevrouw De Koning zo-even over sprak. Deze praktijk
bestaat ook bij onze oosterburen. Door deze mogelijkheid van afnameverplichtingen
te handhaven, zullen nieuwe aanbieders zich gemakkelijker van een plek op
de markt kunnen verzekeren. Daarmee is de concurrentie alleen maar gediend.
Graag hoor ik hierop een reactie van de minister.Voorkomen moet worden dat door een beperking van mededingingsafspraken
de doorzichtigheid van de markt wordt aangetast. Ik ben ervan overtuigd dat
de consument niet alleen gebaat is bij een lage prijs, maar ook bij een doorzichtige
markt; een markt die in de meeste gevallen niet grensoverschrijdend is. Volgens
het SER-advies is een deel van de raad van mening dat verticale samenwerking
een nuttige bijdrage kan leveren aan het concurrentievermogen binnen de Nederlandse
economie. Ik kan mij wel vinden in die opvatting. Reflecterend op de detailhandel
waar de concurrentie zich tussen zowel formules als concerns voordoet en daar
naar mijn idee goed functioneert, vraag ik de minister of het juridisch wel
noodzakelijk is om ook voor deze sector aan te sluiten bij de EG-regels. Wil
hij uiteenzetten wat terzake de nationale beleidsvrijheid nog is en waarom
hij er kennelijk geen gebruik van wil maken?De doorzichtigheid van de markt wordt geweld aangedaan, als ondernemingen
met zowel eigen filialen als franchisenemers niet langer uniform kunnen optreden.
Franchisenemers mogen immers niet worden verplicht de prijzen van het filiaalbedrijf
te hanteren, maar opereren wel volgens exact dezelfde formule. Voor de consument
creëert dit een verwarrende situatie. Hoe staat de minister tegenover
de suggestie om franchisebedrijven die meer nog dan vrijwillige filiaalbedrijven
volgens één formule werken, naast een gebiedsvrijstelling ook
een prijsvrijstelling te geven?Ik kom op de te verwachten feitelijke veranderingen. Ondernemers binnen
een samenwerkingsverband mogen dezelfde prijzen hanteren, zolang ze daartoe
niet worden verplicht en daarover onderling geen afspraken maken. Verwacht
de minister dat met deze wet in de praktijk feitelijk veel zal veranderen?
Het ligt toch voor de hand dat ondernemers de voordelen die ze tot nu toe
binnen de samenwerking behalen, ook in de toekomst gegarandeerd willen zien?
In de stukken lees ik dat leveranciers adviesprijzen mogen leveren, maar dat
winkeliers niet verplicht zijn om deze prijzen te hanteren. Omdat prijsstelling
vaak automatisch gaat via de leveranciers, is het mijns inziens niet te verwachten
dat winkeliers van deze prijzen zullen afwijken of massaal zullen overstappen
naar andere leveranciers. Dat onderkent ook de minister, gezien zijn brief
van 23 december 1996. Het lijkt mij erg lastig om te controleren of de leverancier
in deze gevallen enigerlei mate van dwang uitoefent. Een gelijke prijs kan
wel een indicatie zijn van prijsbinding, maar is nog geen hard bewijs. Hoe
denkt de minister hierop adequaat toezicht te houden?In dit kader wil ik de minister ook vragen om helder uiteen te zetten
wanneer er nu wel en wanneer er geen sprake is van strafbare onderling afgestemde
feitelijke gedragingen ex artikel 6? Als blijkt dat in de detailhandel een
goede controle hierop niet mogelijk is en te verwachten is dat franchisenemers
en vrijwillige filiaalbedrijven de adviesprijzen toepassen, functioneert wetgeving
waarin een verbod op prijsbinding is opgenomen dan nog wel? Is het dan niet
beter om aan de detailhandel een vrijstelling te verlenen?Ik kom op het bagatelcriterium. Het wetsvoorstel kent een bagatelvoorziening,
dus een vrijstelling van het kartelverbod. De minister tracht de Mededingingswet
qua inhoud en qua systematiek zoveel mogelijk te laten aansluiten bij de Europese
regelgeving, maar hier kiest hij nadrukkelijk een eigen weg. In de Europese
regelgeving is het marktaandeel bepalend voor het bagatel, maar in de voorgestelde
wet wordt het gekoppeld aan de gezamenlijke omzet. Dat is naar mijn gevoel
een wat pragmatische keuze. Belangrijk bezwaar hiertegen is dat het voorgestelde
omzetcriterium niet past bij een mededingingsbeleid gericht op het tegengaan
van economische machtsposities. De omzet zegt immers niets of weinig over
het marktaandeel. Tevens kan door uit te gaan van een omzetcriterium tussen
sectoren een mate van ongelijkheid optreden. Sectoren met een hoge omzet zullen
eerder tegen de grenzen aanlopen dan sectoren met lagere omzetcijfers. Het
zou mij dan ook niet verbazen, wanneer deze voorziening leidt tot een groot
aantal procedures om vrijstelling te verkrijgen, hetgeen weer hoge administratieve
lasten tot gevolg heeft. En dat kan beter worden voorkomen.Marktaandeel als kwantitatief bagatelcriterium, waarvoor ook de EG kiest,
lijkt uit dit oogpunt het meest betrouwbaar, ware het niet dat de bepaling
hiervan op problemen stuit. In dit geval kan ik me dan ook vinden in het pragmatisme
van de minister. Ik ben echter wel van mening dat de opgenomen getalscriteria –
maximaal acht bedrijven met een gezamenlijke omzet van 5 mln. – te laag
zijn en aanmerkelijk hoger kunnen worden gesteld zonder dat dit de mededinging
op de Nederlandse markt wezenlijk zal beperken. Ik heb gezien dat collega's
met het oog daarop een amendement hebben ingediend. Op dit moment heeft dat
mijn sympathie. Verhoging zal veel procedures kunnen voorkomen en de directeur-generaal
van de kartelautoriteit kan, als dat nodig is, altijd nog op grond van artikel
9 ingrijpen als in een concreet geval afbreuk wordt gedaan aan de mededinging.Ik zeg nog iets over de dagbladsector. De Mededingingswet zie ik als een
bedreiging voor met name die sector. Dagbladen vervullen gezamenlijk een belangrijke
functie bij de publieke meningsvorming van burgers, om maar eens een open
deur in te trappen. Het is typisch Nederlands dat bijna 90% van de totale
oplage via een abonnement bij de lezer wordt thuisbezorgd.
En daar is niks op tegen, zo zeg ik mede namens een van mijn kinderen, want
die verdient eraan. Als de verticale prijsbinding wordt losgelaten, zal er
ongetwijfeld een verschuiving plaatsvinden van abonnement naar losse verkoop,
omdat wederverkopers lagere prijzen kunnen berekenen. De ideële betrokkenheid
van de lezer bij de krant zal afnemen, wat weer een bedreiging kan betekenen
voor de pluriformiteit binnen de dagbladsector. Nog bedreigender voor die
pluriformiteit zal een verbod op horizontale afspraken zijn. Horizontale afspraken
leiden ertoe dat de concurrentie zich toespitst op de journalistieke kwaliteit
van de krant. Bezien vanuit de pluriformiteit van de dagbladpers hecht ik
hier veel meer waarde aan dan aan concurrentie enkel en alleen om de prijs.
In Nederland hebben wij nog een beperkt aantal kleine zelfstandige dagbladen.
Voor hen is het van levensbelang dat er afspraken kunnen worden gemaakt over
bijvoorbeeld de collectieve abonnementsprijsverhoging. Daar komt bij dat wij
in Nederland over het algemeen een dagbladpers van hoge kwaliteit hebben.
Die kwaliteit komt naar mijn overtuiging onder druk te staan als ook horizontale
afspraken worden verboden. Binnenkort wordt het door de minister gevraagde
advies hierover aan de commissie economische mededinging verwacht. Dan moet
de minister bezien of hij van een vrijstelling gebruikmaakt. Ik wil hem nu
reeds vragen om daarbij nadrukkelijk de door mij genoemde cultuurpolitieke
argumenten te laten meewegen. Daarnaast is er inmiddels het amendement van
collega De Jong. Het mag duidelijk zijn dat ik daar met sympathie naar kijk.Dan iets over de kartelautoriteit. Als er regels worden gesteld, dan moet
er ook toezicht zijn op de naleving ervan. Dreiging met sancties kan een goede
stok achter de deur zijn. Onafhankelijkheid moet echter worden gewaarborgd.
Het is daarom van belang dat er een scheiding wordt aangebracht tussen aan
de ene kant toezicht en onderzoek en aan de andere kant het opleggen van sancties.
Volgens de minister is deze scheiding er, omdat de verschillende taken binnen
deze autoriteit door verschillende afdelingen worden vervuld. De verantwoordelijkheid
ligt echter bij een en dezelfde persoon, namelijk de directeur-generaal. Formeel
ligt hierdoor alles in één hand. Ik vind dat op zijn zachtst
gezegd toch wat merkwaardig.Ik vind het ook merkwaardig dat voor de handhaving van de Nederlandse
wet slaafs wordt aangesloten bij het handhavingssysteem van de EG. Dat er
in Europa, waar geen strafrecht, openbaar ministerie en strafrecht bestaat,
voor een bestuursrechtelijke handhaving is gekozen, betekent toch niet dat
er voor Nederland geen beter alternatief zou zijn? De argumenten om te kiezen
voor een bestuursrechtelijke handhaving hebben mij vooralsnog niet kunnen
overtuigen. Vooral gezien de hoogte van de sancties ben ik van mening dat
een degelijke rechtsbescherming gewaarborgd moet zijn. Het lijkt mij in dit
geval niet goed dat de verdachte zijn onschuld moet bewijzen, wat de systematiek
van het bestuursrecht is. Waarom is er niet gekozen voor een strafrechtelijke
handhaving, waarvoor aansluiting zou kunnen worden gezocht bij de Wet economische
delicten? Zonder veel moeite kunnen daarin vermogenssancties worden opgenomen.
Tevens vervalt op die manier de noodzaak om alvast vooruit te lopen op een
regeling voor bestuursrechtelijke handhaving in de AWB. Voor het overige sluit
ik mij graag aan bij de aanvullende opmerkingen van mevrouw De Koning op dit
punt. Graag een reactie van de minister hierop.Ik wil in dit kader ook nog een opmerking maken over de discretionaire
ruimte, waarover de directeur-generaal van de kartelautoriteit beschikt bij
het vaststellen van de sanctiebeschikkingen en de beslissing op ontheffingsaanvragen.
Uit de nota maak ik op dat de minister verwacht dat in een groot aantal gevallen
beroep tegen de genomen beslissing wordt ingesteld. Ik verbaas mij erover
dat de minister, ondanks deze verwachting, toch kiest voor zo'n handhavingssysteem.
Of is de minister van mening dat dit niets van doen heeft met zijn keuze voor
een bestuursrechtelijke handhaving, waarbij de directeur-generaal, die verantwoordelijk
is voor het toezicht en onderzoek, ook de sanctie bepaalt? Zal een strafrechtelijke
handhaving, waarbij de verantwoordelijkheid tussen toezicht en sanctiebeschikking
bij verschillende instanties ligt, niet beter werken?Dan iets over het concentratietoezicht. Een verbodswetgeving voor kartels
maakt de behoefte aan concentratietoezicht groter. Daarom is het goed dat
hiervoor heldere regels worden neergelegd. Als de vergroting van de marktinvloed
door middel van kartelvorming aan banden wordt gelegd, dan zal er worden gezocht
naar andere mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld fusies. Er is gekozen voor een
systeem van preventief concentratietoezicht, gekoppeld aan een omzetcriterium.
Hierbij is opnieuw aangesloten bij het EG-recht. Maar binnenkort zal binnen
de EG wellicht niet langer worden uitgegaan van het omzetcriterium, maar van
een marktaandeelcriterium. Zal de minister deze verandering, in navolging
van de EG-regels, ook in dit wetsvoorstel opnemen? Kortom, hoe verhoudt het
ene, het Europese, zich tot het andere, namelijk de Nederlandse wetgeving?Net als bij de bagatelvoorziening wordt uitgegaan van omzetdrempels. Ook
hiervoor geldt dat dezelfde omzet voor verschillende sectoren een ander marktaandeel
tot gevolg heeft. Dat maakt het ook lastig om te beoordelen of de in het voorstel
opgenomen drempels te laag, te hoog of wellicht precies goed zijn. In ieder
geval moet worden voorkomen dat door een lage of te lage drempel zeer veel
aanmeldingen plaatsvinden, met alle lasten van dien. Tegelijkertijd moet er
oog zijn voor concentraties die beneden de drempel blijven, maar wel schadelijk
zijn voor de mededinging. Wil de minister reageren op het pleidooi van prof.
Mok, gedaan tijdens de hoorzittingen, om een systeem van repressief toezicht
toe te voegen wanneer in krasse gevallen beneden de drempel een concentratie
totstandkomt die tot een monopolie leidt? Volgens hem blijkt dat best te kunnen.
Ik neem dat op zijn gezag aan, maar verneem daarop graag het commentaar van
de minister.Voorzitter! Ik kom tot mijn conclusie. Ik vind het jammer dat de minister
veelvuldig Europese regelgeving heeft gevolgd – ik heb dat op een aantal
onderdelen aangegeven – en wat te weinig heeft gestreefd naar een meer
nationale invulling. In een aantal van de ingediende amendementen wordt enigszins
tegemoetgekomen aan mijn wens op dit punt. De minister heeft
zich wat te eenzijdig laten leiden door het idee dat het opheffen van concurrentiebeperkingen
de welvaartsontwikkeling stimuleert. Maar de door hem geproclameerde hiervoor
noodzakelijke marktwerking is voor mij niet het einde van alle tegenspraak.
Nederlanders zijn vanouds gek op het maken van afspraken en dat gaat niet
altijd ten koste van de consument.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! De vigerende Wet economische mededinging dateert uit 1956.
Sindsdien zijn de veranderingen bijzonder snel gegaan, want de mondialisering
van de economie, de snelle technologische vooruitgang en de afbouw van handelsbelemmeringen –
WTO-niveau – vragen om scherp reagerende en dynamische markten. Sturing
en zelfbescherming door kartels, concentraties of andere gedragsafstemmingen
zijn schadelijk voor het prestatievermogen van een land. Monopolisering en
kartelvorming belemmeren de efficiënte verdeling van productiemiddelen
en leiden tot hogere kosten en hogere prijzen. Gebrekkige mededingingsafspraken
hebben geleid tot inefficiëntie en verstarring van de markt. De consument
betaalt hiervoor de prijs.Mijn collega Broos van Erp heeft hier de afgelopen jaren telkenmale op
gewezen. Ik dank collega De Jong dan ook voor de aardige woorden die hij uitsprak
aan het adres van mijn collega Broos van Erp. Broos van Erp heeft mij veel
steun en stimulans gegeven. Ik kan zeggen dat hij mij tot op de dag van vandaag
regelmatig zijn mening meldt. Ik houd daar ernstig rekening mee.De nieuwe wet is gebaseerd op dezelfde principes als de Europese mededingingsregels.
De vervanging van het misbruikstelsel door het verbodsstelsel verschaft meer
rechtszekerheid voor het bedrijfsleven en is beter te handhaven, met name
bij kartels en andere mededingingsbelemmerende afspraken. De liberale staatsman
Thorbecke merkte ruim een eeuw geleden al op: "Niets is schadelijker voor
den arbeid dan mededinging te beperken". De feiten hebben hem gelijk gegeven.
Gezonde concurrentie stimuleert innovatie en doelmatige productie, bevordert
de werkgelegenheid en geeft de beste prijs voor de consument. Prijs- en kwaliteitsconcurrentie
zijn zeer essentiële parameters in het concurrentieproces. Beperking
van de prijsconcurrentie daarentegen vormt een zware mededingingsbeperking.
Zorgvuldige analyse van de relevante economische markten is dan ook noodzakelijk.
Marktwerking moet het uitgangspunt zijn en niet de formeel-juridische kant.
Wat is de mening van de minister daarover? Ik doel met name op mijn opmerking
dat een Mededingingswet een middel moet zijn en niet een doel.Zoals gezegd, dateert de huidige wet uit 1956. De wetgever – de
Staten-Generaal – moet zich voortdurend afvragen of zijn wetten en regels
nog passen in de internationale, voortdurend veranderende markten. OESO-rapporten
geven aan dat het afschaffen van overbodige regels, waaronder mededingingsregels,
een positieve invloed heeft op de productiviteitsgroei en de welvaart, zeker
op lange termijn. "Global Institute" van McKinsey en vele andere rapporten
bevestigen in dit verband dat deregulering en concurrentiebeleid stimulerend
zijn voor productiviteitsgroei en kapitaalproductiviteit.Op internationaal niveau wordt onze traditioneel open Nederlandse economie
geconfronteerd met een aantal belangrijke trends. Ik noem drie hoofdlijnen:
globalisering, liberalisering en, zeer recent, informatietechnologie. De minister
heeft daar ook terecht in Europees verband veel aandacht aan besteed in het
kader van het benchmarkonderzoek.Ik zal kort ingaan op deze drie trends, want in de visie van de VVD-fractie
hebben die alles te maken met de open economie in Nederland en daarmee met
de aanpak van de Mededingingswet, met name als stimulans voor de Nederlandse
economie. Globalisering is een niet te stoppen proces. Al zouden wij het willen,
dan nog zouden wij dat niet kunnen stoppen en mijn fractie zou dat ook niet
willen. Geen welvarend land kan zich eraan onttrekken. Behalve cultuur en
communicatie heeft de globalisering betrekking op handel en productie. Vanuit
Azië veroveren verschillende landen de markt. Dit zijn de zogenaamde
"emerging economies". In een aantal sectoren van onze economie, waarbij ik
denk aan Fokker, hebben wij te maken met deze emerging economies, die zich
op onze markt bewegen, tot nu toe helaas zonder resultaat. Wellicht hebben
de minder ontwikkelde landen voordeel bij hun achterstand. Zij worden niet
gehinderd door een wirwar aan gewoontes, structuren en regels op economisch
gebied en dat is eigenlijk de wet van de remmende voorsprong.Dan de liberalisering. Ik maakte zojuist al een opmerking over de samenhang
tussen regels en doelen. Als het doel aan de instelling of regel ontvalt,
behoort hij te verdwijnen. Het is een taaie materie en het gevecht tegen deregulering,
waarbij ik denk aan acties als SLIM, "Simpel legislation internal market",
heeft ook in Europa een grote strijd tot gevolg en dient juist om die verstarring
in Europa te bestrijden. Nederland is daar een voorvechter van en ik ondersteun
de minister daarin. Dit inzicht van deregulering is inmiddels wijd verbreid
in Nederland, en in Europa zetten wij ons tot het uiterste in om dat ook voort
te zetten. Desalniettemin verloopt het proces van liberalisering veel te traag,
juist in Europa. Adam Smith geeft in zijn beroemde boek "An inquiry into the
nature and causes of the wealth of nations" een idee van de grondslagen voor
een sterke economische groei. Flexibiliteit, het vermogen om in te spelen
op nieuwe situaties, is wel de belangrijkste grondslag. Ook in de Nederlandse
economie trachten wij daaraan in de laatste vijf jaar inhoud te geven.De derde onmiskenbare hoofdlijn is de informatietechnologie. Het algemeen
overleg met een aantal ministers over de elektronische snelweg ligt ons nog
vers in het geheugen en wij zijn er verheugd over dat het kabinet daar veel
aandacht aan besteedt. Af en toe zijn er verschillen in uitvoering, maar het
is belangrijk dat het kabinet er aandacht aan besteedt. Informatietechnologie
zal voor een belangrijk deel de economische ontwikkelingen bepalen en bevorderen.
Onderzoek geeft aan dat weldra ruim 75% van de werkgelegenheid met de informatietechnologie
verbonden zal zijn. Moeten wij dan in het licht van deze ontwikkelingen de
bestaande wetgeving uit 1956 vervangen door een nieuwe wet? Het antwoord van
de VVD-fractie is volmondig "ja".Voor het bedrijfsleven wordt de rechtszekerheid vergroot als men uitgaat van duidelijke normen, maar wat zijn nu die normen en wat
zijn de normen in deze wet? Laten wij uitgaan van de economische realiteit.
Door generieke onverbindendverklaringen in 1993 en 1994 is feitelijk al een
verbodswetgeving ingevoerd. Wat zijn nu de grote verschillen in deze Mededingingswet?
De belangrijkste verschillen zijn mijns inziens het preventief concentratietoezicht
en het verbod op misbruik van machtsposities. Het probleem was tot nu toe
immers dat er met de huidige Mededingingswet geen aanpak kon volgen als er
wijzigingen plaatsvonden nadat er misbruik was geconstateerd. Met deze nieuwe
Mededingingswet krijgt Nederland eigen spelregels. De VVD waardeert deze nieuwe
wet dan ook en steunt in grote lijnen de minister, want het is belangrijk
voor het Nederlandse bedrijfsleven. En hoe meer de markt geliberaliseerd wordt,
des te belangrijker zijn die eigen spelregels. Tot voor kort moest Nederland
zich wenden tot de Europese Commissie voor binnenlandse fusies en concentraties
via de zogenaamde "Dutch clause". Een volwassen Nederlandse economie heeft
echter een eigen mededingingsbeleid nodig, waarin zij zelf bepaalt welke spelregels
gelden. De vraag of er wel of niet opgetreden moet worden, hoort niet afhankelijk
te zijn van Brussel.De Mededingingswet geeft dus die spelregels, maar het creëren van
welvaart hangt af van ondernemersinitiatieven, de manier waarop nieuwe ondernemers
kunnen toetreden tot de markt – de minister laat niet na daarop te wijzen,
hetgeen wij ondersteunen – en de mate waarin ondernemers doelmatig produceren
en aan product- en procesvernieuwing doen. Dit is de koninklijke weg naar
groei van de werkgelegenheid. Werk, werk en nog eens werk is inmiddels het
motto van dit kabinet. Dat werk wordt gecreëerd via de marktsector.De mededingingsregels zijn van belang om die marktstructuur en marktdynamiek
op peil te houden. Het gaat daarbij om het tegengaan van monopolisering en
het bevorderen van toetreding tot de markt. Recente cijfers van het CBS geven
aan dat het afgelopen jaar 60.000 nieuwe ondernemingen zijn ontstaan, waarvan
40.000 starters en 20.000 nieuwe bedrijfsvestigingen. Daarentegen zijn er
weer 30.000 verdwenen. Per saldo is er groei. Het gaat er nu om de nieuwe
bedrijven te laten doorstoten en te laten groeien.De wet die wij vandaag behandelen, is ingericht naar Europees model. Kan
de minister ingaan op het waarom van de keuze voor het Europees model en het
doel dat daarmee bereikt moet worden? De minister is daarover duidelijk geweest
in zijn memorie van toelichting, maar toch is het noodzakelijk de kern in
een debat als vandaag aan te geven. In hoeverre kiest Nederland voor het Europees
model en in hoeverre creëert men daarmee het level playing field in Europa
voor het Nederlandse bedrijfsleven? In hoeverre heeft de minister de keuze
gemaakt echt letterlijk Brussel te volgen? In hoeverre heeft de minister gekozen
voor de specifieke kenmerken van de Nederlandse markt? In hoeverre heeft de
minister de ruimte gebruikt om een eigen invulling te geven aan deze wet?Is de minister bereid en in staat rekening te houden met de specifieke
kenmerken van de Nederlandse markt? De Europese regels zijn immers ontwikkeld
om belemmeringen op het gebied van grensoverschrijdend verkeer tegen te gaan.
Het Europees model is gericht op integratie van markten, zodat die interne
markt kan ontstaan waarvan ook Nederland kan profiteren. Dat betekent per
definitie dat de Europese regels geen rekening houden met het midden- en kleinbedrijf
omdat juist dat grensoverschrijdend verkeer in principe de grotere bedrijven
betreft.Aansluiting bij de Europese regels biedt de mogelijkheid gebruik te maken
van de jurisprudentie die ontwikkeld is en tevens te leren van de fouten op
Europees niveau, want fouten zijn er ook gemaakt. Het biedt de mogelijkheid
te profiteren van de toekomstige ontwikkelingen van de Europese regels. Kan
de minister ingaan op de betekenis van de nieuwe Mededingingswet op het zogenaamde
Rijnlandse model, waarover veel gediscussieerd wordt? Is de minister het met
ons eens dat de groei van de Nederlandse economie – die op dit moment
groter is dan elders in Europa, namelijk zo'n 2,7%, hoewel minder dan in de
Aziatische landen waar een groei van 2,7% soms neerkomt op een recessie –
te maken heeft met het Rijnlandse model? Heeft die groei te maken met de flexibilisering
door de inbreng van Angelsaksische elementen? In hoeverre heeft deze nieuwe
Mededingingswet invloed op dat model?In het kader van de Nederlandse wet is het Europese uitgangspunt minder
nodig. Ik ben geen voorstander van slaafse navolging, maar voor een kans om
juist een eigen invulling te geven aan het mededingingsrecht. Zo wordt merkbaarheid
niet ingevuld in Nederland, maar wel in Europa. Dat heeft weer te maken met
dat grensoverschrijdend verkeer.Een aantal economen geeft in de literatuur aan dat beperkingen op microniveau
geen beperkingen behoeven te geven op macroniveau. Ik kom dan op het midden-
en kleinbedrijf. Met microniveau bedoel ik dat iedere detaillist moet kunnen
concurreren. Met macroniveau bedoel ik dat iedere winkelformule moet kunnen
concurreren. Als de detaillist kan concurreren op microniveau, heeft dit dan
grote invloed op macroniveau? Ik wil daartussen onderscheid maken. Ik vraag
de visie van de minister hierop. Ik denk daarbij aan vrijstellingen en verticale
samenwerkingsverbanden. Is de invloed op microniveau zo groot dat deze op
macroniveau doorwerkt of kun je je permitteren de specifieke kenmerken van
de Nederlandse markt op microniveau inhoud te geven?Op Europees niveau heerst vanuit het integratiedenken tot een interne
markt een andere benadering van prijsafspraken dan in Nederland. Het grensoverschrijdend
verkeer mag niet belemmerd worden. In dit kader kan men mededinging ontkoppelen
van integratiedenken, zodat er meer ruimte ontstaat voor een eigen invulling
van die specifieke kenmerken van de Nederlandse markt. Ik hoor hierop graag
de reactie van de minister.Kan de minister ook ingaan op een nadere definitie van mededingingsbeperking?
Wat is dat nu echt? Het is voor zo'n debat als wij vandaag voeren immers essentieel
dat dit goed gedefinieerd wordt. Wat is zijn mening over concurrentie op dat
micro- en macroniveau? Anders geformuleerd: indien de handelsvrijheid van
die economische actor op microniveau beperkt wordt, heeft dat dan zijn weerslag
op macroniveau? Op macroniveau gaat het om de macht en om de vraag wat de
 consequenties zijn voor die markt. Kan de minister een nadere
toelichting en een economische onderbouwing geven van al dit soort afspraken?Er werd vandaag al gesproken over verticale en horizontale samenwerking.
Is er onderscheid tussen verticale en horizontale samenwerking? Het Europese
groenboek geeft aan dat de verticale samenwerkingsverbanden niet altijd per
definitie concurrentiebelemmerend hoeven te zijn. In het groenboek worden
ook vier opties aangegeven. Het is goed dat wij daar in Nederland onze mening
over geven.Is de minister bereid om genuanceerd aan te kijken tegen de afzonderlijke
gevallen en daarbij rekening te houden met specifieke marktomstandigheden?
Staat hij een ruimhartig vrijstellingsbeleid toe? Of kiest de minister bij
de invulling van de wet voor een formeel-juridische benadering? Dat is op
zichzelf een heel boeiende discussie. Wij hebben dat ook gezien bij met name
de invulling van de financiële relaties van het Rijk ten opzichte van
de Rekenkamer. Kies je voor de formeel-juridische kant of kies je voor de
economische en de bedrijfseconomische kant? Ik hoor daarop graag een reactie
van de minister.In dat groenboek van DG IV lijkt juist op het gebied van de verticale
samenwerking een milder klimaat te ontstaan. Ook in Europa blijkt men daar
inzicht in te krijgen. Er zijn vier mogelijkheden en er wordt meer rekening
gehouden met de economische beoordeling van de relaties. Dat is zeer terecht.
Men geeft dus een meer economische invulling aan het begrip verticale samenwerking,
dat meer precompetitieve effecten kan hebben dan horizontale vormen van samenwerking.
Dat wijzen wij in principe af. Het is echter boeiend om een mening te hebben
over verticale samenwerking. Verticale prijsbinding tussen twee partijen is
regelmatig vrijgesteld. Ik wijs bijvoorbeeld op biercontracten. Ook dat heeft
weer met micro en macro te maken.De OESO heeft relevante rapporten opgesteld over deze onderwerpen, met
name gerelateerd aan franchising en samenwerkingsverbanden. De OESO geeft
aan dat voor de samenwerkingsverbanden met een beperkt marktaandeel, de vrijstelling
voor verticale relaties – dan denk ik aan winkelformules in Nederland –
voor de markt niet mededingingsbelemmerend behoeft te zijn. Op macroniveau
zal dit samenwerkingsverband geen negatieve invloed hebben, kunnen de formules
concurreren en kan juist de concurrentie tussen winkelformules worden bevorderd.Ik wil graag dat de minister een reactie geeft op de volgende gedachtegang
die mijn fractie ontwikkeld heeft om juist die concurrentie te bevorderen.
De Nederlandse detailhandel is verenigd in winkelformules. In de visie van
mijn fractie moet de nieuwe Mededingingswet concurrentie bevorderen en niet
belemmeren. Als er nu gekozen wordt voor concurrentiebevordering, kiest zij
voor concurrentie tussen winkelformules. Immers, als men kiest voor concurrentie
tussen winkelformules, dan kan men met name in de winkelformule kracht ontwikkelen
om de innovatie en die beste prijs voor de consument te ontwikkelen, waardoor
ook met name de concurrentie kan ontstaan ten opzichte van het grootwinkelbedrijf.
Hoe verhoudt deze keus voor concurrentie tussen winkelformules zich dan tot
de wet die nu voor ons ligt? Is de minister bereid om een ruimhartig vrijstellingsbeleid
te realiseren voor winkelformules met een beperkt of gering marktaandeel?
Wat dan precies dat geringe marktaandeel is, kan nog ingevuld worden. Voor
economen is dat een aandeel tussen de 5% en 10%.In verband met het voorgaande verzoek ik de minister om de afnameverplichting
naar Duits model te onderzoeken, gerelateerd vooral aan ondernemersrisico
van de in- en verkoopcombinatie in de locatie van zelfstandig filiaalhouder.
Als de minister bereid is om ook daarvoor een ruimhartig vrijstellingsbeleid
te voeren, is het mijn keuze voor een afnameverplichting van 60%, zodat er
40% vrijheid ontstaat om elders inkopen te doen.Sommige economen zijn van mening dat de verticale prijsafspraken minder
schadelijk zijn dan bijvoorbeeld gebiedsafbakening. Franchiseorganisaties
zijn van die gebiedsafbakening vrijgesteld, maar in- en verkooporganisaties
niet. In het huidige wetsvoorstel worden ketens bevoordeeld boven de laatstgenoemde
combinaties. Prof. Van Damme merkte tijdens de hoorzitting op dat wanneer
samenwerkingsverbanden zich omvormen tot franchiseketens en men niet ingrijpt
op basis van een gering marktaandeel, het ook niet noodzakelijk is om in te
grijpen in samenwerkingsverbanden met een gering marktaandeel. Ik verzoek
de minister om op dit alles in te gaan.Als de minister het verzoek van mijn fractie om een ruimhartig vrijstellingsbeleid
zou inwilligen, moeten vrijstellingen voortdurend geëvalueerd worden,
bijvoorbeeld na drie of na vijf jaar. Ik ben overigens van mening dat vrijstellingen
alleen niet helpen. Ze zijn een voorwaarde voor de concurrentiekracht van
het MKB, maar er is meer nodig. Van belang zijn ook productinnovatie, klantgerichtheid
en flexibiliteit. In mijn visie kunnen die juist binnen de winkelformule ontstaan.De winkelformule met vrijwillig filiaalbedrijf is in Nederland al begonnen
in 1932 met de Spar: door eendrachtig samenwerken profiteren allen regelmatig.
Ongeveer 2000 zelfstandige ondernemers sloten zich aan bij een verkoopsysteem.
"Kopen bij de Spar is sparen bij de koop" was de leus waarmee een aantal grossiers
in iedere provincie begon met inkoop en verkoop. Het lijkt mij niet juist
onder de nieuwe wetgeving dergelijke samenwerkende zelfstandige filiaalhouders
te treffen met een verbodsbepaling en intussen 's lands grootste kruidenier
nog groter te zien worden. Ik heb geen enkel bezwaar tegen diens activiteiten,
maar hij moet gezonde concurrentie van de kleinere formules ondervinden. Dat
biedt twee voordelen voor de consument: de beste prijs en een fijnmazig netwerk
van detailhandel. Is de minister het met mij eens dat wij, evenals 's lands
grootste kruidenier, op de kleintjes moeten letten?Voorzitter! Tijdens het wetgevingstraject is de naam dienst voor de mededinging
veranderd in Nederlandse kartelautoriteit. Die naam is een pars pro toto,
heeft een negatieve klank en is bovendien misleidend. Ze doet ook geen recht
aan de bevoegdheden van de dienst, want een kartel is van oorsprong een horizontale
mededingingsafspraak; ik heb de literatuur er nog eens op nagekeken. Voor
de oorlog zei men in Duitsland: "Kartelle sind Kinder der Not". Na de oorlog
werd daar het Kartellamt ingesteld, een oude organisatie die thuishoort in
het verleden. In Nederland hebben we juist een nieuwe Mededingingswet
met een nieuwe dienst. Die nieuwe wet omvat alle mededingingsbeperkingen,
zoals fusiecontrole en concentratietoezicht, en wil ook inhoud geven aan spelregels
die gelden voor de economie van de 21ste eeuw. Ik stel de minister dan ook
voor om de autoriteit niet de Nederlandse kartelautoriteit te noemen, maar
de Nederlandse mededingingsautoriteit. Ik hoor graag de reactie van de minister.Bestuurlijke boetes vervangen het economisch strafrecht en daar zijn wij
het volledig mee eens. Na drie jaar wordt de autoriteit geëvalueerd.
Ik vraag de minister om met name de ervaringen van het bedrijfsleven bij de
evaluatie van deze mededingingsautoriteit te betrekken.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Ik neem toch aan dat mevrouw Voûte het ook van belang
vindt om de consument bij de evaluatie te betrekken.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Uiteraard. Het gaat om de consument en de Nederlandse burger en ik wil
de minister daar ook toe uitnodigen. Hij moet maar kijken hoe hij dat inhoud
geeft. Ik besef dat het omvangrijk wordt, maar de minister is inventief. Ik
krijg dus graag een reactie op deze suggestie. De Consumentenbond is trouwens
altijd heel actief op dit terrein.Voorzitter! Kwaliteit en deskundigheid zijn van groot belang voor de uitstraling
van de mededingingsautoriteit. Hoe denkt de minister de deskundigheid te bevorderen?
Wanneer kan de mededingingsautoriteit van start gaan? Zal zij tegelijk met
de inwerkingtreding van de wet op volledige sterkte kunnen functioneren? Uitgangspunt
voor de VVD-fractie is dat de autoriteit als toezichthouder niet mag worden
beïnvloed door beleidsmatige en politieke gedragingen. Het beleid moet
controleerbaar zijn door nauw omschreven uitgangspunten en voorwaarden. De
uitvoering daarentegen dient onafhankelijk te zijn. Onafhankelijkheid waarborgt
immers dat de overheid niet in verleiding komt tot vermenging van belangen.
Hoe onafhankelijk zal de mededingingsautoriteit zijn? Komt er een externe
benoemingscommissie?Mijn fractie kiest voor een periode van drie jaar waarna geëvalueerd
zal worden. Wij willen dan graag bezien welke status van belang is voor die
mededingingsautoriteit. Wij voeren nu ook nog discussie over hoe een ZBO eruit
moet zien, want wij zijn niet onverdeeld gelukkig met alle ZBO's die nu ontstaan
zijn. Wij vinden die ruimte van drie jaar van groot belang voor de deskundigheid
en de autoriteit. De effectiviteit van het mededingingsbeleid wordt bepaald
door de deskundigheid. Kan de minister hierop ingaan? Mijn fractie maakt zich
voorts zorgen over opsporing, vervolging en sanctie in één hand.
Ook dat heeft te maken met de autoriteit. Wij dringen aan op een formeel strikt
juridische scheiding tussen opsporing, vervolging en sanctie. We willen graag
over drie jaar evalueren of dat voldoet en, zo nee, of er een andere constructie
voor bedacht moet worden.Dan kom ik op de toezichthouders en met name een aantal sectorale toezichthouders.
De ontwikkelingen gaan snel. De liberalisering van de markt brengt mee dat
voormalige overheidsmonopolies nu toezichthouders krijgen. Er is reeds een
aantal toezichthouders, zoals de Verzekeringskamer en De Nederlandsche Bank.
De minister van Financiën heeft recentelijk de aanwijzingsbevoegdheid
geschrapt omdat de Europese centrale bank in het kader van de EMU volledig
onafhankelijk dient te zijn om de prijsstabiliteit in de lidstaten te handhaven.
Daarnaast ontstaan in die nieuwe markten enkele nieuwe sectorale toezichthouders,
opgericht ten behoeve van voormalige overheidsmonopolies: energie, openbaar
vervoer en telecommunicatie. Kan de minister zeggen wat bij mededingingskwesties
generiek beleid hoort te zijn en wat specifiek? Dat is essentieel, ook voor
een debat als dat van vandaag, omdat de mededingingsautoriteit eigenlijk alle
concentraties moet gaan beoordelen. Het is nodig dat het kabinet aangeeft
wat het beleid is voor concentratietoezicht en sectorspecifieke punten. Uitgangspunt
moet zijn dat de Mededingingswet geldt voor alle mededingingsbeperkende gedragingen
in alle sectoren. Zolang de markten nog niet volwassen zijn, zijn die specifieke
toezichthouders nodig. Voorkomen moet worden dat er een wirwar aan sectorspecifieke
toezichthouders ontstaat. Het zal de rechtszekerheid niet bevorderen. Kan
de minister een overzicht geven van alle toezichthouders, zowel de bestaande
als de nieuwe? Wat is hun functie, de status, de onafhankelijkheid en de tijdelijkheid?
Wanneer worden ze opgeheven als ze tijdelijk zijn? Ik dring aan op samenwerking
tussen de toezichthouders.De onafhankelijke toezichthouder moet twee taken krijgen: toezicht op
het mededingingsbeleid en coördinatie van de sectorspecifieke toezichthouders.
Hoe gaat de minister dit inhoud geven?Ik kom te spreken over vertrouwelijkheid van gegevens. Bij de uitvoering
van toezicht is de bescherming van vertrouwelijke gegevens van groot belang
voor de rechtszekerheid van het bedrijfsleven. Er ontstaan nu misverstanden
over de interpretatie van vertrouwelijkheid. Ik refereer aan de discussies
over de financiële relatie met het Rijk. Wat is vertrouwelijk en wat
niet? De minister van Financiën moet een aantal zaken naar voren brengen
over de affaire Nussebrink. Mijn fractie hecht aan een heldere omschrijving.
Uitgangspunt is openbaarheid van bestuur. Juist omdat het gaat over vertrouwelijkheid
van bedrijfsinformatie, moeten bedrijven de garantie krijgen dat het vertrouwelijk
blijft. Ik vraag aan de minister een duidelijke omschrijving van het begrip
"vertrouwelijkheid". Ik trek het wat breder. Inzicht hierin kan in het vervolg
een aantal problemen voorkomen. De Wet openbaarheid van bestuur is er natuurlijk.
Het gaat er mij om op welk moment vertrouwelijke bedrijfsgegevens naar buiten
mogen komen. Hoe gaat men daarmee om?De heer Van den Berg (SGP):Ik vind dit een wezenlijk punt. Mevrouw Voûte vraagt een aantal
dingen aan de minister. Dat is heel goed. Vindt zij het niet met mij van belang
dat het ook in de wet zelf goed is geregeld? Ik heb tezamen met mevrouw De
Koning een amendement op dat punt ingediend, waarin wordt voorgesteld het
systeem om te keren. Uit de wet blijkt dat de gegevens met inachtneming van
bepaalde termijnen en beroepsgangen in beginsel vertrouwelijk zijn, tenzij.
Als het systeem van de wet wordt gevolgd, blijf je de discussie houden.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Ik heb met grote belangstelling het amendement gelezen.
Het spreekt mij zeer aan. Ik zie het als een basis voor hetgeen ik in bredere
zin aan de minister vraag. Mijn fractie zal het amendement ondersteunen. Ik
vraag de minister het op breder niveau aan te geven. Het is voor mij nog niet
voldoende. Het gaat mij om het spanningsveld tussen vertrouwelijkheid en wat
openbaar gemaakt kan worden. Als het bedrijfsleven er bij de toezichthouder
niet op aan kan dat vertrouwelijkheid in acht wordt genomen, zal het bedrijfsleven
niet alle hebben en houden aan de toezichthouder geven. Dat moet wel gebeuren,
wil je over concentratiecontrole en fusiecontrole kunnen spreken. Het gaat
om een nadere normering.Voorzitter! Ik kom te spreken over concurrentievervalsing van overheidsorganisaties.
Mijn fractie hecht eraan dat in dit wetsvoorstel staat dat overheidsorganisaties
economische entiteiten zijn waardoor concurrentievervalsing kan worden aangepakt.
De overheid moet doen waar ze goed in is: kerntaken. Ze kan het bedrijfsleven
en private organisaties geen concurrentie aandoen. Ik betrek dit bij de uitkomsten
van de commissie-Cohen. Hoe ziet de minister dit en wanneer komt het? Er wordt
al lang om gevraagd.Voorzitter! Ik kom te spreken over dagbladen en tijdschriften. Ik heb
een pleidooi gehouden voor vrijstellingen op verticale afspraken. Mijn fractie
zal datgene wat collega Van der Ploeg zal inbrengen over vrijstelling voor
verticale afspraken bij dagbladen en tijdschriften ondersteunen, omdat wij
hechten aan het pluriforme aanbod van tijdschriften en dagbladen. Wij willen
daar wel een tijdslimiet aan verbonden zien, zodat dit na een aantal jaren
geëvalueerd kan worden. Het is namelijk van belang om voortdurend te
kijken naar de specifieke kenmerken van de markt. En door het aanbrengen van
tijdslimieten kunnen nieuwe ontwikkelingen betrokken worden in die evaluaties.De gezondheidszorg kent een veelheid aan toezichtsregimes die ik vandaag
zeker wil noemen. De wet is immers een generieke wet. Wij hebben een aantal
brieven ontvangen en de minister heeft ons zelf een halfuur geleden een reactie
gegeven op de brief van de Ziekenfondsraad. Ik waardeer dat en voorzover ik
die reactie in korte tijd heb kunnen lezen, ben ik het met hem eens. Ook op
het gebied van de gezondheidszorg zou ik graag weten wat de samenhang is van
het mededingingstoezicht en de andere toezichtsregimes in de gezondheidszorg.
Ik denk nu aan de Ziekenfondsraad waar nu het college van toezicht ontstaat
die onafhankelijk moet zijn, ik denk aan de Verzekeringskamer, aan de Europese
Commissie en de COTG. Graag krijg ik hierop een reactie van de minister, want
ik weet niet of dat in zijn brief staat. Mocht dat wel het geval zijn, dan
ontsla ik de minister van het geven van een antwoord op die vraag. Het is
ook van belang dat er meer interdepartementale samenhang wordt gerealiseerd.
Hoe denkt de regering inhoud te geven aan een adequate coördinatie? Ik
denk aan de ziekenfondsen die onder toezicht staan van een onafhankelijk college
en aan de particuliere zorgverzekeraars die onder toezicht staan van de Verzekeringskamer.
De minister geeft al in zijn brief aan dat ziekenfondsen en zorgverzekeraars
als economische entiteiten gewoon met elkaar moeten kunnen concurreren. Mijn
fractie onderschrijft dit standpunt. Uiteindelijk komt hieruit de beste prijs
voor de consument naar voren. Ik heb verheugd geconcludeerd dat de minister
de generieke prijsmiddelen mogelijk heeft gemaakt, zodat deze generieke prijsmiddelen
op de markt kunnen komen. Ik ben van mening dat prijsconcurrentie op het gebied
van geneesmiddelen uiteindelijk de beste prijs voor de consument oplevert,
waardoor de marktwerking op die punten in de gezondheidszorg kunnen bijdragen
aan een kostenreductie in de gezondheidszorg.Het is van belang dat de mededingingsaspecten zoals machtsposities bij
fusies en samenwerking via de Mededingingswet geregeld worden. Collectieve
contracten tussen aanbieders in de gezondheidszorg en de zorgverzekeraars
zullen mogelijk zijn op voorwaarde dat die aanbieders vrij blijven in hun
keuze voor de zorgverzekeraars. Graag krijg ik hierop een reactie van de ministers.
Ik ben verheugd over de toezegging van de minister in zijn brief dat de geneesmiddelensector
daarbij wordt opgenomen. Hij heeft daarvoor de steun van onze fractie.Voorzitter! Ik wil de aandacht van de minister vragen voor de coördinatie
van de rechtspraak. Er zijn nu twee mogelijkheden van rechtsgang, te weten
de mededingingsautoriteit, de rechtbank in Rotterdam en het College van beroep
voor het bedrijfsleven aan de ene kant en de rechtbank, hof en Hoge Raad aan
de andere kant. Prof. Mok heeft hier een duidelijke mening over. Hij stelt
dat niet alleen in de rechtbank van Rotterdam die deskundigheid moet worden
opgebouwd, maar ook in het hele land. Graag krijg ik in de evaluatie aandacht
voor deze punten.Aan de bagatelvoorziening heb ik veel aandacht besteed tijdens de hoorzitting.
Ik vind het belangrijk dat collega De Koning naar voren heeft gebracht dat
de bagatelvoorziening van 5 mln. naar 10 mln. moet gaan. Ik ondersteun dit,
omdat ik kies voor minder administratieve lasten voor het bedrijfsleven en
voor de dienst zelf.Voorzitter! Heel kort wil ik nog iets zeggen over het buitenlands beleid.
Hoe denkt de minister het Nederlands bedrijfsleven te vrijwaren van onredelijke
extraterritoriale toepassing van nationaal kartelrecht door andere landen,
zoals de Verenigde Staten? Ik denk aan de Helms-Burton Act. Deze maatregelen
kunnen verkapt protectionisme zijn. Bieden de procedures bij de WTO voldoende
garantie? Indien dit niet het geval mocht zijn, wat is dan de reden dat minister
het huidige artikel 39 uit de WEM niet heeft overgenomen? Mocht dat een omissie
zijn, is hij daartoe dan alsnog bereid?De relevante markt is de geografische markt en is elke keer het grote
discussiepunt bij mededinging. Het is voor het Nederlandse bedrijfsleven ook
belangrijk dat het in de internationalisering kan concurreren op de wereldmarkt.
Je moet dus voortdurend die relevante markt definiëren, die zelfs afhankelijk
is van het product. Ik krijg hierop graag een reactie van de minister.Verkoop met verlies wordt in de wet toegestaan. Kan de minister ingaan
op de uitspraak van het Raad van de centrale ondernemersorganisaties en de
Stichting merkartikel? Is de minister bereid de vinger aan de pols te houden?
De minister kennende, zal hij dat wel willen, hoewel ik graag zijn reactie
hoor. Als zich langdurig verkoop met verlies voordoet, moet er toch een middel
zijn om daarin in te grijpen. Dan hebben we inderdaad het Burgerlijk Wetboek, maar is de minister dan bereid om toch te kijken naar de
Britse Resale Price Act, waarbij met name na langdurig verkoop met verlies
de producent gerechtigd is om het contract te verbreken met met name de afnemer.
Op die manier reguleert de markt zich dan vanzelf. Ik vind het op zichzelf
een interessante aanpak. Deze wet moet inderdaad een middel zijn en niet een
doel. We moeten inderdaad proberen zomin mogelijk administratieve lasten te
laten ontstaan voor het bedrijfsleven en voor de dienst.Voorzitter, tot slot. Heb ik veel langer gesproken?De voorzitter:Dat constateert u terecht!Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Dank u! Tot slot. De Amerikaanse professor Michael Porter uit Harvard
heeft gezegd: "The fundamental lesson is that the quiet life is an enemy of
competitiveness". Ook voor het bedrijfsleven geldt: een rustig leven is de
dood in de pot. Hetzelfde geldt voor de minister van EZ en het debat geeft
er alle aanleiding toe!De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Het wetsvoorstel voor een nieuwe Mededingingswet wordt met
een ongekende snelheid behandeld. Althans, voor een wetsvoorstel van deze
omvang mag dat wel gezegd worden. Het is 1 mei 1996 ingediend en binnen tien
maanden volgt een openbare behandeling. Dat maken wij met wetsvoorstellen
van deze omvang niet zo vaak mee. Om die reden spreek ik een woord van waardering
in de richting van de minister en zijn ambtenaren, ook voor de snelle behandeling
van de beide verslagen van de Kamer.Je zou je kunnen afvragen of die snelheid niet ten koste gaat van de zorgvuldigheid.
Die afweging moeten we hier altijd maken. Ik heb best wat kanttekeningen bij
het wetsvoorstel en er zijn ook een paar amendementen die de kwaliteit wellicht
nog kunnen verhogen, maar mijn fractie kan in algemene zin goed met dit wetsvoorstel
leven.Voorzitter! Ik wil wel een paar principiële kanttekeningen maken.
Mijn fractie kan dit wetsvoorstel niet geheel los zien van het neoliberale
marktdenken. Wij hebben geen enkel principieel bezwaar tegen marktwerking
als zodanig. Overheidsinterventie in het economisch leven dient steeds van
geval tot geval gelegitimeerd te worden. Naar onze opvatting is overheidsinterventie
in ieder geval om twee redenen noodzakelijk. In de eerste plaats vinden wij
de bescherming van de zwakkeren een belangrijk beginsel, waardoor overheidsinterventie
nodig kan zijn om marktimperfecties te corrigeren en vooral ook om zwakke
marktpartijen te beschermen tegen economische machtsposities en ongewenste
concentratievormen. In de tweede plaats moet de overheid kunnen ingrijpen
om de randvoorwaarden te creëren waarbinnen het rentmeesterschap van
de ondernemer ten volle tot zijn recht kan komen. Een belangrijke toetssteen
voor de SGP-fractie bij dit wetsvoorstel is de positie van de zelfstandige
ondernemer. Wij verzetten ons tegen elke ontwikkeling waarin de economische
uitgangspositie van de zelfstandigen ten opzichte van het grootbedrijf wordt
uitgehold. Dat laat uiteraard onverlet dat ook de zelfstandige ondernemer
op eerlijke wijze moet concurreren. Hij mag echter geen slachtoffer worden
van het absolute marktdenken. Dat marktdenken heeft in onze dagen toch al
zijn duizenden verslagen. Kabinet en coalitiefracties lopen daarmee weg. Het
lijkt wel alsof vandaag de dag alles prijsgegeven moet worden aan de werking
van de markt. Alsof de tucht van de markt per definitie leidt tot de beste
uitkomsten in termen van welvaart, laat staan van welzijn!We zien het op tal van beleidsterreinen: van sociale zekerheid en zorg
tot energievoorziening en telecommunicatie. Het geloof in de maakbaarheid
van de samenleving is ingeruild voor het geloof in de werking van de markt.
Ten opzichte van de jaren zeventig en tachtig is er sprake van een omkering
in het denken over markt en overheid van maar liefst 180 graden. Soms lijkt
het wel alsof de beleidsmakers alleen zwart-wit kunnen denken, maar zo is
de werkelijkheid nu eenmaal niet. Wie echter het geloof koestert dat de markt
alle problemen kan oplossen die de overheid niet kleinkrijgt, kan nog wel
eens bedrogen uitkomen en komt zichzelf ongetwijfeld eens tegen.Voorzitter! Op Europees niveau is gekozen voor een Europees kartelrecht
voor alles wat Europees relevant is. Het gaat dan met name om het intracommunautaire
handelsverkeer. Zoals tijdens de hoorzitting door de heer Mok terecht is opgemerkt,
zijn er geen harmonisatierichtlijnen voor het nationale mededingingsrecht.
Dit gegeven is niet zonder betekenis. De Gemeenschap laat dus ruimte voor
een zekere mate van nationale verscheidenheid op het gebied van het nationale
kartelrecht. Het staat de wetgever juridisch gezien dus volkomen vrij op nationaal
niveau die mededingingsregeling te treffen die hij van belang acht, zolang
er maar geen strijdigheid optreedt met het Gemeenschapsrecht.In de Europese Unie is sprake van een grote verscheidenheid tussen de
lidstaten, ook op economisch terrein. Het ene Europese land is het andere
niet. Zo zijn er ook verschillen tussen de nationale mededingingswetgeving
van de onderscheiden lidstaten van de Unie. Het Verenigd Koninkrijk kent bijvoorbeeld
geen algemeen verbod op verkoop met verlies, Duitsland en Frankrijk kennen
dat wél. Zo zijn er meer voorbeelden te noemen. Deze verscheidenheid
moeten we niet proberen weg te poetsen. Er zijn klaarblijkelijk redenen op
grond waarvan lidstaten besluiten om bepaalde aspecten van het mededingingsbeleid
een eigen nationale inkleuring te geven, afgestemd op de specifieke situatie
op de eigen nationale markt. Voorzover die nationale mededingingsregels niet
in strijd zijn met het Gemeenschapsrecht, is er niets aan de hand.Kan de minister aangeven in hoeverre hij in dit wetsvoorstel met die specifieke
Nederlandse situatie rekening heeft willen houden? Is dat ook een van zijn
doelstellingen geweest?Voorzitter! Mijn opvatting is dat we in het voorliggende wetsvoorstel
een zodanige regeling moeten treffen, dat optimaal rekening wordt gehouden
met de specifieke Nederlandse marktsituatie. Zoals bekend, kent ons land een
rijke palet aan samenwerkingsvormen. Ik begrijp dan ook weinig van de grote
terughoudendheid van de minister ten opzichte van verticale samenwerkingsvormen.
In het groenboek van de Europese Commissie wordt een aantal opties tot wijziging
van het mededingingsbeleid ten gunste van verticale mededingingsafspraken
voorgesteld. Ik constateer dat op Europees niveau aanmerkelijk positiever
gedacht wordt over deze samenwerkingsvormen. Dat zal toch ook de minister
wel wat moeten zeggen?Voorzitter! In Nederland wordt door ondernemingen op grote schaal onderling
samengewerkt. Dit heeft sommigen ertoe verleid ons land te kwalificeren als
een kartelparadijs. Bij mijn weten heeft echter nog nooit iemand op overtuigende
wijze kunnen aantonen dat als gevolg daarvan de concurrentie hier te lande
wordt beperkt, maar ik laat mij graag overtuigen van het tegendeel. Het is
mij in ieder geval nog niet opgevallen dat deze samenwerking heeft geleid
tot een hoog prijsniveau. Uit een recent onderzoek van de ANWB blijkt eerder
het tegendeel. Als je de vakantiebestemming laat afhangen van de prijzen van
levensmiddelen, luidt het advies: blijf in eigen land. Ik geef overigens onmiddellijk
toe dat ook andere factoren de prijsvorming bepalen.In het wetsvoorstel wordt het misbruikstelsel van de Wet economische mededinging
vervangen door een verbodsstelsel zoals neergelegd in wetsvoorstel. Tegen
deze wijziging als zodanig hebben wij geen principiële bedenkingen. Uiteindelijk
gaat het om wat je wilt bereiken. Uitgangspunt is niet dat ondernemingen geen
afspraken met elkaar mogen maken. Dat mogen ze nadrukkelijk wel. Alleen mogen
die afspraken niet leiden tot beperking van de concurrentie. Dat is de hoofddoelstelling
van het wetsvoorstel en daarin kunnen wij ons vinden. Als het echter gaat
om de concrete uitwerking, willen wij nog wel enkele punten op de i proberen
te zetten.Wat is eerlijke of oneerlijke concurrentie? Hoe kan de wetgever oneerlijke
concurrentie tegengaan? Deze vragen stellen is eenvoudiger dan ze te beantwoorden.
Uit de vele commentaren die wij ontvingen, komt onder andere naar voren dat
de concurrentieverhouding tussen grote ondernemingen en de zelfstandige ondernemer
uiterst gevoelig is voor wetgeving als deze. Om de concurrentiestrijd met
het grootwinkelbedrijf te kunnen overleven, zien zelfstandige ondernemers
zich op grote schaal gedwongen als franchisers of als vrijwillig filiaalbedrijf
door het leven te gaan. Dat zegt op zichzelf genoeg over de machtspositie
van het grootwinkelbedrijf. Indien samenwerkingsvormen zoals franchising en
vrijwillig filiaalbedrijf zouden worden verboden, zou men op den duur alleen
nog grootwinkelbedrijven overhouden. Veel markten zouden volstrekt worden
geoligopoliseerd, zo niet gemonopoliseerd. Alleen speciaalzaken die producten
of diensten kunnen leveren die het grootbedrijf niet aanbiedt of niet kan
aanbieden, zouden nog een overlevingskans hebben. Dat is bijvoorbeeld de werkelijkheid
in Engeland en de Verenigde Staten. Mijn fractie vindt dat een weinig aanlokkelijk
perspectief.Voorzitter! Dit wetsvoorstel moet dan ook geen onnodige belemmeringen
opwerpen voor nuttige samenwerkingsvormen van zelfstandige ondernemers die
dankzij die samenwerking een zeker evenwicht tot stand weten te brengen met
het grootwinkelbedrijf. Een generiek verbod op mededingingsafspraken gaat
zelfs de minister te ver. Bij een generiek verbod zouden, om maar wat te noemen,
twee zelfstandige schilders niet eens met elkaar mogen samenwerken. Het wetsvoorstel
voorziet dan ook in een bagatelregeling. Die regeling is overigens aan de
magere kant. Wij steunen dan ook het amendement dat voorziet in een verruiming
van de bagatelvoorziening.Ik waardeer de poging die de minister heeft ondernomen om samen met de
vertegenwoordigers van de detailhandel te komen tot een gemeenschappelijk
standpunt inzake de positie van de verschillende samenwerkingsvormen in het
wetsvoorstel. Helaas konden niet alle verschillen in opvatting worden overbrugd.
Op één voor de detailhandel wezenlijk punt heeft de minister
een toezegging gedaan. Alles overwegende vindt de minister een vrijstelling
van het verbod van mededingingsafspraken op zijn plaats voor gemeenschappelijke
reclame-uitingen. Die vrijstelling is van groot belang, omdat winkelketens
gebaseerd op franchising of het vrijwillig filiaalbedrijf anders op een achterstand
gezet zouden worden ten opzichte van het grootwinkelbedrijf. Overigens zouden
zonder die vrijstelling ook de gemengde winkelketens hopeloos in de problemen
komen. De zelfstandige vestigingen van die ketens zouden dan immers niet mee
mogen doen aan de reclame-uitingen van het grootwinkelbedrijf waaraan zij
gelieerd zijn. Gemeenschappelijke reclame-uitingen van gemengde ketens zouden
naar de letter van de wet niet meer kunnen. Dat lijkt mij nauwelijks voorstelbaar.Kan de minister overigens aangeven waarom de vrijstelling gebonden wordt
aan de limiet van één maand? Voor de voedingsmiddelenhandel
lijkt mij deze limiet aan de ruime kant. Mij zijn alleen weekaanbiedingen
bekend. Voor andere branches, bijvoorbeeld de woninginrichting, is deze limiet
wellicht aan de krappe kant. Hoe zit het met productcatalogi die worden uitgebracht
door franchiseformules of het vrijwillig filiaalbedrijf? Soms gaat het hierbij
om een catalogus waarin het complete pakket aan goederen aan de consument
wordt aangeboden tegen adviesprijzen die een heel seizoen of soms zelfs een
heel jaar geldig zijn. Is het juist dat die niet zijn aan te merken als gemeenschappelijke
reclame-uiting? Ik verneem graag een reactie op dit punt.Een bindende afnameverplichting is volgens het wetsvoorstel niet langer
toelaatbaar. Het Centraal bureau voor de levensmiddelenhandel heeft gewezen
op de cruciale rol van de afnameverplichting bij de vestiging van een nieuwe
supermarkt door de zelfstandige ondernemer. Als de afnameverplichting zou
worden verboden, betekent dit de facto een stop op de vestiging van nieuwe
filialen van het vrijwillig filiaalbedrijf en franchiseketens. De afnameverplichting
speelt een cruciale rol bij de financiering van een nieuwe vestiging. Geen
enkele zelfstandige ondernemer kan zonder die verplichting een supermarkt
beginnen. De concurrentieverhouding met het grootwinkelbedrijf zou dan worden
verstoord. En dat lijkt mij volstrekt niet wenselijk. Ik heb dan ook een amendement
ingediend, op stuk nr. 18, waarin de mogelijkheid wordt geboden om een afnameverplichting
overeen te komen tot een maximum van 80% van het assortiment. Er is dan geen
sprake van een absolute binding. In de sector kan men met dit percentage goed
uit de voeten. Bovendien sluit ik met dit amendement aan bij de bestuurlijke
praktijk in Duitsland, waar bij de vormgeving van dit wetsvoorstel toch met
een schuin oog naar is gekeken.Voorzitter! De minister stelt voor om de banken en andere financiële
instellingen tijdelijk uit te zonderen van de werkingssfeer van het wetsvoorstel.
De argumentatie is niet erg overtuigend. Waarom zouden de aangescherpte mededingingsregels
niet evenzeer voor deze sector moeten gelden, waar alle andere sectoren meteen
met het verscherpte mededingingstoezicht te maken krijgen? Voor ons valt niet
in te zien waarom voor deze sector een uitzondering gemaakt zou moeten worden.
Ik wijs er in dit verband op dat in het verleden wel eens het vermoeden is
gerezen dat de banken hun tarieven voor het betalingsverkeer op elkaar hadden
afgestemd. Ik sta dan ook sympathiek tegenover het amendement dat op dit punt
is ingediend.Mutatis mutandis geldt hetzelfde verhaal voor de overheids- of semi-overheidsbedrijven.
De overheid mag de private sector niet oneerlijk beconcurreren. Wij ondersteunen
dan ook de voorstellen die erop gericht zijn de wettelijke bepalingen terzake
aan te scherpen. Wij zullen overigens op deze materie nog wel eens afzonderlijk
terugkomen. Het rapport van de commissie-Cohen is in dit verband terecht genoemd.De Mededingingswet is van toepassing op elke vorm van bedrijvigheid waarin
producten of diensten worden verhandeld. Ook de verkoop van kranten en tijdschriften
valt onder de werkingssfeer. De zelfstandige dagbladen – en dat zijn
er in ons land niet veel meer – zijn mijns inziens niet ten onrechte
bevreesd voor hun positie. In dit verband is de pluriformiteit van de pers
al genoemd. Naar onze opvatting dient er ook in de toekomst ruimte te zijn
voor een regeling als neergelegd in het Besluit horizontale prijsbinding voor
prijsafspraken in de dagbladpers. Ziet de minister dat ook zo? Bij de ontheffingscriteria
van artikel 17 kan rekening gehouden worden met andere dan economische overwegingen,
zoals cultuur. Voldoen de bindende prijsafspraken van de Nederlandse dagbladpers
aan alle vier ontheffingscriteria?Voorzitter! Het bestrijden van misbruik maken van economische machtsposities
is een van de doelstellingen van het wetsvoorstel. Ik heb al gezegd dat wij
dit om principiële redenen steunen. Voor Nederlandse ondernemingen kan
aan de hand van het marktcriterium worden vastgesteld of er sprake is van
een economische machtspositie. Is dit marktcriterium ook effectief als het
gaat om grote buitenlandse ondernemingen die, al of niet via dochterondernemingen,
proberen de Nederlandse markt te penetreren en die het zich vanuit hun positie
op de Europese markt of de wereldmarkt kunnen permitteren om desnoods voor
langere tijd producten of diensten aan te bieden tegen een zodanig lage prijs
dat lokale Nederlandse ondernemingen daar niet tegen kunnen opboksen? Wat
is de visie van de minister hierop?Ik kom vervolgens te spreken over enkele bestuursrechtelijke aspecten
van het wetsvoorstel. In de artikelen 18 en 35 worden afdeling 3.4 van de
Algemene wet bestuursrecht respectievelijk artikel 4.4 AWB van overeenkomstige
toepassing verklaard. In beide gevallen gaat het om procedures waarbij vertrouwelijke
bedrijfsinformatie in het geding is. In de systematiek van de Algemene wet
bestuursrecht zijn de bij een aanvraag of een melding overgelegde gegevens
openbaar, tenzij zwaarwegende overwegingen zich tegen die openbaarheid verzetten.
Wij vragen ons af of dit een juiste systematiek is voor de mededingingswetgeving.
Doen wij er niet verstandig aan om juist voor een omgekeerde systematiek te
kiezen? Als wij letten op de aard van de informatie – het gaat om bedrijfsgegevens
met een doorgaans vertrouwelijk karakter – pleit dat er mijns inziens
voor om aanvullende waarborgen in de wet op te nemen, teneinde te voorkomen
dat door belanghebbende derden – dan gaat het toch altijd om concurrenten –
misbruik wordt gemaakt van het inzagerecht dat de Algemene wet bestuursrecht
biedt. Op dit punt heb ik dan ook samen met mevrouw De Koning een amendement
ingediend.De heer Rabbae (GroenLinks):U hebt ervoor gekozen om niet de systematiek van de Algemene wet bestuursrecht
te volgen en u geeft daar een aantal overwegingen voor. Bent u het niet met
mij eens dat daardoor juist de openbaarheid van bestuur aan de orde komt?
Ik heb natuurlijk wel een open oog voor uw zorg voor de vertrouwelijkheid
van informatie, maar het gaat uiteindelijk om de openbaarheid van bestuur.
Er is sprake van een waarborg dat daar waar sprake is van vertrouwelijke gegevens,
deze niet prijsgegeven worden. Ik meen dat dit een voldoende garantie biedt.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Ik begrijp dit punt van de heer Rabbae, want de openbaarheid
van bestuur gaat ons ook zeer ter harte. Wij hebben de ontwikkelingen in die
richting ook altijd gesteund. Het openbaar bestuur dient ook echt doorzichtig
te zijn. Voor ons is echter doorslaggevend dat het hier naar de aard altijd
gaat om bedrijfsgegevens die een grote mate van vertrouwelijkheid hebben.
Degenen die daarin geïnteresseerd zijn – ik heb dat net gezegd –
zijn altijd de concurrenten. Men weet dat Brussel en andere landen een omgekeerd
systeem hebben. Dat is voor ons de reden om de systematiek hier ook om te
keren. Je komt namelijk bijna altijd in dat probleem terecht. Mevrouw Voûte
wees hier net ook al op. Ik vind dat je als wetgever helderheid moet scheppen
op dit punt. Je moet niet terechtkomen in interpretaties die altijd discussie
opleveren. Ik kan voorspellen dat je dan ook in tal van procedures terechtkomt.
Gelet op de aard van de materie die hier in het geding is en de aard van de
gegevens waar het vrijwel altijd om gaat, denk ik dat je aan dit streven naar
openbaarheid van bestuur kunt voldoen en toch voor een omgekeerde systematiek
kunt kiezen.De heer Rabbae (GroenLinks):Door de procedure die u voorstelt, lopen wij natuurlijk wel het risico
dat gegevens die eigenlijk geen vertrouwelijk karakter hebben, ook binnen
blijven.De heer Van den Berg (SGP):Dat hoeft niet het geval te zijn; die kunnen dan gewoon naar buiten komen.
Ik geef echter toe dat het omgekeerde zich zou kunnen voordoen, net zoals
omgekeerd het risico bestaat dat vertrouwelijke gegevens wel naar buiten komen.
Gezien de aard van de materie waar het hier om gaat en de gegevens die hier
vrijwel steeds bij in het geding zijn, vinden wij dat risico evenwel gemakkelijker
te verteren dan het omgekeerde. Dat is een afweging. En die lijkt ons hier
heel plausibel met inachtneming van het beginsel van openbaarheid van bestuur
waar ik, zoals gezegd, van harte achter sta.Voorzitter! De regeling van handhaving en toezicht heeft veel discussiestof
opgeleverd. Ik wijs erop dat handhaving en toezicht door een en hetzelfde
bestuursorgaan vaker voorkomt. Ik denk hierbij aan het ruimtelijkeordeningsrecht
en het milieurecht. Wij hebben dan ook geen bedenkingen tegen deze constructie,
alhoewel een scheiding op dit punt aanbevelenswaardig is. Maar de rechtsbescherming,
ook tegen de overheid als handhaver en toezichthouder, is bevredigend geregeld.
Ook op dit punt zal evaluatie nodig zijn. Wat dat betreft hebben wij in deze
regeling voldoende vertrouwen op dit moment.Interessant is ook de discussie over de positie van de dienst voor de
mededinging, bij nota van wijziging omgedoopt in de Nederlandse kartelautoriteit.
Ik vind dit een vreselijke term. Hadden wij daarvoor niets beters kunnen verzinnen?
De term is absoluut on-Nederlands en klinkt zeer negatief. Het woord "kartel"
is niet op zijn plaats. Dat heeft mevrouw Voûte al gezegd, maar het
woord "autoriteit" is in de Nederlandse bestuurlijke verhoudingen in feite
ook niet op zijn plaats. Dit woord is afkomstig van het Engelse "authority".
Misschien heb ik enige afkeer van autoritair gezag, alhoewel wij altijd zeer
gezagsgetrouw zijn. Dat moet ik erbij zeggen! Het woord "autoriteit" spreekt
mij echter helemaal niet aan.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! De heer Van den Berg hecht aan gezag, maar gezag kun je alleen
verwerven op basis van deskundigheid, kwaliteit en onafhankelijkheid. In Nederland
gaat het daarbij ook om respect en kwaliteit. Dan wordt het wel Nederlands.
Kan de heer Van den Berg erin meegaan als het een mededingingsautoriteit wordt?De heer Van den Berg (SGP):Ach, laten wij daar niet te veel over stoeien. Het gaat mij om het begrip
"autoriteit" als aanduiding van een bestuursorgaan. Natuurlijk moet de overheid
autoriteit hebben. Ik ben de eerste die dat altijd zegt. Dat hoort zo te zijn,
al is dat tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend. Dat weten wij ook. Je moet
gezag vaak verwerven, maar het begrip "autoriteit" als een aanduiding van
een bestuursorgaan ligt mij niet zo. Ik vind dat ook niet Nederlands. Wij
moeten dat niet op brede schaal gaan invoeren in onze Nederlandse bestuurspraktijk.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Dus in ieder geval niet antikartel.De heer Van den Berg (SGP):Dat ook niet. Misschien kunnen wij samen nog eens nadenken over een alternatief.
Daar kan best iets moois uit groeien.Er is gepleit voor een onafhankelijke positionering van de dienst ten
opzichte van de minister. Sommigen vinden zelfs de figuur van een ZBO nog
niet ver genoeg gaan. Mijn fractie voelt hier weinig voor. Het argument dat
de politieke wind kan gaan draaien en dat het mededingingstoezicht kan verslappen,
is niet sterk. De Kamer kan de minister daar te allen tijde op aanspreken.Daarnaast moeten wij ons realiseren dat bij een aanvraag om ontheffing
ook niet-economische factoren een rol kunnen spelen. Ik denk aan redenen van
sociale of culturele aard of milieufactoren. Dat moeten wij ook onderkennen,
want ook in die situatie moet er een politieke beslissing worden genomen.
Ik vind dat de ministeriële verantwoordelijkheid ook dan tot haar recht
moet komen. Een totaal onafhankelijke mededingingsautoriteit is dan niet op
zijn plaats.Tot zover enige vragen, opmerkingen en op een enkel punt van kritiek op
het wetsvoorstel. Wij hebben een aantal amendementen ingediend, deels samen
met collega's. Wij hopen dat die van regeringszijde op een positieve bejegening
mogen rekenen. Dat zou onze animo om dit wetsvoorstel te aanvaarden nog kunnen
doen toenemen.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Mijn collega's hebben in verschillende bewoordingen zoveel
over dit wetsvoorstel gezegd dat ik volsta met een aantal hoofdpunten.Wij behandelen vandaag als het ware het wetsvoorstel-Wijers. Zo mag ik
het wel zien. Na de Winkeltijdenwet, waarbij de minister iedereen de gelegenheid
heeft verschaft om in de avonduren en op zondag te winkelen, komt hij nu met
het voorstel om zo goedkoop mogelijk te winkelen. Dat valt in de minister
te waarderen.De heer De Jong (CDA):Ik weet niet of mevrouw Van Rooy dat zo'n leuke opmerking vindt.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik wil mevrouw Van Rooy best wel betrekken bij dit geheel.De heer De Jong (CDA):Bedankt.De heer Rabbae (GroenLinks):De heer De Jong kan echter niet ontkennen dat wij op dit terrein te maken
hebben met een zeer bevlogen minister. Hij ziet nog liever gisteren een aantal
zaken geregeld dan vandaag of morgen, zeker op dit terrein.De heer De Jong (CDA):Ik ben ook ruimhartig in mijn lof geweest.De heer Rabbae (GroenLinks):Die deel ik, tot op dit moment in ieder geval.Het is bekend dat de minister dynamiek wil inbrengen in het marktmechanisme,
om zodoende een aantal blokkades weg te werken en om op die manier nieuw leven
in te blazen in de markt, in de hoop dat dit de Nederlandse economie, het
bedrijfsleven en de burgers ten goede komt. Dat is een goede zaak. Ik heb
echter een probleem op het punt van de geloofwaardigheid en wel ten aanzien
van het volledig bewerkstelligen van vrije concurrentie. De minister positioneert
zich enerzijds als voorstander van de volledig vrije concurrentie, maar anderzijds
heeft hij actief meegewerkt aan een concentratie in de energiesector. Ik kan
dat niet rijmen. Ik heb kennisgenomen van zijn verdediging, maar die heeft
op mij geen overtuigende indruk gemaakt. Vooralsnog ga ik er eerder van uit
dat dit een bedrijfsongeluk is dan dat dit past binnen de "ideologische" lijn
van de minister. Als ik mij vergis, dan zal ik zeker door hem gecorrigeerd
worden!Voorzitter! Het is goed om te constateren dat de minister aansluiting
heeft gezocht bij het Europees recht en daarnaast bij Duitsland. Dit land
is blijkbaar niet alleen op monetair gebied voortrekker. Het is ook op het
terrein van de concurrentie een belangrijke buurman. Wij kunnen op economisch
gebied van dat land leren. Overigens is de laatste tijd andersom meer het
geval geweest, maar dat is begrijpelijk. Is de minister wat de wens tot aansluiting betreft, niet roomser geworden dan de paus? Misschien
vergis ik mij, maar ik heb vernomen dat, ook in het kader van het groenboek,
op EU-niveau en ook in Duitsland milder over prijsafspraken wordt gedacht
dan de minister nu doet. Ik wil hem niet volledig afvallen op dit punt, maar
ik constateer dat de minister een hoog tempo volgt ten aanzien van hetgeen
men in Europa en in Duitsland bekokstooft.De minister volgt wel een consistente lijn. Je kunt het daarbij met hem
eens zijn of niet. Het bestrijden van concurrentiebeperkende maatregelen en
afspraken is een belangrijke doelstelling van zijn beleid. Het bestrijden
van misbruik van concentratie is een volgende. De minister probeert dat over
de gehele linie overeind te houden. Geeft hij toe, dan komt hij op een gegeven
moment zichzelf tegen, en dat is het ergste wat er kan gebeuren bij het opzetten
van een consistent beleid.Het wetsvoorstel – dat geldt overigens voor ieder beleidsvoornemen
op het terrein van de markt – is naar de mening van mijn fractie aan
een aantal criteria te toetsen. Levert het wetsvoorstel voor de consument
inderdaad de beste prijs op? Levert het ook de beste kwaliteit op voor de
consument? Krijgen de detaillisten in ons land als gevolg van deze ontwikkelingen
geen zware klap te incasseren? Ik stel deze vragen omdat ik gesproken heb
met mensen die er juist trots op zijn dat in de Nederlandse cultuur en economie
de traditie van het streven naar consensus zodanig heeft gewerkt dat dit zowel
in de prijs alsook in de kwaliteit een stabilisatie tot gevolg heeft gehad.
Het heeft kwalitatief zelfs bevorderend gewerkt. Men spreekt in dit verband
van een soort coöperatieve onderlinge concurrentie, al dan niet op basis
van de door mevrouw Voûte aangegeven formules. Het voornaamste bezwaar
dat tegen deze wet wordt ingebracht, is dan ook dat er geen rekening wordt
gehouden met de Nederlandse markt en de cultuur van de ondernemers, groot
en klein. Ik stel mezelf de vraag – ik kan deze ook aan de minister
stellen, want hij kan wel wat incasseren – of wij in Nederland niet
als een olifant door onze eigen porseleinkast lopen. Kan de minister aantonen
dat de voorgestelde ontwikkeling de consensustraditie in Nederland versterkt,
in die zin dat het beter zal zijn voor de consument dan tot nu toe?Voorzitter! Ik kom op de effecten van de wet. De minister beoogt een scherp
concurrentiebeleid voor verschillende sectoren in Nederland. Tot nu toe kon
ik uit het wetsvoorstel niet opmaken hoe diep het toezicht op alle sectoren
van de economie ingrijpt. Wil de minister duidelijk maken welke sectoren onder
de werking van deze Mededingingswet vallen, en welke sectoren in de ogen van
de minister structureel uitgezonderd zouden kunnen worden? Geldt deze wet
eigenlijk ook voor sectoren als cultuur en media, of vallen die niet onder
de Mededingingswet? Ik heb dus graag enige duidelijkheid, zodat wij aan het
slot van dit debat in elk geval weten wat de reikwijdte en de strekking van
dit wetsvoorstel zijn voor alle sectoren van onze economie.Een ander punt is dat de minister voorstander is van aanscherping van
de concurrentie, omdat dit dynamiek brengt en zowel de ondernemers als de
burgers wakker houdt. Ik constateer echter dat de minister de kleine samenwerkingsverbanden
en de gebundelde kleine ondernemers in de vorm van een bagatelvoorziening
wil vrijstellen van toezicht: bij zo'n constructie is toezicht niet meer nodig.
Ik vind dat volledig in strijd met de eigen filosofie van de minister. In
alle stukken die hij in dit verband heeft geproduceerd, stelt hij namelijk
dat het goed is dat ook de kleine ondernemer, tot in de wijk en tot in alle
dorpen, scherp let op zijn prijzen. Deze constructie spoort niet met die opvatting.
Hoe komt dit eigenlijk? Is de minister op dit punt in positieve zin gezwicht
voor het belang van de kleine ondernemers, terwijl dat niet zijn lijn is?
Is het een compromis? Of kan de minister verdedigen dat dit volledig consistent
is met zijn eigen lijn?Voorzitter! Ook het volgende punt gaat om tegenstrijdigheden. Het betreft
de positie van de overheid ten opzichte van de kleine ondernemers. De overheid
dient ook op dit terrein een voorbeeld te geven en mag niet blijven zorgen
voor de mogelijkheid van concurrentievervalsing. De minister zei dat dit een
lastige, serieuze en ingewikkelde kwestie was. Momenteel is er een groep mensen
mee bezig, die terzake een rapport zal uitbrengen. Ik heb van de minister
begrepen dat hij ervan uitgaat dat deze sector een bijzondere positie zou
krijgen in het geheel. Is dat zo? Zo ja, waarom? Zo neen, wanneer denkt de
minister dat de werkgroep-Cohen de werkzaamheden kan hebben afgerond en wij
met hem over deze positie kunnen praten, zodat wij weten wanneer ook deze
sector onderworpen zal worden aan deze wet?Collega Van den Berg vond "kartelautoriteit" een afschuwelijke naam, maar
ik heb niet dezelfde gevoeligheid als hij. En ik doe ook geen poging om een
fles wijn te winnen met het vinden van een andere naam, zoals mevrouw Voûte
voorstelde. Ik leg mij daar dus bij neer. Het probleem zit hem in de onafhankelijkheidstermen.
De minister heeft graag dat zowel de betrouwbaarheid van het bestuur van dit
orgaan als de geloofwaardigheid van zijn ministerie volledig bevestigd, gerespecteerd
en geaccepteerd worden door de actoren. Mijns inziens is een onafhankelijke
positie van dit orgaan de beste garantie voor iedereen, zodat dit orgaan los
van iedereen kan proberen zijn werk zo goed mogelijk te doen. Wij kennen daarvan
voorbeelden in dit land. Ik behoef die niet te noemen.Waarom heeft de minister niet meteen gekozen voor het verzelfstandigen
van dit toezichthoudend orgaan? Ik wijs op het voorbeeld van het Commissariaat
voor de media. In de nieuwe Mediawet is dit commissariaat meteen ingebracht
als nieuw orgaan. Toen is niet gezegd: laten wij eerst vijf jaar ervaring
opdoen en daarna evalueren. Is de minister van mening dat deze materie zo
ontzettend moeilijk en ingewikkeld is dat politieke bijsturing noodzakelijk
blijft? Wil hij niet het risico lopen dat het op een gegeven moment "mislukt"
en wij onszelf later tegenkomen? Wil hij om die reden dit traject begeleiden?
Ik wil daar gevoelig voor zijn. Waarom houdt de minister echter vast aan een
periode van vijf jaar? Waarom kiest hij niet voor drie jaar? Na drie jaar
wordt deze wet sowieso geëvalueerd. Misschien kan de minister mij aantonen
wat de meerwaarde is van vijf jaar boven drie jaar.Een ander punt is de relatie tussen dit orgaan en het bijzonder toezichtsorgaan.
Koerst de minister af op een algemeen, coördinerend, boven schikkend
orgaan waaronder de verschillende bijzondere toezichthoudende organen werken?
Er is dan sprake van één geheel. Zullen in de visie van de minister
enkele sectoren onderworpen blijven aan de eigen bijzondere toezichtsorganen
vanwege het specifieke karakter van die organen? Ik heb geen zicht daarop.
Ik hoor graag een helder antwoord van de minister.Mijn laatste punt betreft de brief die wij drie kwartier geleden hebben
gekregen waarin de minister de heer Wiegel duidelijk laat weten dat hij geen
behoefte meer heeft aan een nadere analyse om de ziektekostenverzekeraars
onder het regime van het toezicht te brengen. Politiek gezien vind ik het
een goede brief aan de heer Wiegel. Het gaat echter om de inhoud. De uiteindelijke
strekking van deze brief in verband met de ziekenfondsen ontgaat mij. Er wordt
gediscussieerd over de positie van de ziekenfondsen. De fractie van de VVD
wil de ziekenfondsen een heel andere positie geven dan de overige partijen,
in ieder geval dan mijn fractie. Wij weten dat de tarieven gerelateerd zijn
aan het inkomen van de betrokkenen. Ik zal heel blij zijn als de minister
mij tegenspreekt, maar ik vraag mij af of dit het begin is van een salamitactiek.
Moeten wij maar afwachten wat er gebeurt met de ziekenfondsen?De heer Van Dijke (RPF):Mijnheer de voorzitter! Na een uitvoerige voorbereiding is het dan zover:
een nieuwe Mededingingswet ligt ter beoordeling voor aan het parlement. Na
een hordeloop, via een jarenlange ambtelijke voorbereiding, hoorzittingen,
commentaren van het bedrijfsleven en een uitvoerige schriftelijke voorbereiding
door de Kamer, nadert het voorstel dan de finale. Het is niet meer de vraag
of maar veel meer hoe dit wetsvoorstel over de finish komt.Bij de behandeling van dit wetsvoorstel hebben wij geen maximumspreektijd.
Ik kan dus wat breder ingaan op deze wet en hoef mij niet te beperken tot
wat kritische kanttekeningen. Misschien komt het verhaal als zodanig dan wat
positiever over dan sommige van de indertijd tijdens het wetgevingsoverleg
gehouden verhalen. De minister zal mij begrijpen.Het lijkt mij duidelijk dat op het punt van economische mededinging nieuwe
wetgeving noodzakelijk is, al was het alleen maar omdat ons nationaal mededingingsbeleid
afgestemd moet worden op dat van de Europese Unie. Afgezien daarvan is het
wel duidelijk dat het huidige voorstel ook meer is dan slechts een afstemming
op dat EU-beleid. Het feit dat de minister bijvoorbeeld de dominante positie
van de Holland mediagroep, van RTL en Veronica, niet zelfstandig tegen het
licht kon houden en de HMG-constructie aan de EU-commissaris Van Miert moest
voorleggen, maakt duidelijk dat meer nationale slagkracht gewenst is. Met
de nieuwe uitgebreide dienst voor de mededinging, oftewel de nieuwe Nederlandse
kartelautoriteit, met meer medewerkers en meer bevoegdheden, zal de grotere
slagkracht ook voelbaar zijn in grote delen van de maatschappij. De praktijk
zal moeten leren hoe die wetgeving precies uit zal werken, maar dat die effect
zal hebben, lijkt mij geen vraag. Wat de RPF-fractie betreft, mag dat bijvoorbeeld
leiden tot een verminderd marktaandeel van RTL en Veronica, maar ik geef graag
toe dat dat niet alleen maar te maken heeft met economische mededinging.Voorzitter! Hoewel de noodzaak van een nieuwe wet misschien niet zo omstreden
is, is het voor een politieke beoordeling wel cruciaal hoe je tegen vrije
mededinging aankijkt. Het is nogal een verschil of je mededinging nastreeft
omdat je je tot doel hebt gesteld om de werkelijkheid aan te passen aan het
economisch model van vrije mededinging, of dat het om het belang van de individuele
consument en winkelier gaat. Met andere woorden: het is nogal een verschil
of vrije mededinging wordt nagestreefd met een dogmatisch geloof in de heilzaamheid
van de marktwerking en dat die vrije mededinging ten koste van alles moet
worden opgelegd, of dat de mededinging slechts wordt beschouwd als een middel
om een ander doel na te streven. Het zal duidelijk zijn dat mijn fractie voor
dat laatste kiest.De vrije mededinging kan inderdaad wenselijk zijn teneinde efficiency
te bereiken wat de allocatie, de kosten en de economische dynamiek betreft,
maar marktwerking is niet alleenzaligmakend. De minister zal mij dat nazeggen.
Als het gaat om het milieu, de cultuur en het onderwijs, dan spelen natuurlijk
ook heel andere overwegingen dan alleen maar efficiency een rol. Het gaat
dan om morele keuzes op grond van een mens- en maatschappijvisie en een levensbeschouwing.
Het eenzijdig hanteren van het principe van vrije mededinging levert niet
automatisch een goede samenleving op. Anderen hebben daar ook al over gesproken.
Marktwerking kan als resultaat hebben dat mensen doodmoe worden en dat het
milieu doodziek wordt. Tegelijkertijd kan te weinig marktwerking, te weinig
transparantie en efficiency, in economisch verval resulteren. Daarom zal er
in de praktijk steeds opnieuw gekeken moeten worden naar een verhouding tussen
het doel, de middelen en het noodzakelijke evenwicht en is een evaluatie van
groot belang. Is de termijn van vijf jaar, waarna de nieuwe praktijk geëvalueerd
wordt, overigens niet te lang? Wij begrijpen best dat de wet de tijd zal moeten
krijgen om haar waarde te bewijzen en dat er ook jurisprudentie zal moeten
worden ontwikkeld, maar omdat er nog zoveel onduidelijkheid is over de uitwerking,
kan het geen kwaad om bijvoorbeeld na drie jaar de wet eens in globale zin
te evalueren en dan waar nodig tot bijstelling te komen.Als het gaat om de detailhandel, kan op grond van deze wet wellicht kartelvorming
worden tegengegaan en wordt inderdaad een meer efficiënte markt bereikt.
Daarbij kan echter blijken dat bijvoorbeeld de kleine buurtwinkels niet kunnen
opboksen tegen die grote supermarktketens. Er kunnen zich dus allerlei onvoorziene
effecten voordoen, waarbij het wenselijk kan zijn dat die gerepareerd worden.
Als het gaat om de distributiekanalen en de positie van het midden- en kleinbedrijf,
zal moeten blijken of de huidige kritiek steekhoudend was of niet. Bovendien
is het voor de Kamer nu nog onduidelijk hoe intensief de minister gebruik
zal maken van zijn individuele bevoegdheden als het gaat om het geven van
aanwijzingen. Hoe actief wordt hij? Welke afstand bestaat er in de praktijk
tussen de minister en de directeur-generaal? Kortom, welke vorm krijgen het
jaarverslag en het gesprek met de Kamer daarover? En zal er ruimte zijn voor
een eventuele tussentijdse bijstelling van het beleid?Mijnheer de voorzitter! Als het wetsvoorstel de consument beschermt tegen
prijsopdrijvende afspraken en wanneer winkeliers worden beschermd tegen wurgcontracten
en wanneer voorkomen wordt dat een enkele retailleur de producent en de afnemer
naar zijn pijpen laat dansen, dan is deze wet een goed instrument. Niet zelden
worden door grootwinkelbedrijven ontroerende verhalen afgestoken over het
belang van zekerheid en helderheid voor de consument en over het belang van
bescherming van A-merken, terwijl het verhaal eigenlijk neerkomt op het belang
van de eigen portemonnee. De mens is vaak een calculerend wezen, dat calculeert
in eigen voordeel, en ook directeuren van een grootwinkelbedrijf zijn soms
net mensen.Daarbij komt echter dat ook andere afwegingen van culturele, sociale of
ecologische aard een rol kunnen spelen. Het Verdrag van Maastricht heeft het
dan ook met zoveel woorden erkend en de minister heeft dat eveneens gedaan
in de schriftelijke voorbereiding. Er zijn dus zaken die de staatssecretaris
van Cultuur aangaan, bijvoorbeeld als het gaat om het beheer van de kabel,
de doorgifte van zenders daarop of de positie van de publieke omroep. Op welke
wijze vindt afstemming plaats tussen andere bewindspersonen en de directeur-generaal?
Welke rol gaat de minister daarbij vervullen? Hoe vindt het overleg plaats
en hoe krijgt de uitkomst van de weging van verschillende belangen een wettelijke
vertaalslag? Is er altijd specifieke en speciale wetgeving nodig, bijvoorbeeld
in de vorm van de Mediawet, om de andere dan economische overwegingen een
rol te laten spelen? Of neemt de minister van Economische Zaken die overwegingen
mee bij zijn besluiten en aanwijzingen? Met andere woorden, op welke manier
vindt een integratie plaats van economische overwegingen en overwegingen van
sociale, ecologische en culturele aard?Voorzitter! In het wetsvoorstel wordt voorgesteld om het huidige misbruiksysteem
te vervangen door het verbodssysteem. Een reden daarvoor is om de effectiviteit
van het mededingingsbeleid te vergroten. Daarnaast wordt de uitvoering van
de Mededingingswet overgedragen aan een op afstand van de minister geplaatste,
ambtelijke dienst. Het heeft voordelen, omdat er meer helderheid wordt geschapen
over wat wel en wat niet in het economische circuit is toegestaan en de handhaving
van de wet efficiënter wordt georganiseerd. Verwacht mag worden dat in
de meeste gevallen de minister geen rechtstreekse betrokkenheid bij de behandeling
van de individuele mededingingszaken meer heeft. Toch blijft de minister een
rol vervullen, met name als hij vindt dat de beslissing van de directeur-generaal
overruled moet worden op grond van andere overwegingen van algemeen belang
dan die welke in het wetsvoorstel staan. Kan de minister uitleggen hoe hij
zich dat voorstelt en aangeven op welke wijze het overleg daarover met andere
betrokken bewindslieden wordt vormgegeven?Voorzitter! Een belangrijke overweging bij onze beoordeling van dit wetsvoorstel
is de mate van rigiditeit waarmee gestreefd wordt naar die vrije mededinging.
Bij een verbod van vaste prijsafspraken is het bijvoorbeeld mogelijk dat de
Albert Heijn in Leiden de spruiten voor ƒ 2 verkoopt maar in wijk X
voor ƒ 1,50, met als enige doel de kleine buurtgrutter definitief van
de markt te werken. Die buurtgrutter kan nog even stunten met goedkoop bier,
maar de kleine zal het altijd afleggen tegen de grote. In het systeem van
vrije mededinging en bij het stimuleren van vrijeprijsbeleid is dat heel wel
mogelijk en toch kan er in zo'n geval sprake zijn van misbruik van de economische
machtspositie. Is het aannemelijk dat hiertegen opgetreden wordt, juist vanwege
het misbruik van die economische machtspositie? En zo ja, hoe dicht liggen
vrije concurrentie en economisch machtsmisbruik dan bij elkaar? In hoeverre
valt een dergelijk gevecht van de muis tegen de olifant onder de vrije mededinging?
Is hier niet eigenlijk sprake van de wet van de jungle, kortom, het recht
van de sterkste?Voorzitter! In het wetsvoorstel is gekozen voor een bepaalde vormgeving
van de dienst voor de mededinging, sinds kort Nederlandse kartelautoriteit
geheten. Die benaming is duidelijk steviger dan dienst voor de mededinging
en roept de associatie met een strenge leraar op. Die kartelautoriteit is
geen zelfstandig bestuursorgaan, maar is vooralsnog wat dichter tegen de minister
gepositioneerd. Gezien de onzekere uitwerking van de wet en gezien het feit
dat er nog veel ervaring met het nieuwe regime opgedaan moet worden, is dit
begrijpelijk. Onduidelijk is nog wat er na de evaluatie over vijf jaar gebeurt.
Dit alles past niet echt in het beleid van de afgelopen jaren, waarin bijvoorbeeld
het toezicht op de uitvoering van de sociale zekerheid op afstand is geplaatst.
Hoewel dat tot grote problemen heeft geleid, met alle politieke gevolgen van
dien, was het een uitvloeisel van een bepaalde overheidsfilosofie. Betekent
de keuze van de minister om de kartelautoriteit nog niet op afstand te plaatsen
nu een breuk met of, anders gezegd, een correctie op het bestaande beleid?
Zoeken wij al lerend een nieuwe weg?Mijnheer de voorzitter! Een andere keuze in het wetsvoorstel betreft de
hoogte van de drempel bij het concentratietoezicht. Die is op 250 mln. gezamenlijke
omzet gelegd. Dat is uiteraard een pragmatische en arbitraire keuze, maar
dat kan ook niet anders. Anders ligt het bij de keuze voor de systematiek.
Nu wordt gewerkt met een absolute grens, terwijl er naar mijn oordeel veel
voor te zeggen is om naar het marktaandeel van de betrokkene te kijken, los
van de absolute omzet. De EU-commissaris Van Miert heeft immers bij het toezicht
op de Holland mediagroep ook gekeken naar het marktaandeel van de groep en
dat lijkt een logische keuze. Ik realiseer mij dat het soms niet eenvoudig
is om na te gaan wat het marktaandeel van betrokken partijen is, maar bij
sommige markten is de markt al dichtgetimmerd wanneer de bedrijfsomzet nog
ver onder de 250 mln. zit. Ik hoor graag een reactie van de minister.Ook wil ik de minister nog vragen naar de uitwerking van het wetsvoorstel
in de praktijk. In de eerste plaats betreft het dan de detailhandel bij benzinestations.
De Kamer zal hier nog apart over spreken, maar nu wil ik de minister alvast
vragen in hoeverre een dergelijke ontwikkeling past in de nieuwe Mededingingswet.
In de tweede plaats ben ik niet zonder zorg als het gaat om de positie van
de dagbladen. In ons land hebben we gelukkig een situatie waarin dagbladen
voor het grootste deel worden afgenomen door abonnees. In tegenstelling tot
andere landen hoeven de Nederlandse kranten het niet te hebben van schreeuwende
koppen en minder verheffende maar blijkbaar aanlokkelijke foto's, en wat de
RPF-fractie betreft moet dat zo blijven. Met andere woorden, het is de vraag
hoe we enerzijds voorkomen dat we Engelse of misschien wel Griekse toestanden
krijgen en anderzijds voorkomen dat krantenlezers onnodig veel moeten betalen
voor hun kranten. In dit opzicht voel ik wel voor het amendement dat door
collega De Jong is ingediend.Een andere vraag die ik de minister wil voorleggen, betreft de nationale
werkingssfeer van de wet. Het gaat om partijen die op de Nederlandse markt
opereren. Ik vraag me af in hoeverre deze beperking vol te houden is, aangezien
het betalingsverkeer voor een steeds groter deel via Internet gaat lopen.
In hoeverre kan bijvoorbeeld economisch machtsmisbruik tegengegaan worden
als aanbiedingen, bestellingen en betalingen via Internet worden afgehandeld?
Het lijkt mij een nieuw probleem dat ons voor vragen plaatst.Tot slot heb ik nog een vraag over de vertrouwelijkheid van gegevens.
Er is door de Raad van centrale ondernemingsorganisaties, RCO, gevraagd om
het hanteren van het Brusselse systeem als het gaat om openbaarheid van door
partijen als vertrouwelijk aangemerkte gegevens. In dat systeem kan informatie
pas openbaar gemaakt worden als de betrokkenen van te voren gewaarschuwd zijn.
Hiertegen is dan beroep mogelijk. De RPF-fractie wil zich bij dat verzoek
aansluiten en de minister vragen wat er op dit Brusselse systeem tegen is.De heer Van der Ploeg (PvdA):Voorzitter! Mijn betoog zal misschien minder gedegen zijn dan het zeer
wetenschappelijk betoog van collega De Jong. Het zou wat mij betreft ook professor
De Jong mogen zijn. Ik kan er niet aan tippen, maar ik zal mijn best doen.
Het is natuurlijk niet zo raar dat ik op een aantal punten kan instemmen met
de inbreng van collega De Jong, omdat de pijlers van dit wetsvoorstel eigenlijk
al in werking gezet waren door de vorige staatssecretaris, mevrouw Van Rooy.Laat ik beginnen met wat positieve opmerkingen. Concurrentie kan een goede
bijdrage leveren aan de kracht van de economie, de werkgelegenheid en met
name ook aan de koopkracht van het publiek. Concurrentie leidt, als het goed
is, tot lagere prijzen, hogere kwaliteit van producten en dienstverlening.
Het leidt ook tot meer keuzemogelijkheden en tot een grotere stimulans –
dat moet minister Wijers aanspreken – van innovatie en technologische
ontwikkeling. Het is ook empirisch goed aantoonbaar in veel takken van de
economie. Als gevolg daarvan stijgt de vraag naar goederen en diensten en
stijgt de omzet. Dus stimuleert het ook de productie en de werkgelegenheid.Ook de PvdA ziet in deze wet echt kansen om meer werkgelegenheid te creëren.
Concurrentie maakt bedrijven, ondernemers, weerbaarder en slagvaardiger, met
name ook op internationale markten. Ook geven vrije concurrentie en –
als je het wilt – het afbreken van bestaande machtsposities nieuwe ondernemers,
producenten, leveranciers en detaillisten een kans zich een toegang tot markten
van bestaande bolwerken van grootkapitaal te verwerven. Het levert vooral
veel kansen voor allochtone groeperingen en vrouwen, zo blijkt uit cijfers.
Een sterke concurrentiepositie op de internationale markt is absoluut noodzakelijk
gezien de Europese integratie en de globalisering, een afschuwelijk woord.
Concurrentie leidt tot lagere prijzen en premies, hetgeen de koopkracht van
met name de lagere inkomens verbetert. Ik zeg wel eens gekscherend in mijn
fractie: dit is nu een wet die geen geld kost en als het goed is, op een hoop
terreinen – spijkerbroeken, spruitjes en andere normale producten; ik
kom nog te spreken over waar de markt niet werkt – de koopkracht kan
verbeteren, zonder dat het minister Zalm veel geld kost. Ik noem dit dan ook
geen wet-Wijers. Daar waar het goed werkt, waar het de koopkracht van lage
inkomens verbetert, de toegankelijkheid verbetert en de werkgelegenheid wordt
gestimuleerd, is het net zozeer een PvdA-wet als een D66/VVD-wet. Het is gewoon
een kabinetswet.Wij steunen ook de hoofdlijnen van dit wetsvoorstel: de overstap van een
misbruik- naar een verbodsstelsel. Het is in lijn met de overgrote meerderheid
van de Europese Unie. Wij hopen dat maatschappelijk ongewenste vormen –
deze bijvoeglijke naamwoorden zijn absoluut cruciaal – van kartels,
prijsafspraken en marktverleden tot het verleden gaan behoren. Wij staan een
model voor van coöperatieve concurrentie. Wij moeten niet te veel naar
het Amerikaanse model kijken. Er is in Nederland een traditie ontstaan van
samenwerken op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, het maken van reclame,
gemeenschappelijke inkoop, administratie en dergelijke. De beste voordelen
van samenwerking moet je uitbuiten, terwijl je toch kunt concurreren op prijs
op die markten waar het kan.Mevrouw De Koning (D66):De heer Van der Ploeg legde de nadruk op de bijvoeglijke naamwoorden "maatschappelijk
ongewenst". Kent hij ook maatschappelijk gewenste kartels?De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik kom daarover nog te spreken. Als u luistert, zult u merken dat het
een hoofdlijn van mijn betoog vormt.Mevrouw De Koning (D66):Het is absoluut mijn voornaamste bedoeling om te luisteren.De heer Van der Ploeg (PvdA):Dat is precies in overeenstemming met mijn doelstelling: ik zou graag
willen dat u luistert.Horizontale prijsbinding is vooral ongewenst bij substituten. Ik denk
aan Sony en Philips. Verticale prijsbinding kan in sommige gevallen een nuttige
taak verrichten ook voor het verlenen van druk op prijzen. Ik zie de minister
nee schudden. Dan verschillen wij daarover van mening. Het gaat mij om het
hoofdpunt. Ondanks een positieve grondhouding hebben wij een aantal kritische
kanttekeningen.Mededinging en concurrentie zijn voor ons geen doel. Ze zijn een middel
om de burgers toegang te geven tot een grotere variëteit aan producten
en diensten tegen lagere prijzen en betere kwaliteit. Misbruik van economische
machtsposities – ik zeg het met name in de richting van de VVD –
moet vermeden worden. Ik wijs op notarissen, bepaalde sterke economische machtsposities.
Over de detailhandel kom ik nog uitgebreid te spreken. Ik dacht: laat ik eens
proberen mevrouw Voûte uit haar bankje te halen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Misbruik van machtsposities wordt door mijn fractie bestreden.
De Mededingingswet moet de concurrentiekracht bevorderen. In zoverre ben ik
erover verheugd dat ik collega Van der Ploeg aan mijn zijde vind.De heer Van der Ploeg (PvdA):Daarom hoop ik ook dat ik u aan mijn zijde zal vinden als wij de banken
en verzekeraars onder het fusietoezicht willen brengen. Juist deze ongewenste
machtsposities moeten worden bestreden. Ook de VVD zal ervoor moeten zorgen
dat gewone mensen zich tegen lage premies kunnen verzekeren.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Die ongewenste machtsposities moeten inderdaad worden bestreden. Banken
en verzekeraars vallen onder de toezichthouders die al bestaan: De Nederlandsche
Bank en de Verzekeringskamer. De nieuwe mededingingsautoriteit is op dit moment
nog in dienst van Economische Zaken. Over drie jaar wordt dat geëvalueerd.
Daarna wordt besloten wat ermee gebeurt. Ik hecht aan onafhankelijkheid. Over
de vorm zullen wij nog spreken.Het is in mijn visie niet correct om de functies van onafhankelijke toezichthouders
zoals De Nederlandsche Bank en de Verzekeringskamer bij een afhankelijke toezichthouder
te brengen. Dat is de reden waarom ik tegen het amendement zal stemmen.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Mag ik mevrouw Voûte een vraag stellen? Het is maar
net wat je onder onafhankelijk en afhankelijk verstaat. Ik vraag mij af of
je het eigen toezicht door De Nederlandsche Bank zo onafhankelijk kunt noemen.
Dat ziet niet specifiek toe op mededingingstoetsen, maar op solvabiliteit
en op andere economische aspecten. Het heeft niet de essentie van de mededingingstoets.
Die zal ook heel rustig blijven bestaan, want er is gelukkig reeds een meerderheid
voor dit amendement en dat toezicht blijft dus functioneren zoals het nu doet.
Dat is evenwel geen reden om daarnaast niet het gewone, normale mededingingstoezicht
uit te oefenen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Ik heb de minister dan ook een overzicht gevraagd in verband met het mededingingstoezicht
als zodanig en vooral van de relatie tussen de oude toezichthouders, de nieuwe
dienst, de mededingingsautoriteit en de andere nieuwe toezichthouders. Het
uitgangspunt van mijn fractie daarbij is dat uiteindelijk het concentratietoezicht
bij die mededingingsautoriteit komt. Op dit moment zal die dienst moeten bewijzen
dat hij kwaliteit en deskundigheid heeft. Wanneer bij de evaluatie na drie
jaar blijkt dat het concentratietoezicht goed functioneert, kunnen wat mij
betreft de toezichthoudende functies van De Nederlandsche Bank en de Verzekeringskamer
op concentraties en fusies overgaan naar de nieuwe mededingingsautoriteit.
Maar, nogmaals, dan moet die zich eerst als autoriteit, als deskundige bewijzen.
Dat is de insteek van mijn fractie op de zorgvuldigheid.Mevrouw De Koning (D66):Hoe bouwt men ervaring, inzicht en oefening op? Door het te doen!Mevrouw Voûte-Droste (VVD):En met vallen en opstaan. Ik heb er vertrouwen in dat De Nederlandsche
Bank en de Verzekeringskamer als toezichthouder leren van zaken die niet goed
zijn gegaan en zij zullen die deskundigheid op dit moment waarmaken.De heer Van der Ploeg (PvdA):Maar de originele toezichthouders kijken naar zaken als solvabiliteit
en dergelijke. Collega Witteveen en ikzelf hebben samen met D66 in verscheidene
debatten in deze Kamer gewezen op het belang van de consument. Vaak is er
sprake van afspraken in de bank- en verzekeringswereld en soms zijn er ongewenste
fusies. Wij zetten dan de consument voorop. Wij staan marktwerking toe op
die plekken waar dat kan, maar wij merken te vaak dat sommige partijen van
liberale signatuur niet thuis geven als het gaat om het aanpakken van kartels
bij medicijnen, of het aanpakken van kartels bij notarissen, of bij het bank-
en het verzekeringswezen. Daar waar marktwerking evident niet op haar plaats
is, zoals in de sociale zekerheid of in de gezondheidszorg en misschien zelfs
in het openbaar vervoer – daar kunnen wij een apart gesprek over hebben –
staat de VVD vooraan in de rij om marktwerking te bepleiten. Ik pleit voor
een genuanceerde invulling: waar sta je marktwerking wel toe en waar sta je
dit niet toe? Ik constateer dat daarover een verschil van mening is tussen
de PvdA en de VVD. De PvdA staat marktwerking toe wanneer het de consument
ten goede komt en er dus lagere prijzen, betere koopkracht en meer werkgelegenheid
ontstaan. Dan staan wij voor in de rij. Daar waar marktwerking ten koste gaat
van toegankelijkheid van essentiële publieke voorzieningen, staat de
VVD voor in de rij. De VVD geeft niet thuis als het gaat om het aanpakken
van bestaande machtsposities van grootkapitaal.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Collega Van der Ploeg noemt twee punten. Het eerste punt betreft de bestaande
machtsposities en ongewenste concentraties. Hij relateert die aan het bankwezen.
Mag ik hem om een voorbeeld van een ongewenste concentratie in het bankwezen
vragen? Het bankwezen moet zich als zodanig internationaal kunnen waarmaken.
Daarbij speelt steeds de vraag een rol wat de relevante markt is. Die relevante
markt is de internationale bankwereld. Duidt collega Van der Ploeg nu op ongewenste
fusies in het bankwezen? Ik teken daarbij wel aan dat men vooral bij het concentratietoezicht
in het bank- en verzekeringswezen de voorwaarde had kunnen stellen tot deelname
aan het beursbestuur. Ik heb er evenwel vertrouwen in dat men bij de nieuwe
samenstelling van het beursbestuur hier duidelijker op wijst. Vervolgens wijst
collega Van der Ploeg op de marktwerking in de gezondheidszorg. Ik wijs op
de brief van de minister die wij zojuist hebben ontvangen en ook op de vrijstellingen
in de generieke gezondheidsmiddelen en medicijnen. Juist wanneer wij de markt
laten werken op het gebied van de geneesmiddelen, zou de daling van de prijs
van geneesmiddelen kunnen leiden tot een daling van de prijs van de gezondheidszorg.
Misschien vind ik op dit punt collega Van der Ploeg wel aan mijn zijde. In
de tweede plaats merk ik op dat verzekeringsmaatschappijen – zorgverzekeraars –
zeker met elkaar moeten kunnen concurreren om ook daar de consument een goede
prijs te bieden. Ik zie niet wat daar mis aan is.De heer Van der Ploeg (PvdA):Om met het tweede punt te beginnen: het is heel duidelijk. Collega Oudkerk
 heeft een verwoede strijd gevoerd, maar de beslissing is gevallen
door een soort klap-op-de-kopwet, dat wil zeggen de Prijzenwet. Maar het had
ook anders gekund: we hadden ook kunnen proberen dat er meer concurrentie
zou komen in de farmaceutische industrie, waardoor de enorme kortingen en
bonussen van soms twee ton per apotheker echt hard aangepakt zouden kunnen
worden. Misschien kunt u er in een onderling overleg bij een borrel met uw
voorzitter over spreken, maar mijn punt is dat juist in die farmaceutische
industrie het niet aanpakken van prijskartels direct leidt tot hogere tarieven
voor burgers, waardoor de toegankelijkheid voor ziekenfondsen wordt bedreigd.
Maar juist op dat terrein geeft de VVD niet thuis, terwijl het wat de ziekenfondsen
betreft maar aan de markt moet worden overgelaten. Daarover bestaat gewoon
verschil van mening. Dat geeft niet en laten we daarover dan duidelijk zijn.
De sociaal-democraten en de sociaal-liberalen denken daar anders over dan
de VVD.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Collega Van der Ploeg haalt twee zaken door elkaar. Juist
bij de geneesmiddelen geeft marktwerking de beste prijs voor de consument.
Op het moment dat de mensen zich door toename van inkomen particulier gaan
verzekeren, is het van groot belang dat zij keuzes krijgen tussen particuliere
ziektekostenverzekeraars en de ziekenfondsen, waardoor de ziekenfondsen op
een heel natuurlijke manier kunnen afnemen, omdat zij kunnen zien wat de consumenten
willen. Juiste de keuze voor de mensen tussen ziekenfonds en particuliere
zorgverzekeraars is van groot belang.De heer Van der Ploeg (PvdA):Maar u weet toch net zo goed als ik dat juist in de ziekenfondssfeer de
nominale premie uitermate klein is? Daar kan toch niet worden gesproken over
concurrentie! Ik heb dan ook een probleem met de brief van de heer Wijers
aan de heer Wiegel. Ik neem overigens aan dat het geen kabinetsbrief is. In
dergelijke omstandigheden kan toch niet gesproken worden van echte, open en
vrije concurrentie? Ik kom daar echter uitgebreid op terug in mijn betoog.Minister Wijers:Hoe komt u bij uw stelling dat het geen kabinetsbrief is?De heer Van der Ploeg (PvdA):Het is een brief aan de heer Wiegel die ondertekend is door de heer Wijers.
Als het een kabinetsbrief is, hoor ik dat graag!Minister Wijers:Mede namens mijn collega van Volksgezondheid!De heer Van der Ploeg (PvdA):Dat verbaast mij, maar ik kom er dadelijk uitgebreid op terug om mijn
verbazing nader toe te lichten.Om het vuur uit het debat te halen – ik vond het namelijk wel leuk
om als laatste spreker te proberen nog wat debat in de Kamer te krijgen –
zal ik een academisch betoog houden. De minister van Economische Zaken weet
dat ik econoom ben, net als de heer De Jong en de heer Henk de Haan en dat
ik een groot voorstander ben van economen als Milton Friedman, Friedrich von
Hayek, Robert Lucas en Ronald Coase, allen vrijemarkteconomen.De heer De Jong (CDA):Wij spreken hier dus nu met de zoetwatereconoom Van der Ploeg!De heer Van der Ploeg (PvdA):Dank u wel! Ik haal juist deze economen aan, omdat in al deze geschriften
en zelfs in de retoriek van Von Hayek "the fatal conceit of socialism" uitgebreid
aan de orde wordt gesteld dat een aantal omstandigheden de markt bepalen.
Hij geeft daar ook een aantal redenen voor. In de eerste plaats – en
dan kom ik toch bij het amendement van de heer De Jong, dat inmiddels gecombineerd
is tot het amendement-De Jong/Van der Ploeg op stuk nr. 29 – spreekt
hij over externe effecten. Wij spreken allen over externe effecten, zelfs
de Chicagoschool, zelfs die zoetwatergekken! Als er externe effecten zijn,
bijvoorbeeld het milieu, moet er een prijs berekend worden. Zou in dat geval
alles aan de markt worden overgelaten, dan werkt die markt niet. Dat is les
1 in de micro-economie. Die heeft u ook ooit gehad, want u heeft ook ooit
economie gestudeerd. In de tweede plaats, zeggen deze Chicagomensen, geeft
de markt geen adequate provisie van publieke goederen, zoals scholing en dan
met name het basisonderwijs en in iets mindere mate de universiteiten. Dat
is les 2 van de micro-economie. Dat betekent dat markten daar falen. In de
derde plaats weten we dat markten vaak kunnen leiden tot ongerechtigheden
en vaak inkomensverschillen vergroten. Dat is ook bekend. Mattheüs in
de bijbel: degenen die hebben, zullen meer krijgen en degenen die minder hebben,
krijgen minder. Dat is een bekend effect van marktfalen, dat zelfs deze neoliberale
economen erkennen. Ik ben geen neoliberale econoom, maar ik heb altijd geleerd
dat je je vijand moet aanhalen om de Kamer te overtuigen van deze argumenten!
Nederlandse economen zoals Van Wijnbergen, Willem Buiter, Koen Teulings, Eduard
Bomhoff – "rechtse" mensen, allemaal leden van de PvdA, maar toch –
zeggen allemaal dat de vierde reden – de belangrijkste – waarom
markten falen, gebrekkige informatie is. Dat leidt tot problemen van met name
risicoselectie. Collega Vreeman zegt dat dit betekent dat mensen "met een
vlekje" niet verzekerd raken. Als alles aan de markt wordt overgelaten, gaat
de markt segmenteren en worden de kneusjes uiteindelijk niet verzekerd of
tegen zeer hoge premies. Dat is ongewenst voor de PvdA, en voor vele andere
partijen in deze Kamer, met het oog op de toegankelijkheid van de publieke
voorzieningen.Marktwerking is fantastisch in een heleboel normale markten: spijkerbroeken,
spruitjes, cd's, noem maar op. Als niet voldaan wordt aan de vier genoemde
criteria, falen bepaalde markten. Ik zou ook nog een cultureel criteria kunnen
noemen. Dat heet in de literatuur merit goods. Ik denk daarbij aan pers, aan
boeken en dergelijke; de culturele pluriformiteit.Je zou dus kunnen zeggen dat "De parabel van de veilingmeester" van Léon
Walras en het hele idee van de Pareto-optimaliteit van de markten bedrieglijke
metaforen zijn. Ik leen hier van de heer Henk de Haan van het CDA. Dit zijn
niet mijn woorden, maar de zijne. Als ze echter goed zijn, moet je ze gebruiken.
Als wij niet oppassen, huppelen de liberalen klakkeloos achter deze bedrieglijke
metaforen aan.Ik reken het kabinet aan dat in de memorie van toelichting, in nota's
naar aanleiding van het verslag en in nadere verslagen deze basisdingen eigenlijk
niet genoemd worden. Ik weet wel dat wanneer je als eerstejaars
micro-economie krijgt, de theorie van de consument wordt gezet op de theorie
van de producent. Aan het eind krijg je de grote tovertruc van de Pareto-optimaliteit
en zijn alle markten efficiënt: het is onmogelijk het geluk van iemand
te verbeteren zonder het geluk van iemand anders te verslechteren. Dan houdt
het op. In het tweede jaar krijg je echter al die redenen in de micro-economie
waarom markten falen. Ik vind daarover echter niets in dit wetsvoorstel. Méér
concurrentie kan niet in alle hevigheid op alle terreinen plaatsvinden.De heer Rabbae (GroenLinks):U begrijpt, voorzitter, dat ik volledig ontroerd ben geraakt door dit
betoog van collega Van der Ploeg.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik zie het!De heer Rabbae (GroenLinks):Waar was u eigenlijk toen de Ziektewet aangenomen werd, collega? De fractie
van de PvdA in de Eerste Kamer heeft meer verzet aangetekend tegen deze Ziektewet
dan de fractie van de PvdA in de Tweede Kamer. Zij heeft gewezen op de werking
van deze wet in de richting van de zwakken; over marktwerking gesproken!De heer Van der Ploeg (PvdA):Dat is een heel goed punt, mijnheer Rabbae. De Ziektewet is niet afgeschaft.
Deze zaak kun je niet aan de markt overlaten. Dan krijg je het gegeven dat
mensen met een vlekje niet verzekerd raken. Het paarse kabinet heeft gezegd:
de verantwoordelijkheid voor het verzekeren tegen ziektekosten ligt niet meer
bij de overheid maar bij bedrijven. Vervolgens heeft het kabinet een groot
vangnet gecreëerd voor die mensen die niet verzekerd raken door marktpartijen,
bijvoorbeeld mensen die als zij ziek worden toevallig net werkloos zijn, startende
ondernemers, etc. Vervolgens zijn er door mevrouw Adelmund en vele anderen
die het woord voeren op het terrein van de sociale zekerheid vele stoplichten
ingebouwd om wanneer het fout blijkt te gaan, te kunnen ingrijpen. Om nu te
zeggen dat daar sprake is van ongebreidelde werking van de markt, hallo! Er
is sprake van een zeer gereguleerde marktwerking onder stringente sociale
voorwaarden. Dat is ook precies mijn betoog.Op het terrein van de sociale verzekeringen leidt onbeheerste concurrentie
inderdaad tot risicoselectie, waardoor mensen met een vlekje geweerd worden
of zich alleen kunnen verzekeren tegen een onbetaalbare premie. Onbelemmerde
concurrentie bedreigt voor de lagere inkomens de toegankelijkheid tot essentiële
voorzieningen. Wij vinden dat op een aantal terreinen waar vrije concurrentie
geldt en waar geen sociale randvoorwaarden worden gesteld, de markt faalt.
Ik heb vier criteria genoemd, maar ik wil het beestje ook bij de naam noemen.
Als liberaal econoom teken ik niet voor onbelemmerde marktwerking in de sociale
zekerheid. Elke econoom is een beetje liberaal. Ik ben ook erg sociaal. Maar
zelfs een liberale econoom als Friedman zou er niet voor tekenen. En natuurlijk
gaat het mij niet om dingen die je gewoon voor goed fatsoen moet doen, zoals
het helpen van mensen die verstandelijk gehandicapt zijn. Maar zelfs in het
systeem van het ziekenfonds is sprake van een grote mate van solidariteit
tussen jong en oud, tussen arm en rijk en tussen ongezond en gezond. Als je
dat aan de tucht van de markt overlaat, zal de verzorgingsstaat die wij in
Nederland hebben opgebouwd, op het spel worden gezet. Dat geldt ook voor de
sectoren van de cultuur en de pers, waarop veel sprekers al hebben gewezen.
Het geldt misschien ook voor het openbaar vervoer, maar daarover heb ik een
genuanceerd standpunt. Dit is echter niet het moment om dat uitgebreid aan
de orde te stellen.Als niet aan bovenstaande criteria wordt voldaan en als markten vervolgens
falen, is concurrentie ongewenst. En als concurrentie wordt toegestaan, moet
drommels goed worden opgelet dat er sociale randvoorwaarden zijn. Natuurlijk
weet ik ook dat minister Wijers een goed, sociaal hart heeft. Echter, in deze
Mededingingswet komen deze zaken amper aan de orde. Dat is mijn probleem.
Laten wij, voordat wij deze wet op alles van toepassing verklaren, een zinnig
debat voeren over de vraag waar de schutting moet worden gelegd tussen collectieve
verantwoordelijkheden en private verantwoordelijkheden. Dit vraagstuk is tot
nu toe niet goed aan de orde geweest. De fractie van de PvdA is voor herregulering
onder sociale voorwaarden en niet voor deregulering sec. Kan de minister ons
geruststellen en zeggen dat er onder andere sociale grenzen, ecologische grenzen
en toegankelijkheidsgrenzen zijn? Laat ik een voorbeeld noemen. Op sommige
terreinen leidt meer concurrentie tot meer productie en dus tot meer vervuiling.
Minister Wijers profileert zich graag als een minister van het milieu. Terecht,
want er ligt een goede Energienota bij de Kamer. Maar de concurrentie legt
bijvoorbeeld ook druk op de tarieven voor lucht- en wegvervoer. Je kunt voor ƒ
99 van Amsterdam naar Londen reizen. Ik doe dat vaak om mijn zoontje te bezoeken.
En je kunt voor ƒ 900 naar Cuba. Voor dat bedrag kun je niet naar de
Antillen of naar Suriname. Dat valt nog onder een kartel. Maar je zou de kartels
kunnen aanpakken. Dan gaan wij met z'n allen vier keer per jaar feestvieren
in Cuba. Dat kan wel voor ƒ 900. Dat is allemaal fantastisch, maar
dat wringt wel met een schoon milieu. Ik wil in het kader van deze wet graag
een visie voorgelegd krijgen. Soms moet je meer concurrentie gepaard laten
gaan met aanvullend beleid. Stel dat meer concurrentie ten koste gaat van
het milieu of het CO2-beleid. Dan moeten er keiharde grenzen worden
gesteld aan het luchtverkeer of moet er een kerosineheffing komen. Dat is
uiteraard iets voor de specialisten. Maar ik meen dat dergelijke ecologische
zaken, zaken waarbij geen economische belangen een rol spelen, niet kunnen
worden overgelaten aan alleen de directeur-generaal van de Nederlandse kartelautoriteit,
voor wie ik uiteraard grote bewondering en in wie ik veel vertrouwen heb.
Ik weet niet of ik de afwegingen alleen aan de minister kan overlaten. Ik
ben het met de heer De Jong eens dat in zulke gevallen de minister van Economische
Zaken in overeenstemming met de betrokken vakminister moet handelen. Het moet
in feite een gedragen kabinetsbeslissing worden. Als markten falen omdat sociale
belangen, culturele belangen, milieubelangen, volkshuisvestingsbelangen of
zorgbelangen op de rol staan, moet het vraagstuk niet alleen uit mededingingsoogpunt
worden bekeken. Er moet dan een goede afweging worden gemaakt.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Ik begrijp dat collega Van der Ploeg pleit voor aan de ene
kant een onafhankelijke ZBO en aan de andere kant een ingrijpen
van de minister op beleidsmatig politieke gronden. Dat is naar mijn gevoel
een contradictio in terminis. Ik hoor hier dus graag een nadere toelichting
op.Verder sprak collega Van der Ploeg met name over de verzorgingsstaat.
Deze zou volgens hem aangetast kunnen worden door de nieuwe Mededingingswet.
Ik wil hem een vraag stellen die ik ook aan de minister gesteld heb. De verzorgingsstaat
in Nederland was aan modernisering toe. Mede onder invloed van dit paarse
kabinet heeft die modernisering plaatsgevonden. Daardoor kunnen wij constateren
dat de werkgelegenheid vorig jaar met 100.000 arbeidsplaatsen is toegenomen
en dat de economie met 2,7% is gegroeid. En dat is meer dan gemiddeld in Europa.
Is collega Van der Ploeg het niet met mij eens dat juist die elementen die
de flexibilisering en de marktwerking in de sociale zekerheid veroorzaakt
hebben, veroorzaakt zijn door een gezonde marktwerking? Hierdoor zijn er weer
meer mensen aan het werk, zoals hij dat zelf in zijn betoog bepleitte en zoals
ook ik dat in mijn betoog bepleitte.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik wil hier eerst sec op reageren. Er is een onderzoek van het Economic
policy panel van het Centre of economic policy research in Londen. Dat is
een vrij prestigieuze club. De professoren Koedijk en Kremers – Kremers
is de liberale hond van het ministerie van Financiën en komt dus uit
onverdachte hoek – komen tot de conclusie dat het vooral de deregulering
van normale productmarkten is die de economische prestaties van een land beïnvloedt.
Het gaat dus niet om de deregulering van arbeidsmarkten of socialezekerheidsmarkten,
maar om de deregulering van de normale productmarkt. Er is net een boek uitgekomen
bij Cambridge university press, dat een kleine revolutie teweeg heeft gebracht
bij vele socialezekerheidswetenschappers en economen. Joop Hartog en Koen
Teulings komen in dat boek tot de conclusie dat het Rijnlandse model voor
de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid met zijn nadruk op langetermijninvesteringen
in de relatie tussen werkgever en werknemer het goed doet. Veel beleidsmakers
uit de rest van Europa waren hier recentelijk op bezoek tijdens de Europese
topconferentie van het kabinet. Zij keken met grote jaloezie naar het Nederlandse
model.Ik wil mevrouw Voûte het volgende zeggen. Haar partij heeft er in
het verkiezingsprogramma voor gepleit om de uitkeringen terug te brengen tot
60% van het minimumloon. Dat hebben wij niet gedaan. Haar partij wil het minimumloon
afschaffen, maar ook dat hebben wij niet gedaan. Haar partij wil de algemeenverbindendverklaring
afschaffen, hetgeen direct ten koste gaat van scholing en allerlei andere
belangrijke goederen. Dat hebben wij niet gedaan. Al die dingen die mevrouw
Voûte en haar partij willen, hebben wij niet gedaan en de werkgelegenheid
draait als een tierelier. Wat is dus het argument van mevrouw Voûte?Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Het argument is als volgt.De heer Van der Ploeg (PvdA):U staat met uw mond vol tanden.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Helemaal niet! Integendeel zelfs, ik zal u de tegenargumenten geven. Juist
vanwege het feit dat er Angelsaksische elementen in het Rijnlandse model zijn
ingebracht, is de economie gaan groeien. Ik heb die stelling ook aan de minister
voorgelegd en ik zie zijn reactie hierop met belangstelling tegemoet. Ik refereer
hierbij aan bijvoorbeeld de marktwerking in de sociale zekerheid. De terugdringing
van de WAO en de privatisering van de Ziektewet zijn zaken die veroorzaakt
zijn door het Angelsaksische model met min of meer marktwerking in de sociale
zekerheid. U hebt daar zelf ook vóór gestemd. En dat is nu juist
de reden waarom de kosten in de collectieve sector gedaald zijn. Mijn stelling
is dus dat er minder Rijnlands is met Angelsaksische elementen en dat daardoor
de werkgelegenheid is gegroeid. Daar komt nog bij het akkoord van Wassenaar.
Daarin is bepaald dat er meer decentraal zou gaan gebeuren in de collectieve
sector. Dit heeft ook gemaakt dat er minder Rijnlands model is.De heer Van der Ploeg (PvdA):Als mijn oren konden klapperen, dan zouden zij dat nu doen. Uit al die
studies blijkt nu juist dat loonmatiging het gevolg is van het akkoord van
Wassenaar. Daardoor hebben wij een sterke munt, kennen wij een lage inflatie
en hebben wij een lage rente. En daardoor kijkt iedereen weer met jaloezie
naar Nederland. Dat is evenwel een gevolg van het corporatisme. Denkt mevrouw
Voûte dat loonmatiging als manna uit de hemel komt vallen? Loonmatiging
is het resultaat van een sociaal beleid van de overheid en een sociaal beleid
van bedrijven die veel doen aan bijvoorbeeld scholing, begeleiding en zorgverlof.
In ruil daarvoor zijn de vakbonden bereid om de lonen te matigen. Alles wat
mevrouw Voûte zegt, pleit in mijn voordeel.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Ik vind dat dit in mijn voordeel pleit, maar uiteindelijk gaat het om
het resultaat. Mijn stelling is dat het Rijnlandse model minder Rijnlands
is geworden door die decentrale akkoorden. Daarbij is loonmatiging een belangrijke
zaak, hoewel wij juist pleiten voor flexibilisering van de lonen. De stelling
van de heer Van der Ploeg is dat marktwerking niet kan, maar in de sociale
zekerheid is een groot element van marktwerking ingebracht. Daardoor zijn
met name de kosten in de collectieve sector omlaaggegaan. Daardoor is de economie
gegroeid. Wij hadden de hoogste brutoloonkosten en de hoogste wig in Europa.
Na drie jaar kabinetsbeleid zitten wij nu in de middenmoot in Europa.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik constateer dat wij geen ministelsel hebben, dat wij de koppeling eindelijk
hebben ingevoerd, dat wij het minimumloon netjes instandhouden, dat wij algemeen
verbindend verklaren, dat er toch een kwart van het aantal werklozen afgaat
en dat tijdens dit kabinet 450.000 banen onder een corporatistisch model worden
ingevoerd. Dat zijn de feiten.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Mijn stelling is dat er sprake is van minder corporatisme. Ik wijs voorts
op het regeerakkoord. In het regeerakkoord is als conditie gesteld dat de
marktwerking in de sociale zekerheid na twee jaar zou worden geëvalueerd.
Dan zou worden gekeken naar de duur en de lengte van de uitkeringen. Dat hebben
wij niet hoeven doen, omdat die werkgelegenheid juist is gegroeid, als gevolg
van de maatregelen van dit kabinet. Ik stel juist dat de marktwerking
in de sociale zekerheid de kosten daar omlaag heeft gebracht. Daardoor zijn
wij waar wij zijn.De voorzitter:Ik geloof dat er in de discussie iets aan herhaling begint op te treden.
Ik formuleer het voorzichtig. Ik geef daarom het woord aan mevrouw De Koning.Mevrouw De Koning (D66):Dat klinkt als een compliment, voorzitter.De voorzitter:Daar moet u van uitgaan, tenzij het tegendeel blijkt. Dat is niet het
geval.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Ik kom op een nieuw facet. Sprekend over de tarieven naar
Cuba en naar Londen zei de heer Van der Ploeg iets interessants. Stel dat
minister Wijers tegen de KLM zegt dat het afgelopen moet zijn met die ƒ
1800 naar Bonaire, dat dit flauwekul is en dat het goedkoper kan. Stel dat
de minister van Verkeer en Waterstaat dan zegt dat dit gebeurt met het oog
op het milieu en dat dit tarief dus niet kan worden afgeschaft. Er schuilt
in die zin een zeker gevaar in het overleg met de minister. Ik sta ook zeer
sympathiek tegenover het amendement van de heer De Jong. In de WTO-discussie
wordt de kwestie van de kinderarbeid misbruikt als argument, want in wezen
gaat het daarbij om protectionisme. Zo zou de minister van Verkeer en Waterstaat
dus kunnen zeggen – de heer Van der Ploeg bracht mij op dat idee door
zijn opmerkingen over de vliegtarieven – dat dit uit milieuoverwegingen
gebeurt. Begrijpt de heer Van der Ploeg wat ik bedoel? Er is dan sprake van
misbruik van het argument. Dat bekijk ik opeens met enige zorg.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik begrijp heel goed wat mevrouw De Koning bedoelt. Ik ken haar ook als
een frequent Bonaireganger!Mevrouw De Koning (D66):Absoluut.De heer Van der Ploeg (PvdA):Absoluut, dus mevrouw De Koning heeft daar baat bij. Mijn punt is niet
dat je niet meer competitie in de luchtvaartsector zou moeten hebben, want
daar ben ik voor. Ik wil ook meer competitie hebben in de energiesector en
in de gassector. Kijk naar de NAM. Daar is ook sprake van een gigantisch monopolie.
Als je meer vrije concurrentie toelaat, zul je echter tegelijkertijd aan flankerend
milieubeleid moeten doen. Dat is wat D66 en de PvdA bindt. Er moet dus aan
marktwerking worden gedaan, maar dat versterkt het pleidooi voor flankerend
beleid op het gebied van milieu. Het zou leuk zijn, in het licht van de discussie
over de mededinging, als dit soort zaken frontaal aan de orde komt.Mevrouw De Koning (D66):Een goede kans dat wij elkaar vinden.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De heer Van der Ploeg spreekt zijn vertrouwen uit in de richting
van de minister. Hij zegt ook dat hij hoopt dat de minister doorgaat in een
volgend kabinet. Vervolgens zegt de heer Van der Ploeg, kijkend naar een aantal
zeer gevoelige zaken, zoals de sociale zekerheid, het milieu en de cultuur,
dat hij niet wil dat deze minister daarover gaat. Die zaken moeten kabinetsbeleid
worden. Dat betekent in mijn opvatting dat de heer Van der Ploeg eigenlijk
geen vertrouwen in deze minister heeft en dat hij hoopt dat de PvdA-ministers
in het kabinet de vinger wat dat betreft aan de pols houden.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik heb vertrouwen in zowel de minister van Economische Zaken alsook in
de minister van Sociale Zaken en van VROM. Een aantal zaken is echter zo belangrijk
dat zij gezamenlijk besproken moet worden. De mededingingsbelangen moeten
daarbij een even zo grote plaats krijgen als de milieubelangen. Ik kan mij
niet voorstellen dat een lid van GroenLinks daartegen is. Ik denk dat u het
op dat punt met mij eens kan zijn.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Ik probeer een uitspraak van u aan het adres van deze minister
door te prikken. Als u vertrouwen in de minister uitspreekt, is het logisch
dat u hem een en ander toevertrouwt. De Kamer volgt de minister, dus als het
verkeerd gaat, kan de Kamer ingrijpen. Dat lijkt mij een logische redenering.De heer Van der Ploeg (PvdA):Het toezicht op de mededinging komt in onze visie in handen van de directeur-generaal
van de Nederlandse kartelautoriteit. Als het alleen om marktprijzen gaat en
er geen sociale, ecologische, culturele of belangen op het terrein van de
volkshuisvesting in het geding zijn, dient er onafhankelijk toezicht te zijn
op vrije concurrentie. Als er belangrijke maatschappelijke doelstellingen
in het geding zijn, is het niet meer dan logisch dat er afstemming plaatsvindt
met de betrokken vakminister. Dat heeft niets te maken met een gebrek aan
vertrouwen in de heer Wijers. Ik heb vertrouwen in elk lid van dit kabinet;
dit is het paarse kabinet.Voorzitter! Na deze algemene opmerkingen over de schutting tussen collectief
en particulier kom ik op privatisering en verzelfstandiging. Men denkt regelmatig
dat dit synoniemen zijn van verzelfstandiging. Ook in stukken worden deze
termen vaak over één kam geschoren met mededinging. Op sommige
terreinen zijn privatisering en verzelfstandiging te ver doorgeschoten, juist
omdat er sprake is van onvoldoende concurrentie. Privatisering en verzelfstandiging
kunnen ongewenst zijn als het simpel de uitvoering van wettelijke taken betreft.
Er zijn rapporten door de Rekenkamer opgesteld over het loodswezen en de lucht-
en verkeersleiding. Men heeft opgemerkt dat deze diensten wel verzelfstandigd
en geprivatiseerd zijn, maar er is niet voor gezorgd dat er voldoende concurrentie
is. Ik herinner mij dat de kosten per loods met ƒ 60.000 omhoog zijn
gegaan. Daarna is een en ander weer wat beter geworden, zo zegt men, maar
dat kan ik niet goed beoordelen. Hoofdpunt is dat er alleen geprivatiseerd
mag worden als er sprake is van voldoende concurrentie. Ten aanzien van de
vrije beroepen – apothekers, medisch specialisten, notarissen –
moet er een ferme keus gemaakt worden tussen het model van de zorgverlener
met een ambtelijk inkomen enerzijds en een koopman met vrije tarieven en een
vrije toegang tot de professie anderzijds. Ik nodig de minister uit de gevolgen
van dit wetsvoorstel nog eens na te gaan voor de professies en vraag hem naar
zijn keuze op dat punt.Wat de kartelautoriteit betreft, steun ik mevrouw Voûte –
je moet elkaar toch op iets vinden – om dit een mededingingsautoriteit
te noemen. Dat heeft een wat betere klank. Het is een mond vol, maar dat is
misschien wel goed. Van het verbodsstelsel gaat meer preventieve werking uit
dan van het bestaande misbruikstelsel. Bovendien is de norm van het verbod
voor iedereen helder. Het valt of staat echter met een stevig en onafhankelijk
toezicht. Wij maken ons zorgen over het karakter van de autoriteit. Interne
verzelfstandiging is een compromis en bedreigt de geloofwaardigheid van het
toezicht. Het is naar onze mening beter om, zeker op termijn, voor de ZBO-status
te kiezen. Het is geloofwaardiger om, als dat nodig is, oneerlijke overheidsconcurrentie
te bestrijden. Dat geldt temeer als een overheid ook aandeelhouder is en kampt
met de schijn van partijdigheid, daar waar zij poogt op eerlijke concurrentieverhoudingen
toe te zien. Dit alles pleit voor een autoriteit die meer op afstand staat,
met een zelfstandige verantwoordelijkheid, een eigen rechtspositie en bevoegdheden.
Collega Van Zuijlen heeft geprobeerd om deze strijd ook te voeren toen het
ging om de telecommunicatie.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! In mijn ervaring spreekt de heer Van der Ploeg zichzelf tegen.
Hij pleit nu voor onpartijdigheid en zelfstandigheid van de mededingingsautoriteit,
terwijl hij een kwartier geleden juist gloedvol bepleitte dat de minister
samen met collega's aanwijzingen moest kunnen geven. Ik krijg graag een nadere
toelichting op deze contradictio in terminis.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik kan mij goed voorstellen dat mevrouw Voûte op het eerste gezicht
een tegenstelling ziet. Ik heb echter gezegd dat, voorafgaand aan elke discussie
over mededinging, bekeken moet worden om wat voor markt het gaat. Ik heb al
aangegeven wat het verschil is tussen de opvatting van de partij van mevrouw
Voûte en die van mij. De PvdA is van mening dat voor gewone markten,
bijvoorbeeld voor cd's, spijkerbroeken of hifi-installaties, meer concurrentie
beter is. Er zijn echter andere markten, waar bijvoorbeeld duidelijke ecologische,
sociale of culturele belangen spelen of misschien zelfs wel volkshuisvestingsbelangen.
De PvdA vindt dat daarbij de politieke beslissing een rol speelt. De ZBO-status
is de norm, maar als dergelijke belangen in het geding zijn, moet even afstemming
met de collega's in het kabinet plaatsvinden.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Als ik het goed begrijp, pleit collega Van der Ploeg voor een mededingingsautoriteit
die aan de ene kant zelfstandig is en aan de andere kant voor een aantal sectoren
een specifiek beleid moet voeren, waarbij de politieke aansturing komt van
het kabinet. Het blijft een tegenstelling.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik weet dat mevrouw Voûte dit vreemd vindt. De VVD-fractie heeft
dit altijd vreemd gevonden. Zij maakt geen onderscheid en vindt dat marktwerking
in de volksgezondheid maar haar gang moet gaan.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):De heer Van der Ploeg geeft geen antwoord op mijn vraag.De heer Van der Ploeg (PvdA):Het verschil in opvatting tussen de partij van mevrouw Voûte en
die van mij is dat de PvdA-fractie vindt dat er bepaalde markten zijn die
zich niet lenen voor onbelemmerde vrije concurrentie. Daarom heb ik samen
met de heer De Jong een amendement ingediend. Misschien kan er sprake zijn
van concurrentie, maar niet nadat de juiste afwegingen in het kabinet zijn
gemaakt op grond van die andere doelen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Het verschil tussen mijn partij en die van de heer Van der Ploeg heeft
hij duidelijk gemaakt. En dat is maar goed ook, want verschillen moeten er
zijn. En dit is een duidelijk verschil. De heer Van der Ploeg is echter niet
ingegaan op hetgeen ik aandroeg, namelijk dat hij voor die zelfstandige, onafhankelijke
dienst nu pleit voor een ingrijpen door het kabinet. Hoe verhoudt dit zich
tot het pleidooi dat hij eerder hield?De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik heb al gezegd dat ik vind dat een discussie gevoerd moet worden zoals
zelfs het soort economen dat de VVD aanhangt die voert: ga eerst eens kijken
waar markten werken en waar zij evident niet werken. Je kunt niet zomaar alles
in de een of andere robot stoppen en zeggen dat er altijd sprake kan zijn
van onbelemmerde concurrentie. Zo werkt het zelfs in de economische leerboeken
niet. In sommige gevallen moet dus een soort gereguleerde concurrentie toegestaan
worden. De vraag is echter of die verantwoordelijkheid aan zo'n mededingingsautoriteit
gegeven kan worden. Ik vind dat dit een politieke afweging is. Neem de ziekenfondsen,
die ik eigenlijk helemaal niet onder de wet zou willen laten vallen. De minister
schrijft in de brief aan de heer Wiegel dat een ziekenfonds een onderneming
is; wij moeten ons overigens afvragen wat het Europese Hof van Justitie daarvan
vindt. Wij zijn van mening dat het ongewenst is om een ziekenfonds nu al als
een onderneming te bestempelen. Ook daarover zal ik een amendement indienen,
maar als dat het niet haalt, zal ik blij zijn met het amendement dat ik samen
met de heer De Jong heb ingediend. Daardoor kan in elk geval gezegd worden
dat voordat concurrentie tussen ziekenfondsen wordt toegestaan, ervoor gezorgd
moet worden dat de toegankelijkheid en de solidariteit – misschien een
woord dat niet in het woordenboek van mevrouw Voûte staat – tussen
jong en oud, gezond en ongezond, arm en rijk gewaarborgd kunnen worden. En
mevrouw Voûte weet net zo goed als ik dat het misgaat als er bij de
ziekenfondsen sprake mag zijn van onbelemmerde concurrentie.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Er is niets meer solidair dan ervoor zorgen dat mensen werk
krijgen en daar streeft mijn partij naar. Dat is de solidariteit die ik beoog.
Ik zeg nog één keer dat collega Van der Ploeg geen antwoord
heeft gegeven op mijn vraag. Mijn conclusie is dat hij dus eigenlijk niet
pleit voor een onafhankelijk ZBO.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik heb tot driemaal toe gezegd dat ik pleit voor een onafhankelijk ZBO
na drie jaar. Misschien is het niet nodig, want misschien neemt het kabinet
dit over, maar anders overweeg ik een motie in te dienen met mevrouw De Koning.
Ik zeg dus dat het na drie jaar een ZBO moet worden. Dat geldt voor die markten
waarop de wet van toepassing is. Wij zeggen in het amendement op stuk nr.
29 dat op bepaalde markten en in bepaalde sectoren van de samenleving andere
belangen in het geding zijn: maatschappelijke belangen. Die
kunnen niet alleen aan de directeur-generaal van de kartelautoriteit, ofwel
de mededingingsautoriteit overgelaten worden. Wij moeten over die belangen
in dit huis een politieke discussie kunnen voeren, niet achteraf, maar vooraf.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Het wordt nu interessant, maar tegelijkertijd ook verwarrend
en zorgelijk. De reden waarom ik nog niet helemaal met de heer De Jong in
zee ben gegaan, is het feit dat de heer Van der Ploeg en ik beiden willen
pleiten voor een onafhankelijk ZBO binnen een termijn van drie jaar. Het lijkt
mij echter buitengewoon lastig omdat hij dat ZBO in sommige sectoren a priori
onder het toezicht van het kabinet wil plaatsen en in andere sectoren niet.
Je kunt spreken over onvolwassen markten. Wij hebben het echter over zeer
incidentele, grote vraagpunten op het gebied van milieu, sociale zaken en
cultuur die ons allemaal ter harte gaan. Het wordt heel lastig als die dienst
soms wel een ZBO is en soms niet!De heer Van der Ploeg (PvdA):Het heet autoriteit.Mevrouw De Koning (D66):Waarop is de bemoeienis van het kabinet dan gebaseerd? Dat is exact de
kern van mijn probleem!De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik zou het zo plezierig vinden als wij in de Tweede Kamer met zijn allen
genuanceerd kijken naar markten. Wij kunnen het dan hebben over gewone markten,
waar lage prijzen moeten gelden en meer concurrentie. Ik hoorde de minister
zeggen dat de markt voor de gezondheidszorg ook een gewone markt is.Mevrouw De Koning (D66):Dat is een enorm lastige discussie.De heer Van der Ploeg (PvdA):Gewone markten zijn markten waarbij geen sprake is van externe effecten,
waarbij geen sprake is van publieke goederen, waarbij geen sprake is van toegankelijkheidsproblemen
en waarbij geen sprake is van risicoselectie.Minister Wijers:Waar zijn markten zonder externe effecten? Die bestaan niet!De heer Van der Ploeg (PvdA):Dan zou de Mededingingswet nergens op van toepassing zijn. Ik noem als
voorbeeld de markt voor cd's. In de normale economische terminologie zou op
die markt geen sprake zijn van externe effecten. Het gros van de markten valt
gewoon onder de werking van deze wet. Er is echter ook een aantal markten,
die ik niet eens markten zou willen noemen, maar manieren waarop wij dingen
in de samenleving organiseren. Je moet je dan nog maar de vraag stellen of
je aldaar echt de markt wilt introduceren. Deze discussie moeten wij gewoon
met elkaar durven voeren. Het is een heel normale discussie. Wij zijn toch
niet bezig met een discussie over neoliberaal gedachtegoed dat wij op alle
sectoren van de samenleving van toepassing verklaren?De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Dat laatste ben ik met de heer Van der Ploeg eens. In alle
bescheidenheid merk ik op dat ik niet probeer duidelijkheid te krijgen over
een economisch vraagstuk, want daarin zou ik mij niet willen mengen, maar
over een staatsrechtelijk vraagstuk. Wij hebben in de Kamer een beleid met
betrekking tot de vorming van ZBO's. Dat beleid is naar ik meen bijna Kamerbreed
geaccordeerd. Wij stellen ZBO's juist in om de ministeriële verantwoordelijkheid
op afstand te plaatsen. Dat is de voornaamste grond voor het instellen van
ZBO's. Afgezien van de economische gedachte daarachter en de politieke beoordeling
blijft een formeel staatsrechtelijk probleem liggen, als de heer Van der Ploeg
aan de ene kant zegt een ZBO te willen, maar aan de andere kant wil hij op
een deel van dat terrein juist rechtstreeks de minister kunnen aanspreken,
soms zelfs een andere minister. Dat past niet bij de structuur van een ZBO,
althans niet zoals wij tot nu toe in de Kamer over ZBO's hebben gesproken.
Dat is het punt.De heer Van der Ploeg (PvdA):Je zou moeten definiëren – en naar mijn mening doet het amendement
op stuk nr. 29 dat – dat wanneer milieuachtige belangen in het geding
zijn of culturele belangen of algemene, niet-economische, maatschappelijke
belangen, je heel goed moet oppassen om de verantwoordelijkheid voor de hele
manier waarop de samenleving wordt georganiseerd, niet over te laten aan een
niet-gekozen iemand zoals een directeur-generaal van de mededingingsautoriteit.
Dat is een heel heldere mening. De heer Van den Berg kan het daarmee oneens
zijn. Het is overigens de vraag of hij het daarmee oneens is. Volgens mij
is dit een helder standpunt.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Het is volstrekt helder. Ik ben het daarmee ook volstrekt
eens. Dat was ook de reden waarom ik in mijn betoog gezegd heb dat wij van
deze autoriteit geen ZBO moeten maken. Dat is juist het punt! Ik hoop dat
het de heer Van der Ploeg duidelijk is waarom het gaat. Het gaat om onze visie
op het fenomeen ZBO's. Dat is het probleem.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik heb respect voor uw argument. U zegt: voor ons hoeft ook de mededingingsautoriteit
geen ZBO te zijn. Ik dub daarover, maar alles afwegende, ook gezien de ervaringen
in de telecommunicatiesector, zeg ik: in sommige sectoren is er toch sprake
van een dermate grote belangenverstrengeling dat het gewenst is, ook gezien
de ervaringen in het buitenland, om dat iets op afstand te zetten. Ik ga echter
ook nog goed luisteren naar het antwoord van de minister op dit punt. Ik snap
uw punt en ik snap ook de verwarring die bij mevrouw Voûte is ontstaan.
Ik denk dat het allebei kan, maar het amendement op stuk nr. 29 dat nu bij
de griffie ligt, is voor mij het hoofddoel.Ik heb gezegd dat ik overweeg om een motie in te dienen, maar ik ga eerst
goed luisteren naar de minister. Daarnaast is het volgens mij gewenst om er
na drie jaar gewoon een ZBO van te maken. Dat laat ik voorlopig echter van
het debat afhangen. Dat is dus mijn insteek tot nu toe.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik wil nog even duidelijkheid hebben over de opvatting van de heer Van
der Ploeg. Mag ik zijn betoog als volgt interpreteren? Voor de "gewone" markten
ziet hij de ZBO over drie jaar functioneren en de minister van Economische
Zaken is in eerste instantie verantwoordelijk voor de "ongewone" markten,
zoals op het gebied van cultuur, gezondheid en sociale zekerheid. De minister
moet dit soort kwesties dan natuurlijk wel met andere collega's
bespreken. Ziet hij de organisatorische lijnen inderdaad zo?De heer Van der Ploeg (PvdA):De minister van Economische Zaken moet in overleg treden met de betrokken
vakminister.De heer Rabbae (GroenLinks):Er is dus geen voordracht van die ZBO in de richting van de minister over
deze "ongewone" markten, maar de minister oefent gewoon zelfstandig, iedereen
overrulend, zijn toezichthoudende functie uit op deze "ongewone" markten.
Heb ik dat goed begrepen?De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik zou het woord "ongewone" markt niet gebruiken. In het amendement staat
dat de bevoegdheid om te toetsen op mededinging niet bij de directeur-generaal
van de mededingingsautoriteit berust. Het is de bedoeling dat in zo'n geval
niet de DG maar de minister van Economische Zaken in overeenstemming met de
betrokken ambtgenoot met de beslissing over een aanvraag tot ontheffing wordt
belast.De heer Rabbae (GroenLinks):De heer Van der Ploeg vindt inderdaad dat deze "ongewone" markten niet
volledig des ministers van Economische Zaken zijn. Er is naar zijn mening
dus geen sprake van een volledig economisch karakter van deze "ongewone" markten.
Waarom wordt dan niet een andere minister of de minister-president belast
met deze markten?De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik vind dat het een kabinetsbeslissing is. Die andere maatschappelijke
belangen zitten niet alleen bij een minister van Economische Zaken en zeker
niet bij een directeur-generaal van de mededingingsautoriteit. Door dit amendement
dwing je af dat het in overeenstemming gebeurt met andere leden van het kabinet.
En zo hoort het ook!Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Ik wil twee zaken vaststellen. Allereerst kan de heer Van
der Ploeg, door het dictum van het amendement te volgen, niet pleiten voor
een ZBO. Voorts constateert hij dat er verwarring is gesticht. Ik ben van
mening dat hij daar zelf de oorzaak van is, omdat hij in mijn ervaring op
twee gedachten hinkt.De heer Van der Ploeg (PvdA):In uw ervaring hink ik op twee gedachten, maar dat is omdat u als VVD'er
geen verschil ziet tussen een markt voor cd's en een arbeidsmarkt. U ziet
geen verschil tussen een markt voor spijkerbroeken en een markt voor ziektekosten.
Ik zie daar wel een verschil tussen en ik wil dat onderscheid maken. Dat is
precies het verschil tussen uw partij en de mijne.De voorzitter:Ik wil niet zeggen dat u al een uur aan het woord bent, maar u staat al
een uur achter de katheder. Ik besef dat er veel geïnterrumpeerd is.
Dat heeft het debat heel boeiend gemaakt. In verband met de avondpauze zou
ik wel een indicatie willen hebben van de hoeveelheid tijd die u waarschijnlijk
nog nodig heeft om uw betoog af te ronden.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik lees niet van papier, maar ik heb achttien kantjes bij me en ik ben
bij kantje vier. Ik vermoed overigens dat het veel sneller kan.De voorzitter:Ik verzoek u om kwart voor zeven af te ronden.De heer Van der Ploeg (PvdA):Dan zal ik in elk geval een stuk verder zijn. Ik weet niet hoeveel interrupties
er nog komen, maar ik doe mijn best.De voorzitter:Ik wil graag dat wij de avondschorsing kunnen gebruiken waarvoor ze bedoeld
is. U kunt uw betoog voortzetten.De heer De Jong (CDA):Voorzitter! Ik wil de heer Van der Ploeg een vraag stellen over de autoriteit.
Volgens mij bouw je autoriteit op in de loop der tijden, en daarbij denk ik
eerder aan jaren dan aan maanden. Ik denk dat wij ons niet monddood moet laten
maken door een onafhankelijke mededingingsautoriteit in te stellen waar de
politiek niets meer over te zeggen heeft. Een ZBO staat immers op zo'n grote
afstand, dat er geen ministeriële verantwoordelijkheid meer voor is.
Na een aantal jaren praktijkervaring, waarin ook jurisprudentie is opgebouwd,
kan die autoriteit zo'n statuur hebben verworven, vergelijkbaar met die van
De Nederlandse Bank, dat wij besluiten die op afstand van een ZBO plaatsen.
Ik heb het betoog van de heer Van der Ploeg tot nu met veel plezier gevolgd,
omdat hij argumenten en geen geloofsartikelen overlegt. Juist daarom vraag
ik hem om er nog eens serieus over te denken of het wel goed is om hier niet
elk jaar, bijvoorbeeld naar aanleiding van het jaarverslag, te kunnen discussiëren
over het mededingingsbeleid van de minister, al is het ook op "arm's length".De heer Van der Ploeg (PvdA):Nogmaals, ik heb veel respect voor dat standpunt en ik neem het in overweging.
U vraagt in feite waarom wij nu iets zouden beslissen wat wij over drie jaar
ook kunnen doen. Dat is een heel goed standpunt. Ik heb mijn eigen voorkeur
gegeven en ik zal ook naar die van de minister luisteren. Een eerste termijn
is juist om dit soort gedachten uit te wisselen.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Ik wil maar één verzoenende zin zeggen over
de verwarring tussen mevrouw Voûte en de heer Van der Ploeg, en ik heb
zelf ook baat bij die zin. Het amendement van Gerrit de Jong betreft de reikwijdte
van de dienst en de ZBO-gedachte die wij aanhangen betreft de structuur, en
de reikwijdte gaat aan de structuur vooraf. Voorzitter! Ik zal u een plezier
doen en verder zwijgen.De heer Van der Ploeg (PvdA):U hebt volstrekt gelijk. De reikwijdte en de structuur hoeven helemaal
niet tegengesteld te zijn. Toch snap ik ook de argumenten van de heer De Jong.
Ik weet niet of ik ze zwaarder zal laten wegen; daarvoor is de tweede termijn.Een formele, juridische scheiding tussen onderzoek en opsporing enerzijds
en strafvervolging met dwangsommen en boetes anderzijds is gewenst. Een motie
of een amendement daarover heb ik medeondertekend; ik weet niet meer precies
wat het was, maar mijn steun is er niet minder hartelijk om.Wij pleiten ervoor om de bezwaarschriftenprocedure in twee gevallen buiten
toepassing te laten, namelijk bij het besluit dat voor een aangemelde concentratie
vergunning is vereist en bij de beschikking op een aanvraag om vergunning
om een concentratie tot stand te brengen. Ik meen dat de coalitie
hierover een amendement heeft ingediend.Ik wil ook zelf, samen met de coalitie, een amendement indienen dat nog
niet aan de orde is geweest, en dat betreft de informatieverstrekking. Artikel
91 voorziet alleen in gegevensverstrekking aan buitenlandse mededingingsautoriteiten.
Met het amendement wordt beoogd dat de DG ook gegevens kan verstrekken aan
andere toezichthouders die bij de uitoefening van hun bevoegdheden te maken
hebben met mededingingsvraagstukken. Net als voor buitenlandse instellingen
geldt hiervoor dat de geheimhouding voldoende moet zijn gewaarborgd en dat
gegevens alleen mogen worden gebruikt met het doel waarvoor ze zijn verstrekt.
Het gaat dus om een klein, technisch amendement, dat wij toch belangrijk vinden
om het toezicht in de sector mogelijk te maken. Ik meen dat ook de woordvoerders
van de fracties van D66 en de VVD het amendement hebben ondertekend.Hoewel de termijn waarbinnen de kartelautoriteit bepaalt of voor een concentratie
een vergunning vereist is, vier weken is, kan deze volgens artikel 38 eindeloos
worden opgeschort door het aanvragen van aanvullende gegevens. Kunnen we niet
beter regelen dat opschorting alleen mag als er sprake is van opzet of misleiding
aan de kant van de ondernemingen? Is het niet raadzamer formele wegen voor
onnodige verstrekking van informatie op te nemen? Vertrouwelijkheid van gegevens
moet natuurlijk gegarandeerd zijn, maar is het niet beter om, in afwijking
van de Algemene wet bestuursrecht, het Brussels systeem te volgen? Dan kan
als vertrouwelijk aangemerkte informatie niet zonder voorafgaande schriftelijke
waarschuwing, waartegen dan ook beroep kan worden aangetekend, worden vrijgegeven.
Op Europees niveau is er immers meer en betere bescherming van vertrouwelijkheid
van stukken en een betere regeling van de positie van de klager; de rechter
kan elk feitelijk en juridisch oordeel van de kartelautoriteit overrulen –
dus niet op afstand een marginaaltoets – en zo nodig boetes verlagen.Ook vraag ik me af hoe het volgende punt geregeld is. Een geïntegreerd
mededingingsbeleid komt waarschijnlijk beter tot zijn recht als de autoriteit
zich desgevraagd van tevoren uitlaat over conceptwetgeving met mededingingsrechtelijk
relevante aspecten. Is dat geregeld of kan dat alsnog geregeld worden? Het
gaat om het idee dat de kartelautoriteit voor alle wetten met een mededingingsrechtelijk
aspect met een soort advies komt dat meegewogen kan worden. Als dat niet geregeld
wordt, moet er misschien een amendement komen. Wat vindt de minister daarvan?Het lijkt ons vanuit het oogpunt van het vermijden van onnodige bureaucratie
en het geven van zekerheid gewenst dat zaken die in Brussel krachtens artikel
85, lid 3, van het EG-verdrag voor ontheffing zijn aangemeld, niet tegelijkertijd
voorwerp moeten zijn van aanvraag voor ontheffing in Nederland. De kartelautoriteit
kan automatisch een kopie met bijlagen krijgen van elke aanmelding in Brussel.
Misschien moet Nederland eens rekening houden met "comfort letters", niet
goedkeuren, maar het kan geen kwaad zolang het aangemeld is. Hoe zit dat precies?
Kan de minister daar een antwoord op geven? Waarom is het zo geregeld? Moet
het niet anders geregeld worden?We hebben het al veel gehad over het concentratietoezicht op de bank-
en de verzekeringssector. Dat valt over vijf jaar onder de nieuwe wet. Dat
vinden wij goed. In tegenstelling tot de Nederlandse vereniging van banken
hebben wij geen behoefte aan een permanente uitzondering. Integendeel, het
concentratietoezicht moet wat ons betreft direct onder de WEM vallen. Daar
hebben we uitgebreid over gesproken.Als ik het goed heb, zijn afspraken over banktarieven al krachtens de
WEM verboden. Ik zie dat dit bevestigd wordt, dus dat is inderdaad goed. Het
toezicht op solvabiliteit en dergelijke blijft natuurlijk onder de Wet toezicht
kredietwezen 1992 en de Wet toezicht verzekeringsbedrijf 1993. Het is wel
zo dat dubbele toetsing op concentratie en shopping tussen autoriteiten vermeden
moet worden. Er is potentieel een spanning tussen het wettelijke toezicht
van de Verzekeringskamer en de kartelautoriteit, de mededingingsautoriteit.
Zo maakt de Verzekeringskamer zich zorgen over het vervallen van de provisiemaximeringsovereenkomst,
terwijl het eigenlijk in strijd met de mededinging is. Hoe denkt de minister
deze spanning te voorkomen? Op dit punt heeft hij overigens onze steun. Het
is een normale markt wat dat betreft.Kan de laatste stand van zaken gemeld worden met betrekking tot het mededingings-
en fusietoezicht op de kabel, de telecommunicatie en de nutsbedrijven? Ons
uitgangspunt is dat deze markten in eerste instantie – dus in de overgang
naar een volwassen markt – onder sectorspecifiek toezicht moeten vallen,
opdat de markt op een verantwoorde wijze tot ontwikkeling gebracht kan worden.
Pas als de markt volwassen is en er voldoende expertise bij de mededingingsautoriteit
is opgebouwd, op termijn dus, kan er overgestapt worden op algemeen mededingingstoezicht
en kunnen al deze sectorspecifieke wetten met betrekking tot het concentratietoezicht
onder de WEM gebracht worden. Zo gaan wij ervan uit dat het toezicht op de
kabelbedrijven vanaf 1998 bij de WEM in plaats van bij het Commissariaat voor
de media komt te liggen.Mevrouw De Koning (D66):Dus niet bij OPTA? U spreekt over sectorspecifiek toezicht. We hebben
het trouwens niet over de WEM, maar over de Mededingingswet. Het was de WEM,
het wordt de Mededingingswet.De heer Van der Ploeg (PvdA):Dat klopt.Mevrouw De Koning (D66):Is het nu specifiek toezicht onder OPTA, sectorspecifiek toezicht of is
het – zoals het kabinet heeft besloten en aangegeven – toezicht
van de nieuwe Mededingingswet?De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik heb het over de kabelbedrijven. Ik ga ervan uit dat het toezicht in
1998 onder de Mededingingswet komt te vallen. Ik kan mij voorstellen dat in
de periode waarin je die markt tot wasdom probeert te brengen, je begint met
sectorspecifiek toezicht. Als die markt tot ontwikkeling is gebracht, moet
ze onder toezicht van de Mededingingswet komen.Mevrouw De Koning (D66):Dan zijn wij het helemaal eens. Voor telecom bestaat het sectorspecifiek
toezicht nog niet. Ik ben blij dat de heer Van der Ploeg met ons van mening
is dat het kabinetsbeleid, namelijk onder de Mededingingswet
ook zijn lijn is.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik weet dat u soms samen met mevrouw Van Zuijlen een gemeenschappelijke
lijn volgt. Ik zie geen reden waarom het hier niet kan.Voorzitter! Met Huigen en Theewis in ESB pleiten wij voor een onafhankelijke
netbeheerder, het tegengaan van machtsconcentratie in de productie en het
scheiden van de productie en distributie in de elektriciteitsmarkt. Het is
daarom gewenst dat uiteindelijk ook de elektriciteitsmarkt onder de werking
van de WEM in plaats van sectorwetgeving gaat vallen. Dit geldt ook voor de
monopoliepositie van de Gasunie. Ik sprak al over de NAM. Ik denk aan het
ontwikkelen van eerlijke concurrentieverhoudingen op de gasmarkt. Wij pleiten
op termijn voor een centrale regeling van alle toezicht en voor interne scheidingen
binnen de mededingingsautoriteit. Ik mis op dit punt wat in deze wet. Ik hoop
dat een nota toegezegd kan worden. Wij vinden dat er dringend behoefte is
aan een overkoepelende kabinetsfilosofie over toezicht houden, waarbij aandacht
wordt gegeven aan de rol van sectorspecifiek toezicht in de periode dat de
markten ontwikkeld worden. Het rapport van In 't Veld kan hierbij een belangrijke
rol spelen. Ons uitgangspunt hierbij is dat de Mededingingswet en de kartelautoriteit
de politiek volgen en niet sturen. De kabel valt bijvoorbeeld pas onder de
kartelautoriteit op het moment dat duidelijk is hoe de sector eruit gaat zien
en de politiek hiervoor kiest. Ook is ons uitgangspunt dat er geen reden is
waarom een gedereguleerde markt in handen van een bijna-monopolist niet onder
het toezicht van de mededingingsautoriteit zou vallen. Ik geef hier wat punten
aan die aan de orde zouden kunnen zijn. Op vrij korte termijn zou ik een nota
over de kabinetsfilosofie over het toezicht houden willen hebben. De deelbelangen
van de verschillende ministers wringen soms. Ik heb een aantal voorbeelden
gegeven. Ik heb dringend behoefte aan een goed debat daarover.De relevante geografische markt moet van geval tot geval worden bekeken.
Economische gronden spelen een belangrijke rol. Nu suggereert de derde nota
van wijziging dat de relevante markt nooit groter kan zijn dan Nederland.
Met mevrouw Voûte zou ik willen zeggen dat het in sommige gevallen kan
leiden tot een onevenredig zware aanpak van kleine kartels die op internationale
markten opereren en te groot zijn als alleen naar de Nederlandse markt wordt
gekeken. Berust deze interpretatie van de derde nota van wijziging op een
misverstand?Ik kom over het vrijwillig filiaalbedrijf te spreken. Het is verheugend
dat deze minister met onze zorg daarover rekening heeft gehouden door maximumprijzen
toe staan voor het vrijwillig filiaalbedrijf in eenmansacties. Wij vinden
dat fantastisch. In feite maakt dat het mogelijk voor die mensen reclame te
maken. Je kunt eronder concurreren als lokale markten dat willen. Het is goed
voor de prijzen. Wat de minister heeft geregeld, is in feite een versoepeling
van het verbod op verticale prijsbinding voor deze sector. Ondernemers kunnen
nu samenwerken via landelijke reclamecampagnes, al die folders die in de brievenbus
gestopt worden, met maximumprijzen, terwijl individuele ondernemers het recht
hebben lagere prijzen te vragen. Dat is een goed voorbeeld van een markt waar
coöperatieve concurrentie geldt. De consument heeft de zekerheid dat
prijzen niet hoger zijn dan de maximumprijzen. Bij franchise en het vrijwillig
filiaalbedrijf is binding alleen nadelig voor de consument als sprake is van
prijsstarheid naar beneden, terwijl het geen kwaad kan als die naar boven
geldt. Het hanteren van de uniforme maximumprijzen maakt volgens ons regionale
en landelijke reclamecampagnes mogelijk, terwijl de individuele leden op lokale
markten hun prijs lager kunnen vaststellen en kunnen concurreren op die lokale
markten. Hoewel verticale prijsbinding in het vrijwillig filiaalbedrijf minder
erg is dan horizontale prijsbinding, is het moeilijk om deze verschillende
vormen van afspraken, bestuurlijk gezien, te onderscheiden. Zojuist werd dit
in een interruptie, in lijn met Van Damme, al gesteld. Wij hebben daarom vooralsnog
geen behoefte aan een groepsvrijstelling voor samenwerkende ondernemingen
in de detailhandel of een variant daarvan, of aan vrijstelling van gebiedsbescherming
van dezelfde samenwerkingsorganisaties. Ook verruiming van de maximale duur,
die nu een maand is, van de reclameacties met gemeenschappelijke prijsaanduiding
vinden wij onnodig. Dat is nu goed geregeld.Met de versoepeling wordt vermeden dat er sprake is van oneerlijke discriminatie
tussen ketens enerzijds – ik denk aan bijvoorbeeld Albert Heijn –
en franchises of vrijwillige filiaalbedrijven anderzijds. De vrijwillige filiaalbedrijven
helpen zelfstandige winkeliers met knowhow, techniek, efficiënte aankoop
en distributie. Bovendien kun je gebruikmaken van een voorgeschreven naam,
merk, embleem en/of huisstijl. Dat mag allemaal. Harde concurrentie op prijs
en vrijwillige samenwerking op andere terreinen. Dat is weer een model van
coöperatieve concurrentie. Dat is het beste voor de burger. De versoepeling
helpt ook het MKB. Zo kunnen kleine bedrijven samen feller concurreren met
grote ondernemingen. Schat de minister desalniettemin in dat ketens er een
belang bij zullen krijgen om zich om te vormen tot concerns? In reactie op
degenen die pleiten voor een nog soepeler behandeling van het vrijwillig filiaalbedrijf
dan nu geboden is, kan ik meedelen dat ik van mening ben dat men eigenlijk
een keuze heeft. Je bent baas van zo'n filiaal en je kunt kiezen of je werknemer
wordt of ondernemer. Als je werknemer wordt, ga je zo'n winkel runnen voor
Albert Heijn. Als je ondernemer bent, heb je alle lusten van het ondernemerschap,
zoals de winst en dergelijke, maar je moet wel onder vrije concurrentie opereren.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Het ondernemerschap betekent vooral voor de zelfstandige filiaalhouder
dat hij heel hard moet werken. Als hij kan samenwerken binnen een formule,
met een gering marktaandeel, hoeft hij zijn energie niet te besteden aan concurrentie
met anderen binnen die formule. Hij krijgt juist de kracht van die formule
en de organisatie mee, waardoor hij kan concurreren tegen het grootwinkelbedrijf.
Hoe kijkt de heer Van der Ploeg daar tegenaan?De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik zie het heel simpel. U wilt het vrijwillig filiaal helpen met de wet
in de hand. U wilt het een nog grotere uitzonderingspositie geven, zodat het
 een sterkere vuist kan ballen tegen die andere formules, tegen
de Albert Heijn. Daar is niets mis mee. Dat klinkt mij goed in de oren. Maar
zij kunnen tegelijkertijd ook een grotere vuist ballen tegen de consument
die uiteindelijk misschien wordt opgezadeld met hogere prijzen. Ze kunnen
tegelijkertijd een grotere vuist ballen tegen de echte kleine onafhankelijke
winkeliers. Dat wordt vaak vergeten. Wanneer wij het hebben over organisaties
als bijvoorbeeld het Kruidvat, dan moeten wij niet vergeten dat er ook nog
veel echte onafhankelijke drogisten zijn. Zij zijn de dupe als mevrouw Voûte
die vuist sterker maakt. Dat is een ongewild en onbedoeld neveneffect van
haar voorstel om de vrijstelling nog groter te maken. Ik vind dit overigens
een vrij zakelijk debat. Maar ik ben bang dat dit uiteindelijk ten koste gaat
van de consument en de kleine zelfstandige winkelier en het haalt eigenlijk
ook het hart uit de wet. Mijn belangrijkste vraag is, waarom zullen wij de
detailhandel wel uitzonderen en andere sectoren niet?Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Omdat de gezonde concurrentie de prikkel tot vernieuwing en doelmatig
produceren uiteindelijk de beste prijs voor de consument geeft. Daar vinden
wij elkaar in, want dat geeft het beste resultaat. Nogmaals, als de zelfstandige
filiaalhouder vrijwillig kiest voor die formule, dan geeft hem dat de mogelijkheid
om binnen de marge van die formule te concurreren tegen het grootwinkelbedrijf.
Dat geeft de beste prijs voor de consument en een fijnmazig netwerk voor de
consument. Dat zijn twee winstpunten.De heer Van der Ploeg (PvdA):Wij verschillen van mening daarover. Dat is goed en wij hoeven er hier
ook niet uit te komen. Ik ben ook platgebombardeerd door de lobby van het
vrijwillig filiaalbedrijf. Het zijn allemaal goede argumenten, maar ik leg
ook mijn oor te luisteren bij vele kleine onafhankelijke winkeliers die ook
een kans willen hebben. Door nog wat meer prijsbinding in het leven te roepen,
kan dat wel eens ten koste gaan van nieuwe ondernemers die zich zelfstandig
en dus niet in vrijwillig filiaalverband willen vestigen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):De zelfstandige filiaalhouders in formules – ik pleit voor formules
met een gering marktaandeel – zijn q.q. geen monopolisten en hun moet
het mogelijk worden gemaakt te overleven. Want hoe is de reactie van collega
Van der Ploeg als het grootwinkelbedrijf autonoom groter en groter wordt?
Waar moet dan die zelfstandig filiaalhouder blijven in zijn positie op de
markt?De heer Van der Ploeg (PvdA):Niets sluit voor vrijwillige filiaalbedrijven uit om te opereren en zich
om te vormen tot een keten. Dan zullen ze ook worden getoetst aan de Mededingingswet
en dan zal het misschien nog wel moeilijker worden. Ik ben echter van mening
dat je moet kiezen als je ondernemer bent: is hij werknemer of is hij ondernemer?
Een vrijwillig filiaalhouder is baas van zijn eigen winkel. Hij is ondernemer
en daar hoort ook concurrentie bij. Wil hij dat niet, dan maak je er een keten
van als Albert Heijn. Dan is hij zetbaas, werknemer en heb je geen prijsafspraken
nodig. Dat is een verschil van mening. Dat geeft verder ook niet, maar ik
wil het eigenlijk hierbij laten.Wij zijn ook van mening dat het onder een vrijwillig filiaalbedrijf eigenlijk
niet nodig is om die afnameverplichting toe te staan. De winkel wordt gefinancierd
en in ruil daarvoor moet je tot in lengte van dagen de producten afnemen.
Dat kan, maar als econoom vind ik dat je gewoon naar een bank toe moet voor
een hypotheek om je winkel te financieren. Wij verschillen daarover van mening;
dat week ik.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Wij weten allemaal dat niets moeilijker is voor starters om zomaar naar
een bank te gaan en financiering te krijgen. Het gaat hier juist om de locaties
waar nieuwe bedrijven gevestigd kunnen worden. Zelfstandig filiaalhouders
zijn vaak dure locaties, omdat zij steeds schaarser worden in Nederland. Juist
zo'n samenwerkingsverband achter de nieuwe ondernemer maakt dat die bank financiert.De voorzitter:Ik verzoek de collega's om niet elke bijzin aanleiding te laten zijn tot
interrupties. Het maakt het debat op zichzelf heel boeiend, maar we moeten
ook even het horloge in de gaten houden. Verschillen van mening kunnen na
één interruptie helder zijn, maar de tweede interruptie maakt
niet altijd de brug tussen de verschillen.De heer Van der Ploeg (PvdA):Oké, volgende onderwerp!Voorzitter! Verkoop van producten beneden de inkoopprijs eventueel plus
BTW en laagste distributiekosten, lokkertjes en dumping zijn allemaal niet
verboden, maar houden de markt scherp. Het opleggen van bodemprijzen is naar
mijn mening wel verboden. Als er nu sprake is van langdurig aanbieden van
bepaalde producten onder de inkoopprijs, kan er sprake zijn van misbruik van
de economische machtspositie. We spreken dan over "predatory pricing", welke
dan ook met artikel 24 in de hand aangepakt kunnen worden. Als sprake is van
een economische machtspositie én misbruik, is verkoop met verlies simpelweg
onrechtmatig en kan aangepakt worden. Ondanks een sterke lobby van A-merken
vinden wij dat de consument niet gebaat is met het toestaan van verkoop met
verlies. Verkoop met verlies is zeker bij rotte vis of bederfelijke waar,
uitverkoop bij faillissement of cadeauacties geen filantropische bevlieging!
De consument is ook niet stom. Die kan altijd de rest van het assortiment
kopen bij een concurrent die niet met lokkertjes werkt. Het zijn met name
de lagere inkomens die waarschijnlijk de tijd hebben om te shoppen. Dat is
dus prima.Wij willen eigenlijk niet meewerken aan een verkooppolitiek die de prijs
van een product kunstmatig hoog houdt. Bovendien vergt een verbod op verkoop
met verlies heel veel inspanningen op het gebied van handhaving, met name
omdat verkoop met verlies heel moeilijk te definiëren is. Ik merk op
dat met name de Consumentenbond zegt: jongens, laat die verkoop met verlies
maar zitten, het is niet nodig om daarvoor de wet te amenderen.Voorzitter! Ik ga mee met een amendement van mijn coalitiepartners om
de drempel in de bagatelregeling te verdubbelen. Ik vind het eigenlijk niet
nodig. Ik kan mij echter wel voorstellen dat in de aanloopfase de mededingingsautoriteit
niet overspoeld moet worden door allerlei kleine zaakjes. Wel zeg ik hierbij
dat ik ervan uitga dat de bagatelregeling op termijn weer kan worden afgeschaft.
Zij is kortstondig nodig om ervaring op te bouwen. Ik steun
het amendement.Overigens meld ik hierbij dat de bagateldrempel eigenlijk een puur administratief
criterium is. Het gaat om de vraag of het wel of niet naar de mededingingsautoriteit
gaat. Als het eenmaal bij de mededingingsautoriteit ligt, wordt er gekeken
naar economische criteria. Dat betreft dan geen absolute omzetcijfers maar
relatieve marktaandelen. Er wordt gekeken of er sprake is van misbruik van
machtsposities en of prijzen inderdaad veel hoger zijn dan de marginale kosten.Ik kom nu bij een belangrijk politiek punt. Dat betreft de uitzondering
voor de pers. Twee pijlers van het huidige kartel van dagbladen worden aangepakt:
de verticale prijsbinding en de vaste advertentietarieven plus 15% korting
voor erkende reclamebureaus. De aanpak van die tweede pijler is best. De aanpak
van de verticale prijsbinding is naar onze mening van cruciaal belang voor
een pluriforme pers, met een sterke band tussen lezers en kranten en een goed
ontwikkelde traditie van abonnementen. Anders krijgen wij het probleem dat
regionale kranten en kranten met een specifieke boodschap het onderspit dreigen
te delven. Wij willen een soort uniforme toegankelijkheid van de pers. Dat
betekent dat de prijs van een krant of abonnement in de Biesbosch hetzelfde
moet zijn als de prijs van een krant of abonnement in Delfshaven of Rotterdam.
Wij hebben daarom een amendement ingediend dat ertoe strekt een uitzondering
te maken voor de verticale prijsbinding voor persorganen. Wij hebben liever
concurrentie op inhoud van dag- en weekbladen dan op prijs. Daardoor wordt
het op beperkte schaal stunten met de prijs van de kranten in de losse verkoop –
bijvoorbeeld bij twee pakken suiker een Telegraaf gratis – ook verboden.Ik moet voor alle duidelijkheid stellen dat dit een voorbeeld is van verticale
prijsbinding waartegen wij geen bezwaar hebben. Laat echter niet het beeld
ontstaan dat wij voor horizontale prijsbinding zouden zijn. Wij zijn niet
voor horizontale prijsbinding. Wij vinden bijvoorbeeld niet dat De Telegraaf,
Trouw, Algemeen Dagblad en dergelijke samen kunnen afspreken dat volgend jaar
de tarieven met zoveel procent omhooggaan.Mevrouw De Koning (D66):De hele discussie over de prijs van abonnementen en advertentietarieven
zal worden afgewikkeld onder de huidige WEM. De commissie economische mededinging
is daarmee in de laatste fase. Laten wij de zaak even uit elkaar houden. U
zegt, mijnheer Van der Ploeg, dat de krant in de Biesbosch evenveel moet kosten
als in Rotterdam. Dat is echter nu juist niet verticaal. Ik dacht eigenlijk
dat u doelde op de retourregeling. Niemand zal een tijdschrift willen terugnemen
als tegelijkertijd de prijzen worden losgelaten. Dat is eigenlijk het probleem.
Als de retourregeling vervalt, zullen wij voor betrekkelijk lege schappen
komen te staan. Ik voel ook wel iets voor het amendement. Ik heb het echter
niet medeondertekend, omdat dan opnieuw in de wet een uitzondering wordt gemaakt
voor een categorie. Maar natuurlijk komen de overwegingen van de retourregel
mij sympathiek voor. De abonnements- en advertentietarieven moeten echter
buiten de wet blijven. Daar gaat deze wet niet over. Op grond van het besluit
inzake horizontale prijsbinding worden de abonnements- en advertentietarieven
afgewikkeld onder de huidige WEM. Natuurlijk heeft de heer Van der Ploeg gelijk
als hij over een verticale beperking spreekt. Maar dat is dan van de distributeur
naar de man bij wie de heer Van der Ploeg ongetwijfeld The Herald Tribune
koopt. En dat wil hij graag zo houden.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik geloof toch dat wij uiteindelijk dezelfde taal spreken.Mevrouw De Koning (D66):Daar twijfel ik niet aan.De heer Van der Ploeg (PvdA):Nogmaals, in dit amendement wordt op het punt van de verticale prijsbinding
een uitzondering geregeld voor de pers. Daarvoor zijn enkele redenen aan te
dragen. Als je dat niet doet, gaan mensen misschien stunten in de losse verkoop.
Dan staat het Nederlandse stelsel van abonnementen onder druk. Dat is een
bekend argument. Een ander argument betreft de retourregeling, zoals door
mevrouw De Koning aangekaart. De distributeur kan onverkort exemplaren tegen
inkoopprijs terugnemen. Dat staat, naar mijn mening, borg voor een rijk aanbod
aan tijdschriften. De detaillist kan een breed assortiment aan bladen hebben,
zonder een te groot risico op het punt van de voorraad te lopen. Als dit niet
wordt geregeld, vrees ik een verschraling van het aanbod.Mevrouw De Koning (D66):Ik voel veel voor uw redenering. Mijn bezwaar is dat in de wet een uitzondering
wordt gemaakt voor een groep. Maar de minister zwijgt nu. En ik laat mijn
standpunt afhangen van het antwoord van de minister op dit punt.De heer Van der Ploeg (PvdA):Voorzitter! Het boekenkartel is nu niet aan de orde. Ik wil slechts zeggen
dat wij daar om dezelfde redenen onze steun aan geven.Over de zorgverzekeraars heb ik al veel gezegd. Toch wil ik nog kort ingaan
op de brief van het kabinet, ondertekend door minister Wijers, aan de zorgverzekeraars,
de heer Wiegel. Ik vind deze brief raar, ik ben er eigenlijk een beetje van
geschrokken. Minister Wijers stelt daarin dat ziekenfondsen eigenlijk gewone
ondernemingen zijn. Daarmee loopt hij een beetje vooruit op uitspraken van
het Europese Hof van Justitie. De hoofdconclusie van de minister, op bladzijde
2 van de brief, luidt als volgt: bij deze stand van zaken meen ik dat de Mededingingswet
op ziekenfondsen van toepassing is, voorzover het de uitvoering van economische
activiteiten betreft. Daarover kunnen wij spreken. Maar ik mis wat in deze
brief. Vorige week heeft er in de Kamer een briefing plaatsgehad met de Algemene
Rekenkamer. De conclusies die mijn collega's mij daarover hebben gemeld, zijn
als volgt. De vervlechting van de taken van de ziekenfondsen – de wettelijke
taken op het punt van de solidariteit en de toegankelijkheid en commerciële
nevenactiviteiten – is onmogelijk te onderzoeken. Bovendien gaven mijn
collega's aan dat zolang de vervlechting niet te onderzoeken is, de vraag
sowieso niet aan de orde is hoe de activiteiten kunnen worden gescheiden.
Ziekenfondsen hebben in hun kielzog BV'tjes opgericht. Dat is prima, zolang
dat volgens de WEM kan. Maar de ziekenfondsen zelf zijn maatschappelijke ondernemingen.
Daar hoort sprake te zijn van solidariteit. Het is de vraag of ik daar wel een onbelemmerde marktwerking wil hebben. Ik hoor Bolkestein
wel eens pleiten tegen een inkomensafhankelijke premie. Ik hoop dat de minister
mij op dit punt gerust kan stellen, maar uit zijn brief kan ik dit niet goed
halen. Daarin zegt hij dat de inkomensafhankelijke premies in strijd zijn
met marktwerking en mededinging. Ik ben hier bevreesd voor en wil hier dan
ook 100% zekerheid over hebben. Ik vind dat namelijk levensgevaarlijk voor
de toegankelijkheid van de zorg. Ook de minister wil risicoselectie en Amerikaanse
toestanden – een kwart van de mensen is daar niet verzekerd –
vermijden. Dat kunnen wij dus snel afronden. Op 21 april is er een notaoverleg
over het rapport van de Algemene Rekenkamer met betrekking tot de concernvorming
bij ziekenfondsen en vervlechting. Deze zaken zullen daar ook bij aan de orde
komen. Ik neem aan dat deze brief daarbij geagendeerd wordt en dan dus ook
besproken kan worden.De ziekenfondsen krijgen te maken met een potpourri aan toezichthouders.
Ik noem de Ziekenfondsraad, de Verzekeringskamer, het COTG, de inspectie voor
de gezondheidszorg, de Registratiekamer, de Algemene Rekenkamer, de Europese
Commissie en de mededingingsautoriteit. Ik ben het met de heer Wiegel eens
dat de afstemming tussen de verschillende toezichthouders vaak ontbreekt.
Bureaucratie en hoge administratieve lasten zijn daar het gevolg van. En dat
is niet leuk. Ik zou dan ook graag zien dat ook dit onderwerp aan de orde
komt in de nota die er hopelijk komt over de algemene kabinetsfilosofie.Ik zeg nog iets over het nationaal fusietoezicht. Het wetsvoorstel regelt
voorafgaand toezicht op fusies boven de drempel van 0,25 mld. netto-omzet,
waarvan dan door ten minste twee ondernemingen ieder ten minste 30 mln. in
Nederland moet zijn behaald. Het onderscheid tussen de melding en de aanvraag/vergunning
geeft aan dat zo'n viervijfde sowieso geen rood licht krijgt. Is het zinvol
om bedrijven bij eenvoudige fusies dan toch op te zadelen met een hoop administratieve
rompslomp? Dreigt niet het gevaar van een hele hoop werk en omzetvermeerderingsjuristen
in plaats van een sterke en dynamische economie? Ik zeg niet dat ik hier iets
wil, maar ik wil hier wel even het verhaal van de minister over horen.Mijn laatste punt betreft de oneerlijke concurrentie van overheidsinstanties.
Zij genieten nu krachtens artikel 11 een generieke uitzondering op de wet.
Wij vinden in principe dat concurrentievervalsing door overheidsorganen vermeden
moet worden. Daarom moet de boekhouding van gesubsidieerde wettelijke taken
ook gescheiden worden van de boekhouding van particuliere commerciële
nevenactiviteiten. Wie gaat er nu op die scheiding toezien? Is dat de mededingingsautoriteit?
Of is er een soort gentlemen's agreement om het zo te gaan doen?Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Daar zit hem nu juist de pijn. Er is sprake van een generieke
vrijstelling; daar ziet dus helemaal niemand meer op toe. Daarom heb ik in
mijn amendement ook voorgesteld om die vrijstelling te wijzigen in een ontheffingsprocedure
waarop wel wordt toegekeken.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik weet dat dit in uw amendement zit; dat is dus een heel interessant
amendement. Ik heb dit evenwel gezegd, omdat ik wil dat deze discussie goed
gevoerd gaat worden. Mijn vraag aan het kabinet is dan ook, wanneer hier in
de Kamer in het kielzog van de commissie-Cohen van gedachten gewisseld kan
worden over nadere spelregels om concurrentievervalsing door bijvoorbeeld
verzelfstandigde overheidsbedrijven te vermijden. Ik geef een simpel voorbeeld
van belangenverstrengeling en mogelijkerwijze ook concurrentievervalsing door
overheidsgedomineerde afvalbedrijven. Ik heb een interessante brief waaruit
blijkt dat de particuliere leden van de Belangenvereniging recycling bouw-
en sloopafval misschien de dupe zijn van het feit dat er gemeentelijke reinigingsdiensten
zijn die ook aan inzameling van bedrijfsafvalstoffen doen. Hierbij is ook
een principiële discussie aan de orde, namelijk de discussie over de
vraag in welke situaties kruissubsidies van rendabele naar onrendabele diensten
gewenst is of juist niet gewenst is. Hoewel dit direct het werkterrein van
andere ministeries raakt, achten wij spelregels op dit terrein mogelijk en
nodig. Ook in de competitieregels van de Europese Unie worden overheidsinstanties
behandeld als waren zij een onderneming. Ik zou eigenlijk gewild hebben dat
er in de Mededingingswet dergelijke spelregels opgenomen waren. Dan kun je
wel zeggen dat die erin kunnen worden geamendeerd, maar het amendement om
overheidsinstanties onder de Mededingingswet te brengen – mevrouw De
Koning sprake daar zojuist over – gaat ons nu te ver. Dat amendement
loopt namelijk vooruit op een inhoudelijke discussie over de bevindingen van
de commissie-Cohen. Wij steunen dat amendement dus niet. Wij stellen voor
om eerst de inhoudelijke discussie te voeren. Daarna kunnen wij bekijken wat
wij doen.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! De heer Van der Ploeg ondersteunt mij, in plaats van dat hij
mij tegenspreekt. Als je nu een wet maakt waarin je de overheidsinstanties
een vrijstelling geeft – dat staat in de artikelen 11 en 25 –
dan kun je je nog een paar maanden suf discussiëren, maar dan staat het
zo in de nieuwe Mededingingswet. Dat wil mijn fractie absoluut niet. Gelukkig
hebben wij daar inmiddels een meerderheid voor in de Kamer. Als je eerst de
discussie wilt voeren, dan is het verstandig om mijn amendement te steunen.
Ik wil namelijk alleen dat de overheid niet per definitie een vrijstelling
krijgt. Dat moet worden veranderd in een ontheffing. Iedereen met een redelijk
verstand zal begrijpen dat er in bepaalde situaties een ontheffing dient te
worden verleend. Dat zal dan heus wel gebeuren. Maar als er niemand naar hoeft
te kijken, dan hoeven wij ook nergens meer over te discussiëren. De heer
Van der Ploeg steunt mijn stelling dus, in plaats van die te bestrijden.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik prijs de snelheid waarmee mevrouw De Koning dingen wil regelen. Daar
staat zij om bekend. Mijn stelling is echter dat het amendement vooruitloopt
op de inhoudelijke discussie over het rapport-Cohen. De minister had het argument
van mevrouw De Koning ook kunnen aanvoeren, want dat is allang bekend. Daar
zijn heel veel stukken over gewisseld. Het kabinet had wat in het amendement
staat allang kunnen regelen.Mevrouw De Koning (D66):Dat is een afweging, maar er is tot heel laat ernstig
over gedacht.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik weet niet wat zich in de boezem van het kabinet afspeelt, maar misschien
kan minister Wijers uitleggen waarom hij een dergelijke voorziening niet in
de wet heeft opgenomen. Ik sluit niet uit dat het uiteindelijk zoiets gaat
worden, maar ik wil eerst een fatsoenlijke inhoudelijke discussie. Dat lijkt
mij logisch.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal morgenochtend antwoorden.De vergadering wordt van 19.10 uur tot 20.40 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19961997-4261-4304.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl