Behandeling van de brief van de minister van Buitenlandse Zaken over de voorgenomen visumverlening aan de heer H.J.C. Princen (23268 nr. 2)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 2610-2622

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

20-12-1994

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 37, pagina 2610-2622

20-12-1994

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23268Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

het mondelinge vragenuur, overeenkomstig artikel 136 van het Reglement van orde.Pagina 2573-2575
de stemmingen over twee moties, ingediend bij de behandeling van de begroting van Justitie, te weten:de motie-Koekkoek over de afdoening van vóór 1 januari 1994 ingediende asielverzoeken (23900-VI, nr. 8);de motie-Van Oven c.s. over overbelasting van de sectoren bestuursrecht van de arrondissementsrechtbanken (23900-VI, nr. 9).Pagina 2582-2582
Vragen van het lid Rosenmöller aan de minister van Economische Zaken, over diens uitlatingen met betrekking tot het basisinkomen.Pagina 2575-2579
Regeling van werkzaamhedenPagina 2571-2573
de stemmingen over twee moties, ingediend bij de interpellatie-Schutte over kansspelautomaten, te weten:de motie-Schutte over een beleidsnota inzake kansspelen (24032, nr. 1);de motie-Smits over een wettelijke basis voor het plaatsingsbeleid van kansspelautomaten (24032, nr. 2).Pagina 2582-2582
de voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling in het samenwerkingsgebied 's-Hertogenbosch (23712), en van:de motie-Verhagen over naleving van de uitgangspunten bij gemeentelijke herindeling (23712, nr. 26);de motie-Verhagen over waarborging van de belangen van de randgemeenten (23712, nr. 27);de motie-Remkes c.s. over door het provinciaal bestuur uit te voeren grenscorrecties (23712, nr. 28).Pagina 2583-2588
Behandeling van wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk XII (Ministerie van Verkeer en Waterstaat) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1994 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (24011)Pagina 2624-2632
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 1995 (23900-XVI); het wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk XVI (Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet, rekening) (23846)Pagina 2589-2590
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk XVI (Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1994 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (24014)Pagina 2588-2589
Behandeling van de brief van de minister van Buitenlandse Zaken over de voorgenomen visumverlening aan de heer H.J.C. Princen (23268 nr. 2)Pagina 2610-2622
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (20 december 1994)Pagina 2632-2634
de stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 1995 (23900-XV)Pagina 2579-2580
de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging van de Wet uitkeringen burger-oorlogsslachtoffers 1940-1945 (geweld tegen derden) (23654).Pagina 2622-2624
presentiePagina 2569-2570
de stemmingen over vijf moties, ingediend bij de plenaire behandeling van de politiebegroting, te weten:de motie-Dijksman c.s over versterking van de inzet van politiemensen op straat (23900-VII en -VI, nr. 18);de motie-Van der Heijden over verhoging van de extra normvergoeding (23900-VII en -VI, nr. 19);de motie-Van der Heijden over met voorrang toewijzen van extra personeel (23900-VII en -VI, nr. 20);de motie-Korthals c.s. over het aantal vrouwen in actieve dienst (23900-VII en -VI, nr. 21);dePagina 2581-2581
Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van de brieven over gasopslag in Langelo, te weten:de motie-M.B. Vos/Poppe over het afzien van een aanwijzing aan de provincie Drenthe (23819, nr. 7)Pagina 2582-2583
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23838).Pagina 2580-2580
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1994 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (24013)Pagina 2583-2583
Behandeling van de brief van de minister van Economische Zaken inzake Borssele (16226, nr. 26)Pagina 2590-2610
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1995 (23900-VI).Pagina 2581-2582
de stemmingen over vijftien moties, ingediend bij de behandeling van de begroting van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, te weten:de motie-Biesheuvel c.s. over de voorgenomen invoering van een extra partnertoets in de AOW (23900-XV, nr. 19);de motie-Biesheuvel/Rosenmöller over het voornemen bovenwettelijke afspraken niet algemeen verbindend te verklaren (23900-XV, nr. 20);de motie-Biesheuvel over de malusregeling (23900-XV, nr. 21);de motie-Biesheuvel over overleg met de geledingen van dePagina 2580-2581
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 1994 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (24018) en over: de motie-Rabbae over het Fonds economische structuurversterking (24000, nr. 3)Pagina 2583-2583

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 72 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van: 
 
 de brief van de minister
van Buitenlandse Zaken over de voorgenomen visumverlening aan de heer H.J.C.
Princen (23268 nr. 2).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Voorzitter! Op 19 augustus 1993 hebben wij over hetzelfde onderwerp gesproken:
het verlenen van een visum aan de heer Poncke Princen. Toen was het op basis
van een beslissing van het toenmalige CDA/PvdA-kabinet, verwoord en verdedigd
door minister Kooijmans. Deze beslissing kwam erop neer dat de heer Princen
geen visum voor een kort bezoek aan Nederland zou krijgen. De VVD-fractie
heeft die beslissing toen gesteund en vandaag staan wij voor dezelfde afweging.
Een afweging tussen enerzijds de verachtelijke daden van Poncke Princen in
het voormalige Nederlands-Indië, alsmede het begrip en het respect van
de VVD-fractie voor allen, met name voor de oud-Indiëgangers, die om
die reden grote bezwaren hebben tegen de komst van de heer Princen naar Nederland,
en anderzijds het humanitaire belang van de heer Princen zelf. Toen, op 19
augustus 1993, koos de VVD-fractie voor het eerste en was zij dus net als
het toenmalige kabinet tegen het verlenen van een visum.
 
 Gisteren heeft de Kamer een brief ontvangen van minister Van Mierlo waarin
staat dat op humanitaire gronden aan de heer Princen een visum zal worden
verleend voor een kort bezoek aan Nederland, voor de feestdagen. En natuurlijk
stond onze fractie daardoor weer voor dezelfde afweging. Nog steeds hebben
wij een buitengewoon negatief oordeel over wat de heer Princen indertijd heeft
gedaan en nog steeds hebben wij respect voor de oud-Indiëgangers en anderen.
Vooral vanwege dat respect kozen wij gisteren aanvankelijk voor rust, zeker
nu de beslissing van de minister zo was uitgevallen: vóór het
verlenen van een visum aan de heer Princen. Wij hadden gisteren wel een voorwaarde
ingebouwd voor onze instemming, namelijk dat hij zich tijdens zijn verblijf
in Nederland en daaraan voorafgaand niet zou mengen in openbare discussies
over de politieke zaken die steeds met hem verbonden worden.
 
 Maar wat is er in de afgelopen dagen gebeurd? De heer Princen wil zich
daar, vooruitlopend op zijn komst naar Nederland, al niet aan houden. Hij
doet tal van politieke uitspraken in een aantal dagbladen en voor de radio.
Hij brengt dus onrust in plaats van rust, het wordt geen familiebezoek, zoals
de bedoeling was, maar een politiek bezoek. En vooral om deze laatste reden –
en misschien wel alleen om deze reden – omdat het niet meer gaat om
een familiebezoek, een bezoek van een oude man aan zijn kleinkinderen, maar
om een politiek bezoek van iemand die heeft gezegd dat hij de media niet zal
schuwen, is de VVD-fractie van mening dat de humanitaire gronden aan het verlenen
van een visum zijn ontvallen. Wij verzoeken de minister van Buitenlandse Zaken
dan ook, zijn beslissing te heroverwegen.
 
 
 
 
 
 De heer Van den Bos (D66):
 
 Voorzitter! De fractie van D66 is zich goed bewust van de emoties die
de visumverlening aan de heer Princen kan oproepen. Juist daarom hechten wij
eraan dat wij vanavond, als het even kan, een zakelijke discussie voeren met
een redelijke afweging van argumenten en respect voor elkaars opvatting. Dat
moet mogelijk zijn.
 
 Ook al komt men uiteindelijk tot een andere afweging, bij alle partijen
realiseert men zich de gevoeligheden bij de veteranen en hun nabestaanden.
Alle fracties zullen vanzelfsprekend ook de humanitaire overwegingen serieus
nemen. Laten wij elkaar daarom niet moreel de maat nemen. Er zijn in onze
samenleving groepen mensen die op legitieme gronden grote moeite hebben met
de komst van de heer Princen; anderen vinden, eveneens op respectabele gronden,
dat de heer Princen dit keer na zoveel jaar geen visum geweigerd kan
worden voor een kort familiebezoek.
 
 Mijn fractie kan zich, alles overwegend, vinden in het standpunt van de
regering, zoals verwoord in de brief van 16 december. Voor ons is het humanitaire
motief doorslaggevend. Dit is dat de ernstig zieke heer Princen nu na meer
dan 45 jaar in staat gesteld kan worden om zijn kinderen en kleinkinderen
thuis te bezoeken.
 
 Deze humanitaire reden is voor ons tegelijkertijd de enige reden. Wat
ons betreft, is eerherstel niet aan de orde. Wij hebben er bovendien goede
nota van genomen dat de heer Princen heeft toegezegd, zich bescheiden op te
stellen. Kan de minister aangeven wat er precies is afgesproken met de heer
Princen?
 
 Het verstrekken van een visum betekent onzes inziens niet dat de heer
Princen een volledig spreekverbod opgelegd kan worden. Dat lijkt ons principieel
onjuist. Bovendien is dat ondoenlijk in een open, democratische samenleving.
Niettemin moet de heer Princen op het hart gebonden worden om zich vanaf nu
volledig te onthouden van politieke uitspraken. Hij moet doordrongen zijn
van de mogelijke effecten in de Nederlandse samenleving van zijn opmerkingen.
Natuurlijk kan de heer Princen, als hij onverhoopt zijn bescheiden boekje
toch te buiten gaat, weersproken worden. Maar juist de discussie die daarvan
het gevolg kan zijn, moet vermeden worden.
 
 Ik vraag mij af hoe uniek de zaak-Princen eigenlijk is. Er wordt nu namelijk
wel erg veel aandacht aan één man besteed. Er zijn vele voorbeelden
van Nederlanders die in vreemde, Duitse krijgsdienst getreden zijn. Is er
toch geen sprake van een zekere categorie? Zijn er precedenten waaraan wij
iets zinnigs voor de huidige situatie kunnen ontlenen?
 
 Met alle begrip voor de bezwaren en de gevoeligheden, steunt mijn fractie
evenwel het besluit van de regering op louter humanitaire gronden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Zoals ik vanmiddag bij de regeling van werkzaamheden al heb
gezegd, verdient het besluit van de regering steun. Dit besluit getuigt simpelweg
van menselijkheid en mededogen. Ik ben ervan overtuigd dat een ieder die de
beelden van Poncke Princen op televisie gezien heeft, zich alleen maar kan
afvragen waarom deze man niet het recht heeft om de feestdagen met zijn kinderen
en kleinkinderen door te brengen. Het zou onmenselijk zijn om hem dit te onthouden
vanwege datgene wat 46 jaar geleden is gebeurd.
 
 Ik heb er weinig behoefte aan om in dit debat volledige politieke analyses
te maken en over achtergronden uit te weiden. In het debat op 1 september
1993 over de visumverstrekking heb ik de mening van de fractie van GroenLinks
verwoord. Ik laat het daarbij. Ik wil nogmaals benadrukken dat ik het in hoge
mate betreur dat dit familiebezoek door de fracties van VVD en CDA aangegrepen
wordt om de zaak te politiseren. Om te stellen dat de heer Princen geen mededelingen
mag doen tegenover de pers...
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Voorzitter! Waarop baseert mevrouw Sipkes haar uitspraak dat de CDA-fractie
dit debat politiseert? Wie heeft om dit debat gevraagd?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Om u de waarheid te zeggen, was ik verbaasd vandaag van de
regering te horen dat het de VVD-fractie was die dit debat aanvroeg. Op basis
van berichten in de Volkskrant had ik begrepen dat het CDA zou vragen om een
debat.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Dan had u uw tekst tijdig moeten aanpassen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 U heeft gelijk voor wat betreft de regeling en voor wat er hier in huis
plaatsvond, maar niet voor wat bij iedereen in de huiskamer komt. Ook bij
mij als burger komt het zo over dat de heer De Hoop Scheffer van de CDA-fractie
hierover een debat wilde, omdat zijn fractie het er niet mee eens is.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 U draait om mijn vraag heen, althans om het antwoord. U verwijt het CDA
polarisatie van deze discussie. Het CDA is, zoals straks uit mijn bijdrage
zal blijken, volstrekt consistent en consequent in zijn opvatting. Dat is
niet de uwe, dat weet ik, maar u kunt het zich niet permitteren om het CDA
het polariseren van dit debat te verwijten. Dat is echt aan een verkeerd adres
gericht. Als u op de Volkskrant afgaat, had u uw tekst tijdig kunnen aanpassen,
want dat is een ochtendblad.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik wacht de bijdrage van de heer De Hoop Scheffer af en dan
kan ik er in tweede termijn op terugkomen.
 
 Voorzitter! Ik heb nu begrepen dat het vooral voor de VVD-fractie belangrijk
is dat de heer Princen zich onthoudt van iedere politieke uitspraak. Op zichzelf
verbaast mij dit ook. We kunnen toch niet om het simpele feit heen, dat de
heer Princen een politieke figuur is? Je kunt toch niet tegen zo iemand zeggen
dat de vrijheid van meningsuiting die wij in ons land zo hoog in het vaandel
hebben, niet voor hem geldt? Ik heb begrip voor een bepaalde terughoudendheid,
maar ik heb de heer Princen nog niet kunnen betrappen op echt polariseren.
Ik verwacht dat nu ook niet. Ik vind het niet terecht om te zeggen dat hij
niet naar de pers toe mag. De pers komt wel naar hem, zeker gezien de ervaringen
die ik al in het afgelopen weekeinde heb gehad. Men zoekt al op voorhand contact
met de heer Princen en dan is het vreemd om te zeggen dat hij niet mag praten.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Voorzitter! Mevrouw Sipkes zegt dat de heer Princen een politieke figuur
is en daarop wil ik reageren. Tijdens het bezoek dat zal plaatsvinden op grond
van deze visumverlening, zou de heer Princen nu juist geen politieke figuur
moeten zijn. De heer Princen heeft op grond van humanitaire overwegingen een
visum gekregen en hij zal niets meer of minder zijn dan een grootvader die
zijn kleinkinderen bezoekt. Hij is geen politieke figuur; dat was in onze
ogen niet de voorwaarde voor de visumverstrekking.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Ik ben dat met u eens. Aan het begin van mijn bijdrage heb ik de brief
van de minister van Buitenlandse Zaken ondersteund. Daarin staat dat het visum
verleend wordt op humanitaire en gezondheidsredenen. Ik vind het een menselijk
gebaar om dat nu te doen. Tegelijkertijd is het niet reëel om te zeggen
dat hij niets mag zeggen, want de heer Princen is een publieke
en politieke figuur. Ik verwacht ook dat hij terughoudend zal zijn, maar het
is onzin om te veronderstellen dat als de heer Princen benaderd wordt door
de media, hij niets zal mogen zeggen omdat hij anders niet naar Nederland
mag. Zo gaat het immers praktisch in zijn werk. Het is iets anders wanneer
u zegt dat u bezwaar heeft tegen een hele happening, maar de bezwaren die
u op dit moment formuleert, liggen voor mij erg moeilijk. Ik zeg dat ook op
basis van ervaringen die ik dit weekeinde had, toen mij telefonisch gevraagd
werd naar het adres en telefoonnummer van de heer Princen. Moet ik die dan
weigeren omdat het verzoek van de radio of de krant komt en wij van mening
zijn dat de heer Princen geen uitspraak mag doen? Daar wringt het voor mij.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Mijnheer de voorzitter! De geachte afgevaardigde vindt ook dat het bezoek,
dankzij het visum, kan uitlopen in een geweldige politieke happening en statement
van de zijde van de heer Princen, wat niets meer met humanitaire gronden te
maken heeft.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik meen al gezegd te hebben dat het in dit geval gaat om menselijkheid
en dat ik verwacht dat de heer Princen er niet direct een politieke happening
van maakt. Ik heb daarvan op geen enkele manier een indicatie gekregen. Dus
lijkt het mij wat dat betreft duidelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Voorzitter! GroenLinks kan dat dus niet ontkennen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Ook eerder in mijn bijdrage heb ik gezegd dat het niet alleen aan GroenLinks
maar aan iedereen duidelijk moet zijn dat de heer Princen een publiek, politiek
figuur is en dat het mij dus logisch lijkt dat de media hierover zelf de heer
Princen benaderen. Daarom vind ik het in verband met het grondrecht van vrijheid
van meningsuiting moeilijk om daarvoor beperkingen aan te leggen.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Dan één eindopmerking van mijn zijde. Dus die humanitaire
gronden die de heer Princen bij zijn familie moeten brengen, verknoeien tengevolge
van dat besluit veel meer de viering van Kerstmis van andere families.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Dat is maar de vraag.
 
 De fractie van GroenLinks wil nu geen politieke discussie voeren. Die
hebben wij al eerder gevoerd. Ik denk dat die discussie het komende jaar nog
wel zal worden gevoerd, gelet op alles wat er rond de onafhankelijkheid van
Indonesië nog aan zit te komen.
 
 Wel maakt ik mij enige zorgen over de veiligheid van de heer Princen.
Er zijn al dreigementen aan zijn adres geuit. Ik vraag mij af, in hoeverre
de regering een aantal maatregelen genomen heeft om die veiligheid in Nederland
in ieder geval te garanderen.
 
 
 
 
 
 De heer Van den Berg (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! De SGP-fractie heeft geen behoefte aan lange betogen.
Die lijken mij ook niet zo op hun plaats. Op 1 september 1993 is hier gedebatteerd
over de weigering van de toenmalige minister Kooijmans om de heer Princen
een visum te verlenen. Onze fractie heeft zich destijds kunnen vinden in de
weigering om een visum te verlenen. Een visumverlening zou naar ons oordeel
te veel kunnen lijken op een vorm van rehabilitatie. En daarvan willen wij
ons krachtig distantiëren.
 
 Wat is er sindsdien veranderd? Tja, wij hebben een ander kabinet. Frappant
is, dat de regering nu een motie uitvoert die destijds, ruim een jaar geleden,
door een meerderheid van de Kamer is verworpen. Maar wat is er feitelijk veranderd?
Welke zijn de humanitaire gronden die de regering aanvoert om nu wel een visum
te verlenen?
 
 Het begrip "humanitaire gronden" wordt in dit soort discussies naar ons
oordeel vaak nogal eenzijdig gebruikt. Die humanitaire gronden zijn natuurlijk
aanwezig in het geval van de heer Princen, dat is duidelijk, maar hoe zit
het met de humanitaire gronden ten aanzien van de velen die in de periode
waarover wij nu spreken, geslagen zijn met diepe wonden? Dat is ook een aspect
van deze humanitaire afweging. Dat wordt wel eens teveel uit het oog verloren.
 
 De tweede alinea van de brief van de minister van Buitenlandse Zaken,
waarin de regering zegt geen oordeel uit te spreken over de gebeurtenissen
rond het overlopen van de heer Princen enzovoorts, lijkt ons een misser. Dit
lijkt ons een nogal neutraal aandoende formulering in een situatie waarin
neutraliteit op geen enkele wijze op haar plaats is.
 
 Een vraag die nog rijst en die ook al door anderen is gesteld, is of er
nog voorwaarden verbonden worden aan het toekennen van het visum, bijvoorbeeld
de belofte dat de betrokkene zich zal onthouden van contacten met de media.
Naar onze mening mag het niet gebeuren dat de heer Princen van de gelegenheid
gebruik maakt, liever gezegd misbruik maakt, om zijn gedrag van destijds te
rechtvaardigen. En in geen geval is het aanvaardbaar voor ons dat zout in
de diepe wonden van de oud-Indiëgangers wordt gewreven.
 
 Daarom wat onze fractie betreft kort en krachtig: geen visum voor de heer
Princen!
 
 
 
 
 
 De heer Van Wingerden (AOV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Toen ik hoorde dat aan Poncke Princen een visum
zou worden verleend voor familie- en artsenbezoek, werd ik overvallen door
tegenstrijdige gevoelens. Allereerst was daar de herinnering aan de jaren
1947 tot 1950, toen ik als jonge dienstplichtige was uitgezonden naar Indonesië.
Ik herinner mij nog de verontwaardiging en woede die mij toen vervulden bij
het aanhoren van de daden van Poncke Princen. Nu, zoveel jaren later en zoveel
jaren grijzer en wijzer, moest ik even slikken toen minister Van Mierlo bekend
maakte dat Princen een visum zou krijgen op humanitaire gronden. Het was even
slikken, hoewel de minister duidelijk maakte dat het absoluut niet ging om
een vorm van genoegdoening of rehabilitatie. Opgeteld bij het feit dat hij
zich zou onthouden van enig publiekelijk optreden, kon mijn fractie er –
zij het met tegenzin – mee akkoord gaan om Poncke Princen voor korte
tijd op ons grondgebied toe te laten. Echter, de heer Princen geeft blijkbaar
een heel andere uitleg aan de visumverlening. Hij heeft immers nog geen teen
op ons grondgebied gezet of hij trekt alle aandacht naar zich toe alsof het
gaat om een verloren zoon die terugkeert naar zijn vaderland. 
 
 Voorzitter! Dit kan nooit de bedoeling zijn geweest toen de minister op
humanitaire gronden de hand over het hart streek en Princen een visum wilde
verlenen. De gebeurtenissen van de afgelopen dagen worden door onze achterban,
onze fractie en niet in de laatste plaats door de Indiëveteranen, onder
wie ik zelf, als grievend ervaren en sterken ons in de overtuiging dat het
een fout is om Poncke Princen toe te laten. Ik wil de minister dan ook vragen
om zijn beslissing terug te draaien.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! In het debat van begin september 1993 over dezelfde
visumaanvrage, die toen niet werd verleend door minister Kooijmans, zei ik
aan het slot: een visum voor Princen is per definitie nog geen eerherstel,
maar ik vraag de minister van Buitenlandse Zaken wel om mogelijk in overleg
met Princen zelf te zoeken naar een zo goed mogelijke weg om alsnog een visum
te kunnen verstrekken. Uit de brief van de minister van Buitenlandse Zaken
nu blijkt ook zeer duidelijk dat het niet om een kwestie van eerherstel gaat.
Ik voeg eraan doe dat een visum voor Poncke Princen ook niet nodig is om de
betrekkingen tussen Indonesië en Nederland te verbeteren, zoals hij zelf
ook zegt.
 
 Bij iedereen die zich er nu over uitlaat, pleit ik ervoor om een scheiding
aan te brengen tussen de vraag of iemand als Poncke Princen het recht heeft
om ons grondgebied te betreden èn de vraag, hoe wij omgaan met onze
eigen geschiedenis, ons eigen verleden. Wij moeten proberen de zaak-Princen
te laten rusten. Dat moet mogelijk zijn. Ik hoop dat de minister dan ook bij
zijn standpunt blijft. Ik denk dat het uiteindelijk beter is dat het visum
wel wordt gegeven. Ik vond dat er binnen de coalitie van VVD, D66 en PvdA
een goede oplossing voor gevonden was. Natuurlijk kan de heer Princen zich
uiten zoals hem dat goeddunkt. Hij kan dat overigens in Djakarta op dezelfde
wijze doen als in Amsterdam. Daarin zit geen verschil. Ik zei het al: het
verandert vandaag niets. Duidelijk is wel dat wij het verleden op zichzelf
niet kunnen laten rusten. Duidelijk is ook dat zeer veel mensen die aan het
eind van de jaren veertig hebben gevochten in Indonesië – onder
wie wellicht ook de heer Van Wingerden – zijn teruggekomen in Nederland
zonder dat hun goed werd uitgelegd waarom zij daar precies hadden gevochten
en waartoe. Dat is niet verwerkt.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Je kunt inderdaad merken dat de heer Van Traa daar niet heeft gevochten.
Mijn vraag aan hem is: hoe kan hij beweren dat wij het geval-Princen moeten
laten rusten, terwijl tegelijkertijd een visum zou moeten worden verstrekt,
waardoor de zaak nota bene aan het einde van het jaar zo gepolitiseerd wordt.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 De zaak werd helemaal niet gepolitiseerd. U heeft daar overigens ook niet
gevochten. Dat maakt dus helemaal niets uit. U was toen ook te jong. Ik geef
hier mijn standpunt, u geeft het uwe. De zaak was niet gepolitiseerd. Ik hoop
dat u er verder niets mee te maken heeft. De zaak is gepolitiseerd, omdat
een fractie van een van de regeringspartijen nu een ander standpunt inneemt.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 U geeft dus toe dat er is gepolitiseerd. En of ik daar wel of niet gevochten
hebt, neemt niets weg van het feit dat ik mij goed kan inleven in de belevenissen
van de mensen die er wel geweest zijn. Daar schijnt u wat moeite mee te hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Nee, mijnheer Janmaat, dat kan ik ook heel goed. De vorige keer...
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Dan zou u tot een andere conclusie komen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 U heeft het woord niet. Wij laten elkaar hier uitspreken.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Ik wilde de heer Janmaat zeggen dat ik mij hun gevoelens zeer goed kan
voorstellen. Ook vanuit mijn eigen partij hebben veel mensen gebeld na het
eerdere debat over Poncke Princen. Dat waren ook mensen die daar gevochten
hebben. Zij vroegen zich af of zij ooit zelf een gesprek gehad hebben over
de reden waarom zij daar gevochten hebben. Dat staat los van de vraag of de
heer Princen nu een visum voor Nederland kan krijgen.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Ik wil...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 U heeft het woord niet. Zoëven liet u de heer Van Traa niet uitpraten.
Ik geef u nu geen gelegenheid om een interruptie te plaatsen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Wingerden (AOV):
 
 De heer Van Traa noemde daarnet mijn naam. Ik wil daarom even wat zeggen.
Ik ben er dus wel geweest. Ik kan alleen maar zeggen dat wij toen wij terug
waren tot de conclusie kwamen dat het eigenlijk een zinloze boel was geweest.
Dat neemt niet weg datgene wat Poncke Princen heeft gedaan tegen degenen die
daar, naar zij dachten, voor volk en vaderland vochten. Deze mensen hebben
daar hun plicht gedaan. Princen heeft zich gekeerd tegen zijn eigen mensen.
Hij heeft daar dingen gedaan die hem eigenlijk zouden kunnen bestempelen als
een deserteur en als een misdadiger tegen zijn eigen kameraden en zijn eigen
volk. Dat blijft overeind.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Dat begrijp ik ten volle. Daarover had ik het toen ik sprak over de vele
mensen, ook uit de Partij van de Arbeid, die dat gevoel hebben. Afgezien van
het feit dat zijn vergrijpen tegen de toenmalige rechtsorde daar verjaard
zijn, kan hem niet de last van ons hele koloniale verleden op zijn rug worden
gelegd. Dat heb ik toen betoogd en dat betoog ik nu weer. Ik zou het daarbij
willen laten. Dit debat was voor ons niet nodig geweest. Het is absoluut noodzakelijk
om op een ander moment terug te komen op de grotere vraag wat er in Nederland
gebeurd is tijdens en vooral na de soevereiniteitsoverdracht, ook met alle
Nederlanders die in Indonesië gevochten hebben. Maar ik zou dit graag
loskoppelen van de vraag of rond Kerstmis 1994 een visum wordt verleend aan
de heer Princen.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ook in mijn bijdrage gaat het vanavond niet om
het overdoen van het debat, dat laatstelijk in deze Kamer op 1 september 1993
is gevoerd. Dat zou ook te veel eer zijn voor de heer Princen. Ik hoef niet
wederom te spreken over het in alle opzichten verwerpelijke
gedrag, waarvoor Princen ook is veroordeeld. Ik hoef niet uitgebreid te spreken
over gedragingen die misschien wel strafrechtelijk maar niet moreel verjaren.
Ik hoef niet uitgebreid te spreken over de teleurstelling die mijn fractie
bekroop toen er gisteren geen meerderheid meer leek te bestaan tegen de komst
van Princen naar Nederland.
 
 Ik hoef namens de CDA-fractie dus evenmin een betoog te houden over de
media-attentie die het gevolg zou zijn van zijn komst naar Nederland en waarvan
wij het begin reeds 24 uur ervaren. Als je daar afspraken over zou maken,
heb je twee problemen. Ten eerste houdt de betrokkene zich niet aan de afspraken.
Hij ziet zijn bezoek namelijk niet als een humanitair bezoek, maar als eerherstel.
Zie het interview in Trouw van vanmorgen. Ten tweede leven wij in een land
met vrijheid van meningsuiting. Dit punt is voor ons geen hoofdzaak, omdat
het afleidt van waar het ook vanavond weer echt om gaat. De CDA-fractie hoeft
vanavond geen nieuwe afweging te maken, want voor haar is er tussen 1 september
1993 en 20 december 1994, de dag van vandaag, niets veranderd wat aanleiding
zou kunnen geven tot wijziging van het standpunt, dat luidde en luidt: H.J.C.
Princen dient niet in aanmerking te komen voor een visum voor toegang tot
Nederland. Zijn humanitaire belang staat in geen verhouding tot het oneindig
grotere humanitaire belang van de vele duizenden Indiëveteranen en hun
nabestaanden. Hun belang verdiende en verdient ons respect en onze steun.
Hun gevoelens dienen de doorslag te geven.
 
 Voorzitter! Het zal duidelijk zijn dat de CDA-fractie de opvatting van
de regering, zoals verwoord in de brief, niet deelt en van mening is dat het
besluit dient te worden teruggedraaid.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het beleid van de nieuwe minister van Buitenlandse
Zaken wordt gekenmerkt door een aantal hoogst ongelukkige besluiten en beleidsmaatregelen,
waaraan er nu opnieuw één wordt toegevoegd. Nota bene tegen
de in Nederland gevierde hoogtijdagen van Kerstmis wordt naar de mening van
de CD bewust gespeeld met de gevoelens van mensen die zich na de oorlog in
het Verre Oosten hebben ingezet voor Nederlandse belangen. Wat ook de uitkomst
van die inzet geweest moge zijn, zij hebben dat gedaan. Mensen hebben dit
ook aan den lijve ondervonden. Bij mogelijke misstappen, kleiner dan die van
Princen, werden zij toen in Nederland met jarenlange gevangenisstraf opgezadeld.
En dan komt deze minister nu met het besluit om een visum te verlenen, daarmee
tonend een gebrek aan respect voor die Nederlanders die onze vaderlandse belangen
hoger hebben gehouden dan de beschermeling van de minister.
 
 Voorzitter! Ik behoef hier niet te herhalen dat Princen een buitengewoon
kwalijke rol heeft gespeeld tengevolge waarvan diverse Nederlanders deze feestdagen
niet meer kunnen doorbrengen. Voor hen gelden die humanitair gronden niet.
Zij gelden echter wel voor hun nabestaanden. De CD kan die partijen volgen
die in ieder geval vinden dat de minister zijn hoogst ongelukkige besluit
moet terugdraaien, opdat Nederland met de kerstdagen bevrijd blijft van dit
soort dwalende politieke figuren.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Er is de nodige commotie ontstaan over het besluit
van de minister van Buitenlandse Zaken om een visum te verstrekken aan de
heer Princen. Naar onze mening zijn er voor die commotie goede gronden. De
heer Princen wordt in de media consequent aangeduid als mensenrechtenactivist
en niet ten onrechte. Tegelijkertijd kan echter niet ontkend worden dat de
persoon Princen voor velen primair een symbool is van wat er destijds na de
politionele acties in Indonesië is gebeurd. Hij heeft er zelf toe bijgedragen
dat die symboolwerking gestalte kon blijven houden. Het is voor de fractie
van de RPF dan ook onbegrijpelijk dat de minister van Buitenlandse Zaken heeft
besloten tot het verstrekken van een visum.
 
 Dit klemt eens te meer, waar hij er in zijn brief blijk van geeft, zich
te realiseren dat velen pijnlijk zullen worden getroffen. Met deze zinsnede
erkent de minister dat hij bij zijn besluit de humanitaire overwegingen ten
opzichte van één persoon zwaarder doet wegen dan de gevoelens
van velen. En dat is voor ons echt onverteerbaar. Juist vanuit het gezichtspunt
dat de heer Princen een symbool is geworden, vind ik het ook onbegrijpelijk
dat de minister in zijn wel heel korte briefje vlotjes schrijft dat met de
visumverstrekking geen oordeel uitgesproken wordt over het gedrag van de heer
Princen in 1948 en daarna. Vindt de minister het niet meer voor de hand liggend
om dat oordeel wel te geven en – ik zeg dit er direct bij – om
die reden al een visumverlening te weigeren?
 
 Mijnheer de voorzitter! De regering mag dan van mening zijn dat met de
visumverlening geen oordeel over het gedrag van de heer Princen wordt gegeven,
de heer Princen zelf lijkt daar een andere mening over te zijn toegedaan en
de visumverlening te zien als een soort eerherstel. Anderen hebben hier ook
al over gesproken. Waar dit het geval is, moet het voor de regering toch uitgesloten
zijn om daadwerkelijk tot visumverlening over te gaan. Voeg daarbij het gegeven
dat het zo goed als ondenkbaar is dat de heer Princen zich aan de gestelde
voorwaarden zal houden. Uit de Volkskrant van vandaag leid ik af dat die voorwaarden
zijn: terughoudendheid in contacten met de pers en in gesprekken met het verleden.
Zijn deze voorwaarden inderdaad gesteld en, zo ja, waarom zijn die dan niet
in de brief vermeld? Is de minister werkelijk zo naïef om te veronderstellen
dat de heer Princen zijn verblijf in Nederland bij familie onder de kerstboom
zal doorbrengen, de deuren en luiken gesloten zodat er geen contact met de
buitenwereld zal zijn? Zijn opstelling tot nu toe jegens de media, ook na
de aankondiging van de visumverlening, al dan niet voorzien van voorwaarden,
kan nauwelijks als een ondersteuning van die veronderstelling worden beschouwd.
De RPF-fractie wijst de verlening van een visum aan de heer Princen af en
verzoekt de minister, het besluit terug te draaien.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil heel weinig woorden vuil maken aan de ons
per brief gemelde beslissing van de minister, de heer Princen een visum te
verlenen. Ik vind het ronduit een verkeerde beslissing, iets
wat ik vorig jaar ook al als onze zienswijze kenbaar heb gemaakt. Ik heb nog
altijd dezelfde mening. Laat ik van mijn hart overigens geen moordkuil maken:
ik vind het zeer onverkwikkelijk dat, evenals vorig jaar, dit ene visum voor
die ene persoon kennelijk een kamerdebat nodig maakt. Dat hadden wij onszelf
moeten besparen. Even onverkwikkelijk zou ik het vinden, de beslissing –
nogmaals: een verkeerde beslissing – van de minister wellicht morgen
per motie te moeten aanvechten. Wellicht is dit inmiddels onvermijdelijk geworden;
wat dan overblijft, is de gêne.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! De SP-fractie stemt van harte in met de beslissing
om aan de heer Princen een visum te verstrekken. Ook de mededeling van de
minister, nu geen oordeel uit te spreken over het verleden, respecteren en
waarderen wij. Het tumult dat wederom losbarst, geeft wel aan hoe nodig het
is dat wij ons koloniale verleden eens beter moeten gaan verwerken. Onze fractie
heeft daar ook al op gewezen, toen wij spraken over de kwestie-Gonsalves en
het Nederlands optreden in Nieuw-Guinea.
 
 Mijnheer de voorzitter! Geen enkele waardering kunnen wij opbrengen voor
de herrie, die door sommigen opnieuw gemaakt wordt over de wens van de heer
Princen om een bezoek aan zijn familie te brengen. De opmerkingen van ene
meneer Van den Boogaard, die voor de televisie zei, op te treden namens het
comité Poncke go home, zijn schandalig en zetten aan tot ongewenst
handelen jegens iemand die hier te gast zal zijn.
 
 Wij storen ons ook aan de manier, waarop sommige partijen reageren op
de beslissing van de minister. Ik doel op de stemmingmakerij door het CDA,
maar vooral ook op de ommezwaai in luttele uren van de VVD. Als wij iemand
toelaten tot dit land...
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Kan de heer Poppe mij misschien het woord "stemmingmakerij" nader verklaren?
Waar leidt hij dat af uit mijn woorden, waar dan ook geuit?
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Ik heb de heer De Hoop Scheffer zojuist nog horen spreken over het verwerpelijke
gedrag waarom de heer Princen is veroordeeld, en ook de heer De Hoop Scheffer
zal toch weten dat de heer Princen nooit door een Nederlandse rechter is vervolgd,
gezien een overeenkomst die met Indonesië is gesloten om elkaars overlopers
niet te vervolgen.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Wat is het oordeel van de heer Poppe over het gedrag van de heer Princen?
Heeft hij daar een oordeel over?
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Daar ga ik het nu niet over hebben. Wat dat betreft respecteer ik niet
alleen het optreden van de minister, maar houd ik mij daar zelf ook aan.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 U verwijt het CDA stemmingmakerij...
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 En ik heb ook uitgelegd, waarom.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Als ik u om een oordeel vraag en u dat vervolgens niet geeft, zegt dat
alles over u, maar weinig over het CDA.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 U heeft een uitspraak gedaan waarvan ik van mening ben dat die onder die
kwalificatie kan vallen die ik net noemde.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Ik geef het op. Ik vind uw bijdrage jammer voor het debat.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Als wij iemand toelaten tot dit land, doen wij
hem geen muilkorf om. Zo ontvang je je gasten niet, mijnheer Weisglas. Zeker
niet iemand die als gerespecteerd strijder voor de mensenrechten in zijn land,
in dit geval Indonesië, met volharding en moed opkomt tegen het muilkorven
van mensen daar, een moed en respect, die ook op 1 september van het vorig
jaar zijn uitgesproken door de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken,
de heer Kooijmans. Hij zei letterlijk: in die context verdient hij respect
en waardering.
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij doen een klemmend beroep op de Kamer om de
wens van de heer Princen te honoreren, de beslissing van de minister te accepteren
en ons land niet verder te blameren.
 
 
 
 
 
 De heer Leerkes (Unie 55+):
 
 Voorzitter! Wij willen de zaak-Princen graag in alle soberheid behandelen,
zoals dat past bij een onderwerp als dit. Gezien de heftige gevoelens die
de komst van de heer Princen bij velen oproept, menen wij echter dat het niet
verstandig is om een visum te verstrekken. Wij verzoeken de minister daarom,
af te zien van het verstrekken van een visum, zoals hij dat aan de Kamer te
kennen heeft gegeven.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Voorzitter! Ook ik voel de behoefte om deel te nemen aan dit korte debat.
De minister van Buitenlandse Zaken heeft een besluit genomen over het verlenen
van een visum aan de heer Princen. Ik neem aan dat dit na ampel beraad in
het kabinet is gebeurd. Wij moeten dat respecteren, maar ik hoop wel dat begrip
wordt opgebracht voor de gevoelens die hiermee worden opgerakeld. Ik ben zelf
ook in Indië geweest. Ik behoor tot de oorlogsveteranen. Ik heb overigens
niet aan de gevechten deelgenomen. Ik heb, als goodwill-militair, de mensen
naar Nederland teruggebracht. Ik heb heel veel verhalen gehoord, maar ik vrees
dat mijnheer Princen weer dingen gaat zeggen die echt bezijden de waarheid
liggen, ook gelet op wat hij recentelijk weer in de pers heeft gezegd over
het koloniale vechten van Nederland. Dat moeten wij erbuiten houden. Ik doe
daarom een dringend beroep op de minister om ervoor te zorgen dat, als de
heer Princen komt, hij alleen maar komt om afscheid van zijn geboorteland
te nemen, want Nederland is zijn vaderland niet meer. Ik hoop dat hij met
respect zal zien hoe Nederland, nadat het Indonesië heeft losgelaten,
zich heeft ontwikkeld tot een kleine, maar toch achtenswaardige natie in de
wereld, die mag worden gezien.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Voorzitter! Ik dank de Kamer voor de gemaakte opmerkingen naar aanleiding
van mijn brief. De brief is kort. De Kamer beperkt zich in een drie-minutendebat
tot de essentie van de zaak. Ik zal dat in mijn weerwoord
ook doen.
 
 Het visum is verleend op humanitaire gronden. Met deze beslissing en door
deze beslissing te nemen, geeft de regering geen uitdrukking aan een oordeel
over de gebeurtenissen in 1948. De regering geeft met de beslissing alleen
aan dat zij van mening is dat het 46 jaar later voor Princen mogelijk moet
zijn om zijn familie in Nederland te bezoeken.
 
 De verlening van het visum is besproken in de ministerraad en heeft de
instemming van het kabinet. Dat was nadat ik de voorzitters van de regeringsfracties
op de hoogte had gesteld van mijn voornemen om een visum op humanitaire gronden
te verlenen. Nadat mij was gebleken dat ook zij achter dit besluit stonden,
heb ik de procedure voor visumverlening in gang gezet. Ik heb in het bijzonder
de ambassadeur in Djakarta de opdracht gegeven om in een gesprek met Princen
vast te stellen in hoeverre deze bereid was om begrip te tonen voor de gevoelens
die een bezoek aan Nederland kan oproepen en in hoeverre hij bereid was om
zich te onthouden van demonstratieve activiteiten en zich terughoudend op
te stellen tegenover publiciteit rond zijn bezoek. Princen heeft zich hiertoe
bereid verklaard. Hierop heb ik het visum verstrekt. Ik wil benadrukken dat
als hij een onverschillige houding had aangenomen ten opzichte van de groep
die hier moeite mee heeft, ik het visum niet verstrekt zou hebben. Ik heb
de vertegenwoordigers van de stichting Veteranenplatform en het Indisch platform,
de heren Meinis en Boekholt, in persoonlijke brieven van mijn voornemen in
kennis gesteld en hun duidelijk gemaakt dat ik mij bewust ben van de reactie
die deze beslissing in hun gelederen zal oproepen. Mijn medegevoel is niet
minder, omdat ik uiteindelijk ten aanzien van het verlenen van het visum tot
een andere afweging kom.
 
 Ik spreek hier in alle duidelijkheid en openheid uit dat het te ver zou
gaan om Princen daadwerkelijk een spreekverbod op te leggen en ieder contact
met de media te blokkeren. Dat is niet alleen feitelijk onmogelijk, dat is
ook in strijd met het open karakter van onze samenleving. Ik verklaar hier
dat ik de uitlatingen die de heer Princen tot nu toe vanuit Djakarta zou hebben
gedaan, niet in strijd acht met de gemaakte afspraken.
 
 De heer Van den Bos heeft mij gevraagd of ik kan aangeven wat dan precies
is afgesproken.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 De minister zegt dat de heer Princen aan de Nederlandse ambassadeur in
Djakarta heeft gezegd dat hij zich terughoudend zal opstellen. Tegelijkertijd
zegt de minister dat hij van mening is dat hetgeen de heer Princen vanochtend
in ochtendbladen heeft gezegd niet in strijd is met die toezegging. Is de
minister niet met mij van mening dat hetgeen de heer Princen vanochtend heeft
gezegd – ik duid nu met name op uitlatingen in het ochtendblad Trouw –
erop neerkomt dat de heer Princen concludeert dat de visumverlening een vorm
van eerherstel, genoegdoening voor hem is ten aanzien van hetgeen hij heeft
gedaan in de jaren veertig? Is de minister niet met mij van mening dat dat
veel en veel verder gaat dan een terughoudende opstelling?
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Als ik dat was, zou ik dat gezegd hebben. Ik kom de twee woorden die de
heer Weisglas zojuist noemde, eerherstel en genoegdoening, niet tegen in het
interview. Zelfs als dat zo zou zijn geweest, kan ik de heer Princen niet
vanaf het moment dat hij een visum krijgt voor een land, waarin vrijheid van
meningsuiting de cultuur is, van dag op dag bewaken op ieder woord dat hij
zegt. Hij zal het gezien zijn verleden, als een grote gebeurtenis ervaren
dat hij een visum krijgt voor dit land. Dat is juist. Ik heb de heer Princen
als fractievoorzitter gesproken toen wij daar op bezoek waren. Ik meende dat
ik hem te woord moest staan over datgene waar hij zich een leven lang aan
gewijd heeft, namelijk de mensenrechten. Ik ben naar hem toe gegaan en ik
heb hierover een gesprek met hem gehad. Hij weet dat mijn opvatting, die ik
de vorige keer al had, namelijk dat hem op humanitaire gronden een visum zou
moeten worden verstrekt, niets te maken heeft met een oordeel over wat hij
precies gedaan heeft dan wel niet. Die opvatting heeft niets te maken met
een oordeel over zaken die nooit juridisch zijn komen vast te staan. Het is
erg lang geleden en de feiten zijn voor een juridische behandeling aan verjaring
onderhevig. Dat oordeel vormen wij hier niet, en zeker niet en passant. Ook
de vorige minister heeft gezegd dat er een debat moest plaatsvinden, dat een
mening gevormd moest worden, dat een land zijn verleden moet kunnen verwerken
en dat dit goed voorbereid moest worden. Daar zijn andere wegen voor dan deze.
Het structureel weigeren van een visum is naar mijn gevoel een oneigenlijk
bestuursinstrument.
 
 Tegen de heer De Hoop Scheffer wil ik zeggen dat ik geen weging heb gemaakt
tussen de humanitaire gronden voor een persoon en misschien duizend anderen.
Dat doet men niet. De vraag of je onrecht doet aan de ander doordat je recht
doet aan de een, of je onrecht doet aan de ander doordat je clementie bedrijft
ten opzichte van de een, is natuurlijk niet nieuw in de Nederlandse politiek.
Hetgeen de heer De Hoop Scheffer heeft gezegd, betekent dat de heer Princen
geen beroep zou mogen doen op humanitaire gronden zolang er nog twee veteranen
zijn die daar moeite mee hebben. Ik kan dat niet voor mijn rekening nemen.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Men weegt belangen bij iedere politieke beslissing die men nemen moet,
of het nu om een visum gaat of om een begroting. Wij maken hier permanent
keuzen. In dit geval heeft mijn fractie vorig jaar en vanavond die weging
wel degelijk gemaakt. Er is niets veranderd. De minister kan mij niet zeggen
dat men die weging niet maakt. Ik maak die weging en de fractie van het CDA
maakt die weging. Ik meen dat ik mijn keuze na die belangenafweging duidelijk
heb gemaakt. Dat de minister een andere weging maakt, is uiteraard zijn goed
recht. Maar hij kan niet in het algemeen zeggen dat men zo'n weging niet maakt.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Het verschil met anderhalf jaar geleden is in ieder geval formeel dat
de beslissing nu wordt genomen na een daartoe gedaan verzoek op basis van
humanitaire gronden en gezondheidsredenen. Zo luidde het verzoek anderhalf
jaar geleden niet. Ik wil niet zeggen dat de regering het visum anderhalf
jaar geleden niet toch op grond daarvan had kunnen verlenen. Ik zeg dat het
verschil is dat thans de visumaanvrage daarop werd gebaseerd. 
 
 Voorzitter! Mevrouw Sipkes heeft gerefereerd aan de geuite dreigementen.
Het is waar dat wij daarop al waren voorbereid. Er zijn veiligheidsmaatregelen
genomen. Het feit dat de dreigementen zijn geuit, is alleen maar een reden
om nog serieuzer te zijn met het nemen van maatregelen.
 
 De Kamer heeft mij gevraagd, de beslissing te heroverwegen op grond van
de door haar aangevoerde argumenten. Dit verzoek van de Kamer is natuurlijk
even eerlijk gemeend als mijn beslissing en de overwegingen van het kabinet
die het ten grondslag heeft gelegd aan die beslissing. Zij zijn van dien aard.
Het visum is verleend. Ik heb aan iemand een visum verleend na zeer langdurig
beraad en na zo zorgvuldig mogelijk te hebben veiliggesteld wat men kan bereiken
bij zo'n visumaanvraag: degene die het doet, legt in ieder geval getuigenis
af van begrip voor wat het kan betekenen voor anderen. Nu dat is gebeurd,
kan ik helaas niet aan het verzoek van de Kamer gevolg geven om de beslissing
in heroverweging te nemen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Wij gaan beginnen aan de tweede termijn. Ik wijs de leden erop dat de
tweede termijn, zoals gebruikelijk, een derde van de spreektijd in eerste
termijn bedraagt.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Voorzitter! Was het maar zo, zoals de minister van Buitenlandse Zaken
zou willen, dat er in de praktijk sprake zou zijn van een visumverlening op
humanitaire gronden, waarnaar degene aan wie dat visum verleend is, zich ook
zou gedragen. Met andere woorden: was het maar zo dat de heer Princen zich
zou opstellen als iemand die op humanitaire gronden zijn familie komt bezoeken
en niet, zoals mevrouw Sipkes dat noemde, als een politiek figuur.
 
 Dat is niet zo. Dat hebben wij vanochtend al gezien. Als de heer Princen
al niet letterlijk heeft gesproken over eerherstel en genoegdoening –
naar mijn mening heeft hij dat in sommige media ten dele wel gedaan –
dan heeft hij dat indirect gedaan, daar waar hij bijvoorbeeld zegt dat de
visumverlening neerkomt op een soort begrip dat noodzakelijk is in de huidige
verhouding tussen Nederland en Indonesië. Dat is een puur politieke uitspraak
die buiten de termen van een humanitaire visumverlening gaat. Dat betreurt
de VVD-fractie.
 
 
 
 
 
 De heer Van den Bos (D66):
 
 Voorzitter! Baseert de heer Weisglas zijn verandering van standpunt op
indirecte verwijzingen, die niet echt hard te maken zijn?
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Voorzitter! Ik baseer mijn standpunt op datgene wat de heer Princen de
afgelopen 24 uur in de pers heeft gezegd. Ik wil uiteraard absoluut honderd
procent zuiver zijn in datgene wat ik hier vanavond zeg. Ik zeg dan ook dat
ik niet zeker weet of de heer Princen letterlijk heeft gesproken over eerherstel
en genoegdoening. Maar indirect komt dat erop neer wanneer hij zegt dat de
visumverlening een soort begrip voor hem betekent, dat volgens hem noodzakelijk
zou zijn in de verhouding tussen Nederland en Indonesië. Ik voeg daaraan
toe dat de heer Princen vanavond in de Haagsche Courant zegt, dat het Nederlandse
volk de eigen waarheid onder ogen zou moeten zien, dat datgene waaraan hij
toentertijd heeft deelgenomen, een koloniale oorlog was waarin wij ons schuldig
maakten aan dingen die niet deugden.
 
 Voorzitter! Over die discussie, dat gesprek en die visie hebben wij het
vanavond niet. Daar wens ik ook vanavond mijn mening niet over te geven. Maar
iemand die op grond van humanitaire overwegingen hier in Nederland mag komen –
een visum betekent dat je ergens màg komen – dient zich te onthouden
van dergelijke politieke uitspraken. Als de heer Princen tegelijkertijd zegt
dat hij contacten met de media in Nederland niet uit de weg zal gaan, weten
wij wat ons de komende drie weken te wachten staat. Daarom hebben wij aan
de minister van Buitenlandse Zaken gevraagd om zijn beslissing te heroverwegen.
Wij vinden het jammer dat de minister dat niet wil doen. Wij zijn daarom genoodzaakt
om die wens van de VVD-fractie in de vorm van een motie aan de Kamer voor
te leggen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Volgens de heer Weisglas is slechts indirect de mening geuit dat het zou
gaan om eerherstel en genoegdoening. Daarna geeft hij een oordeel van de heer
Princen over wat er in Indonesië is gebeurd in de periode 1945-1950.
Hebben wij het nog over de heer Princen of hebben wij het over onszelf? Ik
denk dat wij het meer over onszelf hebben en over de vraag hoe wij met dit
probleem omgaan. Dit gesprek gaat meer over de verwerking van die geschiedenis
dan, in navolging van de minister, over de vraag of die geschiedenis 48 jaar
na dato specifiek deze man moet worden nagedragen. Ik zeg het in navolging
van de minister.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Wat de heer Van Traa zegt, is interessant. Dat meen ik echt. Het is interessant
maar, heel eerlijk gezegd, op dit moment voor de VVD-fractie niet relevant.
Wij moeten nu beoordelen of de termen die de basis vormen voor de visumverlening
aan de heer Princen nog aanwezig zijn. Volgens mijn fractie wordt aan die
voorwaarde, dat het moet gaan om visumverlening op humanitaire gronden, helaas
niet meer voldaan tengevolge van de opstelling van de heer Princen in de afgelopen
24 uur. Daarom dient de VVD-fractie ten slotte de volgende motie in.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende, dat de minister van Buitenlandse Zaken heeft besloten te
voldoen aan het verzoek om een visum ten behoeve van de heer H.J.C. Princen,
dat is gedaan op grond van humanitaire en gezondheidsredenen;
 
 constaterende, dat betrokkene ten onrechte politieke gevolgtrekkingen
verbindt aan deze op humanitaire gronden gebaseerde beslissing;
 
 verzoekt de regering daarom de onderhavige beslissing te herzien,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Weisglas. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 3 (23268).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Ik zit Weisglastoch nog met een probleem. De VVD stemde
in eerste instantie op humanitaire gronden met de visumverlening in. Volgens
de VVD schendt de heer Princen nu de afspraken. Ik wil het praktisch zien.
Hoe stelt de heer Weisglas zich dat voor? De heer Princen komt naar Nederland.
Wat ik verder ook van hem vind, hij staat in elk geval internationaal bekend
als een mensenrechtenactivist. Gaat de VVD-fractie akkoord met de verlening
van een visum en met een bezoek aan Nederland, als de heer Princen absoluut
elk commentaar aan de pers weigert?
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Dat is voor de VVD-fractie een gepasseerd station. De visumverlening ten
behoeve van de heer Princen voor een familiebezoek aan Nederland is ingehaald
door de werkelijkheid van zijn politieke uitspraken, waarin hij duidt op enigerlei
vorm van genoegdoening die deze visumverlening zou betekenen. Wat mevrouw
Sipkes zegt, is een gepasseerd station en daarom heeft mijn fractie de motie
ingediend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Ik blijf van mening dat de VVD-fractie meer ageert tegen de conclusies
die in de media zijn getrokken en dat zij daarvoor bang is. Evenals de heer
Van Traa meen ik dat wij meer tegen onszelf praten dan tegen de heer Princen.
Ik betreur in hoge mate dat de VVD-fractie op deze manier dit bezoek dreigt
te blokkeren.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Mevrouw Sipkes en ik verschillen van mening. Dat zal duidelijk zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Voorzitter! Gisteren hoorden wij de heer Weisglas zeggen dat hij voor
verlenen van het visum was. Vandaag is hij tegen. Dat kan een keer gebeuren.
Had het echter met die voorgeschiedenis van twee dagen niet van wat meer politieke
bescheidenheid blijk gegeven als het initiatief tot het indienen van zo'n
motie aan een andere fractie was overgelaten en niet uitgerekend door de heer
Weisglas was gedaan?
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Ik moet even nadenken, omdat er heel veel achter de vraag van collega
Van Middelkoop zit. Ik geloof niet dat het van meer bescheidenheid blijk had
gegeven, want dan had ik het niet gedaan. Belangrijker is, dat de inhoud van
onze motie nu net de redengeving is waarom het oordeel van de VVD-fractie
thans is zoals het is. Gisteren heb ik inderdaad namens de VVD-fractie gezegd
dat wij een puur humanitair bezoek deze keer zouden kunnen billijken. Daarmee
bedoel ik een niet met politieke uitspraken van de heer Princen omgeven familiebezoek.
En ik zeg terloops tegen de minister van Buitenlandse Zaken dat de VVD-fractie
dus op zichzelf geen voorstander is van structurele weigering van een visum.
Er zijn sinds gisteren buitengewoon belangrijke dingen gebeurd: de heer Princen
heeft uitspraken gedaan waarop ik een aantal keren heb gewezen. Deze uitspraken
vormen voor ons een zeer belangrijke reden, zo niet de reden voor ons standpunt.
Onze kritiek is ook niet in de eerste plaats gericht tot de minister, maar
tot de heer Princen. Verder leek het ons zuiver, ons standpunt in een motie
vast te leggen. En als ik er zo over nadenk, moet ik zeggen dat het wellicht
niet zo heldhaftig zou zijn geweest als onze fractie zich achter anderen had
willen verschuilen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Wil de heer Weisglas hiermee zeggen dat de VVD-fractie een motie wilde
indienen om te onderstrepen dat zij het beleid van de regering in dezen afwijst?
Hij dient namelijk geen motie tegen de heer Princen in, maar tegen de minister
van Buitenlandse Zaken, en dit wil zijn fractie als regeringspartij extra
gewicht geven, zo begrijp ik. De heer Weisglas kan niet zeggen dat de motie
voor de heer Princen bedoeld is, want wij debatteren niet met de heer Princen,
maar met de minister.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Er is een misverstand, voorzitter. Ik houd er niet zo van om te zeggen
dat wij iets als regeringspartij doen, zoals de heer Van Traa suggereert.
De VVD-fractie dient, met alle rechten en plichten die zij als zodanig in
deze Kamer heeft, een motie in, regeringspartij of niet. Hij heeft er gelijk
in dat wij hier niet met de heer Princen debatteren; natuurlijk niet, wij
debatteren via de minister van Buitenlandse Zaken met de regering. Daarom
heeft de VVD-fractie op grond van de motieven die ik al een aantal keren heb
genoemd – de uitspraken van de heer Princen – in eerste termijn
aan de minister gevraagd, zijn beslissing te herzien, te heroverwegen. De
minister heeft in eerste termijn naar voren gebracht dat hij daar niet toe
bereid is. Dat is uiteraard zijn goed recht, zodat ons niets anders overbleef
dan de weg te kiezen van het indienen van een motie.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Voorzitter! Ik heb in eerste instantie al gezegd dat het in Nederland
geen gewoonte is, gasten te muilkorven. Het is wel begrijpelijk dat de pers
graag iets van de heer Princen wil horen en wellicht zijn hem ook uitspraken
ontlokt. Maar dat kan toch geen reden zijn om wat hij gisteren heeft gezegd,
nu in een motie om te draaien? Er is toch ook zoiets als het liberale gedachtengoed?
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 De heer Poppe heeft al duidelijk gemaakt dat die uitspraken voor hem geen
reden vormen om zich tegen het verlenen van een visum uit te spreken. Voor
de VVD-fractie is dit wel zo, omdat wij vinden dat er aan het verlenen van
een visum bepaalde voorwaarden verbonden kunnen zijn. Als een visum bedoeld
is om iemand in staat te stellen, zijn familie te bezoeken en wellicht nog
enige medische afspraken na te komen, dan kan er wel degelijk de voorwaarde
worden gesteld dat de betrokkene zich in Nederland ook tot die activiteiten
beperkt.
 
 
 
 
 
 De heer Van den Bos (D66):
 
 Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn antwoord op hoofdpunten. Wij
hebben goede nota genomen van de bereidheid van de heer Princen, zich te onthouden
van demonstratieve activiteiten en zich terughoudend op te stellen in de publiciteit.
Ik heb evenmin als de minister reden om vast te stellen dat deze afspraken
met voeten zouden zijn getreden. Ik heb ook geen harde aanwijzingen dat de
heer Princen dit binnenkort wel zal doen. Wat de heer Weisglas ons tot nu
toe heeft voorgehouden, vind ik, eerlijk gezegd, flinterdun. Het zijn alleen
maar interpretaties en indirecte verwijzingen.
 
 Het is wel erg jammer dat uitgerekend de VVD met een motie is gekomen.
Het was de voorzitter van de fractie van de heer Weisglas die eerder ook groen
licht heeft gegeven voor het verstrekken van het visum. Om
die reden zal mijn fractie de motie van de VVD niet steunen. Bovendien betreurt
mijn fractie het dat die is ingediend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De heer Weisglas begon zijn bijdrage met de woorden "was het
maar zo", gevolgd door nog een aantal keren "was het maar zo". Ik doe dat
ook: was het maar zo dat het deze keer echt om humanitaire redenen ging.
 
 Ik had van de heer De Hoop Scheffer na zijn interruptie geen heel politiserend
verhaal verwacht. Ik heb evenwel niets anders gehoord. Vanwege de drie minuten
spreektijd heeft hij in miniatuur een herhaling gegeven van de politieke argumenten
die hij op 1 september 1993 naar voren gebracht heeft.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Volstrekt correct. Dat hebben wij toen gezegd en dat zeg ik nu weer. Dat
kan betiteld worden als een consistente en consequente lijn. In verhouding
tot 1 september 1993 en 20 september 1994 is er niets veranderd. Onze weging
was en is dezelfde. Ik blijf mij dus verzetten tegen het woord "politiseren".
Dat is iets anders.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Politiseren of polariseren. Ik had gehoopt dat deze keer het puur humanitaire
aspect doorslaggevend zou zijn. Dat dit in 1993 niet is gebeurd, heb ik betreurd.
Laten wij er helder over zijn: straks in 1995 wordt er veel over Indonesië
en over dit onderwerp gediscussieerd. Dan ben ik bereid om de inzet van het
debat op 1 september 1993 te continueren. Mijn fractie had die inzet overigens
al jaren. Ik had dat nu echter graag willen vermijden.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Wij zien wel of die debatten er te zijner tijd komen. Overigens is het
verschil van mening tussen mevrouw Sipkes en mij ten principale gelegen in
het gebruik van het woord "humanitair". Als mevrouw Sipkes het heeft over
het humanitaire element, heb ik het over het grote humanitaire belang van
duizenden. Wij maken een afweging en geven de voorkeur aan dat humanitaire
belang. Dat deden en dat doen wij nog steeds. Dat moet mevrouw Sipkes niet
"polariseren" of "politiseren" noemen. Ik heb zojuist gezegd dat wij die lijn
al volgden. Dat geldt vandaag nog steeds. Als mevrouw Sipkes het woord "humanitair"
gebruikt, vraag ik haar om dat alsjeblieft naar twee kanten te doen. Dat doe
ik in mijn weging. Ik maak duidelijk wat voor de CDA-fractie verreweg het
belangrijkste humanitaire belang is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Dat bedoel ik ook met politiseren: dan is er meer dan in dit geval de
afweging van belangen. Men kan mijn bijdrage op 1 september 1993 erop nalezen.
Ik zal nooit ontkennen of wegpoetsen dat er ter zake sterke gevoelens leven
in de Nederlandse samenleving. Ik kan het niet beter verwoorden dan de minister
van Buitenlandse Zaken zojuist heeft gedaan. Ik zal ook niet proberen om het
beter te doen. Het gaat om één persoon. Uit menselijke overwegingen
kan men zeggen: ja, die mag hier komen. Daarbij past geen weegschaal.
 
 Nogmaals, het gaat om één persoon. Het past dan niet om
te kijken naar één persoon of duizend personen, één
persoon of twee personen dan wel één persoon of anderhalf persoon.
Die ene persoon staat namelijk centraal. In dit geval is die ene persoon gewoon
iemand die 46 jaar na dato waarschijnlijk voor de laatste keer eindelijk een
keer in Nederland wil zijn. Ik zie de heer De Hoop Scheffer lachen. Het is
niets voor mij om hier heel sentimenteel over te zijn, maar als er sprake
is van menselijke aspecten, laten die eindelijk eens de doorslag geven. De
discussie moet dus niet steeds herhaald worden, waardoor het weer een politiek
debat wordt. Dat betreur ik. Ik houd dat vol.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Ik heb verder niets toe te voegen aan mijn overweging: er staan mensen
aan beide kanten.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Inderdaad blijven er mensen aan beide kanten staan. In het komende jaar
zullen wij dit debat dan ook verder voeren. In dit geval ben ik blij dat de
minister van Buitenlandse Zaken besloten heeft om het visum aan de heer Princen
te verstrekken.
 
 
 
 
 
 De heer Van Wingerden (AOV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik heb van de minister gehoord dat hij Poncke
Princen persoonlijk heeft gesproken. Mijn vraag aan de minister is of Princen
toen berouw heeft getoond tegenover zijn kameraden voor zijn daden door over
te lopen en hen te bestrijden. Ik heb daar niets over gehoord. Als ik Princen
aanhoor, dan heeft hij destijds juist gehandeld en de honderdduizend anderen
niet. Geen spoor van berouw dus en dit is voor mij en de fractie van het AOV
onacceptabel. Wij zullen de motie van de VVD voluit steunen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Voorzitter! Afgezien nog van de vraag wat de Nederlandse overheid de heer
Princen zou kunnen opleggen in Indonesië, nu hij gesproken heeft, doet
in ieder geval de zorgvuldige lezing van de interviews die door Princen zijn
gegeven, bij mij de mening postvatten dat het meer gaat om een debat over
de positie van de VVD-fractie en de heer Weisglas dan om de positie van de
heer Princen. Ik zal dat toelichten.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Voorzitter! Ik hecht eraan om voor de Handelingen van dit debat vóór
de toelichting die de heer Van Traa nu wil geven, vast te leggen dat het in
dit debat voor de VVD-fractie niet gaat om de positie van die fractie, laat
staan om mijn positie, maar dat het ons gaat om de inhoud en de argumenten
die ik, naar ik onbescheiden van mening ben, weloverwogen naar voren heb gebracht.
Wat de heer Van Traa nu zegt, zegt meer over hem en zijn fractie dan over
mijn fractie en mij!
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Ik zal het toelichten, voorzitter. Als wij als regeringsfracties, PvdA
en D66, geweten hadden dat uiteindelijk de VVD hiermee niet zou instemmen,
zouden wij de minister het advies gegeven hebben, het visum niet te verlenen.
Waarom? Omdat de openbare discussie en de commotie noch het bezoek van de
heer Princen goed doet, noch de gevoelens van mensen die hier om zeer begrijpelijke
redenen veel moeite mee hebben. Dan was het beter geweest om op dit moment
de zaak te laten rusten. De minister van Buitenlandse Zaken
heeft mij ervan overtuigd, dat hij zeer zorgvuldig te werk is gegaan voordat
hij tot de verlening overging. Zo zorgvuldig, om een debat als dit te voorkomen.
Dat is de toelichting die ik wil geven. Ik zeg niet dat de heer Weisglas niet
het recht heeft om van mening te veranderen. De aanleiding echter die de heer
Weisglas gevonden heeft om van mening te veranderen, vind ik niet van zodanige
aard dat hij en zijn fractie die niet eerder hadden kunnen bedenken. Als hij
dat eerder bedacht had, was dit debat niet nodig geweest en had men dit niet
moeten doen. Ik denk dat de minister van Buitenlandse Zaken dan ook niet tot
die afweging gekomen was.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 Voorzitter! Wat de heer Van Traa nu zegt, is eerlijk gezegd gewoon niet
logisch. Hij mag het met mij oneens zijn over de reden waarom de VVD-fractie
van mening is dat de visumverlening thans niet zou moeten plaatsvinden maar
ik heb een- en andermaal toegelicht dat dit het gevolg is van uitspraken van
de heer Princen in de afgelopen 24 uur. Niemand kon toch weten dat die uitspraken
zouden volgen? Dat zijn toch absoluut veranderde omstandigheden? Laat ik het
nu maar eens uitspreken, voorzitter, als u het mij toestaat. De heer Van den
Bos wijst immers op afspraken die gemaakt zouden zijn en de heer Van Traa
wijst op overleg binnen de coalitie. Inderdaad heeft de heer Bolkestein, voorzitter
van de VVD-fractie, afgelopen donderdag aan de minister van Buitenlandse Zaken
gezegd dat er in beginsel instemming was van de VVD-fractie met deze beslissing.
Wat is er sindsdien gebeurd? In de allereerste plaats heeft de heer Princen
de uitspraken gedaan op basis waarvan ik vandaag, na onze fractievergadering,
het standpunt heb ingenomen dat inderdaad een ander is dan dat van gisteren.
In de tweede plaats – ik zei het al – heeft onze fractievergadering
vanochtend plaatsgevonden. Zo werkt de VVD namelijk, meneer Van Traa! Dat
is gewoon een democratische partij, weet u wel!
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Dit bevestigt mij in mijn oordeel. Ik kan mij niet voorstellen dat de
fractievoorzitter van de VVD en de woordvoerder van de VVD niet hadden kunnen
bedenken dat de heer Princen dergelijke uitspraken zou kunnen doen. Ik vind
dat de minister van Buitenlandse Zaken volstrekt correct heeft gehandeld.
En ik hoop dat de minister van Buitenlandse Zaken ook na de indiening van
deze motie blijft bij het uiteindelijk behoorlijk bestuur dat hij getoond
heeft, ook met de zeer duidelijke uitleg over aan de ene kant het verlenen
van het visum aan de heer Princen en aan de andere kant het afwezig zijn bij
de regering van een oordeel over wat er in die tijd gebeurd is. Daar hoef
ik nu ook niet meer op terug te komen. Maar ik geloof zeker, ook in dit debatje
blijkt het weer, dat een ander debat nodig is in Nederland over de vraag hoe
wij met ons eigen verleden omgaan. Maar ik kon het niet nalaten om nu te constateren
dat het jammer is dat de afweging bij de VVD-fractie gelopen is zoals die
gelopen is.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Voorzitter! Ik zou niet meer in tweede termijn het woord hebben gevoerd,
ware het niet dat de minister van Buitenlandse Zaken en ik zojuist een kort
interruptiedebatje voerden over de kern, naar mijn opvatting, van dit debat.
Het gaat niet over fracties, het gaat niet over woordvoerders, het gaat, zei
ik net tegen mevrouw Sipkes, over mensen. En het gaat om een afweging, het
gaat om een keuze. Ik ben daar helder over en gun iedereen in en buiten deze
Kamer zij of haar afweging, zijn of haar keuze, in eerste instantie uiteraard
de minister van Buitenlandse Zaken. Als wij er dan maar van overtuigd zijn
dat het in die afweging aan beide kanten om een humanitair belang gaat. Jazeker,
een humanitair belang van de heer Princen, wel degelijk, en, ik zeg het zonder
aarzeling, humanitaire belangen van die vele duizenden voor wie het bezoek
van de heer Princen aan Nederland niet tolerabel zou zijn en diepe wonden
die er al zijn alleen nog maar dieper zou maken. Dat is de afweging waarvoor
ook wij in de CDA-fractie vorig jaar op 1 september stonden, dat is de afweging
waarvoor wij vanavond staan. In de politiek maak je die afweging, die keuze.
Een half visum kun je niet verlenen. Wij hebben de keuze gemaakt anders dan
de regering. Dit was wellicht ten overvloede wat ik nog op mijn lever had.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Onze fractie respecteerde in eerste instantie
de standvastigheid van de minister van Buitenlandse Zaken. Die respecteren
wij nog steeds. Maar wij respecteren ook de gevoelens van de mensen die als
jonge jongens onvoorbereid een koloniale oorlog zijn ingestuurd. Dit debat
doet daar geen goed aan, zeker niet voor de mensen uit de laatste groep die
ik noemde die het verleden nog niet verwerkt hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Voorzitter! Sta mij toe toch even te reageren op wat de heer Poppe zegt.
Hij heeft het over de "koloniale oorlog". Alstublieft, dat is niet waar, er
was een politionele actie. Dat is heel iets anders, voorbereid hier in de
Kamer, helemaal geleid door de toenmalige regering. Mensen, jonge mannen en
jonge vrouwen, zijn voor hun nummer in naam van de Koningin naar het toenmalige
Nederlands-Indië gegaan om orde en rust te bewerkstelligen. Dat is heel
iets anders. In godsnaam, ik vraag u, stop met die ouderwetse benadering van
wat daar gebeurd is. Daar is heel iets anders tot stand gekomen. Wij hebben
daar gehandeld in opdracht van de geallieerden. Vergeet dat alstublieft niet.
Ik heb met belangstelling en met respect kennis genomen van de motie van de
heer Weisglas. Toch wil ik de minister een vraag voorleggen. Wij moeten in
deze Kamer consensus bereiken. Wij moeten ons niet laten leiden door de pers
of door wie dan ook. Mijn vraag is of de minister de heer Princen kan houden
aan de afspraak om geen compromitterende uitspraken tijdens het bezoek van
drie weken aan Nederland te doen. De heer Princen komt hier, voor zover mij
bekend, om afscheid te nemen van zijn geboorteland. Zijn vaderland is dit
al niet meer. Hij is Indonesiër. Als dat mogelijk is, hoop ik dat veel
oud-strijders in staat zijn om vergeving te geven en recht te doen aan iemand
die wel fout is geweest, maar die hopelijk totaal anders teruggaat naar zijn
vaderland waar hij thuishoort. Wellicht kan hij daar een boodschap achterlaten
voordat hij sterft, namelijk dat in dat land nog op veel terreinen orde op
zaken moet worden gesteld.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de Kamer voor de gemaakte opmerkingen.
Ik wil allereerst ingaan op de vraag van de heer Van Wingerden of de heer
Princen berouw heeft getoond. Ik was daar niet in een priesterlijke functie.
Ik was daar om te praten over mensenrechten. Ik was daar ook om de heer Princen
uit te leggen wat ik had bedoeld en vooral wat ik niet had bedoeld met mijn
opmerkingen, gedaan bij de algemene beschouwingen van vorig jaar. Die opmerkingen
hielden, kort samengevat, in dat ik mij afvroeg hoe wij van Kroaten en Serviërs
konden verlangen om elkaar vergiffenis te schenken over het graf heen van
hun zes maanden geleden vermoorde broer, terwijl wij niet in staat waren om
over 46 jaar heen te springen en althans een kader van vergiffenis of zoiets
te creëren. Ik heb de heer Princen duidelijk gemaakt dat ik dat bedoelde:
dus dat het verleden de toekomst niet mag dichttimmeren, dat wij openingen
moeten houden en dat je na 46 jaar tot zo'n daad in staat moet zijn. De regering
of het parlement heeft niet het recht van vergiffenis. Dat is niet aan ons.
Wij moeten kaders scheppen waarin er mogelijkheden zijn. Dat heb ik tegen
de heer Princen gezegd. Ik heb hem gezegd dat hij daaruit vooral niet moest
afleiden dat ik vond dat hij juist gehandeld had. De heer Princen heeft niet
zozeer berouw getoond. De heer Princen heeft zich verdedigd. Hij heeft laten
zien waarom hij dat had gedaan. Hij heeft tegelijkertijd laten zien dat hij
begrip had voor het feit dat hij op dat moment handelde tegen alle maatstaven
in die in die maatschappij en in onze gelederen golden. Maar hij vond dat
hij zo moest handelen. Met andere woorden, hij heeft zich verdedigd en hij
heeft tegelijkertijd begrip getoond. Hij heeft gezegd: ik vond met mijn geweten
dat ik niet anders kon. Het zij zo. Het is niet aan ons om dat uit te diepen.
Het is mijn antwoord op de vraag of de man berouw heeft getoond.
 
 
 
 
 
 De heer Van Wingerden (AOV):
 
 Zou het Princen gesierd hebben als hij berouw had getoond over al datgene
wat hij gedaan heeft?
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Het spijt mij dat ik die vraag niet kan beantwoorden. Ik kwam daar niet
om berouw te horen. Ik kwam daar om hem te zeggen wat ik vond. Hij hoeft tegenover
mij geen berouw uit te spreken. Ik ben zijn leermeester niet, ik ben zijn
priester niet. Ik ben daar omdat ik in een maatschappelijke functie hem te
woord wilde staan over mensenrechten en omdat ik met hem wilde bespreken waarom
het zo moeilijk was voor de anderen om mij te vergezellen. Ik ga niet moraliseren.
Ik ga niet zeggen: dat zou hem gesierd hebben en dat siert hem niet. Het spijt
mij, maar daar voel ik mij niet toe geroepen. Dat laat ik over aan anderen
die daar meer talent voor hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Van Wingerden (AOV):
 
 Hij zou bij u wel berouw hebben kunnen tonen tegenover die honderdduizend
kameraden die hij dit aangedaan heeft. Dat had hij kunnen doen. Dat heeft
de minister niet bij hem bemerkt.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Ik heb daar niet met hem over gesproken. Het was mijn taak ook niet om
daarover te spreken. Ik heb hem gezegd wat ik ervan vond en hij heeft mij
verteld dat hij de gevoelens van de anderen begrijpt en hij heeft mij verteld
dat hij vond dat hij moest doen wat hij gedaan heeft. Het is niet aan mij
om dan te vragen of hij wel berouw heeft of om hem te zeggen dat berouw hem
zo zou sieren. Dat was mijn opdracht niet.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Vindt de minister dat hij prudent is omgegaan met de gevoelens van de
hier te lande levende veteranen?
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Ja, en dat vind ik nog steeds vanuit de verantwoordelijkheid die wij als
overheid hebben om kaders te scheppen waarin men tot elkaar zou kunnen komen.
 
 De heer Hendriks heeft gevraagd of ik nog een keer wil aandringen op terughoudendheid.
Ik zal dat doen, maar ik kan niets garanderen. Het is een vrij land met mensen
die vrijelijk beschikken over de mogelijkheid om te zeggen wat zij vinden
dat zij moeten zeggen. Er zijn mensen die last hebben van deze beslissing,
die last hebben van de herinnering aan die oorlog. Het is niet juist om alles
alleen af te doen op Poncke Princen. De hele herinnering aan die oorlog en
het licht van de geschiedenis erop is pijnlijk. Inderdaad, de komst van Poncke
Princen doet die herinnering opleven. Sommige dingen gaan zo met pijn. Dat
kan niet anders. Als je vindt dat iemand structureel niet het recht heeft
om een beroep te doen op humanitaire gronden, dan ligt het anders. Dan doe
je iets anders, dan pas je een andere bestuurskundige cultuur toe. Ik heb
het in deze Kamer wel eens anders gehoord.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Het gaat niet om een andere bestuurlijke cultuur, maar om een andere weging.
Het gaat om een andere weging van de in het geding zijnde humanitaire belangen
en niet om een andere bestuurlijke cultuur. Ik heb de pretentie dat ik de
bestuurlijke cultuur, de manier waarop wij met elkaar omgaan, met deze minister
en met al zijn voorgangers deel. Het gaat om een andere weging.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Men kan niet verhinderen dat men anderen pijn doet. Als men vindt dat
men aan één persoon recht hoort te doen, dan kan men niet altijd
voorkomen dat door die daad anderen pijn hebben. Het is zo. Het is geen keuze
van één tegenover tweeduizend. De consequentie van de redenering
van de heer De Hoop Scheffer is dat zolang er nog twee veteranen zijn die
er pijn van hebben, Poncke Princen niet het recht heeft om zich te beroepen
op humanitaire gronden.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 De consequentie van mijn redenering is dat zolang er mensen zijn wier
humanitair belang in het geding gebracht zal worden, ik altijd verplicht ben
een weging te maken, vanavond en altijd.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Als u dat ziet in termen van weging...
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Als u die weging anders maakt dan ik, dan bent u mijn man. Dat is natuurlijk
uw goede recht. U moet echter niet praten over een andere cultuur. Pijn moet
worden verdeeld. Ik maak een weging en ik geef de overhand aan de pijn van
die duizenden. U maakt een andere weging; dat is uw goed recht.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Ik sta al langer in deze Kamer en heb al meer het argument gehoord van
die andere tienduizenden bij een daad die gesteld moest worden
uit rechtvaardigheid. Dat bedoel ik.
 
 
 
 
 
 De heer Van Traa (PvdA):
 
 Voorzitter! Ik wil voor de weging van de heer De Hoop Scheffer in herinnering
roepen dat de heer Van Houwelingen als toenmalig zeer ingetogen spreker namens
de CDA-fractie ook niet heeft ontkend dat er misschien naar andere wegen gezocht
moest worden waarlangs uiteindelijk een oplossing gevonden zou kunnen worden
voor deze kwestie. Minister Kooijmans die zelf ook twijfelde welke beslissing
hij uiteindelijk moest nemen, heeft dit toen meegenomen. Ik zie dat minister
Van Mierlo in feite niet anders gehandeld heeft om die weg te zoeken. En hij
dacht die weg gevonden te hebben. Helaas loopt het nu even wat anders, maar
daar heeft de CDA-fractie niets mee te maken.
 
 
 
 
 
 De heer De Hoop Scheffer (CDA):
 
 Als dat laatste maar duidelijk is, voorzitter.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Voorzitter! Het betoog van de heer Weisglas en misschien nog wel meer
zijn interruptie ten aanzien van de betrokkenheid van zijn fractievoorzitter
geven mij aanleiding tot een nadere opmerking daarover. Toen ik de heer Bolkestein
de koers voorlegde, heeft hij mij ongeclausuleerd te kennen gegeven dat hij
dat een goede koers vond. Ik was het zelf die daarna aan hem toevoegde dat
ik mijn best zou doen om het bezoek van Poncke Princen zo hanteerbaar mogelijk
te maken voor anderen. Het is de vraag of het echt hanteerbaar is te maken.
Ik wilde het echter zo hanteerbaar mogelijk maken. De heer Bolkestein heeft
met mij absoluut niet gesproken over de zware eisen die de heer Weisglas wil
stellen.
 
 Hiermee kom ik aan zijn grillige motie. Eerlijk gezegd, komt de koerswijziging
die de heer Weisglas in 24 uur gemaakt heeft, niet geloofwaardig op mij over.
Laat hij dan eerlijk zeggen dat de fractie de heer Bolkestein en zelfs hem
tot de orde heeft geroepen! De uitlatingen die de heer Princen gedaan heeft,
kunnen voor een liberaal nooit zover zijn gegaan dat zij als een schending
van de afspraak kunnen worden beschouwd, tenzij de heer Weisglas als liberaal
voor zijn rekening wil nemen dat de heer Poncke Princen, als hij hier op humanitaire
gronden komt, zolang hij hier is, volledig zijn mond moet houden. Als hij
vindt dat de heer Princen de mond gesnoerd moet worden, heeft hij gelijk,
want de heer Princen heeft al een paar dingen gezegd. Toen de heer Weisglas
naar voren bracht wat de heer Princen gezegd had, kon hij zich echter niet
eens de juiste woorden herinneren. Ik moest hem erbij helpen dat het die twee
woorden niet waren. Hij heeft gezegd dat hij er enig begrip in meende te bespeuren.
En dat is voor zijn rekening. Dit is een land met een Grondwet. Als het om
een visumverlening gaat, dan gaat het om een visumverlening voor een land
met deze Grondwet. Ik zal dat dus niet doen. Ik heb echter wel een harde eis
gemaakt van het niet deelnemen aan demonstraties, omdat die heel erg gericht
zijn op het kwetsen van de anderen. Je kunt evenwel absoluut niet tegen iemand
zeggen dat hij het woord niet mag voeren en dat hij stom voor iedere journalist
moet staan. Dat kan niet! Het kan wèl zo zijn dat hij in zijn terminologie
probeert rekening te houden met dat wat ik hem gevraagd heb. Ik heb nog steeds
reden om aan te nemen, dat hij zich daaraan houdt.
 
 
 
 
 
 De heer Weisglas (VVD):
 
 De minister sprak over een grimmige motie. Ik weet niet precies wat dat
is; ik vind "grimmig" een gemoedstoestand, en ik kan alleen maar zeggen dat
ik mij niet grimmig voel ten opzichte van de minister van Buitenlandse Zaken.
Wij hebben hier een inhoudelijk debat. De minister van Buitenlandse Zaken
vroeg mij, eerlijk te zeggen of ik en mijn fractievoorzitter, de heer Bolkestein,
door de fractie zijn teruggefloten. Alles wat ik hier vanavond heb gezegd,
voorzitter, is eerlijk, waarbij ik aanteken dat het helemaal geen schande
is wanneer een woordvoerder, of zelfs een fractievoorzitter, door een fractie
wordt teruggefloten. Maar nogmaals, alles wat ik gezegd heb is eerlijk en
wat eerlijk is, is dat er – dat is voor de fractie van de VVD de kern,
waarom zij deze motie heeft ingediend – nieuwe feiten zijn opgetreden
gedurende de afgelopen 24 uur.
 
 Ik herhaal dat, als de heer Princen niet letterlijk heeft gesproken over
eerherstel en genoegdoening, hij uitlatingen heeft gedaan die erop neerkomen
dat hij, de heer Princen, die visumverlening zo voelt, en dat mag in onze
ogen niet het geval zijn. Daarom hebben wij deze motie ingediend. Niet grimmig,
niet wat dan ook, gewoon, omdat dat de eerlijke mening van de VVD-fractie
is.
 
 
 
 
 
 Minister Van Mierlo:
 
 Voorzitter! Ik kan niet anders dan daarvan kennis te nemen. Ik herhaal
alleen dat ik het moeilijk vind om me door die redenering overtuigd te voelen.
Ik kan me nog eerder voorstellen dat je je op het standpunt stelt dat hij
überhaupt maar niet moet komen. Maar zo komen dat hij niks meer mag zeggen,
waarom zouden we hem dan uitnodigen? Waarom zouden we hem dan toestaan te
komen?
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik stel voor, morgen over de motie te stemmen.
 
 
 
 
 
 Daartoe wordt besloten.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-37-2610-2622.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl