Interpellatie-Van de Beeten c.s, gericht tot de minister van Justitie over de Uitvoering van de motie-Van de Beeten c.s. (26023, nr. 16c)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 2-19

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

10-10-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 1, pagina 2-19

25-09-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26023Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van besluiten (dinsdag 25 september 2001)Pagina 19-19
Noot met interpellatievragen Van de Beeten c.s.Pagina 22-22
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Aanpassing van wetten in verband met de vervanging van de gulden door de euro (Aanpassingswet euro) (27472); - Aanpassing van rijkswetten in verband met de vervanging van de gulden door de euro (Rijkswet aanpassing rijkswetten euro) (27473, R1668); - en 17 andere wetsvoorstellenPagina 2-2
Interpellatie-Van de Beeten c.s, gericht tot de minister van Justitie over de Uitvoering van de motie-Van de Beeten c.s. (26023, nr. 16c)Pagina 2-19
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 25 september 2001)Pagina 19-21
Presentie en opening (dinsdag 25 september 2001)Pagina 1-2

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 90 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de interpellatie-Van de Beeten c.s,
gericht tot de minister van Justitie over de Uitvoering van de motie-Van
de Beeten c.s. (26023, nr. 16c).Tot het houden van deze interpellatie is verlof verleend in de vergadering
van 11 september 2001.(De vragen zijn opgenomen aan het eind van deze editie.)1De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. In december van het vorige jaar hebben wij hier het zeer belangrijke
wetsvoorstel Strafrechtelijke opvang verslaafden behandeld. De fractie van
het CDA kon op zichzelf van harte met dat wetsvoorstel instemmen, maar zij
was van mening dat op twee belangrijke punten verbeteringen in de wet zouden moeten worden aangebracht en dat met de invoering van de wet
niet op het aanbrengen van die verbeteringen zou hoeven te worden gewacht.
De verbeteringen hadden in de eerste plaats betrekking op het niet-onbelangrijke
punt dat in de visie van de CDA-fractie en in, zoals later is gebleken, de
visie van grote delen van deze Kamer de wet met betrekking tot de toegang
van de veroordeelde tot de rechter niet in overeenstemming was met het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens. Verder vonden wij het bezwaarlijk dat
de rechter die zou worden geconfronteerd met het verzoek van de veroordeelde
om de maatregel te beëindigen, slechts de keus zou hebben tussen verlenging
van de maatregel en het vrijlaten van de veroordeelde. Deze twee punten waren
aanleiding een motie in te dienen. Deze motie werd breed gesteund. Weliswaar
werd zij niet door de fractie van de VVD gesteund, maar ik heb begrepen dat
zij er niet zozeer tegen was, maar dat zij er geen behoefte aan had. Misschien
kan die fractie zich met de intentie van de motie verenigen. De regering heeft
laten blijken het oordeel van de Kamer van enige wijsheid te achten, want
zij heeft direct aangekondigd om, indien de motie zou worden aangenomen, haar
te zullen uitvoeren.Gelet op het feit dat de motie betrekking heeft op het belangrijke punt
van overeenstemming met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens,
hadden de indieners ervan de verwachting dat er spoedig uitvoering aan zou
worden gegeven. Doordat dat niet gebeurde, is op een gegeven moment geïnformeerd
naar de stand van zaken. Uit de antwoorden op de vragen bleek dat de minister
van Justitie kennelijk nog niet van plan was om de motie op korte termijn
uit te voeren. Hij verbond daarentegen aan zijn voornemen tot uitvoering van
de motie het doen van een evaluatie. Dat heeft aanleiding gegeven tot het
formuleren van interpellatievragen, want het antwoord liet ook de ruimte dat
de minister wellicht niet tot het indienen van een wijzigingsvoorstel zou
overgaan. Hierover gaat de eerste interpellatievraag. Betekent de zin die
luidt "Dit houdt in dat in het voorjaar van 2002 definitief beslist wordt
over de concrete wijze waarop aan de motie uitvoering kan worden gegeven"
dat de evaluatie tot de conclusie kan leiden dat geen uitvoering aan de motie
wordt gegeven?Zoals gezegd steunt de minister met zijn antwoord nogal sterk op het idee
van de evaluatie. De indieners van de motie en de aanvragers van de interpellatie
hebben de minister de vraag voorgelegd of er volgens de minister een relatie
is tussen de evaluatie en de uitvoering van de motie en wat zou nopen tot
het aanhouden van de uitvoering tot de evaluatie is uitgevoerd. Ik merk hierbij
op dat het niet gaat om de vraag of de strafrechtelijke opvang verslaafden
effectief is in die zin dat zij zou bijdragen aan het terugdringen van de
overlast in allerlei buurten in grote steden respectievelijk dat zij zou bijdragen
aan het bereiken van de andere doelstelling van de wet, namelijk verslaafden
helpen weer een normaal levenspatroon te krijgen en ze van hun verslaving
bevrijden. Nee, daar gaat het in de motie niet om. Ik neem aan dat het daarom
wel gaat bij de evaluatie. Hier gaat het om het in overeenstemming brengen
van deze wet met het Europees Verdrag voor de Rechten van Mens, met name het
Winterwerparrest van het Europese Hof.In de tweede plaats wil ik erop wijzen dat in het debat in deze Kamer
door de minister is gezegd: ik wil dit wel bekijken in het kader van de monitor.
Daarvan heeft deze Kamer juist door middel van een motie laten blijken daarop
niet te willen wachten. Door de motie aan te nemen heeft zij aangeven: minister,
ongeacht die monitor zien wij graag dat de wet op dit punt wordt verbeterd.
Daarom hadden wij behoefte aan deze interpellatie en wilden wij de minister
deze vragen stellen.Minister Korthals:Voorzitter. De heer Van de Beeten memoreerde het terecht: het wetsvoorstel
Strafrechtelijke opvang verslaafden is op 19 december 2000 door de Eerste
Kamer aangenomen, voorafgegaan door een uitgebreide behandeling. Zo uitgebreid
dat er zelfs een derde termijn voor nodig was, plus een motie van de heer
Van de Beeten, allemaal om de Kamer van de noodzaak van deze wet te overtuigen.
De motie ziet op verbetering van de rechtspositie van tot de maatregel SOV
veroordeelden door extra tussentijdse toetsingen door de rechter mogelijk
te maken. Het wetsvoorstel kende reeds de mogelijkheid van één
tussentijdse toetsing.Bij het indienen van de motie moest ik helaas verstek laten gaan, maar
staatssecretaris Cohen heeft indertijd geheel in mijn geest toegezegd dat
de regering de motie zal uitvoeren, en dat zal ook gebeuren. Laat daar geen
misverstand over bestaan. Dat betekent ook dat als de evaluatie om enigerlei
reden aanleiding tot twijfel geeft, het wetsvoorstel niettemin zal worden
ingediend.Over het tempo echter waarin op deze punten een wetswijziging dient te
worden voorbereid geeft de motie geen uitsluitsel. Daarom heb ik de vrijheid
genomen de motie te interpreteren op de wijze die mij het meest verstandig
lijkt binnen het raam van de praktische werking van de wet. Dat houdt in dat
ik eerst enige ervaring wil opdoen met de implementatie van de wet alvorens
deze aan te passen.De reden voor deze temporisering is de volgende. Ik verwacht dat extra
tussentijdse toetsingen onnodige onrust in de SOV-voorzieningen teweeg zullen
brengen, omdat dit door de deelnemers zal worden gezien als een extra escape.
De SOV-doelgroep is gebaat bij rust, veiligheid en stabiliteit om te kunnen
komen tot bezinning op hun leven en uiteindelijk tot resocialisatie. De SOV
beoogt namelijk rust te brengen in het leven van mensen wier leven tot nu
toe gekenmerkt wordt door chaos en onrust. Het is ingesleten gedrag om iedere
escapemogelijkheid te benutten. Ook het drangexperiment te Rotterdam heeft
ons geleerd dat deze mensen zodra ze ergens de mogelijkheid zien om weg te
lopen, dit ook bij de geringste tegenslag doen. Juist daarom is de dwangvoorziening
in het leven geroepen.Illustratief is dat er door de deelnemers zelf om wordt gevraagd. In Amsterdam
bijvoorbeeld komen mensen tijdens het voorarrest tot bezinning en vragen zelf
om de SOV-maatregel, omdat zij heel goed weten dat zij niet in staat zijn
om zelf de discipline op te brengen om hun leven een andere wending te geven.
Zij weten van zichzelf dat zij externe dwang nodig hebben om het doel, een
nieuwe start maken, te bereiken. Het uitbreiden van ontsnappings mogelijkheden
brengt onrust en leidt af, waardoor de effectiviteit van de maatregel teniet
wordt gedaan.De implementatie van de Wet SOV wordt wetenschappelijk geëvalueerd.
Het onderzoek is uitbesteed aan een extern bureau en zal de hele looptijd
van het experiment, dus zes jaar lang, beslaan. Na drie jaar ligt er een serieuze
tussenevaluatie, waarmee ik bij de Kamer zal terugkomen. Deze tussenevaluatie
heeft primair het karakter van een procesevaluatie. Pas na zes jaar zullen
de effecten definitief gemeten zijn. Aanpassing van de wet in de zin van de
motie-Van de Beeten zou ik bij voorkeur na ommekomst van de procesevaluatie
ter hand willen nemen, dus na drie jaar. Ik begrijp echter dat dat erg veel
geduld van de Kamer zou vergen. Daarom lijkt het mij het beste om de eerste
resultaten van de procesevaluatie af te wachten. Een eerste tussenrapportage
van de procesevaluatie is voorzien na een jaar vanaf de start van de SOV-voorziening
in Rotterdam, dat wil zeggen per 1 april 2002. Onlangs is de voorziening in
Utrecht gestart die per 1 oktober a.s. operationeel zal worden. In juli is
de voorziening in Amsterdam van start gegaan. Uit de evaluatie zal onder meer
blijken hoe vaak dit gebeurt. Met de ervaringen zal ik rond 1 april 2002 definitief
beslissen over de concrete wijze waarop de motie in uitvoering kan worden
genomen. Ik zal dan een conceptwetswijziging formuleren. Vervolgens komt dit
in roulatie. Dat leidt concreet tot de verwachting dat het wetsvoorstel eind
volgend jaar naar de Kamer wordt gestuurd.Wat betreft de relatie tussen de evaluatie en de motie wijs ik op het
volgende. Als de evaluatie gereed is, dan kunnen wij zien hoeveel behoefte
aan een en ander bestaat. Momenteel zegt de rechter als hij de SOV-maatregel
oplegt dat hij na een halfjaar op de hoogte wil worden gesteld van de resultaten.
Dat wil zeggen dat wij met het oog op het wetsvoorstel onder andere moeten
vaststellen binnen hoeveel tijd er wederom een beroep op de rechter kan worden
gedaan, na een eerste beroep door degene die de maatregel heeft opgelegd gekregen.
Daarmee wordt voorkomen – de heer Van de Beeten had dat in het debat
vorig jaar ook niet voor ogen – dat binnen een bepaalde periode de mogelijkheid
bestaat dat iemand telkens weer een beroep bij de rechter kan instellen. Dat
is de reden dat ik ervoor heb gekozen na de eerste procesevaluatie per 1 april
2002 door te gaan. Dat betekent dat het wetsvoorstel eind volgend jaar naar
de Kamer wordt gestuurd. Dat heeft dan een heel gefundeerde basis. Daarmee
wordt het gemakkelijker de Tweede Kamer van de noodzaak van dit wetsvoorstel
te overtuigen.De beraadslaging wordt geopend.De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. Het is plezierig te vernemen dat de heer Cohen in de geest
van de minister heeft gesproken toen hij in deze Kamer zei dat hij de motie,
als die zou worden aangenomen, zou uitvoeren. Ik had ook niet anders verwacht,
want het kabinet spreekt tenslotte met één stem. Minder plezierig
vind ik de reactie van de minister als het gaat om het tempo. Ik heb in eerste
termijn al opgemerkt dat de minister vorig jaar december heeft aangegeven
dat hij een en ander nog eens zou bekijken in het kader van de monitor. Toen
heeft de Kamer door middel van de motie laten blijken dat zij daar niet op
wilde wachten.De minister zegt voorts dat datgene wat in de motie wordt gevraagd in
feite een uitbreiding van de ontsnappingsmogelijkheden is. Ik vind die woordkeus
minder gelukkig, juist vanwege het laatste punt dat de minister aanroerde.
Ik denk dat dit wordt onderschreven door de andere woordvoerders die de motie
destijds hebben ondersteund. Wij hebben helemaal niet gevraagd om extra ontsnappingsmogelijkheden.
Wij hebben gevraagd om een geregelde toegang tot de rechter, met inachtneming
van een wachttijd. Die wachttijd zou moeten zijn gerelateerd, net als bij
de strafrechtelijke maatregel van een psychiatrische opname, aan het belang
van de uitvoering van de maatregel. Ik heb er in het debat van vorig jaar
op gewezen dat fase 1 van de strafrechtelijke opvang verslaafden ongeveer
negen maanden duurt. Ik kan mij heel goed voorstellen dat dan ook een wachttijd
van tussen de acht en de negen maanden in aanmerking wordt genomen. Dat kan
de regering ook voorstellen. Ik zie geen relatie met de evaluatie, want de uitspraken van rechters
op dit punt kunnen geen vervanging zijn van een wettelijk recht van een veroordeelde.
De periode van zes maanden die de rechters opleggen, is voorts kennelijk niet
gerelateerd aan fase 1 van de strafrechtelijke opvang verslaafden. Het lijkt
mij goed dat de wetgever tegen de rechter zegt dat deze zich de eerste acht
of negen maanden nog niet moet bemoeien met het al of niet beëindigen
van de maatregel, want daarmee worden door de rechter ontsnappingsmogelijkheden
geschapen. De redering van de minister op dit punt is dus niet consistent.
Ik dring er uitdrukkelijk bij hem op aan op korte termijn te komen met een
wijzigingsvoorstel. Wij zijn het inhoudelijk niet oneens over het beleid.
Het gaat om de vraag of deze wet beantwoordt aan de regels die het Europees
Hof voor de rechten van de mens stelt, op grond van het Europees Verdrag en
het Winterwerparrest. Deze Kamer is er tot dusverre van overtuigd dat dit
niet het geval is. Dat heeft niets met de evaluatie te maken.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Voorzitter. Ik kan mij grotendeels aansluiten bij de interpellatievragen
en de reactie van de heer Van de Beeten, al veroorloof ik mij de opmerking
dat deze interpellatie niet nodig was geweest als de CDA-fractie indertijd
wat slimmer gebruik had gemaakt van de bevoegdheden van deze Kamer en dan
met name de bevoegdheid om een veto uit te spreken over een niet-welgevallig
wetsvoorstel. Als de CDA-fractie minder onvoorwaardelijk haar steun had gegeven
aan dit wetsvoorstel, hadden wij vandaag niet met deze minister bijeen hoeven
te komen.De beantwoording van de schriftelijke vragen verbaasde mij al enigszins,
maar de beantwoording zojuist van de minister verbaast mij zo mogelijk nog
meer. Hij heeft kennelijk ook inhoudelijke bezwaren tegen uitvoering van de
motie, want naar zijn mening moet SOV-gedetineerden geen ontsnappingsmogelijkheden
geboden worden. Een grote Kamermeerderheid wilde juist wel dat men na de eerste
veroordeling nog een keer naar de rechter kan stappen, al dan niet na een
overzichtelijke wachttijd. Kennelijk wil de minister nu de eerste
ervaringen met de SOV afwachten om de wachttijd te kunnen bepalen. Volgens
mij kunnen wij dat nu al doen. Ik sluit mij graag aan bij de suggesties die
daarvoor zijn gedaan.Met de heer Van de Beeten neem ik geen genoegen met de beantwoording door
de minister van de interpellatievragen. Ook ik dring aan op een spoedige indiening
van dit wetsvoorstel. Ik laat daarbij in het midden dat er in het door de
minister geschetste tijdpad Kamerverkiezingen gehouden zullen worden. De minister
zal op een gegeven moment een demissionaire status verkrijgen. Het is de vraag
of hij daarna weer missionair zal worden. Hij regeert dus in feite over zijn
eigen termijn heen.Ten slotte nog de volgende vraag. Was het niet aardig geweest als de minister
ons bijvoorbeeld in januari van dit jaar had laten weten dat hij geheel niet
van plan was om op een redelijke, te verwachten termijn uitvoering te geven
aan de motie, waarvan zijn staatssecretaris op dat moment ruiterlijk en hoffelijk
had gezegd dat de regering er geen enkel bezwaar tegen had?De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Namens de fracties van de SGP en de ChristenUnie betuig ik
graag instemming met hetgeen de heer Van de Beeten met name in eerste termijn
naar voren heeft gebracht. De minister heeft in zijn reactie zijn standpunt,
dat reeds in de beantwoording van de vragen naar voren is gekomen, en de toelichting
daarop herhaald.Deze gang van zaken doet de wat algemenere vraag rijzen over toezeggingen
van de kant van het kabinet, namelijk of het usance is dat toezeggingen vanwege
het departement in deze Kamer tout court gedaan, worden gedaan onder de tweevoudige
clausulering van voorwaardelijkheid en tijdsbepaling, zonder dat dit expliciet
in deze Kamer wordt gemeld. Ik had mij voor kunnen stellen dat de staatssecretaris
destijds een nadrukkelijk voorbehoud had gemaakt. Dat is bij mijn weten, ook
na de Handelingen erop nagelezen te hebben, niet gebeurd. Is dit nu wel de
meest correcte gang van zaken?De heer Rosenthal (VVD):Voorzitter. De VVD-fractie had destijds geen behoefte aan de motie-Van
de Beeten en heeft op zich geen behoefte aan een interpellatie over dit onderwerp.
Voor de VVD-fractie geldt wat destijds gold: wij vonden en vinden dat de rechtspositie
van SOV'ers op zichzelf voldoende gegarandeerd was en is. Wij waren tevreden
met de opmerking van de minister destijds omtrent monitoring van de SOV. Wij
constateren dat het traject SOV op bepaalde plekken is gestart, bijvoorbeeld
in Amsterdam, met zegge en schrijve zeven deelnemers. Alles bij elkaar is
er geen reden om materieel mee te gaan met de lijn die destijds na een interpellatie
in de motie-Van de Beeten werd voorgelegd.Wanneer dit soort instrumenten van de Eerste Kamer in beeld komen, sla
ik Van der Pot/Donner erop na, waarin staat geschreven dat het in ons politiek
leven een goede gewoonte is dat een verzoek om te interpelleren wordt verleend.
Er staat fijntjes bij: "ook wanneer er eigenlijk geen behoefte aan bestaat".Ik heb het nog eens nagetrokken. Interpellaties in de Eerste Kamer zijn
een zeldzaamheid. Sinds 1945 zijn er in totaal ongeveer 20 geweest. Ik blijf
erbij dat het interpellatie-instrument voor dit onderwerp disproportioneel
is. Ik voeg eraan toe dat daarbij door mijn fractie wordt verdisconteerd dat
de Eerste Kamer nu eenmaal geen regeling heeft om mondelinge vragen aan ministers
te stellen. Wij denken echter dat er ook andere mogelijkheden waren om het
onderwerp van heden onder de aandacht te brengen.Minister Korthals:Voorzitter. Laat ik om te beginnen mevrouw De Wolff antwoorden dat het
niet gaat om de vraag of de motie wordt uitgevoerd. Dat zal gebeuren. Voor
een goede uitvoering van de motie is het naar mijn oordeel zinvol om bij de
vormgeving van het wetsvoorstel te profiteren van de eerste ervaringen met
de SOV.De heer Van de Beeten heeft een heel directe relatie gelegd tussen de
motie en het EVRM-verdrag, maar ik wijs erop dat die niet is opgenomen in
de overwegingen. Ik moet zeggen dat de wet inzake de SOV, met inbegrip van
artikel 38s Strafrecht, in overeenstemming met het EVRM geacht moet worden
te zijn. Dat betekent dat aan het EVRM geen argument ontleend kan worden om
terstond aanvullende wetgeving in procedure te brengen. Om die reden heb ik
gezegd dat wij eerst moeten kijken of het in de praktijk goed kan werken en
op welke leest deze moet worden geschoeid.De heer Van de Beeten (CDA):Dat kan ik niet helemaal volgen. Ik neem aan dat het enkele feit dat in
de overwegingen niet wordt gerefereerd aan het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens, niet met zich brengt dat datgene wat hier is verhandeld, niet
meer relevant is. De omstandigheid dat in de Nederlandse strafwetgeving is
vastgelegd dat deze niet in strijd mag zijn met verdragen, is geen argument
om te constateren dat een concrete wet dat niet kan zijn.Minister Korthals:Wij hebben in dat debat gesproken over het EVRM-verdrag. Daarbij heeft
het kabinet gezegd dat het niet zag dat het daarmee in strijd was. Dat is
vervolgens ook niet in de motie opgenomen. Als dat werkelijk de grond was
om tot die motie te komen, was te verwachten dat die overweging zou zijn gebruikt,
quod non.Het woord "ontsnappingsmogelijkheid" is gebruikt, omdat het zo wordt beschouwd
door de betrokkenen, zeg ik tot de heer Van de Beeten.Mevrouw De Wolff heeft veel vertrouwen in mij uitgesproken, in die zin
dat zij zich zorgen maakt dat ik aan het eind van het jaar wellicht geen minister
van Justitie meer ben, wat beschouwd moet worden als een redelijke mogelijkheid.
Alleen al om die reden zou zij graag zien dat ik een wetsvoorstel indien.Mijn standpunt is duidelijk. Ik heb daar op zichzelf niet erg veel behoefte
aan. Ik heb bij monde van staatssecretaris Cohen, die toentertijd nog geheel
in mijn geest sprak, gezegd dat ik de motie zou uitvoeren. Waarom hebben wij
niet onmiddellijk gereageerd? Om de doodeenvoudige reden dat er in de motie
geen termijn is genoemd. Het was de bedoeling om bij de begroting een passage
te wijden aan wat wij zouden doen met de motie. Daar kwam de vraagstelling
van de heer Van de Beeten c.s. echter tussen.Het is vandaag een bijzondere dag. Dat is dan ook de reden dat ik over
dit punt de messen niet wil trekken. Er komt een wetsvoorstel. Ik had zelf
gedacht om daarmee te komen op 1 april volgend jaar, na de evaluatie. Ik zeg
echter toe dat het wetsvoorstel onmiddellijk in gang zal worden gezet. Ik
vind het niet de moeite waard om er langer over te spreken. Bij het wetsvoorstel
wordt een wachttijd van acht á negen maanden in acht genomen. In de
praktijk blijkt overigens dat men er niet of nauwelijks gebruik van zal kunnen
maken. Ik heb de Kamer erop geattendeerd dat het wetsvoorstel in de Tweede
Kamer moet worden verdedigd en aangenomen. Ik acht de kans op aanvaarding
groter wanneer wij het wetsvoorstel zouden baseren op een zekere evaluatie.
Het wetsvoorstel zal echter zo spoedig mogelijk worden ingediend.De beraadslaging wordt gesloten.De vergadering wordt van 14.10 uur tot 15.00 uur geschorst.De voorzitter:De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal heeft gevraagd het
woord te mogen voeren. Ik stel de Kamer voor, haar daartoe in de gelegenheid
te stellen. Zoals gebruikelijk in deze Kamer zijn de leden van de Tweede Kamer
als zij hier het woord willen voeren in verband met een door hen genomen initiatief,
gezeten achter de regeringstafel. Het is mij dan ook een genoegen, de voorzitter
van de Tweede Kamer vandaag achter die tafel welkom te heten in ons midden.Voorts heeft de griffier, de heer Baljé, gevraagd het woord te
mogen voeren. Ik stel de Kamer voor, hem daartoe in de gelegenheid te stellen.Overeenkomstig de voorstellen van de voorzitter wordt besloten.De voorzitter:Op zijn verzoek geef ik eerst het woord aan de eerste ondervoorzitter,
de heer Boorsma.De heer Boorsma (CDA):Mijnheer de voorzitter. Om te beginnen merk ik op dat ik het een voorrecht
acht u te mogen toespreken op deze dag. Over de inhoud van mijn rede heb ik
uiteraard geen overleg gevoerd met de leden, maar ik hoop dat zij zich kunnen
vinden in mijn loftuitingen en typeringen. Ik heb wel overleg gevoerd met
mijn vrouw. Zij zei mij dat de rede te saai was, maar men zegt wel eens dat
dit een karakterisering is van een groot deel van ons werk.Op 4 maart 1997 nam de vorige voorzitter, Tjeenk Willink, afscheid en
mocht de eerste ondervoorzitter van toen, Heijne Makkreel, hem toespreken.
Hij meldde dat het nogal ongebruikelijk was dat een voorzitter tussentijds
vertrekt en volstrekt uniek dat hij dat uit eigen beweging doet. U vertrekt
ook tussentijds, doch dat op basis van een politiek akkoord dat genoegzaam
bekend is. U bent de zevenentwintigste voorzitter van dit huis, gekozen op
11 maart 1997. U zat toen in de Kamer sinds 11 juni 1991, eerst als lid, daarna
als vice-voorzitter en vervolgens als voorzitter van uw fractie. De Handelingen
nalezend heb ik van Heijne Makkreel geleerd dat u de derde voorzitter bent
die rechtstreeks door de Kamer is gekozen; voor de Grondwetswijziging van
1983 werd de voorzitter door de Kroon benoemd. Overigens bent u natuurlijk
tweemaal gekozen: eenmaal in 1997 als opvolger van Tjeenk Willink en eenmaal
in 1999 bij de aanvang van de huidige zittingstermijn. Bij uw aftreden hebt
u dan toch vierenhalf jaar de Kamer als voorzitter gediend. In totaal hebt
u straks 163 maal de vergadering voorgezeten, als onze statistieken kloppen,
waarvan negen maal de verenigde vergadering, daarvan vijfmaal Prinsjesdag
en viermaal in verband met een toestemmingswet. U deed dat op zeer waardige
wijze. Ik hoop dat u na zovele vergaderingen zult verzuchten: "never a dull
moment", maar ik betwijfel of dat het geval zal zijn.LedenTot zover wat statistiek, een vak dat u vermoedelijk niet in uw studie
hebt gehad, maar waar u tijdens uw voorzitterschap toch een duidelijke belangstelling
voor toonde. U placht immers bij de sluiting van de Kamer voor het zomer-
en kerstreces de leden en het ondersteunende personeel toe te spreken, waarbij
u meestal inging op de resultaten die wij geboekt hadden. Voor de introductie
van de zogenaamde VBTB-operatie presenteerde u in die toespraken al productie-indicatoren.
Door te vergelijken met andere jaren probeerde u uitspraken te doen over onze
productiviteit. Ik heb altijd met plezier naar die beschouwingen geluisterd,
vooral omdat u dan ook inging op ons functioneren of de problemen daaromtrent.
Bij de laatste sluiting op 19 december 2000 onderstreepte u nog eens dat wij
vaak ons werk onder hoge druk moeten doen – ik kijk nu ook naar de minister-president –
wat niet goed is voor de kwaliteit van ons werk, maar bovendien – ik
kijk weer naar de minister-president – niet nodig was. U verwees naar
de stille agenda voor de vergaderdagen in oktober van dat jaar. U verbond
daaraan de conclusie dat wij opnieuw zouden moeten proberen onze werkwijze
te veranderen om ook daar verandering in aan te brengen. Dat onderwerp was
inderdaad een punt waar u als voorzitter, onder andere in de vergadering van
senioren, regelmatig aandacht aan hebt besteed. Bij de sluiting op 10 juli
2001 breidde u de statistieken uit tot de vergaderingen van de commissies.
Verwijzend voor de statistieken naar de publicaties van het CBS merkte u toen
op dat de CBS-statistiek van het aantal moties moest worden gecorrigeerd van
acht naar negen, omdat een ingetrokken motie niet was meegeteld. Daaruit bleek
niet alleen uw aandacht voor de statistiek, maar vooral ook voor precisie.
Als ik u moet kenschetsen, dan zal zeker het woord "precisie" vallen of de
woorden "het streven naar perfectie". Tijdens Prinsjesdag merkte ik op dat
het recente grote interview in de NRC wat gras voor mijn voeten had weggemaaid.
U riposteerde onmiddellijk dat de journalist één fout had gemaakt
en wel in het stuk dat hij later had tussengevoegd en dat door u niet gecontroleerd
was. Precisie!Nogmaals de sluitingen van de Kamer nalezend, bleek al bij de eerste keer,
op 1 juli 1997, uw aandacht voor de relatie tussen onze werkwijze en productiviteit
en kwaliteit. Uw merkte op dat het aantal behandelde wetten lager was geweest
dan gemiddeld, dat wij minder commissievergaderingen hadden gehad en dat de
Handelingen niettemin langer waren geworden. U verbond daaraan de conclusie
dat wij meer voorwerk in de commissies zouden moeten verrichten om zo de plenaire
behandeling te verbeteren. Een halfjaar later ging u in de afsluiting eerst
weer op de statistiek in. Na geconstateerd te hebben dat de Handelingen
in omvang fors waren gestegen, stelde u aan de orde of wij voldoende de wetgeving
waarderen op basis van rechtshandhaving, handhaafbaarheid en, zo onderstreep
ik dan, "acceptatie door de samenleving" en of niet in toenemende mate sprake
is van een politieke discussie in dit Huis. U achtte het denkbaar dat door
maatschappelijke ontwikkelingen er in de samenleving een behoefte zou ontstaan
waarbij onze Kamer in toenemende mate reacties op maatschappelijke bewegingen
na behandeling in de Tweede Kamer in onze discussie zouden betrekken en u
achtte dat op zich niet verkeerd. Waar u voor waarschuwde, was dat de ontwikkeling
bezwaarlijk zou zijn indien wij zouden denken daarmee invloed te kunnen uitoefenen,
terwijl die invloed in de praktijk niet zou bestaan! Hier sprak een politicus
die door de wol geverfd is, dacht ik, en dat u dat bent, is genoegzaam bekend.Dat u minister van Justitie bent geweest, weten wij allen. Dat u in de
loop van 1986 tijdelijk waarnemend minister van Binnenlandse Zaken was en
in de loop van 1987 tijdelijk minister van Binnenlandse Zaken ad interim,
hebben sommigen van ons misschien vergeten. Wat ik niet meer wist, was dat
u korte tijd al eerder lid bent geweest van dit Huis en wel van 10 juni 1981
tot 4 november 1982 toen u minister van Justitie werd. Uit het grote werk
over de Eerste Kamer van Van den Braak weten wij dat in het verleden vaker
ministers vanuit de Eerste Kamer werden gerekruteerd. U zette daarmee een
traditie voort.Terug naar uw politieke loopbaan. U hebt in vele functies uw politieke
partij gediend, van 1992 af. Dat u erelid bent van de VVD verrast natuurlijk
niet. Als u dat niet was, zou de partij u dat na vandaag moeten maken, zou
ikzelf, hoewel lid van het CDA, voorstellen! U hebt bij uw aantreden zelf
vermeld dat u sinds de oprichting van de VVD, circa 50 jaar geleden, het tweede
lid bent die voorzitter is geworden van een Hoog College van Staat. Aan u
is de eer te beurt gevallen om als eerste lid van de VVD voorzitter te mogen
zijn van één van de Kamers van de Staten-Generaal. U bent daar
terecht trots op, omdat u daarmee een deel van de Staten-Generaal mocht vertegenwoordigen,
de Staten-Generaal met een grote en lange traditie van democratische waarden.
U merkte bij uw aantreden op dat de laatste liberaal die voorzitter was geweest
van de Eerste Kamer de liberaal Van Naamen van Eemnes was. U weet dat hij
is opgevolgd door Schimmelpenninck van der Oye, die thans zou worden aangemerkt
als lid van het CDA. De geschiedenis zal zich herhalen! Pikant is, dat bij
de opvolging van Van Naamen van Eemnes als lid van de Eerste Kamer de uit
Overijssel afkomstige liberaal Van Diggelen, oud-Tweede-Kamerlid, werd gepasseerd.
Bij de verkiezing van de Eerste-Kamerleden door de provinciale staten van
Overijssel heeft vermoedelijk, zo leren wij van Van den Braak, Van Diggelen
uit wraak op kandidaten gestemd van wat toen nog rechts heette en waarbij
in die tijd niet de liberalen werden bedoeld. Tegenwoordig heeft, denk ik,
ook uw partij een strakkere regie waar het gaat om de verkiezing van nieuwe
leden.Bij de aanvaarding van uw functie als voorzitter vergeleek u zich met
een vos die wel zijn haren verliest, maar niet zijn streken. U wilde anders
dan de vos uw politieke kleur niet verloochenen – hoe zou u kunnen na
de carrière in uw partij – maar wilde nadrukkelijk de belangen
behartigen van de Kamer als geheel, van al haar leden en van allen die er
werkzaam zijn. Dat hebt u gedaan. Daarvan kunnen de tweede ondervoorzitter,
de heer Jurgens, en ik getuigen. U hebt dat gedaan in het overleg met de voorzitter
van de Tweede Kamer, in uw overleg met en brieven aan de minister-president,
in de contacten met de pers en als u de Kamer vertegenwoordigde in binnen-
en buitenland. Dat laatste deed u met verve en genoegen, hetgeen gelukkig
dan collega Jurgens en mij af en toe de kans gaf om u hier te vervangen. Bij
veel evenementen in binnen- en buitenland gaf u acte de présence, de
Kamer op waardige wijze vertegenwoordigend. Van de contacten met het buitenland
wil ik noemen uw reizen met een delegatie naar Japan, Brazilië en China.
Voorts noem ik de totstandkoming van de Vereniging van senaten, een initiatief
van de Franse senaat, waartoe in Parijs is besloten. De huidige minister van
Economische Zaken heeft wel eens een wat ongelukkige opmerking gemaakt over
Frankrijk. U hield van de contacten met de Franse senaat. Voor U deed Van
der Goes van Naters dat ook, zo leren wij uit zijn bijdrage aan "Volkeren
Vertegenwoordigd"; hij schreef in zijn memoires dat de Fransen na 1945 het
initiatief toonden voor contacten met de Franse senaat en de Assemblée.
Ook toen dus al.Als u sprak over de senaten in landen zoals Frankrijk en Italië,
dan kon u het niet laten om op te merken dat zij daar weten hoe een senaat
of een senator moet worden behandeld; daar staan de boden verkleed als hellebaardier,
of zijn zij in zeer kleurrijk livrei gekleed. Ik vermoed dat als u een aangename
droom hebt, u zichzelf ziet als voorzitter van een zeer grote senaat van minimaal
750 leden, zoals het congres van de volksrepubliek China, maar dan met de
manieren van de Fransen en de uitrusting van de Italianen. Desalniettemin
hebt u altijd de lijn verdedigd dat de Eerste Kamer in haar ondersteuning
en uitrusting sober moet blijven. Het bleef bij een droom.U hebt uzelf als voorzitter streng betoond, alsof u leiding moest geven
aan 750 leden, en altijd handelend met gezag. Streng, toen de draagbare telefoontjes
hun intrede maakten op de tribunes. Als de leden in hun toespraken zich niet
via u tot de minister wendden maar rechtstreeks, hebt u wel eens ingegrepen.
Die strijd hebt u echter bijna opgegeven, hardleers als veel leden en de meeste
bewindslieden zijn. Streng ook als het ging om het gebruik van een vreemde
taal. Ik weet niet of u tijdens uw reis naar China wat Chinees hebt geleerd,
maar ik vraag uw toestemming om een enkel woord Chinees te hanteren, om u
in uw droom te wennen aan dat idee van het voorzitten van het Chinees congres.
U was streng in het bewaken van onze mores, onze regels en onze taal, streng,
"lì". Let op de intonatie. U kon ook zeer spitsvondig reageren op bepaalde
taalgrappen, taalvaardig als u bent. Gemeenzame taal, "li" andere intonatie,
vermeed u en liet u een enkele keer uit de Handelingen schrappen. De bewaking
van onze regels of etiquette, ook te vertalen met hetzelfde woord "li", was
bij u in goede handen. U hecht aan etiquette.U hebt als voorzitter ook veel aandacht gehad voor de organisatie van
dit huis. Niet alleen is er een Europees bureau bijgekomen, waarmee wij nu
een voorsprong hebben op de Tweede Kamer, maar u hebt ook op andere
punten ingegrepen, hetgeen nodig was, maar soms, zoals bij elke reorganisatie,
wat pijn deed bij deze of gene. Ter gelegenheid van uw zeventigste verjaardag
mocht ik u ook toespreken. Ik memoreerde in mijn rede, mijn "li" – merkwaardige
taal dat Chinees– dat u zeer met de tijd bent meegegaan. U hanteert
de computer zeer vaardig, soms bijgestaan, zo heb ik begrepen, door een van
uw kinderen, die mijn woorden ongetwijfeld horen. U hebt als voorzitter ook
het project bevorderd om te komen tot een beter informatiseringsysteem, waarbij
de bestanden en systemen van de bewoners aan het Binnenhof zouden worden geïntegreerd.
Dat het project niet is afgemaakt door de vorige opdrachtnemer betreuren wij
met u. U hebt als doorgewinterde jurist de financiële afwikkeling van
de zaak met de vertegenwoordiger van de vorige opdrachtnemer zeer fraai afgehandeld.
Onder elkaar kon u daarover vertellen hoe u dat hebt gedaan, maar helaas kan
ik dat hier in plenum niet herhalen.In het NRC-interview werd u afgeschilderd als een tikkeltje formeel. Dat
is juist. Maar toch draagt een heer volgens heer Bommel een ruiten jas, en
daar hebben wij u nooit in gezien. Altijd in stemmig grijs of blauw, zelfs
bij een informeel uitje op de Chinese muur, meestal driedelig, nooit in een
geruite jas of andere combinaties. Wellicht had heer Bommel toch geen gelijk.U gaat dit huis voorgoed verlaten, "lî". Ik mag u namens de Kamer
een geschenk, "l?", aanbieden dat bij u past: het is een kleine, zeer moderne
elektronische videorecorder. U houdt van de elektronica, en u bent eigenlijk
net zoals een elektronische camera: een scherp waarnemer.Beste Frits, toch nog enige "li", ofwel gemeenzame taal. Het was tot het
laatst toe een genoegen om als ondervoorzitter met je te mogen samenwerken.
En als ik dan voor de gelegenheid een gemeenzaam woord mag gebruiken, je was,
zoals wij in het Nederlands zeggen, een geschikte (...), "lî" in het
Chinees. Ik heb er plezierige en waardevolle herinneringen aan. Mijn lot als
ondervoorzitter is verbonden aan de politieke afspraak die over jouw aftreden
is gemaakt; volgende week maak ik ruim baan voor mijn opvolger. Ik dank jou
en ook de tweede ondervoorzitter, Erik Jurgens, voor de prettige samenwerking.
Ik dank ook al degenen die in dit huis werkzaam zijn om de leden te ondersteunen,
voor hun enorme inzet. Ik vond het een voorrecht, ruim twee jaar ondervoorzitter
te mogen zijn en ik heb dit met groot genoegen gedaan. Ik dank de Kamer voor
het in mij gestelde vertrouwen.Terug naar de voorzitter. Als in het Chinees één woord met
één intonatie zowel peer als besturen en belasting kan betekenen,
hoop ik eigenlijk dat u straks niet badend van het zweet wakker wordt, dromend
dat u voorzitter bent van zo'n groot congres met die moeilijke taal. En dan
hoop ik dat u gewoon rustig kunt dromen van het voorzitterschap van een huis
als dit, bescheiden in omvang, sober in uitvoering, sober in uitrusting en
met mensen die hun werk met grote inzet plegen te doen.Ik meen namens de Kamer te mogen spreken als ik u bedank voor uw voortreffelijke
voorzitterschap. U was streng, oplettend en bijna altijd present, tot 's avonds
laat, een "ijzeren Frits". U handelde met gezag en met de nodige taalspitsvondigheden;
u was een geweldige behartiger van het belang van dit huis, deze institutie
waarover sommigen wat te makkelijk oordelen. Dit laatste is uiteraard voor
mijn rekening, maar ik weet dat u het er in ieder geval mee eens bent. U hebt
in uw politieke handelen de belangen van de Kamer als geheel, die van de leden
en die van de degenen die hier werkzaam zijn, inderdaad op een voortreffelijke
wijze behartigd. Ik heb gezegd.(De heer Boorsma biedt de voorzitter het geschenk aan.)(Applaus)De voorzitter:Ik dank de Kamer zeer voor het geschenk en ik heb het voorlopig bij de
ingekomen stukken geplaatst. Zoals de Kamer weet, houdt dit in dat ik na de
vergadering aanneem dat het voorstel dat ik omtrent dit geschenk heb gedaan,
door haar is aanvaard.Op haar verzoek geef ik nu het woord aan de voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal.Mevrouw Van Nieuwenhoven:Mijnheer de voorzitter, geachte collega, beste Frits. Met deze aanhef
heb ik meteen de drie hoedanigheden aangegeven waarin ik u heb leren kennen:
als voorzitter van de Verenigde vergadering, in uw functie aan deze kant van
het Binnenhof en als mens die met van plezier fonkelende oogjes naar andere
mensen kan kijken. Vooral vanwege die persoonlijke ervaring neem ik aan dat
men met de eervolle uitnodiging aan mij om hier te spreken tevens heeft willen
testen of ik nog precies zo over de Eerste Kamer denk als enkele maanden geleden.
Ik begin echter graag met twee onderwerpen waarover wij het zeker eens zijn.Het eerste is dat van ons optreden bij internationale bijeenkomsten. U
hebt daarbij net als ik de laatste jaren moeten vaststellen dat velen van
onze buitenlandse collega's de verleiding niet kunnen weerstaan om conferenties
van parlementsvoorzitters bijeen te roepen, en dan niet om met elkaar in discussie
te gaan en gedachten uit te wisselen over het voorzitten van parlementen,
maar om resoluties aan te nemen en verklaringen af te leggen over de toekomst
van Europa, de bestrijding van de criminaliteit of de gevaren van globalisering.
U en ik hebben over al die onderwerpen een mening, maar ik ben niet door de
Tweede Kamer benoemd om die mening als gezaghebbend naar buiten te brengen.
En als ik de procedure voor de benoeming van de voorzitter van de Eerste Kamer
goed begrijp, bent u ook niet om die reden gekozen en geldt dit ook, naar
ik aanneem, voor uw opvolger.Toch hebben wij beiden nooit zo ver willen gaan om dan maar opvallend
weg te blijven van die conferenties. Ik meen dat u zich slechts eenmaal hebt
laten vervangen door uw eerste ondervoorzitter. U hebt in die conferenties
juist een rol vervuld die mij trots maakt op de Eerste Kamer, namelijk de
rol om in een goed uitgewerkt betoog de aan de orde zijnde problemen zo grondig
te analyseren dat de luisterende collega's onder de indruk waren van onze,
Nederlandse, visie, zonder direct in staat te zijn die visie in een resolutie
neer te leggen.Dat de Nederlandse media ons optreden elders in de wereld niet altijd
versloegen voor de kiezers thuis, heeft u en mij nooit gestoord. Ik roep uw
opvolger op om op deze weg verder te gaan, al zal hij even moeten
wachten voordat hij de status bereikt waarbij hij, zoals dat u is gebeurd,
wordt verkozen om namens alle aanwezige parlementsvoorzitters de gastheer
of gastvrouw te bedanken.De andere positie waarin wij elkaar goed aanvulden, was er een aan het
Binnenhof, namelijk in de relatie met het kabinet. Misschien omdat uw Kamer
zich aan het einde van het wetgevend proces bevindt, was u vaak degene die
het initiatief nam voor een krachtige brief aan de minister-president om hem
te wijzen op de gevaren van te krappe tijdschema's. Het feit dat u zelf enige
ervaring hebt met het ministersambt heeft u op zulke momenten nooit tot onnodig
begrip verleidt. Soms dacht ik zelfs wel het omgekeerde.Overigens gaat het hierbij om een driehoeksverhouding. U hebt ook de Tweede
Kamer steeds zakelijk geïnformeerd over het laatste tijdstip waarop zij
een wetsvoorstel zou moeten afdoen, wilde het voor een volgend reces ook bij
u passeren. En ter voorkoming van misverstanden wijs ik erop dat ik de Eerste
Kamer nooit verweten heb, onnodig veel tijd te nemen, eenvoudig omdat dit
verwijt niet juist zou zijn.Misschien mag ik nu iets over dat onderwerp zeggen. Ik wil ook het misverstand
ophelderen, als zou ik het programma van mijn politieke partij nodig hebben
om een mening over de Eerste Kamer te hebben. Ik weet dat mijn voorgangers
in de Tweede Kamer die tot een andere politieke partij behoorden, een mening
hadden die niet erg afweek van die van mij. Die mening heeft misschien wel
iets met onze functie te maken. Wij kunnen het niet anders dan waarderen dat
er aan het Binnenhof een college is waar in het openbaar door wijze mannen
en vrouwen over politieke problemen wordt gesproken. Wij kunnen het in het
bijzonder niet anders dan waarderen, als daarbij getoetst wordt op grond van
juridische criteria, eventueel ook criteria van doelmatigheid. Ik heb er zelfs
geen moeite mee, als die toetsing leidt tot de toezegging van een novelle
of van een latere wetswijziging.Waar ik wel moeite mee heb, is de pretentie om het waan-van-de-daggehalte
te kunnen meten met het grote gevaar zelf voor de waan van de dag te bezwijken.
Ik heb dus moeite met de neiging om het politieke debat als het ware van het
begin af opnieuw te voeren. Als wij accepteren dat democratische politieke
procedures bedoeld zijn om compromissen te bereiken, kunnen wij onmogelijk
willen dat die compromissen de volgende dag weer ter discussie worden gesteld.Nu wil ik helemaal niet beweren dat u, mijnheer de voorzitter, hier gemakkelijk
over denkt. Integendeel! Zoals u zelf de laatste maanden vaak hebt opgemerkt,
worden de politieke afwegingen van de Tweede Kamer hier bijna nooit doorkruist.
Ik zou echter willen dat ook de verleiding van zo'n hernieuwde politieke afweging
niet werd gekoesterd. Ik zou willen dat de illusie van als het ware een hoger
beroep voor ieder die teleurgesteld is door een compromis, niet werd gewekt.
Juist dan zal de Eerste Kamer haar rol van juridisch geweten goed kunnen spelen.Zoals het in menselijke verhoudingen gaat, als twee mensen niet precies
weten wat zij aan elkaar hebben, maar toch met elkaar verder moeten, gaat
het ook tussen onze beide Kamers. Wij concentreren ons op uiterlijkheden en
op protocollaire kwesties. Misschien heeft onze grondwetgever wel daarom in
zijn grote wijsheid de verenigde vergadering gecreëerd. U en ik hebben
daar vele brieven over gewisseld. Wij hebben in ons periodiek overleg alle
mogelijke verbeteringen en aanpassingen aan de realiteit van vandaag punt
voor punt besproken. En het resultaat was steeds dat nieuw onderzoek nodig
was. De ervaren Binnenhofwatchers zullen in de laatste Verenigde vergadering
één verandering van het protocol hebben opgemerkt. Voor uw bereidheid
tot die revolutionaire ingreep ben ik u nog steeds erkentelijk. Ik verheug
mij erop de resterende acht wensen van mijn Presidium met uw opvolger te mogen
bespreken.Mijnheer de voorzitter, geachte collega, beste Frits. Je hebt in je loopbaan
de politiek van verschillende kanten mogen bekijken en het mag niet worden
verzwegen dat je ook bijna twee jaar aan de overzijde van het Binnenhof hebt
doorgebracht als direct gekozen volksvertegenwoordiger. Blijkens je afscheidsbrief
die op 4 juni 1991 in de Tweede Kamer werd voorgelezen, heb je dat zelfs als
een hoogtepunt beschouwd. Sta mij toe je te citeren: "Zolang ik politiek geïnteresseerd ben, heb ik groot ontzag gehad
voor de betekenis en het werk van de Tweede Kamer, het hart van onze democratie.
Vele malen, voor het eerst in mijn studententijd, bezocht ik deze Kamer. Ik
beschouw het als hoogst eervol daarvan uiteindelijk deel te hebben mogen uitmaken.
Mijn respect voor het werk dat in deze Kamer wordt verricht en voor de wijze
waarop dat wordt gedaan, is, nu ik dat werk van nabij heb kunnen beoordelen,
alleen maar toegenomen. Hoewel kritiek op de werkwijze niet bij voorbaat ongegrond
behoeft te zijn, mogen wij nooit uit het oog verliezen dat deze Kamer bij
uitstek ons vrij en democratisch bestel belichaamt dat de grondslag is voor
een menswaardige samenleving."Ik had het niet beter kunnen zeggen. Maar ik voeg daaraan toe dat jij
in de Tweede Kamer een functie hebt gehad die niet in de Handelingen terug
is te vinden, namelijk als lid namens jouw fractie van de zogenaamde Commissie
vraagpunten, de Commissie vraagpunten staatkundige en staatsrechtelijke vernieuwing,
de commissie die in de wandelgangen werd aangeduid als de commissie-Deetman.
Ik weet niet of de conclusies van die commissie in alle opzichten jouw instemming
hadden. In één opzicht moet dat wel het geval zijn, namelijk
wat betreft het heldere Nederlands waarin zij gesteld zijn. Jij hebt toen
zelf een taalkundige opfrissing aan die teksten gegeven, een operatie waar
mijn voorganger Vondeling je erkentelijk voor zou zijn geweest.Beste Frits, de Eerste Kamer die dankzij jou in het buitenland nu officieel
mag worden aangeduid als "senaat" zal je missen. Sta mij toe via jou ook je
vrouw Hennie te danken voor haar vriendschap. De Verenigde vergadering zal
je missen, maar ook de Tweede Kamer zal je missen, als politicus, als jurist,
maar vooral als mens. Ik hoop dat wij de mens Frits Korthals Altes nog vele
malen op het Binnenhof zullen mogen begroeten.(Applaus)De heer Baljé:Mijnheer de voorzitter. Dank voor uw voorstel en voor de instemming van
de leden hier in de vergadering om het woord te mogen voeren
als griffier ter gelegenheid van uw afscheid.Voorzitter. Over uw afscheid vandaag is sinds dinsdag twee weken geleden
een zwarte, wereldwijde slagschaduw gevallen. Ik weet hoe het gebeuren u,
begrijpelijkerwijs, als mens raakt en emotioneert. Afgelopen vrijdag zei u
mij nog dat zo er onverhoopt grote gewelddadigheden met slachtoffers zouden
plaatsvinden, u een sobere uitvoering van uw afscheid vandaag zou wensen.
Zo iets tekent uw zorgvuldigheid en realistische inslag.Bij vele inkomende hoge bezoeken, maar ook tijdens delegatiereizen elders
hebt u er vaak op gewezen dat de wereld thans interdependent is geworden.
Dat wil zeggen: dat zij een gedwongen wederzijdse afhankelijkheid en een voortgaande
vervlechting kent, maar dat dit geenszins een veiliger wereld impliceert.
Actoren van velerlei aard kunnen het kwetsbare web ernstig verstoren, de "global
village" op haar grondvesten doen trillen. Dat is gebleken. Nu blijkt opnieuw
dat vrijheid en democratie ondeelbaar zijn, dat de rechtsorde voor iedereen
geldt. In die wetenschap ligt ook de verantwoordelijkheid van elke volksvertegenwoordiging
besloten als vertegenwoordiger van elk mens, dat immers de kleinste en meest
weerloze bouwsteen is in een democratische samenleving, ook al omdat het parlement
de hoedster is van de democratische vrijheden.Voorzitter. Wanneer u over uzelf spreekt, bent u nooit erg mededeelzaam
maar onlangs vertelde u toch iets over de beleving van die vrijheden in casu
de vrijheid van meningsuiting als uw drijfveer voor de politiek. Ik citeer
nu uit uw toespraak "Vrijheid is leven zonder angst" van 5 mei jl. In die
diepgravende rede zei u in een terugblik op de bevrijding in 1945: "Vrijheid
betekende ook vrijheid van meningsuiting. Dat maakte op mij diepe indruk.
In de oorlog waren de mensen goed of fout. Die tegenstelling was simpel: wit
of zwart, daartussen veel grijs. Ineens, toen de ondergrondse kranten, zoals
het Parool, Vrij Nederland, Je Maintiendrai en Trouw en nog veel meer, openlijk
konden gaan verschijnen, bleek dat wit – net als in de natuurkunde –
van samenstelling veelkleurig te zijn: van gereformeerd tot communist, van
confessioneel tot sociaal-democraat of liberaal. Ieder kwam weer voor zijn
of haar specifieke mening uit. Er kwamen nieuwe tegenstellingen maar men kon
daarover met elkaar in debat, zonder angst. Die veelkleurigheid heeft mij
zo gefascineerd dat toen mijn politieke belangstelling is gewekt. Het maakte
op mij een indruk die mijn leven is gaan bepalen door passie voor politiek."Hoewel u ook aangaf dat u zich meer "bestuurder dan politicus gevoeld"
hebt, maakte die passie voor politiek u tot een geharnast verdediger van de
internationale rechtsorde – u zag in dat licht met genoegen de groei
van Den Haag tot centrum van de studie en toepassing van internationaal recht –
en deed het u optreden als pleitbezorger van de bevoegdheden en de moed van
de parlementen ook in uw contacten met politici uit Midden- en Oost-Europa
en uit andere landen in de wereld waar democratische verhoudingen niet vanzelfsprekend
zijn, en in het bijzonder voor het bestaansrecht van de Eerste Kamer.Bij vele gelegenheden en in vele gremia hebt u de verdediging van dat
bestaansrecht van de Kamer met haar huidige bevoegdheden op u genomen waarbij
uw kennis van staatsrecht en belangstelling voor vaderlandse geschiedenis
het verbale vermogen van de geboren en getrainde advocaat schraagden. U was
dan ook van meet af aan een warm voorstander van de associatie van senaten
in de wereld zoals deze op Franse instigatie totstandkwam en kon u dientengevolge
wel zeer vinden in de aanduiding van de Eerste Kamer buiten Nederland als
"Senate" en "Sénat". Het is zojuist reeds gememoreerd.In vormen van "terugzendrecht" zag en ziet u niet veel, gaande van argumenten
zoals het beperkte aantal wetsvoorstellen dat uiteindelijk in de Eerste Kamer
sneuvelt – dat werd altijd in de statistieken gememoreerd – de
nuttige werking van de novelle mede om netelige kwesties te doen afkoelen
tot het psychologisch inzicht dat de menselijke natuur niet zo moedig is en
in een mogelijkheid (zoals het terugzendrecht) om zich aan omstreden besluitvorming
te onttrekken wel eens de weg van de minste weerstand zou kunnen ontdekken.
Overigens zijn uw pleidooien niet ongeclausuleerd. Voor u staat kwaliteit
voorop. Dat valt ook terug te lezen in de korte rede na uw verkiezing tot
Kamervoorzitter, de heer Boorsma herinnerde er ook aan. U merkte toen op:
"... dat ik zal blijven wijzen op het belang van voortzetting van de goede
staatkundige traditie van deze Kamer te streven naar hoge kwaliteit van wetgeving
door toetsing van hetgeen ons wordt voorgesteld aan de grondrechten en aan
de beginselen van onze sociale rechtsstaat en met aandacht voor de uitvoerbaarheid
en handhaafbaarheid." Bij uw afscheid kan vastgesteld worden dat u die missie
vervuld hebt, soms op het scherp van de snede, soms met gemoedelijke humor,
maar steeds terzake. En u kennend zult u toch wel wegen vinden om van uw gevoelens
blijk te geven nu het ernaar uitziet dat de discussie over enig terugzendrecht
van de Kamer wel eens enige omvang zou kunnen krijgen, als u die opvattingen
niet meer in deze zaal ten beste zal kunnen geven. Vanmorgen liet u ons immers
in een groot ochtendblad weten dat u "volop beschikbaar" blijft.Voor u is trouwens kwaliteit een essentieel begrip. U bent over de stand
van zaken niet optimistisch. Ik neem de vrijheid u nog eens te citeren. U
liet in een interview in het recente Nieuwspoort Nieuwsblad optekenen: "Meer
benauwt mij het gebrek aan kwaliteit in de samenleving in het algemeen. Het
wordt er allemaal niet beter op, sterker nog de verantwoordelijkheid om werk
van kwaliteit af te leveren, neemt af." U wordt niet moe het verschil tussen
"gedogen" en "tolereren" uit te leggen. U vroeg aandacht voor "goed burgerschap".
Dat streven naar kwaliteit droeg u ook uit als het ging om de werkwijze van
de Kamer en om de organisatie én het bleek uit uw hoge presentie in
het Kamergebouw.Afgelopen donderdag hebt u al tijdens de lunch afscheid genomen van het
personeel. Toen heb ik u namens de collegae over uw betrokkenheid bij en relatie
met personeel en organisatie in onze kleine, maar welwillende groep wat mogen
zeggen. Dat herhaal ik hier niet. Wel wil ik er nog op wijzen dat tijdens
uw voorzitterschap, evenals tijdens dat van uw voorganger, heel wat is gebeurd
en op de rails gezet. Moest uw voorganger bij zijn vertrek constateren dat
in de Eerste Kamer nog geen adequaat mechanisme voor de controle
van het ruime spectrum van de Europese regelgeving en de institutionele op-
en uitbouw tot stand was gekomen, u laat het"Europees Bureau van de Eerste
Kamer" na, dat voor het reces bemenst is en dat ambitieus aan zijn werkzaamheden
is begonnen. U hebt de uitvoering meegemaakt van een transformatieproces naar
een lerende organisatie in de Eerste Kamer (LOEK). Thans ligt het ontwerp
voor een vervolgfase voor "LOEK II" voor.Ook ten aanzien van verbetering en inrichting van het Kamergebouw laat
u een mooie erfenis achter. Aansluitend bij de restauratie en renovatie van
deze vergaderzaal in 1994/1995 is een masterplan voor een planmatige aanpak
voor het verdere gebouw opgesteld, van de "kelder tot de zolder". Voor de
uitvoering zijn middelen verworven, zodat vanaf zomer 2002 tot in 2005 de
voornemens werkelijkheid kunnen worden. Jammer genoeg heeft de Kamer nog niet
de goede formule voor begrotingsbehandelingen kunnen vinden, zo constateerde
u, maar wij zullen met elkaar ons best doen de goede aanpak te vinden.Veel dank moet u toegemeten worden voor uw inspanningen als voorzitter
van de Verenigde vergadering. Zo langzamerhand ligt er een perfect draaiboek,
lijkt de beheersing van het geluid in de Ridderzaal op orde en kan de signalering
over het vertrek van H.M. de Koningin niet onopgemerkt blijven. De wetenschap
dat eraan gewerkt wordt ook de Ridderzaal weer beter en schoner te maken moet
u genoegen doen. De eerste kleine verbeteringen waren vorige week dinsdag
voor de zeer oplettende waarnemers al zichtbaar.Voor eenieder in de Eerste-Kamerorganisatie was waarneembaar, en soms
hevig, hoeveel aandacht en precisie u stak in de afhandeling van de Toestemmingswetten.
In de bijeenkomst in de Ridderzaal kwam ook uw gesteld zijn op decorum tot
zijn recht. Om nog één evenement in en om de Ridderzaal te noemen:
de leiding van de viering van de Vrede van Munster en die van Westfalen was
u op het lijf geschreven.Voorzitter. Er zou nog zoveel meer aan gebeurtenissen op te halen en te
verhalen zijn. Ik volsta met nog één aspect en dat is het "reiswezen",
soms in de wandeling ook wel eens als "Holland International" aangeduid. Uw
grote betrokkenheid bij vele inkomende bezoeken van allerlei aard noemde ik
al, maar u ging zelf met animo met of zonder uitgebreide delegatie op reis
en nam met inhoud en flair deel aan diverse overleggen van parlementsvoorzitters.
U bracht dan ook al heel wat ervaring, ook uit uw tijd als minister van Justitie,
mee. Dat leidde ertoe dat u in het begin van uw reizen naar de Europese voorzittersconferentie
te Helsinki bijna vanzelfsprekend de nestorrol kreeg toegemeten. U zag in
en aanvaardt dat door de voortgaande internationalisering en europeanisering
de "parlementaire diplomatie" steeds meer van de Nederlandse volksvertegenwoordigingen
zal vergen. Evenwel, als zeer authentieke ervaringen zullen wij ons blijven
herinneren uw leiderschap van bijzondere delegaties naar Brazilië, Japan
met een delegatie van uitsluitende Eerste-Kamerleden, heel recent naar China
en naar een voorzittersconferentie in IPU-verband te New York.Voorzitter. Hier moet iets opgebiecht worden. Terwijl tijdens gesprekken
in volgepropte programma's uw delegatieleden en griffier wel eens wegdommelden,
bleef u even alert en klaarwakker. U hebt een ongelooflijke energie en gevoel
voor wat gepast is. Zo nam u in tweedelig grijs ook de Chinese Muur. Staat
u mij toe nu een heel persoonlijke opmerking te maken. Bij vele reizen hebben
u, uw echtgenote mijn echtgenote en ik als kwartet met elkaar mogen optrekken
en veelal wisten de dames een genoeglijk en gedegen ladiesprogramma uit te
voeren. Die tochten hebben bij mij en Roos heel veel dierbare herinneringsmomenten
vastgezet. Roos kan hier niet zijn, maar zij heeft u al op haar wijze hartelijk
gegroet.Voorzitter. Allen weten dat dit afscheid en het vooruitzicht u niet in
de koude kleren zijn gaan zitten. U hield van de Eerste Kamer. Bij uw overstap
indertijd van de Tweede Kamer naar hier ging u, zoals u zei, naar "waar mijn
hart ligt" en gaf u het voorzitterschap van deze Kamer veel inhoud, mede door
inzet van uw vele gaven.U weet dat als iemand op een belangrijk moment afscheid van de Eerste
Kamer moet nemen, er ook een kans is dat zó te doen dat betrokkene
en Kamer in symbool "altoos" bij elkaar blijven. Wij hebben voor u die kans
aangegrepen. Nu u het Binnenhof verlaat, krijgt u het mee. Door mevrouw Elizabeth
Rijkels-Visser, bouwkundig ingenieur, is een bouwplaat van het Binnenhof gemaakt
en voor u gemonteerd. Samen met Marion Bolten, onze "huiskunsthistorica",
onthult zij het thans. Zo staat het Binnenhof vlak voor u op tafel. Als u
het mee naar Rotterdam neemt, zullen het Binnenhof en de Eerste Kamer, de
Ridderzaal en alle andere gebouwen waar u vaak in allerlei capaciteiten vertoefd
heeft, in miniformaat bij u zijn. Marion Bolten schreef er een gids bij, die
ook voor de bezoeker van het Binnenhof te verkrijgen en te raadplegen zal
zijn. Deze gids zal ik u zo overhandigen.Mijnheer de voorzitter. Tot slot deel ik mee dat voor alle leden een bouwplaat
aanwezig is, maar dat zij zelf hun vaardigheden met schaar en lijm moeten
beproeven. Wij zullen hen de komende weken dit geschenk, dat uw terugtreden
hier markeert, doen toekomen.Namens de Kamerorganisatie spreek ik de hoop en de wens uit dat het u
en uw echtgenote goed ga. Het moet een warm gevoel voor u zijn dit afscheid
hier te kunnen beleven in het bijzijn van uw dierbaren, onder wie uw moeder.
Wij hopen u in ieder geval hier terug te zien als oud-lid van de Eerste Kamer
der Staten-Generaal en als lid van haar vereniging.Uw getekende portret hangt straks op de plaats in de gang die daarvoor
bestemd is. Dank u!(Applaus)Minister Kok:Mijnheer de voorzitter. Graag ga ik in op de uitnodiging om namens de
regering enkele woorden tot u te richten op dit voor u en ons zo bijzondere
moment. Uw afscheid als voorzitter en lid van de Eerste Kamer is zonder ook
maar enige overdrijving een bijzondere gebeurtenis. De Eerste Kamer neemt
een weliswaar niet altijd onomstreden, maar tegelijkertijd markante plaats
in binnen ons democratisch bestel. Als chambre de réflexion buigt de
Eerste Kamer zich over wetsvoorstellen die door de Tweede Kamer zijn aanvaard
en het oordeel over grondwettelijkheid, inpasbaarheid in het rechtssysteem
en handhaafbaarheid weegt daarbij zwaar, evenals de toets van
wetsvoorstellen aan internationale en Europese verdragen.Mijnheer de voorzitter. Als voorzitter van deze Eerste Kamer heeft u de
afgelopen vierenhalf jaar op authentieke en gezaghebbende wijze inhoud gegeven
aan uw verantwoordelijkheid. In de woorden van het Financieele Dagblad vanmorgen
"in het hart van de democratie". Ik hoorde van de heer Boorsma nog eens gestipuleerd
uw bijna niet te overtreffen gevoel voor perfectie en precisie. De schrijffout
in de kop van het Financieele Dagblad zal u dan ook gestoord hebben. Voor
de bijzondere rol die u hebt vervuld in het hart van de democratie past ons
allen grote waardering.Uw afscheid als voorzitter en lid van de Eerste Kamer betekent tevens
het einde van uw loopbaan als actief politicus. Het was een zeer rijk geschakeerde
loopbaan, waarop u met voldoening en dankbaarheid kunt terugzien. De elementen
zijn vanmiddag al door verschillende sprekers genoemd: een kortstondig lidmaatschap
van de Eerste Kamer van ongeveer anderhalf jaar, daarna het ministerschap
van Justitie, iets meer dan zeven jaar in de eerste twee kabinetten-Lubbers,
in die periode ook tweemaal gedurende korte tijd minister van Binnenlandse
Zaken ad interim na het overlijden van minister Rietkerk in 1986 en tijdens
de ziekte van minister Van Dijk in 1987, daarna bijna twee jaar lidmaatschap
van de Tweede Kamer en vervolgens keerde u op 11 juni 1991 terug in de gelederen
van deze Kamer, waarvan u sedert 11 maart 1997 voorzitter bent.Zo komt er dus een eind aan een periode van meer dan twee decennia waarin
u, geplaatst voor uiteenlopende en vaak zware verantwoordelijkheden, werkzaam
was voor de publieke zaak. U deed dat met hartstocht, grote toewijding en
plichtsbetrachting, niet te evenaren plichtsbetrachting, en met een krachtig
ontwikkeld gevoel voor recht, rechtsorde, verantwoordelijkheid en vrijheid;
een overtuigd liberaal.Veroorlooft u mij een tweetal wat persoonlijk getinte illustraties. Een
bijzondere indruk op mij heeft u gemaakt – ik was toen voorzitter van
de PvdA-fractie in de Tweede Kamer – tijdens het parlementair debat
over de vrijlating van de Twee van Breda, een beslissing die door velen in
en buiten de Kamer niet kon worden aanvaard en begrepen. Des te indrukwekkender
was de zuiverheid en de overtuigingskracht van uw betoog, niet gespeend van
ook uw persoonlijke emoties.Eerder dit jaar, mijnheer de voorzitter, mocht ik geboeid naar u luisteren
in Almere, waar u op uitnodiging van het Nationaal Comité 4 en 5 mei
sprak over het thema "vrijheid is leven zonder angst". De griffier gaf zojuist
één citaat daaruit. Mij zijn twee andere citaten bijgebleven
en opgevallen. Het eerste citaat luidt als volgt: "Juist de offers die voor
onze vrijheid zijn gebracht, verplichten ons om rekenschap te geven van wat
wij met onze vrijheid doen, wat wij ermee gedaan hebben. Vrijheid moet onafscheidelijk
verbonden zijn met verantwoordelijkheid." Het tweede citaat: "In Europa is
na de bevrijding met visie en elan gewerkt en veel bereikt om de herwonnen
vrijheid duurzaam te maken. Door die vrijheid kon een klimaat ontstaan waarin
verzoening tussen de volken van West-Europa, de tegenstanders van weleer,
mogelijk werd, zonder daarbij het verleden te vergeten." Wij herkennen u hier,
mijnheer de voorzitter, als een mens met niet alleen ruime ervaring, maar
ook met een krachtige levensovertuiging, een bezield Europeaan ook.Juist in dit verband wil ik niet onvermeld laten dat de regering in 1999
met goed gevolg een beroep op uw gezag en deskundigheid heeft mogen doen als
vertegenwoordiger van de Nederlandse regering, een staatsrechtelijk unicum
meen ik, om bij de voorbereiding van het Ontwerphandvest voor de grondrechten
in de Europese Unie namens Nederland een belangrijke rol te vervullen. Bijna
een vol jaar lang, van 26 november 1999 tot 3 oktober 2000, heeft u met bijzondere
inzet en toewijding die rol vervuld. Ik heb in die periode herhaaldelijk,
ook persoonlijk, mogen ervaren hoe grondig en gedegen u daarbij te werk ging,
niets aan het toeval overlatend.Uw grote maatschappelijke betrokkenheid blijkt uit de vele niet-politieke
nevenfuncties die u bekleedt. Ik noem er slechts enkele – ik ben daarbij
zeker niet volledig –: voorzitter van de Dr. Daniël de Hoedstichting
in Rotterdam, lid van het Comité van aanbeveling Stichting asbestkanker,
voorzitter van de jury van de Prijs voor de dagbladjournalistiek en lid van
de Raad van commissarissen van de Stichting exploitatie Nederlandse staatsloterij.Het voorzitterschap van de Eerste Kamer is een bijzondere functie, die
door u terecht als zeer waardevol is en wordt ervaren, niet in de laatste
plaats vanwege het daaruit voortvloeiende voorzitterschap van de Verenigde
vergadering van de Staten-Generaal. In die hoedanigheid – ook dat is
al gememoreerd – heeft u naast de jaarlijks weerkerende vergadering
ter gelegenheid van Prinsjesdag een uniek kwartet bijzondere verenigde vergaderingen
mogen voorzitten, waarin beraadslaagd en besloten werd over wetsvoorstellen
tot het verleden van toestemming voor huwelijken van leden van het Koninklijk
Huis, met als hoogtepunt op 3 juli dit jaar het voorgenomen huwelijk van de
Prins van Oranje met Máxima Zorreguieta.Mijnheer de voorzitter. U treedt thans allerminst terug uit het openbare
leven. Ook dat hebben wij dezer dagen uit diverse van uw interviews mogen
vernemen. U treedt wel terug als voorzitter van de Eerste Kamer. In deze verantwoordelijkheid
heeft u, evenals in voorgaande functies, in ruime mate en in brede kring gezag,
respect en waardering verworven.Ik wil afsluiten met u namens de regering bijzonder te danken voor het
vele en belangrijke werk dat u ten behoeve van de Nederlandse samenleving
heeft verricht. Staat u mij toe dat ik daarin graag ook de wijze betrek waarop
uw echtgenote Hennie u terzijde heeft gestaan. Uiteraard wens ik uw opvolger
straks veel voldoening in de nieuwe functie.Graag haal ik tot slot nog eenmaal enkele woorden aan uit uw toespraak
eerder dit jaar, waaraan ik reeds refereerde. U sprak over de onvervangbare
waarde van vrijheid en leven zonder angst: "beide allerminst vanzelfsprekend,
maar waarvoor wij ons allen nationaal en internationaal mogen en moeten blijven
inzetten."Dit waren wijze en ware woorden, die ook en juist vandaag van zulk een
grote betekenis zijn. Beste Frits, het ga je goed!(Applaus)De heer Korthals Altes:Geachte medeleden, mevrouw de voorzitter van de Tweede Kamer
en meneer de minister-president, staat u mij toe dat ik in mijn antwoord eerst
inga op enkele woorden die de minister-president tot mij heeft gesproken.
Ik vraag dit omdat hij mijn plichtsbetrachting heeft genoemd. Ik zie daarin
aanleiding om te zeggen dat ik buitengewoon dankbaar ben voor de opvoeding
die ik heb genoten, waarin ik zeer vertrouwd ben geraakt met het begrip "plichtsbetrachting".
Dat heb ik te danken aan mijn beide ouders, van wie mijn moeder hier vandaag
aanwezig is. Beiden hebben mij ook vertrouwd gemaakt met de gedachte dat je,
als de samenleving een beroep op je doet, dat dan ook moet honoreren. Mijn
vader deed dat en mijn moeder deed dat als voorzitter van schoolbesturen in
Amsterdam. Over emancipatie werd bij ons thuis niet gesproken, want dat was
een voltooide stap voor haar.Een ander belangrijk element is dat je niet alleen met plichtsbetrachting
iets kunt bereiken, maar dat daar ook voor nodig is dat je een plaats hebt
waar je in harmonie tot rust kunt komen. In de afgelopen twintig jaar, waaraan
de minister-president refereerde, is dat in ruime mate het geval geweest in
mijn huis bij mijn lieve echtgenote.Als ik de sprekers even mag volgen, wil ik allereerst de eerste ondervoorzitter
Peter Boorsma heel graag bedanken voor de vele vriendelijke woorden die hij
tot mij heeft gericht. Wat ik buitengewoon op prijs heb gesteld, is dat hij
ondanks de toenadering die dezer dagen aan de overzijde leek plaats te vinden
tussen de Partij van de Arbeid en het CDA, niettemin bereid zou zijn als CDA'er
aan mijn partij voor te stellen om mij erelid te maken, als ik dat niet al
was. Dan blijkt toch dat de politieke verhoudingen aan deze kant wel eens
iets anders kunnen liggen dan aan de andere kant van het Binnenhof.Peter Boorsma heeft ook onze internationale contacten geschilderd; mijn
bewondering voor de Franse senaat. Ik moet zeggen dat die bewondering niet
zozeer gold voor de uitmonstering van de bodes aldaar. Zij zorgen inderdaad
gewapend dat de Franse senatoren elkaar niet in de haren vliegen. Ik sluit
niet uit dat dit zonder die wapens wel eens zou kunnen gebeuren. Wat mij het meest tot bewondering bracht, maar dat is wel typisch Frans,
dat was het gesprek tussen de voorzitter van de Belgische senaat en die van
de Franse senaat over de omvang van hun ambtelijke wijnkelders. Als er gedroomd
zou moeten worden over hoe het in het buitenland is, trekt dat mij misschien
toch meer aan dan een grote vergadering van het Chinese volkscongres.Wij hebben de Nederlandse Senaat te danken aan de korte periode van eenheid
met België, omdat vooral het streven van de Belgen in Nederland tot het
tweekamerstelsel heeft geleid. Als de Belgische liberale premier Verhofstadt
zijn zin krijgt, kunnen wij misschien aanspraak maken op de wijnkelder. Daar
zou mijn droom over gaan. Als wij het toch over etiquette hebben, zou ik de
etiketten van die wijnflessen dan graag bestuderen.Hartelijk dank voor die vriendelijke woorden, waar ik straks nog op terugkom.
Ik moet zeggen dat het beruchte gesprek over de financiële afwikkeling
van het mislukte automatiseringsproject samen met de voorzitter van de Tweede
Kamer is gevoerd, en wel in haar kamer. Ik denk dat die indrukwekkende omgeving
mede tot dat succes heeft geleid.Daarmee kom ik op de voorzitter van de Tweede Kamer. Ook haar dank ik
voor de woorden die zij heeft gesproken en de herinneringen die zij heeft
opgehaald aan onze vele conferenties met presidenten van buitenlandse volksvertegenwoordigingen
in Europa: in de landen van de Raad van Europa en in de landen van de Unie.Inderdaad hebben wij ons als voorzitters die alleen maar voorzitter zijn
om te zorgen dat de vergaderingen en het democratisch proces in onze landen
naar behoren verlopen, met grote regelmaat verzet tegen voorstellen om daar
politieke resoluties aan te nemen. Daartoe hebben wij niet de bevoegdheid.
Wij vertegenwoordigen de Kamers der Nederlandse Staten-Generaal wel in protocollair
opzicht, maar wij zijn niet de politieke spreekbuizen van onze leden, dat
zijn de leden zelf. Ik heb mij wel de opmerking veroorloofd dat ik soms het
gevoel heb dat naarmate een parlement in het eigen land minder invloed had
op het beleid, de neiging om in het buitenland politieke resoluties voor te
stellen, groter werd.De voorzitter van de Tweede Kamer heeft mij ook geloofd voor het feit
dat ik nooit onnodig begrip heb getoond voor het kabinet. Zij vroeg zich af
of ik als minister destijds dezelfde opvatting had. Ik wil daar dit van zeggen.
Ik ben mij als minister zeer bewust geweest van het grote belang en de voorrang
van de beide Kamers. Ik vind inderdaad dat een regering weldegelijk sterk
rekening moet houden met de belangen van de Kamers bij het afwerken van hun
taken.Op de werkwijze van de Eerste Kamer kom ik in een voorbereid gedeelte
van deze laatste toespraak terug. Het zal sommigen misschien verwonderen in
welke grote mate zal blijken dat de voorzitter van de Tweede Kamer en ik het
met elkaar eens zijn over hoe het zou moeten zijn. Ik zal straks bijna niets
veranderen bij het uitspreken van hetgeen ik heb voorbereid. Dan zal ook deze
aansluiting blijken. Dat is maar goed ook. Wij zijn immers Kamers van één
Staten-Generaal. Het is nuttig dat deze Kamers van de Staten-Generaal elkaars
complement zijn en niet elkaars concurrent.Ik kom bij de griffier. Beste Chris. Evenals de minister-president heb
je geciteerd uit de rede die ik op 5 mei heb gehouden. Ik kom daar straks
op terug. Het citaat geeft inderdaad aan waarom ik mij voor de politiek ben
gaan interesseren en hoe het gekomen is dat de politiek tot een passie is
geworden. Wij hebben veel gezamenlijke en zeer goede ervaringen bij het representeren
van de Kamer in het buitenland, zowel met delegaties uit de Staten-Generaal
als de Eerste Kamer, maar vooral ook in het kader van de zojuist genoemde
conferenties van parlementsvoorzitters van de landen van de Raad van Europa
en de landen van de Europese Unie.Een belangrijke taak voor de griffier is ervoor zorg te dragen dat ook
de verenigde vergaderingen goed lopen. Wat dat betreft zijn wij de laatste
jaren goed bediend geweest. Voor vier leden van het Koninklijk huis is toestemming
gevraagd voor het aangaan van een huwelijk, wat viermaal een verenigde vergadering
inhield waarin beraadslaagd en besloten werd. Wij hebben ook gezamenlijk –
het begin van onze samenwerking – gewerkt aan de herdenking van 350
jaar Vrede van Munster. Dat is een goede tijd geweest. Ik kom
straks ook terug op de griffier.De minister-president heeft uitvoerig geciteerd uit de rede die ik op
5 mei heb mogen houden. Ik heb al iets gezegd over mijn drijfveer om het beroep
dat op mij wordt gedaan, om op te treden voor de openbare zaak, te honoreren.
Ik ben begonnen met mij in te spannen en in te zetten voor mijn eigen politieke
partij. Op een zeker moment werd ik voorzitter. De minister-president bracht
twee herinneringen die hij aan mij bewaart naar voren. Ik weet niet of hij
zich nog herinnert wanneer wij elkaar voor het eerst hebben ontmoet. Dat is
op zichzelf een niet helemaal onaardige anekdote.Het was tijdens het kabinet-Den Uyl. Ik was net partijvoorzitter geworden.
Hans Wiegel was leider van de oppositie in de Tweede Kamer. Op dat ogenblik
dreigde in Spanje een aantal doodstraffen te worden voltrokken. De minister-president
riep het Nederlandse volk op, een nationale demonstratie te houden in Utrecht.
Hans Wiegel en ik pleegden daarover overleg. Ik was met hem van mening dat,
als de minister-president een oproep doet voor een nationale demonstratie,
wij daaraan gevolg moest geven, ook als je tot de oppositie behoorde. Wij
zijn dus naar Utrecht getogen. Blijkbaar werden wij ook toen al gezien als
hoogwaardigheidsbekleders, want de burgemeester van Utrecht, de heer Vonhoff,
ontving een aantal van die hoogwaardigheidsbekleders op zijn kamer. Daar was
ook de toenmalige voorzitter van de FNV bij. Dat was de eerste keer dat ik
de minister-president, zij het in een andere hoedanigheid, ontmoette. De minister-president
van toen sprak het volk toe op een auto. Men herinnert zich die foto nog wel.
Het besluit van Hans Wiegel en mij om gevolg te geven aan die oproep werd
in liberale kring niet algemeen gewaardeerd. De toenmalige voorzitter van
de VVD-fractie in deze Kamer deelde namelijk mede dat hij bij het zien van
Hans Wiegel bij die demonstratie geestelijk onwel was geworden. Toch denk
ik er nog altijd zo over. Het misstaat oppositiepartijen niet als zij zich
achter de persoon stellen die op dat ogenblik met het regeringsgezag is belast
wanneer hij een oproep doet tot een nationale demonstratie. Wat dat betreft
kunnen wij nog wel iets leren van de Amerikanen.Ik kom nog even terug op het betoog van de minister-president. Ondanks
het feit dat ik voorzitter was van de Eerste Kamer, mocht ik de regering vertegenwoordigen
in Brussel bij het opstellen van een handvest van de grondrechten voor de
Europese Unie. Ik heb het vertrouwen dat de regering toen in mij heeft gesteld
op hoge prijs gesteld. De minister-president zei dat het een staatsrechtelijk
wellicht een unicum was. Ik weet dat sommige mensen daar ook kritiek op hadden,
maar ik heb die kritiek altijd onjuist gevonden. De regering had geen wijzer
besluit kunnen nemen dan het ontwerpen van grondrechten en het opschrijven
daarvan toe te vertrouwen aan een parlementariër. Zij zijn bij uitstek
geroepen om die grondrechten te formuleren.Ik dank de griffier voor de grondige en deskundige wijze waarop hij mij
terzijde heeft gestaan bij conferenties van voorzitters en volksvertegenwoordigingen
van de landen van de Europese Unie, de landen van de Raad van Europa en de
Mediterrane landen en de Europese Unie daarbij. Dat geldt ook voor de voorbereiding
van ontvangsten van bezoekende staatshoofden, buitenlandse ministers en senatoren.
Met veel genoegen denk ik terug aan de bezoeken van delegaties van leden van
de Staten-Generaal of van deze Kamer aan volksvertegenwoordigingen in het
buitenland, soms in het zeer verre buitenland. Dat genoegen werd vergroot
door de aanwezigheid van onze echtgenotes. De griffier zei het al. Ik haast
mij, eraan toe te voegen dat het voor eigen rekening was. Zij waren zowel
ons als elkaar tot steun. Vanaf de eerste dag dat ik deze vergadering mocht
voorzitten, heb ik mijn dorst tijdens de vergaderingen gelest met water uit
een glas dat door Roos Baljé was voorzien van mijn initialen. Het is
een persoonlijke attentie die ik viereneenhalf jaar zeer heb gewaardeerd.
Ik had dan ook het voornemen om mij bij het vertrek dat glas als souvenir
toe te eigenen en de comptabele te vragen de kosten in mindering te brengen
op mijn laatste schadeloosstelling, die van 1 oktober. De griffier heeft mij
vanochtend echter medegedeeld dat het glas nooit ten laste van de Kamer was
aangeschaft. Het is mij inmiddels al ten geschenke gegeven. Naast dat souvenir
zullen mijn echtgenote Henny en ik de herinneringen bewaren. Wij beiden hopen
van ganser harte dat de moedige strijd die Roos nu al zo lang tegen haar ziekte
voert haar lange tijd voor haar man, kinderen en geliefden behoudt.Mijn dank strekt zich ook uit tot de plaatsvervangende griffiers die eveneens
een bijdrage hebben geleverd aan het welslagen van bezoeken en reizen als
zij de griffier vervingen, in Roemenië, Brazilië, Slovenië
en Madrid.Vorige week donderdag heb ik tijdens de lunch afscheid genomen van het
bijna voltallige personeel van de Kamer. Ik volsta daarom met nu nog eens
te zeggen dat ik het personeel dank voor zijn toewijding en hulpvaardigheid.
Ik spreek de hoop uit dat het werk voor en in de Eerste Kamer degenen die
met dat werk zijn belast voldoening en arbeidsvreugde zal blijven schenken.
In deze vergadering wil ik toch enkelen bij naam noemen. De Kamerbewaarder,
Van Gils, die met toewijding voor mij zorgde met koffie, thee en tomatensap
tijdens de vergadering en een glaasje wijn na afloop, niet alleen op vergaderdagen,
ook tijdens de vele uren daarbuiten die ik in de Kamer doorbracht. Hij was
ook al die jaren verantwoordelijk voor het plaatsen van een stempel op de
originele tekst van de wetsvoorstellen, waarmee de Koningin wordt kennisgegeven
dat de Staten-Generaal het voorstel hebben aangenomen zoals het daar ligt.
Een mededeling die ik dan met mijn handtekening diende te bekrachtigen. Vervolgens
regelde hij het overbrengen van deze originelen naar het Kabinet der Koningin.
Ook ondertekende ik vervolgens de talrijke brieven aan de Tweede Kamer –
waarschijnlijk is dat de instelling waaraan ik de afgelopen 4,5 jaar verreweg
de meeste brieven heb geschreven – waarin ik kennis gaf van de aanvaarding
van de wetsvoorstellen. Het aantal keren dat ik aan de Koningin moest berichten
dat de Eerste Kamer der Staten-Generaal nevenstaand voorstel heeft verworpen,
waren beperkt. Hoe deze formulieren precies luiden, kunt u lezen in de artikelen
118 en 119 van het Reglement van Orde. De heer Van Gils had daarbij een verantwoordelijke
taak en ik dank hem voor de zorgvuldigheid waarmee hij zich van die taak heeft
gekweten. De huismeester, tevens hoofd van de interne dienst, de heer Van Bokhoven,
verving de Kamerbewaarder bij afwezigheid en heeft daardoor ook een deel van
de taken vervuld die ik zojuist noemde, echter vooral buiten de vergaderdagen,
want op de vergaderdagen was de heer Van Gils er naar mijn herinnering slechts
één keer niet. Ook de heer Van Bokhoven dank ik zeer voor zijn
toewijding en vooral voor het feit dat hij mij na sluitingstijd en in de weekeinden
vele malen toegang heeft verschaft.Een speciale band is gegroeid met de heer Meinders, chauffeur van de Eerste
Kamer. Hij zorgde ervoor dat ik altijd op tijd op de juiste plaats was en
voor de deur, zelfs als de stem van de elektronische wegwijzer in de auto
had aangekondigd dat de bestemming slechts beperkt bereikbaar was! Na afloop,
soms op niet eens te voren te bepalen tijdstippen, stond hij altijd weer klaar.
Ik voelde mij veilig en wist met zekerheid dat wij tijdig de juiste bestemming
zouden bereiken, ook als die in Brussel of Bonn lag. Ik zal de vele contacten
missen. Ook de heer Thoelen wil ik graag noemen. Hij reed als de vergadertijden
en de wettelijk toegelaten rijtijden met elkaar botsten.De laatsten die ik persoonlijk wil noemen, zijn de secretaresses, mevrouw
Beltman, mevrouw Weijl en nu sinds 1 september, mevrouw Nanninga. Voor een
voorzitter die in deeltijd werkt, is een voltijds secretaresse onmisbaar.
Veel steun heb ik van hen allen ondervonden. De agenda's werden nauwgezet
afgestemd en vooral in de tijd dat ik op mevrouw Weijl ook nog een beroep
deed bij de vervulling van mijn taak in Brussel als lid van de conventie die
het ontwerphandvest voor de grondrechten opstelde, was het werkaanbod formidabel.
Papier is geduldig, maar de e-mail is nog veel geduldiger!De afschuwwekkende terreurdaden, nu precies 14 dagen geleden, blijven
onze gedachten beheersen. De gruwelijke beelden laten ons niet meer los. De
last die drukt op de schouders van hen die in de Verenigde Staten en in de
steden New York en Washington DC bestuurlijke en politieke verantwoordelijkheid
dragen, is nog nooit zo zwaar geweest. Voor de nu levende generatie zal het
leven na 11 september 2001 nooit meer zo zijn als daarvoor. Ook dit afscheid
heeft een ander karakter dan ik mij voor 11 september had voorgesteld. Op
5 mei van dit jaar sprak ik op uitnodiging van het Nationaal Comité
4 en 5 mei een rede uit – het is al enige malen gezegd vandaag –
met de titel "vrijheid is leven zonder angst". Die titel, die het Nationaal
Comité had ontleend aan de beroemde rede van president Roosevelt op
6 januari 1941 over de "four freedoms" weerspiegelde toen al niet de werkelijkheid
van onze samenleving, maar wel het ideaal van een samenleving die wordt gekenmerkt
door vrijheid, democratie en gerechtigheid, vrijheid, mede in de zin van geestelijke
vrijheid, gerechtigheid in de zin van zowel eerbiediging van mensenrechten
als sociale rechtvaardigheid.De redenen die er waren om toen stil te staan bij wat van wezenlijke betekenis
is voor vrijheid, democratie en gerechtigheid, gelden vandaag in versterkte
mate. Amerika is West-Europa in de eerste helft van de vorige eeuw tweemaal
gewapenderhand te hulp gekomen om vrijheid, democratie en gerechtigheid te
herstellen. Na de Tweede Wereldoorlog heeft het West-Europa eerst economisch
de helpende hand geboden en vervolgens in bondgenootschappelijk verband pal
gestaan voor handhaving van vrijheid, democratie en gerechtigheid in ons deel
van de wereld.Amerika is in het hart getroffen en de landen die zich willen laten leiden
door eerbiediging van de rechten van de mens en de beginselen van de rechtsstaat
hebben de taak zich zodanig te versterken, dat zij de terroristische dreiging
het hoofd kunnen bieden en kunnen uitroeien. Om leven in vrijheid zonder angst
mogelijk te maken, mogen wij ons niet door angst laten leiden. Laat de bewonderenswaardige
veerkracht van het Amerikaanse volk in het algemeen, en van de New Yorkers
in het bijzonder, ons tot voorbeeld strekken. Ook de bereidheid van de Amerikanen
om in tijden van gevaar en bedreiging over politieke verschillen heen te stappen
en zich als één man achter de democratisch gekozen president
op te stellen, dwingt bewondering af en verdient navolging.Herstel van vrijheid zonder angst voor terrorisme vraagt zowel om versterking
van de democratische instituties als van het besef dat een rechtsstaat tot
taak heeft het zwakke, dus ook het leven van het individu, te beschermen.
Verder dient er de bereidheid te zijn om de macht waarover de Staat beschikt
te versterken en proportioneel in te zetten. Proportioneel betekent in dit
verband niet gematigd, maar versterkt. Ook de Eerste Kamer kan en moet haar
democratische bevoegdheden versterken – niet ten koste van de regering
of van de Tweede Kamer, want dan zou het paard achter de wagen worden gespannen –
ter versterking van het democratisch bestel van ons land en van Europa. Ik
noem met nadruk Europa, omdat het voor mij vaststaat dat duurzame vrede in
geheel Europa, ook op de Balkan, slechts mogelijk is als de landen van Midden-
en Oost-Europa deel uitmaken van de Europese Unie, zoals ook de vele oorlogen
tussen de West-Europese landen door de Europese samenwerking en de eenwording
tot een einde zijn gekomen. Intussen dwingt ook het internationale terrorisme
ons tot uitbreiding om Europa veilig te maken. Ik kom straks nog op Europa
terug.Na mijn vertrek als voorzitter en lid van deze Kamer zal de Kamer met
de regering, en zullen ook de leden onderling, beraadslagen over het functioneren
en de bevoegdheden van de Eerste Kamer. Dit afscheid grijp ik aan om enige
denkbeelden aan u voor te leggen. Aanleiding voor de komende gedachtewisseling
is niet alleen de notitie van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
van 18 januari 2000, maar ook de uit de monden van de leden van deze Kamer
opgetekende kritiek. Ik wil vandaag niet diep ingaan op de mogelijke veranderingen
die in de notitie zijn voorgesteld. Ik ben van die denkbeelden geen voorstander.
Ik wil daarom enige voorstellen doen die ons functioneren kunnen verbeteren,
zonder dat er sprake is van nieuwe of andere bevoegdheden.De in ons land meest aanvaarde bestaansreden voor een tweekamerstelsel
is dat na het optrekken van de kruitdamp, die de beraadslaging en de besluitvorming
in de Tweede Kamer van tijd tot tijd oproepen, een tweede en laatste instantie
het resultaat nog eens op zijn kwaliteit toetst. De volgende vergadering van
de vorig jaar opgerichte Association des Sénats d'Europe zal op 13 november in Brussel gewijd zijn aan dit kenmerk van senaten: de zorg
voor de kwaliteit van de wetgeving. Die zorg voor de kwaliteit van de wetgeving
wordt ook door onszelf vaak als belangrijkste werkzaamheid van de Eerste Kamer
genoemd. Daarbij wordt dan met zoveel woorden vermeld dat het gaat om toetsing
van de door de Tweede Kamer aanvaarde wetsvoorstellen aan Grondwet en internationale
verdragen, en aan de overige eisen die in een rechtsstaat aan wetgeving gesteld
moeten worden, zoals consistentie met overige wetgeving, uitvoerbaarheid,
handhaafbaarheid en draagvlak. Bestaan er uit dat oogpunt bezwaren, dan kan
in het uiterste geval een meerderheid tegen het wetsvoorstel stemmen. In het
uiterste geval, omdat het naar mijn mening hoge uitzondering dient te zijn
dat een voorstel dat na een uitvoerige gedachtewisseling met de regering door
de Tweede Kamer is aanvaard – meestal na een aantal wijzigingen van
de kant van de regering en amendementen van de Tweede Kamer – vervolgens
door de Eerste Kamer wordt verworpen. Dat moet uitzondering blijven. Veelal
zal, ondanks kritiek, de politieke opvatting dat het voorstel uitvoering geeft
aan aanvaard regeringsbeleid de doorslag geven bij de fracties die het kabinet
steunen. Deze Kamer is, ook al wordt zij anders gekozen dan de Tweede Kamer,
wel een politiek orgaan. Dit element is naar mijn mening versterkt doordat
sinds de laatste dertig à vijfendertig jaar de invloed van de politieke
partijen en het partijkader op de kandidaatstelling voor deze Kamer is toegenomen.
Formeel zijn het nog altijd de statenleden die de kandidatenlijsten indienen,
zodat zij bevoegd zijn om deze lijsten zelf op te stellen, in de praktijk
zijn het de bevoegde partijorganen die de kandidatenlijsten vaststellen en
aan de statenleden van hun partij toesturen. Wat dit betreft is het verschil
tussen Eerste en Tweede Kamer veel minder groot dan vaak wordt aangenomen.
Slechts een kleine minderheid van de leden van de Tweede Kamer is daadwerkelijk
rechtstreeks gekozen, de meesten danken hun verkiezing aan stemoverdracht
en dus aan hun plaats op de lijst. Zelfs degenen die met voorkeurstemmen zijn
gekozen, maar niet zelf de kiesdeler haalden, danken hun verkiezing aan stemoverdracht.
Dit was bij mij ook het geval toen ik in de Tweede Kamer kwam, zo zeg ik er
bescheidenheidshalve bij. Voor beide Kamers geldt dat de kiezers wel de omvang
van de fracties bepalen, maar dat de politieke partijen van tevoren hebben
vastgesteld, wie de plaatsen zullen vervullen. Het verschil tussen beide Kamers
is daarom niet zozeer een kwestie van democratische legitimatie als wel van
een verschil in bevoegdheden, en van het verschil in opkomst bij de verkiezingen
voor de Tweede Kamer en die voor de staten.Politiek gesproken is de armslag van onze Kamer beperkt, in elk geval
van die van de fracties die de regering steunen. Het vetorecht blijft een
uiterste middel. Formeel zijn er geen tussenwegen tussen zitten en opstaan,
tussen het voor en het tegen, zoals dat bij hoofdelijke stemmingen klinkt,
maar de praktijk is anders. De praktijk is het krijgen van toezeggingen dat
wensen van de Kamer alsnog zullen worden ingewilligd bij invoeringswet of
bij uitvoeringsregeling, of dat de wensen van deze Kamer extra aandacht zullen
krijgen bij de evaluatie. Dit zijn allemaal mogelijkheden, geen bij de Grondwet
geregelde bevoegdheden. Buiten grondwettelijke bevoegdheden zijn er altijd
nog vele mogelijkheden, nu ook in het staatsrecht de regel geldt dat alles
is toegestaan wat niet verboden is, zeker als het om volksvertegenwoordigingen
gaat. Een verdergaande mogelijkheid is dat ook de regering reparatie nodig
acht en de toezegging doet dat door de Kamer vastgestelde tekortkomingen met
bekwame spoed zullen worden opgeheven. Bij de laatste wijziging van de Provinciewet
en de Gemeentewet inzake de benoeming van de commissaris van de Koningin resp.
van de burgemeester werd reparatie toegezegd, niet omdat de betrokken minister
het zelf nodig vond, maar om een fractie die een lacune geconstateerd meende
te hebben, tegemoet te komen. Dat was dus het resultaat van gemeen overleg
en dat viel daarom binnen het grondwettelijke kader.De uiterste mogelijkheid is dat de minister of de regering zich uit overtuiging
geroepen voelt of zich door nood gedwongen ziet, aan de Kamer een novelle
toe te zeggen. Bij de zojuist genoemde beraadslagingen over de benoeming van
de burgemeester noemde een van de leden, de heer Van Thijn, het vragen om
een novelle in strijd met de Grondwet. Dit was een van de momenten waarop
het mij als voorzitter moeilijk viel, niet te interrumperen. Het feit dat
de Grondwet de mogelijkheid om een wetsvoorstel te wijzigen alleen aan de
regering of aan een of meer leden van de Tweede Kamer of van de Verenigde
vergadering toekent zolang een wetsvoorstel nog niet door de Tweede Kamer
dan wel door de Verenigde vergadering is aangenomen, belet de regering en
de Eerste Kamer om wijzigingen in een in behandeling zijnd wetsvoorstel aan
te brengen. Het ontbreken van deze bevoegdheid houdt echter geen verbod in,
langs de koninklijke weg van een geheel nieuw wetsvoorstel, dat wij novelle
noemen, alsnog bij voorbaat een wijziging aan te brengen in een nog niet aangenomen
wetsvoorstel. Wat niet verboden is, is toegestaan. Dit geldt niet alleen voor
het raadgevend correctief referendum en het burgemeestersreferendum, die net
zo min in de Grondwet worden genoemd als de novelle. Het indienen van een
novelle staat de regering vrij, net zozeer als het haar vrijstaat om een wetsvoorstel
in te dienen tot wijziging van een wel reeds aangenomen wetsvoorstel. Dit
laatste is bijvoorbeeld gebeurd bij de Algemene nabestaandenwet. Dat geschiedde
ook omdat de Eerste Kamer pas tot aanvaarding van het voorstel bereid bleek
als reparatie was toegezegd. Toen was er door het lange invoeringstraject
voldoende tijd voor reparatie; is die tijd er niet, dan kan aanhouding van
de stemming geboden zijn, opdat over het wetsvoorstel tegelijkertijd met de
novelle kan worden beslist. Het moet wel een uitzondering blijven, want het
uitgangspunt blijft dat er gegronde redenen moeten zijn alvorens verandering
te brengen in het product dat in gemeen overleg tussen regering en Tweede
Kamer tot stand is gebracht. Ik denk dat ik ook op dat punt geen andere mening
heb dan de voorzitter van de Tweede Kamer. Ik heb dan ook geen reden om achteraf
mijn brief van 4 juni 1991 aan de Tweede Kamer te amenderen. Dat zou hier
overigens ook niet meer mogelijk zijn.Met dit uitgangspunt en de praktijk van toezeggingen, zo nodig reparatiewetgeving
en een novelle als sluitstuk zie ik de noodzaak niet in van nog een nieuw
instrument. Ik zie de noodzaak dus niet in, maar ik zie wel de
bezwaren. Ik ga daar nu niet op in, want ik wil het controversiële karakter
van mijn afscheidstoespraak toch wel beperken. Bovendien wil ik niet de indruk
wekken, alles bij het oude te willen laten. Er moet wel degelijk wat veranderen.Zo adviseer ik om onze eigen werkwijze nog eens goed onder de loep te
nemen. Allereerst noem ik de begrotingsbehandeling. De griffier sprak hier
ook al over. Verleden jaar heb ik mede aan de hand van een notitie van de
griffier, die niet de waardering heeft gekregen die ze naar mijn oordeel verdiende,
voorstellen gedaan over het beraadslagen over bepaalde beleidsclusters met
een aantal ministers wier beleid van invloed is op die beleidsclusters. Ik
adviseer u, die voorstellen nog eens goed te overwegen. Daarbij dient echter
wel te worden vastgehouden aan de essentie van het budgetrecht als zijnde
een essentieel machtsmiddel van elke volksvertegenwoordiging. Zeker als het
terugzendrecht er mocht komen en als dat, zoals ik voorzie, leidt tot uitholling
van de invloed van de Eerste Kamer, zou het budgetrecht misschien nog wel
geactiveerd moeten worden om een minister tot de orde te roepen.Ik noem een voorbeeld van een mogelijk beleidsdebat met twee ministers.
Wij kennen het begrip "bestuurlijke sancties" in de vorm van boetes en verhogingen
bij de belastingheffing en de handhaving van verkeersregels. Ook de minister
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij heeft van de wetgever de bevoegdheid
gekregen om sancties op te leggen in de vorm van kortingen op schade-uitkeringen.
Toen hij van die bevoegdheid gebruik maakte, protesteerden leden van de Tweede
Kamer, ook uit mijn partij. Mijn vraag is nu of het uit een oogpunt van onafhankelijke
rechtshandhaving aanvaardbaar is dat de volksvertegenwoordiging zich mengt
in het opleggen van sancties en de hoogte daarvan. De scheiding der staatsmachten
is in ons land weliswaar minder rigoureus dan in de theorie van Montesquieu
en de praktijk van de Verenigde Staten, maar de beslissing over sancties pleegt
wel bij uitsluiting aan de onafhankelijke rechter toe te komen. Dat is ook
bij verkeersboetes het geval. Zou nu een beleidsdebat met de ministers van
Justitie en van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij over de gang van zaken
met de strafkortingen en de wenselijkheid van onafhankelijke beoordeling van
de op te leggen sancties, los van het door politieke overwegingen beïnvloede
optreden van leden van de Tweede Kamer, niet opnieuw de meerwaarde van een
tweekamerstelsel kunnen bewijzen? Dan zou bijvoorbeeld de wenselijkheid besproken
kunnen worden van een bestuursrechtelijk openbaar ministerie, dat in eerste
instantie de bestuursrechtelijke sanctie oplegt, met een mogelijkheid van
beroep op de rechter in plaats van op de politiek in die gevallen waarin de
gestrafte de sanctie bovenmatig vindt. Het voorbeeld van het bespreken van
veiligheidsbeleid met de ministers van Justitie, van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en van Defensie was in de notitie van de griffier al genoemd
en heeft intussen aan actualiteit gewonnen.Een tweede advies is misschien iets ingrijpender. Een gevaar dat de Eerste
Kamer bedreigt, is dat zij door het publiek steeds vaker wordt gezien als
een soort beroepsinstantie. Na aanvaarding van een wetsvoorstel door de Tweede
Kamer komen alsnog verontruste burgers of belangengroepen in het geweer en
doen een beroep op de Eerste Kamer om het voorstel te verwerpen. Dat leidt
echter meestal tot teleurstelling, zeker in de gevallen dat leden zich kritisch
over het wetsvoorstel uitlaten en in de media berichten verschijnen dat de
Eerste Kamer zich zal verzetten, waarna op grond van de gedachtewisseling
met de regering het wetsvoorstel alsnog, soms om politieke redenen, wordt
aanvaard.Ik stelde al voorop dat het aannemen van een door de Tweede Kamer aanvaard
wetsvoorstel het meest voor de hand liggende resultaat is van de behandeling
door de Eerste Kamer. Dat hoort ook het resultaat te zijn. Het tweekamerstelsel
heeft in een gedecentraliseerde eenheidsstaat als de onze niet tot doel het
werk van de Tweede Kamer nog eens over te doen. Wij hebben evenmin de taak
uit een regionale of provinciale gezichtshoek nog eens over een wetsvoorstel
te oordelen, zoals dat meestal wel de taak is van een senaat in een federatieve
staat. Wij – ik zei het vandaag al eerder en het wordt al vele jaren
uitentreuren herhaald – toetsen de door de Tweede Kamer aangenomen wetsvoorstellen
aan de Grondwet en verdragen en aan de overige beginselen van de rechtsstaat,
zoals consistentie met overige wetgeving, uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid
en draagvlak. Daar moeten wij ons dan ook aan houden en niet de indruk wekken
dat wij een instantie van hoger beroep zijn, waar alle feiten nog eens opnieuw
bekeken en gewogen worden.In onze rechtspraak kennen wij het systeem van twee feitelijke instanties
met uiteindelijk een derde instantie, de Hoge Raad. De Hoge Raad stelt de
feiten niet meer opnieuw vast, maar is gebonden aan hetgeen de feitelijke
rechter omtrent de feiten heeft vastgesteld. De Hoge Raad toetst de uitspraak
van de feitelijke rechter aan het recht en beslist dan of die uitspraak stand
houdt of wordt gecasseerd. Zo zou ook de Eerste Kamer nadat regering, Raad
van State en Tweede Kamer gesproken hebben, niet de indruk moeten wekken dat
zij de wetsvoorstellen nog eens geheel van voren af aan behandelt. Zij zou
duidelijk moeten maken dat zij het door de Tweede Kamer aanvaarde wetsvoorstel
toetst aan de eerder genoemde criteria, waarvan maatschappelijk draagvlak
er overigens één is.Daarom was er voor mij de laatste vergadering voor het zomerreces tegelijkertijd
een hoogtepunt en een dieptepunt. Een hoogtepunt omdat op hoog niveau, geheel
in overeenstemming met de taak van de Kamer zoals ik die zojuist heb omschreven,
met de regering van gedachten werd gewisseld over het raadgevend correctief
referendum en over de benoeming van de burgemeester en de commissaris van
de Koningin. Daarbij speelde de relatie tussen wetgeving en Grondwet een rol.Dieptepunt was in mijn beleving de behandeling van de gemeentelijke herindeling
van Den Haag en omstreken. Niet omdat in verschillende fracties leden in afwijking
van hun eigen opvatting met de meerderheid van hun fracties meestemden; voor
bij de VVD en D66 en tegen bij het CDA. Dat is namelijk, anders dan het daarna
door sommigen werd opgedist, een vrij normale gang van zaken. De meeste leden
van deze Kamer zijn op de door hun partij vastgestelde lijst tot lid van deze
Kamer gekozen met als doel, gezamenlijk met de medeleden van
hun fractie zoveel mogelijk invloed uit te oefenen. Dat vereist dat een fractie
als eenheid optreedt. Dat is dan ook de regel. Bij gewetenskwesties of beginselvragen
komt het bij wijze van uitzondering wel voor, dat ieder lid zijn eigen geweten
of opvatting mag laten prevaleren boven de loyaliteit aan de fractie. Mijn
bezwaar was echter dat te veel de indruk is ontstaan alsof het de taak van
deze Kamer zou zijn om nog eens tot in details vast te stellen, welke alternatieve
wellicht beter waren geweest. Dat is bij uitstek de taak van de Tweede Kamer.
Wij beoordelen slechts het voorstel zoals het er ligt, dus na de aanvaarding
door de Tweede Kamer. De grondwettigheid stond vast. Ik wijs op artikel 123.
Verdragen speelden geen rol. Te handhaven valt er na aanvaarding niets. Draagvlak
was er bij de meeste Hagenaren wel en bij de meeste inwoners van de omliggende
gemeenten niet. En dat is inherent aan herindelingsvoorstellen met een annexatiekarakter.
De behandeling door deze Kamer maximaliseerde de ongerechtvaardigde illusie
bij de tegenstanders in de samenleving dat de Eerste Kamer met een betere
oplossing zou kunnen komen en maximaliseerde dus vervolgens de teleurstelling,
toen het voorstel werd aanvaard. Dat schaadt het aanzien van de politiek en
van de Eerste Kamer.Het bestaan van een terugzendrecht – ik kan het toch niet laten –
zou de zaak alleen nog maar verergerd hebben. Volgens de reflecties van de
vorige minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zou na het tegenstemmen
van meer dan de helft, maar minder dan twee derden het wetsvoorstel opnieuw
door de Tweede Kamer behandeld moeten worden. Als de VVD- en D66-leden die
tegen het voorstel waren, daar ook daadwerkelijk tegen zouden hebben gestemd,
wat bij het bestaan van een terugzendrecht misschien ook nog wel gebeurd zou
zijn, zou het voorstel met een stemverhouding 37-36 zijn teruggezonden. De
Tweede Kamer zou dan begin van deze maand in tweede lezing het wetsvoorstel
opnieuw hebben aanvaard. Ik twijfel daar niet aan. Nu heeft de gehele Staten-Generaal
de verantwoordelijkheid voor de beslissing genomen. Bij terugzending zou de
volle last bij de Tweede Kamer hebben gelegen. De Eerste Kamer heeft nu die
medeverantwoordelijkheid gedragen en zou bij een terugzendrecht ogenschijnlijk
schone handen hebben gehad maar een stuk van haar meerwaarde hebben verloren.
Bovendien, een politiek van schone handen is een vorm van staatkunde die ik
niet kan waarderen.Ik zou derhalve de Kamer ernstig in overweging willen geven af te zien
van openbare behandeling van die wetsvoorstellen waarvan bij de schriftelijke
voorbereiding is gebleken dat zij ondanks mogelijke maatschappelijke bezwaren
wél voldoen aan de bekende criteria waaraan de Eerste Kamer pleegt
te toetsen. Bij herindelingsvoorstellen – die hier nogal eens sneuvelen –
zal dat doorgaans het geval zijn. Mammoetfusies als tussen Enschede en Hengelo
kunnen altijd nog met een beroep op de inconsistentie met de bestaande herindelingspraktijk
daaraan worden getoetst.Mijn laatste advies – en daarbij keer ik terug tot het begin van
dit betoog – betreft een veel verdergaande bemoeienis van deze Kamer
met de verdere Europese eenwording en samenwerking. In juli bezocht ik de
nationale raad van Slovenië, een land dat heel hard werkt om te voldoen
aan alle toetredingscriteria inclusief de EMU en invoering van de euro. Met
ongelooflijk enthousiasme en praktijkgericht idealisme werken de politici
van dat land – ik sprak ook met de dynamische voorzitter van de kamer
van afgevaardigden – aan hun toekomst in Europa. Het werk van allen,
en niet alleen van een klein groepje Europaspecialisten, is gericht op toetreding
tot de Europese Unie.Begin deze maand bezocht ik Madrid als gast van de voorzitter van de senaat.
Europa is, uiteraard naast de bestrijding van het terrorisme waaronder het
land gebukt gaat, voor allen die ik sprak – senatoren, de minister van
Buitenlandse Zaken, de voorzitter van Kamer van afgevaardigden en de voorzitter
van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van die Kamer – hét
onderwerp van gesprek. Met groot enthousiasme bereidt eenieder het Spaanse
voorzitterschap van de Europese Unie voor dat op 1 januari 2002 ingaat. De
conferentie van parlementsvoorzitters van lidstaten van de Europese Unie en
van het Europese Parlement van 13 tot 15 september te Stockholm is na de terroristische
aanvallen op de Verenigde Staten uitgesteld maar zou mede gewijd zijn aan
de rol van de volksvertegenwoordigingen bij de uitbreiding en bij de hervorming
van de Europese instituties. Het is onvoldoende als deze onderwerpen alleen
maar leven bij de Europaspecialisten en de leden van de JBZ-commissie en Kamervoorzitters
alsmede degenen die hen terzijde staan zoals het bureau EBEK (Europees bureau
Eerste Kamer) en de griffier. Het is toch ook de taak van deze Kamer beleid
en wetgeving te toetsen aan verdragen? Daartoe behoren zeker de verdragen
die de Europese samenwerking en eenwording betreffen. Elk wetsvoorstel moet
daarom ook aan het kader van de Europese samenwerking worden getoetst.Ik houd rekening met een heftige en mogelijk langdurige strijd van de
Verenigde Staten en de Westerse democratieën tegen fundamentalistische
terroristen. Daarbij zullen onze democratische beginselen en de fundamenten
van de rechtsstaat op de proef worden gesteld. Dat vereist een sterk Europa,
dat zich niet mag afsluiten van de volkeren van Midden- en Oost-Europa die
pas kort en soms nog niet volgens deze beginselen en fundamenten worden bestuurd;
een sterk democratisch Europa dat zich ook niet mag afsluiten van de landen
daarbuiten die nog niet volgens die beginselen en fundamenten worden bestuurd.
In die periode is inzet van allen nodig die in die beginselen en fundamenten
geloven. Europa is té belangrijk om er niet ook zelf aan te werken.De Tweede Kamer, bezet met de politiek van elke dag, bespreekt wekelijks
de agenda voor de volgende week in Brussel. De Eerste Kamer kan een bijdrage
leveren aan de meerwaarde van het tweekamerstelsel door zich fundamenteel
op Europa te beraden en een toekomstvisie te ontwikkeling. De ondersteuning
is er. Het woord is aan u, want ik neem afscheid. Dat doe ik niet omdat ik
op het werk van de Eerste Kamer ben uitgekeken; ik doe het wel met weemoed,
omdat ik in de meerwaarde van het tweekamerstelsel geloof en ik het bekleden
van het voorzitterschap altijd boeiend en inspirerend heb gevonden. Gaarne
had ik de discussies over de Eerste Kamer zelf en de ontwikkelingen in Europa
nog vanuit deze stoel gevolgd. Als voorzitter was ik verantwoordelijk voor wat mijn voorganger noemde:
het bewaken van de kwaliteit en de voorspelbaarheid van de procedure. In een
democratie dient de procedure voorspelbaar te zijn, opdat alle partijen tot
hun recht kunnen komen. Ik hoop die taak naar behoren te hebben vervuld. Ik
heb die taak vervuld met de steun van de twee ondervoorzitters. Van hen neem
ik in het bijzonder afscheid. Met hen heb ik in de Huishoudelijke commissie
en bij consultaties daarbuiten met veel plezier samengewerkt. Hun aanwezigheid
en hun betrokkenheid gaf mij vaak de gelegenheid mijn mening aan de hunne
te toetsen. In de tijd waarin ik de regering in Brussel mocht vertegenwoordigen
bij de conventie die was belast met de opstelling van het Handvest van de
grondrechten voor de Europese Unie, heb ik wel een beroep op hen gedaan mij
in de Kamer te vervangen en voor die samenwerking zeg ik hun gaarne dank,
zowel Peter Boorsma als Erik Jurgens.De eerste ondervoorzitter, Peter Boorsma, heeft vandaag aangekondigd tegelijk
met mijn aftreden zijn functie neer te leggen. Hij doet dat vanwege onze lotsverbondenheid.
Een voorzitter staat soms alleen voor beslissingen die van groot belang kunnen
zijn voor het reilen en zeilen van de Kamer. Het is dan een grote steun wanneer
hij kan terugvallen op de ondervoorzitters. Beiden gaven blijk van een heldere
kijk en van menselijk inzicht. De financiële expertise van Peter Boorsma,
maar ook zijn ervaringen in de universitaire wereld waren mij in het bijzonder
tot steun. Ik heb Peter Boorsma als persoon door zijn betrokkenheid en hulpvaardigheid
zeer leren waarderen. Zijn belangstelling voor de buitenlandse contacten heeft
ook voor hem het ondervoorzitterschap tot een waardevolle functie gemaakt.
Ik begrijp daarom zeer wel dat het hem moeilijk valt die functie neer te leggen,
maar de politieke afspraak die op 8 juni 1999 aan deze Kamer is meegedeeld,
impliceert inderdaad lotsverbondenheid. Dat Peter Boorsma wat het voortzetten
van zijn Kamerlidmaatschap betreft zijn lot in eigen hand heeft gehouden,
siert hem. Heel veel dank voor de gegeven steun.Geachte medeleden, het ga u allen wel.(Applaus)Sluiting 16.50 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20012002-2-19.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl