Behandeling van het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling in de Bommelerwaard (25655)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 1859-1882

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

28-09-1998

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 37, pagina 1859-1882

08-09-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25655Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling in de Bommelerwaard (25655)Pagina 1859-1882
Noot met rapport van de Commissie tot onderzoek van de geloofsbrief van mevr. T.A. Maas-de BrouwerPagina 1888-1888
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 8 september 1998)Pagina 1882-1887
Behandeling van de volgende voorstellen van de commissie voor de Verzoekschriften: - adres van G.J.C. Paymans te Drunen betreffende de handelwijze van de belastingdienst (gedrukt stuk Eerste Kamer 1997-1998, nr. XLVI); - adres van B. Roeper te Amsterdam betreffende gedeeltelijke kwijtschelding van een aanslag inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen (gedrukt stuk Eerste Kamer 1997-1998, nr. XLVII); - adres van C.L. te T. betreffende kwijtschelding van een vordering van de ouderbijdrage voor uit huis geplaatste pleegkinderen (gedrukt stuk Eerste Kamer 1997-1998, nr. XLVIII); - adres van H.L. te S. betreffende kwijtschelding van aanslagen inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen (gedrukt stuk Eerste Kamer 1997-1998, nr. XLIX); - adres van G. Veldhuis te Arnhem betreffende een betalingsregeling voor een aanslag inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen (gedrukt stuk Eerste Kamer 1997-1998, nr. L); - en nog een aantal adressenPagina 1858-1858
Lijst van besluiten (dinsdag 8 september 1998)Pagina 1882-1882
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Goedkeuring van het op 14 maart 1997 te Tallinn tot stand gekomen Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Estland tot het vermijden van dubbele belasting en het voorkomen van het ontgaan van belasting met betrekking tot belastingen naar het inkomen en naar het vermogen, met Protocol (Trb. 1997, 98 en 262) (25683); - Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (VII) voor het jaar 1998 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (25977); - Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 1998 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (25985); - en nog vijf andere wetsvoorstellen (26038, 26039, 26041, 26042, 26067)Pagina 1858-1859
Presentie en opening (dinsdag 8 september 1998)Pagina 1857-1858

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 117 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Gemeentelijke
herindeling in de Bommelerwaard (25655).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Gemeentelijke herindelingen plegen emoties op te roepen. Voor
wie waarde hecht aan de betrokkenheid van de burger bij het openbaar bestuur
is dat een goede zaak. In het geval van de Bommelerwaard lijkt het er meer
op, dat na 18 jaar hangen en wurgen, na 18 jaar van pressie, van loze beloften
en van voorstellingen die niet bleken te kloppen, een sfeer van berusting,
van vermoeidheid en onvermijdelijkheid is ingetreden, van een gelopen race
waaraan toch niets meer te veranderen is. Dat is geen goede zaak.Voorzitter! De gemeente vormt de kleinste eenheid van integraal bestuur.
Voor de burger een soort bestuurlijke woning, waarmee hij zich kan identificeren
en die voor hem een herkenbaar referentiekader vormt. Gemeenten zijn niet
op de tekentafel ontworpen en van bovenaf in het leven geroepen, maar historisch
gegroeid. Herinneringen aan gemeenschappelijk gedeeld lief en leed scheppen
vaak generaties lange banden. De minister weet uit eigen ervaring in zijn
vorige functie hoe heftig de burger kan reageren als de integriteit van de
stad waarin hij zich thuis voelt, wordt bedreigd.Voorzitter! Voor ons is dit voldoende reden om uiterst zorgvuldig om te
gaan met bestaande gemeenten. Voldoende reden ook voor een grote dosis gezond
wantrouwen ten aanzien van tekentafelbenaderingen, waarin hele landsdelen
op de schop worden genomen, vaak met vooropgezette ideeën en met gebruik
van stereotiepe vormen van onderbouwing. Collega Boorsma heeft daar bij voorgaande
herindelingsplannen op gewezen, en onze opvatting is sindsdien niet gewijzigd.
Want gemeentelijke herindeling dreigt langs die weg een soort geloofsartikel
te worden: herindeling moet. Hoe meer je het herhaalt, hoe meer mensen het
gaan geloven.Voorzitter! Zeker, er kunnen goede redenen zijn om bestaande gemeenten
op te heffen en samen te voegen. Maar die redenen moeten wel geëxpliciteerd,
getoetst en gewogen worden. Wat denkt men met de herindeling te bereiken?
Welke problemen, welke knelpunten hoopt men ermee op te lossen? Hoe kijkt
de bevolking zelf tegen die problemen aan? En dan het beginsel van de proportionaliteit.
Gemeentelijke herindeling behoort tot de zwaarste middelen. Hadden de problemen
mogelijk met minder ingrijpende maatregelen kunnen worden opgelost?Voorzitter! Wij zijn niet ver gekomen toen wij de vorige bewindsvrouwe
dit soort vragen stelden. Wat antwoordde zij op onze vragen? 'Mogelijke knelpunten
zijn niet het leidend uitgangspunt geweest, maar de ontwikkelingen in de toekomst.
Vanwege de toenemende complexiteit van de samenleving in zijn algemeenheid
dienen de gemeenten voor die toekomst voldoende te zijn toegerust om alle
taken te vervullen.' Gewezen werd ook op 'het groeiende takenpakket, waarmee
de gemeenten te maken krijgen als gevolg van de decentralisatie van rijkstaken'.Voorzitter! Bij elk herindelingsvoorstel zou een dergelijke onderbouwing
als rijkelijk vaag en stereotiep moeten worden beschouwd. In het geval van
de Bommelerwaard is een dergelijke vaagheid nog verbazingwekkender. Wat is
het geval? Reeds achttien à twintig jaar geleden werd gemeend, dat
herindeling van de Bommelerwaard nodig was om de nodige bestuurskracht te
garanderen. Reeds vijftien jaar of langer zijn we bezig met decentralisatie
en vergroting van het gemeentelijk takenpakket. Men zou dus mogen verwachten,
dat na achttien jaar stagnatie in de herindelingsplannen de problemen en knelpunten
tot crisishoogte gestegen zijn, althans benoemd en geëxpliciteerd zouden
moeten kunnen worden. Dat blijkt niet het geval te zijn en dat maakt ons wantrouwig.
In deze situatie is straks, achteraf, niet goed vast te stellen of de herindeling
de gewenste vruchten heeft afgeworpen. We weten namelijk niet welke vruchten
we hadden verwacht.Voorzitter! Het is vandaag de eerste keer dat we de bewindsman hier ontmoeten.
Ik wil van die gelegenheid gebruik maken om hem natuurlijk allereerst namens
onze fractie welkom te heten en hem veel zegen bij het uitoefenen van zijn
nieuwe taken toe te wensen. Ik wil hem echter ook uitnodigen om ons zijn beleidsvisie
te geven op de gemeentelijkeherindelingsproblematiek in wat bredere zin. Ja,
allereerst natuurlijk de vraag waarom hij de voorgestelde herindeling van
de Bommelerwaard nodig acht, maar vervolgens willen wij ook weten door welke
uitgangspunten en criteria hij zich zal laten leiden bij het herindelingsbeleid
in de zojuist begonnen kabinetsperiode.Het is al weer enige tijd geleden, dat wij het getalscriterium als leidend
uitgangspunt hebben laten vallen. Terecht, omdat er geen lineair verband bestaat
tussen inwoneraantal enerzijds en bestuurskracht en bestuurskwaliteit anderzijds.
Soms zou men denken, dat eerder het omgekeerde het geval is. Maar door welke
uitgangspunten en criteria dienen wij ons dan te laten leiden? Deelt de bewindsman
ons uitgangspunt, dat men alleen tot gemeentelijke herindeling dient over
te gaan als aantoonbare problemen en knelpunten, die van gemeente tot gemeente
en van regio tot regio sterk kunnen verschillen, daartoe nopen en als die
problemen en knelpunten niet met minder ingrijpende maatregelen kunnen worden
opgelost? Zo neen, welke uitgangspunten zijn voor hem dan doorslaggevend?Hoeveel gewicht kent hij toe aan de mening van de bevolking in de betrokken
gemeenten en aan welke eisen dient de raadpleging van die bevolking te voldoen?
Welk gewicht kent hij toe aan de mening van de lokale bestuurders? En hoe
groot moet hun keuzevrijheid zijn om nog als valabel uitgangspunt te dienen?Terugkerend naar de Bommelerwaard zal men ons ongetwijfeld tegenwerpen,
dat de gemeentebesturen toch maar ingestemd hebben met het nu voor ons liggende
plan. Van die gemeentebesturen zijn er in een later stadium slechts twee spijtoptanten
geworden. Je moet als Eerste-Kamerlid van goeden huize komen om je tegen zo'n
lokale keuze te verzetten. Dat is ook zo. Maar wie zijn oor te luisteren legt,
kan zich niet aan de indruk onttrekken dat stevige druk is
uitgeoefend, onvervulde financiële toezeggingen zijn gedaan en de keuzevrijheid
voor de lokale bestuurder waarschijnlijk niet zoveel groter was dan tussen
het kwaad van één grote gemeente Bommelerwaard en het mindere
kwaad van twee gemeenten. Hoe meer zich dat soort massage voordoet hoe minder
betrouwbaar de lokale standpunten worden als beleidsbepalend kompas.Voorzitter! Ik zou ook graag vernemen wat de visie van de minister op
de financiële aspecten van het herindelingsbeleid is. Verwacht hij zodanige
schaalvoordelen van de samenvoeging van gemeenten, dat eenzelfde takenpakket
tegen lagere kosten kan worden behartigd? Of zijn er inmiddels voldoende aanwijzingen
dat eerder het omgekeerde moet worden verwacht en dat de nieuwe grotere gemeente
bijna altijd duurder is dan de oude gemeenten tezamen?Terugkerend naar de Bommelerwaard, moet deze vraag op grond van de nu
bekende gegevens in laatstgenoemde zin worden beantwoord. De twee nieuw te
vormen gemeenten zullen een hoger kostenniveau kennen dan de acht op te heffen
gemeenten tezamen.Om met het minst dramatische geval te beginnen: blijkens een recente kosten-batenanalyse
zal de nieuw te vormen gemeente Maasdriel na het aflopen van de gewenningsbijdrage
een structureel tekort hebben van ongeveer 2 mln. Een deel daarvan is het
gevolg van de lagere uitkering uit het Gemeentefonds – dat zijn dus
geen hogere kosten maar lagere inkomsten – maar een substantieel deel
zijn structurele tekorten die voortvloeien uit het niet vergoeden van de frictiekosten
die verbonden zijn aan de herindeling. Een substantiële verhoging van
de onroerendezakenbelasting wordt onvermijdelijk.Dramatischer is ongetwijfeld de positie van de nieuw te vormen gemeente
Zaltbommel. Allereerst al omdat het gehele besluitvormingsproces ontsierd
werd door financiële misinformatie en gebrek aan financiële openheid.
Gemeenten werden over de streep getrokken door het vooruitzicht op substantiële
financiële bijdragen die korte tijd later verdampt waren. De provincie
gaf daarenboven de verzekering dat de nieuw te vormen gemeente Zaltbommel
een gezonde financiële basis zou hebben. Een oordeel dat door de staatssecretaris
werd overgenomen.De Tweede Kamer was al met de behandeling van de herindeling begonnen
toen plotseling bekend werd dat Zaltbommel al jaren met tekorten kampt en
dat het onderhoud op een reeks van objecten achterloopt. Deze zaken moeten
bij de provincie al enige tijd bekend zijn geweest, tenzij men heeft zitten
slapen. Als de financiële informatie over de Bommelerwaard al zo weinig
accuraat was, vraagt men zich af, hoe accuraat en zorgvuldig is dan de rest
van het besluitvormingsproces geweest?De gemeente Zaltbommel vroeg op grond van vermelde problemen om een aanvullende
bijdrage ex artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet. De afloop ervan
is ons bekend. En natuurlijk zijn wij gelukkig met de toekenning van zo'n
bijdrage, in dit geval van bijna 17 mln., zodat de oude tekorten kunnen worden
gedekt en het achterstallig onderhoud kan worden ingelopen. Daarmee wordt
de gemeente schoon opgeleverd, jawel, maar is de financiële problematiek
van Zaltbommel in haar huidige vorm in de komende jaren nog niet opgelost
en is het evenwicht tussen inkomsten en uitgaven en kosten nog niet verzekerd.Die zaak wordt een kwestie van beleid, van keuzen maken door de nieuwe
gemeente, zoals de inspectie Financiën opmerkt, en daarmee wordt dan
tevens een wissel op de toekomst getrokken. Daarbij komen dan nog twee andere
lasten: de niet onaanzienlijke frictiekosten van de herindeling die niet langer
worden vergoed en die evenals in Maasdriel tot structurele tekorten zullen
leiden, en de lagere uitkering uit het Gemeentefonds. Het lijkt haast onvermijdelijk,
gezien de huidige tarieven en tariefstructuur van de onroerendezakenbelasting
in de drie gemeenten, dat deze lasten in onevenredige mate bij de huidige
gemeenten Brakel en Kerkwijk zullen neerslaan. Beide gemeenten protesteren
met enig recht tegen deze diep ingrijpende financiële consequenties,
deze cumulatie van lasten, waarvan ze enkele jaren geleden nog geen vermoeden
konden hebben, mede als gevolg van de inaccurate voorlichting van de provincie.
Ik zou het op hoge prijs stellen als de minister in zijn antwoord punt voor
punt zou willen ingaan op de motie van de gemeenteraad van Brakel van 26 augustus
jongstleden en op de daarbij gevoegde bijlagen en als hij ons zou willen vertellen
wat hij denkt te doen om de problemen van beide gemeenten op te lossen of
te verzachten.Voorzitter! Ten slotte nog een vraag die op zichzelf losstaat van de Bommelerwaard
maar die meer te maken heeft met het herindelingsbeleid in zijn algemeenheid.
Ik wees er reeds op dat het getalscriterium als basis voor het herindelingsbeleid
terecht is losgelaten. Wat daarvan zij, dat criterium was in ieder geval gefocust
op de blijvende levensvatbaarheid van de kleine gemeenten. Sindsdien is de
aandacht merkbaar verschoven naar de problemen van de grote of grotere gemeenten:
gemeentelijke herindeling als oplossing van de stadsproblematiek. De stedelijke
belangen zijn zeker legitiem en het behoud van de stedelijke vitaliteit is
zeker van groot belang, maar even legitiem zijn de belangen van het platteland,
van het sociale en culturele leven van kleine kernen en dorpen. Het gevaar
van de huidige benadering is dat niet alleen de aandacht, maar ook de middelenallocatie
te eenzijdig gericht wordt op de eerstgenoemde belangen, met verwaarlozing
van de laatstgenoemde. Is de minister het met ons eens dat hier een evenwicht
in de behartiging van uiteenlopende belangen in acht genomen moet worden?Als gemeentelijke herindeling dan op zwaarwegende gronden onvermijdelijk
wordt geacht, zou elk voorstel expliciet aandacht aan dat evenwicht moeten
geven en voorzieningen moeten treffen om door binnengemeentelijke decentralisatie,
door middel van dorps- en wijkraden en door andere middelen, zoveel mogelijk
het sociale en culturele leven van de op te heffen gemeenten in stand te houden.
Is de minister het met deze benadering eens?Voorzitter! Onze beoordeling van het herindelingsvoorstel Bommelerwaard
moest noodzakelijkerwijs kritisch tot zeer kritisch zijn. Wij staan hierin
zeker niet alleen. 'Recente studies dragen steeds meer materiaal aan', zo
schreef prof. Elzinga op 22 mei in Binnenlands Bestuur, 'op basis waarvan
kan worden geconstateerd dat herindeling meer nadelen dan voordelen heeft.' Wij worden zeker ook niet overtuigd door pleidooien voor
een snelle instemming omdat er al zo lang over is gedelibereerd, al zo veel
tijd en energie in is geïnvesteerd en al zo veel voorbereidingen zijn
getroffen, dat nu eindelijk de kogel maar eens door de kerk moet. De kwaliteit
van een voorstel is immers niet noodzakelijkerwijs beter naarmate er langer
over is gesteggeld. Niettemin schorten wij ons eindoordeel op tot wij kennis
hebben kunnen nemen van de verdediging door de minister. Ik zie zijn antwoorden
op de door ons gestelde vragen dan ook met belangstelling tegemoet.Mevrouw Linthorst (PvdA):Voorzitter! Ik wil allereerst mijn collega Stoffelen bedanken. Hij heeft
de voorbereidende behandeling van dit wetsvoorstel gedaan. Helaas kan hij
niet bij de plenaire behandeling aanwezig zijn en daarom voer ik in zijn plaats
het woord.Gemeentelijkeherindelingsvoorstellen zijn in de afgelopen periode in deze
Kamer niet altijd met groot enthousiasme ontvangen. Wij kunnen ons dan ook
aansluiten bij het betoog van de heer Van Dijk. In eerdere bijdragen hebben
wij ook al eens aangetekend dat grootschaligheid naar onze mening geen doel
in zichzelf kan zijn. Wij hebben ook al eens opgemerkt dat de overheid zeer
terughoudend zou moeten zijn in het overhoop halen van bestaande gemeenschappen
die goed functioneren. In veel gevallen valt een gemeente samen met een gemeenschap.
Dit wordt in ieder geval door de inwoners van die gemeente zo ervaren. Voorts
hebben wij eerder te kennen gegeven dat wij wel eens wat meer in den brede
met de toenmalige verantwoordelijke staatssecretaris van gedachten zouden
willen wisselen over de inrichting van het binnenlands bestuur. Maar tot nu
toe is dat niet echt gelukt. Wij zouden het zeer op prijs stellen als wij
nu wel een open discussie zouden kunnen voeren over de inrichting van het
binnenlands bestuur en de rol van de gemeentelijke herindeling daarbij. Wij
zullen dat niet doen bij dit wetsvoorstel, maar misschien kan het gebeuren
bij het beleidsdebat Binnenlandse Zaken. Het onderhavige wetsvoorstel draagt
immers erg de sporen van het beleid van het vorige kabinet.Het is zelfs zo dat dit wetsvoorstel al aanvaard zou zijn geweest, ware
het niet dat er een financieel probleem was opgedoken. Dat heeft geleid tot
uitstel. De documentatie van het comité Brakel en Kerkwijk was werkelijk
erg goed. Men heeft nuchter en overtuigend aangetoond dat zeer zorgelijke
consequenties het gevolg zouden kunnen zijn van de samenvoeging. Deze argumenten
waren zo overtuigend dat deze Kamer die brieven aan het kabinet heeft voorgelegd.
De kernvraag daarbij was of Zaltbommel voor het jaar 1998 aanvullende steun
uit het Gemeentefonds zou krijgen.Het onderzoek door de inspectie Financiën leidt tot de conclusie
dat de tekorten van Zaltbommel incidenteel van aard zijn en veroorzaakt zijn
door incidentele tegenvallers. Geadviseerd wordt, een aanvullende uitkering
te verstrekken van bijna 17 mln. Met die steun wordt de gemeente dan schoon
opgeleverd.Omdat een snelle parlementaire behandeling gewenst was, is een spoedprocedure
gevolgd. Zowel de snelheid waarmee gewerkt is als ook het resultaat van de
procedure verheugt ons. Het zou erg slecht zijn geweest als een herindeling
tot stand was gekomen waarbij een gemeente andere gemeenten in de financiële
rampspoed had meegetrokken.Een feit blijft dat ook die toezegging van bijna 17 mln. de kou voor Brakel
en Kerkwijk niet echt uit de lucht heeft genomen. De vrees bestaat dat de
aanvullende uitkering niet voldoende zal blijken te zijn om Zaltbommel echt
blijvend schoon op te leveren. Daarnaast bestaat er onvrede – de heer
Van Dijk wees daar ook al op – omdat de tegemoetkoming in de zogenaamde
frictiekosten waarvan bij de eerste herindelingsvoorstellen nog mocht worden
uitgegaan, inmiddels is vervangen door een veel lagere gewenningsbijdrage.
Dat betekent voor de inwoners van Brakel en Kerkwijk dat er niet zoals zij
verwachtten een fikse financiële vooruitgang komt, maar dat zij geconfronteerd
zullen worden met een substantiële lastenverzwaring. Het is niet zo gek
dat de besturen van die gemeenten het gevoel hebben een kat in de zak te hebben
gekocht.De Tweede Kamer heeft bij motie gevraagd, de uitvoering van de gewenningsbijdrage
te betrekken bij het eerstvolgende monitorrapport over de nieuwe Financiële-verhoudingswet.
Wij hebben daar een aantal vragen over. Kan de minister zeggen wanneer die
monitoring ingaat? Is het niet mogelijk dat de financiële gevolgen van
de herindeling van de Bommelerwaard expliciet onderdeel uitmaken van de monitoring
en dus van het begin af aan gevolgd worden? Als uit de resultaten van de monitoring
zou blijken dat de financiële situatie veel somberder is dan nu verwacht
wordt, is de minister dan bereid, de hoogte van de aanvullende uitkering opnieuw
in overweging te nemen?Mijnheer de voorzitter! Als de gemeentelijke herindeling van de Bommelerwaard
op 1 januari 1999 in werking moet treden, dan moet deze Kamer vandaag een
positief besluit nemen. In het licht van hetgeen ik straks heb gezegd, namelijk
dat dit voorstel eigenlijk al aangenomen zou zijn geweest, zullen wij daaraan
meewerken. Het zal ons echter een lief ding waard zijn als de minister wil
toezeggen dat hij op het punt van de financiën de vinger aan de pols
zal houden en op korte termijn met ons alsnog het fundamentele debat over
het binnenlands bestuur wil voeren.De heer Hessing (D66):Mijnheer de voorzitter! Het doet mij buitengewoon veel genoegen, vandaag
met deze minister in deze Kamer van gedachten te kunnen wisselen. Ik weet
niet of het zijn parlementaire vuurdoop is. Als dat het geval is, wens ik
hem veel sterkte bij het uitoefenen van zijn ambt en de verdediging van wetsvoorstellen
in deze Kamer meer in het bijzonder.Voorzitter! In de editie van 3 september jongstleden van het nieuwsblad
voor de Bommelerwaard, nog als passend De Toren geheten, wordt melding gemaakt
van een onderzoek van een reclame- en marketingbureau. Uit dit onderzoek komt
naar voren dat de inwoners van Zaltbommel zich niet druk maken over de op
handen zijnde herindeling. Maar liefst een kwart van de inwoners van Zaltbommel
weet niet eens dat er een wetsvoorstel tot tweedeling van de Bomme lerwaard
bestaat. Van de mensen die het wetsvoorstel wel kennen, heeft maar liefst
58,3% er geen mening over. Een dergelijk bericht relativeert het gewicht dat
aan herindelingen moet worden toegekend toch enigszins. Als het gaat om betrokkenheid
en emoties die bij herindelingen een rol spelen, hebben wij dat wel eens anders
meegemaakt. Maar daar moet wel aan worden toegevoegd, dat deze gevoelens en
emoties voor de andere gemeenten in de Bommelerwaard nadrukkelijk anders liggen.Mijn fractie hecht eraan thans een enkele opmerking te maken over de inhoud
van het herindelingsvoorstel en separaat over de financiële perikelen,
met daaraan gekoppeld de toezichtsfunctie van de provincie.Voorzitter! Als het gaat over de inhoud van het voorliggende voorstel,
betreurt mijn fractie het dat niet direct de stap is gezet naar de vorming
van één gemeente in de Bommelerwaard. Dat bleek helaas een brug
te ver. De argumenten die voorliggen om één gemeente te realiseren,
vormen in onderlinge samenhang bezien, toch een sterker bod dan de keuze voor
tweedeling die nu voorligt. Het gaat dan in het kort om de volgende punten: - de Bommelerwaard vormt een herkenbare sociaal-geografische eenheid met
een sterke interne samenhang;- de ruimtelijke overeenkomsten tussen
de inliggende kernen zijn groot;- de bestuurskracht van één
gemeente is evident groter; het gaat dan onder meer om de vorming van een
sterkere ambtelijke organisatie, met de mogelijkheid van meer specialisatie
voor de taakuitoefening en de dienstverlening aan de burgers;- de
mogelijkheid om het gehele gebied van de Bommelerwaard integraal te besturen.Kortom, evenzoveel argumenten die krachtig wijzen in de richting van de
vorming van één gemeente. Echter, uiteindelijk is gekozen voor
een tweedeling, waarbij vooral een rol heeft gespeeld het argument van de
fysieke afstand tussen burger en bestuur. Ook het gegeven dat vijf van de
acht gemeenten deze variant steunden, was in ieder geval voor de provincie
van gewicht. De regering heeft het voorstel van de provincie gevolgd.Toegegeven, het argument van de afstand tussen burger en bestuur speelt
natuurlijk een rol, maar het belang daarvan moet niet worden overtrokken,
want in laatste instantie zou dat argument tot de constatering moeten leiden
dat herindeling maar helemaal achterwege moet blijven omdat met herindeling
per definitie ingeleverd moet worden op dit punt. En dat in de Bommelerwaard
de stap van twee gemeenten naar één gemeente vooral op dat punt
moet sneuvelen, vindt mijn fractie niet echt overtuigend.En dan het argument van het draagvlak. Het is inderdaad zo dat het voorstel
van de tweedeling met een neuslengte gewonnen heeft. De gemeenten Ammerzoden,
Kerkwijk en Zaltbommel met in totaal 22.000 inwoners hebben zich voor één
nieuwe gemeente verklaard. De overige vijf gemeenten (Brakel, Hedel, Heerewaarden,
Maasdriel en Rossum) met in totaal 25.000 inwoners zijn voor een tweedeling.
Maar het is nog maar de vraag of déze verhoudingen, die toch redelijk
in evenwicht zijn, de toch stevige argumenten voor één gemeente
opzij kunnen schuiven. Mijn fractie vindt dat hier per saldo toch een beetje
de weg van de minste weerstand is gekozen. En als het gaat om de bestuurlijke
inrichting van ons goede vaderland, dan blijkt toch niet zelden dat het verkrijgen
van draagvlak in de weg staat aan daadkracht. De geschiedenis van de stadsprovincies
laat wat dit betreft de nodige voorbeelden zien. Wellicht dat de minister
nog eens zijn oordeel over de inhoud van het voorstel aan ons kan geven.Dan de financiële perikelen. Mijn fractie vindt het in ieder geval
verstandig dat gewacht is met de behandeling van het voorstel totdat een definitief
oordeel over het 'schoon opleveren' van de gemeente Zaltbommel beschikbaar
zou zijn. Dat oordeel is inmiddels bekend. De gemeente Zaltbommel krijgt een
aanvullende uitkering van een kleine 17 mln. Daarmee volgt de minister het
advies van de Inspectie financiën lokale en provinciale overheden. Mijn
fractie steunt dit besluit van harte, maar moet tevens constateren dat het
hier om een zeer fors bedrag gaat. En dan is er nog geen rekening gehouden
met bijvoorbeeld het feit dat de inspectie een bedrag van ruim 3 mln. niet
heeft aangemerkt als onontkoombare en onuitstelbare lasten, maar als nodig
voor nieuw beleid. Gelet op de aard van de investeringen – onder andere
in de brandweerkazerne – is dat op zich terecht, maar het wordt wel
duidelijk – vorige sprekers wezen er ook op – dat de ruimte voor
de nieuwe gemeente niet groot is. In ieder geval hebben Kerkwijk en Brakel
geen vertrouwen meer in een goede afloop; de betrokken gemeenteraden hebben
bij motie uitgesproken inmiddels tegen de samenvoeging met Zaltbommel te zijn.
Het zou overigens interessant zijn te weten of Brakel thans wellicht meer
ziet in de vorming van één gemeente, omdat dan de pijn gedeeld
kan worden met meer gemeenten. Dat zou de verhoudingen ten aanzien van het
draagvlak weer doen verschuiven.De gang van zaken rond de financiële problematiek is niet fraai te
noemen. De Raad voor de financiële verhoudingen wijst in dit verband
op een tekortschieten van de gemeente en een op zijn minst weinig actieve
opstelling van de provincie. Mijn fractie deelt deze opvatting; sterker nog,
mijn fractie vindt dat er serieuze vragen rijzen bij het toezicht dat van
de zijde van de provincie is uitgeoefend. De provincie heeft de problemen
niet tijdig onderkend en ook het preventief toezicht heeft de waarheid niet
tijdig aan het licht kunnen brengen. Dat is onder normale omstandigheden al
geen goede zaak, maar nu het gaat om een gemeente die betrokken is bij herindeling,
is dit ronduit als zorgelijk aan te merken. Mijn fractie wil graag weten hoe
de minister de rol van de provincie in deze kwestie kwalificeert.Tot slot, voorzitter, lijkt het mijn fractie – in navolging van
de Raad voor de financiële verhoudingen – zinvol inderdaad nog
eens onderzoek te doen verrichten naar de uitgangspunten en toepassing van
schone oplevering binnen artikel 12. Moet schone oplevering inhouden dat al
het achterstallig onderhoud in beginsel moet worden weggenomen, ten detrimente
van de overige gemeenten die hieraan dan via artikel 12 moeten meebetalen?
Of moet worden gestreefd naar een situatie waarbij voor de nieuwe gemeente
globaal een landelijk gemiddeld peil wordt bereikt? Staat de minister ook
achter een dergelijk onderzoek?Ten slotte sluit ik mij graag aan bij de woorden van mevrouw Linthorst,
want al eerder hebben wij in deze Kamer uitgesproken dat wij graag nog eens
van gedachten zouden wisselen over de bestuurlijke inrichting van Nederland
in het algemeen en de herindelingsproblematiek daarbij in het bijzonder. Zeker
in relatie met hetgeen in het regeerakkoord over herindeling is opgenomen –
dit wijst nadrukkelijk in de richting van verdergaande herindeling –
is een dergelijke discussie op zijn plaats.De heer Rensema (VVD):Mijnheer de voorzitter! De naam Bommel heeft om verschillende redenen
een zeer aangename klank.De afgelopen weken hebben enkele leden van de fractie van de VVD diverse
gesprekken gevoerd met VVD-bestuurders en raadsleden uit de Bommelerwaard.
Deze gesprekken waren – zoals bij 'Bommel' past – zeer aangenaam;
met zakelijkheid en humor en op constructieve wijze werd aan ons de situatie
uitgelegd. Die situatie komt er op neer dat er een grote bereidheid is tot
samenwerking en ook tot samengaan. Dit alles wordt echter overschaduwd door
de angst voor de financiële gevolgen bij de burgers. De VVD-fractie heeft
uit deze gesprekken en ook uit de stukken de indruk gekregen dat de voorgestelde
samenvoeging van de gemeenten in de Bommelerwaard tot twee gemeenten met elk
meer dan 20.000 inwoners in ieder geval niet op grote emotionele bezwaren
stuit. Er zou zelfs wat te zeggen zijn geweest voor de vorming van één
gemeente met misschien de fraaie naam 'De Bommel', maar zo'n gemeente zou
in geografische omvang met tientallen dorpen wel erg groot zijn geworden.
Bovendien sluit de voorgestelde tweedeling in enige mate aan bij de bestaande
sociaal-culturele en godsdienstige verschillen.Bij de gemeentelijke herindelingen speelt het financiële aspect waarschijnlijk
altijd een grote rol. Men is bang voor aanzienlijke verhoging van de gemeentelijke
belastingen. In dit verband is het misschien wel jammer dat de ruime vergoeding
van frictiekosten is afgeschaft en vervangen door een geringere gewenningsbijdrage.
Het zou ons in het algemeen wel goed lijken als in het vervolg goed wordt
gelet op de financiële gevolgen voor de burger. Die gevolgen moeten tijdig
worden onderzocht en – om spookverhalen te voorkomen – er moet
worden meegedeeld welke effecten zich kunnen voordoen en hoe die effecten
tot aanvaardbare proporties kunnen worden teruggebracht.Dat is niet eenvoudig in verband met de beleidsvrijheid van de nieuwe
gemeente, maar de burger heeft toch recht op informatie. Dit geldt met name
als het zou gaan om belastingverhogingen die bij ieder bestuursbeleid onvermijdbaar
zijn. Dat behoort te worden medegedeeld.Het pleit ondertussen voor de inwoners van de Bommelerwaard, waarbij ik
vooral doel op de inwoners van Brakel en Kerkwijk, dat zij zich niet verschuilen
achter argumenten van emotionele en andere aard, maar ronduit en zakelijk
zeggen dat de bezwaren tegen het voorliggende wetsvoorstel voornamelijk liggen
in de financiële sfeer. Zij vrezen een verdubbeling, althans een forse
verhoging van de OZB. Zij hebben daarvoor ook begrijpelijke argumenten. Zij
stellen dat bij het voorgestelde en op zichzelf niet geringe bedrag van 17
mln. dat voornamelijk dient voor de schone oplevering van Zaltbommel geen
rekening is gehouden met enkele noodzakelijke investeringen die in het verleden
ten onrechte door Zaltbommel achterwege zijn gelaten. Men zou kunnen zeggen
dat Heer Bommel in dit gebied zijn erfgoed heeft verwaarloosd. De nieuwe gemeente
zal de zaken goed in orde moeten brengen. Het gaat hierbij voornamelijk om
de brandweerkazerne ad 2,5 mln. en de gemeentewerf ad ƒ 800.000. Uitdrukkelijk
wordt gesteld dat deze bedragen geheel als achterstallig onderhoud zijn aan
te merken, omdat zij bij goed financieel beleid reeds hadden behoren te zijn
uitgegeven. Deze bedragen moeten dus ook leiden tot een vergoeding in het
kader van de schone oplevering. Wij vernemen hierover graag het oordeel van
de regering. Is er nog een mogelijkheid, met deze bedragen rekening te houden?Als dit niet mogelijk is, zou ter bescherming van de burgers van Brakel
en Kerkwijk, maar ook van de andere gemeenten, nog gedacht kunnen worden aan
de gewenningsbijdrage. De monitoring daarvan staat reeds vast. Op dit punt
sluit ik mij aan bij de woorden van mevrouw Linthorst hierover. Als in het
kader van dit monitoringbeleid zou blijken dat de gewenningsbijdrage te gering
is om tot gezonde gemeentefinanciën te komen bij een redelijke belastingdruk
heeft de regering dan de mogelijkheid om deze bijdrage aan te passen aan de
nieuwe inzichten en kan zij haar bereidheid daartoe ook toezeggen? Een argument
daarvoor is dat wij te maken hebben met een van de eerste gevallen waarvoor
niet meer de oude verfijningsregeling, de frictiekostenregeling, geldt die
veel royaler was. Bovendien is die oude regeling aan de mensen in het gebied
voorgehouden, zoals eerder vanmiddag is gezegd, zodat zij met enig recht kunnen
zeggen dat zij op het verkeerde been zijn gezet.Mijnheer de voorzitter! Het spookbeeld van de gemeentelijke herindeling
zweeft reeds 22 jaar – ik hoor vanmiddag spreken over 18 jaar, terwijl
ik ook heb horen spreken over 40 jaar – boven de Bommelerwaard. Het
zou goed zijn als daaraan vandaag een einde kon komen.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Een mededeling vooraf: ik geniet het voorrecht dat ik bij
dit herindelingsvoorstel het woord mag voeren namens de fracties van SGP,
RPF en GPV. Dat voorrecht krijgt extra gewicht in het licht van het feit dat
ik, als enige van de huidige woordvoerders, destijds (op 1 juli 1986) het
hier toen verworpen wetsvoorstel op stuk nr. 19055 tot gemeentelijke herindeling
van de Bommelerwaard mocht behandelen.De uitslag van die behandeling was verrassend: met 35 tegen 26 stemmen
werd het wetsvoorstel verworpen, zulks tot frustratie van de nodige bestuurders,
maar tevens tot vreugde van grote delen van de plaatselijke bevolking.Voor de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken in het eerste kabinet-Lubbers,
De Korte, die op 12 maart 1986 de 20 februari overleden VVD-minister Rietkerk
was opgevolgd, is het wetsvoorstel tot herindeling van de Bommelerwaard het
eerste en tevens laatste herindelingsvoorstel geweest dat hij in deze Kamer
heeft behandeld en het resultaat vermeldde ik reeds.Net als minister De Korte, verkeert de huidige minister van Binnenlandse
Zaken in de situatie dat hij het eerste herindelingsvoorstel dat hij in deze
Kamer te behandelen krijgt eerst in een laat stadium van voorbereiding voor
zijn rekening heeft genomen. Twee verschillen in positie stel ik evenwel vast:
minister De Korte had de gelegenheid gehad ook de plenaire behandeling in
de Tweede Kamer mee te maken – deze minister niet – en minister
De Korte stond veertien dagen voor het einde van een kabinetsperiode, terwijl
de huidige minister aan het begin daarvan staat.Met deze opmerkingen staan we reeds midden in de voorgeschiedenis van
het thans voorliggende tweede wetsvoorstel tot gemeentelijke herindeling van
de Bommelerwaard, nu ruim 12 jaar later. Die voorgeschiedenis behoeft hier
thans niet in den brede aan de orde te komen, zeker de deelnemers aan deze
behandeling mogen geacht worden die te kennen. Ik veroorloof mij echter een
enkel facet naar voren te halen. Tevens verbind ik hieraan enkele vragen.In de eerste plaats merk ik op dat de Bommelerwaard in 1948, dus 50 jaar
geleden, nog 13 gemeenten telde. Bij de herindeling van 1955 werden dat er
8. In het voorstel dat wij hier in 1986 behandelden, werd uitgegaan van 3
toekomstige gemeenten. Het nu voorliggende voorstel gaat uit van de vorming
van twee gemeenten: een noord/west- en een zuid/oostcluster.Het is geen geheim dat zeer veel bestuurders in de provincie, het kabinet
en het parlement en ook in het gebied zelve een voorkeur hadden en hebben
voor de vorming van één gemeente. De heer Hessing refereerde
hieraan. In de memorie van antwoord aan deze Kamer schrijft de voormalige
staatssecretaris Van de Vondervoort: 'Ik wil niet verhelen dat de vorming
van één gemeente in de Bommelerwaard bij mij op belangrijke
punten hoog scoorde.' Ons lijkt dat een duidelijke uitspraak, waarin eigenlijk
wordt gezegd dat de variant van één gemeente niet slechts hoog
scoorde, maar duidelijk hoger scoorde dan de voorliggende variant.Was deze voorkeursvariant in procedure gekomen dan lag er thans een voorstel
waarbij in 50 jaar tijds een gebied met 13 gemeenten zou zijn teruggebracht
tot een gebied met één gemeente. Het huidige voorstel gaat uit
van twee gemeenten en deze herindelingsvariant zou volgens het – onveranderde? –
Beleidskader gemeentelijke herindeling van het vorige kabinet voor 25 jaar
toereikend moeten zijn. Mogen we daar inderdaad van uitgaan, zo vraag ik de
minister. Met andere woorden: mogen we er, zuiver menselijk gesproken, van
uitgaan dat het ten minste tot 2024 zal duren aleer de variant van een gemeente
aan de orde komt? Of moeten we er, gelet op het tempo van vermindering van
het aantal gemeenten – in dit geval in de Bommelerwaard – rekening
mee houden dat in 2024 zelfs de nulvariant in beeld zal zijn? Is dat het wenkend
perspectief voor het lokaal integraal openbaar bestuur in de Bommelerwaard?Een tweede opmerking met betrekking tot de voorgeschiedenis, maar dan
die betreffende het voorstel dat wij nu behandelen, betreft de procedure die
in deze Kamer is gevolgd. Met name doel ik dan op het beraad zoals dat in
de vergaderingen van 12 mei en 23 juni jongstleden in onze commissie voor
Binnenlandse Zaken heeft plaatsgevonden. Werd in eerstgenoemde vergadering
door een niet onbetekenende minderheid het standpunt ingenomen dat het wetsvoorstel
voor controversieelverklaring in aanmerking zou kunnen komen, in de vergadering
van 23 juni verklaarde de meerderheid in de commissie zich ertoe bereid, onder
voorwaarden het wetsvoorstel uiterlijk vandaag te behandelen. Naar het oordeel
van onze fracties kon de controversialiteit van het voorstel met argumenten
en dus met recht worden betoogd. Het was immers niet uitgesloten dat in het
kader van de kabinetsformatie, die zich op dat moment nog in de informatiefase
bevond, wijzigingen in het gemeentelijkeherindelingsbeleid zouden worden aangekondigd.
Dat laatste is, zo kunnen we thans vaststellen, niet gebeurd, althans niet
wat het onderhavige wetsvoorstel betreft.De bereidverklaring om het wetsvoorstel uiterlijk vandaag te behandelen
mits aan de door de commissie gestelde voorwaarde van nadere informatie omtrent
de financiële positie van de te vormen noordwestgemeente is voldaan,
plaatst ons thans voor een niet gering probleem. Een tweede ronde in het kader
van de schriftelijke voorbereiding is daardoor onmogelijk geworden. Ons hebben
gedurende het zomerreces en de afgelopen week een aantal rapporten, adviezen
en standpunten bereikt, gebaseerd op cijfers die deels berusten op feitelijke
gegevens van dit moment of van het verleden, maar anderdeels, wat begrijpelijk
is omdat ze de toekomst betreffen, op schattingen en keuzen berusten. Het
ligt ook voor de hand dat de cijfers die ons van regeringskant bereikten,
onmiddellijk zijn gevolgd door commentaar en andere cijfers van betrokkenen
uit het gebied. Een nadere discussie lijkt onvermijdelijk. De voorgaande woordvoerders
hebben dit ook duidelijk gemaakt. Onze fracties beschouwen het als een handicap
dat die discussie over cijfermatige gegevens en inschattingen thans slechts
mondeling en niet schriftelijk kan geschieden.Natuurlijk bestaat er ook onzerzijds wel enig begrip voor het feit dat
met het oog op de datum van de voorgestelde effectuering van de herindeling,
1 januari 1999, en de gewenste tijdige duidelijkheid voor de gemeenten vastgehouden
is aan de datum van heden voor de afhandeling van het voorstel. Dat neemt
echter niet weg dat onze fracties die wijze en het tempo van afhandeling niet
voor onze rekening kunnen nemen. Dat de minister van een zojuist aangetreden
regering deze werkwijze wel voor zijn rekening neemt, verbaast ons. Tot zover
plaats ik mijn opmerkingen over het voortraject.Aangezien wij ons niet wensen te onttrekken aan de afhandeling van dit
wetsvoorstel, zullen wij thans allereerst ingaan op enkele elementen van de
memorie van antwoord. Daaraan vooraf gaat een enkele opmerking over het gemeentelijkeherindelingsbeleid
in het algemeen. Anders dan in 1986 bij het vorige wetsvoorstel zullen wij
daaraan vandaag niet veel woorden wijden. Onze uitgangspunten zijn de regering
bekend. Ook al zijn de omstandigheden sinds 1986 gewijzigd, deze uitgangspunten
zijn dit evenwel niet.Thans zou ik willen volstaan met het citeren van enkele passages uit een
beschouwing van prof. mr. D.J. Elzinga, hoogleraar staatsrecht RU Groningen,
in Binnenlands Bestuur van 22 mei jongstleden. De heer Van Dijk heeft zijn
naam net genoemd. Prof. Elzinga baseert zijn conclusies mede
op de recent verschenen studie Lokale democratie in Nederland, onder redactie
van Denters en Geurts. Elzinga stelt de vraag aan de orde of gemeentelijke
herindeling op de voet zoals thans geschiedt, wel moet worden voortgezet.
Ik citeer: 'In buitenlandse literatuur en praktijk is een kentering waarneembaar.
Er wordt veel meer aandacht gehecht aan kleinschalig bestuur. Schaalvergroting
wordt gecombineerd met schaalverkleining. In het bedrijfsleven is deze tendens
al veel langer zichtbaar. Globaliserende en mondialiserende tendensen roepen
automatisch schaalverkleinende bewegingen op; bovendien blijken beide in toenemende
mate elkaars voorwaarde te zijn. Het Nederlandse binnenlands bestuur kent
ondertussen gemeenten die qua schaal tot de grootste van Europa behoren. Vanuit
ambtelijk-technische bestaffing gezien, heeft deze schaalvergroting voordelen.
Maar de makke is dat nog weer grotere gemeenten nog weer meer winst bieden
op dit punt. De grootste gemeenten kunnen immers de meeste deskundige medewerkers
aantrekken. Dat voordeel krijgt evenwel veel te veel nadruk; veel belangrijker
zijn de voors en tegens als het gaat om de herkenbaarheid van het bestuur
voor de burger, de participatie-effecten, de relaties met maatschappelijke
organisaties, de bureaucratielast, de financiële effecten, etc. Bekijk
je het proces van gemeentelijke herindeling vanuit deze bredere scope, dan
neemt het aantal nadelen scherp toe.'Voorzitter! Om de toepassing maar direct te maken: deze nadelige effecten
manifesteren zich duidelijk wat de beoogde noordgemeente betreft. Samenvoeging
van Zaltbommel, Kerkwijk en Brakel levert onzes inziens een gemeente op met
onvoldoende samenhang, zonder een eigen identiteit en met een bestuur waarin
een groot deel van de burgers zich niet zal herkennen.Daarmee kom ik toe aan de memorie van antwoord, waarin de voormalige staatssecretaris
de min of meer standaardopmerking maakt dat de identiteit van de afzonderlijke
kernen – zij zal de oude gemeenten bedoelen – bewaard kan blijven.
Daar gaat het echter niet om. De vraag is of men, gegeven de bestaande toch
min of meer als fundamenteel aangevoelde verschillen, de verwachting kan koesteren
dat de nieuwe gemeente zich als een waardevol geachte identiteit weet te ontwikkelen.
Juist op dit punt richt zich het hoofdbezwaar van onze fracties tegen de voorgestane
tweedeling. Wij zijn, zoals bekend, indien herindeling van het noordelijk
deel onvermijdelijk is, voorstanders van een driedeling. Als next best zou
zelfs te denken zijn aan het alternatief van een gemeente.De staatssecretaris kan in de memorie van antwoord wel stellen dat haar
geen signalen hebben bereikt dat de betreffende bevolking de voorkeur voor
een driedeling zou delen, maar zulke signalen zijn er uiteraard wel. Ik volsta
thans met te wijzen op de uitkomsten van de in juni 1996 gehouden telefonische
enquête van het Brabants Dagblad, verschenen in de uitgaven van 22 juni
1996. Overigens moge ik nog wijzen op het feit dat de optie Brakel/Kerkwijk
op voorhand door gedeputeerde staten van Gelderland onbespreekbaar is genoemd.Wat voor ons voorts zwaar weegt ten aanzien van heel deze streeksgewijze
herindeling is dat, aldus de memorie van antwoord, 'mogelijke knelpunten niet
het leidend uitgangspunt zijn geweest'.Wij zijn en blijven evenwel voorstander van die benadering. Wanneer het
in dit geval zou gaan om een aanpak van reëel bestaande knelpunten zou
dat naar onze opvatting niet tot een grootschalige herindeling, dat wil zeggen
het opheffen van zes van de acht gemeenten hebben geleid.Voorzitter! Tot slot het punt van de financiën, dat reeds tijdens
de behandeling in de Tweede Kamer aan de orde kwam. Die Kamer trachtte tevergeefs
de staatssecretaris te bewegen tot de uitspraak dat over de artikel 12-status
van Zaltbommel een besluit zou vallen voordat de herindeling door de Eerste
Kamer zou worden behandeld. De Eerste Kamer heeft vervolgens, volkomen terecht,
een zwaar punt gemaakt van de toekomstige financiële positie van de beoogde
noordgemeente. De minister heeft thans bij brief van 4 september aan deze
Kamer kenbaar gemaakt, conform het advies van de Raad voor de financiële
verhoudingen van 3 september, de gemeente Zaltbommel een forse eenmalige financiële
handreiking te willen doen, zodat wat genoemd wordt een 'schone oplevering'
gegarandeerd zou moeten zijn. Desondanks bereiken ons uit de gemeenten Brakel
en Kerkwijk, maar ook van de gemeente Hedel – de heer Van Dijk wees
al even op de gemeente Maasdriel – het zuidcluster dus, berekeningen
die duiden op een te verwachten gigantische stijging van de belastingdruk
voor de inwoners, variërend van 50% tot 100% ten opzichte van de huidige
tarieven.Voorzitter! Als dit ook maar bij benadering klopt, vergt het niet veel
voorstellingsvermogen om in te zien dat de aversie tegen de herindeling alleen
maar kan zijn toegenomen. Temeer, als men deze verwachtingen afzet tegen de
rooskleurige perspectieven zoals deze aanvankelijk door de provincie Gelderland
bij de start van het herindelingsproces zijn afgeschilderd en zoals ook de
Tweede Kamer nog, zij het in afgezwakte mate, werd voorgehouden.De onaangenaam klinkende vraag bij deze hele saneringsoperatie dringt
zich op, namelijk of de financiële handreiking aan Zaltbommel niet als
'smeergeld' voor deze herindeling moet dienen. De burgemeester van Zaltbommel
heeft blijkens perspublicaties openlijk de opvatting uitgesproken dat Zaltbommel
nooit in aanmerking was gekomen voor een artikel 12-status als de gemeentelijke
herindeling niet voor de deur zou staan. Mogen wij om een reactie van de minister
op deze uitspraak vragen?Voorzitter! Met die vraag zou ik mijn bijdrage in eerste termijn willen
besluiten. Wij zien met belangstelling naar de reactie van regeringszijde
uit.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Gemeentelijke herindeling is een instrument om het openbaar
bestuur aan te passen aan de eisen van een steeds complexer wordende samenleving,
maar het is geen panacee voor alle kwalen.Gemeentelijke herindeling betekent altijd een ingrijpende wijziging in
de structuur van een gemeente. Het gaat immers niet alleen over grond, stenen
en geld, maar het raakt de bevolking, de inwoners.Gemeentelijke herindeling maakt onvermoede emoties los, niet alleen bij
inwoners van kleine gemeenten in geval van samenvoeging, maar
ook bij inwoners van grote gemeenten als er sprake is van opsplitsing. De
gehouden referenda in Amsterdam en Rotterdam gingen gepaard met verhitte discussies.
De huidige bewindspersoon zal zich daarvan nog wel iets herinneren.De uitslag van de enquête in het nieuwsblad voor de Bommelerwaard
De Toren maant evenwel weer tot relativering, want daar voelde men zich kennelijk
niet zo betrokken.Gemeentelijke herindeling is ook ingrijpend voor de ambtenaren. Schaalvergroting
betekent meer mogelijkheden voor verhoging van het niveau, maar het betekent
ook onzekerheid voor het huidige ambtenarenbestand. Het is dan ook zaak dat
de overgang naar een andere gemeentelijke organisatie wordt ondersteund door
een zorgvuldig personeelsbeleid.Aan elke herindeling liggen drie vooronderstellingen ten grondslag: gemeenten
worden groot genoeg om financieel de eigen broek op te houden; het lokaal
bestuur zou aan kwaliteit winnen en de burger zou meer betrokken raken.Merkwaardig is dat er steeds opnieuw besluiten zijn genomen om de gemeentelijke
schaal te vergroten, maar dat nog geen enkel onderzoek heeft aangetoond dat
na herindeling gemeenten beter zijn gaan functioneren. Er zijn wel onderzoeken
die de negatieve gevolgen van gemeentelijke herindeling in beeld brengen,
zoals het veelvuldig aangehaalde rapport van Herweijer van 1995. Voorbeelden
van juist een grotere kloof tussen burger en politiek, van hogere lasten voor
de burger, van een verschraling van het voorzieningenniveau en van een slechtere
bereikbaarheid van de voorzieningen zijn er te kust en te keur. Die kan men
vinden in Binnenlands Bestuur, in het GroenLinks-blad De Rode Draad en laatst
nog kwamen ze voor in een cyclus in de NRC. Er zijn echter geen publicaties
over beter functionerende gemeenten na herindeling. Toch is er heel wat heringedeeld,
zowel grootschalig als kleinschalig.Ik heb bij voorgaande debatten vergeefs aangedrongen op een evaluatie
van gemeentelijke herindelingen. Misschien is deze minister wat ontvankelijker.
Is de minister het met mijn fractie eens, dat het voor het kabinet hoog tijd
wordt om de effecten van gemeentelijke herindeling eindelijk eens behoorlijk
te evalueren? Vindt hij ook niet dat onderzocht moet worden of de gehanteerde
schaalvergroting heeft geleid tot beter functionerende gemeenten? Wil deze
minister dat dus op zich nemen? Zo ja, dan moeten deze evaluatie en dit onderzoek
wel op korte termijn plaatsvinden, want dan kunnen de resultaten nog worden
meegenomen bij een heroverweging van de uitgangspunten voor gemeentelijke
herindeling, waarop in deze Kamer al zo vaak is aangedrongen, ook vandaag.
Is deze minister bereid om op basis van feitelijke evaluatiegegevens het Beleidskader
gemeentelijke herindeling van 1995 op korte termijn ter discussie te stellen?Omdat gemeentelijke herindeling zo ingrijpend is voor de gemeentelijke
structuur is het zaak voorzichtig om te gaan met dit bestuurlijke instrument.
Mijn fractie heeft zich dan ook de vraag gesteld: is in de Bommelerwaard een
gemeentelijke herindeling nuttig en misschien zelfs noodzakelijk en, zo ja,
moet de Bommelerwaard dan ingedeeld worden in twee gemeenten, zoals in het
voorstel van wet is aangegeven, of in drie? Of is misschien één
gemeente Bommelerwaard de beste oplossing?Het uitgangspunt van GroenLinks bij gemeentelijke herindeling is: nee,
tenzij. Voor GroenLinks is groot niet per se beter dan klein. Omdat gemeentelijke
herindeling een ingrijpend proces is, moeten er duidelijk aantoonbare voordelen
aan zitten wil men daartoe overgaan. Als dat niet kan worden aangetoond –
algemeenheden zijn voor mijn fractie niet voldoende – stemt mijn fractie
tegen het wetsvoorstel. Bij de laatste vijf wetsvoorstellen voor herindeling
is dat dan ook vier keer gebeurd. Bij die vier keer is één wetsvoorstel
door de hele Kamer verworpen.Er is wat ons betreft geen sprake van een mechanistische, getalsmatige
benadering. Een jaar geleden heb ik in een interruptiedebatje met collega
Wöltgens bij de behandeling van de gemeentelijke herindeling Boekel,
Uden en Veghel gezegd: Voor mijn fractie is elke gemeentelijke herindeling
uniek en zij wordt per geval beoordeeld aan de hand van onze uitgangspunten.In het geval van de Bommelerwaard is GroenLinks na uitgebreid overleg
met partijgenoten in de regio én na gesprekken met diverse gemeentebesturen
tijdens een bezoek aan de Bommelerwaard tot de conclusie gekomen, dat in de
huidige complexe samenleving een herindeling van de Bommelerwaard onontkoombaar
is, vooral als men de criteria kwaliteit van bestuur en financiële zelfstandigheid
hanteert.In de Bommelerwaard liggen acht gemeenten, waarvan de meeste echt te klein
zijn om de huidige, maar zeker de toekomstige gemeentelijke taken naar behoren
uit te voeren. Het gemeentelijke inwonertal loopt van ruim 1000 over 3000,
4000, 5000 en 6000 tot 11.000. Ook de grootste gemeente Zaltbommel, de centrumgemeente
voor de Bommelerwaard, kan haar taken die de stedelijke centrumfunctie haar
oplegt niet meer naar behoren vervullen. Daarvoor is het draagvlak te klein.
De zwaarte van de taken van de centrumfunctie, het instandhouden van zowel
een fysieke als een sociale infrastructuur, staat niet in verhouding tot de
grootte van de stad met 11.000 inwoners. Het lijkt mij geen toeval dat in
de liedjesbundel van Jacques Klöters met als titel 'In die grote stad
Zaltbommel' het titellied is te vinden bij de 'Onzinnige liederen'.Voorzitter! De vraag of de Bommelerwaard moet worden heringedeeld wordt
door mijn fractie bevestigend beantwoord. Voordat ik aan beantwoording van
de tweede vraag toekom wil ik een opmerking maken over de financiële
positie van de gemeente Zaltbommel.De gemeente Zaltbommel had de artikel 12-status aangevraagd en gekregen.
De financiële positie van deze gemeente was een struikelblok voor een
gemeentelijke herindeling in de Bommelerwaard. Dat was dan ook de reden dat
behandeling van het wetsvoorstel pas in de Eerste Kamer aan de orde zou zijn
als duidelijkheid was geschapen over de financiële positie van de gemeente
Zaltbommel. Die duidelijkheid is er nu. De Inspectie financiën lokale
en provinciale overheden van het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft op
31 juli een rapport uitgebracht waarin zij adviseert de gemeente Zaltbommel
een aanvullende uitkering te verstrekken van bijna 17 mln., waarmee de gemeente
'schoon opgeleverd' kan worden. Lezing van dat rapport ontlokte mij de opmerking
dat de inspectie de gemeente Zaltbommel zeer coulant heeft behandeld. De gemeenteraad
van Zaltbommel en het college van GS van de provincie Gelderland
hebben hun instemming met het advies betuigd. Volgens de brief van 4 september
neemt de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het advies
over, dus dat probleem is tot ieders tevredenheid opgelost.GroenLinks heeft echter één punt van kritiek. In het rapport
is alleen gekeken naar de fysieke infrastructuur, terwijl de problemen op
het vlak van de sociale infrastructuur in Zaltbommel zeker zo klemmend zijn,
zoals de noodzaak tot het voeren van een sociaal-economisch beleid ten behoeve
van allochtonen. Daar wordt echter niet naar gekeken. Dat past niet in het
systeem, terwijl het toch ook een belangrijke oorzaak is van de financiële
problematiek van de gemeente. Zou het niet beter zijn dat ook de sociale infrastructuur
voortaan wordt betrokken bij de afhandeling van een artikel 12-procedure?
Graag krijg ik daarop een reactie van de minister.Dan kom ik bij de beantwoording van de tweede vraag: moet de Bommelerwaard
worden verdeeld in twee of misschien zelfs drie gemeenten of kan de Bommelerwaard
beter als één gemeente door het leven gaan? De gemeentelijke
herindeling van de Bommelerwaard stond op 1 juni 1986 ook al op de agenda
van de Eerste Kamer. Aan de orde was een indeling in drie gemeenten. Het voorstel
is toen verworpen met 35 tegen 26 stemmen. Alleen de PvdA en de VVD waren
toen voor. Mijn fractie pleit nu – dat is voor sommigen misschien toch
een verrassing – voor de vorming van één gemeente Bommelerwaard.
De voornaamste argumenten daarvoor zijn in het kort: - bij tweedeling
van de Bommelerwaard worden de kosten voor het instandhouden van de centrumvoorzieningen
van Zaltbommel die ten behoeve van de hele Bommelerwaard zullen blijven, afgewenteld
op twee gemeenten, te weten Brakel en Kerkwijk. Dit betreft vooral onderwijsvoorzieningen
en sociaal-culturele voorzieningen;- bij één gemeente
is er geen gemeenschappelijke regeling nodig voor het Centrum voor werk en
inkomen én niet voor het openbaar onderwijs;- er is een betere
mogelijkheid tot het voeren van lokaal sociaal beleid – dat punt is
op dit moment van erg groot politiek belang – want sociaal-geografisch
gezien is de Bommelerwaard één gebied;- het ruimtelijkeordeningsbeleid
in de Bommelerwaard kan beter worden aangestuurd, vooral op het gebied van
bedrijfsvestigingen;- de technische dienst hoeft niet te worden gesplitst,
waardoor specialistische functies behouden kunnen blijven.Kortom, één gemeente sluit beter aan bij de natuurlijke
structuur en de interne samenhang van het gebied, ingesloten als het is door
grote rivieren.In brieven zijn wij attent gemaakt op de inderdaad bestaande grote verschillen
tussen de gemeenten Kerkwijk en Brakel enerzijds en de gemeente Zaltbommel
anderzijds. Naar mijn stellige overtuiging echter valt met dat verschil in
een grotere gemeente beter te leven dan bij een tweedeling van de Bommelerwaard.
Ik ben het dan ook eens met de opstelling van de gemeente Kerkwijk dat de
identiteit van de inliggende kernen het meest gewaarborgd zou worden in één
gemeente Bommelerwaard.Uit de stukken blijkt dat ook bij het college van GS van Gelderland de
vorming van één gemeente uit een oogpunt van functionaliteit
de voorkeur verdiende, maar provinciale staten kwamen uit op een tweedeling.
De provinciale besluitvorming was verrassend. Bestudering van de ontwerpregeling
Gemeentelijke herindeling Bommelerwaard van de provincie Gelderland van 14
mei 1997 leert mij dat variant 1, één gemeente, op veel terreinen
hoog scoort, maar dat tot mijn en ik veronderstel tot veler verrassing variant
2, twee gemeenten, als uitkomst uit de provinciale besluitvorming rolt. Het
besluit in provinciale staten lijkt unaniem, maar de fractie van SGP, een
lid van de VVD en een lid van D66 waren tegen. De PvdA en GroenLinks hadden
een voorkeur uitgesproken voor één gemeente, maar met het oog
op de te verwachten meerderheid zich neergelegd bij twee gemeenten. Het besluit
was dus toch niet zo unaniem als het op het eerste gezicht lijkt. In de regio
speelt hetzelfde: drie van de acht gemeenten zijn voor de vorming van één
gemeente Bommelerwaard: Zaltbommel, Kerkwijk en Ammerzoden. Vijf gemeenten
zijn daar dus tegen. En provinciale staten van Gelderland hebben de stem van
de gemeenten zwaar laten wegen! Maar als de standpunten van alle gemeenteraadsleden
in de Bommelerwaard – dat zijn toch de echte volksvertegenwoordigers –
gewogen zouden zijn, ontstaat een andere verhouding, die meer de richting
opgaat van één gemeente. Bovendien hebben provinciale staten
een eigen verantwoordelijkheid; zij leggen eigen criteria aan voor gemeentelijke
herindeling.Voorzitter! Ik kom toe aan de besluitvorming op landelijk niveau. Uit
de memorie van antwoord blijkt de vorming van één gemeente ook
bij de vorige staatssecretaris hoog te scoren. Zij noemt daarbij de herkenbare
sociaal-geografische eenheid van het gebied tussen de rivieren en het overeenkomstig
ruimtelijk karakter van de verschillende kernen in het gebied. Als reden waarom
de staatssecretaris uiteindelijk het provinciale voorstel heeft overgenomen,
noemt zij de fysieke afstand burger-bestuur. Voorzitter! De fysieke afstand
is ook voor mijn fractie een zwaar argument, maar als dat argument de doorslag
geeft, kan er ook geen gemeente Zaltbommel/Brakel/Kerkwijk worden gevormd.
De afstand tussen de uiterste westpunt van de Bommelerwaard, van Brakel tot
Zaltbommel – dat is de voorgestelde gemeente in het wetsvoorstel –
is namelijk een stuk groter dan de afstand tussen de uiterste oostpunt van
de Bommelerwaard, van Heerewaarden tot Zaltbommel, wat nu net wordt afgewezen.
Het argument van de fysieke afstand wordt dus nogal willekeurig gebruikt.Voorzitter! Het is misschien een toeval – dan is het wel een heel
gunstig toeval – dat de stad Zaltbommel in het hart van de Bommelerwaard
ligt. Dus bij de vorming van één gemeente ligt het in het hart
van de nieuwe gemeente.Door de voorgestelde schaalvergroting zullen meer voorzieningen slechter
bereikbaar worden met het openbaar vervoer dan ze nu al zijn voor mensen buiten
de centrumgemeenten. Ik noem een voorbeeld. Het verpleeghuis in Ammerzoden
dat voor de hele Bommelerwaard is bestemd, is niet bereikbaar met het openbaar
vervoer. De openbaarvervoersverbindingen die er zijn, zijn gericht op de steden
buiten de Bommelerwaard. Het kan toch niet de bedoeling zijn dat mensen die
op het openbaar vervoer zijn aangewezen, straks het gebruik van gemeen telijke voorzieningen bijna onmogelijk wordt gemaakt? Wat denkt
de minister daaraan te doen?Een van de uitgangspunten van het beleidskader gemeentelijke herindeling
1995 is dat de nieuwe gemeenten na herindeling 25 jaar vooruit kunnen. Op
basis van dat uitgangspunt zijn gemeenten samengevoegd, waarvan overduidelijk
was dat samenvoeging gerekend over een termijn van 25 jaar volstrekt voorbarig
was, zoals bijvoorbeeld Udenhout bij Tilburg. Nu geldt dat uitgangspunt blijkbaar
niet. Want het is voorspelbaar dat, als dit wetsvoorstel van een tweedeling
van de Bommelerwaard wordt aangenomen, er binnen enkele jaren een nieuwe herindeling
noodzakelijk is, omdat de huidige constructie niet toereikend is voor de toekomstige
ontwikkelingen.In het voorgaande heb ik argumenten aangevoerd, waarom er één
gemeente in de Bommelerwaard zou moeten komen. Dat standpunt is pas na rijp
beraad door GroenLinks ingenomen. Er zijn meer politici van andere partijen
die er ook zo over denken, maar die hebben zich met het oog op de haalbaarheid
neergelegd bij een tweedeling. Is er nu geen meerderheid in de Eerste Kamer
te vormen die zich stelt achter het voorstel voor één gemeente
in de Bommelerwaard? Ik heb dat in deze Kamer al gehoord. Technisch kan het.
Ik heb daar aan alle kanten naar geïnformeerd. Als de Eerste Kamer vandaag
dit voorstel verwerpt, kunnen een of meerdere fracties in de Tweede Kamer
op zeer korte termijn een initiatiefvoorstel indienen voor één
gemeente in de Bommelerwaard. Vijfentwintig jaar geleden is zo de procedure
gelopen bij een herindelingsvoorstel van Deventer/Diepenveen. En wetstechnisch
zou het weer zo kunnen gaan. Het hoeft niet weer terug naar de provincie.
De herindeling zou dan 1 januari 2000 kunnen ingaan. Uitstel met een jaar
in ruil voor een beter voorstel. Ik hoor graag de reactie van de collega-fracties
en natuurlijk ook van de minister.Voorzitter! Dan iets wat niet direct te maken heeft met de Bommelerwaard.
Ik kom bij de kaart die onderdeel is van een wetsvoorstel tot gemeentelijke
herindeling. De fractie van GroenLinks heeft in de schriftelijke voorbereiding
van meerdere herindelingsvoorstellen om een kaart van het gebied moeten vragen.
Een kaart behorend bij een wetsvoorstel tot gemeentelijke herindeling wordt
niet standaard bijgeleverd aan de Eerste Kamer. Op uitdrukkelijk verzoek wordt
dan een kaart geleverd, maar vaak is dat een moeilijk leesbare kaart. Om wegwijs
te raken op zo'n kaart moet je óf in het desbetreffende gebied geboren
en getogen zijn óf aanleg hebben voor spoorzoeken. Als dat geen van
beide aan de orde is, heb je pech gehad. Ik heb gelukkig altijd een goede
kaart van de betrokken gemeenten gekregen. Bij deze herindeling van de Bommelerwaard
heb ik in de schriftelijke voorbereiding niet om een kaart gevraagd. Je zou
het een testcase kunnen noemen. Ik heb dan ook geen kaart gekregen. Via mijn
eigen kanalen krijg ik wel de beschikking over een goede kaart, maar het is
nogal knullig dat een wetsvoorstel voor gemeentelijke herindeling dat bij
de Eerste Kamer wordt ingediend, niet vanzelfsprekend wordt vergezeld van
een goed leesbare kaart. En wie nu verantwoordelijk is voor het toezenden
van informatie aan de Eerste Kamer, de Tweede Kamer of het ministerie, daar
blijf ik buiten. Als het maar gebeurt! Graag krijg ik van de minister de toezegging
dat het niet meer zal voorkomen dat de Eerste Kamer een wetsvoorstel over
gemeentelijke herindeling krijgt toegezonden zonder een bijbehorende goed
leesbare kaart.De bezwaren die zijn binnengekomen over de definitieve grenswijziging
in het Oxerveld – dat past in de herindeling Deventer/Diepenveen –
onderstrepen nog eens het belang van een kaart als noodzakelijk onderdeel
van een herindelingsvoorstel dat de Eerste Kamer passeert.Voorzitter! Ten slotte de financiën, altijd een belangrijk onderwerp
bij gemeentelijke herindeling. De financiën krijgen dit keer een extra
accent omdat de Bommelerwaard de eerste gemeentelijke herindeling is na de
wijziging van de Financiële-verhoudingswet. De frictiekosten zijn vervallen
en vervangen door een gewenningsbijdrage. De ontwerpbegrotingen van zowel
de beoogde nieuwe gemeente Zaltbommel als de beoogde nieuwe gemeente Maasdriel
laten zien dat er door deze wetswijziging een tekort ontstaat op de gemeentelijke
begroting, veroorzaakt door kosten die gepaard gaan met de herindeling. Dat
tekort wordt structureel.In de Tweede Kamer zijn op 19 februari jongstleden bij de behandeling
van de Bommelerwaard twee moties aangenomen. Een monitoring van de Financiële-verhoudingswet
met het oog op de gewenningsbijdrage is toegezegd, maar over het tijdstip
is niet gesproken. Mijn vraag aan de minister: wanneer wordt het eerste monitorrapport
over de uitvoering van de gewenningsbijdrage op basis van de Financiële-verhoudingswet
1996 afgeleverd? En kan dat nog iets opleveren voor de Bommelerwaard? Ik heb
van de vorige sprekers gehoord dat dit een vraag is die bij alle fracties
leeft.Mijn fractie heeft al eens bepleit om bij het hanteren van de verdeelsleutel
van het Gemeentefonds de centrumfuncties van centrumgemeenten zwaarder te
laten wegen, zoals het onderhouden van culturele voorzieningen, het in stand
houden van stadsgroen en het waterbergend vermogen. Dit allemaal ten behoeve
van de regio. Mijn fractie nodigt de minister uit, indien op basis van bovengenoemd
monitorrapport de Financiële-verhoudingswet 1996 wordt geëvalueerd,
ook de mogelijkheden van zwaardere accenten op de centrumfuncties te onderzoeken.De vergadering wordt van 15.05 uur tot 15.35 uur geschorst.Minister Peper:Mijnheer de voorzitter! Hartelijk dank aan u en aan de leden van de Eerste
Kamer voor de vriendelijke woorden van welkom aan mij als minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. Ik had uiteraard niet kunnen denken of dromen
dat mijn eerste contact met de Staten-Generaal de thematiek van de Bommelerwaard
zou betreffen.De gedachtewisseling over dit onderwerp met deze Kamer markeert voor mij
een bijzonder moment. Het is het eerste daadwerkelijke persoonlijke contact
met de leden van deze Kamer in mijn hoedanigheid van minister. Ik dank de
leden evenzeer voor hun bereidheid om het voorstel tot gemeentelijke herindeling
in de Bommelerwaard zo spoedig na het reces te behandelen. Zoals bekend, is
deze voortvarende behandeling van het grootste belang in verband met de tijdige
inwerkingtreding van deze wet, met het oog op de voorbereidingstermijn
voor de verkiezingen voor de nieuwe gemeenteraden, die bij aanvaarding van
de wet nog aan het eind van dit jaar georganiseerd moeten worden. Ik hoop
dan ook op een open en vruchtbare discussie over de Bommelerwaard.Mijnheer de voorzitter! Ik was wel eens in de Bommelerwaard geweest, maar
ik kan mij niet meer herinneren wanneer dat was, dus dat moet verschrikkelijk
lang geleden zijn geweest. Om mij voor te bereiden op dit debat heb ik kort
geleden op een mooie zaterdagmiddag een bezoek gebracht aan de Bommelerwaard.
De ontvangst in de gemeenten heb ik zeer gewaardeerd en ik heb op een niet
alleen prettige, maar ook indringende manier van gedachten kunnen wisselen
met de burgemeesters en wethouders in de verschillende gemeenten. Die middag
zal ik niet licht vergeten, ook niet omdat het van belang is om met de mensen
zelf te spreken, opdat meer kleuring wordt gegeven aan de grote hoeveelheden
papier die inmiddels over deze herindeling zijn gewisseld. Ondanks de financiële
problematiek in Zaltbommel, waarvoor inmiddels een oplossing is aangedragen
waarop ik later zal terugkomen, heeft dit bezoek mij gesterkt in mijn overtuiging
dat de voorgestelde gemeentelijke herindeling bitter noodzakelijk is. Ik verkeer
ook niet in de positie om geheel nieuwe uitvindingen te doen, gelet op de
fase van het wetgevingsproces.Ik dank de leden van de Kamer voor hun uitvoerige bijdrage aan dit debat.
Tegen die achtergrond zal ik een aantal inleidende opmerkingen maken over
drie thema's die aan de orde zijn geweest, waarna ik nader zal ingaan op specifieke
vragen. Vele leden hebben het herindelingsbeleid in zijn algemeenheid aan
de orde gesteld en dat is het eerste punt waarover ik van gedachten wil wisselen,
zij het kort. Het tweede punt is de tweedeling van de Bommelerwaard. Waarom
is hiervoor gekozen? Zou het niet beter zijn om tot één gemeente
of drie gemeenten te komen? Het derde punt betreft de financiële problematiek
waaraan de Kamer terecht zo veel aandacht heeft gegeven.In de eerste plaats dus een aantal opmerkingen over het algemene herindelingsbeleid.
Wat zijn mijn opvattingen hierover? Ik behoef niet te onthullen dat ik betrekkelijk
nieuw in het ambt ben, maar ik wil daar in dit stadium toch al het volgende
over zeggen. Voor mij zijn gemeentelijke herindelingen uiteraard geen doel
op zichzelf. Tegen de heer Van Dijk zeg ik dan ook dat gemeentelijke herindelingen
geen geloofsartikel zijn. Dat zijn zij ook nooit geweest, tenzij je ver in
de tijd teruggaat, toen bij de gemeentelijke herindeling een getalscriterium
is geïntroduceerd als een bodem waaronder gemeenten niet moeten zakken.
Het getalscriterium diende ook als een oriëntatiepunt voor het samenvoegen
van gemeenten. Dat heeft iets mechanisch. Daarmee heb ik in dit verband geen
affiniteit.Het gaat mij om de instandhouding en vorming van stevige, vitale gemeenten.
Het gaat mij om de kwaliteit op het lokale niveau opdat de grondstructuur
voor ons staatkundig bestel – ik ben het geheel met de heer Van Dijk
eens dat dit de gemeenten zijn – berekend blijft op haar taken. Een
oriëntatiepunt daarbij is het niveau van de dienstverlening aan de burgers.
Ik denk ook aan betrouwbaarheid en professionaliteit die een zekere afstand
impliceren van de buitenwereld tot het ambtelijk apparaat. Daarvoor heb je
een zekere schaal nodig. Ik noem voorts de publieke ethos van ambtenaren en
bestuurders. Een bestuur moet doen wat het belooft. Een bestuur moet voor
zijn daden op een doorzichtige wijze ter verantwoording geroepen kunnen worden.
Ik realiseer mij dat dit slechts enkele noties zijn. De heer Van Dijk vraagt
mij dit alles te concretiseren. Ik aarzel om dat te doen, want ik heb begrepen
dat deze vergadering ook een eindtijd kent en ik zie bij die concretisering
allerlei dingen voor mij.Het gaat dus om de kwaliteit op dat lokale niveau. Daarover valt uiteraard
veel meer te zeggen. Gemeentelijke herindeling is een van de instrumenten;
het is niet het enige. Het is een van de instrumenten om voorwaarden te scheppen
die nodig zijn om de kwaliteit van gemeenten op peil te brengen of te houden.
Als men kijkt naar in dit geval de Bommelerwaard, dan ziet men gemeenten van
een zodanige schaal dat men niet kan verwachten dat aldaar een behoorlijke
ambtelijke kwaliteit kan worden gegarandeerd en in stand kan worden gehouden.Andere criteria voor de kwaliteit van de gemeente zijn de financiële
huishouding, ook op langere termijn, een goede organieke wetgeving en een
duidelijke taakverdeling tussen publieke organen. Dat laatste betekent dat
als men naar gemeenten kijkt of naar een iets grotere schaal voor sommige
gemeenten die nodig is om zoals de heer Van Dijk zegt de integraliteit te
waarborgen, men een zekere 'massa' nodig heeft als men niet wil vervallen
in het via gemeenschappelijke regelingen doorschuiven van taken die daardoor
minder onder controle staan van gemeenten. Dat is vaker een probleem dan men
soms denkt.Ik herhaal dat voor de kwaliteit een zekere minimumomvang nodig is. Daarvoor
kan niet precies een getal worden aangegeven. Dat hangt af van het gebied,
van het deel van Nederland waar men zich bevindt. Men moet niet de grotere
eisen overschatten die het integrale bestuur en de veelheid van taken die
aan gemeenten toevallen, stellen aan de ambtelijke kwaliteit. Een zekere mate
van consistentie van de bezetting van het ambtelijke apparaat is daarvoor
nodig alsmede het aantrekkelijk houden van het ambtelijk apparaat als werkplek
voor ambtenaren.Ik realiseer mij dat over deze algemene noties veel meer te zeggen is.
Ik wil dan ook, zoals bijna alle sprekers vandaag mij hebben verzocht, een
afzonderlijk debat voeren over de algemene uitgangspunten van het herindelingsbeleid.
Dat is met zoveel kracht door deze Kamer gevraagd, dat ik dat graag toezeg.
Het regeerakkoord bevat buitengewoon interessante teksten die als ik ze allemaal
goed op me heb laten inwerken, mogelijkerwijs hier en daar nog in zekere mate
in lijn moeten worden gebracht. Ook om die reden is het nodig dat ik mij met
u afvraag, wat men er precies mee bedoelt. Ik denk dat het goed is u toe te
zeggen, dat ik in de herfst mijn opvatting over het gemeentelijkeherindelingsbeleid
bij brief of nota aan u zal doen toekomen. De noodzaak erkennend om iets van
een beleid op papier te zetten, wat soms wel eens wordt verward met het begrip
'visie', wijs ik er overigens wel op dat het allemaal ook niet zo razend spannend
is. Ik zeg dat nu in m'n eigen woorden. Op het moment dat er op papier sprake
is van een volstrekt helder beleid ontstaat er ook weer iets mechanisch: dan
weet je hoe het moet. Maar nogmaals, er is wel een goede weg
te vinden tussen oriëntaties en het maatwerk dat naar mijn idee ook in
het toekomstige beleid aan de orde moet zijn. Het betoog van de verschillende
leden gehoord hebbend, kan ik niet anders dan concluderen dat bij uw Kamer
zeer sterk de behoefte bestaat om aangepast aan de omstandigheden te besluiten
en niet mechanisch te zeggen: die en die omvang is aan de orde. Ik denk dat
het modieuze woord 'maatwerk' in dit verband als het ware hand- en spandiensten
kan leveren. Ik zeg dat graag toe.Mijn algemene betoog even onderbrekend, wijs ik erop dat mevrouw Schoondergang
een onderzoek heeft gevraagd naar de effecten die het herindelingsbeleid heeft
gehad. Ik kan mededelen dat er een onderzoek naar de effecten van de herindeling
op de kwaliteit van gemeenten is gedaan dat nu in een afrondende fase verkeert
en waarvan de resultaten in de loop van november publiek zullen worden gemaakt.
Tot die tijd moeten wij pas op de plaats maken. Ik hoop dat het onderzoek
op de goede wijze is uitgevoerd, want veel van dergelijk onderzoek heeft in
hoge mate het karakter van een momentopname. Dat zie je bij de Bommelerwaard
ook: een momentopname van gevoelens die er spelen en weinig structurele zaken.Ik heb nog een andere reden om een debat over het herindelingsbeleid te
voeren, want er ligt bijvoorbeeld bij uw Kamer, zoals u al heeft opgemerkt,
een voorstel tot wijziging van de Wet Arhi. Ik ben mij ook aan het inwerken
wat die wet betreft. Ik heb begrepen dat die buitengewoon ingewikkeld in elkaar
steekt en een slagje eenvoudiger kan. Die wet heeft ook iets te maken met
de zojuist door mij aangekondigde nadere beleidsnotitie. Ik neem aan dat wij
daarover met elkaar een debat zullen voeren. Het lijkt mij het beste om de
Wet Arhi en het algemene beleidskader in samenhang met elkaar te bespreken,
maar dat is uiteraard ter beoordeling aan uw Kamer.Als je wat vrijelijk staat tegenover het dossier Bommelerwaard dat inderdaad
naar ik meen teruggaat tot 1976, dan zie je dat er allerlei bewegingen in
zijn geweest en dat er allerlei vragen zijn gesteld, tot en met de vraag van
mevrouw Schoondergang of we niet helemaal opnieuw zouden moeten beginnen.
Mijn antwoord daarop is: nee, dat moeten we maar niet doen. De vraag is waarom
er eigenlijk is gekozen voor twee gemeenten. Ben ik te afstandelijk als ik
nu zeg dat als je het dossier bekijkt de gedachte aan één gemeente
nogal voor de hand ligt? Ik heb er geen moeite mee om dat uit te spreken,
hoewel ik niet op één gemeente zal uitkomen, zoals ik al heb
gezegd. Ik denk wel eens dat als men op een ander moment had doorgezet, er
nu één Bommelerwaard zou zijn geweest. Dit geeft ook aan dat
het de vraag is wie nu eigenlijk de verantwoordelijkheid neemt en wie een
keer doorzet. Zo is het echter niet gegaan. Het provinciebestuur van Gelderland
heeft de vorming van één en van twee gemeenten onderzocht en
is tot de conclusie gekomen dat de vorming van twee gemeenten de voorkeur
verdient. Ik kan mij de argumenten voorstellen van diegenen in de Tweede en
in deze Kamer – met name leden van D66 en GroenLinks – die hebben
gezegd dat het beter zou zijn geweest om één gemeente in de
Bommelerwaard te vormen. Dat zou een solide, mooie gemeente zijn, maar met
nog grotere afstanden. Dit heeft mij in ieder geval duidelijk gemaakt dat
er in de Nederlandse bestuurs- en beleidspraktijk momenten zijn waarop je
even zou moeten doorzetten. Dat is niet gebeurd. Nu is recht gedaan aan de
wensen in het gebied zelf, waar – gelet op het bestaan van hele kleine
gemeenten – de voorkeur werd gegeven aan de tweedeling, met alle verschillen
van dien. Ik ken de voorkeur van Brakel en van Kerkwijk en ik heb gesproken
met de vijf gemeenten die de nieuwe gemeente Maasdriel vormen. Zij hebben
mij gevraagd de Kamer zo snel mogelijk te overtuigen van de noodzaak nu te
beginnen. Een deel van de problemen is opnieuw opgerakeld door de financiële
problematiek in Zaltbommel; ik kom daar zo nog op terug. Er is dus bewust
gekozen voor die tweedeling en ik denk dat wij nu niet meer in de positie
verkeren om te zeggen: het had nog mooier kunnen zijn, want daarmee zou geen
recht worden gedaan aan een optimalisering van de opvattingen in het gebied.
De fysieke afstand tussen burger en bestuur, dus de afstand tot het stadhuis,
zou bij één gemeente wellicht iets te groot worden. Ik denk
dat dit ook zo is. De vrees bestond dat burgers zich daardoor ook in psychologisch
opzicht ver van het bestuur zouden voelen. Dat is, denk ik, een politiek gegeven
van enige importantie. Zoals gezegd: de tweedeling is door de gemeenten, de
provincie, het vorige kabinet en de Tweede Kamer gesteund en ik vind dat al
met al toch een stevig fundament onder dit voorstel. Hoewel ik dus begrip
heb voor de eerdere kritische kanttekening zowel in uw Kamer als in het gebied,
wil ik het voorstel voluit voor mijn rekening nemen. Uiteindelijk worden er
toch twee gemeenten in de Bommelerwaard gevormd van voldoende gewicht om de
functies uit te voeren die nodig zijn in de toekomst. Dit is geen mathematiek,
geen zaak waarvan je precies kunt aantonen waarom het die schaal en omvang
zou moeten hebben, maar een ding staat vast, in de toekomst is het van belang
dat de gemeentelijke bestuurslaag steviger is. Er kunnen dan verschillende
grootten bestaan afhankelijk van het deel van het land, maar de bestuurslagen
worden steviger, ook dat vindt u terug in het regeerakkoord. Dit betekent
dat je gemeenten nodig hebt die wat aankunnen. Ik ben er zeer voor dat de
decentralisatie van de afgelopen 10 jaar naar de gemeenten wordt doorgezet,
maar dat kan alleen als een gemeente voldoende omvang heeft en daardoor een
ambtelijk apparaat in stand kan houden en de dialoog met de samenleving, zowel
binnen als buiten de gemeente, aan kan gaan. Ik zeg dit ook met enige emotie.
Ik vind dat gemeenten die statuur ook moeten hebben, omdat zij anders heel
veel dingen moeten gaan uitbesteden omdat het te ingewikkeld is. Ik meen dat
gemeenten voldoende statuur en zwaarte moeten hebben om een volwassen dialoog
aan te gaan met de samenleving. Ik vind dit een heel belangrijke overweging
om naar die schaal van ambtelijke competentie te kunnen. Deze is in een grote
stad natuurlijk van een andere aard dan in een kleinere gemeente, maar ik
wijs erop dat veel onderwerpen die vroeger in kleinere gemeenten niet aan
de orde kwamen daar nu wel aan de orde komen én vanwege de decentralisatie
én vanwege het feit dat afstanden in dit land kleiner zijn geworden,
psychologisch en anderszins.Een driedeling, waarover een aantal leden spraken, lijkt in verhouding
tot de grootte van deze drie gemeenten naar mijn oordeel niet voor de hand
te liggen. In dat geval zou Zaltbommel 11.000 inwoners hebben, terwijl de
centrumfunctie van Zaltbommel in dit gebied onbetwist is en er een groter
draagvlak voor de nieuwe gemeenten zou moeten zijn. Zaltbommel is een subregionaal
centrum en moet in het kader van de verstedelijkingsopgave een schaal hebben
die nodig is om een adequaat ambtelijk en bestuurlijk apparaat op de been
te brengen.Er is gesproken over het element van de verschillende culturen en stijlen
in de gemeenten. Ik heb die mogen vaststellen. Laten wij daar blij mee zijn.
Passen die gemeenten dan wel bij elkaar? Men gaat naar de stad en Zaltbommel
heeft een stedelijk beeld. In de andere gemeenten hangt een andere sfeer.
Ik kan de Kamer uit een ander verleden verzekeren – de heer Van Dijk
wees er al even op – dat cultuurverschillen binnen een gemeente gelukkig
vaak blijven. Het geeft zelfs extra kleur aan een gemeente wanneer die wat
geschakeerder is. Ik zie niet in dat cultuurverschillen binnen een gemeente
niet in stand zouden blijven. In Rotterdam hebben wij heuse dorpen en die
willen zo blijven. Zij bestaan al ongehoord lang. Rotterdam is een buitengewoon
interessant voorbeeld van zeer onderscheiden buurten en wijken. De sociaal-culturele
en religieuze verschillen tussen de gemeenten Brakel en Kerkwijk enerzijds
en Zaltbommel anderzijds maken deze gemeentelijke herindeling absoluut niet
onmogelijk. Angst voor verlies aan identiteit van de afzonderlijke kernen
lijkt mij ongegrond. Sterker nog, een bepaalde identiteit kan uiteraard blijven
bestaan; zoiets is volstrekt ongevoelig voor gemeentegrenzen. Bovendien, als
men in ogenschouw neemt dat Zaltbommel zo'n 11.000 inwoners telt en de andere
twee gemeenten samen zo'n 13.000 inwoners is er weinig reden tot angst voor
overvleugeling van Kerkwijk en Brakel door Zaltbommel. Wij moeten aannemen
dat de verhouding 11.000-13.000 in het nieuwe gemeentebestuur tot uitdrukking
kan worden gebracht.Is er binnen zo'n gemeente geen ruimte voor wijkraden of een andere vorm
waardoor de mensen in de onderscheiden kernen een zekere mate van zelfbeheer
en zelfbestuur kunnen beproeven? Het is niet aan mij te zeggen dat dit zou
moeten. Dat gaat mij niet aan. Het is wel aan mij te zeggen dat het kan. Dit
gebeurt in grote steden en zou in kleinere gemeenten ook kunnen. Ik ga er
niet over, maar deze suggestie kan wel worden meegenomen. Uit de diverse opties
van de gemeenten blijkt al dat men ten volle bereid was, na te denken over
de herordening van de Bommelerwaard. Er is ook een voorstel gedaan tot het
vormen van een gemeente Kerkwijk omdat op deze manier de identiteit van de
omliggende kernen beter zou kunnen worden gewaarborgd. Een plausibele veronderstelling
hierbij is dat de nieuw te vormen gemeente hiervoor de ruimte geeft. Cultuurverschillen
als zelfstandig argument tegen herindeling kunnen een belangrijk element zijn,
maar behoeven niet beslissend te zijn.Ik wijs vervolgens op de financiële problematiek van Zaltbommel.
Uw Kamer heeft opgemerkt dat zij is geconfronteerd met een nieuwe situatie,
veroorzaakt door de financiële omstandigheden van Zaltbommel. Men wilde
het wetsvoorstel wel behandelen, maar dan moest er duidelijkheid komen over
de financiële situatie. Mijn voorgangster heeft snel op dit verzoek gereageerd.
Tevens is een versnelde procedure in gang gezet van de Inspectie financiën
en de lokale en provinciale overheden. Eind juli is hierover een rapport verschenen
dat u vanzelfsprekend ontvangen hebt.De Inspectie komt tot de conclusie dat de financiële problematiek
van de gemeente Zaltbommel voornamelijk op het terrein van achterstallig onderhoud
ligt. Er is sprake van rekeningtekorten, veroorzaakt door incidentele tegenvallers.
De Inspectie adviseert, aanvullende steun te verlenen van ongeveer 17 mln.
opdat de gemeente 'schoon' wordt opgeleverd. Dit vind ik als oriëntatiepunt
in ons debat van belang. De nieuwe gemeente wordt op deze manier niet onnodig
belast met een erfenis uit het verleden.De provincie Gelderland reageerde positief op deze suggestie. De gemeenten
Brakel en Kerkwijk reageerden ontstemd op de financiële verrassing die
Zaltbommel in petto had. De andere gemeenten, die verenigd worden in de nieuwe
gemeente Maasdriel, hebben alleen maar op spoed aangedrongen.De Raad voor de financiële verhoudingen heeft op 3 september jongstleden
geadviseerd om de kosten voor het uitbaggeren van de haven van Zaltbommel
vooralsnog niet bij de steun te betrekken. In plaats daarvan wordt voorgesteld,
de kosten tot een zeker maximum te vergoeden nadat de sanering ter hand is
genomen. Ik wil dat advies op dit punt niet volgen. De reden hiervoor heb
ik mede namens de staatssecretaris van Financiën in de u bekende brief
uiteengezet. Dit rapport laat zien dat het bedrag van 17 mln. aan de maat
is. Er kunnen geen gedifferentieerde tarieven worden gehanteerd voor onderdelen
van de nieuwe gemeenten. Het is ook niet de bedoeling dat artikel 12-steun
ertoe leidt dat de nieuwe gemeente belast wordt.Een van de sprekers vroeg met zoveel woorden of de artikel 12-status is
aangevraagd om de herindeling mogelijk te maken. Het antwoord hierop is nee.
De artikel 12-procedure kent een heel zorgvuldige toetsing om te bepalen of
een gemeente voor deze status in aanmerking komt. Deze zorgvuldige toetsing
is door de inspectie verricht. Hiermee is Zaltbommel een artikel 12-gemeente
geworden. Het gaat niet aan, een status aparte voor een deel van de nieuwe
gemeente in te voeren. Ik heb al gezegd dat, tegen de achtergrond van het
advies van de Raad voor de financiële verhoudingen, het bedrag van 17
mln. redelijk is en dat hiermee een schone oplevering tot stand komt.In gesprekken met de gemeentebesturen ter plaatse ging het ten eerste
om het gevoel dat men overvallen werd door de artikel 12-status van Zaltbommel,
waarmee ook oud zeer naar boven kwam. De gemeenten dachten de herindeling
af te ronden, maar de plotselinge nieuwe situatie voedde de angst voor een
ongewis avontuur. Dit begrijp ik maar al te goed. Je ziet het terug in stukken
en aangenomen moties. Men vroeg zich af, ook tegenover mij: waar beginnen
we eigenlijk aan? Hoe zit het met die 17 mln.? Is er werkelijk sprake van
een schone oplevering? Ik vind het een stevig bedrag in het licht van de omvang
van de gemeente. Tegen de achtergrond van het advies van de Raad voor de financiële
verhoudingen moet dit bedrag echter voldoende zijn.Wat werd er met de gemeenten gewisseld? Zaltbommel voerde allerlei activiteiten,
gebouwen en voorzieningen op die onvoldoende konden worden gefinancierd uit
die 17 mln. Ik merk op dat het bedrag dat voor de haven geoormerkt is, in
een zekere fasering kan worden besteed. Verder voerden de andere gemeenten
bedragen op als noodzakelijke uitgaven in Zaltbommel, bijvoorbeeld voor een
brandweerkazerne, terwijl men in Zaltbommel tegen mij zei: wij hebben al een
brandweerkazerne. Deze hoefde niet aanstonds weer te worden ingericht en ook
dit kan dus enig uitstel verdragen. Ik heb mij er dus van overtuigd dat de
nieuwe gemeente Zaltbommel met die 17 mln. een buitengewoon kansrijke startpositie
heeft.Toen ik in mijn contact met de vijf andere gemeenten constateerde dat
zij zo snel mogelijk wilden fuseren tot een nieuwe gemeente Maasdriel, zei
iemand dat er op termijn toch wel een tekort van 1,7 mln. was. Toen mij werd
gevraagd of ik nog wat geld had, heb ik gezegd: ik heb geen geld. Dat debat
met gemeentebesturen is mij bekend en was niet van een zodanige dramatiek,
dat er in dat overleg ook maar één ongezeglijkheid tot mij is
gekomen. Men is natuurlijk ook bezig om de positie bij de start nog beter
te maken dan zij al is. Het zijn nu eenmaal gemeentebesturen. Ik heb mij zelf
ook vaak aan deze methode overgegeven, mag ik nu wel onthullen. Voordat de
nood echt hoog is, moet er echter meer op tafel dan er nu gekomen is. De nieuwe
gemeente zal in het nieuwe uitgavenpatroon mogelijk een OZB moeten verhogen,
maar zij krijgt daarvoor ook meer terug. Ik denk niet dat deze twee gemeenten
met een startpositie beginnen die oneerlijk is, want anders had ik niet achter
de inhoud van dit wetsvoorstel kunnen staan. Zij krijgen beide een zeer eerlijke
kans en het rapport van de inspectie bevestigt dit ook. Zaltbommel krijgt
de aanvullende uitkering in twee fasen: in 1998 11,5 mln. en 5,5 mln. aan
het begin van 1999.Verschillende leden van de senaat hebben gesproken over de frictiekosten.
Door de Kamers van de Staten-Generaal is een nieuwe Financiële-verhoudingswet
aanvaard waarin een overgang is gemaakt van frictiekosten naar de zogenaamde
gewenningsbijdrage. Aanvankelijk is er wel rekening gehouden met frictiekosten
maar eind 1996 is met de gemeenten afgesproken dat zij in het nieuwe regime
rekening zouden moeten houden met de nieuwe wetgeving – misschien hebben
zij daar een beetje pech mee – en daarin is sprake van een gewenningsbijdrage.
De provincie Gelderland heeft in het najaar van 1996 nieuwe berekeningen gemaakt
op basis van de nieuwe wet. Ook de rijksoverheid heeft nieuwe informatie verzonden
en de gemeenten weten dus al geruime tijd dat die uitkering aan de gewenningsbijdrage
moet worden aangepast. Natuurlijk kan ik de teleurstelling van de gemeenten
Brakel en Kerkwijk goed begrijpen. Gecombineerd met het vrij plotselinge feit
dat er sprake is van een artikel 12-status voor Zaltbommel begrijp ik dat
zij zich zeer ongemakkelijk voelen. De heer Van Dijk zegt nu wel dat de gemeenten
tegen heug en meug ja hadden gezegd, maar je kunt ook zeggen dat de gemeentebesturen
op zeker moment hebben ingezien dat een tweedeling binnen de Bommelerwaard
acceptabel was. Wanneer het geldprobleem er niet was geweest, dan had men
dat gewoon geaccepteerd. Met andere woorden, de keuze was, al dan niet met
veel overtuiging, gemaakt. Herindelingen gaan inderdaad nooit zonder fricties,
zoals terecht is opgemerkt. Maar de pijn werd weer zichtbaar toen bleek dat
er een artikel 12-aanvraag voor Zaltbommel aan de orde was. Daarnaast denk
ik dat de overgang naar de gewenningsbijdrage, vergeleken met de frictiekosten
die veel ruimhartiger waren, ook een tegenvaller is.Er is al een toezegging gedaan dat de gewenningsbijdrage in vier jaar,
in plaats van in vijf jaar, zal worden uitgekeerd. Het grootste deel, tweevijfde,
zal in het eerste jaar worden uitgekeerd omdat men veronderstelt dat in het
eerste jaar de kosten van de samenvoeging het hoogst zullen zijn. De verdeling
is dus: 2/5, 1/5, 1/5 en 1/5. De frictiekosten waren destijds vrij uitbundig
en daarom is dat door de beide Kamers gecorrigeerd. Die kosten werden dikwijls
gebruikt voor reorganisaties die werden verbonden aan de gemeentelijke herindeling
maar zonder zo'n herindeling zouden ze ook nodig geweest zijn. Ik ontken niet
dat die uitkering aanzienlijk soberder is dan hetgeen men gewend is. Het gaat
daarbij om ongeveer 20%-25%. Ik merk daarbij op dat de provincie, aldus de
mededeling van een aantal gemeenten, niet helemaal oplettend is geweest bij
het toezicht. Dat is een punt van wrijving, want hoe is het nu mogelijk dat
er plotseling een artikel 12-status boven water komt? Dat moet men toch hebben
zien aankomen. Ik geloof wel dat de gemeenten hier een punt scoren. Dit zal
ook reden zijn voor een nader gesprek met provinciale staten.Er is gevraagd naar de monitoring. Is daarvoor geen Nederlands woord te
verzinnen? Het is toch verschrikkelijk? Waarom kan niet van doorlichting worden
gesproken? Ik doe maar een suggestie. Die doorlichting zal plaatsvinden. Volgend
jaar herfst zal er ook een doorlichting van deze gemeenten plaatsvinden, zo
zeg ik ook tegen mevrouw Linthorst. Nu moet ik heel voorzichtig worden. Mocht
het zo zijn dat op een breed front deze dusgeheten monitoring (doorlichting)
leidt tot de onvermijdelijke vaststelling dat er zich een groot onrecht voltrekt
in gemeentelijk Nederland, dan denk ik dat het gesprek hervat moet worden
over de vraag, of dit de juiste systematiek is c.q. of de hoogte van de bijdrage
voldoende is. Ik heb wel tegen de gemeentebesturen gezegd, dat de gemeenten
ook worden bekeken op hun eigen inefficiënties, want zo heb ik het begrip
monitoren altijd begrepen. Die medaille heeft twee kanten.Mevrouw Linthorst (PvdA):Voorzitter! Het woord monitoren is hier ingeburgerd. Ik moet tot mijn
schande bekennen, dat wij dat ook gebruiken. Doorlichten is een momentopname,
terwijl in monitoren ook nog volgen zit. Misschien zouden wij kunnen spreken
over het volgen van het proces. Brakel en Kerkwijk vrezen dat er misschien
nog wel meer lijken in de kast zitten. Als het effect van die gewenningsbijdrage
toch gevolgd gaat worden, zou het tijdstip van dat volgen voor Brakel en Kerkwijk
dan niet naar voren kunnen worden gehaald. Zou het niet onmiddellijk kunnen
ingaan? Zou de komende begrotingsbehandeling al het startpunt van het volgproces
kunnen zijn?Minister Peper:Ik heb geen moeite, mevrouw Linthorst, u dat toe te zeggen. Wij zien dat
de gemeenten technische begrotingen klaar hebben of aan het
maken zijn. Ik geloof dat de nieuwe gemeente Zaltbommel ook al klaar is. Misschien
is het goed dat wij die begrotingen doorlichten, monitoren en de komende tijd
elk jaar kijken wat dat oplevert. Ik zie uiteraard de tijdas in die monitoring
als een belangrijk element. Ik zeg u dat graag toe. Wij zouden daar nu mee
kunnen starten. Mochten er zich, om mevrouw Linthorst te citeren, lijken in
de kast ophouden, dan doet zich in de eerste plaats de vraag voor: wat is
de identiteit van het lijk, hoe groot is het en trekken wij ons daarvan iets
aan of moeten wij daarvan in de war raken. Wij weten het niet, maar ik zal
u op de hoogte houden.Ik merk nog op dat de nieuwe gemeente Zaltbommel zelf kan bekijken, of
zij met het bedrag en het ritme van de uitgaven zodanig kan begroten dat het
mogelijk is een behoorlijke huishouding te voeren. Met andere woorden: je
hoeft die 17 mln. niet meteen uit te geven. Er is dus beleidsruimte aanwezig.
Het gaat erom dat het geld wordt aangewend voor die doelen waarvoor het is
ge-earmarkt.Voorzitter! Er is gevraagd of er nog iets extra's gedaan kan worden. Het
antwoord is: nee, tenzij zou blijken dat er objectieve gegevens zijn die aanleiding
geven voor nieuw overleg. Hierbij denk ik dan aan de monitoring waarover mevrouw
Linthorst sprak. Die monitoring gebeurt overigens ook elders.Voorzitter! Ten slotte wil ik nog ingaan op een aantal specifieke opmerkingen.
De heer Van Dijk en andere leden van uw Kamer heb ik al toegezegd u een notitie
over het herindelingsbeleid te doen toekomen.De heer Van Dijk zei dat wij lang geleden al afgestapt zijn van het hanteren
van het getalscriterium. Dat was te mechanisch. Verder vroeg hij: wat lost
een gemeentelijke herindeling nu op? Welke problemen worden daarmee weggenomen?
Verder wees hij erop dat al lange tijd over gemeentelijke herindeling van
betrokken gemeenten wordt gesproken en dat veel van het beleid is gedecentraliseerd.
Verkeren de betrokken gemeenten nu dan eindelijk in een crisis? Ik vond dit
moeilijke vragen. Het woord 'crisis' heeft bij mij altijd een vrij dramatische
betekenis. Van een crisis heb ik bij de betrokken gemeenten niets gemerkt,
maar ik vind ook niet dat men met een dergelijke vraagstelling voor een goede
invalshoek kiest. De invalshoek waarvoor ik heb gekozen, heb ik kortheidshalve
als volgt aangeduid. Het gaat mij om het creëren van een gemeentebestuur
dat wat langer mee kan in de nieuwe ordening die is voorzien in de wet.De heer Van Dijk vroeg zich voorts af wat ik doe met de mening van de
bevolking en die van de lokale bestuurders. Van de mening van de lokale bestuurders
hebben wij een aardig overzicht. Wij weten welke ontwikkelingen zich hebben
voorgedaan. De bevolking heeft ook de mogelijkheid gehad om via de lokale
bestuurders van haar opvatting blijk te geven. Illusies heb ik overigens op
dit punt niet. Bij alle gemeentelijke grenswijzigingen is gebleken dat zulke
wijzigingen emoties opleveren. Kijkt men later naar de nieuw ontstane gemeente,
dan blijkt dat die emoties grotendeels verdwenen zijn. De gemeenten hebben
bovendien uiteindelijk ingestemd met het voorstel.Verder werd gezegd dat twee nieuwe gemeenten een hoger kostenniveau met
zich kunnen brengen. Ik sluit zeker niet uit dat dit het geval is. Het kostenniveau
zal mede afhankelijk zijn van de kwaliteit die beide partijen gezamenlijk
willen hebben. Hierbij gaat het echter in hoge mate om de eigen keuze van
de gemeente. Voor de nieuwe gemeente wordt de gemiddelde bijdrage op grond
van de Financiële-verhoudingswet minder. Daar staat weer tegenover –
dat is althans de veronderstelling, maar ik meen dat die naar een werkelijkheid
verwijst – dat een efficiencyslag wordt gemaakt. Sommigen vroegen zich
dan ook af waarom niet voor één gemeente is gekozen, zodat een
bepaalde dienst voor één gemeente kan werken.De heer Van Dijk heeft nog gesproken over de verhouding tussen de legitieme
belangen van de plattelandsgemeenten met hun kleine kernen en kleine dorpen
en de belangen van de steden. Hij vroeg zich af of er in dit opzicht niet
meer evenwicht moet zijn. Hierover staat iets in het regeerakkoord en ik stel
mij van de voornemens op dit punt veel voor. In het regeerakkoord staan namelijk
een aantal uitstekende passages, maar los daarvan heeft naar mijn mening de
heer Van Dijk op dit punt het gelijk aan zijn zijde. Het is aantrekkelijk
om er iets verder op in te gaan. Er is in het nieuwe beleid van dit kabinet
meer aandacht voor de verhouding stedelijk-landelijk. Dat zal ook tot uitdrukking
moeten komen in de omvang van gemeenten voorzover die problematisch zullen
zijn én onderwerp van nadere herindeling. Het is misschien goed om,
zoals ik in een vorige functie heb gedaan, iets meer te kijken naar de samenhang –
wij moeten ons ook niet overgeven aan romantisme – die vaak bestaat
tussen een kern en de omgeving. In het Europese jargon heet dat een functionele
regio die een zekere kern heeft. Wij hebben het nu over Zaltbommel, maar je
kunt ook andere voorbeelden geven. Afhankelijk van waar je bent meen ik dat
het evenwicht waarnaar de heer Van Dijk vraagt opnieuw beproefd moet worden.
Ik zie in het regeerakkoord voldoende aanknopingspunten om dat met hem eens
te zijn.Ik ben al ingegaan op de beleidsbrief over de herindeling. Mevrouw Linthorst
vraagt in bredere zin of het niet kan gaan over het gehele binnenlands bestuur.
Ik meen dat het over beide moet gaan. Ik probeer mij nu een weg te banen door
alle teksten die zijn gemaakt en kijk of er nog meer samenhang in is dan ik
op het eerste gezicht heb gemeend te moeten bespeuren. Wij willen wel veel
in dat dossier van bestuurlijk Nederland. Wij trekken daarin een niet altijd
even consistente lijn.De heer Hessing zegt dat één gemeente Bommelerwaard eerder
aan de orde is geweest. Ik zal het voorstel van mevrouw Schoondergang niet
volgen om het helemaal over te doen. Ik heb gezegd dat er mogelijkerwijze
een interessante lering is te trekken uit de geschiedenis van meer dan 20
jaar gemeentelijke herindeling in de Bommelerwaard. Waar heeft het nu aan
gelegen dat wij hierop zijn uitgekomen? Overal heeft de bevolking iets van
gevonden; overal hebben gemeentebesturen iets van gevonden; overal hebben
tussenbesturen iets van gevonden. Ik zal er nu niet op ingaan, maar er zijn
wel wat vragen te stellen omtrent de doorzettingskracht om te komen tot een
dergelijke herindeling en de visie daarop. Ik heb in kritische zin al iets
gezegd over de provincie.De heer Rensema zegt dat er emotionele bezwaren zijn, maar dat ze niet
van enorme omvang zijn. Er is ook opgemerkt dat uit onderzoeken
blijkt dat mensen zich er weinig voor interesseren. Er is geen mogelijkheid
om alsnog rekening te houden met de opgevoerde bedragen, te weten 2,5 mln.
voor een brandweerkazerne en 0,8 mln. voor een andere bestemming. Mijn stelling
is dat die nieuwe gemeenten dat zelf moeten aankunnen binnen de eigen begroting.De heer Holdijk heeft een overzicht gegeven van hoe het is gegaan van
18, 13 en 3 naar 2, en de bekende voorkeur voor één gemeente.
Hij vroeg of ervan uit mag worden gegaan dat deze twee gemeenten zeker minimaal
25 jaar mee kunnen gaan. Voorzitter! De heer Holdijk heeft het debat van 1986
meegemaakt. Het is wat triest om te zeggen: wij zien elkaar over 25 jaar in
deze Kamer weer terug. De ambitie is er wel, maar het zal niet lukken! Maar
als wij hetzelfde tempo in gemeentelijk herindelingsland aanhouden als wij
gewend zijn, kan ik dat met enige overtuiging toezeggen. Dat is daarmee wel
geregeld. De heer Holdijk moet goed voor ogen houden dat het om gemeenten
van ruim 20.000 à 25.000 inwoners gaat. Daarmee kun je, in de omgeving
die daar aan de orde is, vrij lang uit de voeten.Voorzitter! De heer Holdijk maakte een wat kritische opmerking in mijn
richting, die mij raakte. Hij vond dit allemaal wel heel erg snel gaan, waarbij
hij er onder andere op wees dat de zaak nu mondeling en niet schriftelijk
wordt behandeld. Om te beginnen ga ik niet over de orde van deze Kamer. Verder
hebben wij in ieder geval vrij snel geantwoord op de vragen van de Kamer.
Wij vonden namelijk dat in het langzamer werken geen aanleiding moest worden
gevonden om het debat nu niet tot een afronding te kunnen brengen. Ik weet
niet precies wat er ontbreekt aan mijn werkwijze. Mogelijkerwijs was die bij
anticipatie al een beetje Rotterdams: graag in tempo, dan horen wij wel of
men het goed heeft gevonden. Ik geloof niet dat in mijn richting veel formele
bezwaren geuit kunnen worden.Voorzitter! Ik heb tegen de heer Holdijk al gezegd dat artikel 12 geen
uitvinding is om de samenvoeging mogelijk te maken. De identiteit is een heel
erg moeilijk te hanteren begrip. Als je in dat gebied of een ander gebied
bent, spreek je mensen die zeggen dat het 25 jaar geleden heel anders was,
toen men heel anders met elkaar omging. Het begrip 'identiteit' is, met andere
woorden, niet statisch. In de Bommelerwaard werd mij melding gemaakt van het
feit dat zich daar, overigens op een heel aangename manier, veel mensen van
buiten hadden gevestigd die zich, speels geformuleerd, keurig gedragen. Dat
zijn emigranten. De heer Holdijk moet dus uitkijken met het institutionaliseren,
het vastzetten van een identiteit, waarbij hij vooral oog moet houden voor
het feit dat in zo'n gebied zeer onderscheiden identiteiten kunnen zijn, die
naar mijn oordeel een verrijking zijn van nieuwe gemeenten, die zich daar
mogelijk en hopelijk constitueren.Voorzitter! Mevrouw Schoondergang vroeg, of niet meer rekening kan worden
gehouden met de sociale infrastructuur, want dat is in Zaltbommel volgens
haar een ingewikkeld punt.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik heb als algemene vraag gesteld of bij afwikkeling van artikel 12-procedures
de sociale infrastructuur niet meegenomen kan worden. Ik heb als voorbeeld
Zaltbommel genomen.Minister Peper:Ik geef een algemeen antwoord aan u. Waar een artikel 12-procedure in
gang wordt gezet, wordt het kostenpatroon van een gemeente doorgelicht. Daar
zit een sociale infrastructuur bij. Dat is een factor in de toedeling van
gelden. Je ziet dat wat meer in grotere dan in kleinere gemeenten, maar als
dat voldoende omvang heeft naar de criteria die daarvoor gelden, zou dat ook
voor Zaltbommel moeten gelden. Wij hebben moeten vaststellen dat dit hierbij
niet het geval is op basis van de criteria in de wet zelf. Het is kennelijk
dus niet van een dusdanige omvang gebleken dat de inspectie Financiën
die puur de regels volgt, daarin aanleiding heeft gevonden om er een extra
uitkering aan te verbinden.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Zijn de criteria voor de afwikkeling van de artikel 12-proce- dure nu
beperkt of toegespitst op de fysieke infrastructuur of wordt in die criteria
ook de sociale infrastructuur meegenomen? Dat is natuurlijk wel de kern van
mijn vraag.Minister Peper:Mij is gezegd – en dat lijkt mij ook heel logisch – dat ook
de sociale infrastructuur een rol speelt bij de beoordeling van een artikel
12-aanvraag. De sociale infrastructuur is een criterium in de Financiële-verhoudingswet.
Als de sociale infrastructurele problemen de bron zijn waardoor een gemeente
in moeilijkheden geraakt, dan zou het toch niet denkbaar zijn om daar omheen
te gaan. Mij is van ambtelijke zijde verzekerd dat dit is geïmpliceerd
in een dergelijk onderzoek.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Dus in de criteria voor de beoordeling van de artikel 12-procedure is
aan de orde zowel de fysieke infrastructuur als de sociale infrastructuur?
En in het geval Zaltbommel waren de criteria niet zodanig dat daaraan aandacht
werd besteed? Klopt dat?Minister Peper:Zo is dat.Ik zeg mevrouw Schoondergang toe dat de Eerste Kamer bij een volgend voorstel
tot herindeling een ongelofelijk goede kaart krijgt toegestuurd. Ik ben van
huis uit sociaal geograaf, dus ik ben gek op kaarten. Ik zal er dan ook persoonlijk
op toezien dat voortaan een goede kaart wordt verstrekt.De fysieke afstand waarover mevrouw Schoondergang sprak, heeft ook subjectieve
kanten. Als je kijkt naar de kaart en je gaat meten, blijkt het niet allemaal
zo precies te zijn dat je zegt: dat hoort wat korter bij dit of dat.Het antwoord op de vraag wat ik denk te doen aan de afstand tot de voorzieningen
luidt als volgt: niets. Het is namelijk des gemeente.Verder heeft mevrouw Schoondergang meer aandacht gevraagd voor de centrumfunctie
en het monitorrapport. In de Financiële-verhoudingswet is er meer aandacht
gekomen voor de centrumfunctie van gemeenten. Ik zeg niet bij wijze van beleidsuitspraak
dat ik die functie nog sterker zou willen hebben. Ik zeg alleen dat dit aspect
uiteraard zal worden betrokken bij het onderzoek waarom is gevraagd.De heer Van Dijk (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor zijn betoog. Geen slechte
vertoning als een eerste poging, mag ik hem zeggen. Ik dank
hem ook voor de antwoorden die hij heeft gegeven of getracht heeft te geven
op de vragen die ik gesteld heb. Of wij in dit debat met die antwoorden dichter
bij elkaar zijn gekomen, staat nog te bezien. De introductie was in ieder
geval goed en raak getroffen. Ik kan mij daar op het eerste gezicht ook in
vinden. Herindelingsbeleid is geen doel op zichzelf. Bravo! Het gaat om stevige
vitale gemeenten die berekend zijn op hun taken. Bravo! De minister maakt
het vervolgens wat specifieker door te wijzen op het niveau van dienstverlening,
betrouwbaarheid, professionaliteit en kwaliteit op lokaal niveau.Het vervelende is dat een aantal van die zaken zich zonder nadere verduidelijking
gemakkelijk clichématig laat gebruiken. Wie zou de minister durven
tegenspreken als hij pleit voor zaken als dienstverlening en betrouwbaarheid?
Onder het vermelden van deze zaken zit natuurlijk de verhulde gedachte dat
een grotere gemeente op deze punten beter scoort dan een kleine gemeente.
Het getalscriterium is weer terug, zoals ik had verwacht. De minister gaf
immers aan dat een gemeente een minimumomvang moest hebben. Ook sprak hij
op een gegeven ogenblik over gemeenten die wat aan kunnen en daarom van voldoende
omvang moeten zijn.De minister stelde dat hij wilde dat wij over informatie beschikten die
erop wees dat er inderdaad een correlatie is tussen enerzijds de genoemde
punten en anderzijds de omvang van een gemeente. Wij zijn hier al jaren mee
bezig, dus het is eigenlijk vreemd dat wij die informatie niet hebben.Een tweede bezwaar van de opsomming van de punten is dat er sprake is
van een vliegwieleffect, maar ik weet niet of de minister het in de gaten
had. Dit effect zal ertoe leiden dat gemeenten in de komende decennia groter
en groter moeten worden. Zo is het buiten kijf dat een grote gemeente beter
in staat is om voor alle taken die een gemeente zijn toegewezen, professionaliteit
in huis te hebben, en dat kan alleen maar toenemen. Het vliegwieleffect zat
vooral in de uitspraak van de minister dat de taken waarvoor professionaliteit
nodig is, wel uitbesteed kunnen worden, maar dat het voor een volwassen dialoog
noodzakelijk is dat een gemeente die professionaliteit in huis heeft. Met
het toenemen van de complexiteit van onze maatschappij kan dit niet anders
betekenen dan dat gemeenten steeds groter moeten worden.De dienstverlening waarover de minister sprak, moet in mijn ogen wel gezien
worden tegen de achtergrond van hetgeen een inwoner verlangt van een gemeente.
Dit zal in een plattelandsgemeente wellicht iets anders liggen dan in een
grote stad.Ik kom nu aan de kwaliteit. Ik heb nog steeds de overtuiging dat professionaliteit
niet het voornaamste criterium kan zijn. Professionaliteit op zichzelf kan
worden ingehuurd en worden gebruikt door de bestuurders. Maar gaat het bij
kwalitatief goed bestuur niet om andere zaken dan het in huis hebben van professionaliteit?
Ik denk daarbij aan kennis van wat er leeft onder de bevolking, kennis van
zeden en gewoonten, het spreken van dezelfde taal als de mensen, gevoel voor
bestuurlijke proporties die aansluiten bij de belevingswereld van de mensen,
participatie van de bevolking in mogelijke bestuurlijke processen en toegankelijkheid
van bestuurders door bestuurden. Dit zijn kwalitatieve factoren, die mijns
inziens noch naar het een, noch naar het ander wijzen, namelijk dat de kleine
gemeente slecht scoort en de grote gemeente beter, of omgekeerd. Gelukkig
maakte de minister ons erop attent dat in november het resultaat verschijnt
van een onderzoek dat inzicht geeft in de effecten van de herindeling op de
gemeenten.Voorzitter! Tot zover de leidende uitgangspunten voor het herindelingsbeleid.
Ik ben bang dat wij, als de minister op de lijn die hij nu heeft uitgezet
en die hij gebruikt als onderbouwing voor een gemeentelijkeherindelingsvoorstel,
in de toekomst op andere punten de degens nog wel eens zullen moeten kruisen.
Ik ben er immers niet van overtuigd dat met zijn benadering zonneklaar kan
worden vastgesteld dat dit herindelingsvoorstel en een aantal andere voorstellen
per saldo inderdaad tot betere resultaten hebben geleid. Ik zeg dit nog afgezien
van de vraag of grotere gemeenten op een aantal punten wel beter scoren. Kleine
gemeenten zullen dat op een aantal punten waarschijnlijk ook doen.Voorzitter! Ik neem kennis van de mogelijkheid, later een algemeen debat
over de uitgangspunten van het beleid te kunnen voeren aan de hand van een
beleidsnotitie. Ik zal dan meer specifiek terugkomen op deze zaken dan de
tijd mij nu toestaat.Over de financiële problematiek wil ik nog het volgende opmerken.
De reden waarom ik er zo voor heb gepleit dat de minister zich de problematiek
van Brakel en Kerkwijk aantrekt, is niet elk afzonderlijk onderdeel van die
problematiek. In het ene geval zou je kunnen zeggen dat het misschien redelijk
is dat die gemeenten bijdragen aan de kosten. De reden dat ik daarvoor heb
gepleit, is de cumulatie van kostenverhogende factoren.Het is zonneklaar dat zelfs al zou er totaal geen financiële problematiek
in deze regio zijn, alleen de herindeling en de uniformering van de onroerendezaaktarieven
die momenteel in de twee gemeenten heel laag liggen en in Zaltbommel veel
hoger, al zullen leiden tot een substantiële verhoging van de lasten
in beide andere gemeenten. Daarbij komt dat hoe goed ik ook de aanvullende
bijdrage vind die de minister gegeven heeft zodat inderdaad gezegd kan worden
dat de gemeente per 31 december 1998 schoon opgeleverd wordt omdat oude schulden
voldaan zijn en achterstallig onderhoud is uitgevoerd, de indicaties echter
zijn dat de gemeente Zaltbommel als zij zelfstandig zou blijven de komende
jaren niet automatisch een sluitende begroting zal hebben. Met een aantal
voorbeelden is dit al verduidelijkt. Men ziet nu al kosten aankomen die in
de optiek van de inspectie voor de financiën wel uitstelbaar zijn, maar
die toch op een gegeven ogenblik onder ogen zullen moeten worden gezien. De
gemeente Zaltbommel zal, wil zij over vijf jaar niet weer achterstallig onderhoud
hebben, de komende jaren meer aan gewoon onderhoud moeten uitgeven. Dat is
een tweede, bijkomende factor.Er zijn nog twee factoren die ook een rol spelen bij Maasdriel, te weten
de lagere uitkering uit het Gemeentefonds – drie gemeenten krijgen afzonderlijk
een wat hogere uitkering dan de nieuwe gemeente gezamenlijk – en het
geweldige struikelblok van de voor deze gemeenten hoge frictiekosten. Deze
kosten zijn in Maasdriel hoog. In Zaltbommel zijn zij zeer hoog. Als zij niet
worden gecompenseerd, leiden zij niet alleen tot een financiële
hobbel die over een paar jaar geslecht is, maar tot blijvend structurele tekorten
in de komende jaren.Voorzitter! Ik vind het fijn dat de minister nog eens naar de monitoring
wil kijken. Indien, zoals hij zegt, onvermijdelijk moet worden vastgesteld
dat de bijdrage overal te weinig is, zal dat de gemeenten in dit geval niet
veel soelaas bieden.Tot slot wil ik nog iets zeggen over de toekomst. Regeren is inderdaad
vooruitkijken. In het geval van de gemeenten Zaltbommel heb ik daarmee willen
zeggen dat van die toekomst, zoals die er 18, 20 jaar uitzag, al 18 à
20 jaar verstreken is. Misschien is het woord crisis een beetje overdreven.
Maar had men niet kunnen verwachten na 18 tot 20 jaar stagnatie in deze hele
zaak dat er iets meer duidelijkheid zou zijn ontstaan over de problemen die
dat uitstel en die stagnatie hebben opgeleverd? Daarvan heb ik niets mogen
vernemen! Wij blijven allemaal hangen in algemeenheden die, al naar het de
spreker belieft, clichématig in deze of gene zin worden uitgelegd.
Dat brengt ons niet verder.Niettemin dank ik de minister voor de moeite die hij heeft willen nemen,
ook ons over de streep te trekken. Ik ben nog steeds niet overtuigd van de
wenselijkheid van dit wetsvoorstel. Ik zal mijn fractie dan ook dienovereenkomstig
adviseren.Mevrouw Linthorst (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Wij zijn zeer verheugd over de toezeggingen die
door de minister zijn gedaan. Dat geldt zowel voor zijn toezegging over het
naar voren halen van het volgen van de financiële situatie in de betrokken
gemeentes als voor zijn voorzichtig uitgesproken bereidheid om mochten er
zich vreselijke dingen gaan voordoen, er nog eens naar te kijken. Maar het
meest verheugd zijn wij over 's ministers toezegging inzake het beleidsdebat.
Dat kan nog wel een aantal stevige discussies opleveren, want met de heer
Van Dijk twijfel ik eerlijk gezegd ook aan het uitgangspunt, dat een grote
gemeente per definitie een beter bestuurde gemeente is. Daar is nog wel iets
meer over te zeggen. Ik denk dat een van de dingen waarover wij dan de degens
zouden moeten kruisen, is of de winst die wordt geboekt aan efficiency niet
wordt verloren aan betrokkenheid. Wat dat betreft is datgene wat de heer Hessing
daarstraks zei over hoeveel mensen zich druk maken over de herindeling, een
teken aan de wand dat je ook anders kunt interpreteren.Ik ben het met de minister eens dat identiteiten niet statisch zijn. Ik
zou zelfs nog een stapje verder willen gaan en willen zeggen dat een mens
meer dan één identiteit heeft. Je bent op sommige momenten bijvoorbeeld
Rotterdammer en op andere momenten weer wat anders. Maar er moeten gemeenschappen
of eenheden zijn, waarin je in ieder geval die identiteit kunt beleven, ook
al is die identiteit niet statisch en maar één van je identiteiten.
Wat dat betreft moeten we mijns inziens ook niet te gemakkelijk het begrip
'identiteit' over boord zetten. Ik heb uit het verleden van de minister begrepen,
dat hij in een andere situatie heeft gezegd dat een lastig begrip nog geen
reden is om het maar uit de weg te gaan, maar integendeel moet worden gezien
als een uitdaging om er iets mee te doen. Indien de discussie zo open wordt
gevoerd als de minister vandaag heeft gedaan, dan kijken wij met zeer veel
genoegen naar die discussie uit.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn doorwrochte antwoord. Ik heb
dan ook nu nog maar een enkele opmerking in zijn richting.Ook ik dank hem voor de toezegging om op korte termijn met ons van gedachten
te wisselen over de herindelingsproblematiek. Het lijkt goed om dat te doen
in samenhang met de Wet Arhi, waarvoor hier nog een wijzigingsvoorstel ligt.
Ik ben het ook met de minister eens dat het niet allemaal hemelbestormend
is, maar dat het toch goed is om dit gedachtegoed nog eens te ijken, met name
tegen de achtergrond van wat er in het regeerakkoord staat. Het is ook uitdagend
om inhakend op wat de heer Van Dijk en mevrouw Linthorst hebben betoogd, te
zeggen dat een grote gemeente niet per definitie een beter bestuurde gemeente
is.De heer Van Dijk constateerde dat aan gemeenten steeds meer taken toebedeeld
worden, dat die tendens bepaald niet afneemt en dat die taken in onderlinge
samenhang alleen maar complexer worden, hetgeen simpelweg een grotere professionaliteit
vereist om een behoorlijk niveau van dienstverlening te garanderen aan de
burgers. Hij stelde vragenderwijs of dit proces als zodanig niet een zeker
autonoom karakter heeft en in lijn daarvan leidt tot de noodzaak van steeds
verdergaande schaalvergroting. Hij gaf dus meteen een begin van een antwoord
op de door hem gestelde vraag. Uiteraard spelen er veel meer aspecten een
rol bij, maar dit punt is een van de punten om mee te starten als we de discussie
gaan voeren. Het zou heel goed zijn als wij een handvat kregen om te kunnen
beoordelen in hoeverre al datgene wat wij steeds beweren, namelijk dat schaalvergroting
beter is, door middel van onderzoek ook een begin van een onderbouwing krijgt.
Ik hoop dat dit onderzoek dat handvat geeft. Zo niet, dan moeten wij ons er
inderdaad op bezinnen of er wellicht op een andere wijze wel een antwoord
valt te krijgen. Want de ambitie die dit kabinet heeft neergezet en heeft
verwoord in het regeerakkoord vereist in ieder geval dat er een stevige bodem
wordt gelegd onder dat beleid. Ik denk dat niet alleen wij daarnaar verlangen,
maar dat ook de minister daaraan behoefte heeft.Ik kan de minister goed volgen in zijn betoog over de schaalgrootte en
de uiteindelijke keuze voor de tweedeling. Gelet op de argumenten die daarvoor
aangedragen zouden kunnen worden, kon hij zich zelf ook goed voorstellen dat
er zou zijn gekozen voor één gemeente, maar hij vond dat er
per saldo toch twee goed functionerende gemeenten zullen overblijven die zijn
toegerust voor de taken die er liggen. Dat is uiteindelijk de toets die aangelegd
moet worden; de maat der dingen, zou ik zeggen. Dat was voor hem voldoende
om te zeggen: ik kan mij volledig achter dit voorstel zetten.In de richting van mevrouw Schoondergang, die mij met nadruk om een reactie
op haar voorstel heeft gevraagd, merk ik op dat mijn fractie de voorkeur gaf
aan één gemeente – zij heeft dat in de Tweede Kamer ook
nadrukkelijk naar voren gebracht – maar ik denk dat de pudding nu gestort
is en dat het belangrijk is nu een uitspraak te doen. Daarmee is niet gezegd
dat er niet verder kan worden gedacht over dit proces, maar
mijn fractie is in ieder geval van mening dat het – in de richting van
die gemeenten die toch al langjarig met dit onderwerp zeulen – van belang
is vandaag een besluit hierover te nemen.In het kader van het toezicht sprak de minister over een gesprek met de
provincie. Dat lijkt mij een goede zaak. Niet zozeer om elkaar bestraffend
toe te spreken, maar om nog eens de aard en het belang van provinciaal toezicht
aan te scherpen. Dat kan nooit kwaad. Verder vraag ik de minister of al bekend
is hoe de provincie denkt om te gaan met de gemeenten. Wordt er van meet af
aan preventief toezicht gevoerd of wordt eerst afgewacht hoe de nieuwe gemeenten
het gaan doen? Ik kan mij voorstellen dat de provincie er in ieder geval wel
bovenop gaat zitten.Ten slotte wil ik de minister niet in het ongewisse laten over het standpunt
van mijn fractie en haar stemgedrag: mijn fractie zal dit wetsvoorstel steunen.De heer Rensema (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik sluit mij aan bij de dank aan de minister zoals
die door de andere woordvoerders is uitgesproken.Ik wil beginnen met een antwoord op de vraag van mevrouw Schoondergang
of wij willen meegaan in een poging alsnog tot één gemeente
te komen. Wij kunnen daar niet in meegaan, alleen al omdat verder uitstel
thans niet meer verantwoord is. Bovendien zijn er enige argumenten die tegen
één zo'n heel grote gemeente pleiten, ook al is de idee van
één gemeente ook zeker aantrekkelijk. Van de zijde van Maasdriel
is ons bovendien meegedeeld dat men daar mordicus tegen één
gemeente is. Het zou dus een heel proces van massage vragen om hier tot een
redelijke oplossing te komen.Over de mogelijkheid om drie gemeenten te vormen, heeft de minister terecht
gezegd dat dit zou betekenen dat Zaltbommel als centrumplaats de kleinste
van de drie gemeenten wordt. Dit achten wij een ongewenste situatie. De kleine
gemeente Zaltbommel zou dan alle lasten van de centrumfunctie moeten dragen
en dat is niet redelijk. Wij zijn het ook met de minister eens dat culturele
verschillen zeker een rol mogen spelen, maar geen beletsel hoeven te zijn.De minister heeft verder gezegd dat er een brandweerkazerne is en dat
er altijd wel onderhoud nodig is. Dat is waar, maar mij is meegedeeld dat
de bestaande brandweerkazerne als gevolg van achterstallig onderhoud op grond
van de Arbeidsomstandighedenwet moet worden afgekeurd en dat er bij behoorlijk
beleid reeds lang een nieuwe brandweerkazerne van 2,5 mln. had gestaan. De
huidige brandweerkazerne is op grond van de Arbeidsomstandighedenwet niet
meer exploitabel. Het kost 2,5 mln. om hierin verandering te brengen en dit
bedrag moet door de bewoners van de nieuwe gemeenten worden opgebracht. Ik
begrijp wel dat de minister niet zonder meer 2,5 mln. extra kan uitgeven.
Overigens is er nog een vergelijkbare post van ƒ 800.000 en zijn er
nog andere punten. Ik begrijp dat de minister erop wijst dat de Wet op het
Gemeentefonds dit niet toelaat, maar misschien is het wel mogelijk dit onderwerp
nog eens mee te nemen bij de monitoring. Op dit punt heeft de minister naar
mijn mening een toezegging gedaan. Hij heeft gezegd dat het begrijpelijk is
dat men in Brakel en Kerkwijk teleurgesteld is en dat het waar is dat er gebrek
was aan toezicht door de provincie.De heer Hessing (D66):Ik meen dat de minister heeft toegezegd dat hij bereid is om, als er geheel
nieuwe dingen naar voren komen, er nog eens naar te kijken. Ik geloof echter
dat de uitgave voor de brandweerkazerne met alle ins and outs alreeds is bestempeld
als een niet onuitstelbare en onoverkomelijke uitgave.De heer Rensema (VVD):In zoverre accepteer ik dat. Als echter waar is wat de mensen in Zaltbommel
zeggen over die brandweerkazerne zou dit bij de monitoring nog een rol kunnen
spelen. Ik neem aan dat de heer Hessing dit met mij eens is. De minister heeft
namelijk gezegd: als er lijken in de kast liggen en als de mensen groot onrecht
wordt aangedaan, moet het gesprek worden hervat. Dat heb ik als toezegging
genoteerd en daar houd ik de minister aan. Dit is niet veel, maar het is toch
wat voor de mensen in de Bommelerwaard.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Namens onze fracties wil ik graag de minister danken voor
zijn reactie, waaruit in elk geval is gebleken dat hij zich snel in de materie
heeft ingewerkt. Ik denk dat hij met zijn bijdrage in eerste termijn het wetsvoorstel
een grotere dienst bewezen heeft dan zijn voorganger twaalf jaar geleden heeft
gedaan met diens bijdrage aan het vorige. Ik neem dat de bijdrage van zijn
voorganger mede heeft bijgedragen aan het lot van dat wetsvoorstel. Of het
omgekeerde nu het geval zal zijn, zal dadelijk blijken. Ik blijf overigens
bij mijn mening dat wij de discussie over de financiële aspecten –
dit is geen kritiek die in de eerste plaats de minister raakt, maar de werkwijze
van onze Kamer – niet mondeling hadden moeten voeren. De uitwisseling,
bekritisering en becommentariëring van de cijfers hadden wij schriftelijke
moeten doen.Vervolgens kom ik tot de algemene principes van herindeling. Ik heb mij
kunnen vinden in veel opmerkingen die de minister heeft gemaakt. Ik ontkom
echter niet aan de opmerking van de heer Van Dijk dat zij een wat clichématige
indruk wekken, waardoor je je afvraagt welk redelijk mens het oneens zou kunnen
zijn met wat de minister tot nu toe over herindeling gezegd heeft. Te noteren
viel dat hij wenst als resultaat van herindelingsprocessen dat er gemeenten
ontstaan of blijven bestaan die berekend zijn op hun taken in de toekomst.
Wie zou dat niet nastreven die het goed voor heeft met de gemeenten? Blijft
de vraag – en ik denk dat wij daarover in het vervolg moeten spreken –
in hoeverre men differentiatie tussen de gemeenten mogelijk en toelaatbaar
acht. Ik denk dat wij in ieder geval oog moeten hebben voor de variatie die
er thans is. Daarbij wil ik wat afstand nemen van de opmerking van de minister
dat er een soort minimummassa nodig is voor het in stand houden van gemeenten
en het berekend blijven op de taken die gemeenten hebben.Dan kom ik tot de tweedeling van de Bommelerwaard. Het aspect op grond
waarvan de regering heeft gekozen voor de tweedeling, namelijk de fysieke
afstand tussen burgers en bestuur, spreekt onze fracties bijzonder weinig
aan. Dan hebben wij het over enkele kilome ters, misschien
wel eens tien kilometer, afstand tot het gemeentehuis. Als je praat over wat
de doorslag moet geven voor een tweedeling of driedeling vind ik dat punt
van ondergeschikte betekenis.Volgens de minister ligt een driedeling niet voor de hand, met name niet
omdat Zaltbommel als subregionaal centrum een groter financieel draagvlak
moet krijgen. Dit gebeurt waarschijnlijk en de gemeenten die met Zaltbommel
verenigd zullen worden moeten daarvoor een prijs betalen. Dat is niet anders
bij dit uitgangspunt, maar voor onze fracties is het zeer de vraag of complete
gemeenten moeten verdwijnen of opgaan in een groter geheel om aan financiële
problemen tegemoet te komen.Er is nog gesproken over cultuurverschillen. Ik geef toe dat het moeilijk
is om op dit punt een criterium te hanteren. Het is veel gemakkelijker om
over oppervlakten, aantallen inwoners of financiën te spreken. Ook geef
ik toe dat er binnen een gemeenschap op het punt van de identiteit sprake
is van schakeringen. Tevens geef ik toe dat het begrip 'identiteit' niet statisch
is. Dit neemt echter niet weg dat er, naarmate we naar een groter bestuurlijk
geheel streven, in bestuurlijk-politieke zin minder van die eigen identiteit
of positie tot uitdrukking kan worden gebracht. Ik bestrijd niet dat ieder
misschien op zijn eigen plekje zichzelf kan blijven maar het is onmogelijk
dat men een stempel op het geheel kan drukken. En dit staat mij voor ogen
als ik de nu nog bestaande verschillen signaleer. Ik heb het element van identiteit
zozeer geaccentueerd omdat het, zeker in deze tijd, onze samenleving ontbreekt
aan gemeenschapsbesef. Een burgerlijke gemeente wil volgens mij toch nog altijd
iets van een gemeenschap of althans het besef daarvan in zich dragen. Welnu,
naarmate men de eenheden vergroot, neemt de variëteit in culturen toe,
zodat er van het gevoel van gemeenschap steeds minder terechtkomt.De minister zei dat hij cultuurverschillen als zelfstandig argument tegen
herindeling niet doorslaggevend acht. Onze fracties maken wat dat betreft
een andere afweging en die zal haar weerslag vinden in ons stemgedrag ten
aanzien van dit wetsvoorstel.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! De minister heeft gezegd dat hij dit wetsvoorstel voluit voor
zijn rekening neemt. Dat is geen verrassende uitspraak. Wij zijn het met hem
eens dat er een herordening van de Bommelerwaard aan de orde was, maar wij
zijn het niet eens met het besluit tot tweedeling. Wij hebben weinig argumenten
van de minister voor die tweedeling gehoord. Ik heb wel genoteerd dat de minister
zei dat het een voor de hand liggende gedachte is om er één
gemeente van te maken. Uw argumentatie voor twee gemeenten was eigenlijk dat
wij in dit stadium niet van u kunnen verwachten dat u nieuwe voorstellen doet.
Het is een gelopen race, heeft een ander al gezegd. Het enige echte argument
dat u hebt genoemd, is de fysieke afstand voor burgers tot het bestuur, die
bij één gemeente groter zou zijn dan bij een indeling in twee
gemeenten. Neemt u eens de kaart van de Bommelerwaard voor u. Dan ziet u dat
de grootste afstand bij twee gemeenten precies dezelfde is als bij één
gemeente. Het argument dat iedere keer opnieuw opduikt, namelijk dat de fysieke
afstand zo belangrijk is en in het kielzog hiervan de psychologische afstand
van de burger tot het bestuur, wordt dus gewoon oneigenlijk gebruikt. Het
is kennelijk heel moeilijk door te prikken, want u gebruikt het nu weer.Het is jammer dat de andere fracties negatief hebben gereageerd op mijn
voorstel. De minister zei dat hij niet van plan was, helemaal opnieuw te beginnen.
Hiermee geeft u een interpretatie van mijn voorstel. Het was helemaal niet
mijn voorstel om helemaal opnieuw te beginnen. Mijn voorstel was een jaar
uitstel, waardoor wij een beter wetsvoorstel kunnen terugkrijgen. Een jaar
uitstel is iets volstrekt anders dan helemaal opnieuw beginnen, waarbij steeds
gesproken wordt van termijnen van acht, tien, twaalf, achttien jaar.Tot dusver betrof het deze herindeling. Ik ben veel positiever gestemd
over datgene wat de minister over het beleid heeft toegezegd. U sprak toch
van deze herfst en niet van een herfst? Ik ga ervan uit dat er deze herfst
een nota over de opvattingen van het kabinet over gemeentelijke herindeling
komt. Anderen hebben al gezegd dat u hierover een aantal heel zinnige, maar
algemene opmerkingen gemaakt hebt, waarmee eigenlijk niemand het oneens kan
zijn. Ik ben dan ook erg benieuwd naar de inhoud van de notitie. U zult hierbij
ongetwijfeld het onderzoek naar de effecten van gemeentelijke herindeling
betrekken dat in november afgerond zal zijn. U hebt mij er wel nieuwsgierig
naar gemaakt hoe groot dit onderzoek is opgezet. Hoeveel gemeenten zijn erbij
betrokken? Welke criteria, welke onderzoeksuitgangspunten, zijn erbij gehanteerd?De wijziging van de Wet Arhi, die nog bij deze Kamer ligt, zal in samenhang
met die notitie behandeld worden. Hoe denkt u dit te doen? Ik veronderstel
dat de notitie eerst met de Tweede Kamer besproken zal worden. Of komt u er
eerst mee naar de Eerste Kamer? Misschien kunt u hierover duidelijkheid verschaffen.
De wijziging van de Wet Arhi komt immers alleen nog in de Eerste Kamer aan
de orde; de behandeling ervan is opgeschort. Het lijkt mij logisch dat eerst
de uitgangspunten van gemeentelijke herindeling besproken worden en pas daarna
de wijziging van de Wet Arhi. Ik ben tevreden met uw toezegging in antwoord
op de vragen van mevrouw Linthorst dat deze zaak betrokken wordt in een grotere
discussie over het openbaar bestuur.Over de afhandeling van de artikel 12-procedure heb ik verder geen opmerkingen,
maar wel over de frictiekosten. Bij de opstelling van de nieuwe begroting
van beide gemeenten is opgemerkt dat er een structureel tekort ontstaat als
gevolg van de gemeentelijke herindeling. Over uw toezegging ben ik wel tevreden.
Laten wij 'monitoring' maar vervangen door: volgsysteem. Dit lijkt mij een
veel beter woord. De consequenties voor de twee gemeenten worden meteen betrokken
bij de evaluatie. U maakte daarbij de voorzichtige opmerking, heel bewust
natuurlijk, dat er, als een tekort op de begroting overal onvermijdelijk is
als gevolg van gemeentelijke herindeling, sprake kan zijn van hervatting van
de gesprekken daarover. Ieder jaar zou het opnieuw bekeken moeten worden.
Maar ik vraag mij het volgende af. De Bommelerwaard is de eerste gemeentelijke
herindeling na de wijziging van de Financiële-verhoudingswet. U zegt
dat het onvermijdelijk is dat er overal te weinig is, maar
dan moeten er meer gemeenten bij betrokken zijn. Ik vraag mij nu af over hoeveel
jaar er duidelijkheid komt over de gevolgen van de Financiële-verhoudingswet
en over de wijziging van de frictiekosten in de gewenningsbijdrage. Ik wil
daarover graag iets van u horen.Ik wil nog iets opmerken over een mogelijk zwaardere weging van de centrumfuncties
die zal worden meegenomen in de evaluatie van de Financiële-verhoudingswet.
Natuurlijk heeft u zich op de vlakte gehouden over de gevolgen daarvan, maar
het is belangrijk dat er in ieder geval aandacht aan wordt besteed.Tot slot lijkt het mij heel prettig voor het maken van voorlopige verslagen
bij toekomstige herindelingsvoorstellen wanneer er een goed leesbare kaart
komt. Dat bespaart mij en de ambtenaren veel tijd.De voorzitter:Alvorens de minister het woord te geven voor het antwoord in tweede termijn,
wil ik nog eens onder de aandacht van de leden brengen dat het woord in deze
Kamer uitsluitend wordt gericht tot de voorzitter. Er is mij nu allerlei lof
toegedicht voor het feit dat ik kaarten en nota's zal sturen, maar niets daarvan
is het geval. Wij spreken hier tegen de voorzitter en als Kamerleden de minister
bedoelen dan spreken zij hem in de derde persoon aan. Ik geef nu het woord
aan de minister.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):U heeft natuurlijk volkomen gelijk.De voorzitter:Nu was 'u' juist gebruikt.Minister Peper:Mijnheer de voorzitter! Ik dank de leden van de Kamer voor hun opmerkingen
in tweede termijn.De heer Van Dijk heeft gezegd dat ik rijkelijk vaag aangeef waar ik naartoe
wil met vitale gemeenten. Ik ontken dat niet, hoewel ik mij er wel iets bij
voorstel. Ik ben echter niet de opvatting toegedaan dat het grote beter is
of dat het kleine beter is. Ik heb een hang naar nuancering.Pratend over het totale openbaar bestuur – ik hoop dit op niet al
te lange termijn met uw Kamer te doen – doet zich de vraag voor wat
gemeenten eigenlijk doen en in welke mate men zich, anders dan door onderzoek,
een beeld kan vormen van een gemeente. Er zijn kleine gemeenten die voortreffelijk
functioneren en er zijn grote gemeenten die voortreffelijk functioneren en
daartussen zijn alle mogelijke variaties denkbaar. Als de Kamer op voorhand
van mij een notitie verwacht over de bestuurlijke organisatie dan wel specifiek
over de herindeling, dan zal die notitie belast worden door die nuance. Immers,
aan de ene kant zou de opvatting van uw Kamer of van de minister over het
functioneren van de gemeente kunnen worden gevoed door onderzoek, maar aan
de andere kant is een zekere terughoudendheid met betrekking tot de autonomie
van gemeenten van belang. Ik ben niet tegen onderzoek, maar onderzoek dat
gecombineerd is met een uitgesproken oordeel over het functioneren van gemeenten
en wat daar verder aan moet worden gedaan, stuit enigszins op die gemeentelijke
autonomie.Met andere woorden wil ik gezegd hebben, dat je kunt schrikken als je
goed kijkt naar sommige gemeenten en als je die op heel veel aspecten doorlicht.
Ik geef toe, dat die noties wat algemeen zijn. Op het moment dat je preciezer
gaat kijken, moet je met die wetenschap in beleidsmatig opzicht wel iets kunnen
doen. Mag ik u een voorbeeld geven? De heer Van Dijk spreekt over het vliegwieleffect.
Het wordt groter en waar eindigt dat, zo vraagt hij zich af. Ik heb reeds
gezegd dat het voor mij allemaal niet groter hoeft te worden. Ik vind echter
wel dat een gemeente de taken die zij in de eerste plaats heeft ten opzichte
van haar bevolking qua schaal moet aankunnen. Natuurlijk kan men zeggen: ik
hoor niets, dus men zal het wel aankunnen. Is dat echter wel zo? Welke hulpstructuren
heeft men georganiseerd om het aan te kunnen? Die hulpstructuren kunnen heel
moeilijk beoordeeld worden door de bevolking c.q. een gemeenteraad. De precisie
van het kijken – ik zou bijna zeggen de precisie van de monitoring die
verdergaat dan de financiën – kan op gespannen voet staan met het
beginsel van de autonomie. Veel gemeenten worden afgerekend op de mate waarin
zij reageren op wensen van burgers, op de manier waarop de zo belangrijke
eenvoudige dingen des levens door de gemeente goed worden verricht. Verder
speelt een gemeente nauwelijks een rol, anders dan wanneer er iets aan de
hand is. De mate waarin een gemeente goed functioneert, is afhankelijk van
de service die een gemeente op verschillende fronten levert aan de bevolking.
Daarvoor heb je vaak wel een zekere omvang nodig, die, nogmaals afhankelijk
van de plaats waar die gemeente ligt, kan verschillen.Als de heer Van Dijk spreekt over kennis van de bevolking en mevrouw Linthorst
over participatie, denk ik dat men dat niet moet overdrijven. Naar mijn opvatting
dient een gemeente vooral te functioneren op het punt van service. Daarenboven
is het voor mij een bijzondere uitdaging om eens te bekijken, of de gemeenten
werkelijk kunnen worden gevitaliseerd. Soms zijn grotere gemeenten veel levendiger
dan kleine. Soms zijn kleinere gemeenten veel regentesker dan grotere gemeenten.
Ik weet dat uit eigen ervaring.Waar hebben wij het over op het moment dat wij allereerst niet proberen
het openbaar bestuur zodanig in te richten dat het over méér
gaat dan nu en op de tweede plaats gaan bekijken hoe nabij de gemeenten eigenlijk
zijn? Mevrouw Schoondergang heeft gelijk als zij stelt dat de fysieke afstand
slechts een van de criteria is. Ik weet uit eigen ervaring, dat een grote
gemeente soms toegankelijker is dan een kleine gemeente. Met betrekking tot
de modernisering van het openbaar bestuur, in die zin dat het meer beleefd
wordt als zijnde van de bevolking, hebben wij nog een hele weg te gaan.Ik herhaal, dat het voor mij allemaal niet beter is als het groter is.
Als een gemeente haar dienstverlening en haar competentie niet dermate voldoende
heeft ontwikkeld om serieus genomen te kunnen worden in een debat met andere
gemeenten of met een provinciebestuur, zal doorlichting vrij veel hulpeloosheid
en uitbesteding te zien geven. Dit soort hulpstructuren moet zoveel mogelijk
verminderd worden. Het is de bedoeling dat de bevolking veel meer gericht
wordt op het pakket dat binnen die gemeente valt. Misschien kan de geachte
afgevaardigde met die nuancering leven en heeft hij nu een idee van de aard
van de notitie. Briljante uitvindingen zijn niet meer te doen.
Als nationale politicus moet je je afvragen in hoeverre je gemeenten beoordeelt
en in welke mate je in strijd komt met de autonomie van gemeenten.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Ik voel me langzamerhand in een moeras wegzakken. Allereerst
wijst de minister erop, dat er kleine gemeenten zijn die het goed doen en
dat er grotere gemeenten zijn die het niet zo goed doen. Dus het getalscriterium
is niet doorslaggevend. Ik begrijp van de minister dat hij de gemeentelijke
autonomie respecteert en dat hij zich niet te veel verdiept in de vraag of
individuele gemeenten het goed of slecht doen. Het is echter van tweeën
een. De ene mogelijkheid is dat het getalscriterium niet meer valabel is.
Daartoe leidt de eerste conclusie. In dat geval zul je het, zoals het CDA
hier al jaren heeft gezegd, moeten hebben van een goed inzicht in concrete
knelpunten die in gemeenten en regio's zijn ontstaan. Je bent dan niet ontslagen
van de plicht een kritisch onderzoek te doen naar het functioneren van de
betrokken gemeenten. In zo'n geval zou ik er geen koude voeten van krijgen
als ik uit zo'n onderzoek vrij harde conclusies moest trekken. Op die manier
werkt men wel overtuigend. Men kan namelijk niet zowel het ene als het andere
standpunt innemen.Dan is er de andere mogelijkheid en bij het behandelen daarvan voel ik
me ook in een moeras. Ik denk nu aan de vraag: welk niveau van dienstverlening
wordt voor een gemeente aanvaardbaar geacht, opdat zij mee kan doen in het
spel van alle gemeenten in Nederland? Ongetwijfeld zal in zeer veel gemeenten
het niveau van dienstverlening heel erg laag zijn. Er zullen ongetwijfeld
veel gemeenten zijn die weinig doen aan kunst, sport enz.Er zijn nu twee vragen aan de orde: is de opvatting van de bevolking van
de gemeente beslissend of geldt de opvatting van een hoger gezag? Is er dus
een hoger gezag dat zegt: je doet het eigenlijk slecht? Een meer fundamentele
vraag is: aanvaarden wij in Nederland zeer verschillende niveaus van dienstverlening
op gemeentelijk terrein? Of moeten alle gemeenten langzamerhand op zijn minst
voldoen aan één voorstelling? Ik laat even in het midden wie
zou moeten bepalen om welke voorstelling het dan gaat. Deze twee vragen zullen
ten slotte moeten worden beantwoord.Minister Peper:Voorzitter! Op het gevaar af dat de heer Van Dijk nog verder in het moeras
van mijn nuancering verzeild raakt, wil ik het volgende opmerken. Hij sprak
over knelpunten en de betekenis die daaraan wordt gegeven. Ik wijs erop, dat
het zou moeten gaan om knelpunten van een zeker bestendig karakter. Ik hecht
eraan op te merken, dat het ook gaat om de kansen die een gemeente heeft bij
bijvoorbeeld een herordening.De heer Van Dijk vroeg zich af: wie maakt eigenlijk de beoordeling? We
staan in Nederland nog maar aan het begin van een gedurige beoordeling van
de prestaties van de gemeente door de bevolking. Als er hoge nood is of een
grenswijziging, zoals deze, wordt alles perfect onderzocht. Ik doel nu niet
specifiek op de gemeenten die thans aan de orde zijn. Met de doorlichting
van de gemeenten en het voortdurend weten wat daar aan de hand is, staan wij
nog maar aan het begin van een ontwikkeling. Tegen de heer Van Dijk zeg ik:
op het moment dat wij afscheid nemen van al te mechanische opvattingen over
de grootte van een gemeente zouden voor de beoordeling van de kwaliteit van
de gemeentelijke dienstverlening andere vragen aan de orde moeten zijn. Ik
denk nu niet alleen aan een technische beoordeling van een dienstverlening,
maar ook aan de vraag hoe die over tien jaar is en of men op het huidige niveau
mag doorgaan. Daarnaast zou de bevolking mogen zeggen hoe zij daarover denkt.
Op die manier zouden wij een heel eind verder komen. Vooral in een paar grote
gemeenten blijkt er behoefte te zijn aan de mogelijkheid om op verschillende
manieren een oordeel te kunnen vellen. Het gaat er die gemeenten namelijk
niet alleen om wat een gemeenteraad over iets zegt of wat er in de kranten
staat. Het streven naar transparantie van het openbaar bestuur houdt dus in
toenemende mate een opdracht voor permanent onderzoek in.In dit verband mag ik misschien een voorbeeld geven. In mijn gemeente
heb ik een paar jaar geleden gezegd dat veiligheid is te meten, zowel in objectieve
zin als in de zin dat de bevolking dat laat weten bij degelijk onderzoek.
Met andere woorden, ik kan het mij heel goed voorstellen als het nu allemaal
wat clichématig klinkt; dat woord viel even. Ik wil wel gezegd hebben
dat, als je er wat scherper naar kijkt, je jezelf van criteria voorziet waarmee
het maatwerk waarom de heer Van Dijk vraagt veel meer binnen handbereik komt.De heer Van Dijk heeft een opmerking gemaakt over de kostenverhoging voor
Brakel en Kerkwijk. Ik mag eraan herinneren dat Zaltbommel een regionale functie
heeft en dat daaruit veel kosten voortvloeien. Dat is ook een reden om dat
draagvlak letterlijk en figuurlijk te vergroten. In dat opzicht meen ik dat
dit voorstel voluit gerechtvaardigd is.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Het zal de minister niet zijn ontgaan dat bij de laatste wijziging
van de Financiële-verhoudingswet bij de verdeling van de middelen over
de gemeenten rekening is gehouden met de functies van een centrumgemeente.
Dat heeft ertoe geleid dat gemeenten die een dergelijke functie hebben meer
middelen krijgen en de andere gemeenten minder.Minister Peper:Dat is mij bekend, maar ik weet niet precies of het achterstallig onderhoud
en dergelijke te maken heeft met het gegeven dat die wetswijziging pas sinds
een jaar vigeert. De gemeente Zaltbommel zou in de nieuwe figuur, inclusief
die 17 mln., beter uit de voeten kunnen.Ik kan geen garantie geven voor een sluitende begroting. Dat is ook een
verantwoordelijkheid van de gemeenteraad. De vraag is welke garantie ik wel
kan geven, waarbij ik even afzie van de bekende lijken van mevrouw Linthorst.
Dit is een start van een nieuwe gemeente die door middel van een goede afweging
van het nieuwe gemeentebestuur moet kunnen plaatsvinden. Ik vind het jammer
dat ik de heer Van Dijk en zijn fractie niet heb kunnen overtuigen van de
noodzaak van dit wetsvoorstel. Dat spijt mij bijzonder.Met mevrouw Linthorst zie ik uit naar het beleidsdebat. Ik zie er ook
tegenop in die zin dat ik mij afvraag wat wij met elkaar op dit terrein gaan
bedenken, want het openbaar bestuur in Nederland heeft het karakter van een
zekere brokkeligheid. Tegen degenen die vragen of er differentiatie is, zeg
ik: ja, die is er wel als je goed kijkt. Ik ben ook niet zo
vreselijk bang voor differentiatie van allerlei signatuur. Maar als wij een
scherp beeld proberen te schetsen van de huidige situatie, gecombineerd met
een beeld van de bewegingen die in het regeerakkoord worden voorgesteld, dan
zal dat op zijn minst aanleiding geven tot een stevige discussie. Ik stel
mij voor dat het debat ertoe kan leiden dat wij met elkaar tot een beter beleidskader
komen dan ik aanvankelijk heb geprobeerd in te zetten.Mevrouw Linthorst heeft gesproken over de omvang. Wij gaan ook niet uit
van 'big is beautiful, bigger is more beautiful'. Er is een spanning tussen
efficiency en betrokkenheid. Soms heeft het helemaal niets met elkaar te maken,
soms is er een zeer efficiënt functionerende gemeente waarover men zeer
tevreden is. Mensen zeggen: zij doen het uitstekend; als ik er kom word ik
goed geholpen; als ik bel wordt de zaak schoongehouden en wordt het vuil opgehaald;
ik kom er nooit, ik weet bij wijze van spreken niet eens waar het gemeentehuis
is, maar het is een uitstekende gemeente. Dat komt ook voor.Voorzitter! Ik dank de heer Hessing voor de steun die hij heeft uitgesproken.
Het provinciaal toezicht is een punt. Zonder hier met beschuldigende vingers
te wijzen, geloof ik dat de provincie een bijzondere verantwoordelijkheid
heeft gekregen, zeker nu wij in deze Kamer praten over de vraag of deze start
wel een goede kan zijn.Voorzitter! De heer Rensema heeft mij iets gevraagd wat mijn vermogen
ver te buiten gaat. Ik had in Rotterdam al moeite om de brandweerkazernes
te identificeren, hoewel ik er wel verantwoordelijk voor was, laat staan dat
ik dat in Zaltbommel kan doen. Ik ken het probleem, dat ook door Brakel en
Kerkwijk wordt opgevoerd als een bijzondere last voor de nieuwe gemeente.
Nogmaals, van de zijde van Zaltbommel is mij gezegd dat een en ander functioneert.
Maar ik heb inmiddels gemerkt dat de Arbo overal is! Het zijn investeringsuitgaven
die een iets ander afschrijvingsritme kunnen krijgen, wat wij met elkaar moeten
kunnen vaststellen. Ik geloof toch dat het probleem oplosbaar is. Alles zal
in de monitoring worden meegenomen, dus zelfs de brandweerkazerne ontsnapt
niet aan het scherpe oog van de monitor. In het algemeen vind ik dat bij groot
onrecht het gesprek moet worden hervat, met dank voor de steun.Ik heb de heer Holdijk al mijn excuses aangeboden voor het wat grofmazige
karakter van mijn aanduidingen. Ik hoop dat hij daarvoor begrip heeft, gelet
op eerdere opmerkingen die ik heb gemaakt.Differentiatie tussen gemeenten is wat mij betreft mogelijk. Het is ook
een werkelijkheid, want de gemeenten zien er allemaal verschillend uit. In
dit land zijn wij buitengewoon uniformistisch van signatuur. In de werkelijkheid
zie je echter zeer verschillende typen gemeenten. Ik ben daar op zichzelf
blij mee.Met de heer Holdijk relativeer ik de betekenis van de fysieke afstand.
Wat zijn opmerking over identiteit betreft, merk ik op dat ik daar zwaar aan
hecht. Identiteit wordt vaak in het meervoud gebruikt, ook in gemeenten. In
Nederland zijn heel veel gemeenten, ook als product van gemeentelijke herindeling,
waar zich zeer onderscheiden culturen ophouden. Grosso modo gaat dat wel goed.
Men ontmoet elkaar dan in een gemeenteraad, waarover geen crisisachtige opmerkingen
zijn te maken. Ik erken dus heel erg de identiteit. Ik geloof dat dit überhaupt
een onderwerp is dat de komende decennia veel sterker zal gaan spelen. Het
gaat daarbij om de vraag, in welke gemeente je eigenlijk thuishoort en hoe
die er eigenlijk uitziet. In dat opzicht is er niet zo verschrikkelijk veel
verschil van opvatting. Een gemeente hoeft geen uitdrukking te zijn van de
identiteit. Dat weten wij maar al te goed!Mevrouw Schoondergang heeft gezegd dat er weinig argumenten zijn voor
de tweedeling. Ik heb de neiging, ook de geschiedenis van een wetsvoorstel
en alles wat daarmee samenhangt als een belangrijk argument te beschouwen.
De mensen in het gebied vinden dat het nu eens gedaan en afgemaakt moet worden.
Men moet zich voorstellen wat er gebeurt. Mevrouw Schoondergang zegt niet
dat wij er in technische zin binnen een jaar uit als ik de Kamer op mijn spoor
zou kunnen zetten. Er gebeurt wat in zo'n gemeenschap, omdat de samenwerking
helemaal inzakt. Onder andere om die reden ben ik niet voor haar voorstel.
Ik heb mij in mijn betoog over de tweedeling daarom niet losgemaakt van de
gedachte dat een nieuw voorstel misschien kan leiden tot een andere inrichting.
Verder heb ik er de vraag aan toegevoegd of er niet lering uit getrokken kan
worden bij nog een herindeling. Zijn er momenten geweest in dit proces dat
een andere keuze meer voor de hand had gelegen? Had men mogelijkerwijs niet
meer visionair moeten zijn? Ik wijs er overigens nogmaals op, dat zonder de
perikelen van Zaltbommel het afgewikkeld had geworden zoals voorzien. Dat
betekent dat men zich geestelijk heeft ingericht op die samenvoeging in twee
afzonderlijke gemeenten.Ik weet niet hoe groot het onderzoek is opgezet. Mij is zo-even meegedeeld
dat het in een afrondende fase zit en dat ergens in november een seminar of
een conferentie erover zal worden gehouden, waarvoor de leden van deze Kamer
uiteraard zijn uitgenodigd. Nogmaals, ik weet van de opzet van het onderzoek
te weinig om er iets over te kunnen zeggen. Dat neemt niet weg dat het altijd
wel goed is om te kijken hoe een onderzoek is opgezet. Dat weet ik uit een
ander verleden. Er worden vaak te gemakkelijk conclusies uit onderzoeken getrokken
die niet de diepgang vertonen die de onderzoekers proberen over te dragen
in onze richting.De notitie over de herindeling zal naar de Staten-Generaal gaan. De combinatie
met de Arhi lijkt mij voor de hand te liggen. Als ik goed ben geïnformeerd,
zal de notitie in ieder geval betrekking hebben op de herindeling en zal die
wellicht ook in bredere zin kunnen worden betrokken bij de bestuurlijke organisatie
als zodanig. Dat de Arhi-discussie daarna een zekere rol zal moeten spelen,
lijkt mij een bepaalde logica te hebben. Dus wat dat betreft heb ik ook enige
haast om de Kamer een eerste notitie voor te leggen met betrekking tot de
bestuurlijke organisatie.Mevrouw Schoondergang heeft nog een vraag gesteld over het structurele
tekort bij de twee gemeenten. Ik zeg niet dat dit er niet is of niet bestaat.
Ik zeg er wel van dat het wordt geprognosticeerd. Dat heeft ook iets mechanisch;
natuurlijk zit er ook wel iets achter, maar de gemeenten moeten naar mijn
idee in staat zijn om in een meerjarig perspectief de tekorten op afstand
te houden c.q de tekorten niet te laten ontstaan. De bijzondere
rol van de provincie is hierbij ook aan de orde. Heroverwegingen leiden vaak
tot het vinden van ruimte die men nu nog niet voor mogelijk houdt. Zeker met
nieuwe gemeenteraden moet dat mijns inziens lukken en starten deze gemeenten
niet in een situatie die ik onverantwoord vind. Integendeel.Wellicht is het goed de volgende vraag van mevrouw Schoondergang schriftelijk
te beantwoorden. Zij heeft gevraagd of juist niet bij de onderhavige gemeenten
zou moeten worden begonnen gelet op het feit dat de andere er nog niet zijn.
Welnu, als die andere er nog niet zijn, beginnen wij daar, als dat de systematiek
is. Het betekent overigens wel dat een dergelijke monitoring voldoet aan criteria
die toepasbaar zijn op andere gemeenten dan alleen de gemeenten die nu aan
de orde zijn. Die objectivering staat niet in de weg dat je met die gemeenten
zou moeten kunnen beginnen als er zich voorlopig nog geen andere gemeenten
aandienen.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.De voorzitter:De aanwezige leden van de fracties van GroenLinks, de SGP, de RPF, het
GPV en het CDA wordt conform artikel 121 van het Reglement van orde aantekening
verleend, dat zij geacht willen worden zich niet met het wetsvoorstel te hebben
kunnen verenigen.Sluiting 17.49 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19971998-1859-1882.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl