Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van een wet inzake ondersteuning bij arbeidsinschakeling en verlening van bijstand door gemeenten (Wet werk en bijstand) (28870); - Invoering van de Wet werk en bijstand (Invoeringswet Wet werk en bijstand) (28960)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2003-2004, pag. 13-42

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

24-10-2003

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

nr. 2, pagina 13-42

07-10-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28870Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 28960Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Wet luchtvaart betreffende het veroorzaken van hinder en de compensatie van tekorten voor de LVNL (28068); - Wijziging van de Wet grensoverschrijdende betaaldiensten in verband met de uitvoering van de verordening betreffende grensoverschrijdende betalingen in euro (28650); - Wijziging van de Kadasterwet en de Organisatiewet Kadaster (aanpassing van doeleinden en taken van de Dienst voor het kadaster en de openbare registers alsmede enkele andere wijzigingen) (28748); en twee andere wetsvoorstellenPagina 13-13
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van een wet inzake ondersteuning bij arbeidsinschakeling en verlening van bijstand door gemeenten (Wet werk en bijstand) (28870); - Invoering van de Wet werk en bijstand (Invoeringswet Wet werk en bijstand) (28960)Pagina 13-42
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van een wet inzake ondersteuning bij arbeidsinschakeling en verlening van bijstand door gemeenten (Wet werk en bijstand) (28870); - Invoering van de Wet werk en bijstand (Invoeringswet Wet werk en bijstand) (28960)Pagina 43-89
Lijst van besluiten (dinsdag 7 oktober 2003)Pagina 89-90
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 7 oktober 2003)Pagina 90-91
Presentie en opening (dinsdag 7 oktober 2003)Pagina 13-13

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 150 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van een wet inzake ondersteuning bij arbeidsinschakeling en verlening
van bijstand door gemeenten (Wet werk en bijstand) (28870);Invoering van de Wet werk en bijstand (Invoeringswet Wet werk
en bijstand) (28960).De voorzitter:Omdat wij vandaag vijf maidenspeeches houden, stel ik voor dat u de desbetreffende
collega's feliciteert aan het einde van de maidenspeech van de laatste persoon.Daartoe wordt besloten.De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Driel (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Alvorens over te gaan tot een inhoudelijke en technische
behandeling van dit wetsvoorstel, wil ik nog eens kort schetsen waarover wij
het hebben. Wij hebben het over een wet waarop ongeveer 350.000 mensen een
beroep doen. Vermenigvuldigd met de gemiddelde gezinsgrootte zijn dus vele
honderdduizenden mensen afhankelijk van deze wet. Het gaat onder meer om ouderen,
ouders en kinderen, gehandicapten en chronisch zieken, die zich in veel opzichten
in een achterstandssituatie bevinden. Het zijn mensen voor wie een paar honderd
euro per jaar het verschil kan maken tussen armoede en net een beetje beter
leven, tussen je kind op een sportvereniging doen en dat niet kunnen doen,
tussen een cadeautje meenemen naar een verjaardag of daar geen geld voor hebben,
tussen volwaardig deelnemen aan de samenleving of naar je eigen gevoel buiten
die samenleving staan.Deze honderdduizenden mensen moeten wij voor ogen houden wanneer wij over
mensen in de bijstand en over de Wet werk en bijstand spreken. Het zijn mensen
voor wie wij moeten opkomen, die wij moeten begeleiden en helpen, maar die
wij vooral in staat moeten stellen om volwaardig en volledig deel te nemen
aan onze samenleving, die ook hun samenleving is. Mijn fractie kijkt primair
vanuit dit oogpunt naar dit wetsvoorstel. Tegelijkertijd is gekeken naar aspecten
van decentralisatie, naar de risico's voor de gemeenten, naar de positie van
cliënten en naar de uitvoerbaarheid.In dit wetsvoorstel wordt de decentrale lijn doorgetrokken die ook in
de huidige wet is terug te vinden. Daaruit spreekt vertrouwen in de gemeenten,
een vertrouwen dat mijn fractie deelt. Niettemin leven er in mijn fractie
vragen over de onvoorwaardelijke uitbesteding van de sanctietarifering. Gemeenten
mogen nu immers zelf een verordening maken waarin wordt vastgesteld of een
overtreding tegemoet wordt getreden met een strafkorting van 10%, 20% of zelfs
nog meer. De bovengrens ligt in het begrip disproportionaliteit. Mijn fractie
heeft de staatssecretaris gevraagd hoe dit systeem zich verhoudt met het EVRM,
dat immers ieder verschil in behandeling inzake de toekenning van uitkeringen
verbiedt als daarvoor geen goede grond bestaat. Als ik hem goed begrijp, zegt
hij dat er niets aan de hand is zolang de gelijke tarifering binnen de gemeenten
is gewaarborgd. Ziet de regering het niet als een probleem wanneer in de ene
gemeente veel zwaarder wordt gesanctioneerd dan in de andere? Hopelijk kan
de staatssecretaris mijn fractie op dit punt geruststellen. Wil hij nadenken
over een evaluatie na anderhalf jaar, zodat wij kunnen zien hoe een en ander
zich ontwikkelt?Mijn fractie kan zich dus goed vinden in de decentrale opzet van dit wetsvoorstel,
omdat zij vindt dat de gemeenten met hun eigen beleidsregels beter in staat
zijn om de wet uit te voeren. Deze decentrale opzet zal in bijna alle gevallen
tot een meer menselijke en sociale uitvoering leiden. Ongetwijfeld zal er
hier en daar sprake zijn van een hardere opstelling. Als dat nodig is, heeft
mijn fractie daartegen geen enkel bezwaar. Deze decentralisatie is op een
aantal punten onvoldoende doorgezet en is halverwege blijven steken, terwijl
de risico's ten volle bij de gemeente komen te rusten. Deze risico's zijn
zo groot dat de staatssecretaris het zelfs voor mogelijk houdt dat gemeenten
hierdoor in aanmerking komen voor de artikel 12-procedure.De tekortschietende decentralisatie in het wetsvoorstel blijkt bijvoorbeeld
uit het verplicht aanbesteden van reïntegratie. Waarom moet de reïntegratie
voor 80% worden aanbesteed als de gemeente het risico van slechte reïntegratie
zelf draagt? De PvdA-fractie vindt dit inconsequent. Het is alleen te begrijpen
als je de argumentatie leest in de beantwoording van de schriftelijke inbreng.
Die beantwoording is op dit punt vooral ideologisch. Er staat dat het uitgangspunt
dat de uitvoering van taken met betrekking tot de reïntegratie van werkzoekenden
en arbeidsgehandicapten zo veel mogelijk dient plaats te vinden in het private
domein, de uitkomst is van jarenlange discussies tussen kabinet en parlement
over de scheiding van publieke taken en verantwoordelijkheden. Met dit ideologische
argument wordt veel goed werk op het gebied van reïntegratie afgebroken
en wordt afbreuk gedaan aan de verantwoordelijkheden van de gemeenten. Het
is ook nog eens onpraktisch; het draagt niet bij aan de uitvoerbaarheid. Het
kan zelfs de reïntegratie belemmeren en een stevige aanpak van een cliënt
die werk of opleiding weigert, vertragen. Een reïntegratiebedrijf mag
immers geen maatregelen nemen indien een cliënt onwillig is. Een onderdeel
van de gemeente dat zelf de reïntegratie doet, mag dat wel. Iedereen
uit de praktijk weet dat lik-op-stuk in die situaties absoluut het beste werkt.
De hulpconstructies die op dit punt worden gemaakt, zijn omslachtig, traag
en bureaucratisch; niet iets waarvoor dit wetsvoorstel staat. De wet moest
immers juist minder regels gaan bevatten. De PvdA-fractie is van mening dat
de les over privatisering als ideologie wel is geleerd.Het verbod op het verstrekken van categoriale bijstand onder 65 jaar is
strijdig met het decentrale karakter van het wetsvoorstel. Dat is des te schrijnender
omdat hiermee een praktische uitvoering om chronisch zieken, gehandicapten
en eventueel andere groepen te helpen, niet meer mogelijk is. Het verstrekken
van categoriale bijstand wordt al te snel als inkomenspolitiek bestempeld.
Het gaat hier volgens de staatssecretaris om een relatief kleine categorie
en een relatief klein bedrag. De administratieve rompslomp die hieruit voortvloeit,
staat bovendien haaks op de "regelarme" wet die de staatssecretaris zegt te
willen invoeren.Een punt dat ons stoort is de regeling op het gebied van de langdurigheidstoeslag.
Deze regeling straalt een ouderwetse regelzucht uit die niet past bij de decentrale
gedachtegang van dit wetsvoorstel. De langdurigheidstoeslag is nodig omdat
de bijstanduitkering kennelijk tekortschiet voor mensen die langdurig zijn
aangewezen op bijstand. Waarom zou iemand die drie of vier jaar in de bijstand
zit en zich controleerbaar heeft inspannen om werk te vinden, hiervoor niet
in aanmerking kunnen komen? Zelfs kennelijke hardheid mag geen rol spelen,
zegt de staatssecretaris in zijn antwoord. Dat vinden wij wel heel hard.Een laatste punt betreft het regresrecht. Met de nieuwe WAO in aantocht
en een kortere uitkerings duur van de WW in zicht, zou het niet
verkeerd zijn om de gemeenten het recht op regres op private en natuurlijke
personen te geven. De staatssecretaris wijst dit af omdat het tot een ingewikkelde
uitvoering leidt. Mogen de gemeenten dat misschien zelf uitmaken? Het gaat
in ons verzoek om een kan-bepaling. Het zijn toch de gemeenten die de financiële
risico's lopen?Dat brengt mij op het thema van de risico's die voor de gemeenten aan
dit wetsvoorstel kleven. Mijn fractie hecht sterk aan het beperken van deze
risico's, want de risico's die gemeenten lopen, zullen voor een deel doorwerken
naar de bijstandscliënten. Om te beginnen is het verdeelmodel gewoon
niet goed genoeg, dat heeft de staatssecretaris ook met zoveel woorden toegegeven.
Hij heeft gezegd dat het model zal worden herijkt, maar dat het voorlopig
wel wordt ingevoerd, hoe matig het ook is. De staatssecretaris kan dan ook
niet garanderen dat een van de benadeelde gemeenten niet in de artikel 12-procedure
terechtkomt.De risico's zijn echter veel groter, omdat de gemeenten zowel aan de voorkant
als aan de achterkant veel minder greep op de situatie hebben dan op basis
van de risico's wenselijk is. Over de achterkant, namelijk de uitstroom en
de reïntegratie, heb ik al het een en ander gezegd. Aan de voorkant doet
het CWI de intake. Als dat slecht gebeurt en de cliënt niet wordt gestimuleerd
om aan het werk te gaan, is de gemeente de klos. Het gaat mijn fractie niet
om de situaties waarin het CWI er niet in slaagt om mensen aan het werk te
helpen, maar om de situaties waarin het CWI aantoonbaar niets doet. In dat
geval is een instelling van de rijksoverheid laakbaar bezig en draagt de gemeente
de risico's. Hetzelfde geldt als de UWV niets heeft ondernomen om cliënten
in de WW weer aan het werk te krijgen.De staatssecretaris schrijft doodleuk dat de samenwerking is gebaseerd
op vertrouwen. Hij spreekt over "goed overleg", maar daarbij is het wel duidelijk
wie de rekening betaalt als het overleg niet goed is. Dat komt dus neer op
een overleg met de kalkoen over het kerstdiner. Zegt de staatssecretaris dit
alles met de pet op van iemand die kan worden aangesproken als het slecht
loopt bij CWI of UWV? De staatssecretaris vindt een onderzoek naar dubbele intake niet nodig.
Ik kan wel bedenken waarom niet: wellicht weet hij dat dubbele intake op dit
moment in driekwart van de gevallen voorkomt. Voor de 30 grote gemeenten komt
er nog het risico bij dat de komende jaren verder op het werkdeel wordt bezuinigd
ten gunste van de iets kleinere gemeenten. Het kabinet acht dit gerechtvaardigd.
Mijn fractie is van mening dat de kleinere gemeenten een rechtmatig aandeel
moeten hebben, maar dat dit niet ten koste mag gaan van de 30 grote gemeenten.
Werk is bij uitstek een middel om integratie te bevorderen. De integratieproblematiek
speelt vooral, maar overigens niet uitsluitend, in de grote gemeenten. Minder
inkrimpen is volgens mijn fractie dus geboden.Een ander risico is dat er door de korte invoeringstermijn in het eerste
jaar nog tekortkomingen zullen zijn. Mijn fractie heeft moeite met het antwoord
van de staatssecretaris dat alle verordeningen tegelijkertijd moeten worden
ingevoerd. De argumenten om dat te doen, zijn ons inziens niet sterk. Mijn
fractie pleit ervoor om de invoeringstermijn los te koppelen, als de invoering
maar in 2004 gebeurt. Wij zijn overigens blij met de toezegging van de staatssecretaris
dat de aanloopproblemen worden meegewogen. Dat zal de gemeenten die de termijn
als bijna onmogelijk beschouwen, enigszins geruststellen.Het invoerbedrag is een fooi, die niet in verhouding staat tot de implementatiekosten.
Wil de staatssecretaris toezeggen dat er ruimer wordt gefinancierd, zelfs
als het bedrag misschien later moet worden verrekend? Afgelopen weekeinde
heeft Divosa een rapport uitgebracht waarin melding wordt gemaakt van een
bedrag van 90 mln euro. Ik vind het heel moeilijk om te controleren in hoeverre
dit klopt. Er heeft een steekproef plaatsgevonden in een aantal gemeenten.
Dat 15 mln euro te weinig is, staat voor mijn fractie echter voorop. Het is
onbegrijpelijk dat op voorhand een fikse korting wordt ingevoerd zonder dat
aannemelijk wordt gemaakt dat in het eerste jaar efficiencyvoordelen worden
behaald. Juist zo'n eerste jaar kost meer dan het opbrengt.Er is nog een risico op het vlak van de uitvoering, dat betrekking heeft
op terugvorderen. Het is een technisch punt, maar het moet toch worden gezegd.
Wil de staatssecretaris op dit punt helderheid bieden, zodat zeker is dat
de uitvoering van terugvordering niet ingewikkelder wordt dan in de huidige
situatie het geval is? In artikel 14f, tweede lid, van de Algemene bijstandswet
is geregeld dat het besluit waarop een boete is opgelegd, ten uitvoer wordt
gelegd door verrekening van die uitkering. In artikel 87 van de Algemene bijstandswet
is geregeld dat artikel 14f van overeenkomstige toepassing is op het besluit
van terugvordering. Heeft het negatieve consequenties voor de gemeenten als
onder de Wwb kan worden teruggevorderd? Kan de gemeente zonder het oude artikel
14f, tweede lid, het aflossingsbedrag van het terugvorderingsbesluit meteen
inhouden of verrekenen bij uitbetaling van de maandelijkse uitkering? Het
geheel van risico's overziend, zou mijn fractie graag een echte reactie van
de staatssecretaris horen op de uitspraak van de VNG dat invoering per 1 januari
onwerkbaar is.Een belangrijk thema is het meer verplichtend karakter van de Wwb. De
PvdA-fractie kan zich hier goed in vinden, maar er staat te weinig tegenover.
De korting op de bijzondere bijstand van 150 mln euro heeft onze instemming
zeker niet. Mijn fractie ziet dit als een eerste stap in de richting van veel
te grote bezuinigingen die worden opgelegd aan de mensen met de zwakste schouders.
Er staan ook te weinig rechten voor cliënten tegenover. De staatssecretaris
is duidelijk niet bereid om, ondanks onze teleurstelling, op dit punt meer
in de wet te regelen. Dat komt óf omdat hij decentralisatie op dit
punt klaarblijkelijk een hoger goed vindt, óf omdat hij het overbodig
vindt. Mijn fractie vraagt de staatssecretaris om een aantal dingen uit te
dragen in de vorm van "beleidsvorming by speech". Het zou mooi zijn als hij
dat samen met de VNG deed, zodat hij uitdraagt dat hij rechten en de uitbreiding
van rechten stimuleert. De Partij van de Arbeid-fractie denkt dan aan het
recht op budgetbeheer voor de cliënten die dat echt zelf niet kunnen;
niet een mogelijkheid, niet een wenselijkheid, maar echt een recht. Bemoeizorg
kan heel goed zijn, is ons standpunt. De Partij van de Arbeid denkt ook aan
het extern klachtrecht zolang dit nog niet wettelijk is geregeld,
en het kan nog wel een jaar of langer duren voordat dit wel het geval is.Op het gebied van tevredenheidonderzoek stelt het kabinet dat de Wwb het
kwaliteitsbewustzijn van de gemeenten zal versterken. Kan de staatssecretaris
op het gebied van het tevredenheidonderzoek niet een wat krachtiger, normerender
uitspraak doen en zo ook met betrekking tot aard en inzicht in de bezwaarschriften
in een gemeente? Zo'n gegeven hoort toch algemeen bekend te zijn en zegt toch
ook iets over de kwaliteit van de uitvoering? Ik ken heel wat gemeenten waarin
het in de uitvoering in het primaire proces redelijk loopt, maar waarin in
het secundaire proces wel enige ruimte voor verbetering is. Ons inziens zou
in elke gemeente sprake moeten zijn van cliëntenparticipatie die door
de gemeente financieel zou moeten worden ondersteund. Kan de staatssecretaris
deze gedachte verder uitdragen?Wat de positie van de cliënten betreft, de staatssecretaris is er
geen voorstander van dat de werkgever onder ede wordt gehoord in die gevallen
waarin de werkgever informatie verstrekt die diametraal staat op die van de
bijstandaanvrager. Ik heb in mijn eigen praktijk als directeur van de sociale
dienst meegemaakt dat dit een zeer lastige positie is. Gezien het feit dat
de cliënt de zwakste partij is, ga ik ervan uit dat de staatssecretaris
met mij van mening is dat bij tegenstrijdige verklaringen die niet snel door
te prikken zijn, de gemeente geacht wordt de bijstandaanvrager te geloven.
Ik kan de noodzaak daartoe illustreren aan de hand van een voorbeeld uit mijn
eigen praktijk. Iemand kreeg tot twee keer toe telefonisch van zijn baas te
horen dat hij niet hoefde te verschijnen op zijn werk en vond de derde dag
een aangetekende brief met ontslag op staande voet, omdat hij niet was verschenen.
Wie moet je in zo'n geval geloven? In dat soort gevallen meen ik dat wij de
cliënt maar moeten geloven. Het schoonmaakbedrijf waarom het in dit geval ging,
had waarschijnlijk te veel mensen.De Partij van de Arbeid-fractie vindt voorts dat er in voorkomende gevallen
een recht op een voorziening of reïntegratie moet zijn. De argumentatie
dat er niet is gekozen voor recht op voorzieningen, omdat niet iedere cliënt
een voorziening nodig heeft en dat recht op reïntegratie een resultaatverplichting
met zich brengt, overtuigt mijn fractie niet. Immers, als er naar het oordeel
van de gemeente geen voorziening nodig is, kan die worden afgewezen en kan
de aanvraag via bezwaar en beroep worden getoetst. Hetzelfde geldt voor reïntegratie.
De argumentatie is des te merkwaardiger gezien het feit dat het kabinet de
nadruk legt op het principe: iedereen moet meedoen.Dat brengt mij bij het opleggen van arbeidsverplichting aan alleenstaande
ouders. Mijn fractie acht het antwoord van de staatssecretaris daarover onvoldoende.
Mijn fractie onderschrijft het principe dat voor alle cliënten naar economische
zelfstandigheid moet worden gestreefd, maar als een alleenstaande ouder werk
of opleiding gemotiveerd niet kan combineren met het opvoeden, dan acht mijn
fractie opschorting of tijdelijke ontheffing van de verplichting tot werkaanvaarding
of tot het gaan studeren aanvaardbaar. Die alleenstaande ouder staat er tenslotte
alleen voor en in de ogen van mijn fractie heeft de opvoeding in die gevallen
prioriteit. Als iemand het echt niet kan combineren, omdat het organisatievermogen
van betrokkene tekortschiet om al die ingewikkelde dingen te combineren, dan
zeggen wij: opvoeden gaat voor.Wat de positie van de ouderen in de Wwb betreft, is mijn vraag: mag mijn
fractie de antwoorden van de staatssecretaris met betrekking tot mensen van
57,5 jaar en ouder en de sollicitatieplicht zo interpreteren, dat er ontheffing
komt als de betrokkene redelijkerwijs geen kans meer heeft op de arbeidsmarkt
en hij bereid is, actief te zijn in het kader van de sociale activering?Samenvattend, mijn fractie kan zich vinden in de twee hoofdlijnen van
dit wetsontwerp, de meer decentrale opzet en het verplichtend karakter. Grote
moeite heeft mijn fractie met het feit dat de decentralisatie op het punt
van reïntegratie, categoriale bijstand en langdurigheidtoeslag onvoldoende
is doorgezet. Daarnaast zijn de risico's voor de gemeenten groot. De korte
termijn van invoering maken die risico's nog groter. Ook heeft mijn fractie
grote moeite met het weinig moderne karakter van het wetsontwerp op het gebied
van rechten van de cliënten. Heel veel moeite heeft mijn fractie met
het feit dat bijzondere bijstand veel moeilijker bereikbaar zal zijn voor
de zwakkeren in de samenleving, mensen met weinig bureaucratische vaardigheden.
Bovenal heeft mijn fractie moeite met de op dit punt doorgevoerde bezuiniging
van 150 mln. Ons definitieve oordeel is vooral afhankelijk van de reactie
van de staatssecretaris.Het is voor mij de eerste keer op dit spreekgestoelte. Ik wil mijn betoog
afronden met een gedicht van Gerrit Achterberg, opgedragen aan dominee Buskes,
een man aan wie ik in mijn jeugd veel motivatie en inspiratie ontleende. Het
gedicht luidt: "De werkster"Zij kent de onderkant van
kast en ledikant,ruw houten planken en vergeten kieren,want zij behoort al kruipend tot de dieren,die voortbewegen op hun
voet en hand,Zij heeft zich zelve aan de vloer verpand,om deze voor de voeten te versierenvan dichters, predikanten, kruidenieren,want er is onderscheid naar rang en stand.God zal haar eenmaal
op zijn bodem vinden,gaande gouden straten naar Zijn troon,al slaande met de stoffer op het blik.Symbolen worden tot cymbalen
in de uredes doods – en zie, haar loon, haar lot ten hoon,zijn daar de dominee, de bakker en de frik.De voorzitter:Mijnheer Van Driel, ook al voerde u zojuist voor de eerste keer het woord
in deze Kamer, de politiek en het openbaar bestuur zijn voor u geen onbekende
terreinen. U hebt daarmee al veel ervaring opgedaan. Dit zowel in diverse
functies binnen de Partij van de Arbeid, meer recentelijk nog als lid van
de selectiecommissie voor de kandidatenlijst voor de Tweede-Kamerverkiezingen
vorig jaar en als lid van de commissie die zich boog over de verkiezingsuitslag
van 2002, alsook in uw vroegere functies van directeur sociale dienst en directeur
stadsbeheer van de gemeente Den Haag. U gaf in een interview in de Haagsche Courant in juli jongstleden al aan
dat uw deskundigheid in deze zittingsperiode bij een aantal belangrijke politieke
thema's van pas zou komen. Echter, dat u die specifieke kennis van sociale
zekerheid, en trouwens ook van pensioenen, eveneens opgedaan in uw huidige
functie van voorzitter van de directieraad van Loyalis, al bij uw eerste optreden
in de Kamer zo gericht zou kunnen gebruiken bij de behandeling van een zo
belangrijk wetsvoorstel, dat had u waarschijnlijk ook niet vermoed.Weliswaar hield u vandaag uw maidenspeech in onze vergaderzaal, het is
ook niet de eerste keer dat u als senator het openbare debat zoekt. Dat blijkt
al uit een ingezonden artikel van u in de Haagsche Courant medio augustus
over de nieuwe Europese grondwet en de wenselijkheid van een referendum daarover.
Ik wens de Kamer graag toe dat u zo actief blijft.Gefeliciteerd met uw optreden vandaag. Succes met uw verdere werkzaamheden
hier in dit huis en alvast mijn persoonlijke felicitaties.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Allereerst feliciteer ik collega Van Driel graag met zijn maidenspeech,
en op voorhand de andere vier collega's die vandaag hun maidenspeech houden.
Het kostte mij af en toe moeite om niet met een kritische vraag het betoog
te onderbreken. De heer Van Driel had het geluk dat in een maidenspeech niet
mag worden geïnterrumpeerd, maar wij hebben ook nog een tweede termijn.Mevrouw de voorzitter. Met de behandeling van de voorliggende wetsvoorstellen
wordt tevens de Algemene bijstandswet, waarmee de naam van Marga Klompé
onlosmakelijk is verbonden, ten grave gedragen. De CDA-fractie betreurt dit
vooral ook, omdat het niet noodzakelijk was. Immers, ook in de nu bijna veertig
jaar oude wet was en is uitgangspunt, dat iedereen allereerst zelf verantwoordelijk
is voor de voorziening in zijn of haar bestaan. Bijstandsvoorziening mocht
en mag het besef van eigen verantwoordelijkheid niet ondermijnen. Weliswaar
ging alle aandacht in die jaren uit naar de overgang van de Armenwet 1912
naar de Algemene bijstandswet, waarin werd vastgelegd dat het verlenen van
financiële bijstand een overheidstaak is en dat ieder mens recht heeft
op een menswaardig bestaan, van genade naar recht ofwel van formele gunst
naar wettelijk recht. Er zou niet alleen sprake zijn van een rechtsplicht
tot het verlenen van bijstand, maar de Abw ging ook nadrukkelijk uit van "maatwerk".
De te verlenen bijstand moest volgens artikel 1, lid 2, niet alleen zijn afgestemd
op de individuele omstandigheden, maar tevens volgens lid 3 op het zogeheten
"noodzakelijkheidscriterium". Het begrip noodzakelijke kosten werd hiermede
geïntroduceerd, zodat er in ieder geval sprake zou kunnen zijn van toereikende
bijstand. Toereikende bijstand die uiteraard in 2003 weer anders kan zijn
dan in 1965. De eigen verantwoordelijkheid werd expliciet vastgelegd in artikel
3, waar werd gesproken over voorwaarden die strekken tot inschakeling van
de betrokkene in arbeid, tenzij "redenen van medische, sociale of andere aard
zich daartegen verzetten".Tijdens haar verdediging heeft de toenmalige minister juist vanwege het
beleven van deze eigen verantwoordelijkheid, het sociaal recht op bijstand
op dat moment nog afgewezen; later werd dit in de Grondwet opgenomen. Zij
heeft de plicht van de overheid overigens ook verdedigd tegenover enkele van
mijn partijgenoten – Aantjes en Meulink – die vonden dat hier
een primaire taak aan de overheid werd toegekend, waar sprake zou moeten zijn
van een subsidiaire. Het is goed om eveneens vast te stellen, dat de Abw van
1965 ook wel terdege uitging van sancties. Werden de in de Abw vastgelegde
voorwaarden niet nagekomen, dan zou vermindering of beëindiging van de
bijstand plaatsvinden. Ook stonden de decentrale beleidsverantwoordelijkheid
en uitvoering centraal. Door haar rechtskarakter ging de Abw als sluitstuk
ook deel uitmaken van het stelsel van sociale zekerheid. Dit in tegenstelling
tot de Armenwet, die altijd als een aparte voorziening was aangemerkt, behorend
tot de wereld van liefdadigheid en maatschappelijk hulpbetoon.Marga Klompé was met deze wet in alle opzichten haar tijd vooruit.
Bijna 40 jaren later zeggen we het in eigentijdse bewoordingen nauwelijks
anders. De staatssecretaris zal dan ook begrijpen dat de naamswijziging voor
de CDA-fractie niet nodig was geweest. Trouwens de staatssecretaris erkent
dit in feite ook in de memorie van antwoord met even zo vele woorden. Werk
boven inkomen in combinatie met het recht op vrijwaring van armoede.Uiteraard heeft de Abw in de tijd de nodige wijzigingen ondergaan, ten
goede, soms ook ten kwade. De landelijke normering is indertijd voortgekomen
uit, vanuit de bijstandsgerechtigden gezien, positieve overwegingen, toen
het noodzakelijk bleek de gemeenten, die relatief lage uitkeringen verstrekten,
tot verhoging aan te zetten. Dat was al in juni 1968. Enkele jaren later volgde
een meer structurele wijziging met mede als achtergrond de samenhang tussen
bijstandsverlening en sociaal zekerheidsbeleid, namelijk een centralisatie
op een aantal belangrijke punten. Ik noem de landelijke normering, maar ook
de draagkrachtcriteria.Natuurlijk kwam hiertegen verzet met name met betrekking tot de complementaire
functie van de Abw, de bodem-plafond-verhouding en het niet mogen ondersneeuwen
van de individualisering binnen de Abw. Zou bijvoorbeeld in individuele gevallen
nog optimale hulp kunnen worden geleverd?In de loop der jaren is gaandeweg een uitgedijd, verfijnd normenstelsel
tot stand gekomen dat niet alleen in de noodzakelijke kosten van het bestaan
voorzag, maar ook de bijzondere bestaanskosten betrof. Hiernaast was gebleken
dat zich een ontwikkeling had ingezet die ver buiten de oorspronkelijke bedoelingen
lag. Dit mede als gevolg van de herziening van de echtscheidingswetgeving
in 1971. De Abw werd voor honderdduizenden mensen geen tijdelijke voorziening,
maar een primaire bestaansvoorziening. In de negentiger jaren dacht de toenmalige
minister Melkert dit te kunnen ondervangen door het vergroten van de gemeentelijke
verantwoordelijkheid en een regeling die de uitstroom naar een zelfstandige
bestaansvoorziening zou kunnen bevorderen. 50% langer dan drie jaar in de
bijstand en 10% langer dan tien jaar, dat zou niet langer meer kunnen en mogen.
Evenals bij de sociale verzekeringen zou de activerende rol van de gemeenten
dus centraal komen te staan.In de memorie van toelichting bij het toenmalige wetsvoorstel Herinrichting
van de Algemene bijstandswet werd uitvoerig ingegaan op het nieuwe
evenwicht dat tussen de verdeling van de verantwoordelijkheden van rijksoverheid
en gemeenten moest worden gevonden, tussen centraal en decentraal, maar ook
tussen rechten en plichten van de bijstandsgerechtigden. De minister richtte
hiertoe ook zijn pijlen op het tegengaan van de omvangrijk geachte fraude
met de bijstand. Alles zou moeten worden gericht op terugdringing van het
verschijnsel van de langdurige bijstandsafhankelijkheid door inhoud te geven
aan een activerend beleid. Ook toen werd dit met vele mooie volzinnen beschreven,
samengevat in de zinsnede: "Gegeven de situatie wordt thans een algehele herinrichting
van de regelgeving aangaande bijstand voorgesteld, leidend tot een vereenvoudigd
samenstel van regels met een heldere structuur."Overigens werd toen de decentralisatie van de bijstand voor bijzondere
bestaanskosten (Staatsblad 1991, 337) als eerste fase van vereenvoudiging
van regelgeving en de versterking van het decentrale karakter van de geheel
herziene Abw gezien. Met de herziening van 1996 werd dus een evenwicht nagestreefd
tussen rechtszekerheid en rechtsgelijkheid enerzijds en gemeentelijke beleidsruimte
om afstemming van de bijstand in het individuele geval mogelijk te maken anderzijds.
De conclusie was dan ook: "dat het decentrale aspect een voorwaarde vormt
voor een adequate uitvoering van de Abw, terwijl anderzijds de beschermende
functie van de wet grenzen stelt aan de mate waarin kan worden gedecentraliseerd".
Deze wetsgeschiedenis haalt de CDA-fractie niet alleen op vanwege de kritiek
in de vakpers over het ontbreken tijdens de behandeling in de Tweede Kamer
van een discussie over de samenhang met het verleden, maar vooral omdat zich
de vraag opdringt wat er met deze herziene Abw in feite nu is misgegaan dat
er na 8 jaar weer een zo ingrijpende wetswijziging noodzakelijk is. Er was
in 1995 immers brede politieke instemming met de doelstellingen van de herinrichting:
verbetering van de activerende werking, sterke vermindering van de fraude,
versterking van de verantwoordelijkheid van de gemeenten en vereenvoudiging
van de regelgeving. Onze fractie heeft zich echter op 11 april 1995 in deze Kamer op voorhand
wel de vraag gesteld of de hiertoe in te zetten instrumenten wel voldoende
waren of dat deze zich tegen zichzelf zouden kunnen keren? Daarom toch de
lastige maar noodzakelijke vraag, wat is er misgegaan dat deze ingrijpende
wetswijziging rechtvaardigt.Uit de antwoorden op deze vraag, zullen we toch de les voor de toekomst
moeten leren, ook over de noodzaak en inhoud van deze wetsvoorstellen. Begrijpt
de CDA-fractie de staatssecretaris goed, dan heeft de herziene Abw vooral
gefaald op het punt van de verhouding centraal-decentraal. De verantwoordelijkheid
van de gemeenten is toch nog te veel beknot door de regelgeving van de rijksoverheid
die het de gemeenten niet mogelijk heeft gemaakt tot een werkelijk activerend
beleid te komen. De staatssecretaris gebruikt in dit kader sterke termen als
georganiseerd wantrouwen en gemeentelijke uitvoering, die in haar creativiteit
en deskundigheid is opgesloten in knellende banden. In de schriftelijke inbreng
heeft de CDA-fractie gesteld de noodzaak van verdergaande decentralisatie
niet beter te kunnen verwoorden. Een staatssecretaris die zich echter zo duidelijk
weet uit te drukken, heeft dan wel de verplichting consequent te blijven in
zijn uitspraken, ook in de wetgeving. Decentralisatie vergt dan de kunst van
het loslaten. Uit de voorliggende wetsvoorstellen blijkt, dat de staatssecretaris
deze kunst nog niet over de gehele linie meester is en daardoor tot inconsistent
beleid komt. Dat nu kunnen wij niet gedogen.Alvorens hierop in te gaan, eerst nog de vraag of vanuit de doelstellingen
van de wet en gelet op het feit dat de gemeenten de wet in medebewind uitvoeren,
een zo vergaande decentralisatie als nu beoogd de meest geëigende oplossing
is? Zeker ook gelet op de wijze waarop de gemeenten zich van hun taak hebben
gekweten. Sedert de commissie Van der Zwan een aantal jaren geleden haar vernietigende
rapport over de uitvoering van de bijstandswet publiceerde, is er veel ten
goede veranderd. De Inspectie Werk en Inkomen constateerde echter in "De uitvoering
van de Algemene bijstandswet door gemeenten in 2001" nog wel de nodige tekortkomingen.
Bij eenderde van de toen nog 504 gemeenten in Nederland was er in de tweede
helft van 2001 sprake van tekortkomingen in de uitvoering van de Abw. Bij
vier gemeenten was de kwaliteit van de uitvoering zelfs zorgwekkend. Deze
gemeenten heb ik, zonder ze te noemen, op mijn netvlies.Daartegenover staan ook andere geluiden, vooral over de invulling van
de primaire doelstelling. Het is namelijk 2,5 jaar geleden dat het voor-vorige
kabinet op basis van de evaluatieresultaten van de huidige wet zich positief
over de mogelijkheden en de werking van de herziene Abw heeft uitgelaten.
Het belangrijkste doel – de opzet van de Abw om meer accent te leggen
op activering – werd geslaagd genoemd. Onlangs, nog geen twee maanden
geleden, bracht ook het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een
onderzoek uit over de daling van het aantal bijstandsgerechtigden in de periode
1996-2000 als verbijzondering van de resultaten van het rapport van het Sociaal
en cultureel planbureau. Meer concreet, op basis van de gegevens van 50 grote
gemeenten in de periode 1998-2000, is gebleken dat de daling van het aantal
Abw-uitkeringen voor 55% kan worden verklaard door de inzet van scholing en
gesubsidieerde arbeid en voor 45% door de economische groei. Kortom, om die
reden lijkt de CDA-fractie deze ingrijpende wetswijziging niet direct noodzakelijk.
Blijven over de ontoereikende verantwoordelijkheidsverdeling en de vele, vele
regels.De winst moet dus worden bereikt, zoals ook het voor-vorige kabinet constateerde,
door een meer effectieve en efficiënte uitvoering door een meer adequate
verdeling van verantwoordelijkheden tussen rijksoverheid en gemeenten, met
minder regelgeving. Dat is uitermate moeilijk, zoals ook bleek bij het bespreken
van een nieuwe opzet voor de toekomstige evaluatie in de Tweede Kamer. Er
kwamen weer vragen om méér registratie. Met andere woorden,
de kunst van het loslaten zal ook tussen de oren van het parlement, ook van
de Eerste Kamer, moeten komen. Om met Divosa te spreken: de uitvoering moet
zich nu nog te veel richten op de rechtmatigheid, terwijl de Wet werk en bijstand
de aandacht verplaatst naar het werkelijke doel van de bijstand. En, zo voeg
ik er aan toe, dat kan ook de tekortkomingen in de uitvoering
voorkomen.Alvorens de consequenties van een dreigende inconsistente verdeling van
de verantwoordelijkheden aan de orde te stellen, maak ik allereerst nog de
opmerking, dat de CDA-fractie erkentelijk is voor de bijzonder snelle beantwoording
van de gestelde vragen. Helaas heeft de CDA-fractie ook moeten constateren,
dat met deze beantwoording de staatssecretaris soms wel heel kort door de
bocht is gegaan, ja, soms zelfs eruit is gevlogen. De staatssecretaris zal
zich dan ook nog bijzonder moeten inspannen om de CDA-fractie van inhoud en
noodzaak van deze wetsvoorstellen te overtuigen. Zonder de nodige toezeggingen
zal dat niet gaan.Ik kom te spreken over de uit- en aanbestedingen in het kader van de decentralisatie.
Terug naar de gemeentelijke beleidsvrijheid met volledige financiële
verantwoordelijkheid als prikkel én zeer beperkte regelgeving door
de rijksoverheid. Bestendig uitgangspunt van de wetgever is vanaf 1965 tot
heden dat de overheidsinstantie die het dichtst bij de burgers staat, dat
wil zeggen de gemeente, de bijstandswet uitvoert.Het is uitsluitend de onjuiste verantwoordelijkheidsverdeling tot dusverre,
die tevens gepaard ging met een overmaat aan regelgeving, die het de gemeenten
in feite onmogelijk heeft gemaakt tot een werkelijk activerend beleid en tot
"maatwerk" te komen. Dat nu is de legitimatie voor de Wet werk en bijstand.
De effectiviteit, die met de wetsvoorstellen wordt beoogd, moet dan wel kunnen
worden geoptimaliseerd. Minder (controle)voorschriften en verantwoordingslasten
maar ook een regelvrij reïntegratiebudget behoren hier dan ook onlosmakelijk
bij. De staatssecretaris heeft zich dit terdege gerealiseerd. Het is verheugend
dit nu in een vergaande terugdringing van de regelgeving te zien neergelegd.
Hulde! Ook tijdens het debat in de Tweede Kamer heeft de staatssecretaris
zich verweerd tegen voorstellen die de gemeentelijke beleidsvrijheid opnieuw
aan banden zouden leggen.Een duidelijk voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld ook de sluitende aanpak.
Toegegeven, ook de CDA-fractie in deze Kamer heeft zich afgevraagd of de sluitende
aanpak niet in de wet had moeten worden vastgelegd. Maatwerk voor iedere cliënt
vereist metterdaad een sluitende aanpak, niet alleen voor jongeren, maar over
de gehele linie. Dwingende oplegging van de sluitende aanpak zou echter in
strijd zijn met de systematiek van de wet, zo betoogde de staatssecretaris.
Slechts op basis van wederzijdse afspraken, neergelegd in convenanten, kan
van rijkswege de sluitende aanpak worden onderstreept. De CDA-fractie erkent
de juistheid van dit standpunt.Ook het persoonlijk reïntegratiebudget zal om diezelfde reden niet
dwingend worden voorgeschreven. De gemeenten hebben wel de volledige vrijheid
het persoonlijk reïntegratiebudget in te zetten. De doorbraak –
ook de minister stemt nu in met keuzevrijheid bij reïntegratie van WAO'ers
en WW'ers – moet ook voor de bijstandsgerechtigden in de Wwb volop gaan
gelden. De CDA-fractie juicht keuzevrijheid en dus het kunnen beleven van
eigen verantwoordelijkheid alleen maar toe. Dit zijn twee duidelijke voorbeelden,
waar de staatssecretaris er blijk van geeft de kunst van het loslaten te verstaan,
maar waarom dan deze lijn niet consequent doorgetrokken?De verplichte aan- en uitbesteding is in strijd met de decentralisatiegedachte
en moet dan ook zo snel mogelijk ongedaan worden gemaakt. De staatssecretaris
heeft voor de handhaving van de verplichte aan- en uitbesteding een wonderlijke
redenering opgezet, namelijk dat de markt zich nog moet vormen en zich bij
een 80% aan- en uitbesteding en 20% vrije ruimte verder kan vormen. Zijn er
dan al geen honderden marktpartijen? Er is zelfs sprake van een ongezonde
wildgroei. Waar ligt dan de grens? Maar bovendien, zouden de gemeenten nu
werkelijk niet in staat zijn te selecteren op de meest gewenste prijs-kwaliteitverhouding?
En dus in eigen vlees snijden bij een 100% financiële verantwoordelijkheid?
Kortom, opnieuw is hier sprake van een "georganiseerd wantrouwen", waartegen
de staatssecretaris zich zo fel heeft afgezet. En de afspraken binnen de SUWI-wetgeving
dan, zo hoort de CDA-fractie de staatssecretaris denken. Zoals bekend –
ik moest er al aan denken toen de heer Van Driel sprak – heeft de CDA-fractie
tegen de SUWI-wetgeving gestemd. Wij zitten met de vloek van de boze daad.
Maar een nieuwe reorganisatie zal twee jaren na de invoering alleen maar tot
schade van de uitvoeringsorganisatie en van de uitkeringsgerechtigden, leiden.Dat betekent echter niet, dat aanpassingen niet mogelijk zijn. De staatssecretaris
is zelf begonnen met openingen te maken om weeffouten in de SUWI-wetgeving
ongedaan te maken. Gemeenten, die de verantwoordelijkheid gaan dragen voor
de terugkeer naar de arbeidsmarkt, mogen niet te veel last hebben van regels.
Zo mogen de ketenpartners nu heldere afspraken maken over een nadere taakverdeling,
die bijdraagt aan de doelstelling van werk boven uitkeringen én klantgerichtheid.
Via experimenten mogen CWI en gemeenten taken van elkaar overnemen. Dat is
na jarenlang gesteggel, met aanvankelijk een uitkomst die terecht door de
gemeenten als een keurslijf kon worden ervaren, nu op soepele wijze opgelost.
Wat dat betreft behoeft de SUWI-wetgeving aan het afschaffen van de verplichte
aan- en uitbesteding als dwangmatig keurslijf dan ook niet in de weg te staan.
Collega Bruls heeft er aan de overzijde bovendien terecht op gewezen, dat
de gemeenten in de Wwb een totaal andere positie krijgen dan de UWV in de
SUWI-wetgeving.De CDA-fractie is uiteraard erkentelijk voor het soepele overgangsregime,
maar vindt dit niettemin ontoereikend vanuit de principiële benadering,
dat het "georganiseerde wantrouwen" op onderdelen nu wordt gehandhaafd. Verborgen,
andere bedoelingen mogen hier geen rol spelen, dit te meer daar naar het oordeel
van de CDA-fractie er zeker sprake zal zijn van het achterwege moeten blijven
van reïntegratietrajecten, die wel terdege in het uitgesproken belang
van cliënten zijn en waarvoor door opeenvolgende kabinetten grote waardering
is uitgesproken.Op weg naar volledige vrijheid, die de staatssecretaris op termijn ook
beoogt met de uitspraak "wanneer we op enig moment met elkaar vaststellen
of de markt inderdaad doet wat je wilt en de belangen van de cliënt goed
worden bediend", op die weg is zeker een grotere stap nu nodig. Een verhouding
60:40 in aansluiting op een andere fasering of fifty-fifty ligt dan meer voor
de hand. Gaarne krijg ik een duidelijke toezegging van een door de staatssecretaris
beredeneerde variant.De rechtsongelijkheid die zou kunnen ontstaan als gevolg van de verdergaande
decentralisatie heeft veel aandacht gekregen. De CDA-fractie heeft echter
geconstateerd, dat er wat dit aspect betreft in feite niets nieuw is onder
de zon. Vanaf 1965 zijn hierover vele, soms felle discussies gevoerd. Met
de introductie van landelijke normen, die in ieder geval in de noodzakelijke
kosten van het bestaan zouden voorzien, met hiernaast ook ruimte voor gemeentelijk
beleid, werd de strijd in 1996 voorlopig beslecht. Invoering van het gemengde
systeem betekende in feite ook het bewust aanvaarden van enige ongelijkheid.
In dit gemengde systeem van landelijke normen in combinatie met gemeentelijke
toeslagen en kortingen wordt met de komst van de Wwb in feite geen verandering
gebracht. Het gemeentelijk minimabeleid mag immers worden voortgezet.De CDA-fractie beschouwt het ook duidelijk als een winstpunt, dat via
de gemeentelijke verordening, die ook het kader geeft voor gelijke behandeling,
de gemeenteraad nadrukkelijk bij het bijstandsbeleid wordt betrokken. De legitimatie
in het lokale democratisch beleid, dichtbij de burgers, maakt de CDA-fractie
ook bepaald niet benauwd voor een dominante politieke kleur binnen een gemeente.
Wel blijft de problematiek die er reeds was, van verschillen tussen de gemeenten,
bestaan maar die verschillen kunnen veelal ook worden verklaard door lokale
omstandigheden en verschillen in lasten voor de burgers. Natuurlijk is het
van belang te weten of deze verschillen ook aan grenzen zijn gebonden. De
CDA-fractie betreurt het dan ook, dat juist die vraag niet is beantwoord.
Het gaat er immers om, dat ongerechtvaardigde verschillen worden uitgesloten
en dat de grenzen die hierbij in acht moeten worden genomen, worden vastgelegd.
Het gaat de CDA-fractie er dus niet om dat de minister of de staatssecretaris
niet ingrijpt vanwege verschillen in beleid bij individuele gemeenten die
overigens de wet rechtmatig uitvoeren. Dat is terecht. Het gaat om het vormen
van jurisprudentie ter zake van ongerechtvaardigde verschillen. In deze lijn maak ik ook nog een opmerking over de vraag: aanspraak of
recht op reïntegratie? De CDA-fractie heeft opgemerkt, dat deze discussie
in de Tweede Kamer toch onbestemd is geëindigd. Het kan een ongelukkige
woordkeuze zijn geweest, maar de staatssecretaris deed de uitspraak: "De gemeenten
moeten een afweging maken en daar zal ongetwijfeld het financiële aspect
ook onderdeel van zijn. De gemeente kan niet gedwongen worden om ermee door
te gaan als het geld op is. Ik heb daaraan toegevoegd dat dit nooit de enige
uitsluitingsgrond kan zijn." Die uitspraak is niet houdbaar en roept ook twijfels
op of de bijstandsgerechtigde dan wel de toegezegde noodzakelijke ondersteuning
kan krijgen.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):U zegt dat al dan niet geoorloofde verschillen duidelijk kunnen worden
op grond van jurisprudentie. Is het voor de CDA-fractie ook voorstelbaar dat
ongeoorloofde verschillen worden vastgelegd in de verschillende verordeningen?
Dan is het misschien wel rechtmatig maar dan kan zij als landelijke fractie
toch zeggen dat dergelijke verschillen, bijvoorbeeld op het gebied van het
opleggen van sancties, ongeoorloofd zijn omdat zij bijvoorbeeld te groot zijn.
Ook het verschil in normering kan bijvoorbeeld ongeoorloofd groot zijn.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Verschillen in normering kunnen nooit, want de normering ligt vast in
de wet. Het is een landelijke normering: iedereen heeft recht op het bestaansminimum.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Volgens de artikelen 26 t/m 29 kunnen de gemeenten die neerwaarts bijstellen.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ja, ingeval van sancties. In de verordening moeten gelijke gevallen gelijk
worden behandeld.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Binnen die gemeente of binnen heel Nederland?Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Binnen die gemeente. Ik ga er echter van uit dat de VNG hier ook een leidende
rol zal spelen en modelverordeningen ontwerpt. Daar is zij trouwens al mee
bezig. Dan komt er heel snel een mate van overeenstemming, zoals nu ook het
geval is. Ik sta op het standpunt dat het de gemeenteraad vrij staat om ook
in dit beleid zijn eigen lijn te bepalen, al kan de staatssecretaris dat uiteindelijk
toetsen aan de wet. Er zijn dus nog volop kansen. GroenLinks en de SP hebben
aan CDA-wethouders de boodschap gezonden om gezamenlijk op te trekken. Ik
denk dat overal in de gemeenten een discussie zal plaatsvinden over wat sociaal
verantwoord is, mits men zich houdt aan wat in de wet vastligt. Dat vind ik
de grote winst van deze wet.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Mag ik nog één duidelijk antwoord van u? Vindt u dat daarbij
ook voor de staatssecretaris een taak is weggelegd of alleen maar voor de
gemeenten?Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ik heb het duidelijk aangegeven. Ik probeer zo consequent mogelijk te
zijn. Waarom is de voorgaande wet mislukt, terwijl oud-minister Melkert exact
hetzelfde beoogde? Ik heb de vier punten nadrukkelijk aangegeven. Het is mislukt
omdat wij er niet in geslaagd zijn te decentraliseren. Wij wilden ons altijd
landelijk bemoeien met wat er elders in den lande allemaal plaatsvindt. De
staatssecretaris houdt nu een zeer consistent verhaal, op een enkel punt na.
Ik zeg dan: laten wij verstandig zijn en datgene doen wat wij beogen, namelijk
echt decentraliseren.Ik heb gezegd dat er vanaf 1965 felle discussies zijn gevoerd en dat wij
met de introductie van de landelijke normen in ieder geval de noodzakelijke
kosten van het bestaan en ruimte voor de gemeenten hebben gecreëerd.
Daarmee was het pleit beslecht. Invoering van het gemengde systeem betekende
in feite ook een bewust aanvaarden van enige ongelijkheid. In dat gemengde
systeem wordt met de komst van de Wwb geen verandering gebracht. Ik heb gepleit
voor jurisprudentie bij ongerechtvaardigde verschillen. Ik was toe aan de
vraag: aanspraak of recht op integratie? De discussie over die vraag is onbestemd
geëindigd; ik heb daarover een citaat van de staatssecretaris aangehaald.Welnu, er is ook gesteld dat het ontbreken van financiële middelen
omdat het reïntegratiebudget ontoereikend is, op zichzelf onvol doende afwijzingsgrond in een individuele beslissing is. Maar toch
ligt hier in combinatie met de uitspraken van de staatssecretaris het gevaar
van de stok waarmee de cliënt wordt geslagen, zeker op de loer. Met andere
woorden: op welke wijze kan ondubbelzinnig worden voorkomen, dat de zwakste
partij toch aan het kortste eind trekt? Overigens staan de gemeenten met deze
uitspraken ook voor een dilemma, dat verder reikt dan de discussie over aanspraak
of recht op reïntegratie.Ik kom op het overgangsrecht. De CDA-fractie is de staatssecretaris erkentelijk
voor het ruiterlijk toegeven van een omissie in de voorliggende wetsvoorstellen.
Slechts een nadrukkelijke herinnering in onze schriftelijke inbreng was voldoende
om deze omissie te herstellen. Immers, een jarenlange discussie in deze Kamer
over het overgangsrecht in de sociale zekerheidswetgeving is in juli 2000
afgesloten met een unaniem aanvaarde motie-Jaarsma. Deze bestond uit twee
onderdelen. Ten eerste: overgangsrecht moet integraal onderdeel uitmaken van
de wijziging ter zake. Ten tweede: de noodzaak de motivering van het overgangsrecht
te baseren op systematische en transparante keuzes aan de hand van het toetsingskader
overgangsrecht. Welnu, dat is dan nu, zij het in kort bestek, gebeurd.De CDA-fractie wil hierbij enkele kritische kanttekeningen plaatsen. Immers,
ook bij bijstandsgerechtigden is bij de voorliggende wetswijziging sprake
van lopende gevallen en kan er sprake zijn van "gewekte verwachtingen", overigens
een minder vergaand begrip dan "verworven rechten", die veelal met premiebetaling
zijn opgebouwd. Ook bij gewekte verwachtingen – sedert 1991 is er reeds
sprake van categoriale bijzondere bijstand – moet het vertrouwensbeginsel
wel terdege aan de orde komen.De CDA-fractie kan er begrip voor opbrengen dat, het toetsingskader volgend,
gekozen is voor onmiddellijke werking, die in de praktijk voor onderdelen
zal neerkomen op een beperkt uitgestelde werking. Immers, allereerst moet
worden vastgesteld dat het recht op en evenzeer de hoogte van de algemene
bijstand metterdaad onaangetast blijven. Dat betekent ook dat de toeslagenverordening
op grond van artikel 3 van de invoeringswet onverkort kan worden gehandhaafd.
De bijzondere bijstand is bedoeld voor individueel maatwerk. Er is wel sprake
van afschaffing van de categoriale bijzondere bijstand die ook ongelijke gevallen
gelijk kon behandelen, waardoor een aantal cliënten in vergelijkende
zin werd "overbedeeld" en anderen hierop tekort kwamen en gemeten naar hun
omstandigheden meer hadden moeten krijgen. Vervanging van categoriale bijzondere
bijstand door individuele bijzondere bijstand benadeelt in feite dus geen
enkele bijstandsgerechtigde of werkende of gepensioneerde die hierop aanspraak
maakt. Schending van het vertrouwensbeginsel is derhalve niet in het geding.
Onmiddellijke werking is dan ook aanvaardbaar.De categoriale bijzondere bijstand is destijds, zoals reeds gememoreerd,
als eerste fase van vereenvoudiging van regelgeving beschouwd. In een later
stadium werd hiermede ook beoogd het niet-gebruik door kwetsbare groepen tegen
te gaan. Het boeten- en maatregelenregime van de Abw blijft van toepassing
tot de afstemmingsverordening is vastgesteld. De vraag is dan gerechtvaardigd
of hierdoor niet een zekere vorm van rechtsongelijkheid wordt geïntroduceerd
als gevolg van de verschillende data van de totstandkoming van de afstemmingsverordening?In verband met zowel de uitvoerbaarheid als de rechtszekerheid geldt dat,
tot de reïntegratie- en verlagingenverordening zijn vastgesteld, de Abw
met betrekking tot de rechten en plichten van de belanghebbenden nog zal gelden.
Daar zat aanvankelijk toch een onzuiver element in. Immers, de gemeenten hebben
vanaf de inwerkingtreding van de Wwb maximaal 24 maanden om de beschikkingen
om te zetten in de Wwb. In die tijd zou derhalve een wezenlijk verschil in
uitgestelde werking kunnen ontstaan. Behoort dit niet als consequentie te
hebben dat voor een en dezelfde datum van inwerkingtreding moet worden gekozen?
De gefaseerde invoering brengt hier een niet bedoelde rechtsongelijkheid mee,
zeker voor oude gevallen. De ene datum is inmiddels aanvaard. Ik hoop niet
dat de staatssecretaris ingaat op de suggestie van de heer Van Driel. Dat voor bestaande gevallen in verband met het vertrouwensbeginsel een
afbouwregeling geldt tot het tijdstip dat in de beschikking wordt genoemd,
maar maximaal tot 2005, valt toe te juichen. Dit betekent echter ook een oproep
tot een zo laat mogelijk voldoen aan de wettelijke verplichtingen. Valt dit
te ondervangen? Grosso modo kan de CDA-fractie de uitkomsten van de toetsing
billijken op één uitzondering na, namelijk voor de chronisch
zieken en gehandicapten. Voor zover zij een beroep doen en deden op categoriale
bijzondere bijstand, zijn zij toch gelijk te stellen met ouderen vanaf 65
jaar, die wel de categoriale bijzondere bijstand behouden? Het argument hiervoor
is immers dat de armoedeval voor de ouderen niet meer van toepassing is. Dit
nu zal voor deze betrekkelijk kleine categorie – naar het oordeel van
onder meer het Sociaal en cultureel planbureau; mogelijk volgt ook hier een
verbijzondering van de zijde van het ministerie – overwegend ook het
geval zijn.Er wordt echter wel, naar onze vaste overtuiging, een niet-gebruik gecreëerd.
Het kabinet veronderstelt bovendien dat er als gevolg van de recent aangekondigde
maatregelen en de op grond hiervan gedane uitspraken in de diverse begrotingshoofdstukken
en de miljoenennota sprake zal zijn van een toenemend beroep op de bijzondere
bijstand. In dit kader moet de staatssecretaris toch kunnen aangeven op welke
wijze de gevolgen van deze maatregelen van de rijksoverheid, zoals afgesproken,
worden gecompenseerd. Met de uitspraak dat bijzondere bijstand wordt gefinancierd
uit het gemeentefonds, kan dan niet worden volstaan. Het is overigens aan
deze Kamer om ervoor te zorgen dat met name deze categorie kwetsbaren niet
door de bodem van het bestaan valt. Daarom zijn wij voor een actieve benadering
door de gemeenten, met name om het niet-gebruik te voorkomen. Voor deze traceerbare
groep, zeker van nieuwe gevallen, moet het mogelijk zijn om, in aansluiting
op de opmerkingen van de Raad van State, de beleidsregels zo op te stellen
dat deze categorie als groep kan blijven beschikken over "categoriale" bijzondere
bijstand. Een positieve opstelling van de staatssecretaris dat hij dit met
de gemeenten zal regelen, kan een terecht pijnpunt voor de CDA-fractie
wegnemen. Immers, de CDA-fractie is voor afschaffing van de categoriale bijzondere
bijstand mits gekoppeld aan de invoering van gerichte lastenverlichting via
een systeem van heffingskortingen. Nu door omstandigheden nog geen sprake
zal kunnen zijn van deze noodzakelijke koppeling, is een tijdelijk handhaven
van de status quo als een vorm van uitgestelde werking hier zeker op z'n plaats.
Een verantwoorde oplossing zou ook kunnen zijn het overgangsregime van 2004
voor de oude gevallen te handhaven in 2005 tot aan de invoering van de heffingskortingen.
Als wij dat doen, doen wij deze groep recht. Gaarne krijg ik dus een duidelijke
toezegging.Dit brengt ons bij de langdurigheidstoeslag waarop bijstandsgerechtigden
als nuancering op de toereikendheid van het algemeen bijstandsniveau na vijf
jaar recht zullen hebben. De CDA-fractie blijft zich verwonderen over de argumentatie
voor deze termijn van vijf jaar. Het lijkt wel of de staatssecretaris zelf
niet gelooft in de nieuwe aanpak die gemeenten tot een voortvarend activerend
beleid moet aanzetten. De CDA-fractie veronderstelt dat het mogelijk moet
zijn, even afgedacht van de economische recessie, reeds na drie jaar de effecten
te bereiken die nu in vijf jaar worden bereikt. Kan de staatssecretaris zich
deze gedachtegang voorstellen? De klacht is immers nu vaak dat uitkeringsgerechtigden
aan hun lot worden overgelaten en in het geheel niet de noodzakelijke ondersteuning
ontvangen. Met minder regelgeving en meer ondersteuning moet het evenwel toch
in drie jaar lukken. De CDA-fractie wil geen armoede-effect bewerkstelligen,
maar wil zich nadrukkelijk aansluiten bij het uitgangspunt dat iemand die
echt inkomen kan verwerven, op zo kort mogelijke termijn uit de bijstand moet
zijn. De winst die hieruit in financieel opzicht is te behalen, weegt ruimschoots
op tegen de meerkosten van een langdurigheidstoeslag, bijvoorbeeld na vier
jaar. Het moet toch zeker mogelijk zijn om de 15% van de groep mensen die
drie jaar een uitkering ontvangt en vervolgens in het vijfde jaar uitstroomt,
een jaar naar voren te halen. Wil de staatssecretaris nog eens op deze suggestie
ingaan en uitspreken welke verwachtingen hij anders heeft van de voorgestelde
wetswijziging? Overigens neemt de CDA-fractie aan dat er snel zicht komt op
de toekomst van de Wajong en dergelijke.Ik kom op de arbeidsplicht voor mensen van 57,5 jaar en ouder. Ruim drie
jaar geleden werd in deze Kamer de task force ouderen en arbeid geboren. Uitgedaagd
door de toenmalige minister Vermeend heb ik dit idee, gesteund door diverse
collega's van andere partijen, verdedigd. Immers, het kabinetsbeleid, ondersteund
door rapporten en adviezen, stond nadrukkelijk een grotere arbeidsparticipatie
van ouderen voor. Het betoog van de CDA-fractie was niet een ontkennen van
deze noodzaak, maar het onderstrepen van vóór alles de noodzaak
van het nastreven van een cultuuromslag die zich dan bij alle betrokkenen –
werkgevers, werknemers/collega's en ouderen – moest voltrekken. Een
herhaling van het begin van de jaren tachtig, toen de ouderen, al dan niet
vrijwillig, werden weggesaneerd, zonder dat er jongeren voor in de plaats
kwamen, mocht niet plaatsvinden. Een leeftijdsbewust personeelsbeleid binnen
de bedrijven was en is hiertoe een eerste vereiste en kan niet snel genoeg
tot stand worden gebracht. Ik kan akkoord gaan met langere arbeidsparticipatie,
maar dan voorlopig op vrijwillige basis, ondersteund door "best practices"
van bedrijven die in dit opzicht al een "voorbeeldig" personeelsbeleid voerden,
en andere creatieve initiatieven. Dat was de eerste boodschap.Ook toen was er reeds sprake van een mogelijke sollicitatieplicht voor
ouderen vanaf 57,5 jaar met ingang van 1 juli 2002; ik hoor oud-minister Vermeend
dit hier nog verdedigen. Daarom was de tweede boodschap: laat een aantal uren
vrijwilligerswerk of mantelzorg voorlopig als vervangende arbeid gelden. Letterlijk
heb ik toen gesteld: "Niet alleen besteden ouderen hieraan nu reeds een deel
van hun vrije tijd, de arbeidsmarkt in de zorg zou de toename van nieuwe 57,5-jarige
vrijwilligers weleens niet kunnen missen." Helaas, nu de economische recessie
weer heeft toegeslagen, dreigt de geschiedenis zich te herhalen: ouderen worden
opnieuw de klapstoel van de economie. Een verantwoord leeftijdsbewust personeelsbeleid
is lang nog niet overal van de grond gekomen. Of deze boodschap is voor dovemansoren
gesproken, bijvoorbeeld bij de Rijksoverheid waar toch sprake zou moeten zijn
van een voorbeeldwerking.Daarom is het van tweeën één: of de arbeidsplicht voor
mensen van 57,5 jaar en ouder blijft in de Wwb, die ook voor betere tijden
is bedoeld, maar wordt voor mensen van 57,5 jaar en ouder tot nader order
via een circulaire aan de gemeenten uitgesteld, of er wordt een tweede mogelijkheid
uitgewerkt. Dat wil zeggen: na een eenmalige vaststelling van de kansen op
de arbeidsmarkt wordt tijdelijk als traject een aantal uren vervangende arbeid
in vrijwilligerswerk of mantelzorg als reële mogelijkheid aanvaard, bij
voorkeur vast te leggen in een contract.Een harde toezegging dat trajecten in die zin worden toegelaten en bevorderd,
is het minste waarmee de CDA-fractie akkoord kan gaan. Er worden her en der
immers geluiden gehoord dat de arbeidsplicht voor ouderen wel een dode letter
in de wet zal blijven. Dat nu kan en wil de CDA-fractie niet gedogen. Wetten
behoren te worden uitgevoerd en moeten kunnen worden uitgevoerd. De staatssecretaris
is het daarmee in feite eens en wijst op de opschuiving in de tijd als gevolg
van de gefaseerde invoering. Tot eind 2005 is er gelegenheid om het zittende
bestand opnieuw te beoordelen. Er zal echter ook sprake zijn van een groeiend
bestand, mede als gevolg van andere maatregelen. Ik ben erkentelijk voor de
opmerking in de memorie van antwoord dat iemand op basis van een individuele
afweging tijdelijk geheel kan worden vrijgesteld van de arbeidsverplichtingen,
maar dat is in combinatie met de uitspraak dat de gemeenten om gedragseffecten
te voorkomen, dan wel periodiek moeten beoordelen of iemand zich inderdaad
voldoende inspant, te mager. Ik wijs dat zelfs af. De CDA-fractie kan wel
akkoord gaan met de gedachte dat periodiek wordt vastgesteld of de arbeidsmarktparticipatie
van ouderen, die buiten het arbeidsproces staan, weer mogelijk is.Uit de memorie van antwoord is gebleken dat de staatssecretaris wellicht
voor de eerste keuze minder voelt. De tweede mogelijkheid verdient, ook voor
de CDA-fractie, enige voorkeur. Immers, tezamen met het aan collega
Bruls in de Tweede Kamer toegezegde onderzoek kunnen dan over enige tijd de
behoefte van het bedrijfsleven aan ouderen en de maatschappelijke behoefte
aan de inzet van ouderen in vrijwilligerswerk en mantelzorg op zinvolle wijze
met elkaar in verband worden gebracht. Bij het stimuleren naar werk zal in
toenemende mate moeten worden gedacht aan betaalde en onbetaalde arbeid. Participatie
moet centraal staan en dat betekent niet alleen betaald werk. Als dat niet
meer kan, moet worden gedacht aan maatschappelijke participatie in de vorm
van vrijwilligerswerk en mantelzorg.Onze reactie op de gang van zaken rond het amendement met betrekking tot
de sollicitatieplicht van alleenstaande ouders heeft bij collega's enige vragen
opgeroepen. Welnu, de CDA-fractie acht economische zelfstandigheid, ook van
alleenstaande ouders, een groot goed, maar acht het nakomen van de zorg voor
kinderen, vooral jonge kinderen, minstens zo belangrijk. Zeker voor alleenstaande
ouders, die niet kunnen terugvallen op de steun van een partner, is het van
essentieel belang dat er keuzevrijheid is. Die keuzevrijheid kan ondersteund
worden door voldoende kinderopvang en mogelijkheden van parttimewerk. Bij
een gedwongen sollicitatieplicht kan deze keuzevrijheid in de knel komen en
tot een gedwongen, onvoldoend serieuze afweging leiden. De Tweede Kamer, maar
ook de staatssecretaris, heeft echter anders beslist en thans gaat het dan
ook om de beoordeling van de nu wezenlijk andere situatie.Nu de staatssecretaris het amendement-Bruls heeft overgenomen, acht de
CDA-fractie het van groot belang dat het kabinet zijn verantwoordelijkheid
neemt voor een juridisch deugdelijke toepassing van de wetsbepaling, artikel
9, lid 2. Het summiere antwoord op onze vragen ter zake is onze fractie niet
meegevallen. Dat noopt tot een aantal nadere vragen. Alleenstaande ouders
moeten immers niet afhankelijk worden gemaakt van een onvoldoend afgewogen
keuze. In de eerste plaats zijn er vragen te stellen over de afbakening van
het toetsingskader. Enerzijds is er de stelling dat de enkele wens van de
ouder om aan de zorgplicht voorrang te geven boven betaalde arbeid niet doorslaggevend
is. Daarmee kan onze fractie leven. Kan de staatssecretaris het op zijn beurt
met ons eens zijn dat niet doorslaggevend is of een gemeente – lees:
een meerderheid in de raad of het college, dan wel de verantwoordelijke wethouder –
beleidsmatig een voorkeur heeft voor het opleggen van arbeidsverplichtingen
aan een alleenstaande ouder? Is de staatssecretaris het ermee eens dat een
gemeente vervolgens moet beoordelen of de wens van de ouder om de zorgplicht
voorrang te geven niet alleen ernstig gemeend is, maar ook samenhangt met
de kenbare omstandigheden van het geval? Is de staatssecretaris het met onze
fractie eens dat de mate van objectivering van die toets beperkt van aard
is, omdat steeds rekening gehouden zal moeten worden met de gevalsspecifieke
omstandigheden?De CDA-fractie kan zich voorstellen dat er situaties zijn, waarbij met
behulp van voorzieningen eventuele belemmeringen worden weggenomen. De vraag
is echter hoever dat kan gaan. In het geval van gezonde kinderen is een thuisnabije
opvangvoorziening wellicht een factor waardoor een belemmering voor arbeidsdeelname
wordt weggenomen. In het geval van een gehandicapt kind dat ten behoeve van
arbeid door zijn verzorgende ouder dagelijks naar een opvangvoorziening gebracht
zou moeten worden, ligt het al minder voor de hand. In het algemeen: indien
er contra-indicaties zijn ten aanzien van een stabiele ontwikkeling van het
kind in kwestie, is oplegging van een arbeidsplicht niet aanvaardbaar. Kan
de staatssecretaris het hiermee eens zijn?Voorts is er de vraag naar de werkingsduur van de toets van artikel 9,
lid 2. De staatssecretaris spreekt in dit verband van een ontheffing. In onze
visie doet dat begrip geen recht aan wat in de wettekst van de gemeenten wordt
gevraagd. Dat klemt te meer in relatie tot het door de staatssecretaris geformuleerde
uitgangspunt dat er geen langdurige uitkeringsafhankelijkheid mag ontstaan.
De wettekst impliceert dat de aanspraak op een uitkering blijft bestaan, ook
al is die wellicht langdurig te noemen, zolang in de situatie van ouder en
kind de zorgplicht zwaarder weegt dan het belang van betaalde arbeid. Kan
de staatssecretaris dit onderschrijven? Ten slotte zijn op dit punt het rechterlijke toezicht en de toepassing
van de algemene beginselen van behoorlijk bestuur van belang. Aangezien de
bestuursrechter niet alleen de handelwijze van één gemeente
beoordeelt, maar ook die van andere binnen zijn ambtsgebied brengt deze wetsbepaling
in de visie van de CDA-fractie mee dat niet sprake is van een marginale toetsing,
maar eerder van een toetsing sui generis. Uiteindelijk is het de taak van
de afdeling Rechtspraak van de Raad van State om te zorgen voor de nodige
rechtseenheid. Wij krijgen gaarne een reactie van de staatssecretaris, waarmee
én de alleenstaande ouder én de uitvoeringsorganisatie uit de
voeten kan.Een van de belangrijke knelpunten voor invoering van de Wwb blijft toch
wel de financiering van het inkomensdeel, meer in het bijzonder de problematiek
rond het objectieve verdeelmodel. Dat blijft nog steeds onvoldoende, ja, zelfs
onrechtvaardig. Aan het aspect dat het objectieve verdeelmodel hierdoor ook
onrechtvaardig kan uitpakken voor de bijstandsgerechtigden is door de staatssecretaris
nauwelijks aandacht gegeven. De uitspraak over een alternatief model wanneer
onvoldoende verbeteringen binnen het objectieve verdeelmodel kunnen worden
bereikt, is eveneens niet weerlegd. Dat heeft onze twijfels versterkt. De
vraag is of deze kwetsbare uitkomst wel kan en mag leiden tot het uit handen
geven van onze verantwoordelijkheid voor een in feite niet deugdelijke wetgeving.
De staatssecretaris heeft dat goed begrepen door op een uitzonderlijke vraag
van onze zijde een positief antwoord te geven. De Eerste Kamer zal bij de
volgende stap bij de toepassing van het objectieve verdeelmodel – en,
zo voeg ik er aan toe, dus ook bij een eventueel alternatief model –
worden betrokken.Dit ontslaat de CDA-fractie niet van de plicht, nu het uiterste te doen
om in een goede dialoog met de staatssecretaris toch tot een optimaal resultaat
te komen. In ieder geval dient er duidelijkheid te komen over de vraag hoe
om te gaan met de gemeenten die de dupe worden van het imperfecte objectieve
verdeelmodel. Het vinden van de verklaring voor de uitschieters, een verbetering
van het model en het herhalen van het onderzoek naar stabiliteit en herverdeeleffecten
moeten toch uitlopen op het recht doen aan de niet juist behandelde gemeenten.
Uit de antwoorden op onze vragen vloeit helaas opnieuw de voor de hand liggende
vraag voort wat er in feite tegen het handhaven van de status quo van 2003
voor 2004 is? De CDA-fractie vraagt dat nog eens nadrukkelijk, omdat de redenering
van de staatssecretaris wel heel erg cryptisch is. Een beperking van het objectieve
aandeel tot 30 of 35% zou betekenen dat er per saldo nauwelijks sprake is
van toename van de toepassing van het objectieve verdeelmodel. Ook de stap
naar 40% blijkt nog beperkt van omvang te zijn. Waar praten we dan in feite
over, afgezet tegen de winst van een veel groter draagvlak onder de gemeenten
en Divosa?Het antwoord met betrekking tot een verdere inperking van de herverdeling
van de ex ante-aftapping tot 10% kan de CDA-fractie veel beter plaatsen in
tegenstelling tot het antwoord op de vraag naar het voorlopig handhaven van
de nacalculatie. Er is immers nog geen sprake van een volwassen relatie tussen
Rijk en gemeenten, juist omdat het objectieve verdeelmodel nog onvoldoende
in staat is om de conjunctuur- en andere risico's op een goede manier te spreiden.
Juist omdat negatieve herverdeeleffecten tot financiële risico's leiden,
moet het objectieve verdeelmodel werkelijk objectief transparant en verklaarbaar
zijn. En juist omdat dit objectieve verdeelmodel nog verbeteringen behoeft,
zelfs als zodanig nog kan worden vervangen – daarvan gaat ook de staatssecretaris
uit – heeft de CDA-fractie ervoor te zorgen dat gemeenten daarvan niet
op niet te verklaren wijze de dupe worden.Een opvallende mededeling met betrekking tot de bezuinigingen op het werkdeel
is wel dat het belangrijkste deel van deze bezuinigingen inmiddels is gerealiseerd,
voor een groot deel door middelen waar gemeenten geen gebruik van maakten
af te romen. Vervolgens wordt nog geconstateerd dat de onderuitputting van
de beschikbaar gestelde budgetten in de afgelopen jaren aanleiding geeft,
het macrobudget naar beneden bij te stellen. De nu in te voeren structurele
verdeelsystematiek moet hiermede rekening hebben gehouden, maar blijkt juist
gemeenten die zich hieraan niet schuldig hebben gemaakt onevenredig zwaar
te treffen. Kan de staatssecretaris zich voorstellen dat het toekomstige beleid
grote risico's inhoudt voor gemeenten waar zich grote aantallen werklozen
bevinden en waar dan verre van voldoende reïntegratiemiddelen zullen
zijn? Het kan toch niet de bedoeling zijn dat, "als de gemeenten door de afname
van hun reïntegratiemiddelen minder mensen kunnen laten uitstromen uit
de bijstand, zij in latere jaren weer meer reïntegratiemiddelen krijgen"?Weliswaar zal voor het jaar 2004 het historische verdeelmodel nog worden
gehandhaafd, maar daarmede kan niet worden volstaan. Dat geeft in het kader
van de toegroei in zeven jaar ruimte om voor 2005 tot een herverdeling te
komen. Het gaat dan om een verdeling niet uitsluitend op basis van het aantal
bijstandscliënten met een weging ten aanzien van de duur van de werkloosheid,
maar ook door het aantal gesubsidieerde banen en de inspanningen voor andere
groepen, bijvoorbeeld de "Nuggers" hierbij te betrekken. Hoe staat de staatssecretaris
tegenover deze suggestie en is hij bereid deze mee te nemen in het overleg
over het objectieve verdeelmodel, met de toezegging, dat de Eerste Kamer hierbij
eveneens wordt betrokken? Wij hebben nog het hele jaar 2004 om dat op een
goede manier te doen. Het is een duivels moeilijk probleem. Ik heb alle stukken
van A tot Z doorgenomen en ik weet op dit moment ook niet wat je precies moet
doen. Daarom is er ook dat onderzoek en daarom zijn wij er zorgvuldig met
elkaar mee bezig.Ik wil nu eigenlijk enkele opmerkingen maken over diverse onderwerpen,
maar zal vanwege de tijd eerst iets zeggen over de invoeringswet. Ik heb natuurlijk
nog enkele minuten vanwege de interruptie.De voorzitter:Met de interruptie meegeteld, hebt u nog ongeveer vijf minuten.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ik zal nu maar ingaan op de invoeringsdatum en de kosten, dan spreek ik
in tweede termijn wel over het onderdeel "diversen".Onwerkbaar, overhaast, een gemiste kans, dat blijven de reacties, voor
wat die waard zijn, van de VNG en Divosa, de meest betrokkenen. De Eerste
Kamer dient zich van de ernst van deze argumenten te vergewissen en dat leverde
mij toch een enigszins wisselend beeld op. Ik heb met ± 100 gemeenten
contact gehad. Ook de desbetreffende brieven leveren bij nadere bestudering
mede het beeld op van een uiterste drukmiddel om op onderdelen meer te bereiken.
Dat is uiteraard het goed recht van Divosa en de gemeenten. De CDA-fractie
realiseert zich dat ten volle, maar kan en mag niet het risico lopen, een
herhaling te krijgen van bijvoorbeeld de moeilijkheden na de invoering van
de SUWI-wetgeving. Toen waren zelfs de hoogstverantwoordelijken eerst voor
snelle invoering om zich toen er moeilijkheden ontstonden, die overigens reeds
in deze Kamer waren gesignaleerd, erop te beroepen dat zij er nog niet klaar
voor waren. Het omgekeerde zou nu weleens het geval kunnen zijn!De antwoorden op de indringende vragen onzerzijds hebben ons echter nog
niet overtuigd. Wij dagen de staatssecretaris dan ook uit, met kracht van
argumenten nogmaals in te gaan op de kernvraag "Waarom geen integrale invoering
per 1 januari 2005?" Hieraan voeg ik buiten de reeds gemaakte opmerkingen
nog één aspect toe. Het is namelijk van essentieel belang exact
aan te geven hoe met de gefaseerde invoeringstermijnen moet worden omgegaan.
Een mondeling of schriftelijk overzicht op de allerkortste termijn van de
wetsbepalingen, die op 1 januari a.s. ingevoerd moeten of zullen worden en
van de bepalingen die in tweede termijn zullen worden ingevoerd en wanneer,
zal hierbij een goede rol kunnen spelen, zo schrijven gemeenten ons.Vervolgens is ook de te volgen gang van zaken rond de diverse verordeningen
uitermate belangrijk. De CDA-fractie heeft groot vertrouwen in haar kader,
wethouders en gemeenteraadsleden. Dat kader zal ongetwijfeld op uiterst zorgvuldige,
maar ook sociaal verantwoorde wijze – en dan denk ik niet in de laatste
plaats aan immateriële zaken, zoals een toereikende cliëntenparticipatie –
de hem toebedeelde taak op zich nemen. In één opzicht wil de
CDA-fractie de staatssecretaris nu reeds doen weten, dat het antwoord ontoereikend
was, namelijk met betrekking tot de invoeringskosten. Door het brede veld
heb ik me laten overtuigen, dat het beschikbaar gestelde bedrag
van 15 mln volstrekt onvoldoende is. Onderbouwde bedragen – onderbouwd
waren de bedragen niet allemaal – komen dichter in de buurt van 50 mln
dan van een verdubbeling van het beschikbare bedrag. Ik heb daarover van de
VNG nog geen onderbouwing vernomen. Ik kan er niks van bakken met zo'n brief
die ik op het laatste moment heb gehad. Ook de wijzigingen in de gemeentelijke
ICT-structuur vragen tijd en geld.De staatssecretaris geeft een aantal voorbeelden van mogelijke schuifmogelijkheden,
maar vandaag zal dan toch een concreet bedrag in vorenbedoelde zin moeten
worden aangegeven. Dat is toch het minste wat wij kunnen doen! Ik heb het
laatste stuk van Divosa ook goed doorgenomen, maar er is van alles op aan
te merken. Dat zal ik misschien nog in tweede termijn doen. Ik ga ervan uit
dat er echt 40 of 50 mln nodig is. Ik vraag de staatssecretaris een toezegging
daarvoor.Ten slotte, de tijd was kort, de hoeveelheid stukken enorm, de verzamelwet
zal nog een aantal puntjes op de i moeten zetten, maar mede door de inzet
en de betrokkenheid van duizenden in den lande, zal er uitvoering kunnen worden
gegeven aan een eigentijdse Algemene bijstandswet in de geest van de oorspronkelijke
naamgeefster. Recht overeind blijft het adagium "werk – betaald of onbetaald –
als zegen en, zo dit niet mogelijk is, een recht op financiële ondersteuning".
Aan de staatssecretaris de uitdaging voor zulk een wet vandaag in deze Kamer
het noodzakelijke draagvlak te creëren!De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ik voer het woord mede namens de ChristenUnie. Evenals collega
Van Leeuwen wens ik de heer Van Driel van harte geluk met zijn maidenspeech.
Die gelukwens geldt op voorhand ook de andere collega's die straks hier voor
het eerst het woord zullen voeren.Voorzitter. Er verscheen in 1992 een boek met als titel "Afscheid van
de zorgeloze verzorgingsstaat". De schrijvers zijn M.J. de Jong en R. van
Schoonhoven. Zorgeloos, zij beschrijven dat uitgebreid. Het wijst erop dat
ons stelsel van sociale zekerheid, onbedoeld, het vraaggebruik aanwakkert
van mensen die het niet nodig hebben. Dat ook onze wetgeving zo gecompliceerd
is, dat dit de deur openzet voor berekenend gedrag, misbruik en oneigenlijk
gebruik. Maar ook dat, zoals bij de invoering van de Algemene bijstandswet
in 1965 gebeurde, men niet te gemakkelijk "particulier" initiatief aan de
kant moet zetten. Dat is ook gebleken nu er al een groot aantal jaren een
grondige discussie aan de gang is over het functioneren van de betaalbaarheid
van de verzorgingsstaat. De alverzorgende overheid blijkt om tal van redenen
een niet te realiseren ideaal. Het gebouw van de verzorgingsstaat moet dus
grondig worden gerenoveerd. De individuele verantwoordelijkheid van mensen,
van burgers, moet weer opnieuw tot haar recht komen.De nu voorliggende ontwerp-Wet werk en bijstand legt de eigen verantwoordelijkheid
weer meer bij de burger om zelf in zijn inkomen te voorzien. De hoofdlijnen
en het doel van de wet, namelijk dat de burger, waar mogelijk, zijn/haar inkomen
verwerft door eigen arbeid, zodat hij/zij slechts financieel afhankelijk is
van de overheid zolang en voor zover hij/zij niet zelf kan voorzien in de
noodzakelijke kosten van bestaan, worden daarom ook door de fracties van ChristenUnie
en SGP gesteund. In veel landen betekent het niet-hebben van werk bittere
armoede. In Nederland gelukkig niet. Mensen die niet kúnnen werken,
hebben in ons stelsel van sociale zekerheid recht op een uitkering. Want,
en dat is de andere kant die deze fracties altijd hebben benadrukt, hoewel
de overheidstaak aanvullend is, moet de overheid een "schild voor de zwakken"
zijn. Dat is een bijbels uitgangspunt! Doordat helaas als gevolg van de toenemende
ontkerkelijking en individualisering in de achterliggende decennia de steunverlening
door particulieren en kerken is afgenomen, is de overheid steeds meer in beeld
gekomen om het minimumbestaan te waarborgen. Dit vangnet bleek nodig om mensen
niet onder een bepaald sociaal minimumniveau te laten komen en het blijft
noodzakelijk voor de toekomst. Onze fracties beschouwen het daarom als terecht
dat elke burger die niet in eigen inkomsten kan voorzien, een uitkering wordt
verstrekt. Regering en parlement zijn al een aantal jaren bezig met een herziening
van de Algemene bijstandswet. Per 1 januari 1996 is al een herziene wet in
werking getreden. Daarin zijn de uitkeringsvoorwaarden verscherpt om bijvoorbeeld
fraude tegen te gaan. Ook heeft men geprobeerd de prikkel tot het aanvaarden
van werk te vergroten. Die tendens heeft zich verder voortgezet. Per 1 januari
2001 is het Fonds werk en inkomen in werking getreden. Daardoor werden gemeenten
voor 25% van het budget verantwoordelijk voor de uitkeringsgerechtigden. Daarnaast
kon geld dat overblijft op het inkomensdeel worden besteed in het werkdeel.
In het huidige wetsvoorstel worden gemeenten volledig financieel verantwoordelijk
voor de uitkeringen. Daarbij zijn voor uitkeringsgerechtigden forse prikkels
ingebouwd om weer aan het werk te gaan.Het is goed om tijdens de behandeling van dit wetsvoorstel voor ogen te
houden dat deze wet direct de zwakste groepen van de samenleving raakt. De
mens achter dit wetsvoorstel moeten en mogen wij niet vergeten; zij verkeren
soms in schrijnende situaties. De fracties van de ChristenUnie en de SGP zien
het, zoals gezegd, als een bijbelse opdracht om degenen die niet kunnen werken
te helpen. In dit verband wil ik met name wijzen op de positie van gehandicapten
en chronisch zieken. Stelselmatig krijgen wij berichten, onder andere van
de CG-raad, dat er velen zijn die wel willen werken, maar hun neus stoten
omdat ze niet worden aangenomen. Er zullen daarom naast de voorgestelde maatregelen
in de Wwb ook extra maatregelen moeten worden genomen om werkgevers nog meer
te prikkelen om gehandicapten en chronisch zieken uit de bijstand te halen.
Wij vinden het daarom zeer positief dat in de Tweede Kamer een motie is aangenomen
om in het najaarsoverleg dat volgende week zal worden gevoerd, met de werkgevers
hierover nadere afspraken te maken. Wij hopen dat dit najaarsoverleg een succes
wordt, uiteraard integraal, maar ook voor deze mensen.Voordat ik inga op de inhoud van het wetsvoorstel, wijs ik op een belangrijk
punt, namelijk de invoeringstermijn en de invoeringskosten. De regering heeft
grote haast met de invoering van het wetsvoorstel. Er moet stevig gewerkt
worden in deze Kamer. Wij zijn daar niet bang voor. Overigens
maak ik de staatssecretaris een compliment voor de snelle beantwoording. Toen
ik vorige week vrijdagavond thuiskwam, bleek dat de staatssecretaris zijn
belofte nakwam dat de stukken desnoods in de nacht zouden worden bezorgd,
want om vijf over één lag de envelop op de mat. Ik dank hem
en zijn ambtenaren voor hun inzet.Hoewel de datum van 1 januari 2004 via de parlementaire behandeling waarschijnlijk
gehaald zal worden als de staatssecretaris ons vandaag weet te overtuigen
van de noodzaak van zijn voorstellen, is het nog maar sterk de vraag of alle
gemeenten de stelselwijziging op zo'n korte termijn kunnen halen. Wij zetten
daar, ondanks het uitstel op sommige onderdelen, nog steeds vraagtekens bij.
Wij maken ons met name zorgen over de gemeenten die minder financiële
armslag hebben. Onze fracties zien liever dat de wet later wordt ingevoerd
en dan goed, ook en juist op uitvoeringsniveau, dan dat er snel een wet komt
waarin onzorgvuldigheden zitten. Wij gaan ervan uit dat de staatssecretaris
oog heeft voor de geschetste problemen en dat hij een en ander nog eens nadrukkelijk
hier aan de orde zal stellen.Ook over de invoering van de Wwb bestaan bij onze fracties de nodige zorgen.
Bij de invoering van de nieuwe Algemene bijstandswet was destijds voor gemeenten
180 mln gulden beschikbaar. Nu is er maar een bedrag van slechts 15 mln euro
opgenomen in de invoeringswet. Naar het oordeel van onze fracties is dit veel
te weinig.De suggestie om ESF-geld aan te wenden, is volstrekt ontoereikend. Hiermee
kan het bedrag hooguit worden verdubbeld. Deelt de regering die analyse en
is zij bereid hiervoor toch meer geld te reserveren? Wij hechten er sterk
aan dat hiervoor meer middelen beschikbaar worden gesteld. Ik wacht met belangstelling
het antwoord van de staatssecretaris af.De fracties van de ChristenUnie en van de SGP hebben reeds aangegeven
dat de doelstellingen van het wetsvoorstel om te komen tot deregulering, ontschotting
en decentralisatie, worden onderschreven. De huidige Algemene bijstandwet
heeft een aantal negatieve eigenschappen, zoals complexe verantwoordingssystemen
en budgettaire schotten. Dit wetsvoorstel reageert daarop en heeft deze euvels
minder. Dit is winst vinden wij, maar dit wil niet zeggen dat dit wetsvoorstel
geen negatieve elementen bevat.Het wetsvoorstel draagt bij aan een forse bezuiniging door de bezuinigingen
op het macrobudget, het afschaffen van de categoriale bijstand en de daling
van het budget voor werkbemiddeling. Natuurlijk hebben onze fracties er begrip
voor dat in de huidige economische omstandigheden ook de staatssecretaris
moet voldoen aan de bezuinigingen. Toch betwijfelen wij of deze bezuinigingen
het gewenste effect zullen hebben. Het reduceren van het reïntegratiebudget
kan tot gevolg hebben dat er minder mensen aan het werk komen. Dan snijden
we in ons eigen vlees, want daardoor nemen de uitkeringen niet af. Dat is
ook de reden waarom wij twijfelen aan de bezuiniging op het macrobudget die
is ingeboekt als gevolg van de te verwachten afname van het aantal uitkeringsgerechtigden.
De gevolgen van de ingrepen in de WAO en de WW zullen waarschijnlijk leiden
tot een grotere instroom in de bijstand. De tegenvallende economische voorspellingen
leiden ertoe dat er wellicht nog meer uitkeringsgerechtigden komen. Naast
de maatregelen die direct ingrijpen bij gemeenten, zijn ook andere maatregelen
van invloed op de portemonnee van de minima. Ik denk aan de eigen bijdrage
voor de ziektekosten en de versobering van de huursubsidie. Deze zullen ervoor
zorgen dat nog meer mensen aankloppen bij de gemeente voor bijzondere bijstand.
Door de recessie die we beleven, zullen nog minder mensen uitstromen uit de
bijstand, waardoor naar onze inschatting een neerwaartse spiraal kan ontstaan.
Deelt de staatssecretaris deze zorg? Hoe kunnen wij voorkomen dat dit sombere
beeld dat ik schets, werkelijkheid wordt?Onze fracties maken zich zorgen over de herverdeeleffecten in het objectief
verdeelmodel. Veel gemeenten die jarenlang hebben geïnvesteerd in een
goed activeringsbeleid lijken negatief te worden afgerekend op hun goede beleid.
Wij maken ons met anderen nog steeds zorgen over de onterechte, althans onverklaarbare
verschillen tussen gemeenten, veroorzaakt doordat het objectief verdeelmodel
nog niet goed functioneert.Wij vinden de risico's voor gemeenten toch nog steeds erg hoog. Dit komt
door de strenge voorwaarden voor de aanvullende uitkering en de herverdeeleffecten
in het huidige objectief verdeelmodel. Juist dit laatste aspect van de financieringssystematiek
baart gemeenten veel zorgen. Wij hebben talloze brieven ontvangen van gemeenten
die om welke reden ook, vinden dat de herverdeeleffecten van het objectief
verdeelmodel te groot zijn. Onze fracties zijn er daarom een groot voorstander
van dat de herverdeeleffecten ex ante worden afgetopt op 10% in plaats van
op 15% zoals het kabinet voorstelt. Met de VNG zijn wij van mening dat 100%
budgettering op basis van het objectief verdeelmodel per 1 januari aanstaande
grote risico's bevat. Wij hechten daarom zeer aan een grondige evaluatie van
het model en een discussie erover in DV het aanstaande voorjaar, alvorens
wordt doorgegroeid naar 100% via het objectief verdeelmodel.Dat gemeenten volledig verantwoordelijk worden voor de bijstand kan op
zichzelf onze instemming hebben. In de schriftelijke inbreng hebben wij echter
ook gewezen op de nadelen van de decentralisatie. In de wet worden zeer veel
besluiten overgelaten aan het oordeel van het college van B en W. Er ontstaan
tussen gemeenten grote verschillen over hoe met bijstandsgerechtigden wordt
omgegaan.De afschaffing van de categoriale bijstand voor chronisch zieken en voor
kosten van kinderen leidt tot afhankelijkheid van gemeentelijk beleid en daarmee
wellicht tot ongelijkheid. Als gelijke gevallen in verschillende gemeenten
ongelijk worden behandeld, is er dan geen sprake van discriminatie? In de
Tweede Kamer is terecht door de SGP-fractie de vergelijking getrokken met
de destijds gevoerde discussie over de WVG. Ook toen wilde de toenmalige regering
de invulling van de WVG volledig overlaten aan gemeenten. Daar werd later
op terug gekomen. Er bleek tussen de verschillende gemeenten een te groot
verschil te zijn ontstaan. Onder minister Vermeend is er toen een landelijk
protocol opgesteld waarbij aangegeven werd welke basisvoorzieningen minimaal
moeten worden geleverd in gemeenten. Mijn vrees is dat ook bij
de bijstandsverlening te grote verschillen kunnen ontstaan, zodat wij over
enige tijd opnieuw de discussie zullen voeren om de verschillen te verkleinen.
Het gevolg zal dan zijn dat wij opnieuw overgaan tot de invoering van de categoriale
bijstand voor bepaalde groepen. Hoe kijkt de staatssecretaris tegen onze analyse
aan?Volgens de regering is het hart van het wetsvoorstel dat de belanghebbende,
om in aanmerking te komen voor een bijstandsuitkering, verplicht is naar vermogen
zich in te spannen om arbeid te verkrijgen en te aanvaarden. Daarmee komen
we bij de door de regering geïntroduceerde term "algemeen geaccepteerde
arbeid". Deze term wordt gebruikt ter onderscheiding van de huidige term "passende
arbeid". De regering wil daarmee aangeven dat in de Wwb voor de term "algemeen
geaccepteerde arbeid" een striktere interpretatie wordt gegeven dan aan het
begrip "passende arbeid". Het is meer dan een gradueel verschil.Op zichzelf onderschrijven wij deze striktere benadering. Men mag aangeboden
werk niet te gemakkelijk weigeren. Deze benadering biedt gemeenten een handvat
om een actief uitstroombeleid vorm te geven. Daarbij gaan onze fracties er
natuurlijk wel van uit dat zoveel mogelijk aan de wensen en voorkeuren van
de cliënten wordt tegemoetgekomen. Er is echter wel een keerzijde aan
de striktere toepassing van het te aanvaarden werk. Dan heb ik het over degenen
die arbeid krijgen aangeboden waarbij de aard van deze arbeid principieel
conflicteert met zijn of haar godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging.Wij vinden dat de regering met het oog daarop best kan ingaan op de concrete
voorbeelden die in de schriftelijke voorbereiding door ons zijn gegeven. Kan
een werknemer bijvoorbeeld de aangeboden functie van conducteur weigeren vanwege
de daaraan verbonden zondagsarbeid? En hoe zit dat met banen in de horeca?
Kan de regering ook concreet ingaan op aangeboden banen in bordelen? Hoewel
het CWI geen banen in deze branche meer mag aanbieden, kunnen reïntegratiebedrijven
dat nog steeds wel. Het gaat ons daarbij om de vraag op welke gronden een
werknemer deze algemeen geaccepteerde arbeid mag weigeren. Wil de regering
daarop concreet ingaan?Met betrekking tot de sollicitatieplicht van alleenstaande ouders met
jonge kinderen zijn onze fracties ronduit afwijzend. De discussie over het
opleggen van een sollicitatieplicht heeft de afgelopen jaren regelmatig plaatsgevonden
en wordt kennelijk steeds vaker herhaald. Wij blijven van mening dat deze
ouders minimaal vijf jaar ontheven moeten zijn van arbeidsplicht. Net als
de regering zijn onze fracties van mening dat uitkeringsgerechtigden in de
bijstand zo snel mogelijk weer aan het werk moeten. De bijstand is immers
een springplank. Maar dat geldt naar de mening van onze fracties niet voor
de alleenstaande ouders met jonge kinderen. Deze groep mensen moet niet de
arbeidsmarkt worden opgejaagd, maar verdient de mogelijkheid om zelf de kinderen
op te kunnen voeden. Onze fracties zien de opvoeding en verzorging van kinderen
door de ouders als een belangrijke taak en verantwoordelijkheid, die primair
bij de ouders berust. De overheid moet ouders dan ook daartoe in de gelegenheid
stellen. Het opleggen van een arbeidsplicht doet tekort aan die verantwoordelijkheid,
in ieder geval aan de keuzevrijheid, die ouders hebben om te bepalen of zijzelf
hun kind of kinderen thuis willen verzorgen. Wij vragen met klem hiervoor
de aandacht van de staatssecretaris, alsook voor een juridisch sluitende oplossing
hiervoor.De problematiek van de langdurigheidstoeslag is al jaren bekend en kwam
in 1996 bij de discussie over de stille armoede al indringend aan de orde.
De SGP-fractie aan de overkant van het Binnenhof heeft daarom destijds een
motie ingediend waarmee werd beoogd dat na drie jaar uitkering een langdurigheidstoeslag
zou worden verstrekt. Deze motie werd verworpen, maar vorig jaar kwam het
Tweede-Kamerlid Noorman met het wetsvoorstel Lang-laag. De belofte dat de
regering met een soortgelijk voorstel zou komen, heeft naar het oordeel van
mijn fractie tot een nogal mager resultaat geleid. Wij vinden 60 maanden te
lang.In de schriftelijke voorbereiding hebben wij ook aandacht gevraagd voor
de 57,5-jarigen. De staatssecretaris heeft daarop geantwoord. Toch sluit ik
mij aan bij collega Van Leeuwen, die daarover nog een aantal indringende vragen
heeft gesteld.De ChristenUnie- en SGP-fractie wijzen erop dat in de Tweede Kamer reeds
ingegaan is op de positie van dak- en thuislozen en de vestiging van opvanginstellingen
in gemeenten. In de schriftelijke voorbereiding zijn wij hierop nader ingegaan.
Wij wijzen erop dat de vestiging van een hulpverleningsinstelling grote financiële
gevolgen kan hebben voor een gemeente. Het betekent een grote lastenverzwaring,
vanwege moeilijk te reïntegreren cliënten. De regering antwoordde
dat de gemeenten toch al een zorgtaak hebben voor de in hun stad wonende dak-
en thuislozen. Maar er is een groot aantal regionaal of landelijk opererende
zorginstellingen voor bepaalde bijstandsgerechtigden, bijvoorbeeld tehuizen
voor ex-gedetineerden, dat reïntegratie in de samenleving beoogt, de
zogenaamde penitentiaire inrichtingen. Er zijn weliswaar extra middelen beschikbaar,
zoals de regering ons antwoordde, maar toch betekent de vestiging van zo'n
instelling voor gemeenten een extra risico. Het betreft namelijk zeer moeilijk
plaatsbare uitkeringsgerechtigden waardoor de vestiging van zo'n instelling
niet aanlokkelijk is. Wij vragen nogmaals of de regering dit probleem onderkent
en of hier op korte termijn op ingespeeld kan worden.Voorzitter. Alvorens tot een oordeel over het wetsvoorstel te komen, wachten
wij met meer dan gewone belangstelling op het antwoord van de staatssecretaris.De heer Schouw (D66):Mevrouw de voorzitter. Voor ons ligt een omvangrijk voorstel, voor een
belangrijke verandering in het sociaal stelsel, een verandering die eigenlijk
niemand onberoerd laat, ook niet mijn overburen. Zij hebben tot twee keer
diep in de nacht een auto zien voorrijden om enveloppen in de brievenbus te
doen. Zij zeiden: zo, zo, Gerard, jij doet iets heel belangrijks. Dat heb
ik bevestigd. Ik dank de staatssecretaris voor de aflevering van stukken in
het holst van de nacht.Het heeft niet alleen mijn kleine buurtgemeenschap niet onberoerd gelaten, maar ook het land, de VNG, de grote steden, cliëntenraden,
gemeenten, Divosa en individuele wethouders werden erdoor beroerd. Ik heb
van mevrouw Van Leeuwen begrepen dat zij in honderd gemeenten met talrijke
raadsleden heeft gesproken. Iedereen heeft over deze kwestie op- en aanmerkingen
en dat is niet voor niets. Wij hebben het over iets buitengewoon belangrijks.Een van de directeuren van de VNG, Wim Kuiper, heeft het over het zoet
en zuur van de wet. Zo is het maar net. De wet heeft een aantal voordelen,
maar ook een aantal nadelen. Voor dat laatste moeten wij natuurlijk onze ogen
niet sluiten. In mijn bijdrage zal ik de voordelen die mijn fractie ziet,
aangeven maar natuurlijk ook de nadelen. Een complete stelselwijziging van
de bijstand is natuurlijk niet niks; ik zei dat al. Ook hebben wij een aantal
wensen voor verbetering van de wet. Die zullen wij aan het kabinet voorleggen.
Afhankelijk van de beantwoording zullen wij in de loop van de dag een definitief
standpunt bepalen. Ik wil een aantal punten aan de orde stellen. Weest u gerust,
mevrouw de voorzitter, het zijn er geen tientallen, maar zes.1. Werk boven inkomen. Wij zouden het in het geweld van de betogen van
vandaag bijna vergeten, maar de grote plus van dit voorstel is de enorme omslag
die gaat ontstaan in het denken en handelen. Werk gaat nu boven inkomen. Dat
is natuurlijk een prachtig streven. Daar ben ik het helemaal mee eens. Wie
is het niet met zoiets moois eens? Als je het ergens mee zou moeten vergelijken
is het iets als "zon boven regen". Dat is ook een prachtig iets waar ik het
helemaal mee eens ben. Het probleem is echter dat ik het weer natuurlijk niet
helemaal zelf in de hand heb. Zo is het op dit moment eigenlijk natuurlijk
ook een beetje met werk. Mijn vraag is dan ook: waar halen wij al dat werk
vandaan? Je kunt natuurlijk reïntegreren wat je wilt, maar de spoeling
is op dit moment erg dun. Dan gaat het mij ook vooral om de eerste twee jaar
na de inwerkingtreding van de wet. In de schriftelijke voorbereiding zijn
hierover ook vragen gesteld: waar haal je al dat werk vandaan? Mij valt op
dat het antwoord vrij gemakkelijk is: dat moet je zien op de lange termijn.
Als je dat uitmiddelt, is er natuurlijk altijd groei van de werkgelegenheid.
Met name de eerste twee jaar zijn echter volgens mij bepalend voor het succes
of het falen van deze wet. Mijn concrete vraag aan de staatssecretaris is
dan ook: waar zitten de nu nog verborgen banen voor mensen die nu in de bijstand
zitten? Wat voor een kennis heeft hij daarover, kennis die ik op dit moment
gewoon nog niet bezit?2. Gemeentelijke vrijheid en minder regelgeving. Gemeenten zijn de bestuurslaag
die het dichtst bij de burger staat. Zij weten naar de overtuiging van mijn
fractie het best wat er speelt en zijn goed in staat om lokaal maatwerk te
leveren. Mijn fractie vindt het belangrijk dat de gemeentelijke beleidsvrijheid
verder wordt vergroot. Dat is goed voor de democratie en goed voor de mensen
in het land. Het werken met de nieuwe wet wordt dan ook een stuk aantrekkelijker
dan met de oude: minder regels, minder rapportageverplichtingen. Daarvoor
in de plaats komt er, in de woorden van de staatssecretaris, een stimulerende
omgeving waarbij ondernemerschap, creativiteit en al dat soort dingen verder
worden aangemoedigd. Dat is natuurlijk allemaal prachtig. Misschien is dit
ook een goed moment om, naast alle opmerkingen over de wet, een compliment
uit te delen aan de staatssecretaris. Hij heeft dit omvangrijke pakket, met
al die actoren die allemaal van alles en nog wat willen, op een goede geleidelijke
manier aan de orde gekregen. Dat vereiste nogal wat geduld en stuurmanskunst
en dat is toch tot deze voordeur gelukt, want wij moeten de behandeling van
vandaag natuurlijk nog even afwachten.Gemeenten zijn in de ogen van mijn fractie geen doorgeefluik van rijksbeleid.
Het wetsvoorstel is dan ook een steun in de rug voor het vergroten van de
lokale autonomie, net als een aantal andere voorstellen van het kabinet. Ik
noem er één: de gekozen burgemeester. Dat is ook zo'n prachtig
voorstel om de lokale autonomie verder te versterken. Het benadrukken van
die eigen verantwoordelijkheid van gemeenten is iets waar al jarenlang over
wordt gesproken, maar dat nu eindelijk verder in de praktijk wordt verankerd.
Overigens heb ik op dit punt wel een vraag aan het kabinet. Hoe serieus en
hoe betrouwbaar is het kabinet als het zegt dat het de lokale autonomie wil
versterken? Stel dat de herverdeeleffecten voor een willekeurige stad –
neem mijn eigen stad Dordrecht – zodanig verkeerd uitvallen, dat er
structurele tekorten ontstaan. Dan moet dat toch op de een of andere manier
worden aangevuld door bezuinigingen of door het verkrijgen van extra middelen,
zoals je dat kunt realiseren door het verhogen van de OZB. Maar juist dat
stukje eigen beleidsvrijheid wil het kabinet weer voor een belangrijk deel
afschaffen, terwijl dat nota bene de enige middelen zijn waarmee gemeenten
hun huishoudboekje kunnen sturen. Mijn concrete vraag aan de staatssecretaris
is dan ook hoe het afschaffen van die OZB zich verhoudt tot de wensen om de
lokale autonomie verder te versterken, waarmee het wetsvoorstel toch echt
doorbakken is.3. Maatwerk bij reïntegratie. Gemeenten moeten nog meer maatwerk
leveren bij reïntegratie. Zij mogen hun reïntegratiebudgetten volledig
naar eigen inzicht besteden. Wij vinden het uitstekend dat gemeenten meer
verantwoordelijkheid nemen en krijgen voor de uitstroom uit een uitkering
naar werk en ook dat zij afgerekend worden op de resultaten. Van de verplichte
uitbesteding van reïntegratietrajecten begrijp ik echter nog steeds niet
zo heel erg veel. Immers, de gemeenten worden voor 100% financieel verantwoordelijk
voor de kosten van de bijstand. Dan is het ook logisch dat zij de grootst
mogelijke vrijheid krijgen om het reïntegratiedeel naar eigen beste inzicht
te besteden. Immers, wij willen minder regels en geen korsetten. Wie kiest
voor lokale autonomie, kiest ook voor het vertrouwen in die gemeenten. Net
als het kabinet zetten ook zij zich in om de cliënt centraal te plaatsen
en kunnen ook zij de rollen van opdrachtgever en opdrachtnemer best scheiden.
Gemeenten zijn in de ogen van mijn fractie mans genoeg om zelf te beslissen
waar zij reïntegratiediensten het best kunnen inkopen. De verplichting
om aan te besteden heeft mijn fractie dan ook nog niet kunnen overtuigen.
Ik zie graag tegemoet wat de staatssecretaris daaraan denkt te gaan doen.
Misschien is het een idee om even pas op de plaats te maken met die verplichte
aanbesteding. Laten wij eerst de wet maar invoeren, daarna kijken wat voor
een soort knelpunten dat allemaal heeft opgelost, ook in termen
van aanbesteding want ik zie die knelpunten nog niet. Als er dan een lijstje
met knelpunten komt, kunnen wij daar alsnog toe overgaan. Vooralsnog ziet
mijn fractie dat niet.4. Het objectieve verdeelmodel. De afgelopen maanden was een belangrijke
vraag: hoe objectief is nu eigenlijk dat objectieve verdeelmodel? Niet zo
heel erg objectief, zou ik gezien de reacties denken, althans nog niet. Het
is een dynamisch model waarbij je zoveel mogelijk naar een eerlijke verdeling
streeft. De kritiek van alweer de gemeente Dordrecht klinkt in mijn ogen heel
plausibel. Ik citeer uit een van haar laatste brieven, ook aan deze Kamer:
"Het objectieve verdeelmodel zou meer rekening moeten houden met bevolkingssamenstelling,
het aandeel eerste generatie allochtonen, het opleidingsniveau en het woningaanbod."
Mijn vraag is of het kabinet deze opmerkingen van zo'n nadeelgemeente, die
er volgens mij echt werk van heeft gemaakt om de zaak te bestuderen, deelt
en wat het daaraan gaat doen. Ik heb nog een vraag over de evaluatie die is
voorzien voor 2004. Ik begrijp de wijze van evaluatie niet zo goed. In de
beantwoording van de staatssecretaris vond ik de zinsnede daarover wat cryptisch:
"Ten aanzien van de term 'evaluatie' merkt het kabinet op dat het hier geen
evaluatie van de feitelijke werking van het financieringsmodel binnen de Wwb
is." Wat is het dan wel? Welke heldere evaluatiecriteria ziet de staatssecretaris
voor zich?5. Ondersteuning. Het kabinet is zuinig en dat waardeer ik. Maar daar
waar zuinigheid doorslaat in objectief waarneembare krenterigheid, trekt mijn
fractie aan de bel. De beschikbare 15 mln euro, zo zeg ik de andere sprekers
na, is gewoon niet reëel. Wij steunen al die briefschrijvers die dat
aangeven. Nu weten wij dat de VNG en Divosa de invoeringskosten ramen op 90
tot 120 mln. Daarom wil ik weten wat de precieze onderbouwing van het kabinet
is van die 15 mln. Ik zeg er meteen bij dat ik die onderbouwing niet heb kunnen
vinden en vermoed dat die er niet is. Op mijn schriftelijke vraag hierover
heb ik ook geen antwoord gekregen. Ik ga er dus van uit dat er geen onderbouwing
van dat bedrag is, tenzij de staatssecretaris dadelijk een onomstotelijk bewijs
levert in de vorm van een rapportje van een extern bureau.Verder begrijp ik niet goed dat er na alle zorgvuldige voorbereiding met
de partners geen begin van overeenstemming is over de invoeringskosten. Het
kabinet heeft maanden met de gemeenten zitten praten en kennelijk is dat een
punt. Nu moet de Eerste Kamer daar vandaag een knoop over doorhakken. Waarom
heeft het kabinet niet zelf het initiatief genomen om een onafhankelijk advies
in te winnen? Mijn fractie vindt trouwens dat de rekening van de invoeringskosten
niet eenzijdig bij de gemeenten mag worden neergelegd. Zij verwacht op dit
punt een reële vergoeding van het kabinet. Bij gebrek aan inzicht in
de onderbouwing van de 15 mln die het kabinet noemt, kan ik niet anders dan
concluderen dat de invoeringskosten ergens liggen tussen datgene wat de staatssecretaris
biedt, en datgene wat anderen vragen. En zo kom ik – ik zeg dat mevrouw
Van Leeuwen na – in de richting van 45 tot 50 mln.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voor mij was het geen nattevingerwerk. Juist omdat de VNG weer geen onderbouwing
gaf en de nodige speelruimte nam, heb ik getracht om uit het jongste rapport
van Divosa te analyseren wat wel en wat niet tot de werkelijke invoeringskosten
behoort. Vervolgens heb ik een en ander afgezet tegen het feit dat er een
behoorlijke verlichting komt van regelgeving, waar natuurlijk ook winst uit
te halen is. En zo ben ik op dat bedrag van 40 tot 50 mln gekomen. Het is
trouwens eerder 50 mln dan 40 mln.De heer Schouw (D66):Ik ben blij dat mijn slag in de lucht voor een belangrijk deel overeenkomst
met de rekenexercitie die collega Van Leeuwen heeft gedaan.6. De invoeringsdatum. De vraag of de invoeringsdatum reëel is, vind
ik moeilijk te beantwoorden. Het is namelijk niet alleen de vraag of de capaciteit
en de techniek beschikbaar zijn, maar ook of de medewerkers van de sociale
diensten in staat zijn om in zo'n korte tijd een omslag in denken door te
maken. Volgens mij gaat dat niet vanzelf en daarom is dat dus bijzonder twijfelachtig.
De wijze waarop de medewerkers de komende maanden omgaan met al die duizenden
bijstandsgerechtigden, zal evenwel cruciaal zijn voor het slagen van de wet.
Wij moeten trouwens niet vergeten dat ook de wijze waarop de gemeentebesturen
hiermee omgaan, van belang is. Raadsleden, wethouders en burgemeesters moeten
allemaal tot in de haarvaten voelen wat er gaat veranderen binnen de gemeente.
Ik heb er mijn vraagtekens bij of de verschillende gemeentelijke diensten
wel de kwaliteit en capaciteit hebben om een snelle aanpassing te kunnen realiseren.Mijn fractie begrijpt echter heel goed dat het kabinet hier haast mee
heeft. Invoering halverwege 2004 is lastig en kostbaar. Een jaar uitstel heeft
financiële gevolgen en bovendien gaat het momentum dan verloren. Om goed
te kunnen beoordelen of wij akkoord kunnen gaan met invoering per 1 januari
2004, wil ik nog eens precies van de staatssecretaris horen wat zijn "worst
case"-scenario is. Met andere woorden: wat kan er allemaal misgaan, als dingen
niet zo lopen als zij zijn bedacht? Ik weet dat de staatssecretaris uit het
bedrijfsleven komt en dat er in het bedrijfsleven altijd een "worst case"-scenario
gemaakt wordt. Ik neem dan ook aan dat dit zo uit de boeken komt rollen. Wat
is het slechtste scenario en wat gaat het kabinet doen om dit te voorkomen?Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Doelt de heer Schouw hier op een "worst case"-scenario voor 1 januari
2004 of voor 1 januari 2005?De heer Schouw (D66):Voor 1 januari 2004.Ik kom tot een afronding. De staatssecretaris heeft in een interview over
deze wet gezegd: het is net als met zwemmen; het is de vraag wanneer je iemand
naar het diepe durft te sturen. Hij voegde daaraan toe: ik durf het aan om
gemeenten naar het diepe te sturen, maar wel gefaseerd; vanuit het ministerie
zullen wij dat proces heel goed begeleiden. Mijn fractie durft gemeenten best
naar het diepe te sturen, maar dan wel onder de volgende voorwaarden. Om te
beginnen, mag er vooralsnog geen sprake zijn van verplichte aanbesteding.
Verder moet het verdeelmodel snel gerepareerd worden. Tot slot moet er een
harde financiële toezegging komen voor meer geld voor ondersteuning
van de invoering.De voorzitter:Ik nodig de heer Ten Hoeve uit om zijn maidenspeech te komen houden.De heer Ten Hoeve (OSF):Mevrouw de voorzitter. Het is een goed wetsvoorstel, maar een slechte
tijd. Het wetsvoorstel wil ervoor zorgen dat er meer mensen aan het werk komen,
in veel gevallen juist die mensen voor wie dat om diverse redenen toch al
heel moeilijk is in een tijd dat er te weinig banen zijn en te weinig geld
is. Wel, zo'n wetsvoorstel moet welhaast gedoemd zijn om te weinig effect
te sorteren, althans op de korte termijn. Ondanks het slechte gesternte waaronder
dit wetsvoorstel straks in werking zal treden, wordt daarin een aantal zaken
geregeld op een manier waar wij het graag mee eens zijn. Werk voor inkomen
is een juist uitgangspunt. Vermindering van bureaucratie en van rapportage-
en verantwoordingsplicht voor gemeenten zijn goede zaken. De vrijheid en dus
ook de verantwoordelijkheid van gemeenten om zelf, gegeven de plaatselijke
omstandigheden, zo goed mogelijk invulling te geven aan het reïntegratiebeleid,
is positief. Het lijkt ons dat er door deze opdracht zeker winst valt te behalen.
Ook de vrijheid van gemeenten om individuele gevallen op hun behoefte aan
extra bijzondere bijstand te mogen beoordelen, met daaraan gekoppeld het verbod,
met wat uitzonderingen, om daarvoor categoriale regelingen te treffen, vinden
wij in het algemeen positief. Deze benadering lijkt ons principieel de meest
juiste. Daarnaast is het van groot belang dat daardoor minder dan door de
categoriale regelingen het probleem van de armoedeval ontstaat. Dit probleem,
dat in de praktijk werkelijk een groot probleem is, wordt daar natuurlijk
niet door opgelost. Alles wat daaraan kan bijdragen, wordt door ons echter
van harte verwelkomd. De wet legt de verantwoordelijkheid bij de laagst mogelijke
bestuurslaag. Wij zijn daar in het algemeen voorstander van. Wij denken met
de staatssecretaris dat deze aanpak de uitvoering van de taken – zowel
een juiste verstrekking van uitkeringen als de reïntegratie van uitkeringstrekkers –
ten goede zal komen.Echter, niet alles is positief. Verantwoordelijkheden leggen bij lagere
overheden klinkt mooi, maar als de daaraan verbonden financiële risico's
aanzienlijk zijn, dan moeten die wel gedragen kunnen worden. Dat kan, als
de betreffende overheid voldoende beleidsruimte heeft voor het afwegen van
diverse mogelijkheden voor dekking van die risico's of als de risico's rechtstreeks
gedekt worden door de hogere overheid. Dan heeft de gemeente geen risico.
Aan de eerste mogelijkheid, het beschikken over voldoende eigen beleidsruimte,
is in het geval van de gemeenten niet echt voldaan. De uitgaven waar de Wwb
hen voor stelt, vormen, zeker wat de uitkeringen betreft, min of meer vaste
verplichtingen. Het is nog maar de vraag of die door het gemeentelijke beleid
zelfs maar in beperkte mate kunnen worden beïnvloed. Daar tegenover staat
dat gemeenten maar heel weinig invloed hebben op hun inkomsten. Zij hebben
geen enkele invloed op de hier relevante doeluitkeringen en op de uitkeringen
uit het gemeentefonds. Voorts hebben zij slechts een heel beperkte mogelijkheid
om in eigen beheer risico's af te dekken door de inzet van het eigen belastinggebied.
Wat het laatste betreft, dreigen de mogelijkheden ook nog eens kleiner te
worden. De tweede optie, de dekking van de risico's door het Rijk, ligt wellicht
meer voor de hand. Het Rijk heeft immers meer mogelijkheden om eventueel tekortschietende
inkomsten aan te vullen. Die mogelijkheden zijn ook niet onbeperkt, maar er
moet wel heel veel gebeuren voordat het Rijk failliet gaat. Aan die tweede
optie wordt in zo grote mate voldaan, zegt de staatssecretaris, dat de resterende
risico's voor de gemeenten beperkt zijn. Dat is alleen lang niet iedereen
met hem eens. Ik kom daar nog op terug.Inhoudelijk zijn er ook elementen in de wet aan te wijzen waar wij minder
gelukkig mee zijn. De sollicitatieplicht voor alle bijstandstrekkers is als
algemeen uitgangspunt juist en voor de hand liggend, maar er kunnen heel goede
redenen zijn om niet alleen individuen, maar ook categorieën daarvan
vrij te stellen of afhankelijk van omstandigheden daarvan vrij te stellen.
Alleenstaande ouders met jonge kinderen hebben verantwoordelijkheden tegenover
hun gezin en die gaan uit boven hun verantwoordelijkheden tegenover de maatschappij.
Een eigen vrije keuze daarbij zou ons aanmerkelijk liever zijn dan de politiek
bepaalde keuze die door de gemeente voor hen gemaakt kan worden. Ouderen ouder
dan 57,5 jaar, die nu onder de sollicitatieplicht gebracht moeten worden,
terwijl er juist nu geen enkel uitzicht op werk voor deze categorie is, worden
dus gedwongen tot zinloze exercities. Wij zullen maar aannemen dat de gemeenten
op een verstandige manier zullen omgaan met deze categorie mensen. Wij zijn
het natuurlijk met de staatssecretaris eens dat ook deze groep zoveel mogelijk
aan werk geholpen moet worden, omdat de arbeidsparticipatie in alle leeftijdsklassen
structureel moet stijgen om de vergrijzing op te vangen, maar het was ons
liever geweest als de sollicitatieplicht voor deze groep had mogen wachten
op een verbetering van de conjunctuur. Die zal er eerst moeten komen, voordat
er succes behaald kan worden. Een wachtperiode van vijf jaar voordat er recht
bestaat op de langdurigheidstoeslag is lang, in ieder geval aanzienlijk langer
dan nodig is om aan te tonen dat een vlotte reïntegratie er voor iemand
helaas niet in zit. Verplichte aan- en uitbesteding van reïntegratieactiviteiten
beperkt de vrijheid van de gemeenten en de vraag is waarom dat moet.Technisch lijkt de invoering van de wet per 1 januari 2004 een hele toer
te worden. Divosa spreekt van een gemiste kans en stelt dat de overhaaste
invoering de kwaliteit vast niet ten goede zal komen. Toch constateren wij
dat vrijwel niemand meent dat invoering onmogelijk is, gelet ook op het feit
dat niet alles per 1 januari 2004 klaar hoeft te zijn. De verordeningen, dus
de formulering van het beleid, hoeven pas een jaar later in werking te treden.
Daardoor lijken niet de invoeringsproblemen zelf, maar de kosten daarvan en
de facilitering die daarvoor beschikbaar wordt gesteld het probleem te vormen.
Als dat werkelijk een groot probleem wordt, dan bestaat er een aanzienlijk
risico dat er bij de invoering zoveel dingen mis gaan dat het eerste jaar
een verloren jaar zou kunnen worden. Omdat de problemen en onzekerheden in
ieder geval niet afgewenteld kunnen worden op de cliënten,
is het heel goed denkbaar dat die efficiencyverbetering, waar zo vurig op
gehoopt wordt en waar zo mee gerekend wordt, niet onmiddellijk bereikt wordt.
Het probleem, zowel het technische als het financiële probleem, ligt
dan bij de gemeenten. Dat is opnieuw een risico dat naar de gemeenten geschoven
wordt.Een opsomming maakt duidelijk dat de gemeenten zich niet voor niets druk
maken over de vraag hoe zij hier straks uit te voorschijn zullen komen. De
staatssecretaris zegt telkens – dat staat ook uitdrukkelijk in de wet –
dat het macrobudget dat beschikbaar wordt gesteld ter dekking van de uitkeringen,
dus het inkomensdeel, voldoende zal zijn voor het totaal van die uitkeringen.
Uit de nota naar aanleiding van het verslag blijkt echter dat dit beslist
niet het geval hoeft te wezen. Als de efficiencyverbetering, waar de staatssecretaris
op rekent, zich niet voordoet, is het macrobudget in 2004 150 mln te klein.
Dat zou best kunnen gebeuren als door allerlei oorzaken het invoeringsjaar
inderdaad een verloren jaar wordt. Verder moet ook nog blijken dat er zoveel
opbrengst te halen is. De staatssecretaris geeft toe dat dit niet wordt gecompenseerd.
In het volgende jaar kan het macrotekort wel ingehaald worden, maar als de
efficiencyverbetering dan weer tekortschiet, ontstaat er een nieuw macrotekort
van maximaal 50 mln dat weer niet gecompenseerd wordt. Na nog een jaar kan
het gecumuleerde tekort opgelopen zijn tot 250 mln. Dat is een "worst case"-scenario,
maar niet helemaal uit te sluiten. Dat is namelijk de volledige efficiencykorting.
Daarna moet het budget voldoende zijn om de uitkeringen te dekken. Dat is
juist.Bij de verdeling van het macrobudget lopen de gemeenten weer grote risico's.
Aannemende dat de compartimentering, de verdeling over de grote, de middelgrote
en de kleine gemeenten, via het objectieve verdeelmodel inderdaad een redelijke
uitkomst geeft, lopen de kleine gemeenten daarbij weinig risico's, maar de
grote des te meer. Dat ex ante-verdelingsrisico wordt begrensd tot 10%, maar
dat is nog steeds geen kleinigheid. Daarna moet afgewacht worden of de gemeente
het goed doet, dus erin slaagt om bijstandstrekkers naar betaald werk te geleiden,
waarbij minder dan gemiddelde prestaties opnieuw tot tekortschietende rijksuitkeringen
leiden. Ook die tekorten worden op 10% gemaximeerd, maar ook dan gaat het
weer niet om kleinigheden.In het werkdeel zit verder een bezuiniging van honderden miljoenen die
niet onmiddellijk tot tekorten bij de gemeenten hoeft te leiden, maar die
natuurlijk het eindresultaat, de mate waarin het lukt om cliënten te
reïntegreren, nooit gunstig kan beïnvloeden. Verder wordt er in
het Gemeentefonds een extra korting aangebracht, omdat wordt verondersteld
dat het volgende jaar de volledig geïndividualiseerde bijzondere bijstand,
die gegeven wordt aan het snel kleiner wordende aantal bijstandstrekkers,
minder zal kosten dan tot nu toe. Ten slotte is er het grote risico dat de
invoering veel meer kost dan de luttele 15 mln die het Rijk daarvoor beschikbaar
stelt. Dat komt mij voor als een risico waarover sommige gemeenten, die de
bui al zien hangen, zich zeer terecht ernstige zorgen maken.De vraag is dus of wij deze wetgeving, die op veel punten aantrekkelijk
is voor alle betrokkenen – voor cliënten en voor overheden –
maar die op een aantal punten ook minder aantrekkelijk is, moeten laten beginnen
met zoveel onzekerheden en risico's. Moet niet gegarandeerd worden dat het
macrobudget voor het inkomensdeel echt voldoende is om het totaal aan uitkeringen
te kunnen dekken? Anders blijft de kans op verlies voor gemeenten altijd veel
groter dan de kans op winst. Dat is toch ook het uitgangspunt van de wettekst
zelf? Dat zou kunnen door de efficiencykorting niet op voorhand onherroepelijk
te maken, maar door in de eerste jaren, of eventueel het eerste jaar, nog
een nacalculatie uit te voeren, dus in jaar t+1, in plaats van in september
van jaar t al tot de definitieve vaststelling te komen. Moet het bedrag dat
beschikbaar is voor de invoering van het stelstel niet ten minste verdubbeld
worden? Ik sluit graag aan bij de woorden van mevrouw Van Leeuwen. Zou een
bedrag van 50 mln zo gek zijn? Een radicale oplossing is om de invoering een
jaar uit te stellen. Dat zou de oplossing van een aantal problemen makkelijker
kunnen maken en een aantal risico's kunnen verminderen.De voorzitter:Mijnheer Ten Hoeve. Al bij uw beëdiging op 10 juni jongstleden liet
u duidelijk merken veel waarde te hechten aan uw Friese afkomst en aan de
Friese taal en cultuur door de eed in de Friese taal af te leggen. Ook in
uw partijpolitieke leven, dat in 1975 begon met het penningmeesterschap van
de Friese nationale partij, zette u zich in voor het behoud en de bevordering
van de Friese identiteit. Ongetwijfeld hebt u dat eveneens gedaan tijdens
de acht jaren waarin u lid was van provinciale staten van Friesland. Overigens
ben ik u diep dankbaar dat u zich nu hebt ingehouden door uw maidenspeech
in het Nederlands te houden.In uw werkzame leven hebt u zich aanvankelijk kort gewijd aan wetenschappelijk
onderzoek op economisch gebied en aan beleidsonderzoek op het gebied van de
volkshuisvesting. Vanaf 1974 bent u als leraar en conrector jarenlang aan
het middelbaar onderwijs in Dokkum verbonden geweest. Het lijkt erop, zeker
ook na uw zojuist gehouden maidenspeech over een belangrijk onderwerp, dat
u van veel markten thuis bent. Dat is niet alleen veelbelovend voor deze Kamer,
dat komt ongetwijfeld ook goed van pas in een eenmansfractie.Van harte wens ik u geluk met het uitspreken van uw maidenspeech die naar
ik hoop nog door vele bijdragen aan onze debatten zal worden gevolgd. Gefeliciteerd.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Voorzitter. Dit wordt een lange dag, waar wij ons overigens op verheugen,
en er is al veel gezegd. Ik wil daarom niet te veel woorden wijden aan plichtplegingen
en algemeenheden over dit wetsvoorstel. Desalniettemin ben ik een beetje bang
dat ik over mijn spreektijd heenga, maar ik heb net even met de heer Van Driel
gesproken die zoveel tijd over had. Hij geeft die mij graag. Dus maak uw borst
maar nat.De voorzitter:Overigens bepaalt de voorzitter dat.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Sorry. Mijn fractie is positief over de basisgedachte dat je mensen met
bijstand niet moet afschrijven. Het is goed dat gemeenten met deze wet darvoor
meer ruimte krijgen. Maar, naar ons idee zitten er een groot
aantal inconsequenties, onvolkomenheden en ook echte fouten in het wetsvoorstel.Om te beginnen, wil ik het hebben over de visie op werk en werkloosheid
die achter dit wetsvoorstel zit. Van de 8 miljoen mensen tellende beroepsbevolking
hebben er op dit moment zeker 2 miljoen geen betaalde baan. Als wij het beperken
tot het wetsvoorstel dat voorligt, dan gaat het om zo'n 450.000 mensen. Ik
noem een ander getal dan de heer Van Driel die sprak over 350.000 mensen,
maar ik vind het belangrijk dat het juist bij deze wet ook gaat om zogenaamde
ANW'ers en niet-uitkeringsgerechtigden. Het is te voorzien dat er straks bij
die 450.000 mensen nog veel WW'ers en WAO'ers komen. Wat het kabinet betreft,
gaan al deze mensen aan het werk. Ik ben met mijn collega van D66 ontzettend
benieuwd hoe.Ik zie een paar mogelijkheden. Wordt er voortaan vaker gewisseld tussen
werkenden en werklozen? Iedereen af en toe een tijdje werkloos? Dat zou kunnen.
Of verwacht de staatssecretaris een dusdanige spontane arbeidstijdverkorting –
iedereen meer in deeltijd – dat we met z'n allen het werk gaan delen?
Dat zou ook kunnen. Of gaat hij ervan uit dat door groot arbeidsaanbod de
lonen sterk omlaag gaan? Is dat wat erachter zit? Ik ben benieuwd naar zijn
achterliggende visie, zeker in de huidige conjunctuur. Ik snap dat het de
bedoeling is dat de nieuwe wet het langer uithoudt dan de huidige bijstandswet,
desalniettemin moeten wij ons realiseren dat wij de komende jaren te maken
hebben met de huidige conjunctuur.Indien de staatssecretaris mikt op meer doorstroming tussen werkenden
en werklozen, dan prijs ik zijn maakbaarheidsdenken. Wij moeten immers optimistisch
blijven, maar ik ben nog steeds benieuwd hoe hij er in de huidige conjunctuur
voor gaat zorgen dat werkgevers mensen "met een vlekje" gaan aannemen. Hoe
erg zou hij het vinden als dan vervolgens de arbeidsproductiviteit van Nederland
een beetje zou dalen? De werkgevers namen deze mensen misschien niet helemaal
voor niets niet aan. Ik heb zelf even berekend – en ik ben benieuwd
of hij dat ook heeft gedaan – hoeveel sollicitatiebrieven er straks
maandelijks moeten worden geschreven. Dat zijn er 3 miljoen, en dan heb ik
het over de bijstanders en de WW'ers. Dat zijn er straks zo'n 750.000. Als
die allemaal vier sollicitatiebrieven per maand gaan schrijven, zijn dat 3
miljoen brieven. Het is jammer dat veel van die brieven tegenwoordig via internet
worden verstuurd, want anders zou het in ieder geval goed zijn voor de werkgelegenheid
bij TPG Post.Wat mijn fractie betreft, ademt het wetsvoorstel veel te weinig de waardering
voor onbetaald werk. Al die mensen die geen betaald werk hebben en dat zeker
op de korte termijn ook niet zullen krijgen, krijgen met deze wet extra het
gevoel dat ze niet echt meetellen, dat ze misschien zelfs wel nutteloos zijn.
Mijn fractie kiest voor een radicale herverdeling van de bestaande betaalde
arbeid en voor meer maatschappelijke en politieke waardering voor de onbetaalde
arbeid. Ik zei al dat wij dat laatste in dit wetsvoorstel missen. Die onbetaalde
arbeid moet trouwens ook veel beter worden verdeeld.Zo mogelijk het belangrijkste bezwaar van mijn fractie tegen het wetsvoorstel
is, dat mensen die onvoldoende "productief" zijn om het minimumloon te verdienen
er de dupe van worden. Ik zei al dat het prima is dat bijstand in principe
geen eindstation is, graag zelfs. Maar wat gebeurt er straks met mensen die
door hun psychische, sociaal-emotionele of fysieke aard blijvend niet in staat
zijn om het minimumloon te verdienen? Een deel van die mensen had tot voor
kort een WIW- of ID-baan, maar daar hebben de gemeenten straks onvoldoende
geld voor. Bovendien is het reïntegratiegeld bedoeld voor uitstroom.
Zij kunnen dus niet blijvend een WIW/ID-baan vervullen. Ik kom daar nog op
terug. Een ander deel van deze "onvoldoende productieve" mensen werkt nu een
aantal uren in de week en krijgt daarnaast aanvullende bijstand. Zij gaan
er met de Wwb op twee manieren op achteruit: de bijverdienregeling wordt uitgekleed
en zij hebben geen recht op de langdurigheidtoeslag, die immers is bedoeld
voor mensen die vijf jaar lang nul uren hebben gewerkt. Deze laatste groep
mensen heeft op dit moment wel recht op categoriale bijstand. Kortom, zij
gaan erop achteruit. Deze mensen zijn in de nieuwe wet veroordeeld tot een
leven lang, op een half jaar bijverdienen na, op bijstandsniveau. Bovendien –
en dat zal de staatssecretaris misschien meer aanspraken als argument –
bevat de nieuwe wet geen financiële prikkel voor hen om iets betaalds
te gaan doen, omdat zij er niks meer van over houden. Dat lijkt mij absoluut
een vergissing in dit wetsvoorstel.Dit alles gaat ook gelden voor de chronisch zieken en gehandicapten die
door het uitkleden van de WAO vaker in de bijstand zullen komen. Mevrouw Van
Leeuwen heeft in andere bewoordingen al aandacht voor deze groep gevraagd.
Er wordt bezuinigd op de WSW, dus mensen die in het reguliere arbeidsproces
moeilijk meekunnen, kunnen dáár ook niet terecht. Ik zie de
staatssecretaris verstoord kijken, maar bij mijn weten wordt er 80 mln op
de WSW bezuinigd. Er wordt in ieder geval geen extra geld voor vrij gemaakt,
dus deze extra mensen kunnen er niet in terecht.Er dreigt ook een groot probleem voor alleenstaande ouders met een niet
al te grote verdiencapaciteit. Iemand op het niveau van het minimumloon moet
een werkweek van 31 uur maken om uit de bijstand te komen. Dan hebben zij
nog steeds niet extra's, maar dan zijn zij wel uit de bijstand. Veel alleenstaande
ouders redden dat eenvoudigweg niet. Ook zij komen door het uitkleden van
de vrijstellingsregeling in de nieuwe wet financieel nooit meer boven de bijstand
uit én worden niet meer financieel gestimuleerd om betaald te werken,
opnieuw op dat halfjaar bijverdienregeling na. Overigens wil ik daarover ook
graag meer helderheid. Al is het minimaal, wij zijn er zeer blij mee dat dit
er in de Tweede Kamer "ingeamendeerd" is. Ik ben benieuwd van de staatssecretaris
te horen hoe hij dat ziet. Is dat een half jaar op een heel leven of een half
jaar aaneengesloten, dan een maand niks bijverdienen en daarna weer bijverdienen?
Dat blijft voorlopig onduidelijk.Ik hoor graag van de staatssecretaris of hij bereid is om de vrijstellingsregeling
te verruimen voor alleenstaande ouders. Ik heb daarvoor zojuist een aantal
argumenten genoemd. Is hij bereid om de vrijstellingsregeling te verruimen
voor mensen met een duidelijke indicatie, in ieder geval voor chronisch zieken
en gehandicapten? Is hij bereid de langdurigheidstoe slag ook
open te stellen voor mensen die gewerkt hebben, maar – afgezien van
de vrijstelling van zes maanden – nooit boven het bijstandsniveau uitkwamen?
Ik geef een voorbeeld: iemand die in de afgelopen vijf jaar een keer € 20
heeft verdiend – en sommige mensen zeggen dan: en zo dom was om dat
op te geven – krijgt geen vrijstellingsregeling.Een echte oplossing voor alle groepen die ik zojuist heb genoemd, dus
iedereen die onvoldoende productief is om het minimumuurloon te verdienen
of onvoldoende uren kan maken of beide, is dat het inkomensdeel van de uitkering
wordt gebruikt als loonkostensubsidie. De staatssecretaris zal dan misschien
zeggen dat daarvoor het werkdeel kan worden gebruikt. Ik heb echter een klein
rekensommetje gemaakt en de uitkomst is als volgt. De doelgroep voor reïntegratie
bestond eind 2002 uit 420.000 mensen, inmiddels zijn het er veel meer. Er
is 1,6 mld euro beschikbaar voor het reïntegratiebudget. Dit is dus minder
dan € 4000 per persoon. In de huidige conjunctuur is dit veel te
weinig voor een effectieve loonkostensubsidie. Bovendien neem het aantal mensen
dat voor reïntegratie in aanmerking komt zodanig toe, dat het bedrag
van € 4000 per persoon binnenkort misschien wel is teruggebracht
tot € 2000 per persoon.De staatssecretaris zegt misschien ook dat het inkomensdeel weliswaar
niet verloond mag worden, maar dat het wel mag worden gebruikt voor reïntegratie.
Dus: noem die loonkostensubsidie reïntegratie en klaar is Kees. Maar
als alle gemeenten dit doen, is er straks geen macrobudget meer voor het inkomensdeel,
want gereïntegreerden tellen niet mee als bijstanders.Kortom, mijn vraag is of de staatssecretaris bereid is om het taboe op
het verlonen van de uitkering te slechten. Ik hoor graag een reactie en een
toezegging, al was het maar voor een onderzoek.In dit verband vraag ik opnieuw aandacht voor de mantelzorgers. Het kabinet
weet dat 80% van alle zorg aan zieken en gehandicapten nu wordt verleend door
zogeheten mantelzorgers. Het is straks aan de gemeenten om te bepalen of deze
mantelzorgers als zij een uitkering hebben, verplicht zijn om een reïntegratietraject
te volgen c.q. de betaalde arbeidsmarkt op te gaan. Dit heeft ook alles met
het landelijk beleid te maken. Als het kabinet er in principe voor kiest dat
mantelzorgers betaald werk gaan verrichten, moet het Rijk voorzieningen treffen
opdat het werk dat de mantelzorgers tot nu toe doen, betaald kan worden gedaan.
Dit hoeft niet per se door hen te worden gedaan, maar dan door anderen. Als
er daarvoor geen geld is en ik heb begrepen dat er niet veel geld is, wees
dan ook helder en maak gemeenten duidelijk dat mantelzorg een gegronde reden
is voor ontheffing van de sollicitatieplicht. Onze samenleving zorgt slecht
voor mensen die voor anderen zorgen. Ik hoor graag de reactie van de staatssecretaris.
Overigens ben ik benieuwd naar de studie die hij heeft toegezegd aan de Tweede
Kamer. Ik hoop echter dat hij het niet alleen bij een verwijzing naar die
studie zal laten.Ik kom nu op het onderwerp rechten en plichten van uitkeringsgerechtigden.
Ook mensen zonder werk, mensen met een uitkering, zijn volwaardige burgers.
Ik neem aan dat de staatssecretaris dit met mij eens is. Op al mijn vragen
over de rechten en beroepsmogelijkheden van uitkeringsgerechtigden en reïntegreerders
antwoordde het kabinet dat zij in beroep kunnen gaan. Je moet dan natuurlijk
wel iets hebben om je op te kunnen beroepen. De wet biedt naar het oordeel
van mijn fractie geen goed evenwicht tussen de beslissers en degenen over
wie wordt besloten.Ik noem zeven voorbeelden. Het college van B en W bepaalt of iemand een
reïntegratievoorziening nodig heeft. De cliënt heeft er dus geen
recht op. Tegelijkertijd is de bijstander wel verplicht om vervolgens die
voorziening te accepteren. Dit is onevenwichtig. Het college kan bepalen welke
vorm van sociale activering of vrijwilligerswerk iemand zal doen. Dit gaat
vrij ver. Het college maakt uiteindelijk een afweging tussen zorgtaken en
werk. Het college kan in bepaalde gevallen – zie de artikelen 26 t/m
29 – de norm verlagen of verhogen. Ook dit gaat vrij ver, zeker nu de
gemeenten onder forse druk staan om te bezuinigen. Het college kan de bijstand
en de langdurigheidstoeslag verlagen als iemand "een tekortschietend besef
van verantwoordelijkheid betoont voor de voorziening in het bestaan". Die
formulering is nogal ruim. Iemand kan op straffe van verlies van de uitkering
worden gedwongen tot een medische behandeling. Tot slot: het college kan bijstand
in natura geven als iemand niet in staat is tot een verantwoorde besteding
van zijn bestaansmiddelen. Opnieuw die ruime formulering. Er zijn misschien
wel mensen die vinden dat ik ook niet in staat ben tot een verantwoorde besteding
van mijn bestaansmiddelen. Kortom: hoe ver gaat zoiets?Naar ons oordeel dreigen burgers met de nieuwe wet te veel bezit te worden
van de overheid. Ook het machtsevenwicht tussen werkgevers en werknemers wordt
verder verstoord met deze wet. Door de slechte conjunctuur hebben werkgevers
werknemers al meer aan een touwtje. Dit wordt versterkt door het begrip passende
arbeid te vervangen door algemeen geaccepteerde arbeid.Van het kabinet mogen bijstanders en reïntegreerders nog maar drie
dingen weigeren: prostitutie, illegale arbeid en arbeid onder het minimumloon.
Het kabinet wil de eigen verantwoordelijkheid van mensen stimuleren, maar
mensen zullen geen verantwoordelijkheid nemen voor hun leven als anderen in
feite de macht hebben over hun leven. Ik hoop op een reactie van de staatssecretaris.
Hoe wil hij ervoor zorgen dat ook bijstanders en reïntegreerders worden
behandeld als volwaardig burger gezien de zeven voorbeelden uit de wet die
ik zojuist heb opgesomd?In de schriftelijke voorbereiding zegt de staatssecretaris dat gemeenten
cliënten niet onder druk moeten zetten; zij moeten hen ondersteunen bij
het zoeken naar werk. Wij zijn dit met hem eens, maar ik vraag hem die uitspraak
wat verder te expliciteren. Hoe gaat het eigenlijk tot nu toe? Wat is er volgens
hem tot nu toe fout gegaan? Willen mensen wel aan het werk, maar zijn zij
tot nu toe te weinig geholpen of stellen zij te hoge eisen en is daarom het
begrip passende arbeid vervangen door het begrip algemeen geaccepteerde arbeid?Dan kom ik nu op het thema verantwoordelijkheidsverdeling tussen gemeenten
en het Rijk en de mogelijke rechtsongelijkheid die daarvan het gevolg kan
zijn. Het kabinet zegt dat verschillen tussen gemeenten functioneel zullen
zijn. Durft de staatssecretaris te zeggen: zullen functioneel
zijn of zullen niet functioneel zijn? Verschillen die te maken hebben met
verschillen tussen cliënten of met de plaatselijke werkgelegenheidssituatie
zijn functioneel. Maar hoe zit het met verschillen door politieke kleur of
de financiële situatie van een gemeente. Hoe zit het in dat geval met
artikel 1 van de Grondwet?Mijn fractie vindt dat het Rijk te allen tijde moet zorgen voor een ondergrens
in de normen, ook van normen die door sancties kunnen worden verlaagd door
gemeenten, en een ondergrens in de rechten van bijstanders en reïntegreerders.
Is de staatssecretaris in ieder geval bereid, toe te zeggen dat hij de komende
jaren nauwkeurig zal monitoren of de verschillen tussen gemeenten functioneel
zijn? Ik sluit mij wat dat betreft aan bij de vragen van de fractie van de
PvdA. Ook de fracties van de ChristenUnie en de SGP hebben hierop gewezen.Overigens geef je gemeenten vertrouwen en verantwoordelijkheid of je geeft
die niet. Het verplicht afschaffen van de categoriale bijstand past daar niet
bij. Mijn fractie gaat ervan uit dat veel gemeenten in principe het beste
voorhebben met mensen. Vaak geldt: hoe dichterbij mensen, hoe socialer het
beleid. Dat is een opportunistisch argument om voor decentralisatie te zijn.
De gemeenten krijgen met de nieuwe wet echter onvoldoende geld. Straks moeten
zij kiezen tussen Scylla en Charybdis. De gevaren daarvan zijn: selectie aan
de gemeentepoort, het bovenmatig onder druk zetten van uitkeringsgerechtigden,
onvoldoende aandacht voor moeilijk te reïntegreren bijstanders en onvoldoende
inzet van gemeenten voor de reïntegratie van niet-bijstanders. Ik vraag
hierbij extra aandacht voor de integratie van migrantenvrouwen. Het levert
gemeenten financieel niets op om daar veel aan te doen. Voor je het weet,
gebeurt daar dus te weinig aan. Ten aanzien van de niet-uitkeringsgerechtigden
vraag ik mij af waarom in artikel 8 het begrip "evenredige aandacht" is vervangen
door "evenwichtige aandacht" voor verschillende groepen reïntegreerders.
Dat is een te politieke en te weinig duidelijke term.Ik ben inmiddels aanbeland bij het thema "bezuinigingen". Over de bezuinigingen
op het inkomensdeel die met de invoering van de wet gepaard gaan, zegt het
SCP dat het kan. Daarom kan het volgens de staatssecretaris ook. Ik ben echt
benieuwd welk geld er nu wordt uitgegeven dat straks niet meer nodig is. Nog
benieuwder ben ik hoe de staatssecretaris de ingeboekte korting van eerst
3% en later 5% gaat berekenen, vooral gezien artikel 69. In dat artikel staat
dat het door het Rijk gereserveerde macrobedrag toereikend is voor de dat
jaar geraamde uitkeringskosten van alle gemeenten. Nu wordt het ingewikkeld.
Stel dat er op dit moment x bijstandsgerechtigden zijn en volgend jaar x plus
5%. De staatssecretaris laat de gemeenten vervolgens weten dat hij van dat
bedrag 3% aan efficiencykorting aftrekt. De gemeenten zullen dan zeggen: nee,
zonder ons geweldige beleid was het x plus 8% geweest, dus wij hebben die
3% allang gehaald. Wil de staatssecretaris hierover meer duidelijkheid verschaffen?Heb ik goed begrepen dat het werkdeel niet meebeweegt met de conjunctuur?
In dat geval voorzie ik eenvoudigweg een ramp als straks ook veel WW'ers en
WAO'ers en veel meer vrouwen moeten worden gereïntegreerd met hetzelfde
budget. Wil de staatssecretaris het werkdeel alsnog laten meebewegen met de
omvang van de doelgroep, dus met de conjunctuur en met de effecten van bijvoorbeeld
veranderingen in WW of WAO?Bestuurskundigen hebben het tegenwoordig graag over onbedoelde effecten
van beleid en wetgeving. Nederland wil graag kennisland zijn. Het is de vraag
of dit wetsvoorstel daar niet haaks op staat. Hoogopgeleiden en sociaal vaardigen
moeten straks beneden hun niveau aan het werk, omdat passende arbeid immers
wordt vervangen door algemeen geaccepteerde arbeid. Dat is slecht voor een
kennisland, maar ook voor de lageropgeleiden die worden verdrongen. Belangrijk
voor een kennisland is dat wordt geïnvesteerd in mensen, in scholing.
Dat is lang niet altijd de kortste weg naar werk. Graag hoor ik van de staatssecretaris
hoeveel ruimte gemeenten hebben om mensen zich te laten scholen, ook voltijds
als dat een duidelijke meerwaarde heeft. Werk boven inkomen is prima, maar
goede scholing gaat wat ons betreft boven laagbetaald werk. Ik kom te spreken over de evaluatie en de doeltreffendheid van de wet.
Noch uit het wetsvoorstel, noch uit de memorie van toelichting wordt duidelijk
waarop de wet straks bij evaluatie wordt beoordeeld. De Inspectie Werk en
Inkomen ziet toe op de rechtmatigheid en de doeltreffendheid. Waaraan wordt
die doeltreffendheid afgemeten? Het kabinet spreekt over 5% minder bijstandslasten,
afgezien van de conjunctuur, en over 25% meer uitstroom door middel van reïntegratietrajecten.
De staatssecretaris zegde de Tweede Kamer bovendien toe, aandacht te besteden
aan de ombudsfunctie, de cliëntenparticipatie en de zorgplicht voor dak-
en thuislozen. Dat is mooi. Ik vraag de staatssecretaris om de doeltreffendheid
van de wet ook te beoordelen aan de hand van de volgende punten: het al dan
niet verminderen van de armoede c.q. het aantal mensen dat onder het minimuminkomen
leeft; de mate waarin bijstanders en reïntegreerders zich echt geholpen
voelen; de mate waarin ook niet-bijstanders aan werk worden geholpen; de uitstroom
van 57,5-plussers; de effecten van de langdurigheidstoeslag; de hoeveelheid
en de aard van de procedures die cliënten aanspannen tegen gemeenten
of het Rijk; de mate waarin mensen worden aangezet tot scholing en de transparantie
voor de cliënten. De inspecteur-generaal zal thematisch onderzoeken verrichten.
Wil de staatssecretaris toezeggen dat de IWI aan bovenstaande thema's aandacht
zal besteden?Veel sprekers hebben gewezen op de invoeringsdatum. Er zitten nog zo veel
onduidelijkheden en onvolkomenheden in het wetsvoorstel dat de invoeringsdatum
van 1 januari 2004 naar ons oordeel onverantwoord is. In de schriftelijke
voorbereiding geeft de staatssecretaris ook toe dat heel veel nog onduidelijk
is. Letterlijk schrijft hij: "... en waarvan de inhoud en de strekking niet
van meet af aan volledig uitgekristalliseerd is, kan tot een tijdelijke toename
van procedures leiden". Een regeling is natuurlijk nooit helemaal uitgekristalliseerd,
maar als je het van tevoren ziet aankomen, moet je niet te veel aansturen
op proefprocessen. Eigenlijk heeft de staatssecretaris "het momentum" als
enige argument voor invoering op 1 januari 2004. Dat is een wel erg retorisch
begrip als het gaat om overhaaste invoering van een zo belangrijk
wetsvoorstel.Er is terecht veel aandacht voor de invoeringsproblemen van gemeenten,
maar ik wil expliciet aandacht vragen voor de gevolgen voor cliënten.
Zij zien in 2004 echt door de bomen het bos niet meer. De nieuwe wet geldt
wel, maar de gemeenten hebben nog geen verordeningen. Waarop kunnen zij zich
dan beroepen? Op sommige gebieden is de oude wet nog geldig. Bovendien is
vaak gezegd dat de wet gefaseerd wordt ingevoerd. De bezuinigingen moeten
echter wel worden gehaald. Het gaat maar liefst om een bedrag van 460 mln
euro volgend jaar. Dat is 7% van het totale budget aan inkomens- en werkdeel.
VNG en Divosa pleiten niet voor niets voor uitstel. De staatssecretaris heeft
uitgebreid met deze organisaties gepolderd. Neem ze dan ook in deze laatste
fase serieus.De wens tot overhaaste invoering heeft ook een overhaaste behandeling
in de Eerste Kamer tot gevolg gehad. De snelheid waarmee de Eerste Kamer dit
wetsvoorstel de afgelopen weken heeft moeten behandelen, is volgens mijn fractie
eenvoudigweg onverantwoord. Wij worden geacht, te toetsen op rechtmatigheid,
consistentie, uitvoerbaarheid, doelmatigheid en draagvlak. Het voorlopige
oordeel van mijn fractie is dat dit wetsvoorstel aan geen van deze vijf criteria
voldoet. Ik verheug mij op de reactie van de staatssecretaris.De voorzitter:Mevrouw De Rijk, het doet mij plezier om u geluk te wensen met uw maidenspeech
in dit huis. U hebt een uitgebreide journalistieke ervaring, die u hier zonder
twijfel goed van pas zal komen. Bijna zes jaar lang was u achtereenvolgens
werkzaam bij de Winschoter Courant als redacteur, bij het dagblad Trouw als
correspondent en bij onder andere HP/De Tijd, Intermediair en FNV Magazine
als freelance journalist. Eenzelfde periode was u daarna verbonden aan het
opinieweekblad De Groene Amsterdammer, als politiek en sociaal-economisch
redacteur. Vervolgens werd u in 1999 voorzitter van GroenLinks, de partij
die u nu in deze Kamer vertegenwoordigt.Tijdens uw partijvoorzitterschap was het aantal fractieleden in de Tweede
Kamer meer dan verdubbeld. U beschouwde het blijkens een recent interview
onder andere als uw opdracht om die fractie en de partij op één
lijn te krijgen, opdat Den Haag niet los zou komen te staan van de leden.
Daarbij werd naar uw ervaring, in tegenstelling tot die van andere partijvoorzitters,
die met u werden geïnterviewd, goed naar u geluisterd. Ik wens u toe
dat ook hier goed naar u wordt geluisterd. Ik hoop van harte dat u eraan kunt
bijdragen dat deze Kamer, als onderdeel van het Haagse, niet te los komt te
staan van de burgers die wij hier vertegenwoordigen.Van harte proficiat en veel succes!Mevrouw Kalsbeek-Schimmelpenninck van der Oije (VVD):Mevrouw de voorzitter. De leden van de fractie van de VVD hebben met instemming
kennis genomen van het wetsvoorstel 28870, Wet werk en bijstand, en het daarbij
behorende wetsvoorstel 28960, Invoeringswet werk en bijstand.Het citaat van Voltaire uit Candide, "De arbeid bevrijdt ons van drie
grote rampen, de verveling, de ondeugd en de armoede", leek mij van toepassing
op deze inbreng. Eerst wil ik in het algemeen iets over de wet zeggen, in
verband met de toetsing aan de criteria doelstelling, samenhang, doel-middel-relatie
en bevoegdheidsverdeling. Vervolgens leven er, ondanks de uitgebreide memorie
van antwoord op de vele vragen van de vaste commissie voor Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, nog een aantal vragen bij de leden van de fractie van de
VVD over: de hoogte en de verdeling van de beschikbare budgetten voor de uitkeringslasten
(het inkomensdeel), en het vrij besteedbare reïntegratiebudget (het werkdeel),
doelmatigheid met betrekking tot de reïntegratiebudgetten, deregulering
van het werkdeel, uitwerking van de arbeidsverplichting voor niet-uitkeringsgerechtigden
en ANW'ers, afschaffing van de categoriale bijzondere bijstand voor personen
onder de 65 jaar, verschillen in lokaal beleid per gemeente, de keten CWI-gemeenten,
de arbeidsplicht, het verdeelmodel, experimenten, uitvoering en toezicht.Eerst wil ik iets over de wet in het algemeen zeggen. In het hoofdlijnenakkoord
van het kabinet van CDA, VVD en D66 is de afspraak gemaakt dat het arbeidsmarktbeleid
in de komende kabinetsperiode vergaand gemoderniseerd zal worden. Het kabinet
geeft daaraan het motto: meedoen, meer werk, minder regels. Daarin past het
uitgangspunt van de Wet werk en bijstand: werk boven inkomen. Het spreekt
de leden van de fractie van de VVD aan dat eigen verantwoordelijkheid van
cliënten en van gemeenten centraal staat in de wet en dat er duidelijk
sprake is van een verbinding van rechten en plichten.De Wet werk en bijstand wordt gekenmerkt door twee zaken, enerzijds de
volledige budgettering van de bijstandsgelden naar de gemeenten en anderzijds
een ruime beleidsvrijheid en deregulering. Weliswaar verschuift door de decentralisatie
het risico naar de gemeenten, maar er is sprake van een veel grotere beleidsvrijheid,
waardoor de gemeenten in staat zullen zijn meer maatwerk te bieden en creatieve
oplossingen te bedenken, om daarmee de effectiviteit van de wet te vergroten.
Gemeenten zullen bij de invulling van de beleidsruimte fundamentele keuzes
moeten maken over de wijze waarop en wanneer uitkeringen worden verlaagd,
welke reïntegratiemogelijkheden worden aangeboden en over de wijze waarop
financiële sturing zal plaatsvinden. De inbreng van plaatselijke volksvertegenwoordigers
wordt hierdoor vergroot.Uitgangspunt van de wet is de verantwoordelijkheid van de burger om te
voorzien in het eigen bestaan. Als blijkt dat deze hiertoe niet in staat is,
heeft de gemeente de plicht te helpen bij het toeleiden naar werk. Zolang
betaalde arbeid (nog) niet mogelijk of beschikbaar is, zal de gemeente inkomensondersteuning
bieden. Dit vangnet blijft terecht bestaan. Van de gemeenten wordt gevraagd
een evenwicht te zoeken in de rechten en plichten van bijstandsgerechtigden.
Het gemeentelijk beleid dient in een zogenaamde afstemmingsverordening te
worden geformuleerd. Met de invoering van de Wet werk en bijstand krijgen
de gemeenten een flexibel en vrij besteedbaar reïntegratiebudget. De
wijze van inzetten van dit budget dient door middel van een reïntegratieverordening
te worden vastgelegd. Met deze verordening is het voor de cliënten duidelijk
wat de rechten en plichten van zowel de cliënt als van de gemeente zijn.
Het afleggen van verantwoording door het college van burgemeester
en wethouders wordt bij de inwerkingtreding van de wet verlegd naar de gemeenteraad.
Vanwege de financiële prikkels die de gemeenten krijgen en de grotere
risico's die zij financieel zullen lopen zal, naar het zich laat aanzien,
de gemeenteraad zich niet, zoals in het verleden meestal het geval was, enkel
richten op de efficiency, zoals bedrijfsvoering en dergelijke, maar meer dan
voorheen op de effectiviteit van het beleid en van de uitvoering.De fractie van de VVD is ervan overtuigd dat gemeenten de door de Wet
werk en bijstand opgelegde taken goed zullen kunnen uitvoeren, mede dank zij
de toegenomen beleidsruimte en grotere betrokkenheid van de gemeenteraadsleden.
Toch heb ik een aantal vragen en opmerking, om te beginnen over de hoogte
en de verdeling van de beschikbare budgetten.In antwoord op de vraag van de leden van de fractie van de VVD over de
doelstelling van de Wet werk en bijstand, om in 2007 5% minder uitkeringsgerechtigden
te hebben, heeft de staatssecretaris in de memorie van antwoord gezegd dat
het kabinet ernaar streeft in 2006 5% minder bijstandslasten te hebben dan
zonder de Wet werk en bijstand het geval zou zijn, gecorrigeerd voor de ontwikkeling
in de conjunctuur. De leden van de fractie van de VVD menen dat ook een correctie
zou dienen te worden ingebracht ten aanzien van beleidsmatige effecten gedurende
deze periode. Immers, een beleidsmaatregel als het afbouwen van ID-banen,
het afschaffen van de WW-vervolguitkering en wijziging van het WAO-regime
heeft invloed op het aantal bijstandsgerechtigden. Kan de staatssecretaris
aangeven hoe hij, met de correctie voor de ontwikkeling in de conjunctuur
en voor de invloed van beleidsmaatregelen de 5% vermindering kan halen? Wat
doet hij als deze target niet wordt gehaald? Overigens zijn wij niet voor
een openeindfinanciering.Dan kom ik tot de hoogte en de verdeling van de beschikbare budgetten
voor het vrij besteedbare reïntegratiebudget, het werkdeel. Het totaal
aan reïntegratiegelden wordt door het kabinet verminderd met 680 mln
euro tot 1,6 mld euro. Naar het zich laat aanzien zal het aantal bijstandsgerechtigden
stijgen Een aantal leden heeft hier al op gewezen. Dat gebeurt niet alleen
vanwege de conjunctuur maar evenzeer vanwege de aangekondigde beleidsmatige
aanpassingen van de socialeverzekeringswetgeving, zoals ik al aangaf. Het
Centraal planbureau stelt dat er door samenvoeging van de reïntegratiebudgetten
doelmatigheidswinst kan worden behaald. Bovendien was er in de afgelopen jaren
sprake van onderuitputting van de budgetten. Dat vormde aanleiding voor het
kabinet om het macrobudget neerwaarts bij te stellen.De fractie van de VVD vraagt de staatssecretaris of de beoogde doelmatigheidswinst
zodanig is dat hierdoor de reïntegratiekosten door de toename van het
aantal bijstandsgerechtigden vanwege conjuncturele omstandigheden kunnen worden
opgevangen. Voorts zullen door aangekondigde aanpassingen van regelingen van
de socialeverzekeringswetgeving er naar het zich laat aanzien meer bijstandsgerechtigden
bij komen. Wordt het macrobudget als gevolg van deze wetswijziging aangepast
aan de te verwachten instroom?Doelmatigheid met betrekking tot de reïntegratiebudgetten. In de
memorie van antwoord van 26 september is de staatssecretaris ingegaan op de
berekeningen van het Centraal planbureau, dat vanaf 2003 ombuigingen mogelijk
waren door het samenvoegen van de bestaande reïntegratiebudgetten en
de doelmatigheidswinsten door meer maatwerk bij inkoop op de private reïntegratiemarkt.
Een deel van deze bezuiniging is inmiddels gerealiseerd, voor een groot deel
door middelen waar de gemeenten geen gebruik van maakten, af te romen. Als
deze onderuitputting zich in het verleden zo duidelijk manifesteerde, wat
zijn dan de argumenten van de staatssecretaris voor zijn stelling dat doelmatigheid
verder kan worden bevorderd door de totstandkoming van de reïntegratiemarkt?
Kan hij aangeven wat hij hiermee bedoelt en welke feiten en argumenten hij
hiervoor kan aanvoeren?Deregulering van het werkdeel. Naar aanleiding van de bezuinigingen op
het werkdeel stelt de staatssecretaris in de memorie van antwoord: door vergaande
deregulering krijgen gemeenten wel de ruimte meer te doen met minder geld.
Kan hij aangeven hoe dit mogelijk is? Uitwerking van de arbeidsverplichting voor niet-uitkeringsgerechtigden
en ANW'ers. In de memorie van antwoord deelt de staatssecretaris mee dat het
budget voor de uitvoeringskosten voor reïntegratie van niet-uitkeringsgerechtigden
en ANW'ers wordt overgeheveld naar het gemeentefonds. In beginsel betekent
dit dat de gemeenten vrij zijn om hun budget ook voor andere zaken aan te
wenden. Met name omdat op de niet-uitkeringsgerechtigden en op de ANW'ers
geen plicht rust om werk te zoeken c.q. ten aanzien van hen geen sanctie bestaat,
vraagt de VVD-fractie de staatssecretaris of het ook in overeenstemming is
met de Wet werk en bijstand dat de desbetreffende gelden voor reïntegratie
van niet-uitkeringsgerechtigden en ANW'ers aangewend kunnen blijven worden.Afschaffing van de categoriale bijzondere bijstand voor personen onder
de 65 jaar. De VVD-fractie kan zich vinden in de afschaffing van de categoriale
bijzondere bijstand. Doordat de categoriale bijzondere bijstand wordt afgeschaft
voor personen onder de 65 jaar, zullen de gemeenten voor het verstrekken van
de individuele bijzondere bijstand wellicht om administratieve lasten te voorkomen
overgaan tot het opstellen van algemene regels waarbij de individuele bijzondere
bijstand het karakter zou kunnen krijgen van categoriale bijzondere bijstand.
Is er geen sprake van regels maar vindt er wel steeds individuele toetsing
plaats, dan zal de administratievelastendruk, die juist vanwege het afschaffen
van de categoriale bijzondere bijstand is weggevallen, weer toenemen. Kan
de staatssecretaris aangeven of hij een mogelijkheid ziet om beide trends
te voorkomen?Verschillen in lokaal beleid per gemeente. Verschil in lokaal beleid kan
leiden tot verschillen tussen gemeenten wat betreft de rechten en plichten
van de inwoners. De staatssecretaris acht deze verschillen geen probleem.
Hij meent dat zij behoren bij het gevolg van de decentralisatie. Echter, na
de decentralisatie van de Wet voorzieningen gehandicapten en de regionale
indicatieorganen bleek dat het beleid van deze uitvoeringsorganen lokaal en
regionaal uiteenliep, zodat toch weer op landelijk niveau uniformering, bijvoorbeeld door middel van een landelijk protocol bij de WVG, nodig
bleek en mogelijk zelf het onderbrengen van de RIO's in een ZBO wordt voorgesteld.
Kan de staatssecretaris aangeven waarom hij, gezien de werking van de wet,
verwacht dat het na drie jaar niet nodig zal dat landelijk beleid op de decentralisatie
ingrijpt?De leden van de VVD-fractie kunnen zich verenigen met de toevoeging aan
artikel 10b van de uitvoeringswet, dat gemeenten de mogelijkheid behouden
om collectieve aanvullende ziektekostenverzekeringen af te sluiten. Dit is
zowel voor de verzekerden als voor de maatschappij een kostenbesparende regeling
en zou daarom zelfs gestimuleerd dienen te worden.Keten CWI-gemeenten. De VVD-fractie is het met de staatssecretaris eens,
dat een efficiënte en effectieve samenwerking tussen gemeente en CWI
van het grootste belang is om de doelstelling werk boven uitkering te realiseren.
Dit geldt in hoge mate voor de kwaliteit en snelheid van de intake, aangezien
de gemeente hiervan afhankelijk is. Naar aanleiding van het antwoord van de
staatssecretaris in de memorie van antwoord van 26 september met betrekking
tot een slechte uitvoering van de CWI-taken en de reactie van de gemeenten
daarop zou de VVD-fractie willen opmerken dat mediation en arbitrage een lange
weg vragen en dat er wel kan worden doorgepolderd tot men een ons weegt maar
dat er toch vaak knopen moeten worden doorgehakt, wat nu juist een taak van
de gemeente is. Welke indicaties heeft de staatssecretaris van het optreden
van problemen met betrekking tot prestatieafspraken? Als deze niet worden
gemaakt, welke weg wordt dan gevolgd? Wat gebeurt er als prestatieafspraken
wel worden gemaakt, maar sancties niet worden nagekomen?De arbeidsplicht. Vanwege het feit dat de arbeidsplicht in de Wet werk
en bijstand voor alle bijstandsgerechtigden onder de 65 jaar geldt, met een
individuele afweging door de gemeente, zou het kunnen voorkomen dat bijstandsgerechtigde
mantelzorgers en vrijwilligers in de gezondheidszorg, die op dit moment een
nuttige functie vervullen, in een reïntegratietraject worden gezet. Daarbij
vervalt dan de gegeven hulp aan de zorgbehoeftige, die dan wellicht vervangen
moet worden door betaalde hulp of opname in een instelling. Beide zijn voor
de maatschappij dure vormen van hulpverlening. Is dit probleem al bij de staatssecretaris
gesignaleerd?Het verdeelmodel. De VVD-fractie heeft haar zorg uitgesproken over de
ramingmethode van het verdeelmodel, aangezien de uitkomsten van het verdeelmodel
cruciaal zijn voor de verdeling van het macrobudget en voor de risico's die
de gemeenten lopen bij een voor hen onjuiste toedeling op basis van de uitkomst
van het verdeelmodel. De staatssecretaris heeft in de memorie van antwoord
meegedeeld, dat aan de aanscherping van de ramingmethode gewerkt wordt. Kan
hij de verzekering geven dat aangedragen verbeteringen van de verdeelsystematiek
worden overgenomen?Experimenten. De VVD-fractie kan zich vinden in het feit dat de SUWI-wetgeving
voorlopig in stand blijft. Zij stelt het op prijs dat de staatssecretaris
aan de invoeringswet artikel 82a heeft toegevoegd. Dit artikel geeft gemeenten
de mogelijkheid om te experimenteren met andere vormen van beoordeling van
en advisering over arbeidsinschakeling en het aanvragen van uitkeringen, toeslagen
of bijstand dan in de Wet werk en bijstand en in andere wetten is vastgelegd.
Kan en wil de staatssecretaris deze mogelijkheid expliciet onder de aandacht
van de gemeenten brengen?De uitvoering. Zowel van de VNG als van Divosa hebben wij bericht ontvangen,
dat de gemeenten voor de invoering van de Wet werk en bijstand een groot aantal
activiteiten moeten uitvoeren die betaald dienen te worden uit eigen middelen.
De rijksvergoeding voor de implementatie bedraagt 15 mln euro. Bij de indicatieve
kostenraming Invoeringskosten Wet werk en bijstand, in opdracht van Divosa
door Cap Gemini Ernst & Young Nederland BV gemaakt, is een van de conclusies
dat de gemeente ramen een tekort te hebben van 75 mln euro voor de implementatie.
De staatssecretaris heeft in de memorie van antwoord van 26 september aangegeven
dat, naast de 15 mln euro voor eenmalige uitvoeringskosten en de 5 mln euro
voor de financiering van het Wwb-implementatiesteunpunt (WIS), ook andere
middelen beschikbaar zijn uit diverse regelingen. Divosa stelt echter dat
een aantal van deze regelingen niet bestemd is voor de invoering van de Wet
werk en bijstand. Kan de staatssecretaris helder aangeven of en hoe deze regelingen
wel voor de invoering van de Wet werk en bijstand gebruikt kunnen en mogen
worden?Ik kom tot slot op het toezicht. De visie van de inspecteur-generaal van
de Inspectie werk en inkomen op toezicht onder de Wet werk en bijstand is
door de leden van de VVD-fractie met instemming ontvangen. De visie die de
inspecteur-generaal geeft in relatie tot deregulering en de rapportage over
de rechtmatigheid van de uitvoering en de doeltreffendheid van de wet –
prestaties, effecten en verschillen – geeft de VVD-fractie vertrouwen
in de wijze waarop het toezicht van de Wet werk en bijstand zal worden uitgevoerd.
De VVD-fractie ziet de beantwoording van de door haar gestelde vragen door
de staatssecretaris met veel belangstelling tegemoet.Ten slotte merk ik op dat de VVD-fractie begrip heeft kunnen opbrengen
voor het feit dat de staatssecretaris, gezien de afspraken in het kader van
BANS gemaakt, de Wet werk en bijstand graag drie maanden voor de invoeringsdatum
van 1 januari 2004 in de Eerste Kamer wilde behandelen. Voor een nieuwkomer
als ik is een behandeling in een dergelijk tempo enigszins adembenemend. Ik
hoop met mijn maidenspeech geen tekenen van ademnood gegeven te hebben. Zoals
Voltaire reeds zei: arbeid bevrijdt van de verveling. Ik kan u mededelen dat
ik deze stelling ten volle kan onderschrijven.De voorzitter:Mevrouw Kalsbeek, ik wens u van harte geluk met het feit dat u voor de
eerste keer het woord in de plenaire vergadering van deze Kamer hebt gevoerd
namens de VVD-fractie. In uw loopbaan hebt u op zeer verschillende terreinen
activiteiten ontplooid. U bent begonnen als kalligrafe. Daarna was u ondernemer
in het antiquariaat. Vervolgens bent u de wetenschap ingegaan en hebt u diverse
functies vervuld in de zorg en de patiënten- en consumentenorganisaties.
Ook in uw opleiding hebt u de volle breedte gezocht: naast grafische vakken
en kunstgeschiedenis ook wiskunde, bestuurskunde en openbare financiën.
Deze brede oriëntatie in combinatie met uw politieke ervaring
in de staten van Overijssel komt u ongetwijfeld voortreffelijk van pas bij
het brede en soms gecompliceerde terrein van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
maar ook van Cultuur, uw specifieke aandachtsgebieden in deze Kamer. U memoreerde
zelf al het feit dat u uw maidenspeech houdt bij de behandeling van de Wet
werk en inkomen, een omvangrijk en complex dossier. Dit illustreert dat u
uitdagingen niet uit de weg gaat. Ik wens u van harte succes bij al uw werkzaamheden
in deze Kamer.De vergadering wordt van 13.17 uur tot 13.29 uur geschorst.De voorzitter:Het woord is aan mevrouw Meulenbelt voor haar maidenspeech.Mevrouw Meulenbelt (SP):Voorzitter. Om te beginnen, wil ik degenen die voor mij hun maidenspeech
hebben gehouden, van harte feliciteren.Lang geleden, nog voor de invoering van de bijstandswet in 1965, was ik
zelf een alleen opvoedende moeder. Dat was nog de tijd van eigen schuld, dikke
bult. Ik stond in de wereld zonder diploma, zonder werk en met een kind. Ik
kwam praktisch nergens voor in aanmerking, geen WW, geen alimentatie en geen
ongehuwdemoederzorg want ik was getrouwd geweest. Ik kon een studiebeursje
krijgen, toen ik met een opleiding begon. Daar kon je echter geen kind van
onderhouden. Ik deed dus wat wel meer mensen deden: ik kluste er illegaal
bij, altijd bang om betrapt te worden en mijn beurs ook nog kwijt te raken.
Mijn meubilair kwam van de straat; kleren waren tweedehands of zelfgemaakt;
haren werden zelf geknipt. Wat hielp, was dat een rafelig uiterlijk in de
hippietijd erg in de mode was en dat je met een matras op de vloer tegelijk
je linkse opvattingen kon demonstreren. Uit het feit dat ik hier sta, kan
men opmaken dat het nog min of meer goed is gekomen met mij. Men kan zich
echter voorstellen dat deze periode van mijn leven weer bij mij is opgekomen,
nu wij dit wetsvoorstel behandelen dat onder andere gevolgen heeft voor een
nieuwe generatie alleen opvoedende moeders.Aangezien dit mijn maidenspeech is, veroorloof ik mij vandaag enige autobiografische
opmerkingen. Ik beloof hierbij plechtig dat ik dat niet elke keer zal doen.
Wie echter eens aan de andere kant van de maatschappij heeft gezeten, aan
de kant van de mensen die hun hand moeten ophouden, vergeet dat niet licht.
De omwenteling in 1965 toen de Algemene bijstandswet werd ingevoerd, kwam
voor mij net te laat. Ik herinner mij echter nog hoe belangrijk dat was. Voortaan
was steun geen gunst meer, maar was bijstand een recht. Mevrouw Van Leeuwen
heeft hier ook even aan gerefereerd. Ik vind het niet geheel onpassend om
mevrouw Klompé die deze omwenteling heeft bewerkstelligd, nog even
te bedanken. Bij de behandeling in de Tweede Kamer durfde mevrouw Klompé
het nog te hebben over solidariteit, een inmiddels verguist woord met een
geitenwollensokkengeur dat, geloof ik, alleen nog in mijn partij en enige
andere tegendraadse groeperingen in volle oprechtheid wordt gebruikt. Ik mag
hopen dat ik hier ongelijk in heb, maar dat hoor ik dan wel. Mevrouw Klompé
zei: als de overheid met gebruikmaking van de belastingmiddelen waarover zij
beschikt, middelen die zij dus ook van de leden der staatsgemeenschap heeft,
rechtsgenoten die zichzelf niet van het nodige kunnen voorzien, de helpende
hand toesteekt, dan is daarin toch mede een stuk solidariteit te zien. Later
zei zij: ik wilde een wet maken waarop iedere burger met opgeheven hoofd een
beroep kon doen en waardoor hij niet in een atmosfeer zou worden geplaatst
die in strijd zou zijn met zijn vrijheid en de waardigheid van zijn menselijke
persoon.In de jaren tachtig kwam de bijstandswetgeving al onder druk te staan.
Onder de paarse kabinetten keerde het getij verder. De uitkeringsfabrieken
moesten worden omgebouwd tot reïntegratiebedrijven. Dat klonk mooi en
was door sommigen wellicht ook goed bedoeld, maar zoals zo vaak pakte de werkelijkheid
een stuk beroerder uit. Om te voorkomen dat te veel mensen van een uitkering
afhankelijk zouden worden, werden strengere eisen gesteld aan de uitkeringsgerechtigden,
eisen waaraan velen helaas in de praktijk moeilijk of niet konden voldoen.
Daar stond wel tegenover dat er meer geld uitgetrokken werd voor reïntegratie,
dat er meer banen geschapen werden voor de kansarmen door loonkostensubsidies
om werkgevers aan te moedigen om langdurig werklozen en arbeidsgehandicapten
aan te nemen, en dat er gesubsidieerde banen kwamen. Het was een wankel compromis
dat ons niet werkelijk beviel, maar het kon nog erger, zo weten wij sinds
het aantreden van het tweede kabinet-Balkenende. Het nieuwe kabinet maakt
immers korte metten met dit op zichzelf al wankelmoedige compromis. Een deel
van de ID-banen wordt geschrapt; de rest staat op de tocht. In de budgetten
voor reïntegratie wordt gesneden. De loonkostensubsidies zijn gesneuveld.
Tegelijk met het wegnemen van mogelijke oplossingen wordt de uitkeringsgerechtigde
een strenger regime opgelegd. Alleen degenen die totaal arbeidsongeschikt
zijn, mogen nog in de WAO. De rest moet de arbeidsmarkt op. Ook de al bestaande
WAO'ers moeten opnieuw worden gekeurd. De WW wordt beperkt. Er zal dus een
doorstroming komen vanuit de WAO en de WW naar de bijstand, althans van degenen
zonder een verdienende partner en zonder spaargeld of een huis. Dat nieuwe
maatregelen gepaard gaan met forse bezuinigingen is geen geheim. Volgens ons
is een min of meer verborgen doel van het beleid dan ook om zo min mogelijk
kwijt te zijn aan de mensen die niet werken. Dit zal het resultaat zijn: niet
meer mensen actief, maar meer mensen goedkoper inactief.Laat ik twee punten noemen waar mijn partij geen moeite mee heeft. Wij
hebben geen moeite met enige mate van decentralisatie en eigen verantwoordelijkheid
voor de gemeenten, vooropgesteld dat die verantwoordelijkheid gepaard gaat
met voldoende middelen en de decentralisatie niet leidt tot al te onrechtvaardige
verschillen tussen wat een uitkeringsgerechtigde in de ene of de andere gemeente
mag verwachten. Ik weet dat mevrouw Van Leeuwen zich daar geen zorgen over
maakt, maar wij doen dat wel. Wij hebben ook geen moeite met de gedachte dat
werk voor inkomen zou moeten gaan en dat mensen vooral gewezen moeten worden
op hun eigen verantwoordelijkheid. Integendeel, wij gaan ervan uit dat het
zowel goed is voor de samenle ving als voor de individuele burger
om een zinnige en passende taak te vervullen. Wij zouden willen dat ook mensen
met een lichamelijke beperking of ouderen die niet meer 100% fit zijn passend
werk kunnen vinden. Wij maken er wel de kanttekening bij dat er ook zinnige,
passende en nuttige taken zijn die geen of weinig geld opleveren. Ik ben ook
blij dat mevrouw Van Leeuwen en de heer De Rijk het daarover hebben gehad.Het wetsvoorstel ademt de sfeer uit dat massa's mensen genieten van een
uitkering, omdat ze te lui of te bedonderd zijn om naar werk te zoeken of
zich te chic of te goed vinden voor werk dat wordt aangeboden. In deze wantrouwige
en hardvochtige filosofie moet het vooral een economische prikkel zijn die
de mensen uit hun passiviteit doet ontwaken. Niet de economische prikkel van
een betere beloning als uitkeringsgerechtigden zelf werk vinden, maar een
bestraffende variant: wie geen werk vindt, gaat er straks op achteruit. Impliciet
wordt gesteld dat het aan de uitkeringsgerechtigden zelf ligt als zij niet
aan het werk zijn. Niet onmacht, maar onwil zou het grootste probleem zijn
in de sociale zekerheid. Alleen als de uitkeringsgerechtigden het voelen in
hun portemonnee zouden zij bereid zijn om hun best te doen. Dat lijkt ons
een misvatting. Een groot deel van de uitkeringsgerechtigden voelt het immers
al heel lang in de portemonnee.Een recent rapport van het SCP "De uitkering van de baan" heeft vastgesteld
dat het verschil tussen uitkering en baan amper een rol speelt bij de uitstroom
naar werk. Voor verreweg de meeste mensen blijkt er weinig mis met het arbeidsethos.
Op onze vraag aan de staatssecretaris hoe groot hij de categorie mensen schat
die met enige dwang weer aan het werk zouden kunnen gaan, hebben wij geen
antwoord gekregen. Dat kregen wij wel van de Sociale Alliantie en van het
SCP, die ervan uitgaan dat 70% van de huidige uitkeringsgerechtigden onbemiddelbaar
zijn, met een minimale kans om alsnog in het arbeidsproces opgenomen te worden.
Dat betekent niet dat wij deze mensen moeten opgeven, maar wel dat een arbeidsplicht
niet erg zal helpen. De gemeenten die al erg hun best hebben gedaan voor reïntegratie
weten dat. Zo stelt de gemeente Ede dat van het zittende bestand aan uitkeringsgerechtigden
25% heel weinig kans maakt om nog aan het werk te komen. Dan denken wij dat
een hardere opstelling niet veel zal helpen.Ik zal niet herhalen wat de vorige sprekers hebben gezegd. Wij weten dat
de gemeenten te weinig greep krijgen op de instroom en de uitstroom door de
verplichte aan- en uitbesteding. Het lijkt mij ook niet consequent om van
bovenaf een verbod op categoriale bijzondere bijstand uit te vaardigen. Het
is duidelijk dat er nog wel wat schort aan het verdeelmodel. Ook de veel te
lage bijdragen voor de implementatiekosten zijn al enige keren genoemd en
dat zal ik niet nog een keer doen. Dan heb ik nog een ander punt. Bij de verplichte
uitbesteding van de reïntegratie moeten wij ook bedenken dat private
ondernemingen veel meer op winst en rendement zijn gericht dan op sociaal
beleid, waar veel gemeenten wel voor willen staan. Wij hebben ook al gezegd
dat wij willen dat de verschillende doelstellingen gelijk worden behandeld
en dat niet alleen wordt gekeken naar de relatief succesrijken die gemakkelijk
zijn te reïntegreren.Ik vestig nog wel de aandacht op drie categorieën mensen, die vooral
te maken zullen krijgen met de gevolgen van deze nieuwe wet. Ik ben ook blij
dat mevrouw Van Leeuwen deze drie categorieën al heeft genoemd: de ouderen,
de alleenstaande moeders en de chronisch zieken en gehandicapten. Wij kunnen
ons voorstellen dat het zin heeft in de toekomst mensen aan te moedigen om
langer door te werken en van mensen ouder dan 57,5 jaar te verwachten dat
zij bereid zijn om te blijven werken. Wel moet daarbij rekening worden gehouden
met beroepen met een hoog lichamelijke slijtage. In dergelijke beroepen zou
al vroeg begonnen moeten worden met bij- en omscholing om het aanvaardbaar
te maken dat deze mensen in principe arbeidsplicht opgelegd krijgen. Wij vinden
het onrechtvaardig en ondoelmatig om op dit moment van de mensen ouder dan
57,5 jaar te verwachten dat zij opnieuw gaan solliciteren. De kans dat een
flink percentage van hen weer aan het werk komt, is minimaal, niet in de laatste
plaats omdat er geen sprake is van maatregelen om werkgevers te bewegen oudere
mensen opnieuw in dienst te nemen. De groep waar het om gaat, is overvallen.
De mededeling dat zij zelf hadden moeten sparen voor vervroegd uittreden komt
voor hen te laat. Ik ben het ermee eens dat de mantelzorg en het vrijwilligerswerk,
vooral gedaan door ouderen, te belangrijk is om opzij te schuiven.Ook wij vinden dat het extra ongerechtvaardigd is dat de chronisch gehandicapten
en zieken voor elke nood een aparte individuele aanvraag moeten doen en dat
voor hen de categoriale bijzondere bijstand is vervallen. De heer Van Driel
zei het al: het gaat om een relatief klein bedrag voor een relatief kleine
groep mensen. Wij zijn ervoor dat deze mensen worden vrijgesteld.Van alleenstaande ouders, meestal moeders, weten wij al dat een groot
gedeelte van hen bereid is om weer te gaan werken wanneer dat mogelijk is.
Wij mogen niet vergeten dat het verzorgen van kinderen ook een bijdrage is
aan komende generaties, zeker nu wij ons zorgen maken over de komende vergrijzing.
De combinatie van zorg en werk is voor veel mensen nog steeds problematisch
en zeker voor alleenstaande ouders. Daar komt nog bij dat veel moeders op
latere leeftijd kinderen krijgen en tegelijkertijd met de kinderen ook de
verantwoordelijkheid krijgen voor de zorg voor ouderen. Wij zijn er dus gelukkig
mee dat de sollicitatieplicht voor bijstandsmoeders en -vaders door het aannemen
van de amendementen van de leden Noorman-den Uyl, Bakker en Bruls aan voorwaarden
is verbonden, zoals de aanwezigheid van kinderopvang en het rekening houden
met de individuele invulling van de zorgplicht.De beoordeling of een bijstandsmoeder sollicitatieplichtig is, komt nu
te liggen bij de gemeenten. Die worden nu geconfronteerd met twee haaks op
elkaar staande normen, die beide zijn geformuleerd in het wetsvoorstel. Aan
de ene kant is er de vrijheid van ouders om zelf invulling te geven aan de
zorgplicht. Aan de andere kant is er het primaat van de economische zelfstandigheid,
ook voor alleenstaande moeders. Met een formulering waarmee geit en kool gespaard
worden, wordt ruim baan gegeven aan de willekeur van de betreffende ambtenaar
bij de keuze welk van deze principes zwaarder moet wegen. Verschillende fracties
hebben erop gewezen dat de sollicitatieplicht, dan wel de ontheffing
komt af te hangen van de politieke kleur van de gemeente. Ook al vinden wij
dat een bepaalde mate van ongelijkheid tussen de gemeenten past bij de gedachte
van decentralisatie, op dit punt willen wij graag weten wat de staatssecretaris
daaraan denkt te doen.Voor alle drie de categorieën zouden wij liever willen dat de arbeidsplicht
vervangen wordt door stimulerende maatregelen voor bijscholing en aangepast
werk. Aangezien wij hebben gemerkt dat er meer mensen zijn die zich zorgen
maken over deze drie categorieën, overwegen wij om voor deze drie groepen
in tweede termijn een motie in te dienen. Dat is uiteraard wel afhankelijk
van het antwoord van de staatssecretaris op deze vragen.Ik ga nog even in op het emancipatiebeleid, waar wij weinig over hebben
gehoord. De ontwerpwet lijkt sekseneutraal te zijn. Het woord vrouwen of emancipatie
komt er niet in voor, maar wij hoeven maar even na te denken om vast te stellen
dat de wet andere consequenties zal kunnen hebben voor vrouwen dan voor mannen.
In het buitenland heeft Nederland nog steeds een goede naam als een geëmancipeerd
land. Dat geëmancipeerd zijn valt helaas nog weleens tegen. In 2000 was
38% van de vrouwen tussen de 15 en de 65 economisch zelfstandig, dat wil zeggen
dat zij een inkomen hadden boven de ondergrens van 70% van het netto minimumloon.
Dat is dus geen hoog percentage. Het gemiddelde inkomen van vrouwen is 47%
van het gemiddelde inkomen van mannen. Kijken wij naar financiële onafhankelijkheid,
wat weer wat anders is dan economische zelfstandigheid en wil zeggen dat uitkeringen
gebaseerd op voorafgaande arbeid mee worden gerekend, dan constateren wij
dat 42% van de vrouwen financieel onafhankelijk is. Mannen scoren als groep
twee keer zo hoog. Bij de vrouwen is een lichte, maar gestadige verbetering
te zien. De nieuwe maatregelen gaan er geen verbetering in brengen.In de beleidsmaatregelen waaronder dit wetsvoorstel valt, wordt met geen
woord gerept over emancipatie. Toch zullen wij met elkaar op de hoogte zijn
van het feit dat de WAO nu een hoog percentage vrouwen kent. Velen van hen
zullen via herkeuring opnieuw arbeidsplichtig worden of bij de strengere toelating
niet worden opgenomen. De deelname aan de WW wordt aangescherpt. Velen van
de vrouwen voor wie op het ogenblik geen werk te vinden is, zouden dan voor
bijstand in aanmerking komen, ware het niet dat zij vaker een verdienende
partner hebben dan mannen. Die vrouwen komen dan ondanks hun arbeidsverleden
en de door hen betaalde premies nergens voor in aanmerking. Zij krijgen niets
en worden opnieuw afhankelijk van de partner. Van het anderhalf- of tweeverdienersmodel
zullen dus veel gezinnen worden teruggeschoven in het traditionele eenverdienersmodel.
Dat zal voor nieuwe problemen zorgen in de huidige tijd waarin veel gezinnen
het met één salaris nauwelijks redden, en het emancipatiebeleid
wordt weer een slag teruggedraaid. Wij vragen ons dan ook af waarom de staatssecretaris
het emancipatiebeleid niet heeft meegenomen in de nieuwe beleidsmaatregelen
en de formulering van dit wetsvoorstel.Wij maken ons verder zorgen over de effecten van de wet in combinatie
met de bezuiniging voor de minima die het met de huidige bijstand nog net
redden om het hoofd boven water te houden zonder diep in de schulden te komen.
Ik heb op prinsjesdag met mijn fractiegenoten de hele middag aan de telefoon
gezeten om de reacties van mensen op de troonrede te horen. Ik heb veel verhalen
gehoord van mensen die in onze ogen terecht bang zijn voor verder afglijden
naar armoede. Er waren weinig beroepsklagers bij en ook weinig mensen die
al door het vangnet waren gevallen. Het waren vooral mensen, veel vrouwen,
die zich afvroegen waar zij, zeker als zij ook geen huursubsidie meer zouden
krijgen, het geld vandaan moesten halen voor de tandarts nu die uit het ziekenfonds
gaat. Er bestaat grote onzekerheid of de zaken waarop nu gekort gaat worden
terug te halen zijn in een individuele vraag om bijzondere bijstand.De lijst van mogelijke kleine rampen die samen een grote ramp veroorzaken,
is nog lang niet compleet: verhoogde contributies voor de sportclubs en jeugdverenigingen
nu subsidies wegvallen, de kringloopwinkel in de buurt die moet sluiten omdat
die draait op gesubsidieerde banen. Op dit moment heeft in Amsterdam een op
de tien mensen een forse huurachterstand. Daar kan nog wat aan worden gedaan
met schuldhulpverlening, maar ook daarop wordt bezuinigd. Het is dus te voorspellen
dat er een toename gaat komen van daklozen, maar ook de daklozenzorg krijgt
minder geld. En dat juist nu wij ons ernstige zorgen maken over de achterstandswijken
in grote steden en het daarmee samenhangende integratieprobleem. Ik heb van
het kabinet geen geluid gehoord waaruit blijkt dat er oog is voor de zich
opstapelende problemen. Ik heb ook geen antwoord gehoord op de vraag of verwachte
bezuinigingen op de korte termijn niet veel grotere problemen met hogere kosten
gaan veroorzaken op de langere termijn, met name voor de gemeenten waarop
nu alles wordt afgewenteld.Het kabinet erkent dat de huidige economische conjuncturele situatie een
extra groei van het bijstandvolume en een geringere vraag naar arbeid met
zich brengt. De slogan blijft desalniettemin dat zoveel mogelijk dient te
worden vermeden dat mensen langdurig van de bijstand afhankelijk blijven.
Daarmee zijn wij het van harte eens; wij zien alleen niet dat de voorliggende
ontwerpwet onder de huidige omstandigheden daaraan veel zal bijdragen. Wat
wij wel zien, is een significant percentage burgers, mensen die het nu al
moeilijk hebben, die het nog moeilijker gaan krijgen. Wij zien ook dat de
gemeenten tegenover de burgers komen te staan die niet begrijpen waarom de
bezuinigingen en de nieuwe maatregelen met name hen moeten treffen. Niet alleen
om de te lage implementatiebijdrage, waarover wij het vandaag nog zullen hebben,
maar ook om de onmogelijke opdracht om de in principe uitkeringsgerechtigde
burgers nog fatsoenlijk te behandelen met een te laag budget, zijn de gemeenten
in de komende tijd niet te benijden wanneer dit wetsontwerp zou worden aangenomen.Het kabinet gaat ervan uit dat de Wwb een wet zal zijn die langer van
kracht zal zijn dan de periode van de huidige economische neergang. Wij zijn
het er uiteraard mee eens dat het wetsvoorstel dat wij vandaag behandelen
langer mee moet en als wet ook uitvoerbaar moet zijn in tijden van hoogconjunctuur.
Dat is het probleem niet. Met de wet zou volgens ons te werken zijn als er voldoende middelen tegenover zouden staan voor een solider reïntegratiebeleid
dat alleen te voeren is wanneer er ook voldoende werk is, maar de vraag is
waar wij al dat werk vandaan halen. De heer Schouw vroeg dat ook. Er wordt
gekort op het reïntegratiebeleid én er is te weinig werk. Om dan
te denken dat met de nieuwe wet het aantal bijstandsgerechtigden substantieel
zal kunnen worden verminderd, lijkt ons wishful thinking.De economische filosofie achter dit wetsvoorstel lijkt ons het meest op
het principe van een econoom, wiens naam mij helaas is ontschoten: als wij
spek hadden, zouden wij eieren met spek kunnen bakken als wij eieren hadden.
De Wet water en brood, zoals die inmiddels binnen de SP heet, vinden wij dus
onder de huidige economische omstandigheden niet doelmatig, niet rechtvaardig
en niet uitvoerbaar. Wij zijn er dan ook niet voor om de wet, zoals die nu
in ontwerp voorligt, aan te nemen en dan nog eens te gaan kijken waar de knelpunten
liggen, aangezien ik zelf ook onder de indruk ben van het grote aantal knelpunten
die vandaag al door verschillende fracties zijn genoemd. Ik stel dus voor,
dit onvoldragen wetsvoorstel niet aan te nemen. Er moet meer tijd zijn om
nog naar een aantal punten te kijken. Wij zijn ook buitengewoon nieuwsgierig
naar de antwoorden van de staatssecretaris op een aantal essentiële vragen
die niet alleen door mij, maar door verschillende fracties zijn gesteld. Wij
pleiten voor uitstel van de stemming over het voorliggende wetsvoorstel tot
er een ontwerp van wet aan ons wordt voorgelegd waarin de principes van doelmatigheid,
rechtvaardigheid en uitvoerbaarheid beter zijn uitgewerkt.De voorzitter:Mevrouw Meulenbelt, u bent ongeveer 17 jaar, tot 1992, werkzaam geweest
als stafdocente hulpverlening bij de Voortgezette opleiding agogische beroepen,
later de Hogeschool van Amsterdam genaamd. In die tijd bent u bekend geworden
als feministisch schrijfster. Uw boek "De schaamte voorbij" van 1976 (in zeker
tien talen vertaald) heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan uw bekendheid.
Uw publicaties getuigen ook van uw inzet voor de Palestijnen. Uw boek "Het
beroofde land", ongeveer drie jaar geleden verschenen, illustreert dat. Dat
geldt eveneens voor uw voorzitterschap van de door u opgerichte stichting
Kifaia voor hulp aan gehandicapten in de Gazastrook.U hebt niet gewacht op uw maidenspeech om vanuit de SP van uw politieke
opvattingen te getuigen. Ongeveer een maand na uw benoeming als Eerste-Kamerlid
hebt u al over de WAO gepubliceerd met een geestverwante collega uit de Tweede
Kamer. U hebt tevens reeds te kennen gegeven dat u zich als senator ook buiten
de Eerste Kamer met veel dingen gaat bemoeien. U hebt gezegd: "Ik blijf niet
op dat groene bankje zitten." En wat is mooier dan dit citaat te laten volgen
door nog een citaat van u toen het ernaar uitzag dat u als senator zou worden
geïnstalleerd: "En dat, nadat ik mijn hele leven lang heb geprobeerd
om geen carrière te maken."Ik wens u van harte geluk met uw maidenspeech en heel veel succes hier
in de Kamer. Van harte gefeliciteerd.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Ik heb nog drie korte mededelingen.Het overleg van het College van senioren zal, zoals eerder aangekondigd,
de laatste drie kwartier van de lunchpauze in beslag nemen en vangt dus aan
om half drie.De vergadering van de vaste commissie voor VWS zal, zoals ook eerder is
aangeduid, niet om kwart over drie, maar om kwart voor vier een aanvang nemen
vanwege de herdenking van Johan Stekelenburg.De laatste mededeling, ook niet onbelangrijk, is dat de storingsdienst
is gebeld vanwege de verwarming, die niet functioneert zoals het zou moeten.Ik verzoek de dames De Rijk, Kalsbeek en Meulenbelt en de heren Van Driel
en Ten Hoeve voor de voorzitterstafel bij elkaar te gaan staan, opdat alle
andere Kamerleden hen persoonlijk kunnen feliciteren met hun maidenspeech.De vergadering wordt van 13.45 uur tot 15.15 uur geschorst.De voorzitter:Ik verzoek iedereen te gaan staan.Op 22 september jongstleden overleed onze collega Johan Stekelenburg.
Hij was zijn tweede termijn in de Eerste Kamer nog maar net begonnen. In juni
1999 nam hij voor het eerst als Kamerlid plaats in de groene bankjes. Vier
jaar later werd hij met overweldigende meerderheid gekozen tot lijsttrekker
voor de Eerste-Kamerverkiezingen. In zijn eigen woorden: "met Albanese cijfers".
In juni 2003 werd hij dan ook voorzitter van de fractie van de Partij van
de Arbeid in deze Kamer. Met zijn komst kwam hier iemand met een geweldige
kennis en ervaring, waarvan hij ook gebruik maakte bij de wetsontwerpen die
hij in de Senaat heeft behandeld.Het grootste deel van zijn leven speelde zich af bij de vakbond. Al op
25-jarige leeftijd was hij werkzaam als bedrijvenmedewerker bij de Metaalbedrijfsbond
Nederlands Verbond van Vakverenigingen. Zijn carrière bij de FNV sloot
hij af met de hoogste functie aldaar, het voorzitterschap. Dat bekleedde hij
bijna tien jaar, waarbij hij de FNV omvormde tot – zoals dat ook bij
de FNV zelf wordt ervaren – een niet minder strijdlustige maar wel meer
eigentijdse organisatie en een meer adequate gesprekspartner. Hoezeer zijn
daarna volgende burgemeesterschap van Tilburg de mensen in die stad heeft
aangesproken, is gebleken uit de overweldigende reacties van verslagenheid
en medeleven na zijn dood. Naast de FNV en Tilburg zijn er vele gremia waar
Johan van betekenis is geweest en waar zijn overlijden tot droefheid heeft
geleid. Van de SER waar hij negen jaar vice-voorzitter van is geweest en diverse
raden van commissarissen, tot de raad van toezicht van de Anne Frank Stichting
en het KNCV Tuberculosefonds, bij welke twee organisaties hij het voorzitterschap
bekleedde.Johan heeft verbeten gevochten tegen zijn ziekte, maar moest uiteindelijk
zijn machteloosheid erkennen. Die uiteindelijke onmacht staat in schril contrast
met de kracht van het gezag dat hij ook in de Senaat genoot. Gezag niet zozeer
door zijn leidende positie in een grote fractie in de Eerste Kamer, maar door
de wijze waarop hij vanaf zijn komst hier opereerde met zijn kennis, zijn
ervaring en zijn persoonlijkheid. Hij bleek ogenschijnlijk tegenstrijdige
karaktertrekken in zich te verenigen. Hij was vasthoudend maar ook gemoedelijk.
HijVoorzitter toonde zelfbewustheid maar onderkende tevens de kracht van de redelijkheid. Hij was een betrokken, gedreven man, die evenwel niet
polariseerde maar zocht naar binding. Hij koppelde vechtlust aan innemendheid.
Het ging hem om de zaak, niet om de persoon.Johan Stekelenburg was een authentiek mens, omdat er bij hem sprake was
van eenheid van de politicus met de mens. Daardoor kon hij zichzelf blijven,
en dat "zichzelf" mocht er zijn. Hij maakte gebruik van zijn vermogen om zowel
degenen voor wie hij opkwam in debatten als politieke tegenstanders tot hun
recht te laten komen als mens. Dat maakte hem tot een waarachtig persoon.De Kamer verliest met het heengaan van Johan een gewaardeerde senator.
Bij de vorige algemene beschouwingen verving hij als vice-fractievoorzitter
de toen zieke voorzitter van de PvdA-fractie. Zo graag als hij zelf nog op
21 oktober aanstaande bij de algemene beschouwingen in deze Kamer als fractievoorzitter
het woord had willen voeren, zo graag hadden wij als zijn collega's hem dat
gegund."Als burgemeester", aldus Johan, "kun je echt iets doen voor mensen. Al
blijf je een passant, je maakt de dingen af die je voorganger in beweging
heeft gezet en je bereidt projecten voor die je opvolger pas zal voltooien."
Zo beschouwd, was hij ook in de Eerste Kamer een passant, maar dat is slechts
gezien in het perspectief van de tijd. Zijn fractiegenoten zullen hem missen,
en niet alleen zij. Wij leven mee met degenen die hem het meest nabij waren:
zijn vrouw, zijn kinderen alsook zijn andere familieleden. Wij wensen hen
alle benodigde kracht toe om dit zware verlies te dragen.Ik geef het woord aan vice-minister-president De Graaf.Minister De Graaf:Mevrouw de voorzitter. Johan Stekelenburg was pas 61 jaar. Dat is jong
voor een bestuurder, voor een senator, voor een burgemeester, voor een mens.
Voor ieder mens, maar zeker voor iemand met de kracht, de energie en de levenslust
van Johan Stekelenburg. Een bestuurder in hart en nieren die vooral bekend
werd als voorzitter van de FNV. In 1988 werd hij de eerste onder de gelijken
na 22 jaar actieve dienst bij de Industriebond en haar voorgangers. Hij kwam
daar niet in een gespreid bedje terecht. De vakcentrale had in de jaren tachtig te kampen met veel interne discussies,
een teruglopend ledenaantal en een groeiende afstand tot de van oudsher politieke
bondgenoten. Daardoor dreigde de vakbeweging de aansluiting met nieuwe maatschappelijke
ontwikkelingen te missen. Met nieuw elan ging Johan Stekelenburg aan de slag
onder de leuze "het kan anders en het kan beter". Dat betekende ook minder
radicaal: de term "verworven rechten" verdween langzaam maar zeker uit het
vakbondsjargon. Er kwam ruimte voor vernieuwing en ook wist hij de toen zeventien
lidbonden tot één geheel te smeden, niet alleen door zijn charme,
maar vooral door zijn coöperatieve opstelling. Als iets niet lukte, schroomde
hij niet om andere, nieuwe wegen te bewandelen. Die moesten dan wel weer tot
een harmonieuze situatie leiden. Treffend voorbeeld van deze opstelling was
de voor die tijd ongebruikelijke samenwerking met de werkgeversorganisatie
VNO. Johan Stekelenburg en toenmalig VNO-voorzitter Rinnooy Kan konden heel
goed samen door één deur en geloofden beiden in het overlegmodel
en loonmatiging in ruil voor werkgelegenheid. Door deze constructieve opstelling
kwam de vakbeweging uit de politieke marge en stroomden nieuwe leden binnen.
De FNV werd onder leiding van Johan Stekelenburg een grote en moderne vakbeweging.Na negen jaar FNV opteerde Johan Stekelenburg niet voor een volgende termijn,
maar gaf hij te kennen dat hij na 31 jaar vakbond één keer iets
anders wilde doen. Dat werd, tegen de politieke stroom in, het burgemeesterschap
van Tilburg. In zes jaar tijd slaagde hij erin om Tilburg nationaal en soms
ook internationaal op de kaart te zetten als een moderne industriestad. Door
zijn oprechte belangstelling en niet aflatende bereidheid om te luisteren,
wist hij de inwoners bij de stad te betrekken. Hij was een burgervader die
problemen bij hun naam noemde en niet bang was voor soms harde, maar zeker
ook effectieve oplossingen. Hij werd vaak genoemd voor andere functies, maar
had in Tilburg duidelijk zijn plek gevonden. In de week na zijn overlijden
werd pas duidelijk hoezeer de Tilburgers Johan Stekelenburg in hun harten
hadden gesloten. "Onze Johan", zeiden zij. Net zoals de vakbeweging afscheid
nam van "onze Johan". Dat gold ook voor zijn politieke partij, de Partij van
de Arbeid. "Onze Johan" was een beetje van iedereen.Johan Stekelenburg leek onverwoestbaar in alles wat hij deed en in zijn
vele nevenfuncties als commissaris van een aantal bedrijven en als bestuurder
van maatschappelijke organisaties als de Anne Frank Stichting, het Tuberculosefonds
en de KNVB. Zijn belangrijkste nevenplek was zonder enige twijfel deze Kamer,
waarvan hij sinds 1999 lid was. De plek bij uitstek voor zijn grote belangstelling
voor wat hij zelf de Haagse kaasstolp noemde. Sinds de laatste verkiezingen
was hij voorzitter van de PvdA-fractie, al heeft hij daar nauwelijks inhoud
aan kunnen geven. Over twee weken zou hij namens zijn fractie het woord hebben
gevoerd tijdens de algemene beschouwingen. Dat zou hij zonder twijfel groots
en ook meeslepend hebben gedaan, want hij was een goed en enthousiasmerend
spreker die zowel in deze zaal als in de wandelgangen collega's en bewindslieden
tot nadenken wist te brengen. Niet door polarisatie, maar door het gesprek
aan te gaan, desnoods steeds weer opnieuw.De Eerste Kamer was voor Johan Stekelenburg een forum om zijn ideeën
en zijn persoonlijkheid te laten gelden. Hij zocht altijd een publiek forum,
was het niet hier dan in andere zalen of op televisie. Zijn open, eerlijke
houding en zijn grote, aanstekelijke charme hielpen hem overtuigend te zijn
voor iedereen, altijd. Het was moedig en ontroerend dat hij ook zo met zijn
slopende ziekte omging: openhartig, ontwapenend, eerlijk. U hebt een bijzondere
collega verloren. Het kabinet heeft groot respect voor Johan Stekelenburg
als bestuurder, als senator en als mens. Ik wens namens het kabinet zijn familie
en vrienden veel moed en sterkte met hun verlies en hun verdriet. Het moet
bijzonder zwaar zijn voor de familie Stekelenburg dat luttele dagen na het
afscheid van Johan ook een van de andere familieleden is overleden. In Johan
Stekelenburg verloren wij in de woorden van Greshof Voorzittereen man die
de trom sloeg en de dromers wakker schudde.De voorzitter:Ik verzoek u enkele momenten stilte in acht te nemen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20032004-13-42.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl