Voortzetting van de behandeling van het Voorstel van wet van de leden Hamer, Dijsselbloem en Kraneveldt houdende opneming in de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra en de Wet op het voortgezet onderwijs van de verplichting voor scholen om bij te dragen aan de integratie van leerlingen in de Nederlandse samenleving (29666)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2004-2005, pag. 5463-5477

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

29-06-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

nr. 92, pagina 5463-5477

16-06-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 29666Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Samenvoeging van de gemeenten Sassenheim, Voorhout en Warmond (30033)Pagina 5485-5487
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over het tbs-beleid, te weten: - de motie-Eerdmans/Wilders over het treffen van een aantal noodmaatregelen (29452, nr. 23); - de motie-Eerdmans/Wilders over het opzeggen van het vertrouwen in de minister van Justitie (29452, nr. 24); - de motie-Wolfsen/Weekers over een parlementair onderzoek (29452, nr. 25); - de motie-Wilders/Eerdmans over het intrekken van alle tbs-verloven (29452, nr. 26); de motie-Weekers c.s. over aanscherping van het tbs-beleid en het treffen van noodmaatregelen (29452, nr. 27); - de motie-Van der Laan c.s. over een notitie over een stelsel van privacybeperkende sancties (29452, nr. 28)Pagina 5535-5535
Presentie en opening (donderdag 16 juni 2005)Pagina 5463-5463
Regeling van werkzaamheden (donderdag 16 juni 2005)Pagina 5483-5485
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 16 juni 2005)Pagina 5535-5536
Voortzetting van de behandeling van het Voorstel van wet van de leden Hamer, Dijsselbloem en Kraneveldt houdende opneming in de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra en de Wet op het voortgezet onderwijs van de verplichting voor scholen om bij te dragen aan de integratie van leerlingen in de Nederlandse samenleving (29666)Pagina 5463-5477
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling in een deel van de Utrechtse Heuvelrug (30083), en over de motie-De Wit/Van Gent over uitstel van de stemmingen over het wetsvoorstel (30083, nr. 12)Pagina 5487-5487
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het primair onderwijs in verband met het bieden van meer ruimte voor het invullen van expressieactiviteiten en het invoeren van de mogelijkheid dat het onderwijs mede de Duitse of Franse taal omvat (29959)Pagina 5477-5483
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Mediawet in verband met aanpassing van de indexering rijksomroepbijdrage (30006)Pagina 5463-5463
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over de energieprijzen, te weten: - de motie-Gerkens over het invoeren van maximumprijzen voor gas (29800 XIII, nr. 75); - de motie-Crone over teruggave via lastenverlichting van de helft van de extra gasbaten (29800 XIII, nr. 76)Pagina 5487-5488
Debat over het tbs-beleidPagina 5488-5535

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 919 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:het Voorstel van wet van de leden Hamer, Dijsselbloem en Kraneveldt houdende
opneming in de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra
en de Wet op het voortgezet onderwijs van de verplichting voor scholen om
bij te dragen aan de integratie van leerlingen in de Nederlandse samenleving
(29666).(Zie vergadering van 26 april 2005.)De algemene beraadslaging wordt hervat.De heer Jan de Vries (CDA):Voorzitter. De CDA-fractie heeft in de eerste termijn van de behandeling
van het initiatiefvoorstel een zeer kritische inbreng geleverd. Het wetsvoorstel
van de regering had meer onze sympathie, niet vanwege onze algemene sympathie
voor de regering, die er vanzelfsprekend is, maar vanwege de aard en doelstellingen
van de bepalingen in het wetsvoorstel van de regering. Er waren belangrijke
verschillen. Ik moet eerlijk zeggen dat wij daarom niet zoveel vertrouwen
hadden in een goede afloop van het overleg tussen de regering en de initiatiefnemers,
maar het tegendeel is bewezen. De CDA-fractie heeft grote waardering voor
het feit dat de minister en de initiatiefnemers over hun eigen schaduw heen
zijn gesprongen en overeenstemming hebben bereikt over het thema burgerschap
en sociale integratie. Juist bij dit onderwerp is dat winst.Vandaag spreken wij over beide wetsvoorstellen, zij het eerst over dat
van de initiatiefnemers. Beide wetsvoorstellen zijn ingrijpend gewijzigd.
Daarom is mijn tweede termijn bij het initiatiefvoorstel ongeveer even lang
als de eerste. De wetsvoorstellen overlappen elkaar niet langer, maar vullen
elkaar aan. Mogen wij het zo begrijpen dat de regering en de initiatiefnemers
het wetsvoorstel van de andere partij volledig onderschrijven?De CDA-fractie onderschrijft in ieder geval het belang van het versterken
van de sociale binding in onze samenleving. Het onderwijs kan daaraan bijdragen
door het bevorderen van actief burgerschap en sociale integratie. Bij de behandeling
van het initiatiefvoorstel hebben wij al gesteld dat wij met
de initiatiefnemers, de Onderwijsraad en de regering hechten aan een wettelijk
vastleggen van deze doelstellingen. Het is niet alleen een eigentijdse invulling
van de bestaande bepalingen, waarin slechts gesproken wordt van onderwijs
dat ervan uitgaat dat leerlingen in een multiculturele samenleving opgroeien,
maar het is ook een erkenning van het maatschappelijk belang van onderwijs
voor de sociale binding in onze samenleving.Dat belang wordt in onze ogen nog eens onderstreept door het integratievraagstuk.
Burgerschapsvorming en sociale integratie dragen bij aan de integratie van
etnische minderheden in onze samenleving. Burgerschapsvorming in het bijzonder
leidt tot een gemeenschappelijk referentiekader, doordat het ook gericht is
op kennis en respect voor de kernwaarden van onze democratische rechtsstaat.
In het debat over waarden en normen hebben wij ook gesteld dat hier in de
eerste plaats een opvoedende verantwoordelijkheid ligt voor de ouders. Het
onderwijs sluit daarop aan en gaat daarom over meer dan kennisoverdracht alleen.
Onderwijs heeft ook een vormende opdracht. De school heeft dus een belangrijke
taak als het gaat om het overdragen van waarden en normen. In dat licht zijn
wij ook blij dat in het initiatiefvoorstel in navolging van het oorspronkelijke
wetsvoorstel van de regering wordt gesproken van actief burgerschap. Het woord
"actief" sluit aan bij de ambitie van deze regering tot meedoen. In de ogen
van de CDA-fractie dienen alle burgers hun verantwoordelijkheid te nemen voor
de inrichting van onze samenleving en hun eigen sociale integratie in diezelfde
samenleving. Ik citeer onze fractievoorzitter in het debat over waarden en
normen: "Wij streven naar een Nederland met betrokken mensen, mensen die actief
willen zijn, verantwoordelijkheid willen nemen en respect hebben voor elkaar,
mensen die tolerant zijn, strijden tegen discriminatie, voor hun mening uitkomen,
maar niet ten koste van alles en iedereen, geduld kunnen opbrengen en trots
kunnen zijn op de dingen die ze doen en het land waarin ze wonen." Wij zien
in dit wetsvoorstel dan ook een eerste concrete uitwerking van de motie-Van
de Camp, waarin de regering werd verzocht voorstellen uit te werken die leiden
tot actief burgerschap. Onze complimenten daarvoor!De CDA-fractie waardeerde het dat het oorspronkelijke wetsvoorstel van
de regering niet voorschreef hoe de scholen inhoud moeten geven aan de opdracht,
het onderwijs te richten op burgerschapsvorming en sociale integratie. Tegelijkertijd
kan het niet zo zijn dat deze opdracht een vrijblijvende opdracht is. Wel
van belang is dat de Onderwijsinspectie toetst of sprake is van een actieve
invulling van deze opdracht. Inmiddels ligt er een toetsingskader, dat inmiddels
ook aan de Kamer is gezonden. Dat getuigt in ieder geval van de kant van de
regering van daadkracht: nog voordat dit wetsvoorstel door beide Kamers der
Staten-Generaal is aangenomen, ligt er een toetsingskader dat daarop vooruitloopt,
en onze fractie vindt dat geen enkel probleem. Het geeft in ieder geval helderheid
aan de scholen. Het gewijzigd initiatiefwetsvoorstel spreekt niet meer over
de ontmoeting tussen leeftijdsgenoten, maar nu over het kennis hebben van
en kennis maken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten.
Volgens de initiatiefnemers sluit deze nieuwe bepaling meer aan bij het doelstellingenniveau,
zoals bedoeld in artikel 8 van de Wet op het primair onderwijs. De vraag is
echter, of "kennis maken met" wezenlijk anders is dan ontmoeten. Is in kennis
maken niet het ontmoeten besloten? Over ontmoeten zeiden wij eerder, met de
Raad van State, dat dat verder ging dan het stellen van deugdelijkheidseisen.
Maar geldt dat dan ook niet voor het kennis maken met? Is er dan ook geen
sprake van een vormvereiste, in plaats van een kwaliteitsvereiste? Met kennis
maken beogen de initiatiefnemers dat kinderen elkaar leren kennen, zo staat
in de toelichting. Hoe ze dat doen, is aan de scholen, maar voor onze fractie
is het de vraag of kennis maken niet te ver gaat, gezien de deugdelijkheidseisen
die alleen maar gesteld zouden kunnen worden. Waarom is niet volstaan met
het kennis hebben van? Wij zouden graag een uitgebreide reactie van de initiatiefnemers
en de regering op dit onderdeel ontvangen.De CDA-fractie vindt het vervangen van de multiculturele samenleving door
een pluriforme samenleving in het initiatiefwetsvoorstel een verbetering.
Een multiculturele samenleving is niet iets dat wij expliciet nastreven, wat
misschien zou kunnen worden gelezen uit de oorspronkelijke bepaling. Een pluriforme
samenleving gaat over meer dan etnische verschillen, zoals de initiatiefnemers
ook zeggen, en doet zo meer recht aan de feitelijke situatie, waarin kinderen
opgroeien. Dan is het vanzelfsprekend dat het onderwijs er mede van uitgaat
dat de leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving. Deelt de regering
deze visie?Ik kom toe aan de nieuwe bepalingen in het initiatiefvoorstel over het
bestrijden van achterstanden, in het bijzonder de beheersing van de Nederlandse
taal, daarmee toch weer terugkomend op onze inbreng in eerste termijn. De
CDA-fractie onderschrijft het belang van het wegwerken van die achterstanden,
en het leren van de Nederlandse taal. Achterstanden dienen daarom zo vroeg
mogelijk te worden weggewerkt. Die centrale onderwijsdoelstelling is evident,
en komt voort uit de algemene voorschriften en kerndoelen. Die zijn tenslotte
gericht op de kwaliteit van het onderwijs in het algemeen. Scholen ontwikkelen
hiervoor een integraal beleid. Wat is dan de noodzaak van een extra verplichting
tot het formuleren van achterstandenbeleid, met taalbeleid in het bijzonder?
De tijd die moet worden besteed aan het formuleren van meer, mogelijk overbodige
beleidsplannen, kan toch beter worden besteed aan de individuele leerling
met die taalachterstand? Graag een reactie van de initiatiefnemers en de regering.Het is goed dat de voorgestelde wettelijke bepaling van de initiatiefnemers
een meer concrete uitwerking krijgt in de kerndoelen. Wanneer krijgen wij
die kerndoelen overigens in hun definitieve vorm? Die vraag geldt evenzeer
voor de concrete uitwerking van de door de Onderwijsraad voorgestelde en door
ons ondersteunde culturele canon. Gelukkig wachten de meeste scholen niet
op de concrete uitwerking. De CDA-fractie ziet al veel waardevolle initiatieven
ontstaan op het gebied van burgerschapsvorming en sociale integratie. Dat
zijn initiatieven die niet in Den Haag zijn bedacht of achter het bureau van
een professionele instelling, maar tot stand zijn gekomen op scholen en in
maatschappelijke organisaties. In het verslag hebben wij bijvoorbeeld
gewezen op de methode Leefstijl voor jongeren, een initiatief van de Lions
Club International Nederland. Wij hebben ook gewezen op het muziektheaterprogramma
Het is ook jouw ding. In het verslag bij het regeringsvoorstel heb ik ook
gewezen op de behoefte aan een landelijk forum voor de uitwisseling van kennis
en ervaring, het bevorderen van de bekendheid bij scholen en soms ook de behoefte
die er bestaat aan professionele en financiële ondersteuning. De regering
heeft in haar nota naar aanleiding van het verslag gewezen op Kennisnet en
de website www.burgerschap2005.nl, prima fora voor de uitwisseling van ervaringen.
Overigens staan er nog maar drie ervaringen op de website. Voor de actieve
ondersteuning van initiatieven van onderop verwijst de regering echter naar
projecten van de onderwijsondersteunende instellingen. Het probleem is dat
die vooral hun eigen producten ontwikkelen, maar niet beschikbaar zijn voor
advies en ondersteuning van lokale projecten en projecten van onderop. Wij
nodigen de regering uit om hiervoor nadere voorstellen te doen.In veel gevallen is er nog geen sprake van sociale integratie van leerlingen
in onze samenleving. Soms is er eerder sprake van een verwijdering. Dat is
de realiteit. Met de regering zijn wij van mening dat scholen een verantwoordelijkheid
hebben voor het signaleren en aanspreken van leerlingen die maatschappelijk
dreigen te ontsporen, hetgeen bijvoorbeeld zichtbaar wordt door radicale opvattingen.
Wanneer kan de Kamer de uitwerking tegemoet zien van de afspraken die zijn
gemaakt in het kader van het Breed Initiatief Maatschappelijke Binding?De overheid kan scholen niet laten zwemmen bij dit belangrijke vraagstuk.
Daarvoor is het vraagstuk van burgerschapsvorming en sociale integratie te
complex en in sommige gevallen ook te ingrijpend voor de schoolgemeenschap.
Daarbij kan professionele ondersteuning gewenst zijn. Dat brengt ons bij de
vraag of leraren in hun opleiding en hun werk in voldoende mate zijn en worden
toegerust voor de opdracht tot actief burgerschap en sociale integratie.De heer Van Dam (PvdA):Voorzitter. De vorige keer gingen wij uit elkaar na een wat verwarrend
debat met de indieners en de minister over de vragen wat precies de verschillen
zijn tussen de twee voorstellen en of men er niet samen uit zou kunnen komen.
Gebleken is dat dat kon. Dat is een prachtig resultaat, een oer-Hollands compromis
waarin alle betrokkenen zich kunnen vinden. De PvdA-fractie is daar zeer tevreden
mee.De bedoelingen van de indieners zijn duidelijker geworden met de nieuwe
tekst, met name met de tekst over het kennismaken met en kennis hebben van
verschillende culturen die in de Nederlandse samenleving voorkomen. Het gaat
er niet om dat leerlingen met elkaar moeten voetballen of samen op schoolreisje
moeten. Het gaat erom dat zij elkaar, elkaars cultuur en elkaars overtuiging
leren kennen. Ik vind de vraag van de heer De Vries of de formulering "kennismaken
met" in de wet moet worden opgenomen wat vergezocht, maar iedereen zal begrijpen
dat je geen kennis kunt hebben van andere culturen als je er geen kennis mee
maakt. Je kunt die kennis ook niet uit een boekje halen.De heer Jan de Vries (CDA):Wij spreken vandaag over wetgeving. Als de wetgever het nodig vindt om
kennismaken met expliciet als vereiste in de wet op te nemen, is het niet
alleen voor ons van belang om te beoordelen wat daarmee wordt bedoeld, maar
juist ook voor de scholen die met deze opdracht aan het werk moeten en voor
de Onderwijsinspectie, die de scholen daarop moet toetsen. Dit debat is erop
gericht dat uit de wetshistorie zal blijken wat de wetgever bedoelt. De vragen
van de CDA-fractie lijken mij dan ook relevant en ik hoop dat de heer Van
Dam de antwoorden van de initiatiefnemers en de regering met belangstelling
tot zich zal nemen om daarna tot een zelfstandig oordeel te komen.De heer Van Dam (PvdA):Ik zal met grote belangstelling luisteren naar de beantwoording van de
vragen van de heer De Vries over dit punt.Voorzitter. De bepaling over taalachterstanden zoals die in het nieuwe
voorstel is opgenomen, is scherper geformuleerd, hetgeen mij een verbetering
lijkt. Ik heb ook gezien dat, overeenkomstig de wens van de minister, de bepalingen
over het actief burgerschap en de sociale integratie in het wetsvoorstel zijn
opgenomen. Het betreft wellicht een wat bredere omschrijving dan het kennismaken
met en het kennis hebben van, maar het laat in ieder geval duidelijk zien
dat met name de sociale integratie een doelstelling is waaraan
het onderwijs moet werken. Ik vind dat de indieners en de minister er gezamenlijk
op een prima manier zijn uitgekomen.Verder is mij opgevallen dat de terminologie multiculturele samenleving
verdwijnt uit de tekst van de wet. De vorige keer in het debat heb ik aangegeven
dat ik niet zozeer begreep welke problemen verschillende sprekers hadden met
deze terminologie, maar ik heb ook geconstateerd dat in het nieuwe voorstel
het principe nog steeds overeind staat, namelijk dat het onderwijs kinderen
moet voorbereiden op een leven in een veelzijdige, pluriforme samenleving.
Pluriforme samenleving is dan een bredere en wellicht zelfs een wat mooiere
term dan de term multiculturele samenleving. Voor mij was en is van belang
dat het principe dat in de wet stond overeind blijft.Ik kan dan ook niet anders dan concluderen dat dit resultaat een goed
resultaat is. Het onderwijs moet een bijdrage leveren aan integratie. Toen
ik lid werd van de Kamer heb ik mij voorgenomen om niet een Haags politicus
te worden die ervan uitgaat dat wanneer je het op papier regelt, je er dan
wel bent en je tevreden kan zijn. Zo werkt het namelijk niet. Hopende dat
dit voorstel op de steun van de Kamer kan rekenen, regelen wij vandaag de
Haagse wensen op papier, maar de volgende vraag is wat dit precies in de praktijk
gaat opleveren. De laatste vraag die de heer De Vries stelde, of de leraren
wel voldoende geëquipeerd zijn om kinderen voor te bereiden op de samenleving,
is heel relevant. Ook het antwoord op die vraag zal ik met belangstelling
aanhoren. Ik voeg er nog een vraag aan toe. Ik verzoek de minister om aan
de inspectie te vragen om twee jaar na inwerkingtreding van deze wet te rapporteren
over de praktische gevolgen van de onderhavige wetswijziging. Wij verwachten
van het onderwijs een bijdrage aan de integratie. Wat levert dat nu aan resultaten
op? Het is voor alle kinderen van groot belang dat zij de Nederlandse taal
goed beheersen en dat zij weten welke waarden wij met z'n allen delen om zodoende
actief mee te kunnen doen aan de samenleving. Het is voor alle kinderen van
belang dat zij de verschillende culturen in onze samenleving leren kennen
en begrijpen. Het is aan de scholen om dat in te vullen en de resultaten ervan
te laten zien.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. Naar aanleiding van de debatten over het initiatiefwetsvoorstel
van mevrouw Hamer c.s. en het voorstel van de regering over burgerschapsvorming
in het onderwijs is er mede op aandringen van de Kamer overleg gevoerd tussen
de initiatiefnemers en de minister om deze wetsvoorstellen samen te voegen.
Ik complimenteer hen ermee dat ze daarin zijn geslaagd. Zowel van de initiatiefnemers
als van de minister verneem ik graag welke punten voor hen ononderhandelbaar
waren en op welke punten zij concessies hebben gedaan. Kortom, een inkijkje
in dat proces. En dat is meer dan politieke nieuwsgierigheid. Het is goed
dat dit proces dat onzichtbaar was tot het moment waarop er over gerapporteerd
werd, in de wetsgeschiedenis wordt verankerd. Vandaar mijn dringende verzoek
om er meer over te vernemen dan alleen de op zichzelf verheugende constatering
dat er overeenstemming is bereikt en dat er een door beide partijen gedragen
nota van wijziging is gekomen.Inhoudelijk constateer ik dat bij de formuleringen vooral het wetsvoorstel
van de regering is gevolgd, maar dat het initiatief van de Kamer als leidraad
heeft gediend bij de omvang van de voorgenomen regelgeving. Ik denk dat het
zo is gelopen.De aanpassing van de formuleringen beschouwt de SGP-fractie als een verbetering
van de eerdere voorstellen. Pluriforme samenleving is wat ons betreft een
betere, meer objectieve en bredere omschrijving dan multiculturele samenleving.
Het kennisnemen van en kennismaken met achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten
is een meer algemene bepaling dan het vastleggen in de wet dat er ontmoetingen
tussen leerlingen moeten plaatsvinden. Zoals de toelichting bij de nota van
wijziging aangeeft, past dit ook beter bij het doelstellingenniveau van de
wet.Bij de behandeling van beide wetsvoorstellen heb ik namens mijn fractie
gezegd dat wij het cruciale belang van actief burgerschap en sociale integratie
onderkennen en ermee instemmen dat dit een plaats krijgt in de onderwijswetgeving.
Voor een oogkleppencultuur mag zeker ook in het onderwijs geen ruimte zijn.
Tegelijk heb ik beklemtoond dat scholen vrij moeten zijn in de manier waarop
zij die doelstelling in hun onderwijs gestalte willen geven. Dat standpunt
vloeit voort uit onze visie op de verhouding tussen overheid en samenleving,
maar dat is evenzeer een juridische eis die voortvloeit uit de bepalingen
in de Grondwet.Bij de beoordeling van het voorliggende compromis wil mijn fractie de
nadere toelichting van de indieners en de minister over de reikwijdte van
de voorgestelde bepalingen afwachten. Mijn fractie blijft van mening dat de
formulering in het oorspronkelijke voorstel van de minister op zichzelf voldoende
is. Deze heeft nog altijd mijn voorkeur.In concreto gaat het om het voorliggende artikel 3 sub B. Blijkens de
toelichting moet artikel 3 sub A worden gezien als een feitelijke omschrijving.
Dat kan natuurlijk nooit kwaad, maar ik zie niet in waarom zo'n obligate vaststelling
in de wet moet worden opgenomen. Als de bepaling inhoudt dat scholen hun onderwijs
moeten afstemmen op het leven in een pluriforme samenleving, constateer ik
dat er sprake is van een doublure met artikel 3 sub B. Ik hoor hierover graag
een toelichting van de indieners en de minister. Met andere woorden, waarom
hoort bij artikel 3 sub B ook nog sub A? Is dat niet een doublure?Een dergelijke vraagstelling heb ik ook over B en C. Artikel 3, sub C,
is een nadere uitwerking van het in sub B genoemde. In de vorige debatten
heb ik reeds gezegd daar geen behoefte aan te hebben. Ik zeg daarmee niet
dat het zo bezwaarlijk voor ons is dat het weggeamendeerd moet worden, maar
ik verneem graag waarom er is gekozen voor die stapeling.Hierbij is de interpretatie van de formulering in sub C van belang. Het
gaat hierbij om twee scharnierpunten: "kennis hebben van" en "kennis maken
met". "Kennis hebben van" is een implicatie van het beantwoorden aan het doel
van artikel 3 sub B, vinden wij, maar "kennis maken met" geeft toch weer een
soort aanbeveling over de vormgeving van wat wij met sub B als onderwijsdoel
beogen. Daarmee moeten wij behoedzaam zijn, want dat kan niet te ver reiken. Ik heb in de toelichting gelezen dat met het begrip "kennis maken met"
wordt beoogd ook actief te bevorderen dat kinderen elkaar leren kennen en
begrijpen en dat scholen afhankelijk van hun situatie en leerlingensamenstelling
hiervoor in vrijheid hun vormen kunnen kiezen. "In die keuze zijn scholen
uiteraard vrij." Dat woordje "uiteraard" heb ik goudomrand, want ik heb in
dit huis wel eens debatten meegemaakt waarbij ik mij afvroeg of wij dat allemaal
nog vanzelfsprekend vinden. Dat hoort wel zo, maar vinden wij dat ook echt?
Ik ben de initiatiefnemers erkentelijk voor het feit dat zij daarover dergelijke
opvattingen hebben, vooral in het licht van de fracties die zij vertegenwoordigen.
Uiteraard moet het zo zijn. Voor de toekomst is dat misschien een belangrijke
constatering. Uit de gelaatsuitdrukkingen van de minister in vak-K maak ik
op dat ik wat dat betreft gelijk heb.De heer Van Dam heeft waarschijnlijk gelijk dat dit wetsvoorstel door
de Kamer zal worden aangenomen en dat een en ander daarmee keurig geregeld
is. Het is echter niet de bedoeling dat wij daarna met de armen over elkaar
gaan zitten en afwachten. Dit heeft ook een implicatie voor de onderwijspraktijk.
Er zijn docenten nodig die dit aan kunnen en die over de daarbij passende
middelen beschikken om de plannen uit te voeren. In de samenleving zijn op
dit punt initiatieven ontplooid die tot doel hebben om actief burgerschap
en sociale integratie in het onderwijs te ondersteunen en te bevorderen. Ik
noem bijvoorbeeld de initiatieven die tot doel hebben om lesmethoden te ontwikkelen.
Meent de minister dat zij daarin op korte termijn een stimulerende rol kan
vervullen, zonder zich met de inhoud van de lesmethoden te bemoeien? De scholen
zijn namelijk vrij om die methoden zelf te bepalen.De heer Balemans (VVD):Voorzitter. De indieners, de regering en de fractie van de VVD hebben
steeds dezelfde bedoelingen gehad, namelijk zorgdragen voor een goede integratie
van mensen in de Nederlandse samenleving. Actief burgerschap en sociale integratie
waren en zijn daarvoor de benodigde middelen. Het oorspronkelijke wetsvoorstel
stemde mij niet op alle punten tevreden. Op sommige punten ging dat naar mijn
oordeel iets te ver en op andere juist niet ver genoeg. Op het moment dat
de Kamer aan de indieners en de minister vroeg om daarover een discussie te
voeren met als doel om op die punten veranderingen aan te brengen, was ik
er niet van overtuigd dat dit zou lukken. Naar mijn idee ben ik overigens
niet de enige die daaraan heeft getwijfeld. Het is echter wel gelukt en daarmee
feliciteer ik de indieners en de minister. Het is goed dat wij op deze manier
gezamenlijk iets kunnen betekenen voor de mensen om wie het uiteindelijk gaat.
Naar mijn idee is het belangrijk dat betrokkenen volledig onderdeel zijn van
de Nederlandse samenleving. De indieners noemen in hun brief diverse punten,
waaronder het formuleren van actief burgerschap, de pluriforme samenleving
en de bepalingen over het kennisnemen van de verschillende achtergronden en
culturen van leeftijdsgenoten. Die punten spreken mij aan. Voor het taalbeleid
geldt hetzelfde.Ik zal mijn fractie adviseren om voor dit wetsvoorstel te stemmen. Het
is namelijk een verbetering ten opzichte van het oorspronkelijke voorstel.
Wel sluit ik mij aan bij de vraag van mijn collega's: op welke termijn kan
dit handen en voeten krijgen in de praktijk van alle dag? Dat is immers de
cruciale vraag. Als wij daarmee te veel tijd verliezen, is dat jammer voor
iedereen die nu behoefte heeft aan een steuntje in de rug. Ik zie de stemming
over dit wetsvoorstel vol vertrouwen tegemoet.Mevrouw Lambrechts (D66):Voorzitter. Ik hecht eraan om te zeggen dat ik van mening ben dat de initiatiefnemers
zich in hun eerste termijn, de beantwoording van de Kamer, uitstekend van
hun taak hebben gekweten. De Kamer is kritisch geweest, maar de indieners
hebben adequaat op die kritiek gereageerd. Niet al onze problemen waren op
dat moment opgelost, maar in de loop van het debat werd in elk geval heel
erg duidelijk dat de geest en de strekking van de voorstellen op veel sympathie
konden rekenen in de Kamer en eigenlijk ook bij de minister, zoals uit haar
beantwoording bleek. Mede daarom heb ik aan het einde van de eerste termijn
van de Kamer zowel aan de initiatiefnemers als aan de minister voorgesteld
om na te gaan of het niet alsnog mogelijk was om beide wetsvoorstellen, die
zozeer hetzelfde beogen, in elkaar te schuiven en het beste uit die voorstellen
te integreren. Kennelijk was dat een goed voorstel, al zeg ik het zelf. Ik
kan immers alleen maar concluderen dat het uitstekend gelukt is om er een
beter wetsvoorstel van te maken dan de twee die er al lagen. De scherpe kantjes
zijn van het initiatiefvoorstel af en het net iets te open voorstel van de
minister heeft net iets meer handen en voeten gekregen. Mijn complimenten.
Het kan alleen op deze manier als van beide kanten heel welwillend en constructief
overlegd is.Ik ga niet opnieuw alle onderdelen langslopen. Voorzover ik heb kunnen
beoordelen, komt dit echt heel aardig tegemoet aan de in eerste termijn geuite
bezwaren. De bewoordingen zijn ook zodanig gekozen dat de bedoeling echt duidelijker
wordt. Met name het punt van "kennismaken met" is dermate ruim dat vorm en
inhoud heel breed kunnen zijn en scholen voldoende ruimte hebben om daar zelf
hun eigen keuzes in te maken. Ik ben dus blij met die term "kennismaking".De "multiculturele samenleving" is "pluriform" geworden. Daar kan ik best
mee leven, min of meer met dezelfde argumenten als collega Van Dam. "Pluriform"
is een heel brede term en impliceert natuurlijk ook het feit dat wij in die
multiculturele samenleving leven.Op één punt schiet het wetsvoorstel volgens mij nog enigszins
tekort: er wordt van uitgegaan dat het budgettair neutraal zou kunnen. Nogmaals,
ik geloof daar niets van. Programma's moeten worden aangepast, leerkrachten
moeten worden bijgeschoold en methodes moeten worden bijgewerkt. Dat heeft
natuurlijk te maken met de wens dat dit wetsvoorstel niet alleen een mooie
letter in de wet wordt, maar dat er ook feitelijk iets mee gebeurt. Misschien
kunnen zowel de initiatiefnemers als de minister daar nog even hun kijk op
geven: hoe van hier nu verder? Dat relateer ik niet zozeer aan dat geld, maar
aan de vraag hoe je aan de letter in de wet ook echt betekenis geeft in de praktijk van het onderwijs van alledag.Ik wil het daarbij laten. Nogmaals, ik ben blij dat het tot hier zo goed
is afgelopen.De heer Slob (ChristenUnie):Voorzitter. Ook in mijn beleving hebben wij de vorige keer een bijzonder
debat gehad. In de eerste termijn was de Kamer heel scherp in de richting
van de indieners, maar de indieners hebben er in hun eerste termijn alle drie
alles aan gedaan om ervoor te zorgen dat er een heel adequate beantwoording
kwam die ook met de nodige overtuigingskracht in de richting van de Kamer
is uitgesproken. Daarnaast was er het feit dat er ook nog het wetsvoorstel
van de minister lag, dat wij op een later moment zouden gaan behandelen. Mede
op initiatief van collega Lambrechts, waarbij de rest van de Kamer zich aansloot,
kwam er uiteindelijk de optie om de indieners en de minister maar eens in
een kamer bij elkaar te zetten en dan te bezien wat daaruit zou komen. Ik
moet zeggen dat er ook bij mijn fractie de nodige scepsis was of men hieruit
zou gaan komen. Dan is het heel aardig om te zien dat dit een oplossing kan
zijn voor problemen. Misschien moeten wij dat vaker doen, los van initiatiefvoorstellen:
als er problemen zijn, liggen wij de boel dan even stil, kijken elkaar recht
in de ogen en proberen wij er op een goede manier uit te komen, het liefst
natuurlijk zo transparant mogelijk. Ik ben dus heel benieuwd hoe dat proces
verlopen is. De vraag van de heer Van der Vlies was in dat opzicht zeer terecht.Uiteindelijk gaat het natuurlijk om het resultaat dat er nu ligt. Ik kan
alleen maar constateren dat dit er veel beter uit ziet dan wat er lag. De
termen "actief burgerschap" en "sociale integratie", waaraan mijn fractie
duidelijk de voorkeur gaf, zijn overgenomen in het initiatiefwetsvoorstel.
Dat sluit ook aan bij het feit dat de enkele constatering dat men leeft in
een multiculturele samenleving – de indieners gebruiken ergens de formulering
"een samenleving met veel diversiteit" – niet meer voldoet. Actief burgerschap
en sociale integratie vragen een bijdrage van burgers. Dat dit jong gevraagd
wordt en dat het binnen het onderwijs aan de orde komt, vindt de fractie van
de ChristenUnie prima. Ik heb daar de vorige keer overigens enige kanttekeningen
bij geplaatst. Een en ander sluit overigens aan bij het zeer indringende advies
dat de Onderwijsraad heeft gegeven. Dat advies heeft bij mijn fractie het
nodige losgemaakt.De formuleringen in de wettekst moeten nauwkeurig zijn, ook gezien de
uitwerking in de praktijk. Het gaat immers om de vraag die gesteld wordt aan
de scholen en om de wijze van verantwoording van de scholen over het in de
praktijk brengen van de formuleringen. Bij mijn fractie rijst de vraag hoe
wij het befaamde onderdeel C moeten interpreteren. Als de indieners werkelijk
waarde hechten aan het in A gestelde, namelijk dat het onderwijs er mede van
uit gaat dat leerlingen opgroeien in een pluriforme samenleving, en aan het
in B gestelde, namelijk dat onderwijs mede is gericht op het bevorderen van
actief burgerschap en sociale integratie, volgt daaruit min of meer vanzelfsprekend
dat het onderwijs er mede op gericht is dat leerlingen kennis hebben van en
kennis maken met verschillende achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten.
De vraag is daarmee of dit heel expliciet in het wetsvoorstel geformuleerd
moet worden in C. Ik vraag dat ook aan de minister. In de toelichting wordt
al heel nadrukkelijk aangegeven dat scholen uiteraard vrij zijn in hun keuze.
In algemene zin wordt er echter toch gestuurd op de hoe-vraag. Bij het wetsvoorstel
van de minister sprak het ons aan dat zij zich bezig hield met de wat-vraag
en de hoe-vraag vrij liet. Dit is overigens geen letterknechterij. Wij moeten
hier heel nauwkeurig naar kijken. Wij weten immers dat al die bepalingen uiteindelijk
hun uitwerking krijgen. De heer De Vries heeft er terecht op gewezen dat scholen
in beweging moeten komen en zich moeten verantwoorden. Dan moet het absoluut
helder zijn wat wij daarmee bedoelen. Wij moeten dan ook niet meer in de wet
opnemen dan strikt noodzakelijk is. Mijn fractie wil een goed antwoord op
deze vraag. Dat is voor ons medebepalend voor het definitieve stemgedrag en
of wij al dan niet een amendement indienen om C uit de wet te halen.De wet kent een afzonderlijke formulering over de inspanningsverplichting
bij taalachterstand. Ik heb de vorige keer aangegeven dat scholen op dit moment
misschien te weinig doen aan de bestrijding. Misschien moet er daarom een
wettelijke bepaling komen. Het probleem wordt dan in de wet verankerd. Wij
kunnen dat nu echter niet concluderen. Mijn fractie vindt echter de gedachte
achter de bepaling sympathiek. Scholen moeten inderdaad op structurele en
herkenbare wijze aandacht besteden aan het bestrijden van achterstanden, in
het bijzonder bij de Nederlandse taal. Goede beheersing van de Nederlandse
taal is van levensbelang om te functioneren in de maatschappij, voor actief
burgerschap en sociale integratie. De Nederlandse taal staat niet alleen onder
druk door immigratie, maar ook door internationalisering en globalisering.
Ik kom daarop apart terug bij het wetsvoorstel dat wij hierna bespreken.Wij kunnen op zichzelf leven met het strikt vastleggen van een appèl
aan de scholen om hiermee ernst te maken. Ik wijs daarbij op de situatie van
dit moment in de samenleving.Mijn laatste vraag betreft de budgettaire neutraliteit. Er komt heel veel
op de scholen af. Ook in de afgelopen jaren is steeds meer van scholen gevraagd.
Veel scholen zijn al bezig met dit onderwerp. Toch wordt gevraagd om er nog
een schepje bovenop te doen. Het is dan ook de vraag of dat met gesloten beurzen
kan gebeuren. Er moeten eventueel lesmethodes ontwikkeld worden. Scholen moeten
misschien nog andere zaken organiseren. De indieners vragen bijvoorbeeld om
het organiseren van ontmoetingen. Daar hangt echter een prijskaartje aan.
Ik vraag op dit punt ook een reactie van de minister.Mevrouw Azough (GroenLinks):Voorzitter. Ik complimenteer beide partijen met hun constructieve grondhouding.
Ik ben blij te zien dat zij niet de hakken in het zand hebben gezet, maar
dat zij een grote stap voorwaarts hebben gezet. De heer De Vries zei het al:
zij zijn over hun eigen schaduw gesprongen. Dat geldt met name voor de minister
die haar eigen wetsvoorstel inzake burgerschap en integratie heeft ingetrokken.
Zij heeft een mooie handreiking gedaan.Het vorige voorstel van de initiatiefnemers kreeg de steun van mijn
fractie vanwege de goede bedoelingen. Integratie en burgerschap zijn belangrijke
doelstellingen in onze samenleving. Het zijn doelen waar ook het onderwijs
een vanzelfsprekende rol en taak in heeft. Vorige keer heb ik gezegd dat het
cruciaal is dat mensen, vooral jonge kinderen, elkaar leren kennen. Wij kunnen
constateren dat de verharding, de sociale distantie tussen verschillende bevolkingsgroepen,
tussen stad en platteland alleen maar is toegenomen.Mijn vragen waren niet gericht op de terminologie. Het is maar hoe je
de term "multicultureel" definieert. Wat mij betreft is multicultureel vergelijkbaar
met pluriform. Daar zat voor mij ook niet de koudwatervrees. Ik begrijp het
dat de initiatiefnemers, gezien de gevoelens in de Kamer, voor een andere
term hebben gekozen. De angel zat voor mij veel meer in de praktische uitwerking.
Ik heb toen ook de term "aapjes kijken" gebruikt. De vier grote steden zitten
niet te wachten op bussen met kinderen uit streken waar weinig allochtonen
wonen. In plaats van een uitje naar de Efteling gaan ze nu naar de Bijlmer.
Dat is echt te dirigistisch. Het elkaar leren kennen moet op een vanzelfsprekende,
speelse manier gebeuren, die voortvloeit uit de lokale omstandigheden. Iedere
school zal dat op een eigen wijze willen doen en die vrijheid moet er zijn.
Daarom ben ik blij te zien dat het huidige voorstel die vrijheid expliciet
biedt.Dat betekent echter niet dat wij er zijn. Het is cruciaal dat hier in
de klaslokalen, binnen scholen en tussen scholen onderling gevolg aan gegeven
wordt. Ik sluit mij dan ook aan bij de collega's die hebben gezegd dat dit
geen vrijblijvend voorstel mag zijn. Allicht moet er vrijheid in uitvoering
en invulling zijn, maar het mag niet bij papieren beleid blijven. Juist nu,
anno 2005, is het nodig dat er daden volgen. Wij hebben gisteren bij de bespreking
van het Onderwijsverslag gezien hoe de distantie tussen leraren en ouders
en tussen verschillende bevolkingsgroepen, tussen kansarmen – autochtoon
en allochtoon – en kansrijken gegroeid is. Vanochtend hadden wij een
gesprek over leraren. Leraren kunnen bruggenbouwers zijn binnen een klas.
Zij hebben kennis van de verschillende culturen en achtergronden van de kinderen
in hun klas. Dat betekent dat de leraar daartoe in staat gesteld moet worden.
Hoe denken de initiatiefnemers een succesvolle uitvoering te realiseren?Het voorstel ligt er maar de vraag is wat ermee moet gebeuren. Volgens
mijn fractie zijn er een paar dingen nodig. Ten eerste moeten wij leraren
en scholen faciliteren, bijvoorbeeld door informatie, door netwerken. Het
is niet de bedoeling dat scholen en leraren enorm veel werk moeten verzetten
om iets te organiseren. Ten tweede gaat het om geld. Zonder middelen lukt
het niet. Het hoeven natuurlijk geen grote bedragen te zijn. Ik heb het niet
over miljoenen. Als er geen geld komt, is het nog maar de vraag of het continuïteit
krijgt. Wij hebben twee dagen geleden een petitie aangeboden gekregen van
een school die heel actief met burgerschap bezig is en met het tegengaan van
geweld op school. Na een aantal jaren met succesvolle projecten heeft deze
school te kampen met problemen. Nu kijkt de school naar ons, naar de Kamer,
en vraagt ons om onze verantwoordelijkheid te nemen. Hoe zien de initiatiefnemers
de uitvoering hiervan op de lange termijn? Één project is leuk,
maar ik hoop dat dit ingebed raakt binnen de scholen.Ten slotte wil ik een opmerking maken over het taalbeleid. Ik ben heel
blij dat zo expliciet wordt gesteld dat taalbeleid noodzakelijk is en dat
het ingebed moet zijn in het onderwijzen. Dat is cruciaal. Toch vraag ik mij
af wat volgens de initiatiefnemers het concrete effect zal zijn van deze alinea.
Wat is het concrete effect van dit artikel in de klaslokalen, bij de leraren,
in de gebruikte methodieken? Moet dat effect er zijn? Wat betekent dit voor
de Inspectie? Wat betekent dit voor de scholen?De vergadering wordt enkele minuten geschorst.Mevrouw Hamer (PvdA):Voorzitter. Ik wil beginnen met het uitspreken van een woord van dank
aan de Kamerleden voor hun complimenteuze woorden, zowel over onze beantwoording
in eerste termijn als natuurlijk over de overeenstemming die wij met de minister
hebben bereikt. Dit is een tweezijdig proces geweest; ik dank de minister
voor de wijze waarop wij dat overleg hebben gevoerd. Een aantal woordvoerders
bepleitte om in de toekomst ons vaker op een dergelijke wijze problemen op
te laten lossen. Die boodschap zullen wij aan de gepaste vertegenwoordigers
van onze partijen doorgeven.Ik zal beginnen met antwoord te geven op de vragen van de heer Van der
Vlies. Hij wijst er terecht op dat openheid belangrijk is voor het proces.
Wij zouden zeker niet willen dat ons overleg op een of andere wijze wordt
geapprecieerd als achterkamertjespolitiek. Dat heeft hij niet willen zeggen,
maar ik wil graag ingaan op zijn vraag: wat was er ononderhandelbaar? Wij
zijn het overleg niet op die basis ingegaan en hebben het ook niet zo gevoerd.
Het is vooral gegaan om een nadere toelichting: wat hebben wij precies beoogd
met de verschillende voorstellen? In de eerste termijn heb ik al geprobeerd
duidelijk te maken dat wij de kritiek van de Kamer serieus nemen. Veel woordvoerders
vonden dat wij te veel voor een hoe-formulering kozen en te weinig voor een
wat- of dat-formulering, ook al hadden wij dat niet bedoeld. Aan het einde
van onze eerste termijn heb ik al aangekondigd dat wij daarom met een aanpassing
zouden komen. Aan het begin van het overleg lagen er in dat licht een aantal
duidelijke bezwaren van de minister. De nieuwe formuleringen sluiten dan ook
beter aan bij wat wij beogen; het is goed om dat te erkennen. Zo hadden wij
bij de ontmoetingsfunctie al niet de bedoeling om het hoe voor te schrijven.
Als de oude formulering toch die suggestie heeft opgeroepen, dan was dat niet
goed. De nieuwe formuleringen zijn helderder.In de eerste termijn heb ik al aangegeven dat een groot bezwaar van ons
tegen het wetsvoorstel van de minister lag in het begrip "sociale integratie".
Wij interpreteerden dat vooral als het integreren van het individu in de samenleving.
Dat vinden wij een te smalle benadering. In het onderwijs moet de integratie
van twee kanten komen. Toevalligerwijs kwam tijdens ons overleg een rapport
uit van de Onderwijsraad. De raad heeft dit begrip nadrukkelijk op een andere
wijze geduid, wat onze bezwaren heeft weggenomen.Hiermee kom ik op een andere vraag van de heer Van der Vlies: waarom is
gekozen voor die stapeling van A tot en met C? Die stapeling
geeft precies onze intenties weer: de pluriforme samenleving als uitgangspunt.
Dat dient als uitgangspunt. Ik ben blij dat u met ons van mening bent dat
dit toch een beter bij deze tijd passend begrip is dan multicultureel, ook
gezien uw eigen opmerkingen dat er inderdaad zoveel verschillende culturen
zijn en dat het begrip "multiculti" misschien een te eenzijdige klank zou
krijgen. Vandaar dat wij het begrip "pluriforme samenleving" – associërenderwijze
zeg ik erbij, want zo heeft dat overleg plaatsgevonden – hebben gekozen.Het actieve burgerschap zat voor ons aanvankelijk vooral in de ontmoetingsfunctie.
Daar kunnen wij ons in herkennen en dat hebben we dus overgenomen. Dat gold
ook voor sociale integratie, maar dan wel toegespitst. Daarom hebben wij ook
in onze toelichtende brief gezegd dat wij ontdekt hebben dat dit in het verlengde
ligt van het kennishebben van en het kennismaken met.Ik wil nog eens wijzen op de precieze formulering, die luidt "met verschillende
achtergronden en culturen van leeftijdsgenoten". Daarmee hebben wij willen
uitdrukken dat het natuurlijk onmogelijk is voor scholen om kinderen in contact
te brengen met alle culturen. Vandaar dat wij voor het begrip verschillende
culturen hebben gekozen. Dit richt zich meer op de achtergronden en culturen
dan de eerste formulering, die toch suggereerde dat er één-op-ééncontact
tussen kinderen moest ontstaan. Daarin laten wij scholen vrij. Juist het element
C geeft mijns inziens invulling aan de actieve component van het burgerschap.Daarmee drukken wij in de combinatie van deze definities echt uit waarover
de minister en de indieners het eens zijn, namelijk dat het gaat om een actief
proces waarin directe kennismaking natuurlijk goed is, als dat kan. Maar het
kan ook op andere manieren. Dat hebben wij eveneens willen benadrukken in
eerste termijn. Wij hebben dit juridisch laten toetsen, zeg ik erbij, om zeker
te weten dat deze begrippen op doelstellingsniveau zijn geformuleerd en dat
zij bestand zijn tegen de toets der kritiek. Ik geloof – dat is in het
overleg ook zo gewisseld – dat wij in eerste instantie de misverstanden
onderschat hebben die er tussen het hoe en het wat hadden kunnen ontstaan.
Maar ik vond het zeer te waarderen dat de minister in het overleg zei dat
zij in toenemende mate ging voelen voor de uitdrukking kennishebben van en
kennismaken met, om daarmee de actieve component te benadrukken. Afrondend
is er geen sprake van onderhandelbaarheid, maar heeft het overleg gewoon onbegrip
weggenomen en daarna zijn wij vanuit de inhoud tot deze definities gekomen.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. Ik wil mevrouw Hamer, een van de drie initiatiefnemers en
de eerste der ondertekenaars, dankzeggen voor deze toelichting. De stapeling
van de drie leden van artikel 3 werpt geen onoverkomelijk bezwaar voor mij
op. Wat dat betreft, kan zij ontspannen daar staan en reageren. Het gaat hier
echter om een wetstekst en daarin moeten wij geen overbodige dingen hebben.
Wat zou er nu in scholen anders gaan dan mevrouw Hamer beoogt, als de leden
a en c er niet zouden staan?Mevrouw Hamer (PvdA):Als wij lid a zouden weglaten, zou dat voor scholen mist doen ontstaan
rondom de vraag waar de wetgever de ontwikkeling van de samenleving ziet staan.
Bij c zou wegvallen wat wij willen stimuleren, namelijk dat scholen op zoek
gaan naar een wijze om actief invulling te geven aan het kennishebben van
en het kennismaken met verschillende achtergronden en culturen. Wij zien daar
ook wel voorbeelden van in de praktijk. Het staat nu weliswaar niet in de
wet, maar wethouder Geluk in Rotterdam is nu bijvoorbeeld druk bezig om te
proberen, vriendschapsrelaties tussen scholen te bevorderen. Ik zeg nadrukkelijk
dat dit het hoe is. Hij is bezig met het hoe, wij leggen dat hoe niet vast,
maar wij zien wel dat hij er ondersteuning bij nodig heeft om scholen zo ver
te krijgen. Wij denken dat door het opnemen van dit begrip en het expliciteren
ervan dit soort processen kan worden ondersteund.De heer Van der Vlies (SGP):Als ik nu zeg dat ik lid a een obligate bepaling vind, een open deur,
wat zegt u dan?Mevrouw Hamer (PvdA):Ik vind dat onterecht. Er zijn immers ook mensen die liever zouden hebben
dat onze samenleving niet pluriform is. Wij vinden het belangrijk om te benadrukken
dat het onderwijs op doelstellingenniveau een bijdrage levert aan het verder
ontwikkelen van de pluriforme samenleving. Wij hebben nadrukkelijk het begrip
"multicultureel" vervangen door het begrip "pluriform".De heer Jan de Vries (CDA):Komt u nog terug op de formulering "kennismaken met"?Mevrouw Hamer (PvdA):Daar kom ik uiteraard nog op terug. Ik was begonnen bij de heer Van der
Vlies omdat hij zo nadrukkelijk naar het proces vroeg. Ik was eigenlijk al
terechtgekomen bij de formuleringen. Ik kom nu op het begrip "kennismaken
met". Wij hebben niet het hoe vastgelegd en ook niet gesteld dat kinderen
direct kennis moeten maken met elkaar. Wij hebben gesproken over kennis hebben
van en kennismaken met verschillende culturen en achtergronden. Ik ben bang
dat ik in herhaling val als ik nog een keer ga uitleggen waarom wij dat in
het verlengde zien van de begrippen "actief burgerschap" en "sociale integratie".U vroeg waarom wij het niet hebben gelaten bij "kennis hebben van". Wij
vinden dat een nogal passief begrip. Dat zit in je kop. Onderwijs gaat ook
over vorming en vaardigheden. Ik denk dat wij in de wet op doelstellingenniveau
ernaar mogen verwijzen dat daar vaardigheden bij nodig zijn. In het kader
van de pluriforme samenleving is het belangrijk dat kinderen leren om daarmee
om te gaan. Dat hebben wij willen uitdrukken met dat "kennismaken met". Ik
heb net al de relatie gelegd naar het actieve burgerschap. U benadrukte dat
zelf. Wij hadden burgerschapsvorming ook staan, overigens bedoeld als actief.
Wij hebben nu op deze manier geprobeerd om de doelstellingen in elkaars verlengde
tot uitdrukking te brengen.De heer Jan de Vries (CDA):Het is van belang dat de bepaling actief gericht is. Dat helpt scholen
om er invulling aan te geven. Ik wil nog eens scherp naar de formulering kijken,
mede in het licht van uw toelichting in de tweede nota van wijziging. U spreekt
over kennismaken met verschillende achtergronden en culturen, dus niet over
kennismaken met leeftijdgenoten. U hebt het in de eerste plaats over kennisma king met verschillende culturen van leeftijdgenoten. Was het een
bewuste keuze om het in die volgorde te formuleren?Mevrouw Hamer (PvdA):Ja.De heer Jan de Vries (CDA):Ik zeg dat in het licht van uw eigen toelichting op bladzijde 3 van de
tweede nota van wijziging. Die is sterk gericht op de contactbevordering tussen
leerlingen. Er wordt gesproken over "actief bevorderen dat kinderen elkaar
leren kennen". Dat suggereert dat u niet heel bewust hebt gekozen voor de
formulering in de wetstekst "het actief kennismaken met de verschillende achtergronden
en culturen".Mevrouw Hamer (PvdA):Los van de discussie wat er in wetgeving wordt geregeld en hoe het moet
worden geregeld, zou het natuurlijk het mooiste zijn dat kinderen elkaar leren
kennen. Ik kan mij niet voorstellen dat u dat niet vindt. Wij hebben zeer
goed naar uw opmerking geluisterd dat het wetsartikel op de juiste manier
moet worden geformuleerd en dat scholen vrijheid moet worden gelaten bij de
uitvoering. Er zijn mogelijkheden en onmogelijkheden voor scholen. Daar doen
wij volgens mij nu volledig recht aan door deze formulering. Mevrouw Azough
zei het zojuist heel mooi: wij willen niet dwingend zijn, maar wij willen
ook niet vrijblijvend zijn. Daarom is het volgens mij goed om op doelstellingenniveau
het actieve aspect te bevorderen, zonder de wijze waarop dat gebeurt verplicht
te stellen. Inderdaad doen wij dat zonder daarbij aan te geven dat kinderen
per se één op één met elkaar kennis moeten maken.Wij moeten ook niet in een soort hypothetische discussie belanden. Natuurlijk
leer je elkaar het beste kennen door elkaar te spreken, door te chatten en
door elkaar te ontmoeten. Daar gaan wij echter niet over als wetgever. Mijn
indruk is dat wij het daar al over eens waren.De heer Jan de Vries (CDA):In de tweede nota van wijziging staat in de toelichting: met het begrip
"kennis maken met" wordt beoogd, ook actief te bevorderen dat kinderen elkaar
leren kennen en begrijpen. Begrijp ik het goed dat daarmee niet wordt bedoeld
dat in alle gevallen van scholen verwacht wordt dat hun kinderen met andere
kinderen kennismaken in de zin die u zojuist hebt geschetst, maar vooral dat
zij kennismaken met verschillende culturen?Mevrouw Hamer (PvdA):Ja, dat is het "kennis hebben van". Ook wordt de vaardigheid bedoeld:
het leren omgaan met. Dit betekent dat je in de klas ook kunt praten, zonder
per se de aanwezigheid van kinderen uit andere culturen, over de wijze waarop
je daar in de samenleving mee omgaat. Nogmaals, wij gaan niet over de wijze
waarop scholen "zonder nabijheid" vertalen. Hiermee hebben wij het actieve
aspect wel willen benadrukken.Voorzitter. De heer De Vries heeft aangegeven dat hij blij is dat wij
het actieve burgerschap ingevuld hebben. Hij heeft nog gevraagd of dat door
de inspectie getoetst wordt. Door dit op te nemen op doelstellingenniveau
in een artikel in de wet hebben wij antwoord gegeven op de suggestie van de
Onderwijsraad om sociale integratie en actief burgerschap onderdeel te maken
van de deugdelijkheidseisen en daarmee van de toetsing van de inspectie. Wij
gaan er ook van uit dat dit gebeurt. De heer Van Dam heeft voorgesteld om
dit over twee, drie jaar als aandachtspunt in het onderwijsverslag op te nemen.
Dat lijkt mij een goed idee. Het is goed dat de inspectie bij nieuwe ontwikkelingen
daarop extra focust. In dit licht zie ik de bijdragen van de heren De Vries
en Van Dam in elkaars verlengde liggen. Daar kunnen wij dan ook zeer mee instemmen.Verschillende woordvoerders hebben gesproken over het begrip "pluriforme
samenleving". Ik meen al uitgelegd te hebben waarom wij deze terminologie
gekozen hebben. Aanvankelijk was dit in het wetsvoorstel van de minister helemaal
vervallen. Dat stuitte op bezwaren bij fracties. Met deze oplossing hebben
wij nu evenwel een mooie formulering gevonden.De heer De Vries heeft gevraagd of dit vertaald wordt in kerndoelen. Uiteraard
gaan wij daarvan uit. Dit is ook de intentie van het initiatiefwetsvoorstel.
Ik neem aan dat de minister straks een toelichting geeft op het vervolg. Dat
geeft ook de wijze aan waarop dit wetsvoorstel vorm is gegeven.Hoe gaat het nu verder? Wat ons betreft, gaan de scholen hiermee actief
aan de slag. Daarom nemen wij dit ook op in het wetsvoorstel. Dat betekent
natuurlijk ook dat zij gebruik moeten kunnen maken van de ondersteuning daarvoor.
Er zijn ondersteuningsinstellingen, zoals de schoolbegeleidingsdiensten en
de SLOA. Er zijn natuurlijk mogelijkheden om juist op dit punt facilitering
en ondersteuning te krijgen. De heren De Vries en Balemans hebben erop gewezen
dat scholen al bezig zijn. Zij kunnen ook veel van elkaar leren. Rotterdam
is in die zin ook weer een goed voorbeeld, waar initiatieven nu al lopen.
Ik zou ervoor zijn als wij kunnen bevorderen dat de scholen gebruik zullen
maken van elkaars ervaringen.Daarmee kom ik op de vraag of hiervoor extra geld nodig is. Laat ik van
mijn hart geen moordkuil maken. Laten wij alsjeblieft niet weer in potjes
gaan denken. Wij zijn met een proces bezig voor de invoering van de lumpsum.
De scholen zijn ons in het algemeen niet dankbaar als wij bij een nieuw voorstel
weer met een nieuw potje komen. Daarom roep ik op om het potjesdenken voorbij
te laten gaan. Natuurlijk vinden mevrouw Azough en mevrouw Lambrechts deze
initiatiefnemers niet op hun pad maar altijd aan hun zijde voor meer geld
voor onderwijs. Misschien kunnen wij daartoe in de toekomst ook gezamenlijk
initiatieven ontwikkelen, maar zelfs als dat extra geld er niet zou komen,
meen ik dat de praktijk nu al bewijst dat scholen die initiatieven ook zonder
dat geld kunnen nemen. Niet alles is te vertalen in extra geld.Dat neemt niet weg dat ik zeer sympathiek sta tegenover de opmerking dat
wij ervoor moeten waken om de druk op scholen nog groter te maken, en dat
wij goed moeten bekijken of datgene wat wij van de scholen verwachten mogelijk
is binnen het budgettaire kader.Ik wijs ook op middelen die er al zijn bij schoolbegeleidingsdiensten
en SLOA voor ondersteuning. Wij menen dat wij kunnen beginnen met een budgettair
neutrale uitvoering, en dat wij het debat over de vraag of er in totaal genoeg
geld is voor onderwijs op een ander moment moeten voeren.Mevrouw Lambrechts (D66):Ik houd niet zo van potjes, maar ik was even bang dat mevrouw Hamer zich
zou verzetten tegen financiële ondersteuning van wat zij en wij zo belangrijk vinden. Dat blijkt niet het geval te zijn. Wie weet,
komt er zo dadelijk ook nog wel een voorstel om her en der iets mogelijk te
maken.Mevrouw Hamer (PvdA):Jazeker. Wij zijn nagegaan of het kan. Daarop antwoord ik bevestigend.
Anders zouden wij hier een voorstel indienen dat niet uitvoerbaar is. Dat
bestrijd ik. Natuurlijk, als er geld en faciliteiten zijn, zijn wij de eersten
om daarvoor mogelijkheden te scheppen.De heer Slob (ChristenUnie):Ik ben het met mevrouw Hamer eens dat wij er geen potje van moeten maken,
maar ik vind haar antwoord toch wel een beetje vlak. Ik heb haar aan deze
kant van de Kamer wel eens anders horen reageren als er wettelijk iets van
scholen werd gevraagd. Zij heeft zelf ook gezegd dat er nog heel wat scholen
zijn die in beweging moeten komen. Daar hangen natuurlijk wel prijskaartjes
aan, ook voor materiaal dat misschien voor die scholen zou moeten worden ontwikkeld.Mevrouw Hamer (PvdA):U weet dat ik mij, net als mijn collega's, altijd heel hard maak voor
meer geld, ook voor ondersteuning. Bijvoorbeeld bij de schoolbegeleiding begint
mijn partij zo langzamerhand een unieke positie in te nemen. Dus dat weerspreek
ik niet. Ik heb in een eerder debat nadrukkelijk gepleit voor meer geld voor
de lumpsum-invoering, maar ook daarvan heb ik niet gezegd dat wij de lumpsum
niet kunnen invoeren als er geen extra geld komt. Wij zullen ook nog het debat
voeren over de onderwijsachterstanden. Natuurlijk is er meer geld nodig. In
de doelstellingen van deze wet wordt actief burgerschap in de kerndoelen opgenomen,
daarbij onderstrepend dat er ook kerndoelen worden afgevoerd van de lijst.
Je belast de scholen niet met iets onmogelijks, maar als u zegt dat er meer
geld bij kan, ondersteun ik dat natuurlijk. Het is goed de beantwoording van
de minister op dat punt af te wachten.Mevrouw Azough (GroenLinks):Nadat u had gezegd "op uw pad vinden" dacht ik even dat u iets te lang
in vak K hebt gezeten!Mevrouw Hamer (PvdA):Ik werd ook direct gecorrigeerd door mijn collega's!Mevrouw Azough (GroenLinks):Dat hoorde ik inderdaad. Het gaat mij ook niet om potjes. Maar we weten
dat, als we een bepaalde taak neerleggen bij het onderwijs, waarvan we een
actieve, constructieve invulling verwachten, uiteindelijk meer geld op tafel
moet komen. Dan zal het moeten gaan over onderwijsachterstandenbeleid, lumpsumfinanciering
enzovoorts. Ik wil dat heel expliciet wordt aangegeven dat er op termijn meer
geld nodig zal zijn.Mevrouw Hamer (PvdA):Dit wetsvoorstel wordt ingevoerd, en ik denk dat het goed is om te bekijken
waar faciliteiten aanwezig zijn om het invoeringsproces te ondersteunen. Op
termijn is dit onderdeel van het totale onderwijsproces. Op de vraag of er
voldoende geld voor onderwijs is, weet u mijn antwoord al.Mevrouw Azough (GroenLinks):Op dit moment is dit voldoende.Mevrouw Kraneveldt (LPF):Voorzitter. In eerste termijn heb ik het onderdeel taalbeleid voor mijn
rekening genomen, wat ik ook in tweede termijn nog kort zal doen. De heer
De Vries vroeg wat de noodzaak van de extra formulering van taalbeleid door
scholen is. In eerste termijn hebben we daar uitgebreid over gesproken. Ik
ga een paar dingen die ik toen heb gezegd nog even herhalen. Omdat het onderwijsjaarverslag
van de inspectie net uit was, heb ik een aantal dramatische cijfers geciteerd
over de staat van het lezen in het basisonderwijs, en wat kinderen al dan
niet konden op een bepaalde leeftijd. Ik heb toen ook gezegd: luister en huiver,
want die cijfers logen er niet om. Dat onderstreepte nog eens dat het taalbeleid
zo ontzettend belangrijk is op de basisscholen. We spraken over een papieren
tijger, waar het niet bij mocht blijven, scholen moeten het ook in de praktijk
laten zien. Ze moeten het niet alleen laten zien aan een inspectie, bij een
intern bezoek, maar ze moeten het ook aan ouders kunnen laten zien, zodat
die kunnen laten zien wat ze op dit punt van de scholen mogen verwachten.
Een van de cijfers uit het onderwijsverslag schokte mij ontzettend, omdat
daaruit blijkt dat ook ouders die qua opleidingsniveau of sociale herkomst
niet hoeven te verwachten dat hun kind een taalachterstand oploopt, niet gerust
kunnen zijn. Immers, ook daar blijkt dat de kinderen daarvan taalachterstanden
kunnen oplopen.Uit de door mij geciteerde cijfers bleek verder dat niet ieder kind altijd
adequaat wordt begeleid. Niet iedere school heeft dus goed in de gaten, waar
kinderen op een bepaald moment in hun leesontwikkeling zijn. Daarom vinden
wij het zo enorm belangrijk dat scholen daarover een goede verantwoording
afleggen. We hebben heel duidelijk in de gewijzigde versie van ons wetsvoorstel
gezegd dat het beleid een gezicht moet hebben: het moet herkenbaar en structureel
zijn. Zoals bekend, schort het daaraan op veel scholen. Het schoolplan is
eigenlijk meer een intern discussiestuk. Wij vinden het daarom belangrijk
dat scholen ook in de schoolgids die naar de ouders gaat, verantwoorden wat
ze doen. Wat zij in de schoolgids formuleren, op een wijze die goed toegankelijk
is voor ouders, kan een goede afgeleide zijn van zaken die zij al hebben geformuleerd
in hun schoolplan en in hun interne kwaliteitszorg. Zij behoeven het wiel
niet nog eens uit te vinden. Dit geeft ook de inspectie een extra instrument
om bij een inspectieonderzoek met de school in gesprek te gaan over datgene
wat de school doet. Doet de school het gestructureerd en herkenbaar? Heeft
men datgene wat men doet op het gebied van taalbeleid in de vingers? Wij zien
hierin een extra kwaliteitsimpuls voor het taalbeleid op scholen.Ik dank de PvdA-fractie voor de opmerkingen over het taalbeleid. Wij hebben
het voorstel inderdaad scherper geformuleerd door de woorden "structureel"
en "herkenbaar" toe te voegen.Het concrete effect van de taalalinea is, dat scholen de plicht hebben
om inzichtelijk te maken wat zij doen. Dat is goed voor hun zelfreflectie
en voor de verantwoording aan de ouders. Ook heeft de inspectie zo een extra
handvat. Onze taalparagraaf kan daarom een waardevolle bijdrage leveren aan
een kwaliteitsimpuls voor het taalbeleid op de scholen.Minister Van der Hoeven:Voorzitter. Vorige week sprak ik op mijn departement over burgerschap
met 24 leerlingen van groep 8 van zeven scholen uit het hele land. Ik wilde
graag horen welke bijdrage onderwijs volgens deze jonge mensen zou kunnen
leveren aan de samenleving. Zij hadden prima ideeën. Het was geen punt
van discussie of de school iets zou moeten doen; dat vonden zij vanzelfsprekend.
Zij hadden een heleboel voorbeelden, die varieerden van het leren van sociale
competenties tot het organiseren van een week met het thema Hart voor je wijk.
Kinderen vinden het belangrijk dat er op school aandacht is voor de pluriformiteit
in onze samenleving. Een van de leerlingen uit Amsterdam-Zuidoost zei: "Wij
wonen hier in een land met veel verschillende mensen, mensen die bijvoorbeeld
uit een ander land komen of die een ander geloof hebben. Dan vind ik wel dat
je daar op school over moet leren, want als je weet waarom mensen iets doen
en als je daar met elkaar over kunt praten, kun je beter met elkaar samenleven."
Dat is precies de essentie van actief burgerschap. Je ziet dat burgerschap
in het onderwijs leeft en kan rekenen op draagvlak bij onderwijsmensen, leerlingen,
ouders en andere betrokkenen.Het is inderdaad waar dat wij dit wetsvoorstel niet per se nodig hebben
om te zien of er wel aandacht is voor actief burgerschap en sociale integratie.
Die is er al. Je ziet het ook in Onderwijs en burgerschap, het advies van
de Onderwijsraad, dat een aantal goede voorbeelden bevat. Als je het overal
wilt terugzien, heb je daarvoor iets meer nodig. Dat is dit wetsvoorstel.
De aandacht voor burgerschap bestaat ook in Europa. Dat hebben wij gezien
tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de EU. De Raad van Europa heeft
2005 uitgeroepen tot het European Year of Citizenship through Education.Het feit dat er twee wetsvoorstellen waren, zegt natuurlijk iets. Tijdens
de eerste ronde van de behandeling van het initiatiefwetsvoorstel bleek dat
het wettelijk verankeren van burgerschap in het onderwijs op steun kon rekenen.
Er was verschil van mening over de tekst van de bepalingen. Op verzoek van
de Kamer hebben wij daarover overlegd. Dat heeft geresulteerd in een nota
van wijziging, zowel van de indieners als van mij. Omdat de indieners de formulering
over actief burgerschap en sociale integratie uit mijn wetsvoorstel hebben
overgenomen, heb ik die bepaling laten vervallen. Het overleg was van beide
kanten constructief, omdat wij uitgingen van datgene waarom het gaat. Als
beide kanten bereid zijn over de inhoud te spreken, kun je tot een goed resultaat
kunt komen. De waarde van het actieve burgerschap heeft geprevaleerd. Uiteraard
is er steun geweest van het departement bij het formuleren van de wetteksten
als zodanig, aangezien die zaken op elkaar afgestemd moesten worden.Het voorliggende initiatiefwetsvoorstel is geen maatregel waarmee wij
van bovenaf proberen een probleem op te lossen. De aandacht voor actief burgerschap
en sociale integratie, termen die voor mij cruciaal zijn, heeft ook te maken
met de wens van ons allemaal om problemen in de samenleving gezamenlijk op
te pakken. Waar het gaat om vertrouwen tussen burgers onderling en tussen
burgers en publieke instellingen en de overheid, zullen wij moeten bekijken
op welke manier wij er ook binnen het onderwijs aandacht aan kunnen geven.
Niet door dit soort grote woorden te gebruiken, maar wel door jonge mensen
te leren dat er meer is dan alleen hun eigen horizon. Dat is waaraan dit wetsvoorstel
een bijdrage levert.Scholen nemen voor een groot deel al hun eigen verantwoordelijkheid ten
aanzien van het bevorderen van sociale integratie en actief burgerschap. Wij
vinden evenwel dat de algemene opdracht met betrekking tot burgerschap ook
een plaats behoort te krijgen in de verschillende onderwijswetten, temidden
van de andere uitgangspunten en doelstellingen voor het onderwijs, dus als
algemeen beginsel. Daar hebben wij een aantal redenen voor. De eerste is dat
de onderhavige wettelijke verankering tevens de wettelijke basis is voor de
basis voor toezicht. Met de inspectie wordt overleg gevoerd over de manier
waarop zij haar toezichthoudende taak ten aanzien van actief burgerschap en
sociale integratie kan uitoefenen.Dan de gekozen formulering. In feite gaat het hierbij om drie onderdelen.
Het eerste onderdeel geeft aan dat leerlingen opgroeien in een pluriforme
samenleving. Deze formulering sluit aan bij de kerndoelen. Kerndoel 38 omvat
de beschrijving dat de leerlingen hoofdzaken leren over geestelijke stromingen
die in de Nederlandse multiculturele samenleving een belangrijke rol spelen
en dat ze leren respectvol om te gaan met verschillen in opvattingen van mensen.
In mijn oorspronkelijke voorstel koos ik voor een nieuwe algemene opdracht
en legde ik de nadruk op de gezamenlijke kennis van en het gezamenlijk werken
aan de pluriforme leefomgeving van leerlingen. Wat er nu voorligt, zorgt ervoor
dat alle scholen actief burgerschap en sociale integratie een plaats geven
in het onderwijs. Daardoor kan bereikt worden dat allochtone en autochtone
leerlingen een gemeenschappelijk en gedeeld perspectief krijgen op de bijdrage
die zij zelf kunnen leveren aan de samenleving. Die formulering omvat mijns
inziens de multiculturele of pluriforme samenleving. Daarom heb ik er oorspronkelijk
voor gekozen om deze woorden niet expliciet op te nemen. Maar ik heb geen
bezwaar tegen het woord pluriform, omdat pluriform aanduidt dat onze samenleving
niet homogeen is, dat er veel verschillende opvattingen leven, niet alleen
culturele opvattingen maar ook godsdienstige opvattingen, opvattingen over
hoe onze samenleving moet worden ingericht, opvattingen over vrijwilligerswerk
etc. Dat is terug te vinden in het woord pluriformiteit. Ik ben het dan ook
met de heer Van Dam eens dat dit woord goed op z'n plek is in dit wetsvoorstel.Dan het tweede onderdeel. Het onderwijs is mede gericht op het bevorderen
van actief burgerschap en sociale integratie. Dat is een onderdeel dat is
overgenomen uit mijn wetsvoorstel. Ik had ervoor gekozen om het advies van
de Onderwijsraad te verbreden naar het actief burgerschap, juist vanwege de
betekenis van het kunnen en willen participeren en van sociale integratie.
De heer De Vries heeft in dit verband gevraagd of de formulering "kennis hebben
van" niet voldoende is en of "kennismaken met" er wel aan toegevoegd moet
worden. Welnu, ik meen dat het er wel bij moet. Kennis hebben van is cognitief.
Kennismaken met is actiever. Het gaat juist om het actieve element in het
burgerschap. Dat is geen vormvereiste. De fysieke ontmoeting
is wel een vormvereiste, maar kennismaken met kan op heel veel manieren. Dat
kan vis-à-vis, dat kan met groepen, dat kan via internet, via chatten
etc. Belangrijk is dat het actief is, dat het ook beleefd wordt.Het derde onderdeel is als volgt geformuleerd: het onderwijs is er mede
op gericht dat leerlingen kennis hebben van en kennismaken met verschillende
achtergronden en culturen van leeftijdgenoten. Ik vind dat belangrijk en heb
dat voorbeeld zojuist niet voor niets genoemd. Naar mijn idee is het belangrijk
dat leerlingen elkaars achtergrond al op jonge leeftijd leren kennen. Ik ben
ervan overtuigd dat de kinderen meer begrip voor en vertrouwen in elkaar zullen
hebben als zij meer kennis hebben van de culturen, het geloof en de achtergronden
van hun klasgenootjes. Tijdens dat rondetafelgesprek met die 24 leerlingen
is mij ook opgevallen dat zij er waarde aan hechten om te weten wat de godsdienst
van de andere klasgenoten is. Zij vinden dat belangrijk om te kunnen verklaren
waarom iemand op een bepaalde manier handelt en hechten eraan daarover te
kunnen praten. Wat dat betreft kunnen wij van die kinderen leren. Het is aan
de scholen zelf om aan het wetsvoorstel invulling te geven.Ik heb nu naar mijn idee ook antwoord gegeven op de vragen van de heer
De Vries en impliciet op die van de heren Van der Vlies en Slob over die drie
lagen in het wetsvoorstel. Ik vind het van belang dat dit er staat. Dat is
namelijk niet vanzelfsprekend, want wij hebben daarover nooit met elkaar en
het onderwijsveld gesproken. Als wij dat zouden doen, was dat voor veel jonge
mensen en leerkrachten een eye-opener. Dat hebben wij geconstateerd. Dit wetsvoorstel
haakt in op datgene wat in een deel van de samenleving al gebeurt. Naar mijn
idee is dat een goede zaak en werkwijze.De heer Jan de Vries (CDA):Ik ben van mening dat de initiatiefnemers zich geen betere pleitbezorger
konden wensen dan deze minister. Het pleidooi komt op de CDA-fractie overtuigend
over. Ik vraag mij echter wel af in hoeverre de ruimte die de minister en
de initiatiefnemers aan scholen geven om zelf de vorm te kiezen, in het toetsingskader
van de inspectie is opgenomen. Dat toetsingskader is namelijk al vastgesteld
voordat wij deze behandeling hebben afgerond.Minister Van der Hoeven:Die ruimte is daarin in voldoende mate opgenomen, omdat het toetsingskader
van de inspectie datgene als uitgangspunt neemt wat scholen aan plannen en
ambities neerleggen. De inspectie toetst of de scholen doen wat zij zeggen.
Het is dus niet juist dat de inspectie vooraf aangeeft waaraan de scholen
moeten voldoen. Zij gaat wel na wat door de scholen wordt genoteerd en of
zij zich daaraan daadwerkelijk houden. Dat is nodig, want dat vinden wij vervolgens
terug in het jaarverslag van het onderwijs. Gisteren hebben wij daarover gezamenlijk
een discussie gevoerd.De heer De Vries heeft ook gevraagd waarom hij op de website geen initiatieven
van onderop kan vinden. Onder www.burgerschap2005.nl zijn onder het kopje
goede voorbeelden wel degelijk initiatieven genoemd. Ik doel op de projecten
De Uitdaging in Brabant en De Vreedzame School in Utrecht. Ik ken die initiatieven,
maar het departement heeft zich daarmee niet bemoeid. Die scholen hebben ervoor
gezorgd dat die projecten van de grond zijn gekomen. Sommige scholen hebben
daarbij samengewerkt met een onderwijsondersteunende instelling en andere
met de directe omgeving. Als er andere initiatieven zijn of scholen die belangstelling
hebben, kunnen zij zich uiteraard via de website melden. Het lijkt mij goed
om op die manier ondersteuning te blijven bieden. De vraag is of dat voldoende
is, of dat er nog meer kan gebeuren. De heer De Vries pleit voor een landelijk
forum om kennis over burgerschap te delen. Dat is naar mijn oordeel een goede
mogelijkheid.In de Hoofdlijnenbrief SLOA staat dat de onderwijsondersteunende instellingen
samen activiteiten ontplooien die betrekking hebben op het burgerschap. In
samenwerking met de pedagogische centra, het CITO en het onderwijsveld worden
door het SLO leerlijnen voor burgerschapsvorming ontwikkeld. Er zijn enkele
projecten ontwikkeld, maar de inbreng van die landelijke ondersteuningsdiensten
gaat verder dan het ontwikkelen van eigen producten. Projecten die op het
initiatief van scholen of groepen van scholen ontstaan, worden ondersteund.
De scholen bepalen de invulling en geven dus ook zelf aan of zij daarbij ondersteuning
nodig hebben. Het is niet de bedoeling om dat van bovenaf te regelen.Op dit moment bieden de onderwijsondersteunende instellingen cursussen
en trainingen aan voor leraren. Dat heeft onder andere betrekking op de sociaal-emotionele
ontwikkeling van leerlingen, het pedagogisch klimaat en sociale cohesie.De heer Jan de Vries (CDA):Ik dank de minister voor het feit dat zij wat uitgebreider op dit punt
ingaat, want het is voor onze fractie van groot belang dat initiatieven van
onderop alle kans krijgen om zich te ontwikkelen, maar ook om zich te verspreiden.
Daarvoor is een website of een landelijk forum niet voldoende. Soms is actieve
ondersteuning in kennis, vaardigheid en soms ook andere middelen noodzakelijk.
Wij krijgen nog te vaak te horen dat de lokale initiatieven die ondersteuning
missen en niet ontvangen van landelijke pedagogische instellingen of hoe zij
ook mogen heten. Ziet de minister niet de noodzaak om die actieve ondersteuning
actiever te promoten en ook na 2005 voort te zetten?Minister Van der Hoeven:Ik zie best wel dat nog niet iedereen bereikt is. Dat heeft onder andere
te maken met het feit dat niet iedereen de weg weet naar de informatie, terwijl
juist via Kennisnet ongelooflijk veel informatie verspreid wordt. Ik denk
dat het goed is dat wij, waar mogelijk, de ondersteunende instelling, maar
ook de pabo's attenderen op hun mogelijkheden, ook in relatie tot de scholen
waarmee zij samenwerken. Ik kom daar straks op terug, want ik heb op dit punt
nog een paar opmerkingen die voor de heer De Vries waarschijnlijk een antwoord
kunnen vormen.Eerst wil ik de vraag van de heer Van Dam over de rol van de inspectie
beantwoorden. Ik heb die vraag al enigszins beantwoord in mijn reactie op
de vragen van de heer De Vries. De inspectie maakt natuurlijk elk jaar het
Onderwijsjaarverslag. Ik kan mij voorstellen dat ik, na aanname van dit wetsvoorstel,
de inspectie vraag om dit in het inspectietoezicht in een of twee jaren als
speciaal aandachtspunt op te nemen, net zoals wij met veiligheid
hebben gedaan. Dat betekent dat je het daarna, na twee jaar, kunt evalueren.
Dat is dus niet twee jaar na nu. Het moet immers eerst ingevoerd zijn en dan
moeten de scholen er twee jaar ervaring mee opdoen; dan heb je iets om op
terug te kijken. Als ik de vraag van de heer Van Dam op die manier kan beantwoorden,
komen wij daar volgens mij wel uit.De heer Van Dam (PvdA):U mag mijn vraag op die manier beantwoorden, maar ik neem aan dat dit
ook een expliciete toezegging was.Minister Van der Hoeven:Natuurlijk, want anders zeg ik dat niet. Daar hoeft u zich niet ongerust
over te maken.Natuurlijk zijn er ook vragen gesteld over het geld. De vraag is eigenlijk
of er geld is om de invoering van de algemene opdracht te ondersteunen. Ik
ben het zeer met mevrouw Hamer eens dat wij spreken over een algemene opdracht
aan het onderwijs. Dit is niet voor niets opgenomen in die algemene opdracht
voor het onderwijs. Misschien moeten wij af van het idee dat elk onderdeeltje
telkens apart betaald moet worden. Wij moeten af van die potjesgeest. Dat
hebben wij ook gisteren met elkaar gewisseld. Dat betekent dat, als wij straks
gaan praten over autonomie en lumpsum, scholen uiteraard hun eigen keuzes
maken en daarbij ook precies aangeven wat zij doen en op welke manier zij
dat doen. Over de totale bekostiging van het onderwijs heb ik een bepaalde
opvatting. Zoals bekend proberen wij er telkens voor te zorgen dat er voldoende
geld naar het onderwijs gaat. Dat is echter in het algemeen. Wij moeten echt
af van het verdelen in verschillende potjes.Dat neemt niet weg dat er natuurlijk bepaald geld beschikbaar is voor
de aanjaagfunctie. Wij hebben via de Hoofdlijnenbrief SLOA en additionele
projecten per jaar ongeveer € 150.000 beschikbaar. Er zijn incidentele
middelen beschikbaar voor de ontwikkeling en het onderhoud van de website,
maar ook voor de themasite "Waarden en normen" op Kennisnet. Daarbij gaat
het om € 500.000 tot € 700.000 per jaar. Uit hetzelfde
jaarlijks beschikbare geld moeten ook betaald worden: de ontwikkeling van
een digitale keuzegids en het doen van onderzoek via het IEA – dat is
het International and Citizenship Education Study – evenals de activiteiten
in het kader van het Europese jaar van burgerschap voor het onderwijs –
dat doen wij via het Europees Platform – en kansrijke projecten.Ik wil ook nog graag een opmerking maken over dat "hoe". Op welke manier
het onderwijs het doet, is vrij. Misschien zijn er zelfs scholen die op een
gegeven moment zeggen: wij geven een halfuur les in burgerschap. Dat zou ik
niet toejuichen, maar wij laten dat wel vrij. Waarom zou ik dat niet toejuichen?
Het gaat niet alleen om kennis, maar ook om mentaliteit. Het gaat om kinderen
die leren burger te zijn in hun eigen school. Daar leren zij zich aan de regels
te houden, problemen op te lossen en dat zij met elkaar door één
deur moeten. Zij worden burger in hun eigen omgeving en vervolgens in de democratie
die Nederland kent. Daarvoor is kennis nodig. Daarom moeten wij Burgerschap2005.nl
verder ontwikkelen. Het gaat echter ook om mentaliteit. Beide zaken moeten
dan ook overeind blijven.De heer De Vries en de heer Van Dam vragen of leraren voldoende geëquipeerd
zijn op dit vlak. Op dit moment wordt met het pabo-platform overlegd over
de burgerschapsvorming binnen de opleiding.De heer Jan de Vries (CDA):De minister geeft aan dat er een budget voor de SLOA-instellingen beschikbaar
is van zo'n € 150.000 voor het ondersteunen van deze initiatieven.
Zij wijst ook op een bedrag van € 700.000 voor het instandhouden
van de website. Is die verhouding wel evenwichtig? Heeft de minister de intentie,
ook gehoord de brede behoefte in de Kamer om lokale initiatieven te steunen,
om voor de jaren 2006 en verder voldoende middelen beschikbaar te stellen?
Burgerschap en sociale integratie moeten immers nu echt vorm krijgen, via
SLOA en anderszins.Minister Van der Hoeven:Ik denk dat de ondersteuning voldoende is. Ook anderen moeten kennisnemen
van goede lokale projecten. Daarom hecht ik aan Kennisnet.nl en aan Burgerschap2005.nl.
Die bieden immers de mogelijkheid voor verspreiding. Ik vind ook het organiseren
van bijeenkomsten van belang om informatie en initiatieven te verspreiden.
Wat lokaal is, moet overigens lokaal gefinancierd worden. De keuzes moeten
lokaal worden gemaakt. Wij moeten niet in de valkuil vallen om de zaken van
bovenaf te willen regelen. Ik zie aan de heer De Vries dat hij dat ook niet
van plan is. De genoemde vijf tot zeven ton zijn op dit moment elk jaar beschikbaar.
Over de besteding van dit geld kan op een gegeven moment echter een andere
keuze worden gemaakt. Wat binnen de lokale doelstellingen hoort, kan echter
niet allemaal nationaal gefinancierd worden.De heer Jan de Vries (CDA):Wij zijn het erover eens dat het invullen van kerndoelen moet plaatsvinden
via de reguliere bekostiging. Er zijn echter lokale initiatieven die dermate
kansrijk zijn dat die goed geëxporteerd kunnen worden. De vraag is of
de beperkte middelen, € 500.000 en SLOA-ondersteuning, een afdoende
structuur bieden om deze initiatieven verder te brengen. Is de minister bereid
om ook vanaf 2006 de ondersteuning via SLOA en andere middelen te laten gelden
voor onderwijsprojecten die van onderop tot stand komen?Minister Van der Hoeven:De heer De Vries merkt terecht op dat het vormgeven en uitvoeren van de
kerndoelen een gewone taak is van het onderwijs. Dat moet vooral zo blijven.
Wij jagen slechts zaken aan, zoals op het vlak van de veiligheid. Wij kunnen
niet elk lokaal initiatief, hoe kansrijk ook, nationaal betalen. Ik ben echter
bereid om via Kennisnet en de andere website ervoor te zorgen dat de initiatieven
verspreid worden en dat men van elkaar kan leren. Scholen moeten echter zelf
keuzes maken. Ik heb reeds gezegd welk budget ik daarvoor beschikbaar heb.
Daarbinnen zal het moeten gebeuren.De heer Van der Vlies (SGP):Dan zou het nu ook duidelijk moeten zijn dat het budget doorloopt in de
jaren na 2005. Het hoeft natuurlijk niet eindeloos door te gaan. Een aanjaagfunctie
houdt een keer op. Op een gegeven moment moet het tussen de oren zitten van
iedereen die ermee te maken heeft. Voorlopig zal het toch moeten doorlopen.
Daar vroeg collega De Vries ook naar voor 2006 en mogelijk
ook nog voor 2007. Laten wij het daar voorlopig maar op houden, want dan krijgen
wij ook weer verkiezingen. Zegt u dat nu toe?Minister Van der Hoeven:Ik heb toegezegd dat er via de SLOA jaarlijks een subsidie van ongeveer € 150.000
beschikbaar is.De heer Van der Vlies (SGP):Ik hoorde u zeggen dat er op een gegeven moment ook andere afwegingen
kunnen worden gemaakt.Minister Van der Hoeven:Dat is een tweede. Daarnaast heb je die incidentele middelen: een bedrag
van € 500.000 tot € 700.000. Die middelen zijn voor een
aantal zaken beschikbaar. Ik heb net al gezegd dat daaruit activiteiten in
het kader van het European Year of Citizenship through Education worden betaald.
Dat doen wij via het Europees Platform. Dat geldt echter alleen voor 2005.
Dat geld kun je in 2006 binnen kaders voor iets anders gebruiken, want dan
is het jaar 2005 voorbij. Verder moet de digitale keuzegids ontwikkeld worden.
Dat gebeurt ook binnen het budget. Op het moment dat de digitale keuzegids
er echter is, kun je dat geld weer voor iets anders gebruiken. Dat bedoelde
ik met mijn tweede opmerking.Voorzitter. Dan zal ik nog even ingaan op een aantal losse vragen en opmerkingen.
Zo is gevraagd wanneer de Tweede Kamer wordt geïnformeerd over BIMB.
Op 22 juni is er een vervolgbijeenkomst. Na het zomerreces krijgt de
Tweede Kamer een verslag van de activiteiten die zijn ondernomen in het kader
van BIMB. Daar zit ook het verslag bij van de rondetafelgesprekken met onderwijsmensen.
Daar wordt op dit moment de laatste hand aan gelegd. Tijdens de tweede bijeenkomst
over BIMB op 22 juni wordt een algemene voortgangsrapportage neergelegd
ter informatie. Die maakt deel uit van de totaalrapportage die naar de Kamer
gaat.De heer De Vries vroeg naar de uitwerking van de canon. Ik heb de Kamer
daarover geïnformeerd op 26 mei van dit jaar. De commissie onder
leiding van prof. Van Oostrom, president van de KNAW, zal haar werkzaamheden
eind augustus, begin september starten. Op dit moment wordt de samenstelling
van de commissie verder geregeld. Daar zal de commissie ongeveer een jaar
voor nodig hebben. De werkwijze zal transparant en interactief zijn, dus daar
kunnen wij nog heel wat van verwachten.Een andere vraag was wanneer de kerndoelen definitief worden vastgesteld
en aan de Kamer worden voorgelegd. Daar hebben wij een afspraak over gemaakt.
De afspraak is dat het de normale procedures moet doorlopen en dat het na
bekrachtiging door de Koningin, maar voorafgaand aan de inwerkingtreding,
wordt voorgelegd aan de Kamers in het kader van de voorhangprocedure. Ik ga
ervan uit dat ze in de loop van het schooljaar 2005/2006 van kracht kunnen
worden.Dan is nog gevraagd of de kerndoelen aangepast moeten worden. Dat hoeft
niet. Wij hebben in een eerder overleg al een aantal wijzigingen afgesproken.
Er wordt gewezen op respect voor andere geestelijke stromingen. Er wordt direct
verwezen naar de Holocaust. Leerlingen leren de hoofdzaken van de Nederlandse
en Europese staatsinrichting en hun rol als burger daarin. Leerlingen leren
gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen, zoals aanwezig in ons
cultureel erfgoed. Zij leren aanduidingen van tijd en tijdsindelingen te hanteren.
Aan de kerndoelen hoeft dus verder niets gewijzigd te worden.In het initiatiefwetsvoorstel wordt ook ingegaan op de bestrijding van
taalachterstand. Ik heb eerder aangegeven dat het een onderdeel behoort te
zijn van het integraal onderwijsachterstandenbeleid. Ik vond het niet nodig
om de bepaling op te nemen dat het onderwijs zodanig wordt ingericht dat op
een structurele en herkenbare wijze aandacht wordt besteed aan het bestrijden
van achterstanden, in het bijzonder de beheersing van de Nederlandse taal.
Aan de andere kant zie ik er ook wel wat in. Als scholen op deze manier een
plan en een programma maken, wordt het ook toetsbaar. Dan kun je bekijken
wat het eigenlijk oplevert. Wij hebben gisteren nog gezegd dat het niet kan
dat 79% van het geld dat naar onderwijs gaat niet toetsbaar is. Ik denk dat
dit hier een bijdrage aan kan leveren. Dat is de reden dat ik daar geen bezwaar
tegen heb.Mevrouw Azough (GroenLinks):U hebt het over de algemene doelstellingen. Burgerschapsvorming was natuurlijk
altijd al een algemene taak van het onderwijs. Kinderen werden onder andere
door het onderwijs gevormd tot burgers. Wij hebben echter gezien dat het noodzakelijk
is om deze taak te benadrukken. Dan zou ik zeggen: boter bij de vis. Dat betekent
dus ook dat er in de komende jaren extra aandacht voor moet komen. Kort geformuleerd
wil ik het volgende vragen. Mij is niet helemaal duidelijk hoeveel budget
er is. Betekent dit dat uit die 5 tot 7 ton aan onderuitputting na 2005 nog
wel middelen beschikbaar zouden zijn?Minister Van der Hoeven:Nee. Het bedrag van 5 tot 7 ton wordt voor een aantal dingen ingezet die
ik zojuist heb genoemd. Het Europese jaar van burgerschap door onderwijs en
opvoeding vervalt bijvoorbeeld na 2005. Dat onderdeel van het programma wordt
dus afgesloten. Daarmee kan dan wat anders worden gedaan. Ik ben blij met
de opmerking van mevrouw Azough dat burgerschap tot de onderwijstaak behoort.
Er dient niet alleen kennis te worden overgedragen, maar ook mentaliteit.
Ook leren met elkaar om te gaan is van belang. Het is goed dat dit op deze
manier wordt benadrukt en vastgelegd, zodat iedereen daarop kan worden aangesproken
en niet alleen de scholen die dat doen.De voorzitter:Het is mij gebleken dat er behoefte is aan een derde termijn. Ik stel
voor, daartoe de gelegenheid te geven.Daartoe wordt besloten.De heer Jan de Vries (CDA):Voorzitter. Ik dank de initiatiefnemers en de regering voor hun antwoord.
Na de laatste discussie over projecten die van onderop tot stand komen en
kansrijk zijn voor verdere ontwikkeling en verspreiding, heb ik namens de
collega-woordvoerders de behoefte om de volgende motie in te dienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging, constaterende dat van scholen wordt gevraagd om actief burgerschap en
sociale integratie te bevorderen;overwegende dat het van belang is dat hiertoe initiatieven van scholen
en maatschappelijke organisaties worden ontwikkeld en verspreid;overwegende dat het deze initiatieven vaak aan middelen en mogelijkheden
daarvoor ontbreekt;verzoekt de regering, het mogelijk te maken dat kansrijke initiatieven
van scholen en maatschappelijke organisaties die bijdragen aan actief burgerschap
en sociale integratie, ook na 2005 worden ondersteund,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Jan de Vries, Lambrechts, Van
der Vlies, Slob, Azough, Van Dam en Balemans.Zij krijgt nr. 11(29666).Minister Van der Hoeven:Voorzitter. Ik begrijp datgene wat wordt gevraagd. Ik denk ook dat ik
daar positief tegenover sta. Het punt is alleen op welke manier dit wordt
gedaan. Dat kan op verschillende manieren gebeuren. Ik zal hierover in overleg
treden met het Europees Platform, dat mij ook in een aantal andere gevallen
heeft voorzien van goede adviezen. Ik kom hierop terug. Ik laat het oordeel
over deze motie dus over aan de Kamer.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, op een nader te bepalen tijdstip te stemmen.Daartoe wordt besloten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20042005-5463-5477.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl