Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering van de prestatiebeurs, de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak op studiefinanciering in het hoger onderwijs ontstaat (24094)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 4120-4186

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

26-04-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 69, pagina 4120-4186

26-04-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24094Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Regeling van werkzaamheden (woensdag 26 april 1995)Pagina 4120-4120
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering van de prestatiebeurs, de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak op studiefinanciering in het hoger onderwijs ontstaat (24094)Pagina 4120-4186
69ste vergadering; 26 april 1995Pagina 4119-4119
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (woensdag 26 april 1995)Pagina 4186-4187

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 759 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 het wetsvoorstel Wijziging
van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het hoger onderwijs
en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering van de prestatiebeurs,
de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak op studiefinanciering
in het hoger onderwijs ontstaat (24094).
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Voorzitter! Het wetsvoorstel prestatiebeurs vloeit voort uit de afspraken
die in augustus 1994 in het regeerakkoord zijn gemaakt. Ondanks het feit dat
ook de VVD-fractie het betreurt dat zo korte tijd na de wetswijzigingen in
het kader van STOEB wederom een wijziging in de studiefinanciering aan de
orde is, kan zij toch in grote lijnen positief staan tegenover dit voorstel.
Bij de schriftelijke inbreng zijn wij hierop uitvoerig ingegaan; ik zal dat
niet herhalen.
 
 Bij de behandeling van STOEB in deze Kamer in juni van het vorige jaar
heeft mijn fractie het idee van de prestatiebeurs gelanceerd. Achterliggende
gedachten waren daarbij dat in tegenstelling tot de tempobeurs zowel de student
als de onderwijsinstelling een grotere mate van flexibiliteit zou hebben in
enerzijds het verrichten van nevenactiviteiten en anderzijds de inrichting
van het onderwijsprogramma. Daarnaast zou de student zijn beurs kunnen verdienen,
hetgeen de student een duidelijke verantwoordelijkheid geeft. Ook de administratieve
rompslomp die de huidige tempobeurs met zich brengt, is voor de VVD aanleiding
geweest om het idee van de prestatiebeurs naar voren te brengen. Het onderhavige
wetsvoorstel komt derhalve in een aantal opzichten aan onze wensen tegemoet.
 
 De minister heeft in zijn voorstel gekozen voor het diplomamodel. Getoetst
aan de eerder genoemde criteria, komt in dat model zowel de flexibiliteit
van de student als die van de instelling tot haar recht. Daarnaast is het
gekozen model diplomagericht, hetgeen tegemoetkomt aan de vergroting van het
rendement. Uiteindelijk is het nog steeds zo dat een veel te groot aantal
studenten na zeven jaar nog geen diploma heeft behaald. Tot slot wordt de
administratie aanmerkelijk vereenvoudigd, omdat de prestatiebeurs slechts
twee meetmomenten kent: na het eerste jaar en bij het behalen van het diploma.
 
 Vervolgens doet dit voorstel tevens recht aan onze eerder geuite wens
om jonge studenten, zij die voor het 18de jaar hun studie aan een instelling
van hoger onderwijs aanvangen, recht op studiefinanciering te geven. Leerlingen
van het voortgezet onderwijs zullen in plaats daarvan geen studiefinanciering
ontvangen, doch een bijdrage in het kader van de Wet tegemoetkoming studiekosten.
Zij zullen hun recht op de OV-kaart daarbij verliezen. Gezien het feit dat
scholen voor voortgezet onderwijs dusdanig gesitueerd zijn dat zij binnen
een redelijke afstand te bereiken zijn, achten wij dit onderdeel van het wetsvoorstel
aanvaardbaar. In dit verband vragen wij de minister wanneer deze regeling
voor scholieren in het voortgezet onderwijs in werking treedt, gezien het
feit dat de Wet tegemoetkoming studiekosten nog moet worden behandeld. Blijven
deze scholieren tot de inwerkingtreding van die wet recht houden op studiefinanciering?
 
 Er is echter ook een keerzijde. Er zijn al scholieren in het voortgezet
onderwijs die reeds op kamers wonen en derhalve verplichtingen zijn aangegaan.
Dit wetsvoorstel leidt tot een inkomstenderving die van ƒ 3000 tot ƒ
4000 kan oplopen. Hoe wordt dit opgevangen?
 
 In grote lijnen staat mijn fractie dus positief tegenover dit wetsvoorstel,
hetgeen onverlet laat dat wij op een aantal onderdelen wel kritiek hebben.
Ik zal daar dadelijk op terugkomen. De minister heeft begin
dit jaar middels een interview en later in een brief aan de Kamer laten weten,
dat hij de intentie heeft om in de eerste helft van 1996 met de Kamer van
gedachten te wisselen over de studiefinanciering op lange termijn in relatie
met de voorziene stelselwijziging van het hoger onderwijs. Nu heeft mijn fractie
er natuurlijk geen enkel bezwaar tegen om op elk moment met de minister van
gedachten te wisselen over zo'n belangrijk onderwerp. Echter de intentie van
de minister om zo spoedig na een aantal majeure wetswijzigingen wederom de
studiefinanciering ter discussie te stellen, heeft veel onrust veroorzaakt.
Het lijkt de VVD-fractie dan ook niet zinvol om aan een dergelijke discussie
te beginnen wanneer niet eerst de effecten van de invoering van STOEB, de
verhoogde temponorm en de prestatiebeurs helder in kaart zijn gebracht. Welke
gevolgen hebben de eerder genoemde maatregelen op het leengedrag van de studenten
en op de toegankelijkheid van het hoger onderwijs? Hebben de maatregelen geleid
tot een zekere of grote mate van zelfselectie? Daarnaast is de discussie over
de stelselherziening zelf nog maar amper begonnen en zal ook de vormgeving
van het hoger onderwijs – de beoogde differentiatie in studieduur, de
toepassing van selectie en verwijzing voor de studenten – gevolgen hebben.
En ten slotte moet ook nog het nodige worden verbeterd aan de kwaliteit van
de onderwijsprogramma's en de organisatie van instellingen van het hoger onderwijs.
Ik zou de minister dan ook willen vragen om in zijn beantwoording in te gaan
op het beoogde doel van deze lange-termijndiscussie en op de relatie met de
effecten van alle zojuist door mij genoemde maatregelen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het lange-termijndoel van de discussie heeft de minister in zijn brief
duidelijk aangegeven. Mevrouw De Vries vraagt dus naar de bekende weg. Het
is mij ook opgevallen dat de VVD eigenlijk geen behoefte heeft aan die discussie.
Mevrouw De Vries zei dat de aankondiging van de discussie onrust heeft gezaaid.
Is het niet veeleer zo dat het wetsvoorstel inzake de prestatiebeurs onrust
heeft gezaaid, gelet op de commentaren, de reactie van de Raad van State enzovoort?
Zij draait de zaak nu om.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Het is niet zo dat de VVD-fractie die discussie niet wil voeren. Ik heb
zojuist al gezegd dat ik die discussie wel degelijk aan wil gaan, maar dat
ik daar een aantal voorwaarden aan wil stellen, wil ik die discussie zinnig
vinden. Als de heer Lansink meent dat het geen onrust heeft gezaaid, leest
hij volgens mij geen kranten. Iedereen is in de gordijnen geklommen, terwijl
het wetsvoorstel inzake de prestatiebeurs nog niet eens aan de Kamer was toegezonden.
Op dat punt hebben wij dus een verschillende perceptie. Verder heeft juist
het wetsvoorstel STOEB, ingediend door de vorige regering, waar het CDA deel
van uitmaakte, de grootste onrust veroorzaakt. Bovendien brengt het wetsvoorstel
inzake de prestatiebeurs aanmerkelijk minder veranderingen aan dan STOEB,
dat het bedrag waarover studenten kunnen beschikken, behoorlijk heeft teruggebracht.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik ga nu niet een discussie aan over het meten van onrust. Daar zijn ook
geen meters voor.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 U stelde de vragen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Inderdaad, maar u had deze vragen ook moeten stellen bij de indiening
van dit wetsvoorstel. In mei 1994, na de verkiezingen, hebben wij het wetsvoorstel
behandeld. De minister heeft toen gezegd dat voor hem de grens was bereikt.
Ik had de indruk dat dat voor veel fracties gold. Overigens niet voor de VVD,
want die is inderdaad prestatiegericht bezig geweest. Als u deze vragen stelt
naar aanleiding van de brief, waarom stelt u die dan niet bij dit wetsvoorstel,
dat een drastische wijziging is ten opzichte van de huidige systematiek?
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik heb al aangegeven dat wij ons, gezien onze eerdere standpuntinname,
juist in grote lijnen in het wetsvoorstel kunnen vinden. Ik zou dan dus heel
eigenaardige vragen gaan stellen.
 
 Voorzitter! Ik wil thans ingaan op een aantal onderdelen van dit wetsvoorstel
waarmee mijn fractie grote moeite heeft. Het eerste punt is de beoogde verhoging
van de prestatienorm in het eerste jaar. Aanvankelijk is de temponorm ingevoerd
om het verschijnsel van "no show" te bestrijden. Oneigenlijk gebruik van studiefinanciering
kan natuurlijk niet de bedoeling zijn. Bij de behandeling van STOEB is de
temponorm – overigens tegen de zin van de VVD-fractie – verhoogd
naar 50% voor het komende studiejaar. Het eerste tussenverslag van het evaluatie-onderzoek
heeft de Kamer pas enkele dagen geleden bereikt. Toch wil de minister in deze
wetswijziging reeds overgaan op een prestatienorm van 70% in 1997, met als
redengeving dat de prestatiebeurs na het propaedeutisch jaar materieel een
prestatienorm van rond de 66% kent. Dat lijkt een sluitende en logische redenering,
doch daar is nog wel wat op aan te merken. Waar het eerste jaar bedoeld is
om de student te selecteren en zo nodig naar een andere opleiding te verwijzen,
waarbij natuurlijk van de student verwacht kan worden dat hij of zij zich
voor de studie inzet, mag een verkeerde studiekeuze voor een student niet
direct ook financiële gevolgen hebben. Was deze minister trouwens nog
in 1992 niet van mening dat de norm in het eerste jaar lager moet zijn dan
in de daaropvolgende jaren om recht te doen aan de oriënterende en verwijzende
functie van de propaedeuse? Los van de 1 februari-regeling, die het studenten
mogelijk maakt om voortijdig de studie te beëindigen zonder ernstige
financiële gevolgen, achten wij het niet gewenst om voor het eerste jaar
de prestatienorm te verhogen naar 70%. De toezegging van de minister in de
nota naar aanleiding van het verslag om deze norm niet in te voeren zonder
raadpleging van de Kamer en niet dan na evaluatie van de eerdere maatregelen,
is voor ons niet voldoende.
 
 Bovendien vinden wij het ook niet juist om de prestatienorm te verhogen
om instellingen te prikkelen om hun onderwijskundig programma te verbeteren
en hun organisatie te stroomlijnen. De rekening voor dit beleid wordt dan
op de verkeerde plaats neergelegd. De VVD-fractie maakt op dit punt dan ook
een uitdrukkelijk voorbehoud.
 
 Los van de verhoging van de norm voor studenten die vallen onder
de werking van de prestatiebeurs, wil de minister ook voor studenten die thans
reeds staan ingeschreven de temponorm verhogen. Dat is onzes inziens de zoveelste
keer dat gaande het traject voor studenten een regeling wordt veranderd. Wij
pleiten ervoor om voor de huidige studenten de temponorm niet naar 70% te
verhogen en zullen daartoe een amendement indienen.
 
 Het tweede punt betreft de onderbreking van de studie. Veel fracties,
waaronder de VVD-fractie, hebben in hun schriftelijke inbreng aangedrongen
op de mogelijkheid, de klok voor een bepaalde periode stil te zetten voor
het verrichten van nevenactiviteiten, vanwege ziekte, deelname aan topsport,
een stage, een verblijf in het buitenland als aanvulling op de studie of anderszins.
Daarnaast heeft de fractie van de PvdA om die reden gesuggereerd om het moment
van afrekenen te verleggen van 72 naar 84 maanden. Beide voorstellen heeft
de minister afgewezen, al was hij iets minder negatief ten aanzien van het
voorstel van de PvdA-fractie. Hoewel het voorstel van de PvdA-fractie sympathiek
is, heeft de VVD-fractie daar overwegende bezwaren tegen. Wanneer namelijk
na het behalen van de propaedeuse over de resterende drie jaar van de studie
een uitloop mogelijk is van een even lange periode, wordt onzes inziens het
element "prestatie" uitgehold. De aansporing om toch binnen een bepaalde periode
af te studeren, wordt afgezwakt. Bovendien zouden alle – ruim 400.000 –
studenten hiervan gebruik kunnen maken, terwijl wij eerder een voorstander
zijn van een selectief gebruik van die mogelijkheid. Onder de huidige wetgeving
kan de student de studiefinanciering onderbreken voor een niet nader bepaalde
periode. Uitvoeringstechnisch heeft dat als nadeel dat het moment van afrekenen
voor de uitvoerende instantie niet meer van tevoren te bepalen is en er binnen
een cohort afwijkingen voorkomen. Dit uitvoeringstechnische aspect is niet
onbelangrijk.
 
 Ook het huidige wetsvoorstel biedt volgens ons de mogelijkheid om de studiefinanciering
voor een bepaalde periode te onderbreken. Niettemin moet het tot de mogelijkheden
blijven behoren om voor een bepaalde periode de klok stil te zetten, waarbij
tegemoetgekomen wordt aan de specifieke omstandigheden van een student, maar
waarbij ook de uitvoeringstechnische aspecten in het oog worden gehouden.
 
 Ook de afstudeerfondsen hebben in dit kader een cruciale functie. In de
praktijk blijkt dat onderwijsinstellingen voor de onderbreking van studiefinanciering
en recht op uitkering uit het afstudeerfonds eigen criteria hanteren. Is de
minister het met ons eens dat voor de afstudeerfondsen – die overigens
bij alle instellingen van hoger onderwijs aanwezig zouden moeten zijn –
uniforme basiscriteria moeten gelden om rechtsongelijkheid en willekeur te
voorkomen?
 
 Ik kom vervolgens op een derde onderdeel van het wetsvoorstel dat bij
ons op bedenkingen stuit, namelijk het afschaffen van het overgangsrecht AKW
18-plus, de kinderbijslag voor kinderen van 18 jaar en ouder. De regeling
wordt in dit wetsvoorstel afgeschaft voor drie categorieën 18-jarigen.
Het gaat ons daarbij met name om de groep die een opleiding volgt aan een
instelling die niet onder de werkingssfeer van de WSF valt en om diegenen
die studeren in het buitenland of deelnemen aan een uitwisselingsprogramma.
In plaats van het overgangsrecht zal gebruik gemaakt kunnen worden van een
forfaitaire aftrek van maximaal ƒ 8100 indien het desbetreffende kind
uitwonend is en voor minimaal 90% door de ouders wordt onderhouden. De forfaitaire
aftrek is een duidelijke achteruitgang ten opzichte van de huidige regeling.
Wij vragen de minister, hierop in zijn beantwoording nader in te gaan, waarbij
wij tevens zouden willen weten wat de kosten zouden zijn indien alle huidige
37.000 studenten uit deze groep overstapten naar de WSF.
 
 Voor hen die thans reeds een opleiding volgen aan een instelling die niet
onder die werkingssfeer valt en dus gebruik maken van de AKW voor 18-plussers,
heeft de minister een overgangsregeling voorgesteld. Wij zijn daar verheugd
over. Ons hebben echter talloze brieven bereikt van ouders en jongeren die
reeds vóór de toezending aan de Kamer van het wetsvoorstel prestatiebeurs,
bindende afspraken hebben gemaakt met betrekking tot het verblijf van een
jaar aan een buitenlandse instelling, een uitwisselingsprogramma of een bepaalde
opleiding, in de gerechtvaardigde verwachting dat het overgangsrecht nog van
kracht zou zijn. Wij achten het in dit geval redelijk dat de minister de overgangsbepaling
ook van toepassing verklaart, ten minste voor de periode van één
jaar, voor degenen die in het eerder genoemde kader hun studie vóór
1 januari 1996 hebben aangevangen.
 
 De overgangsbepalingen ten spijt, heeft de VVD-fractie grote moeite met
dit onderdeel van het wetsvoorstel. Zij wil er bij de minister dan ook op
aandringen, voorzieningen te treffen om deze groep ruimer tegemoet te komen.
Ik overweeg om in mijn tweede termijn in dat kader een motie in te dienen.
 
 Ten slotte legt het wetsvoorstel prestatiebeurs niet alleen een grote
verantwoordelijkheid op de schouders van de studenten, maar in minstens even
grote mate op die van de instellingen. Het wetsvoorstel betekent voor de studenten
een behoorlijke financiële beperking. De instellingen van hoger onderwijs
hebben nu de verantwoordelijkheid om een verantwoord, kwalitatief goed en
adequaat georganiseerd onderwijsprogramma aan te bieden. Het recente inspectierapport
met betrekking tot de stand van zaken in het hoger beroepsonderwijs geeft
aanleiding tot zorg. Ook het inspectierapport Kwaliteitszorg wetenschappelijk
onderwijs 1994 is positiever, maar heeft nog wat kanttekeningen. Het gaat
hier bovendien meer over de kwaliteit van de visitaties, waarbij ik aanteken
dat in dit inspectierapport is te lezen dat circa de helft van de visitatierapporten
nog voor verbetering vatbaar is. Daarnaast moet nog verbetering komen in onder
andere de bepaling van de reële studielast en de interne kwaliteitszorg.
In relatie met dit wetsvoorstel zouden wij gaarne van de minister een toelichting
krijgen op deze rapporten, met daarbij een overzicht van zijn voornemens ten
aanzien van verbeteringen op korte termijn en de gevolgen voor studenten indien
een en ander niet in orde blijkt te zijn. Daarnaast vragen wij de minister
naar de stand van zaken in de voortgang van de stuurgroep studeerbaarheid
en kwaliteit, de tot nu toe gemaakte afspraken, en de mogelijke frictiepunten
die er op dit moment nog zijn. 
 
 Voorzitter! In grote lijnen kan de VVD-fractie zich vinden in het wetsvoorstel
prestatiebeurs. Bij een aantal niet onbelangrijke punten plaatsen wij echter
kanttekeningen en wij gaan ervan uit dat de minister deze kritiek serieus
neemt. Met dit wetsvoorstel zijn grote belangen gemoeid voor onze financiële
huishouding. Echter, studenten en instellingen van hoger onderwijs zijn afhankelijk
van goede en zorgvuldige wetgeving. De Wet op de studiefinanciering heeft
wat dat betreft geen goede naam opgebouwd. Het zijn de studenten, maar ook
de instellingen van hoger onderwijs die als eerste belanghebbenden met deze
zoveelste wetswijziging zullen moeten werken. Met deze wetswijziging komt
het dan ook aan op een goede uitvoering, waarbij een ieder is gediend bij
enige rust op het front in de komende periode.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De Nederlandse politiek is al jaren op zoek naar een duurzaam
systeem van financiering van het hoger onderwijs. Tot nu toe zijn er twee
systemen ontwikkeld en als wij de minister volgen, komt er een derde bij.
Het wordt dus een lappendeken: de Harmonisatiewet, de heroriëntering
en nu de prestatiebeurs.
 
 Nog geen driekwart jaar geleden zaten wij hier in dezelfde zaal tegenover
de minister en toen spraken wij over het wetsvoorstel STOEB: Student op eigen
benen. De politiek zou eindelijk komen met een systeem waarbij de studenten
zouden weten waar zij aan toe waren; eindelijk zouden wij rust krijgen op
het front van de studiefinanciering.
 
 Maar wie daarin geloofd heeft, komt eigenlijk van een koude kermis thuis.
Nauwelijks driekwart jaar geleden zaten wij met een, volgens de minister,
duurzaam systeem en nu zitten wij weer met een nieuwe discussie over een nieuw
studiefinancieringssysteem. De studenten worden driekwart jaar later dus duidelijk
op het verkeerde been gezet, en niet op eigen benen.
 
 Voorzitter! Tijdens de discussie van vorig jaar heb ik namens mijn fractie
voorgesteld om eindelijk met een duurzaam systeem van studiefinanciering te
komen. Toen heb ik het voorstel van een academicibelasting gedaan. De minister
van Onderwijs was toen zeer allergisch voor mijn voorstel. Hij reageerde met
de mededeling dat dit absoluut niet te doen was en dat de Australische experimenten
op dit terrein allemaal failliet zijn gegaan. Later heb ik hem een ander verhaal
voorgehouden. Daarop zei de minister dat hij bereid was om deze gedachte mee
te nemen in de komende fundamentele discussie over een duurzaam systeem van
studiefinanciering. Zo blijven wij dus aan de gang.
 
 Ook heb ik tijdens die discussie de minister voorgelegd dat het beter
was om één keer met de studenten af te rekenen, namelijk na
afloop van de studie, dan telkenmale met een administratieve rompslomp te
zitten en de studenten en de instellingen te belasten met een jaarlijkse controle.
Hij heeft mijn voorstel toen niet overgenomen, omdat hij dat onwerkbaar vond.
En zie: driekwart jaar later heeft hij die gedachte wel overgenomen, alleen
weer in een andere constructie. Nu wordt er met de studenten zowel na het
eerste jaar als na afloop afgerekend. Zo kun je gelijk krijgen van deze minister,
maar altijd met een tussenpauze. Daar heb je eigenlijk niets aan. Als hij
je gelijk geeft, plugt hij dat ook in een nieuw systeem.
 
 Voorzitter! De minister is geconfronteerd met een belangrijk budgetprobleem
en moet daarvoor een oplossing zien te vinden. Dat is ook de opdracht die
dit kabinet aan hem heeft gegeven. Hij moest namelijk 1,5 mld. kunnen vinden,
waarvan 500 mln. bij het hoger onderwijs en de instellingen en 1 mld. bij
de studiefinanciering. Dat is de keiharde opdracht waarmee wij nu geconfronteerd
worden. Ik denk dan ook dat het beter is om onze gedachten en discussie daarop
te richten. Het gaat er niet zozeer om, allerlei mooie verhalen te houden
dat het systeem beter is voor de studenten en de instellingen. Nee, het gaat
erom dat de minister eindelijk 1 mld. in die hoek kan vinden.
 
 Als dit wetsvoorstel is gericht op het bezuinigen met 1 mld., is de toegepaste
systematiek natuurlijk ook daarnaar. Als je een systeem wilt baseren op zoveel
mogelijk succes van studenten, ga je niet op vier jaar zitten. De minister
weet beter dan wie dan ook dat maar een klein deel van de studenten het in
vier jaar kan behappen. Laten wij eerlijk zijn! Maar goed, kennelijk gaat
het meer om de portemonnee dan om de successen van studenten. Ik wil niet
zo demagogisch zijn om te zeggen dat dat eigenlijk het doel van deze minister
is, maar de constructie die hij bedacht heeft, is toegespitst op de mogelijkheid
om ergens geld te vinden. Die is minder toegespitst op het bieden van een
redelijke kans aan de studenten om te slagen in hun studieloopbaan binnen
de universiteiten dan wel de hogescholen.
 
 Wat is namelijk het geval? Feitelijk biedt de minister een 100% prestatie
aan als systeem. Immers, met 70% per jaar presteren haal je de vier jaar niet.
Dan is het niet juist dat de minister ons doet geloven alsof zijn constructie
ruimer is, omdat studenten in zes jaar mogen afstuderen. Hij zegt immers keihard:
na vier jaar houdt het op met de gemengde financiering en moeten studenten
gaan lenen als zij nog twee jaar nodig hebben om hun studie af te ronden.
 
 Het is van twee dingen één. Daartoe daag ik de minister
uit. Of de minister zegt, duidelijk en keihard, dat hij komt met een 100%
prestatienorm per jaar gedurende vier jaar. De minister kennende kan hij dat
verdedigen. Of de minister kiest daar niet voor. Dan kan hij ook onmogelijk
volhouden dat een student in vier jaar tijd met een prestatienorm van 70%
kan afstuderen. De minister moet eerlijk zijn en toegeven dat de student in
dat geval op z'n minst zes jaar nodig heeft om in alle redelijkheid te kunnen
afstuderen.
 
 Voorzitter! In dit verband vraag ik mij af op welke gegevens en cijfers
de minister zich baseert als hij tot deze constructie komt. Ik weet niet of
de collega's andere cijfers bekend zijn, maar ik ken alleen de cijfers van
het CBS en de cijfers uit het laatste rapport van het Instituut voor onderwijskundige
dienstverlening. De cijfers van het CBS, toegespitst op de cohorten van 1983
en 1988, laten keihard zien dat maar 20% van de studenten zijn doctoraalbul
haalt binnen vier jaar. Dat zijn dus de bevindingen van het CBS. Vorige week
hebben wij het rapport van het Instituut voor onderwijskundige dienstverlening
gekregen. Uit dat rapport blijkt keihard dat 17.000 studenten de norm van
25% in het kader van de tempobeurs niet hebben kunnen halen. Dat is 4,6% van het totaal. Dat is niet niks. Uit het veld heb ik zowel bij
de hogescholen als bij de universiteiten in gesprekken met hoogleraren en
studenten begrepen dat maar een klein deel van de studenten erin slaagt om
binnen vier jaar af te studeren. Ook wordt door hoogleraren en studenten tegen
mij gezegd dat het eigenlijk onmogelijk is om, zelfs binnen het stelsel van
de minister, een norm van 70% in het eerste jaar te halen. Naar de opvatting
van deze mensen is het ook onmogelijk de opgelopen achterstand van 30% in
te halen in de volgende jaren. Voor de meeste studenten is dat een onmogelijke
opgave. Wij weten natuurlijk dat er extremen bestaan aan beide kanten. Het
beleid maak je echter op de gemiddelde student. Als deze cijfers juist zijn,
hoe komt de minister dan aan een gemiddelde benadering van 70% met vier jaar
gemengde financiering? Heeft de minister andere gegevens? Dan hoor ik dat
graag in dit debat. Ik nodig hem uit hierop in te gaan.
 
 In hetzelfde rapport van het Instituut voor onderwijskundige dienstverlening
wordt nog een aantal dingen naar voren gebracht. Zo hebben studenten uit kansarme
milieus kennelijk problemen met het huidige systeem van de minister. Uit andere
bronnen heb ik vernomen dat met name vrouwen de conclusie trekken om maar
niet te gaan studeren, juist vanwege de komende storm van de prestatiebeurs.
De minister kan dat weerleggen, zoals bijvoorbeeld in het persbericht van
het afgelopen weekend is gedaan. Dat geldt echter voor nu. De minister gaat
niet in op de afschrikwekkende werking van de prestatiebeurs op een aantal
potentiële en toekomstige studenten. Uit de verschillende instellingen
is mij ter ore gekomen dat nu al de inschrijvingen voor het komende studiejaar
teruglopen. Men schrikt kennelijk voor het komende systeem, als de Kamer daar
ten minste mee akkoord wil gaan. Dat kan toch niet de bedoeling zijn van deze
minister? Ik heb in hem altijd gewaardeerd dat hij de toegang van het onderwijs
breed wilde houden, open voor alle groepen uit de samenleving. De minister
stond voor democratisering van het onderwijs. Er moet geen elitair onderwijs
komen in dit land. Iedereen die de mogelijkheid heeft, moet zijn of haar kansen
kunnen uitproberen binnen de universiteit of een hogeschool. Mijn vraag aan
de minister is dan ook of hij zich bewust is van deze effecten. Vindt hij
dat deze effecten passen binnen zijn ideologie wat betreft toegang tot en
democratisering van het onderwijs voor brede lagen van de bevolking?
 
 Voorzitter! Het is mijn overtuiging dat het afstuderen binnen vier jaar
maar mogelijk is voor een klein deel van de studentenpopulatie. Als wij breed
willen scoren, zowel binnen de hogescholen als binnen de universiteiten, moeten
wij niet op dit minimum gaan zitten. Dat kan ook niet de bedoeling zijn. Misschien
wel budgettair gezien, maar niet als het gaat om verbreiding van kennis. Wij
weten allemaal dat de kennisinfrastructuur het belangrijkste bedrijf van een
land is. Dat geldt ook voor Nederland. Mijn fractie is van mening dat de systematiek
van de minister zodanig gecorrigeerd moet worden, dat sprake moet zijn van
zes jaar gemengde financiering. Op die manier kan aan studenten de mogelijkheid
worden gegeven om binnen die termijn redelijk af te studeren. Ik heb op dit
punt een amendement ingediend.
 
 Ik heb ook een amendement ingediend ter zake van het wegwerken van die
70% prestatie in het eerste jaar. Ik ben blij dat mevrouw De Vries dezelfde
opvatting is toegedaan. Ik heb begrepen, dat ook de heer Lansink in deze richting
denkt en op dit punt een amendement heeft ingediend. Vanuit de Kamer is er
in ieder geval een signaal aan de minister, dat vier jaar het uiterste minimum
is.
 
 Voorzitter! Ik kom te spreken over het absoluut binnen zes jaar afstuderen.
Ziekte, stage en andere onoverkomelijke situaties passen niet in de systematiek
van de minister. Hij heeft wel gezegd dat hij bereid is naar kritiek te luisteren.
Het is niet juist om zo krampachtig vast te houden aan zes jaar, zeker als
het gaat om zeer redelijke redenen van studenten om de studietijd gedurende
een jaar stop te zetten. In die zin moet er een zevende jaar bijkomen. Ik
heb ook op dit punt een amendement ingediend. Ik heb gezien, dat de heer Lansink
op dit punt ook een amendement heeft ingediend. De strekking ervan is breder
dan die van mijn amendement. Wellicht kunnen wij samen nagaan hoe beide amendementen
in elkaar kunnen worden geschoven. Het gaat immers om het belang van de zaak.
 
 Voorzitter! Ik kom te spreken over de proportionaliteitsconstructie met
betrekking tot de studiefinanciering. Ik heb altijd van deze minister begrepen,
dat het onderwijs de belangrijke functie heeft om mensen aan een baan te helpen.
Dat is zeer nobel en verdedigbaar. Als een student gaande
de rit een baan vindt, dan mag hij niet voor het totale traject worden afgerekend.
De student is immers zo inventief geweest om een baan te zoeken die past bij
zijn carrière in de toekomst. Grote bedrijven investeren liever in
een vroeg stadium in jonge talenten dan later in een student met een doctoraal
examen. Qua investering is dat voor die bedrijven aantrekkelijk. Als dat een
belangrijke trend is geworden in de Nederlandse maatschappij, dan moet de
minister van Onderwijs deze ontwikkeling honoreren. Ik stel voor, dat de studenten
worden afgerekend naar verhouding van de door hen gehaalde punten. Er moet
natuurlijk wel ergens een grens worden getrokken. Vroeger was er het kandidaatsexamen
als peilmoment. Het is redelijk om de grens te leggen bij 50% van de te verwachten
prestatie van een student. Vanaf 84 punten zou een student niet meer voor
het gehele traject moeten worden afgerekend. In deze tijd wordt steeds meer
over flexibiliteit gesproken. Het paarse kabinet is kampioen op dit terrein
aan het worden. Wij zullen dit dan ook moeten honoreren.
 
 Voorzitter! Ik kom te spreken over het overgangsrecht bij de kinderbijslag.
Ik zal niet herhalen wat mevrouw De Vries daarover heeft gezegd. Ik wijs op
de kinderen die in het buitenland woonachtig zijn en wier ouders in Nederland
wonen. De kabinetten-Lubbers I en II hebben tot twee keer toe geprobeerd om
het zogenaamde woonlandbeginsel in te voeren: wie hier woont krijgt de volledige
kinderbijslag en wie buiten Nederland woont, krijgt maar een deel ervan. De
Kamer heeft deze pogingen kamerbreed tegengehouden. Voorkomen moet worden,
dat wij via de studiefinanciering het woonlandbeginsel gaan invoeren. Is de
minister nu niet bezig met een oneigenlijke discussie op dit terrein? Ook
met de vorige ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is een afspraak
gemaakt over de kinderbijslag. Ik vind dit dus een oneigenlijk element in
de constructie van de minister, dat moet verdwijnen. De heren Lansink en Schutte
hebben ook belangstelling opgevat voor dit onderwerp en gezamenlijk hebben
wij een amendement ingediend.
 
 Voorzitter! De voorlopige conclusie van mijn fractie is dat wij het door
de minister voorgestelde systeem onmogelijk kunnen toejuichen. Het is geen
duurzaam systeem, omdat het botst met enkele andere actuele kwesties.
 
 Het circus-Nuis, dat zijn tenten opslaat in onder andere Twente, Limburg
en Brabant, is kennelijk nog niet rond met optreden, maar moet terug naar
de Kamer komen om zijn bevindingen te melden. De minister kan wel beweren,
zoals hij ook heeft gedaan in de schriftelijke voorbereiding, dat er geen
directe relatie is tussen de toekomstige hervormingen van het hoger onderwijs
en dit stelsel van studiefinanciering, maar dat is natuurlijk een kunstmatige
scheiding.
 
 De minister heeft verder een belangrijk punt gemaakt van de studeerbaarheid
van de programma's. Hij zit een projectgroep voor en de stuurgroep zal rapporteren
aan de Kamer. Hij kan dan ook onmogelijk volhouden dat beide zaken niets met
elkaar te maken hebben. Van de studeerbaarheid van de programma's moet immers
worden afgeleid of prestaties van de studenten 100% dan wel 70% of 50% moeten
zijn. Er is dus een innige relatie tussen de studeerbaarheid van de programma's
en de prestaties die van de studenten verwacht moeten worden. Het is daarom
een wat vreemde discussie die wij voeren. Dat blijkt ook uit de kritiek van
de Raad van State op deze voorstellen van de minister.
 
 De minister wenst ten slotte te discussiëren over een duurzamer stelsel
van studiefinanciering dan alle stelsels die wij tot nu hebben gehad. Het
is zeer vreemd dat wij nu met de minister zitten te praten over een duurzame
studiefinanciering en later met dezelfde minister moeten discussiëren
over toekomstige hervormingen van diezelfde studiefinanciering. Zoals ik al
heb gezegd, hebben wij te maken met een zeer acrobatische minister. Alleen
hij kan het ene combineren met het andere, zonder dat zij met elkaar botsen,
maar logisch is het niet. Ook in dit verband heeft de Raad van State zware
kritiek op de minister geleverd.
 
 Ik leg aan de minister een vraag voor en hoop dat hij daarop heel open
reageert. Het onderwerp waarover wij nu spreken, is geen lang leven beschoren.
Of het moet zijn dat de minister deze discussie gebruikt om zijn gelijk te
krijgen en ons een worst voorhoudt om later met hem in discussie te gaan over
wat ook de toekomst moge zijn. Dan is het eigenlijk een presentatietruc. De
minister is handig genoeg, maar van zoveel handigheid wil ik hem niet beschuldigen.
Hoopt de minister dat het nu creëren van een fait accompli de beste garantie
is om dit systeem straks te pluggen in de nieuwe studiefinanciering? Dat zijn
misschien de menselijkerwijs mogelijke, potentiële gedachten achter het
manoeuvreren van de minister in een zeer contradictoire situatie. Wij praten
nu over iets dat voor hem heilig is en dat door hem wordt verdedigd terwijl
wij later weer met hem moeten spreken over een zaak die moet vervangen wat
wij nú bespreken. Ik kan het bijna niet geloven, maar zo zit het in
elkaar. Het is een kwestie van acrobatiek en dat is een reden voor mijn fractie
om te onderstrepen dat dit systeem slechts verwarring kan scheppen naast de
twee systemen die wij al hebben. Mijn fractie kan hiermee onmogelijk akkoord
gaan en zij zal in overleg met andere fracties trachten om er de angels uit
te halen. Het systeem als zodanig zien wij niet zitten.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het is binnenkort tien jaar geleden dat het gebouw
van de WSF tot stand kwam. Die totstandkoming was zó belangrijk en
de voordelen die ermee bereikt konden worden, waren zó groot dat er
geen jaar langer meer met de invoering kon worden gewacht, hoewel daartoe
toch de nodige aanleiding bestond. Na tien jaar kan de conclusie worden getrokken
dat direct na de voltooiing van dit prestigieuze bouwwerk met de afbraak ervan
werd begonnen. Wat aanvankelijk niet méér leek dan het wegwerken
van een aantal schoonheidsfoutjes als gevolg van de haastige invoering, bleek
de voorbode van een aantal grondige verbouwingen te zijn. Inmiddels is men
begonnen met het slopen van de fundamenten. In ieder geval staat het gebouw,
met het gedeeltelijk loslaten van één van de pijlers waarop
het was gebouwd, namelijk de leeftijdsgrens van 18 jaar, nu scheef. Scheve
gebouwen zijn misschien wel grappig als toeristische attractie, ze leveren
grote scheuren op en wekken nu niet bepaald een groot vertrouwen
op als het gaat om hun toekomst.
 
 Die toekomst ziet er wat betreft de WSF dan ook niet erg vertrouwenwekkend
uit. Nu al is een hernieuwde en fundamentele discussie over de toekomst ervan
in het vooruitzicht gesteld. Ook zal de WSF te maken krijgen met de gevolgen
van de stelselherziening hoger onderwijs. Dat zijn toch zaken, zou je denken,
waarmee rekening zou moeten worden gehouden als kort daarvoor wordt overgegaan
tot een ingrijpende wijziging van de WSF. In ieder geval zou het wetsvoorstel
op een verantwoorde manier tegenover nu al voorziene ontwikkelingen gepositioneerd
moeten worden, zodat wij daar thans bij onze oordeelsvorming rekening mee
kunnen houden, maar de minister is kennelijk een andere mening toegedaan.
 
 In de nota naar aanleiding van het verslag merkt hij in dit verband op
dat wij, als maar eenmaal deze bezuiniging is doorgevoerd, eindelijk na al
die jaren van bezuinigen eens wat fundamenteler van gedachten kunnen gaan
wisselen over de toekomst van de WSF. Dat, immers, moest altijd stranden op
de haast die mede ingegeven was door de budgettaire situatie. Voorzitter!
Als ik deze opmerking goed op mij laat inwerken, kan ik haast niet anders
dan concluderen dat hiermee wordt toe gegeven dat men tot op heden eigenlijk
wat heeft aangerommeld. In ieder geval lag er aan het beleid dat deze minister
tot op heden, dus inclusief dit wetsvoorstel, heeft gevoerd geen duidelijk
omlijnde visie omtrent de toekomt van de WSF ten grondslag. Ik kijk daar niet
echt van op. Al bij eerdere discussies die wij hier mondeling en schriftelijk
voerden, bleek dat de minister moeite had met zijn bezuinigingsvoorstel in
het licht van de uitgangspunten van de WSF. Dat als gevolg daarvan geleidelijkaan
belangrijke wijzigingen zijn doorgevoerd, is dan ook niet opmerkelijk. Dat
dit nu impliciet wordt bestempeld als weinig doordacht, is dat wèl.
 
 De vraag is dan ook wat de ontboezeming van de minister voor de beoordeling
van het onderhavige wetsvoorstel moet betekenen. In feite wordt van ons gevraagd
om nog één keer met een bezuinigingsmaatregel in te stemmen
die onder druk van de budgettaire noodzaak niet al te best is gemotiveerd
als het gaat om een toekomstvisie op de WSF. Daar tegenover staat dan de belofte
dat we volgend jaar eens ècht gaan praten aan de hand van de vraag
wat er met de WSF moet gebeuren. Is dat verantwoord?
 
 Voorzitter! Een groot bezwaar tegen een dergelijk opereren in het kader
van de WSF vind ik dat telkens onder druk van bezuinigingsoperaties bepaalde
wijzigingen worden doorgedrukt zonder dat daar een consistente visie tegenover
staat. Het beleid is te zeer ad hoc. Na elke wijziging ontstaan nieuwe aanknopingspunten
die gebruikt kunnen worden om nieuwe bezuinigingen te motiveren, zonder dat
de gevolgen duidelijk werden beoogd. Ik heb bijvoorbeeld nooit ingestemd met
de ontkoppeling van de hoogte van de basisbeurs en de hoogte van de kinderbijslag.
Toch wordt de betekenis van deze koppeling nu vooral als historisch gegeven
bestempeld.
 
 Een ander voorbeeld: in het kader van STOEB werden de leenfaciliteiten
voor studenten vergroot, om de ouderonafhankelijkheid in stand te houden en
de verantwoordelijkheid van de student voor zijn eigen toekomst te beklemtonen.
Op de vraag die ik indertijd stelde of in deze argumentatie voor de overheid
in de toekomst een aanknopingspunt zou kunnen liggen om zich verder terug
te trekken, werd nauwelijks ingegaan. Toch wordt ter motivering van de invoering
van de prestatiebeurs juist teruggrepen op het toenemende belang dat lenen
in het kader van de WSF is gaan innemen. Een voorschot nemend op een toekomstige
discussie wordt bovendien tussen neus en lippen door even opgemerkt, dat de
betekenis van de basisbeurs afneemt.
 
 Ik vind dit een slechte gang van zaken. Ook bij de behandeling van STOEB
moet de minister duidelijk zijn geweest wat de consequenties waren van het
introduceren van het leenmotief met een beroep op de vergrote verantwoordelijkheid
van de student. Hij verkoos indertijd echter te zeggen, dat wat hem betreft
de grenzen van de bezuinigingen in het kader van de WSF waren bereikt. Nu
staat hij hier opnieuw een grote bezuinigingsmaatregel te verdedigen, zonder
dat hij overigens belooft dat dit nu echt de laatste keer is. In een volgende
regeerperiode worden nieuwe bezuinigingen niet uitgesloten. Op dit moment
wordt alleen gesteld dat de invoering van de prestatiebeurs de voorwaarden
schept om te komen tot een goede, in relatieve budgettaire rust te voeren,
fundamentele discussie over de toekomst van de WSF.
 
 Kan deze verwachting worden waargemaakt? Ik geloof het niet. De minister
wekt met zijn belofte van een fundamentele discussie de suggestie dat wij
de discussie volgend jaar met een schone lei kunnen beginnen. Ja dat kan ook
wel: als wij de WSF afschaffen. Ligt dat echt in de bedoeling?
 
 Als dat niet zo is, hebben wij te maken met de WSF zoals die nu en, na
aanvaarding van dit wetsvoorstel, dàn bestaat! Dan zullen wij niet
heen kunnen om de geschiedenis die tot dit resultaat heeft geleid. Ik dacht
dat de heer Rabbae zojuist ook in deze zin kritiek uitoefende. Dan zullen
wij óók rekening moeten houden met de argumenten die toen en
nu zijn gewisseld en met de posities die door de verschillende partijen zijn
ingenomen. Dat beperkt de grenzen waarbinnen een fundamentele discussie zal
worden gevoerd als het niet zou gaan om een zeer ingrijpende herziening van
het hele studiefinancieringsstelsel.
 
 De speelruimte bij de fundamentele discussie lijkt ook om een andere reden
zeer beperkt. De WSF geeft op dit moment als gevolg van het gevoerde beleid
nogal wat onafgeknoopte eindjes te zien. Ik heb al gezegd dat het gebouw van
de WSF scheef staat. Wat te doen met de 17-jarigen in het MBO? Ligt in de
keuze voor het MBO als eindonderwijs met als gevolg het recht op studiefinanciering
niet de consequentie opgesloten, dat alle deelnemers aan het MBO ook recht
hebben op studiefinanciering? Of zou men niet met evenveel recht kunnen stellen
dat het MBO niet alleen eindonderwijs maar ook doorstroomonderwijs is? Waarom
zou men eigenlijk niet kunnen beslissen tot afschaffing van de studiefinanciering
voor het MBO, terwijl daar tegenover een recht op kinderbijslag met tegemoetkoming
in de studiekosten wordt gegeven? Ik heb dat zoals bekend altijd bepleit.
Dat geldt overigens ook voor de afschaffing van de leeftijdsgrens van 18 jaar.
Wat dat betreft ben ik blij dat ook de regering nu, zij het onder druk van
de vormgeving van de prestatiebeurs, tot dit inzicht is gekomen. 
 
 Een ander onafgewerkt eind is naar mijn mening op dit moment de betekenis
van de basisbeurs. Voor de minister is die betekenis al niet zo groot meer,
krijg ik de indruk. In zowel de brief van 27 januari als de memorie van toelichting
bij dit wetsvoorstel wordt dat met zoveel woorden reeds gezegd. Met deze uitlatingen
wordt alweer nadrukkelijk sturing gegeven aan het fundamentele debat dat wij
nog moeten gaan voeren. De basisbeurs, laat ik dat meteen zeggen, staat voor
mij niet ter discussie. Er dient een duidelijke koppeling te zijn te met de
hoogte van de kinderbijslag. Als deze koppeling aan betekenis heeft ingeboet,
moet zij zo snel mogelijk worden hersteld.
 
 Al met al kom ik tot de conclusie dat de grenzen van de fundamentele discussie
die ons in het vooruitzicht wordt gesteld, gezien het verleden, dat wij toch
niet zomaar kunnen uitpoetsen, zeer beperkt zullen zijn, terwijl de belangrijkste
thema's ook al vaststaan. Ik kan mij er met andere woorden maar moeilijk een
voorstelling van maken wat deze discussie anders zou moeten behelzen dan een
zoeken naar motieven voor nieuwe bezuinigingen. Dat past bij de centrale filosofie
van dit kabinet: meer eigen verantwoordelijkheid, minder solidariteit. Met
dit liberale uitgangspunt zijn eerst de ouders flink aangepakt door forse
verlaging van de kinderbijslag. Vanuit dezelfde gedachte zijn nu de studerende
kinderen aan de beurt.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik zou thans willen komen tot een beoordeling
van het wetsvoorstel op zichzelf. Laat ik vooropstellen dat ik begrip heb
voor het argument van de budgettaire noodzaak, al moet bedacht worden dat
de omvang van de budgettaire problemen voor een deel samenhangt met de keuze
voor een forse lastenverlichting. Ook kan ik mij op zichzelf goed vinden in
de gedachte van een juiste verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid,
instellingen en studenten. Ik zou niet zoveel moeite hebben met dit wetsvoorstel
als aan deze verantwoordelijkheidsverdeling ook op evenwichtige manier inhoud
was gegeven. Ik ben er ook na de nota naar aanleiding van het verslag nog
lang niet van overtuigd dat deze evenwichtigheid met dit wetsvoorstel wel
wordt geboden. Het gaat daarbij om de combinatie van de invoering van een
prestatiebeurs enerzijds en het terugbrengen van het recht op de gemengde
toelage tot de cursusduur anderzijds.
 
 De condities waaronder de prestatielening in samenhang met het stellen
van de cursusduur op C wordt verstrekt, dienen zodanig te zijn dat deze prestaties
ook door de studenten geleverd kunnen worden in de kaders die daarvoor gesteld
worden. De garantie dat dit mogelijk zal zijn, kan nu niet worden gegeven.
Dat is immers afhankelijk van de studeerbaarheid van de opleiding. En juist
die studeerbaarheid staat ter discussie.
 
 Ik wil vooropstellen dat studeerbaarheid naar mijn oordeel niet los kan
worden gezien van de kwaliteit van het hoger onderwijs. Het feit dat tentamens
elkaar niet overlappen en dat er ruimte moet zijn voor hertentamens vind ik
zaken die tot de vanzelfsprekendheden dienen te behoren en los van de invoering
van de prestatiebeurs, goed geregeld moeten zijn. Studeerbaar betekent mijns
inziens ook en vooral, dat er een opleidingsaanbod beschikbaar is dat aan
hoge kwaliteitsnormen voldoet en tegelijk de mogelijkheid biedt om binnen
de gestelde vier jaar af te studeren.
 
 Studeerbaarheid en kwaliteit staan, afgemeten aan een studieduur van vier
jaar, op dit moment beide ter discussie. Ik vind dat een slechte zaak, als
ik bedenk dat reeds bij de invoering van de twee-fasenstructuur bij de instellingen
de verantwoordelijkheid lag om binnen de cursusduur van vier jaar dergelijke
studeerbare programma's aan te bieden, terwijl nu, anno 1995, nog steeds moet
worden gesproken over de verbetering van studeerbaarheid en kwaliteit. Wat
is de oorzaak hiervan en welke garantie kan worden geboden dat de opleidingen
nu wel binnen vier jaar kunnen worden aangeboden en afgewerkt, zonder dat
dit ten koste gaat de kwaliteit?
 
 Bestaat als gevolg van de invoering van de prestatiebeurs niet het grote
gevaar dat universiteiten om aan hun verplichtingen te voldoen, schools water
bij de academische wijn doen? In het licht van de moeite die de instellingen
kennelijk hebben gehad om na de invoering van de twee-fasenstructuur studeerbare
programma's op een kwalitatief goed niveau te implementeren, vind ik het bijzonder
relevant te vragen naar de mogelijke gevolgen van een nieuwe stelselherziening.
Zullen, als dit niet lukt, met name de studenten niet de dupe worden na invoering
van de prestatiebeurs? Op welke wijze zullen de instellingen kunnen worden
aangesproken als zij hun verantwoordelijkheden niet waarmaken? De regering
is wat dit betreft optimistisch. De instellingen zouden in dat geval geconfronteerd
worden met een hoger beroep op het afstudeerfonds; de lagere prestatienormen
worden afgestraft in de bekostiging. Die redenering overtuigt niet als het
gaat om de kwaliteit. Ligt het niet voor de hand dat instellingen, als zij
geconfronteerd worden met de negatieve gevolgen van een hoge uitval, de kwaliteit
naar beneden zullen bijstellen?
 
 De keuze voor het diplomamodel lijkt op het eerste gezicht logisch, maar
kent bij nader inzien toch behoorlijke nadelen. Een student is in alle opzichten
gebonden aan het diploma en de termijn van zes jaar. Concreet betekent dit
dat, indien een student buiten zijn schuld na het derde jaar met zijn studie
moet stoppen, hij geconfronteerd wordt met de negatieve gevolgen. Zijn lening
zal immers niet gedeeltelijk in een beurs omgezet worden. Dat geldt in dat
geval ook als de student door hard werken op schema is. Kan een dergelijke
sanctie als rechtvaardig worden bestempeld? Ik dacht van niet.
 
 Nog een nadeel is dat, mede in het licht van de twijfel die bestaat over
de studeerbaarheid, studenten bij de minste of geringste tegenslag in het
dure vijfde jaar terecht kunnen komen. Vanaf dat moment moet de hele toelage
immers geleend worden. Met name degenen die tijdelijk met een gebrekkige gezondheid
te kampen hebben, zullen daarvan het slachtoffer zijn. Stopzetting van de
studiefinanciering op verzoek van de zieke student zal in dergelijke gevallen
lang niet altijd een voor de hand liggende optie zijn. De ziekte hoeft zich
immers niet direct als langdurig te openbaren. Wel gaat dan geleidelijk kostbare
tijd verloren. Op welke voorziening zullen deze studenten vervolgens terug
moeten vallen?
 
 De voorgestelde regeling leidt ook tot onduidelijke casusposities. Het
is mij niet geheel duidelijk hoe stringent de regeling wat dit betreft werkt.
Stel dat een student één jaar studeert, vervolgens zijn studie
 staakt en na vier jaar een nieuwe studie aanvangt. Heeft dit
dan tot gevolg dat na één jaar zijn zesjarige termijn is verlopen?
Zo ja, wat zijn daarvan de gevolgen? Wordt zijn lening die hij twee jaar heeft
ontvangen dan niet in een beurs omgezet? Heeft zo iemand nog recht op een
gemengde studiefinanciering omdat hij er slechts twee jaar gebruik van heeft
gemaakt?
 
 Als ik al deze bezwaren en vragen op een rijtje zet en ik bekijk bovendien
de resultaten van de tempobeurs tot heden, vraag ik mij toch ernstig af of
de minister met de invoering van de prestatiebeurs niet op de verkeerde weg
is. Als in het kader van de tempobeurs de studievoortgang op 70% wordt gesteld,
zal dan de druk op de student om zijn verantwoordelijkheid waar te maken niet
ruim voldoende zijn? Zullen ook dan niet behoorlijke besparingen bereikt worden
zonder dat studenten die hun studie vroegtijdig moeten onderbreken daarvan
de dupe zijn? Zal zo op dit moment ook niet aan de bezwaren van de gebrekkige
studeerbaarheid tegemoet gekomen worden? Dat wil natuurlijk niet zeggen dat
wij daarin mogen berusten.
 
 De minister boekt op grond van de invoering van de prestatiebeurs een
bezuinigingsbedrag in wegens hogere inkomsten als gevolg van het achterwege
blijven van de omzetting van lening in beurs en als gevolg van verhoogde rente-inkomsten.
Hoe reëel is deze raming? Zou er ook sprake kunnen zijn van calculerend
gedrag van studenten? Zou het, gezien de mogelijkheid van hoge bijverdiensten,
mogelijk zijn om in het vijfde en zesde jaar geheel af te zien van studiefinanciering
en vervolgens toch binnen zes jaar af te studeren, met als gevolg de omzetting
van alle leningen in beurzen? Uit de nota naar aanleiding van het verslag
blijkt immers dat, indien alle studenten hun studie binnen de cursusduur halen,
dit de overheid 260 mln. kost.
 
 In het kader van de studievoortgang zal in de toekomst de norm voor zittende
studerenden op 70% worden gesteld. De redelijkheid gebiedt dat het dan ook
mogelijk wordt, gebrekkige voortgang in een eerder jaar te compenseren in
een volgend studiejaar. De minister heeft wat dit betreft nadere besluitvorming
aangekondigd. Kan worden gemeld wat intussen de stand van zaken is? In hoeverre
zal dit uitvoeringsaspect daarbij beslissend zijn? Worden wat dit betreft
problemen verwacht?
 
 In een bijzondere positie komen aan theologische opleidingen te verkeren
die in het eerste jaar een deficiëntie klassieke talen moeten wegwerken,
zonder dat dit mee zal tellen bij het vaststellen van de studievoortgang in
dat jaar. Is hier toch niet sprake van een bijzondere situatie? In de memorie
van toelichting wordt opgemerkt dat kennis van Grieks en Latijn in principe
in het voortgezet onderwijs moet worden verworven en dat dit geen reguliere
taak is voor het hoger onderwijs. Op zich heeft de minister daarin wel gelijk,
maar ik wijs hier toch op het bijzondere karakter van deze studie. Veel studenten
komen pas op latere leeftijd tot de conclusie dat zij een theologische studie
willen volgen. Het wegwerken van deficiënties binnen de reguliere opleiding
is dan meestal onmogelijk, zeker gezien de uitzonderingspositie die Grieks
en Latijn nu eenmaal innemen binnen het voortgezet onderwijs. Ik zou daarom
toch een lans willen breken voor een passende oplossing. Dat past overigens
ook in het beleid dat tot op heden is gevoerd. In het verleden werd al onder
de WVO, juist met het oog op het wegwerken van deze deficiënties, een
halfjaar extra inschrijvingsduur en beurs toegekend.
 
 Overigens dreigt op dit punt een overgangsprobleem voor studenten aan
de bijzondere theologische universiteiten, als gevolg van de uitgestelde inwerkingtreding
van het wetsvoorstel tot afschaffing van de verblijfsduurbeperkingen. Om dat
probleem te voorkomen is door de collega's Van der Vlies en Lansink een amendement
ingediend, dat ik mede heb ondertekend.
 
 Voorzitter! Ten slotte een aantal opmerkingen over het voornemen het overgangsrecht
in de AKW af te schaffen. Vorige sprekers zeiden er al het een en ander over.
Bij de introductie van de Wet op de studiefinanciering is destijds de vrij
principiële keuze gedaan, de bovengrens voor de kinderbijslag te leggen
bij de leeftijd van 18 jaar. Ik had en heb mijn bedenkingen tegen dit rigorisme.
De harde leeftijdsgrens in de WSF heb ik altijd bestreden. Directe afschaffing
van het recht op kinderbijslag voor alle boven-18-jarigen was indertijd uiteraard
niet mogelijk. Daarom is er destijds voor gekozen, dit recht alleen te laten
vervallen voor de generaties die nog geboren zouden moeten worden. Dat hield
uiteraard een vrij lange periode van overgangsrecht in. Maar als compromis
was zo'n regeling denkbaar. Het gekke is nu dat op het moment dat het kabinet
eindelijk, na de permanente kritiek, terugkomt op de principieel verkeerde
keus van 1986, namelijk de harde en te theoretische leeftijdsgrens van 18
jaar, deze keuze eigenlijk herbevestigt door nu definitief de kinderbijslag
voor alles wat ouder is dan 18 jaar af te schaffen. Enige logica kan ik daarin
niet ontdekken. Er had in 1986 natuurlijk ook gekozen kunnen worden voor een
minder lange periode van overgangsrecht, maar er is in dit geval gekozen voor
het maximaal honoreren van de rechtszekerheid. En als eenmaal een dergelijke
keuze is gedaan, dan moet je er ook voor staan en dan moet je niet bij mogelijke
tegenwind terugkomen op legitiem gewekte verwachtingen, want dan wordt de
rechtszekerheid geweld gedaan. En laat men nu niet tegenwerpen worden dat
de budgettaire nood van deze tijd tot een dergelijke opstelling noopt, want
het gaat hier voor een belangrijk deel om een nood die het kabinet over zichzelf
heeft afgeroepen. Het grootste deel van de bezuinigingsnoodzaak is immers
ingegeven door de keuze van het kabinet voor een lastenverlichting in de orde
van grootte van 9 mld. Al eerder is gebleken dat vorig jaar keuzen zijn gemaakt
waarvan de implicaties toen nauwelijks waren te overzien. Dat hoeft geen schande
te zijn, maar het wordt wèl een schande als men ondanks alle inzicht
dat men inmiddels heeft verworven, toch star blijft vasthouden aan invullingen
die eigenlijk niet verantwoord zijn.
 
 Daar komt in dit geval nog iets bij, namelijk de ingrijpende consequenties
die de afschaffing van deze bepalingen heeft voor de betrokken instellingen.
Immers, er zijn nogal wat opleidingsinstituten die dan weliswaar niet erkend
zijn als WSF-instellingen, maar die toch een uiterst nuttige functie vervullen
en ook in een maatschappelijke behoefte voorzien. Daarnaast wordt het studeren
in het buitenland bemoeilijkt. Voor de niet erkende WSF-instellingen kunnen
de voorgenomen wijzigingen de doodsteek betekenen. Dat het recht op
kinderbijslag voor hun leerlingen over een aantal jaren zou stoppen, was natuurlijk
bekend. Maar men meende nog alle tijd te hebben, zich in te kunnen gaan stellen
op die nieuwe situatie. Dat is nu dus niet meer het geval. Weliswaar heeft
de minister de voorgenomen maatregel iets verzacht door nieuw overgangsrecht
te formuleren, waardoor degenen die thans nog aan de genoemde opleidingen
studeren, in ieder geval nog de opleiding kunnen afmaken – het zou ook
wel heel bar zijn als dat niet mogelijk was geweest – maar de desbetreffende
instellingen zijn daarmee niet echt geholpen. Die kunnen bij wijze van spreken
over twee jaar hun deuren sluiten. Het zal duidelijk zijn dat ik ernstige
bezwaren heb tegen dit onderdeel van het wetsvoorstel. Om die reden heb ik
dan ook een amendement medeondertekend om het overgangsrecht AKW te handhaven.
 
 Voorzitter! Ik kom tot een afronding. Ik sta niet bepaald positief tegenover
dit wetsvoorstel. Het voorstel loopt vooruit op een belangrijke discussie
over de toekomst van het bestel. Bovendien kent het diplomamodel een aantal
evidente nadelen die de tempobeurs niet kent. Tegen het schrappen van het
overgangsrecht AKW heb ik ten slotte ernstige bezwaren. Ik ben, met andere
woorden, nog ver weg van het verlenen van steun aan dit wetsvoorstel.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! In het schriftelijk verslag heeft de SGP-fractie
al een zeer kritische toon gekozen met betrekking tot de prestatiebeurs. Wij
waren en zijn nog bepaald niet overtuigd van de wenselijkheid van de voorliggende
voorstellen. Alleen al het argument van de behoefte aan duidelijkheid en rust
speelt daarin een belangrijke rol. Dat argument is in het verleden van verschillende
kanten naar voren gebracht en met recht. Er zijn de laatste jaren ontzettend
veel wijzigingen geweest en daar komt nu weer een forse verandering bij. Intussen
is er een omvattende discussie over de herziening van het hoger-onderwijsstelsel
gestart. De resultaten van die discussie, die er zeker niet voor september
1995 zullen zijn, hebben vergaande consequenties voor veel van de elementen
waarop de prestatiebeurs is gebaseerd. Ik denk met name aan de studeerbaarheid
en kwaliteit, de toegankelijkheid, de selectie en de differentiatie in cursusduur.
Deze stand van zaken lijkt ons een pleidooi voor het voorlopig handhaven van
het systeem van de tempobeurs met de studievoortgangscontrole. Dat hoeft aanscherping
op onderdelen, zoals het verder optrekken van de voortgangsnorm waar gewenst,
overigens niet uit te sluiten.
 
 Dit pleidooi voor uitstel van vergaande wijzigingen wint aan kracht door
de door de minister zelf in zijn brief van 20 februari aangekondigde bredere
discussie over de toekomst van het studiefinancieringsstelsel.
 
 De wijzigingen van de afgelopen jaren betekenden ook steevast een verslechtering
van de positie van de student binnen het stelsel. Niemand zal dat ontkennen.
Bij de meest recente sterke verlaging van de basisbeurs is een belangrijk
argument geweest dat studenten meer zelf kunnen gaan verdienen. Dat vindt
de SGP-fractie ook een gedachte die goede kanten heeft. Maar daar moet dan
ook rekening mee worden gehouden bij de verdere inrichting van het stelsel
van hoger onderwijs en studiefinanciering. En het is de vraag of dat voldoende
gebeurt bij het nu gekozen diplomamodel. Op dat model kom ik straks terug.
 
 Om in de inleiding van mijn bijdrage ook iets positiefs te zeggen, meld
ik graag dat de SGP-fractie voluit kan instemmen met de afschaffing van de
leeftijdsgrens in de wet, waardoor 17- en 18-jarigen in het hoger onderwijs
ook recht krijgen op studiefinanciering. Wij hebben daar al herhaaldelijk
voor gepleit en zijn blij dat dit door velen toch als onrechtvaardig ervaren
probleem nu wordt opgelost.
 
 Voorzitter! De SGP-fractie is bepaald geen tegenstander van forse prestatienormen.
Maar de combinatie met het diplomamodel roept op zijn zachtst gezegd grote
vraagtekens bij ons op. Naar onze inschatting heeft dit model een aantal forse
negatieve consequenties. Ik noem er enkele. Het diplomamodel schept grote
risico's van hoge schulden. Bij de studievoortgangsnorm loopt de student per
jaar een bepaald risico. Bij het diplomamodel gaat het echter om ten minste
drie jaren tegelijk. Het gaat dan om studenten die al zes jaar studeren en
dan, gesteld dat zij tijdens de propaedeuse wel aan de norm hebben voldaan,
vijf jaar schulden hebben opgebouwd. Dan zijn zij nog niet afgestudeerd; daarvoor
kunnen zij dan nog een zevende jaar lenen. Welnu, tel dan maar eens op wat
voor een schuld zo iemand kan hebben opgebouwd, inclusief de rente op rente.
Ik stel het op prijs als de minister daar nog eens een rekenvoorbeeld van
geeft, bijvoorbeeld van iemand die zeven jaar de maximumleenfaciliteiten heeft
gebruikt en van iemand die zich heeft beperkt tot het niveau van de basisbeurs
plus eventueel aanvullende beurs.
 
 Mede door deze financiële risico's lijkt het realistisch om te veronderstellen
dat het diplomamodel een negatieve invloed heeft of kan hebben op de toegankelijkheid.
Een aantal studenten zal immers die stap niet durven wagen vanuit een eigen
traditie, een zekere sociale cultuur, enzovoorts. Ik geef overigens graag
toe dat het moeilijk is in te schatten om welk aantal het dan gaat.
 
 Het diplomamodel leidt tot een grote gerichtheid op het diploma als zodanig.
Ik ben het graag met de minister eens dat dit op zichzelf niet zo'n probleem
is, maar ik doel op de negatieve effecten ervan. In plaats van een kwalitatieve
gerichtheid is er het risico van een te zeer kwantitatieve benadering, met
calculerende studenten die punten sprokkelen. Extra vakken, ook buiten de
eigen faculteit, zal men niet of nauwelijks aanpakken. Als men het al durft,
is er dan eigenlijk wel voldoende ruimte voor? Tegen de achtergrond van deze
vraagstelling is het een heel wezenlijke vraag wat voor een type wetenschappelijk
onderwijs en af te leveren wetenschapper ons voor ogen staat: een met een
brede oriëntatie, een brede vorming, of een met een smal en gericht opleidingspakket?
 
 Het diplomamodel kan ook leiden tot risicomijdend gedrag. Ik doel daarmee
op het gevaar dat zware studies steeds minder zullen worden gekozen. Dat heeft
zijn maatschappelijke consequenties. Ik denk dan aan de medische beroepen,
maar ook aan de ingenieursstudies en de wijsgerige en theologische opleidingen.
Op die laatste categorie ga ik straks nog afzonderlijk in.
 
 Het diplomamodel maakt de keuze om tussentijds de studie te stoppen tot een voor de student bijzonder onaantrekkelijke optie. Dit is
in allerlei opzichten nadelig, omdat het een financiële prikkel betekent
om koste wat kost door te gaan, echter zonder reëel perspectief. Daar
is toch student, noch instelling, noch de samenleving als geheel mee gebaat?
Dit model betekent in feite ook afzien van de mogelijkheid om op de een of
andere wijze een tussentijds uitstroommoment te creëren. En dat idee
leeft toch best nog hier en daar, getuige de rondgang van de staatssecretaris
in het land. Zonder mij nu inhoudelijk uit te spreken over de wenselijkheid
daarvan, vraag ik mij wel af of het verstandig is dit op voorhand uit te sluiten.
Hoe ziet de minister dit?
 
 De belemmering voor tussentijds uitstromen geldt ook in de situatie waarin
een student al tijdens zijn studie een baan kan krijgen, bijvoorbeeld bij
een bedrijf met goede interne opleidingsmogelijkheden, waardoor afstuderen
niet of minder relevant is. Waarom zou zoiets moeten worden ontmoedigd? De
SGP-fractie pleit dan ook voor het loslaten van het diplomamodel en het handhaven
van het huidige studievoortgangssysteem, met een norm per studiejaar met mogelijkheden
van compensatie over de jaren heen. Die norm mag dan onder de voorwaarden
van studeerbaarheid en kwaliteit op zichzelf best fors zijn, hoger althans
dan de 25% van nu.
 
 Een aantal van de door mij genoemde bezwaren tegen het diplomamodel erkent
de minister ook zonder meer blijkens bladzijde 21 van de nota naar aanleiding
van het verslag. Ik nodig hem graag uit, hier nog eens uitdrukkelijk op in
te gaan en daarbij te reageren op mijn pleidooi voor handhaving van de systematiek
zoals wij die onlangs hebben vastgesteld.
 
 Wij hebben in ieder geval ook moeite met het feit dat de studieduur casu
quo diplomatermijn van zes jaar doortelt, ook als een student zijn studie
en zijn studiefinanciering onderbreekt, bijvoorbeeld door ziekte of om werkervaring
op te doen. Wij vinden het reëel dat dan ook het tellen voor de diplomatermijn
wordt onderbroken. Amenderingen om dit probleem op de lossen, als de regering
dat zelf al niet zou doen, zullen wij dan ook zonder meer steunen.
 
 Ik wijs in dit verband ook op het wetsvoorstel tot afschaffing van de
verblijfsduurbeperking. Daarin wordt de inschrijvingsduur afgeschaft en een
ruime regeling voorgesteld met betrekking tot het tussentijds kunnen onderbreken
van de studie. Het wetsvoorstel dat nu voorligt, rekent echter nog steeds
met een beperkte inschrijvingsduur en straft elke tussentijdse onderbreking
af. Dat lijkt toch inconsequent?
 
 Ik ga nu nader in op de prestatienorm. Die norm is – vanaf 1997-1998 –
in feite geen 67 of 70, maar 100%. Enkele woordvoerders voor mij motiveerden
die uitspraak ook al. Immers, de studiefinancieringsperiode duurt wel zes
jaar, maar de periode met een beursdeel slechts vier jaar, uitgaande van een
cursusduur van vier jaar. Om te voorkomen dat hij een of meer jaren volledig
moet lenen, zal een student binnen de cursusduur moeten blijven. De prestatienorm
is dan dus 100%. Dat geldt in feite ook voor de propaedeuse. Een min of meer
op zichzelf staande vraag is, in hoeverre verhoging van de tempo- of prestatienorm
nu al in de rede ligt. Op dit moment geldt een norm van 25%, die per 1 september
a.s. wordt verhoogd tot 50%; daar hebben wij indertijd mee ingestemd. Het
onderhavige wetsvoorstel moet ook al per 1 september 1995 ingaan, al wordt
de invoering van de prestatienorm van 70% uitgesteld tot het studiejaar 1997-1998.
Dat gebeurt dan bij Koninklijk besluit. Ik vind dat in zoverre verstandig,
dat het daadwerkelijke moment van invoering nog even open blijft. Dat dient
mede af te hangen van de evaluatie van de norm van 50%.
 
 Wat betreft die evaluatie: intussen is er een eerste tussenverslag met
betrekking tot de temponorm van 25%. Wij zijn natuurlijk zeer benieuwd naar
de reactie van de minister hierop. Verbindt hij al concrete consequenties
aan in het oog springende conclusies? Ik noem het feit dat nu al blijkt dat
degenen die beneden de norm bleven en toch doorstuderen vooral uit de hogere-inkomensgroepen
komen. Wat betekent dat gegeven voor de regering en voor het nu voorliggende
wetsvoorstel? En wat te denken van en te doen aan bijvoorbeeld het opvallend
hoge percentage "achterblijvers" bij de studierichting rechten, bijna 21%?
 
 De propaedeuse verdient volgens de SGP-fractie wat betreft de prestatienorm
toch een afzonderlijke beoordeling. De regering wil ook voor het eerste jaar
de norm al vanaf het studiejaar 1997-1998 op 67% stellen. Wij vinden een zo
hoge norm niet in overeenstemming met de functie van de propaedeuse. Er worden
veel pleidooien gevoerd voor selectie "in de hal", dus een propaedeuse met
een duidelijke selecterende functie. Wij gaan ervan uit dat de regering deze
functie ook van groot belang acht. Maar daar past toch geen prestatienorm
bij van bijna 70%?
 
 De periode van gemengde studiefinanciering wordt gelijkgesteld aan de
cursusduur. Ik vrees dat door een zo korte beurstijd de oriëntatie van
de studenten sterk zal worden versmald, althans de verleiding daartoe wordt
groot. Ik denk daarbij niet alleen aan de oriëntatie op extra vakken
binnen en buiten de eigen faculteit, maar ook aan de oriëntatie op werk –
onderzoekswerk, student-assistentschappen en dergelijke tijdens de studie,
stages – en de oriëntatie op bestuurswerk in allerlei vormen en
andere vormen van maatschappelijke betrokkenheid met een belangrijk leereffect.
Ik zou de minister graag willen uitnodigen, nog eens expliciet het belang
daarvan te overwegen en te beoordelen, in hoeverre daar voldoende ruimte voor
blijft bestaan. Een en ander hangt ook af van de ruimte die de instellingen
krijgen. Zullen er trouwens geen grote verschillen optreden tussen de universiteiten
onderling? Op zich hoeft dat geen probleem te zijn – en de SGP-fractie
is ook voorstandster van vermindering van de regulering en vergroting van
de beleidsvrijheid van de instellingen – als dat wat er wel geregeld
wordt maar gelijkelijk geldt voor alle instellingen. Ik neem aan dat de minister
dat uitgangspunt deelt. De instellingen zullen natuurlijk ook over voldoende
middelen moeten beschikken om tegemoet te kunnen komen aan een toenemend beroep
op de afstudeerfondsen.
 
 En wat betreft de stages: is daar wel voldoende ruimte voor? In de praktijk
blijken daar nogal wat knelpunten te liggen. Kort samengevat: de reële
duur van een stage in verhouding tot het aantal daarmee te behalen studiepunten.
 
 Een ander knelpunt betreft de mogelijkheden voor uitwisselingsprogramma's.
Het is bekend dat deze bij de minister hoog staan aangeschreven. Onderkent
hij de beperkin gen die de prestatiebeurs ook op dit punt met
zich kan brengen en, zo ja, wat gaat hij daaraan doen?
 
 Ik ga nog even in op de voorwaarden van studeerbaarheid en kwaliteit,
die zich lastig laten meten. Hoe ziet de minister de meetbaarheid daarvan?
Er is een werkprogramma opgesteld waarover onlangs nog uitvoerig is gesproken.
De stuurgroep rondt haar werkzaamheden voor 1 juli a.s. af. Wij vinden dat
de resultaten daarvan inzichtelijk hadden moeten zijn voor de plenaire behandeling
van dit wetsvoorstel. Daarover is in het verleden gesproken, maar dat punt
hebben wij verloren. Er moeten trouwens nog veel maatregelen worden geïmplementeerd.
De samenhang met de discussie over de stelselherziening hoger onderwijs, waarover
ik reeds sprak, komt daar nog bij. De prestatienorm moet vanaf 1 september
a.s. gelden. De hamvraag is of dat in de door mij genoemde context wel reëel
is. De SGP-fractie is in ieder geval van mening dat de studeerbaarheid en
de kwaliteit duidelijk gegarandeerd moeten zijn.
 
 Voorzitter! Ik kom op de problemen die zich voordoen bij de theologie-opleiding.
In het verslag heeft de SGP-fractie aandacht gevraagd voor het probleem van
de deficiënties Grieks en Latijn voor de opleidingen theologie. Met het
wegwerken van deze deficiënties is een volledig jaar gemoeid. De instromende
studenten beschikken steeds minder vaak over een van beide vakken, laat staan
allebei. Dit percentage ligt momenteel op 75, maar het zal alleen maar toenemen,
mede vanwege de weinig hoopgevende ontwikkelingen inzake de klassieke talen
op het VWO. Begin jaren tachtig is hieraan onder de WWO tegemoetgekomen door
de studenten theologie een halfjaar extra inschrijftijd en studiefinanciering
te geven, bovenop de sowieso noodzakelijke verlenging van de cursusduur met
twee jaar. Ik verwijs naar de ministeriële regeling van 30 augustus 1984,
Stcrt. 175. Er zijn nu twee problemen. Het eerste is een overgangsprobleem
in de gelijkstelling tussen de openbare universiteiten en de bijzondere instellingen.
De verlengde cursus- en studiefinancieringsduur van de opleidingen theologie
aan de openbare universiteiten is tweeënhalf jaar. Voor de bijzondere
universiteiten is dat twee jaar, waarbij deficiënte studenten een halfjaar
extra inschrijftijd kunnen krijgen. In het wetsvoorstel tot aanpassing van
de collegegeldbepalingen en afschaffing van de verblijfsduurbeperkingen, kamerstuk
nr. 24025, worden deze regelingen gelijkgetrokken. Voor beide soorten instellingen
geldt, overigens terecht, plus tweeënhalf jaar. Het wetsvoorstel is echter
een jaar uitgesteld. Uit overleg tussen onze fractie en het departement bleek
dat daardoor in het studiejaar 1995-1996 een onbedoeld overgangsprobleem ontstond
voor de bijzondere instellingen. Ik heb met steun van enkele collega's inmiddels
een amendement ingediend om dit probleem te verhelpen. Ik neem aan dat de
minister dit steunt en, wat mij betreft, overneemt.
 
 Het tweede probleem is echter lastiger. Het betreft de mogelijkheid van
de studenten met de desbetreffende deficiënties om te voldoen aan de
huidige studievoortgangsnorm. Dat probleem wordt straks nog groter met de
verhoogde prestatienorm. Zij moeten immers niet alleen in hun eerste jaar
hun deficiënties wegwerken, waarvoor ze in feite een vol jaar nodig hebben,
maar zij moeten in dat eerste jaar en de daaropvolgende jaren voldoen aan
de prestatienorm. Het is duidelijk dat dit probleem niet te vergelijken is
met deficiënties bij andere vakken. Dat is in feite ook voluit erkend
bij de reeds gememoreerde verlenging van de studieduur met tweeënhalf
jaar. Immers, de motivering bij dat extra halfjaar was dat – ik citeer –
"hierbij in het bijzonder gedacht moet worden aan de relatief zeer zware dubbele
deficiëntie Grieks en Latijn ter zake van de studie in de godgeleerdheid.
Voor zulke gevallen wordt de mogelijkheid van verlenging van de inschrijvingsduur
voor de propaedeutische fase noodzakelijk geacht".
 
 In feite erkent de huidige minister dit probleem ook door de verlenging
met tweeënhalf jaar tot uitgangspunt te blijven nemen, maar hij heeft
zich tot nu toe helaas niet bereid getoond om een oplossing te zoeken voor
de consequenties voor de studievoortgangsnorm en de prestatienorm in combinatie
met het deficiëntieprobleem. Dit speelt dus vooral tijdens de propaedeuse.
 
 De minister hanteert drie argumenten, die naar ons oordeel geen van drieën
redelijk zijn – ik permitteer mij die uitspraak. In de eerste plaats
stelt hij dat een instelling een student met een ernstige deficiëntie
toch kan weigeren. Gezien het oplopende percentage waar het hier om gaat –
nu al 75 – lijkt mij volstrekt duidelijk dat dit niet de weg kan zijn.
In de tweede plaats verwijst de minister naar het afstudeerfonds van de instellingen.
Welnu, de bijzondere instellingen hebben dat niet eens en de openbare instellingen
stellen mijns inziens terecht dat het afstudeerfonds daar niet voor is bedoeld.
In de derde plaats verwijst de minister naar het VWO dan wel de mogelijkheid
om in het doctoraalprogramma aanvullend taalonderwijs op te nemen. Uit mijn
eerdere betoog is, denk ik, voldoende gebleken dat ook dit geen oplossing
kan bieden, gezien de feitelijke stand van zaken van de klassieke talen op
het VWO enerzijds en de uitzonderlijke omvang van de deficiënties anderzijds.
 
 Wij verzoeken de minister dan ook dringend om hiervoor in overleg met
de universiteiten een redelijke oplossing te vinden. Ik heb vernomen dat voor
dergelijk overleg afspraken zijn gemaakt. Een oplossing zou bijvoorbeeld kunnen
zijn het bij de prestatiemeting meetellen van de inspanningen voor de klassieke
talen. Ik verneem graag de reactie van de minister. Anders zullen wij zo nodig
op dit punt nog met een amendering dan wel een motie moeten komen, maar ik
hoop dat dit niet nodig is. Meer in het algemeen lijkt het ons goed dat hierbij
ook de aanbevelingen van de commissie-Vonhoff – "Men weegt kaneel bij
't lood" – worden betrokken. Deze aanbevelingen zijn naar ons oordeel
te beschouwen als een ondersteuning van het op dit punt door mij gehouden
betoog.
 
 Voorzitter! Ik kom op de kinderbijslag. Onderdeel van dit wetsvoorstel
vormt het afschaffen van de kinderbijslag voor kinderen van 18 jaar en ouder,
voor zover die tenminste bestaat, want er zijn "slechts" drie categorieën
van kinderen boven de 18 jaar die aanspraak kunnen maken op enkel- of meervoudige
kinderbijslag. Dat het toepassen van de AKW op kinderen van 18 jaar en ouder
niet helemaal past bij de doelstelling van de kinderbijslagwetgeving, namelijk
het bevorderen van gelijke kansen en ontplooiingsmogelijkheden van kinderen,
zien wij heel wel in. Over schoolverlaters van 18 tot 21 jaar zijn dan ook
in het kader van JWG en ABW afspraken gemaakt over het recht op een bijstandsuitkering,
zij het gerelateerd aan de hoogte van kinderbijslagbedragen. Blijft staan
de categorie studerende kinderen van 18 tot 25 jaar die geen recht hebben
op studiefinanciering. Het gaat ons wat te ver om aankomende studenten van
deze categorie van alle financiële ondersteuning uit te sluiten. De argumenten
die destijds geleid hebben tot het creëren van het zogenaamde overgangsrecht
AKW lijken ons grotendeels nog steeds van kracht. Daarbij is voor ons nog
te onduidelijk welke gevolgen dit alles precies heeft, zowel voor de studerenden
als voor de onderwijsinstellingen die van de huidige regeling goeddeels afhankelijk
zijn. Daarbij zou gedacht kunnen worden aan de Evangelische Hogeschool te
Amersfoort. Dit alles leidt ertoe dat mijn fractie sympathie voelt voor het
amendement op stuk nr. 11 en met interesse de reactie van de regering afwacht.
 
 Voorzitter! De SGP-fractie is ook bezorgd over de realisatie van de financiële
taakstelling. Dit hangt immers af van de mate waarin studenten erin slagen,
voldoende te presteren. Wij hopen natuurlijk dat zoveel mogelijk studenten
goed afstuderen en wij zijn natuurlijk blij dat de minister er ook zo over
denkt. Dit levert op termijn echter wel een gat op. Hoe wordt dat dan opgelost?
 
 Een ander probleem is dat de schuld van de individuele student en de totale
omvang van de leenschulden sterk zullen toenemen. Dit heeft consequenties
voor de aflossing en kwijtschelding. Ik heb daar al vaker op gewezen en doe
dat nu nog maar eens. Hoe ziet de regering de gevolgen hiervan voor de schatkist
op de langere termijn? Bij de behandeling van het wetsvoorstel Student op
eigen benen hebben wij al eens de suggestie gedaan om de aflostermijn te verlengen.
In de nota naar aanleiding van het verslag van het onderhavige wetsvoorstel
gaat de minister hier ook op in, overigens naar aanleiding van een vraag van
de fractie van de PvdA op pagina 58. Bij verlenging van de aflosperiode van
15 naar 25 jaar blijkt het zogenaamde sociale risico te dalen van 5,8% naar
3,3%. Als die verlenging pas wordt toegepast op de schuld die na de normale
aflosperiode resteert, daalt dit risico zelfs tot 2,7%. Deze laatste optie
lijkt mijn fractie wel het overwegen waard: de aflosperiode blijft in beginsel
15 jaar, en resteert na die 15 jaar nog een schuld, dan wordt de aflosperiode
verlengd met 10 jaar. Waarom werkt de regering dat niet uit?
 
 Voorzitter! Aan de invoering per 1 september a.s. van deze wet zitten
veel risico's. Het kan net volgens de IB-groep, maar dan moet er echt helemaal
niets mis gaan. Is dat risico acceptabel? De uitvoeringsproblemen zijn naar
ons gevoel ook het doorslaggevende argument voor de keuze voor het diplomamodel.
Alternatieven worden afgewezen op grond van het enkele feit dat die niet meer
haalbaar zijn per 1 september a.s. Bovendien zouden zij te veel administratieve
lasten voor de instellingen en de IB-groep met zich brengen. Voor onze fractie
kan dat echter geen doorslaggevend argument zijn.
 
 Als ik onze inbreng op het punt van de prestatienorm, het diplomamodel
en de studiefinancieringsduur samenvat, kom ik tot de volgende conclusie.
De SGP-fractie pleit voor handhaving van de huidige systematiek met meting
van de studievoortgang per jaar. De norm mag dan wat ons betreft uiteindelijk
wel naar 70%, mits aangetoond wordt dat aan de voorwaarden van studeerbaarheid
en kwaliteit wordt voldaan. Als next best dient in ieder geval de diplomatermijn
te worden versoepeld. Wat de studiefinancieringsduur betreft, pleiten wij
voor handhaving van het model van C+1 met gemengde studiefinanciering en daarna
nog enkele jaren lening.
 
 In aansluiting hierop reageer ik nog kort op de brief van de minister
over de toekomst van het stelsel. Naar ons oordeel biedt het door ons bepleite
systeem een voldoende basis voor in ieder geval de nabije toekomst. Wezenlijke
ijkpunten zijn voor ons: 
 
 
 - toegankelijkheid;
 
 
 - prestatie
onder de voorwaarden van studeerbaarheid en kwaliteit;
 
 
 - reële
cursusduur met daaraan gekoppelde beurstijd;
 
 
 - handhaving van een
reëel niveau van de totale beurs met een ouderinkomensafhankelijk deel.
 
 
 
 Die stelling hebben wij steeds betrokken, ook toen wij het stelsel van
1986 in de Kamer bespraken.
 
 Mijn collega's hebben al de vraag gesteld, hoezeer het huidige wetsvoorstel
en de daarin gekozen systematiek anticiperen op die toekomstige discussie
en die komende discussie als het ware sturen. Bij die vraagstelling sluit
ik mij uiteraard aan. De onwenselijkheid van zo'n anticiperen zie ik ook.
 
 Het zal duidelijk zijn dat de SGP-fractie nog grote bedenkingen heeft
tegen het wetsvoorstel prestatiebeurs. Wij hebben op zichzelf begrip voor
de financiële problematiek, maar wij voelen er niet voor om onder tijdsdruk
een systeem in te voeren dat onzes inziens gewoon niet in alle opzichten goed
is. Als iets beter anders kan worden geregeld, moeten wij dat gewoon onder
ogen zien en vanuit een duidelijke visie aan een goed systeem werken.
 
 Boven een recent artikel in het Nederlands tijdschrift voor onderwijsrecht
over de veelvuldige wijzigingen in het studiefinancieringsstelsel las ik het
veelzeggende opschrift: "Waar de visie ontbreekt, komt het volk om". Dat opschrift
zou ontleend zijn aan Spreuken 11, vers 14. Het is overigens weergegeven in
een vertaling die ik niet zo gauw kon achterhalen. Dat moet echter wel een
signaal zijn. Wij moeten ons ervan bewust zijn dat wij als wetgever verantwoordelijk
zijn voor een rechtvaardig beleid, ook voor studerenden. Aan die voorwaarden
zien wij nog niet voldaan worden.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Voorzitter! De veranderingen in het hoger onderwijs lijken de laatste
jaren, en in het bijzonder de laatste maanden, voornamelijk ingegeven door
de wens om studenten sneller te laten studeren en meer voor het onderwijs
te laten betalen. Het lijkt erop dat de bezuinigingen op het hoger onderwijs
die deze minister heeft voorgesteld en gerealiseerd, mogelijk zijn door een
voor de student ongunstig klimaat. Maar al te vaak rust er op de student nog
het stigma van een luilak of een feestvierder. Wanneer politici dit stigma
hanteren en blijvend klagen over geringe prestaties van studenten, wordt dat
waarschijnlijk veroorzaakt door ervaringen uit het verleden. Tenminste, dat
valt op te maken uit het laatste nummer van Vrij Nederland.
In het artikel getiteld "Kamerleden misgunnen studenten hun eigen riante studententijd"
wordt duidelijk dat menig politicus zich allesbehalve als een ijverige en
hardwerkende student heeft gedragen. Studietijden van om en nabij de tien
jaar waren geen uitzondering. Inmiddels is de wetgeving dusdanig veranderd
dat aan die praktijk een einde is gemaakt, en terecht natuurlijk. Maar vandaag
de dag dreigt de wetgeving door te slaan naar de andere kant. Het voorstel
om een prestatiebeurs in te voeren is daar een sprekend voorbeeld van. Het
profijt van de student staat centraal. Wij achten dat een wat erg magere benadering.
 
 Het mag duidelijk zijn dat de RPF-fractie kritisch staat tegenover het
voorliggende voorstel. De prestatiebeurs dwingt studenten in een keurslijf:
er moet nog sneller gestudeerd worden, op straffe van een enorme studieschuld.
In de schriftelijke voorbereiding is duidelijk geworden dat onze fractie hierin
niet alleen staat, hoewel de regering in de nota naar aanleiding van het verslag
curieus genoeg schrijft dat ze na lezing van het verslag gesterkt is in de
overtuiging dat de tijd nu rijp is om de prestatiebeurs in te voeren, de kritiek
vanuit de Kamer en van studenten en instellingen ten spijt. Hoe dan ook, het
is maar zeer de vraag of dit voorstel op dit moment en in deze vorm onze steun
krijgt.
 
 De kritiek van de RPF-fractie behelst een drietal zaken, te weten: 
 
 
 1. het tijdstip en de wijze waarop de wet wordt voorgesteld;
 
 
 2. de gevolgen voor student en studieklimaat;
 
 
 3. het eenzijdige karakter
van het zogenaamde diplomamodel.
 
 
 
 Mijn eerste punt is het tijdstip en de voorbereiding van het wetsvoorstel.
Uiteraard betreurt onze fractie het dat er geen formeel overleg met de studenten
en instellingen heeft kunnen plaatsvinden. Het ontbreken daarvan, wat de aanleiding
dan ook moge zijn, doet het ergste vrezen voor het draagvlak van dit voorstel.
Maar bovenal heeft het de RPF-fractie verbaasd dat de minister juist nu met
dit voorstel komt. Zoals bekend maakt "het circus van Nuis" zijn toernee en
wordt er gediscussieerd over de toekomst van het hoger onderwijs. Tijdens
die discussie wordt steeds gesproken over differentiatie in studieduur: niet
iedere studie zou even lang moeten duren. Juist nu die differentiatie besproken
wordt, komt de minister met het voorstel om iedereen binnen zes jaar te laten
afstuderen. Dit heeft weinig te maken met logica. De Raad van State wijst
daar ook op. Verder wordt er momenteel door een stuurgroep gekeken naar de
studeerbaarheid van de studieprogramma's. Blijkbaar is het nog onduidelijk
of er in studieprogramma's onoverkomelijke barrières zijn die een tijdig
afstuderen belemmeren. Toch komt de minister met het voorstel een prestatiebeurs
in te voeren die een niet tijdig afstuderen zwaar straft. Nogmaals, dit is
niet logisch. Zou de minister kunnen uitleggen waarom hij eerst studenten
wil binden aan een afstudeertermijn van zes jaar, op straffe van een enorme
schuld, en pas daarna gaat besluiten hoe lang studies moeten gaan duren en
nagaat of studieprogramma's wel haalbaar zijn? Er kunnen nu eisen worden gesteld
die later onredelijk kunnen blijken te zijn, en dat is vreemd. De RPF-fractie
acht deze gang van zaken ongewenst. De invoering van een prestatiebeurs legt
een zware hypotheek op de discussie over de stelselwijziging en de toekomst
van het stelsel van studiefinanciering. Daarom wil onze fractie eerst meer
duidelijkheid hebben over de toekomst van het hoger onderwijs en dat er pas
daarna een besluit wordt genomen over de invoering van een prestatiebeurs.
Of er wordt serieus gediscussieerd en er worden geen ad-hoc-besluiten genomen,
of er wordt niet gesproken en de minister heeft zijn handen vrij. Het is één
van de twee. Wij overwegen daarom een motie in te dienen om de invoering van
de prestatiebeurs uit te stellen.
 
 Het tweede punt van kritiek betreft de gevolgen voor student en studieklimaat.
De invoering van de prestatiebeurs heeft gevolgen voor het studieklimaat,
en het is goed ons dat bij deze behandeling te realiseren. Met de mogelijkheid
van een vierjarige beurs en met een maximale druk op studenten om af te studeren,
ontstaat een klimaat waarin studenten zich steeds minder kunnen laten vormen
door extra stages in hun studieprogramma en activiteiten buiten het programma,
zonder een enorme financiële last op te bouwen. Het paradoxale is dan
dat bij de huidige krapte op de arbeidsmarkt de vraag naar de "student-plus"
toeneemt en dat er tegelijkertijd steeds minder studenten zullen afstuderen
die in staat waren om verder te kijken dan hun studieprogramma lang is. De
minister gaat er in de nota naar aanleiding van het verslag op in en wel met
de reactie dat zo over de hele linie het niveau terugloopt. Het maakt relatief
gezien dus niet veel uit. Dat vinden wij een wat schrale benadering.
 
 Uiteraard wil ook de RPF-fractie studenten snel laten studeren, maar de
temponorm die in de loop van de tijd steeds scherper is gesteld, dwingt studenten
al tot vlot studiegedrag en is een afdoende maatregel. Grotere vrijheid om
studieprogramma's te verbreden en om vorming buiten het studieprogramma op
te doen, leveren eerder de gewenste breed ontwikkelde student op dan studie
binnen de kaders van de prestatiebeurs. In dit licht merkt onze fractie op
dat de 70%-norm voor het eerste jaar vrij fors is. Hierbij kan gewezen worden
op het feit, dat nu al ruim 17.000 studenten niet aan de huidige 25%-norm
kunnen voldoen. De heer Rabbae wees daar ook al op. Dat betekent, dat een
70%-norm in de propaedeuse voor een veel grotere groep problemen zal gaan
opleveren. Zou de minister kunnen aangeven, of het recent onderzoek van het
IOWO bij hem een ander licht werpt op de nu voorgestelde 70%-norm? Er is wel
eens gesuggereerd dat sprake is van calculerende studenten, maar wij hebben
sterk het gevoel, dat ook sprake is van een calculerende minister. Hoe men
het ook wendt of keert, hoe minder studenten feitelijk slagen in hun oorspronkelijke
opzet van de studie, des te beter pakt het financieel uit voor de regering.
In feite is sprake van tweeslachtigheid. Andersom geredeneerd kan worden gezegd:
positief gedrag van studenten, namelijk het voldoen aan alle normen leidt
tot budgettaire problemen voor deze minister. Dit zal hoe dan ook weer leiden
tot verdergaande negatieve maatregelen. Er is derhalve sprake van een vicieuze
cirkel. Hoe beoordeelt de minister de situatie, waarin ontzettend veel studenten
gaan voldoen aan de normen? Ziet hij dat als een tegenvaller of een meevaller?
 
 Voorzitter! Een ander punt betreft het eenzijdige en strakke karakter
van de prestatiebeurs. De idee van de prestatiebeurs en de invulling van dit
plan hebben gevolgen voor de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs en leggen bovendien alle consequenties van eventuele calamiteiten
bij de student. In geval van bijvoorbeeld emotionele, lichamelijke of studieproblemen –
een achteraf gezien ongelukkige studiekeuze – moet een student maximaal
boeten. Overigens is er in het eerste jaar wel een voorziening, maar het gaat
om obstructie in een latere fase. Zo is het zeer aannemelijk, dat aspirant-studenten
zich laten afschrikken door de duur en de hoogte van de lening en door de
sanctie die staat op het niet succesvol studeren. Onze fractie heeft vragen
bij de keuze voor het diplomamodel en in het bijzonder bij de uitwerking van
die keuze. Uiteraard verdient het aanbeveling dat studenten afstuderen en
met bul en al de arbeidsmarkt opgaan, maar wat is erop tegen wanneer iemand
na een stage bij de stage-instelling blijft werken en pas op termijn afstudeert?
Het is toch wel wat al te paternalistisch om van iemand die altijd hard gewerkt
heeft en dus aan de temponorm heeft voldaan en vervolgens werk vindt te eisen
om binnen zes jaar een diploma te halen, om nog maar te zwijgen over de hardvochtige
uitwerking die het voorstel kan hebben in geval van ziekte. Hierbij vraag
ik mij af of het onderscheid tussen handicap en ziekte altijd zo scherp kan
worden getrokken. Kan de minister aangeven, of voor hem die grens wel altijd
duidelijk is? Is wellicht ingeval van langdurige ziekte een oplossing te vinden?
Ik denk aan de oplossing die is gevonden voor mensen met een handicap. In
ieder geval lijkt de minister vastbesloten in zijn keuze voor het diplomamodel,
maar wanneer daarvoor gekozen zal worden – en daarvoor lijkt een draagvlak
te zijn – zal er in ieder geval een langere termijn in acht genomen
moeten worden waarbinnen studenten moeten afstuderen. De suggestie van de
fractie van de PvdA in de schriftelijke voorbereiding om de termijn van zes
naar zeven jaar te verlengen – de CDA-fractie heeft dat bij amendement
overgenomen – heeft dan ook onze instemming.
 
 Mijnheer de voorzitter! Alles overziende, concludeert onze fractie, dat
het voorstel om te komen tot een prestatiebeurs op een ongelegen moment komt.
Verder wordt het voorstel niet zozeer gebaseerd op onderwijskundige overwegingen.
Het lijkt er eerder op dat slechts budgettaire overwegingen de doorslag hebben
gegeven. Daarmee is dit voorstel met mogelijk vergaande gevolgen voor de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs, de financiële situatie van studenten en voor
het studieklimaat te mager.
 
 Ten slotte vragen wij de aandacht van de minister voor een tweetal knelpunten
in het wetsvoorstel. In de eerste plaats gaat het dan om de positie van de
theologiestudenten met een deficiëntie Latijn en Grieks. In het onderhavige
voorstel is het voor hen moeilijk om en hun achterstand in te halen en in
de voorgestelde termijn de studie af te ronden. Dat betekent dat er nu extra
drempels worden opgeworpen voor leerlingen die in de laatste klassen van bijvoorbeeld
de middelbare school besluiten om theologie te gaan studeren, iets wat bij
de keuze voor theologie regelmatig voorkomt.
 
 De minister geeft in zijn reactie op dit probleem in de schriftelijke
voorbereiding blijk van een wat klinische benadering. Hij geeft er ook blijk
van niet aan te voelen vanuit welke motieven veel studenten hun theologiestudie
aanvangen. Onzes inziens moeten de opgeworpen drempels worden geslecht, zeker
in het licht van het rapport van de commissie-Vonhoff over de geesteswetenschappen
en de daarin bepleite stimulering van de opleiding van potentiële cultuurdragers.
Het zou de minister ook vanwege zijn achtergrond sieren wanneer hij alsnog
met deze potentiële cultuurdragers rekening hield. In ieder geval heb
ik een amendement dat hierin voorziet medeondertekend.
 
 Mijn fractie vraagt daarnaast aandacht voor de gevolgen die de afschaffing
van het overgangsrecht inzake de algemene kinderbijslag heeft voor instellingen
die niet worden bekostigd, niet erkend of die niet zijn aangewezen. Deze afschaffing
is nogal rigoureus en heeft bijvoorbeeld gevolgen voor instellingen die wel
zijn erkend maar die niet schooltypisch zijn. Zo biedt de Evangelische Hogeschool
in Amersfoort, die wel is erkend maar niet wordt bekostigd, een vormend jaar
aan aankomende studenten aan. De zeer gemotiveerde studenten die deze opleiding
kiezen zijn van een gunstige beoordeling van hun burgerlijke gemeente afhankelijk
om in aanmerking te komen voor de bijstand. Er valt in te komen dat voor studenten
aan niet erkende instellingen het overgangsrecht niet meer geldt. Maar waarom
worden niet erkende, niet bekostigde en niet aangewezen instellingen over
één kam geschoren? Waarom wordt geen onderscheid gemaakt tussen
niet erkend en wel erkend, maar niet bekostigd? Een erkenning
zou toch moeten worden erkend? Wellicht is ook deze maatregel meer budgettair
en minder inhoudelijk gemotiveerd, net zoals de prestatiebeurs.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! De behandeling van het wetsvoorstel waarmee de
snelle en omstreden invoering van de prestatiebeurs wordt beoogd, naast de
onterechte afschaffing van het overgangsrecht op de kinderbijslag voor studenten
van 18 jaar en ouder die geen studiefinanciering ontvangen, past in het gebed
zonder einde waartoe de Wet op de studiefinanciering in de ogen van outsiders
en ook van sommige insiders is geworden. Op de te snelle invoering in 1986
volgden eerst alleen organisatorische aanpassingen, overigens met een heel
behoorlijk resultaat. De Informatiseringsbank, nu Informatiebeheergroep geheten,
werd een begrip, ook buiten Groningen, en de Wet op de studiefinanciering
burgerde in, letterlijk en figuurlijk, met als bedoeld gevolg dat de toegankelijkheid
van het onderwijs werd vergroot, ook en vooral die van het hoger onderwijs.
De gemiddeld langere verblijfsduur, vooral door de zogenaamde stapeling van
wetenschappelijk onderwijs op hoger beroepsonderwijs, veroorzaakte echter
overschrijdingen van de aanvankelijke ramingen. Misschien waren er ook wel
andere oorzaken, maar dit was een hoofdprobleem. De overschrijdingen noopten
al in 1988 en 1989 tot enkele, soms ook omstreden, aanpassingen. Ik noem de
befaamde, inmiddels bijna overbodig geworden Harmonisatiewet, de pogingen
om het leengedeelte van de wet te privatiseren en natuurlijk de verplichte
OV-jaarkaart; een symbool van gemengde maar toch nog steeds overwegend positieve
gevoelens, al komen er natuurlijk vraagtekens bij vanwege de financiële
problemen.
 
 Voorzitter! Het regeerakkoord van de fracties van CDA en PvdA in 1989
leidde tot een bekering van de PvdA ten gunste van de wet in vergelijking
met wat de toenmalige woordvoerders, de heren Wallage en Vermeend, naar voren
brachten bij de behandeling van het wetsvoorstel in 1986. Deze bekering leidde
tot bijstellingen. Zij dienden om de systematiek te vereenvoudigen en om een
koppeling te leggen tussen het recht op toekenning van studiefinanciering
en de voortgang van de studie. Dit alles is terug te voeren op het gedeelte
van dat regeerakkoord dat de heer Vermeend en ik destijds in elkaar hebben
gezet.
 
 Het in 1994 aanvaarde wetsvoorstel Student op eigen benen – ik kom
al wat dichterbij in de tijd – was de wat late maar terechte vertaling
van het toen door de fracties van het CDA en de PvdA en ook door een aantal
andere fracties gedragen beleid. Anders dan de titel zegt, was de gemengde
financiering door de overheid, de ouders en de studenten nog geen jaar geleden
nog steeds de algemeen aanvaarde lijn. Voor minister Ritzen was zelfs de grens
van de ombuigingen van de studiefinanciering bereikt. Hoe anders is de situatie
nu. Hoe geloofwaardig is een bewindsman die beter zou moeten weten dan de
opstellers van een neo-liberaal, dus op dit punt minder sociaal regeerakkoord?
 
 Voorzitter! Speculeren verdient geen aanbeveling, ook niet in het politieke
bedrijf. Echter, boeiend is de vraag tot welke bevindingen onderhandelaars
van een andere dan de paarse coalitie, wie dan ook, zouden zijn gekomen zowel
waar het de financiële taakstelling op onderwijs als de ombuiging ten
aanzien van de studiefinanciering betreft. Het verkiezingsprogramma van het
CDA vermeldt een structurele ombuiging van 700 mln. in 1998 op de totale post
onderwijs/studiefinanciering. Dat bedrag is veel lager dan de 1500 mln. die
de paarse makkers hebben bedacht. De op de studiefinanciering geraamde besparing
van 1 mld. pakt voor studenten en ouders nog beroerder uit nu een deel van
de overige 500 mln. in structurele zin is gevonden via de verhoging van het
collegegeld. Weliswaar is er sprake van compensatie, maar toch...
 
 Mijn fractie erkent overigens de noodzaak van ombuigingen, ook in het
onderwijs. Echter, de aard en omvang van de huidige voorstellen staan haaks
op het alom beleden uitgangspunt van de toegankelijkheid en op het pleidooi
voor de versterking van de kennisinfrastructuur.
 
 De fractie van het CDA heeft enig recht van spreken gelet op de geschiedenis
van de WSF, niet alleen waar het de oorsprong betreft – ik verwijs naar
de motie van onze betreurde collega Kees van den Anker en mijzelf –
maar ook in verband met alles wat daarna is gebeurd. Steeds is constructief
meegewerkt aan de vereenvoudiging van het stelsel en het beheersbaar maken
van deze wet. Echter, voorwaarde was en blijft de handhaving van de toegankelijkheid
en het voorkomen van een twee- of driedeling in de samenleving. De minister
erkent nu dat de wet wel heeft bijgedragen aan verbreding van het hoger onderwijs
in de samenleving, maar ontkent dat profijt en prestatie nu leidende beginselen
worden. Voortgangscontrole en prestatiemeting via het diplomamodel worden
door hem op één lijn geplaatst, waarmee tussentijdse verwijzing
naar andere studies of beëindiging niet of minder worden gewaardeerd
dan het halen van het diploma, ongeacht de vorming die langs andere weg is
opgedaan.
 
 De minister gaat ook voorbij aan de beperking van de toegankelijkheid
door leenaversie; ik verwijs naar het scherpe commentaar van de Vereniging
van hogescholen – en aan het punt van de afbreukrisico's, naar voren
gebracht door de Vereniging van samenwerkende Nederlandse universiteiten.
Mijn vraag vooraf is dan ook of het gemeen overleg met de Kamer, mede gelet
op wat wij hier met z'n allen inbrengen en wat van buitenaf op ons is afgekomen,
nog tot een andere benadering kan leiden. Discussiëren wij hier open
over deze zaak of niet? Het antwoord op deze vraag bepaalt in sterke mate
onze houding ten opzichte van dit wetsvoorstel.
 
 De bijdrage van mijn fractie aan dit te vroege maar niettemin belangrijke
debat bestaat uit een aantal onderdelen. Ik zal eerst een korte beschouwing
wijden aan het verleden, het heden en de toekomst van de WSF. Dan wil ik de
stelling onderbouwen dat een debat op hoofdlijnen aan het wetsvoorstel vooraf
had moeten gaan. Dat geldt ook voor de overgangsregeling AKW. Vervolgens wil
ik de vraag beantwoorden of er hier sprake is van opportuniteit, een objectief
begrip, of van opportunisme. Daarna zal ik het wetsvoorstel beoordelen; dat
is nodig nu deze behandeling, om louter budgettaire redenen, toch moet doorgaan.
Ten slotte zal ik de elementen aangeven die in elk geval gewijzigd
moeten worden, wil het wetsvoorstel nog enigszins verantwoord zijn. Daarmee
zeg ik niet dat het voor mijn fractie verantwoord is.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik weet niet hoe groot de kans daarop is, maar stel nu eens dat wij al
uw amendementen zouden aannemen, zou uw fractie ook dàn tegen het wetsvoorstel
stemmen?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik zal mijn oordeel aan het eind geven, na de behandeling. Wel geef ik
nu alvast, letterlijk genomen, een vooroordeel, een voorlopig oordeel. Als
wij hier medewetgever zijn, hebben wij altijd het recht en de plicht om ook
wijzigingen aan te brengen in de wetsvoorstellen die wij zelf niet zien zitten,
opdat de wetten meer draaglijk worden gemaakt. Daarmee behoeven ze nog niet
aanvaardbaar te zijn. Overigens komt er ook aan de overzijde, in de Eerste
Kamer nog een ronde.
 
 Ik sluit niet uit dat ik wanneer hier op een verstandige wijze zaken kan
worden gedaan genuanceerder zal moeten zijn. Gelet op de voorgeschiedenis,
op de druk en op de zakelijke argumenten kan ik niet anders dan tot deze stellingname
komen.
 
 Wie de geschiedenis van de Wet op de studiefinanciering, inclusief de
periode voor de invoering per 1 september 1986, beziet kan niet ontkennen
dat de huidige wet bijdraagt aan de verbreding van de toegankelijkheid van
het onderwijs. Er zijn nadelen geweest, maar zij heeft bijgedragen aan de
verbreding van de toegankelijkheid. Hoger onderwijs voor velen, de befaamde
nota uit de jaren zeventig, heeft natuurlijk de keerzijde van de kosten en
van het vermeende verlies aan kwaliteit. Met "vermeend verlies" doel ik niet
op onze oude makker Willem Vermeend, maar ik bedoel letterlijk wat er staat:
vermeend verlies. De kwaliteit is afhankelijk van meer factoren, namelijk
van het primaire en vooral het secundaire onderwijs, tot de later in discussie
geraakte studeerbaarheid. De aard en inrichting van het onderwijs bepalen
in sterke mate de kwaliteit van de afgestudeerden, meer dan de opzet en de
omvang van de studiefinanciering.
 
 Toch is de Wet op de studiefinanciering in het verleden altijd wat vreemd
bekeken. Illustratief voor de wisselvallige beoordeling van de wet is niet
alleen de opstelling van de studenten. Eerst waren zij fel tegen. Dat waren
uiteraard andere studenten dan zij die nu studeren, maar goed, zij waren er.
Later waren zij redelijk voor, soms zelfs enthousiast, en dat dan nog ondanks
de aanpassingen.
 
 Illustratief is ook de houding van de Partij van de Arbeid. In 1986 stemde
de Partij van de Arbeid tegen de wet. De wet was eigenlijk niet mooi genoeg.
Daar was een reeks argumenten voor die iedereen kan nalezen. Sinds 1989 werkt
de Partij van de Arbeid mee aan de versobering van de wet, met handhaving
overigens van de systematiek, met name van de aanvullende financiering, en
terecht. In 1994 gaat de Partij van de Arbeid zonder slag of stoot, althans
voor de buitenwereld, akkoord met een kort daarvoor onmogelijk geachte ombuiging
van 1 mld. Ik moet nog even wachten op de inbreng van collega Van der Ploeg,
maar in 1995, vandaag, accepteert de Partij van de Arbeid kennelijk een wetsvoorstel
dat "profijt" en "prestatie" als kernbegrippen heeft. Niet voor niets is de
VVD enthousiast over de hoofdlijnen van het wetsvoorstel; ik wijs op hetgeen
in het verslag is gemeld en zojuist eigenlijk ook nog. Tekenend is ook dat
de VVD vraagtekens zet bij de wenselijkheid van het in 1996 te voeren debat
over de hoofdlijnen van een nieuwe wet. Ik neem overigens aan dat dit debat
desondanks doorgaat.
 
 Terwijl de in 1987 en 1988 bekritiseerde uitvoering weinig meer te wensen
over laat, wordt het heden van de Wet op de studiefinanciering gekenmerkt
door grote politieke en maatschappelijke onzekerheid, spectaculaire wijzigingen
in een te hoog tempo en kortebaandraverijen, kenmerkend voor het politieke
bedrijf, dat externe doelstellingen hoger waardeert dan de intrinsieke uitgangspunten
en doelstellingen van een stelsel. Ik bedoel met externe doelstellingen uiteraard
de budgettaire taakstelling en hier en daar het gemor van mensen die denken
dat studenten het zo geweldig goed hebben.
 
 De omvang van de ombuigingen dicteert de beleidslijnen, voor zover nog
van beleid en visie sprake is natuurlijk. Er zijn al enkele voorbeelden van
ad-hoc-zaken die later een eigen leven zijn gaan leiden genoemd. De ontkoppeling
van basisbeurs en kinderbijslag is genoemd door de heer Schutte. Leenaspecten
zijn enigszins sluipend ingevoerd en hebben later helemaal de overhand gekregen.
In het verslag is door GPV of RPF ook een opmerking gemaakt over het merkwaardige
punt van de bijverdienregeling, waarna wordt aangegeven dat het volstrekt
anders is gelopen dan was beoogd.
 
 Ik handhaaf de stelling dat de omvang van de ombuiging de beleidslijnen
dicteert. Dat kan niet goed zijn, als het gaat om een stelsel dat een brede
sociale werking moet hebben. Stellingnames van nog geen jaar geleden worden
achteloos terzijde geschoven. De tijd voor een evaluatie en voor verzameling
van vergelijkende cijfers, ook internationaal, ontbreekt. Ik vind dat zorgvuldigheid
van wetgeving wordt bemoeilijkt, door het voorbijgaan aan goed onderbouwde
adviezen.
 
 Net als collega Van der Vlies zojuist, wijs ik op het mislukken van het
overleg met studenten en instellingen. Dan is er toch sprake van een redelijk
snelle behandeling in de Tweede Kamer, en eigenlijk ook in de Eerste Kamer,
want die moet de hele zaak voor 29 mei besproken hebben.
 
 Vergelijk ik dat met de twee jaar die besteed zijn aan de Wet op de studiefinanciering
zelf, met de nota, twee of drie schriftelijke rondes en een debat hier, afgerond
per februari 1986, waarna invoering op 1 september plaatsvond, dan is dit
een procedure die tot onzorgvuldigheid zou kunnen leiden. En ik ga nog voorbij
aan de een-tweecombinaties waarvan sprake kan zijn geweest tussen de bewindsman
en de coalitiepartijen. In het vragenuur hebben wij daar ook over gesproken.
Ik laat dat echter zitten, omdat dit slaat op de ingediende amendementen.
 
 De toekomst van de Wet op de studiefinanciering is even onzeker als de
actuele situatie. Haalt het wetsvoorstel de eindstreep, dan nog kunnen er
nieuwe uitvoeringsproblemen ontstaan. De cohortgewijze aanpak, dus per jaargroep,
verkleint op zichzelf de uitvoeringsproblematiek. Ik erken dat. Maar die aanpak
vergroot wel de verschillen tussen de jaargroepen en het aantal administratieve
varianten bij de instellingen. Dat wordt erger wanneer er meer uitzonderingsposi ties gecreëerd worden. Dat gebeurt met het amendement dat zojuist
door onder anderen collega Van der Ploeg is ingediend. Dat gaat over de herkansing.
Op zichzelf is dat amendement begrijpelijk, maar het vergroot wel, zoals gezegd,
de administratieve last. Het komt mij voor dat de door mij ingediende amendementen
op dat punt wat soberder zijn. Bij de artikelsgewijze behandeling kunnen wij
daarop terugkomen en kijken of wij elkaar op een enkel punt kunnen vinden.
 
 Ik herhaal dat er veel varianten ontstaan. Dat staat haaks op de soberheid
die wij verleden jaar bepleitten.
 
 Mijn vraag aan de minister is of wij de adviezen van de IB-groep kunnen
inzien, ook letterlijk, om ons een oordeel te vormen over de inhoud ervan.
Kabinet en Kamer hebben in 1986 toch al genoeg leergeld betaald?
 
 Ik keer terug naar de toekomst. De CDA-fractie vindt dat een heldere opvatting
over een nieuw stelsel eigenlijk pas te geven is, wanneer de werking van de
huidige wet aan een pittige evaluatie is onderworpen en wanneer er een goed
vergelijkend onderzoek is geweest naar systemen van studiefinanciering in
andere Europese landen. Nog een voorwaarde is dat wij kennis kunnen nemen
van de wijzigingen die in het stelsel van hoger onderwijs worden aangebracht.
Die moeten dus eerst in kaart worden gebracht. Er is namelijk sprake van een
onmiskenbare samenhang.
 
 Voor alle duidelijkheid: ook ombuigingen in de studiefinanciering zijn
voor mijn fractie op zichzelf bespreekbaar. Ik stel echter voorop dat de sociale
grondstructuur van de wet zoveel mogelijk gehandhaafd moet worden. Er mogen
evenmin nieuwe fricties of onrechtvaardigheden ontstaan. Ik zei al dat ons
verkiezingsprogramma in 1994 een besparing vermeldde van 700 mln. op onderwijs,
inclusief de onderhavige wet. Als ik de mogelijkheden overzie, dus als het
ware op een rij zet, is mijn conclusie dat een taakstelling van 500 mln. voor
de studiefinanciering verantwoord is. Dit is overigens veel minder dan wat
het kabinet voorstelt. Een dergelijke taakstelling moet ook haalbaar zijn.
Mogelijkheden daartoe bieden de volledige en concrete invoering van Student
op eigen benen, de intensivering van de controle op het (oneigenlijk) gebruik
van de wet, een mogelijke aanscherping van de voortgangscontrole en de verlaging
van de gemiddelde verblijfsduur in sommige studies via de route van de studeerbaarheid.
 
 Zou een forsere ingreep overwogen moeten worden, dan kwam het opheffen
van het verschil tussen thuis- en uitwonende studenten, eerder door ons aan
de orde gesteld, in beeld met inbegrip van aanpassing van het OV-jaarkaartregime.
 
 Ik geef een korte beschouwing over de hoofdlijnen van het nieuwe stelsel.
Het gaat eigenlijk over de brief die de minister ons gestuurd heeft. In de
reeks witte stukken van dit wetsvoorstel komt een bijzonder document voor.
Dat is namelijk de brief van 20 februari 1995 op stuk nr. 4. In die brief
formuleert de minister een aantal vragen, voorlopig zonder antwoord, over
de ontwikkeling van de studiefinanciering op langere termijn. De noodzaak
van een dergelijke discussie is niet omstreden. Integendeel. De dynamiek van
de samenleving en een verantwoorde verdeling van de middelen voor die samenleving
rechtvaardigen het doorlichten van welk stelsel dan ook. De aankondiging van
die discussie moet echter inhouden dat het politieke en maatschappelijke debat
ook alle kansen krijgt. Dat klemt te meer, omdat het onderhavige wetsvoorstel
moeilijk te rijmen is met de in de brief gestelde randvoorwaarden. Het is
wel met een enkele voorwaarde te rijmen, maar dit geldt niet of nauwelijks
voor de meeste randvoorwaarden.
 
 Ik heb bij de schriftelijke behandeling geïnformeerd naar de status
van deze brief daar die in de stukken van dit wetsvoorstel is ingebakken.
In het antwoord is er verwezen naar het regeerakkoord. Dat lijkt mij te gemakkelijk.
Bovendien komt dat neer op een redenering volgens een vicieuze cirkel. De
verklaring dat de komende discussie niet belast wordt met een verdere financiële
taakstelling, miskent de druk vooraf vanwege de taakstelling van 1 mld. die
er al is en vanwege de onomkeerbaarheid van sommige in gang gezette veranderingen.
 
 De brief van 20 februari spreekt over volledige handhaving van de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs, maar zwijgt over de negatieve aspecten van het leenstelsel.
De gestelde vragen suggereren een verdere koersverlegging. Ter illustratie
wijs ik op het vervallen van de basisbeurs en het nog slechts overnemen van
het sociale risico wanneer het inkomen ontoereikend is. Dat is namelijk wel
vermeld in die brief. En wat te denken van het beleid, als het onderhavige
wetsvoorstel al op gespannen voet staat met de in de brief gestelde randvoorwaarden?
Om dit te onderbouwen, moet ik bij enkele randvoorwaarden een kanttekening
maken.
 
 In de brief staat dat het stimuleren van adequate studievoortgang van
belang is. Dat is zo, maar het betekent dat een regelmatige voortgangscontrole,
met eventuele verwijzing, meer garanties biedt dan het diplomamodel. De heer
Van der Vlies wees er zojuist al op.
 
 In de brief staat ook dat recht gedaan moet worden aan ouderonafhankelijkheid.
Dat is juist, maar de afhankelijkheid blijft voor een deel overeind en zij
wordt verder ingeruild voor afhankelijkheid van de overheid.
 
 Dan staat er nota bene: het bevorderen van het studeren in de grenslanden.
Mijn vraag is op welke wijze van het wetsvoorstel een stimulans uitgaat, zeker
als de overgangsregeling wordt afgeschaft waar het de kinderbijslag betreft.
 
 Ook staat er dat tegemoetgekomen moet worden aan verschillen in de duur
van de opleidingen. Dat gebeurt dan door de cursusduur maatgevend te maken.
Maar de C+1+2-formule gaf daaraan meer ruimte dan de minister nu doet.
 
 Dan het punt van de eenvoud, uitvoerbaarheid en controleerbaarheid. Ik
geef toe dat het wetsvoorstel op deze randvoorwaarde beter scoort, tenzij
wij wijzigingsvoorstellen aanbrengen die dit veranderen. Die wijzigingsvoorstellen
zijn noodzakelijk om de zaak sociaal meer verantwoord te maken. Ook hierbij
is dus sprake van een vicieuze cirkel.
 
 Een andere randvoorwaarde is de beperking van de financiële risico's.
Aan deze randvoorwaarde wordt voldaan wanneer het overgrote deel van de studenten
afstudeert binnen de cursusduur. De heer Rabbae en anderen hebben echter al
aangetoond dat dit een fictie is. De cijfers wijzen het uit. Zou dit overigens
wèl doorgaan, dus zouden alle mensen in vier jaar afstuderen, dan komt
de overheid met een financieel probleem te zitten, omdat de
opbrengst dan aanzienlijk lager is dan geraamd is. Aan dit punt wordt voorbijgegaan.
Overigens vind ik dat de antwoorden die wij hebben gekregen op het financiële
beeld, ontoereikend zijn.
 
 De laatste randvoorwaarde is een adequate verdeling van de financiële
verantwoordelijkheid. Dat is een arbitraire zaak, zeker omdat het genoemde
profijtbeginsel moeilijk te kwantificeren is. Voor de een is het profijt gemakkelijk
uit te drukken in materiële termen – denk aan sommige beroepen
in de medische sfeer – voor de ander is het helemaal niet uit te drukken.
 
 Als je dit wetsvoorstel toetst aan de brief en aan de randvoorwaarden,
dan is het de vraag of het wel ingediend had mogen worden. De Raad van State
kwam tot een zelfde advies inzake het niet indienen of sterk wijzigen van
het voorstel. Ik ben van oordeel dat adviezen van de Raad van State niet zaligmakend,
laat staan bindend zijn. Maar bij kennisneming van de inhoud van het advies
over het wetsvoorstel moeten de argumenten van zo'n hoog college van staat
toch wel gewogen worden. Ze kunnen niet zomaar aan de kant gezet worden. Trouwens,
niet alleen de Raad van State wijst op het karakter van de wijzigingsvoorstellen.
Ook de IB-groep komt, zo moet ik opmaken uit de memorie van antwoord, tot
de bevinding dat de invoering van de prestatiebeurs via de route van het diplomamodel
een ingrijpende operatie is. Ook de door de bewindsman gevraagde ruimte voor
informatie van toekomstige studenten – wij hebben daarover een commissievergadering
gehouden – impliceert de erkenning van een belangrijke stap in de geschiedenis
van de wet. Welnu, mijn fractie is van oordeel dat de regering zich ten onrechte
te weinig of niets gelegen laat liggen aan deze kritiek.
 
 Hiermee kom ik tot een enkele opmerking over het begrip opportunisme.
Ik heb dit woord genoemd in de schriftelijke ronde. Uit de memorie van toelichting
en ook uit de memorie van antwoord blijkt zonneklaar dat de opportuniteit
van het wetsvoorstel is terug te voeren op het regeerakkoord. Dat geldt in
het bijzonder voor de al genoemde te hoge taakstelling waarmee de onderwijsbegroting
is belast. Uit de verkiezingsprogramma's viel die taakstelling evenmin te
destilleren als de beleidsmatige voornemens met betrekking tot de studiefinanciering.
In het verslag heeft de CDA-fractie deze benadering opportunistisch genoemd,
te meer daar de minister enkele maanden vóór de totstandkoming
van het regeerakkoord, namelijk in het debat over het wetsvoorstel Student
op eigen benen, al stelde dat de grenzen waren bereikt. Ik heb het al eerder
genoemd. Ook verschillende collega's hebben het naar voren gebracht. Wanneer
de bewindsman opportunisme ontkent, gaat hij voorbij aan deze recente geschiedenis
van de wet. De regelmatige verwijzing naar het regeerakkoord doodt elke serieuze
discussie. Als wij niet uitkijken, maakt zij van dit debat een loze herhaling
van zetten. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?
 
 De geloofwaardigheid van de overheid is in het geding wanneer zonder toetsing
vooraf – ik doel op verkiezingsprogramma's waarin mensen kunnen zien
wat men gaat doen – of zonder grondige discussie en afweging de systematiek
van een functionerend stelsel wordt gewijzigd, te meer daar heel wat mensen
op dat stelsel zijn aangewezen. De onverwachte koersverlegging van gemengde
financiering naar een leenstelsel met giften achteraf, uitsluitend bij het
tijdig behalen van het diploma, heeft elitaire trekken en staat op gespannen
voet met de eerdere bedoelingen van de wet. Ik erken overigens dat de PvdA
op dit punt meer heeft uit te leggen dan de VVD. De geloofwaardigheid staat
ook op het spel door de plotselinge afschaffing van het overgangsrecht op
kinderbijslag. De minister heeft gezegd dat de WSF geen eeuwigheidswaarde
heeft. Neen, ik erken dat. Maar afschaffing van een met de Kamer overeengekomen
overgangsregeling na een derde deel van de voorziene tijd is het andere uiterste.
Feitelijk is er sprake van impliciete afschaffing van de regeling als generieke
bijdrage aan studerenden, zonder discussie ten principale. Dat is lastig,
zo niet onaanvaardbaar.
 
 Voorzitter! De minister neemt afstand van het verwijt van onbetrouwbaarheid
met de stelling dat het wetsvoorstel dat wij nog geen jaar geleden hier bespraken,
de hele studentenpopulatie raakt, terwijl dit wetsvoorstel in hoofdzaak het
hoger onderwijs betreft. Maar dat is toch geen tegenargument? Die stelling
doet overigens ook niets af aan het verwijt, integendeel. Daarbij komt nog
dat de memorie van antwoord spreekt van enige in plaats van een volledige
stabilisatie van het perspectief. Ik doel dan op de stabilisatie van het financiële
perspectief. Laten wij dit doen, dan is er alle ruimte voor discussie. In
de tekst wordt echter niet gesproken over waarborgen. Neen, er staat: enige
stabilisatie. Als de financiële en economische ontwikkelingen doorgaan
zoals zij nu zijn, dan is dat inderdaad mogelijk. Maar het kan ook anders
uitpakken. Het geharrewar met de collegegelden heeft voldoende duidelijk gemaakt
dat studenten en ouders niet meer weten waaraan zij toe zijn. Het voorlopig
niet meer aanpassen van beursbedragen is in zekere zin winst. Maar het zicht
op forse leningen bij een ook beperkte overschrijding van de cursusduur is
dat niet, nog afgezien van het feit dat de verantwoordelijkheid van de overheid
de hele samenleving betreft en dus niet alleen de studenten die een nauwkeurig
omschreven prestatie hebben geleverd. De bewindsman heeft in de memorie van
antwoord gesteld, in reactie op mijn opmerking over de betrouwbaarheid, dat
in twee instanties een belangenafweging heeft plaatsgevonden. Hierbij merk
ik op dat het regeerakkoord een taakstelling voor onderwijs kent die geen
rekening houdt met allerlei andere zaken die in dat stuk staan. Ik heb al
gewezen op de kennisinfrastructuur. Ik merk tevens op dat het wetsvoorstel
naar de inhoud en de financiële opbrengst gemeten niet terug te voeren
is op enig verkiezingsprogramma. Ook dat heeft met betrouwbaarheid te maken.
 
 Een verhaal apart betreft de brief van 29 maart 1995 aan de voorzitters
van de Eerste en Tweede Kamer over de voorlichting aan toekomstige studenten.
Afgezien van het feit dat de bewindsman in die brief im- en expliciet verklaart
dat het wetsvoorstel belangrijke veranderingen inhoudt, valt op dat hij de
Staten-Generaal niet helemaal serieus nam. Hij heeft wel een voorbehoud gemaakt.
Maar het vragen om inlichtingen nog voor de behandeling heeft negatieve kanten.
Immers, voortijdige voorlichting, nog voor de behandeling en de amendering,
miskent de positie van de medewetgever. De reeks amendementen die er ligt,
geeft mij op dit punt gelijk. Ik sluit niet uit dat er belangrijke
wijzigingen worden aangebracht. Vooruitlopen op de eindstemming houdt nog
andere risico's in. Maar gelukkig heeft de vaste commissie in eensgezindheid
via de kamervoorzitter de bewindsman laten weten, overwegende bezwaren te
hebben tegen de voorgestelde werkwijze. Maar de brief van de minister is een
teken aan de wand van haast die tot onzorgvuldigheid kan leiden.
 
 Voorzitter! De beschouwing over opportunisme afrondend, kom ik namens
de CDA-fractie tot de volgende argumenten voor het aanhouden van het wetsvoorstel
of voor een andere variant, namelijk het wachten met de invoering. Als daartoe
een motie wordt ingediend, zal ik die van harte steunen. Ik noem echter eerst
de argumenten voor het aanhouden van dit wetsvoorstel.
 
 Ten eerste noem ik de noodzaak van een principiële discussie over
wijzigingen op de wet. Er moet een visie vooraf komen. Pas daarna moeten er
maatregelen worden genomen. Ten tweede wijs ik op een integrale beoordeling.
Een dergelijke beoordeling moet kunnen plaatsvinden, ook van het kinderbijslagstelsel.
Ten derde noem ik het kritische advies van de Raad van State, waarin belangrijke
punten zijn genoemd. Ten vierde attendeer ik op het draagvlakprobleem bij
instellingen en studenten. Ten vijfde wijs ik op de eisen van zorgvuldigheid
en geloofwaardigheid. Ten zesde noem ik de ongelijktijdige invoering van het
C+3-voorstel. Het gaat dan om de cursusduur plus drie jaar. Die invoering
is nu opgeschoven. Een en ander moet parallel lopen. Ten zesde wijs ik op
de samenhang met de oordeelsvorming over de toekomst van het hoger onderwijs,
het circus dat zich in het land afspeelt.
 
 Voorzitter! Voordat ik op de wet inga, kom ik bij een tussenpunt. Het
gaat dan om de samenhang met het thema van de studeerbaarheid. Uit de memorie
van toelichting en de schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel is duidelijk
geworden dat de zogenaamde studeerbaarheid van studieprogramma's een belangrijke
rol speelt in de discussie over cursusduur en studieduur. Het thema verbindt
als het ware de vernieuwing van het hoger onderwijs met de beheersing van
de uitgaven krachtens de WSF. Bij een optimale studeerbaarheid van de programma's
kunnen forse aanpassingen van de WSF en spectaculaire wijzigingen van het
stelsel van hoger onderwijs achterwege blijven of ten minste in een rustiger
tempo plaatsvinden. Tegen die achtergrond is de beantwoording van de vele
vragen over de kwestie van de studeerbaarheid teleurstellend. In de memorie
van antwoord wordt feitelijk niets nieuws gemeld na de informatie die wij
in januari van dit jaar kregen over het werkprogramma.
 
 Het is opvallend dat minister Ritzen in antwoord op vragen over het werkprogramma
en de activiteiten van de stuurgroep zegt "met kracht te zullen streven om
de uitwerking van het werkprogramma zo concreet mogelijk te doen zijn". Dan
gaat hij verder: "Hij weet zich hierbij gesteund door de overige leden van
de stuurgroep". Voor degenen die niet op de hoogte zijn van de samenstelling
daarvan, wijs ik erop dat daarin de voorzitters van de VSNU, de HBO-raad,
het ISO en de LSVB zitting hebben. Maar kringen rond die stuurgroep beweren
dat nauwelijks vorderingen worden gemaakt. Een tijdige implementatie van maatregelen
lijkt uitgesloten. Ik vraag de minister daarom op welke signalen hij doelt,
als hij constateert dat de aanbevelingen uit het rapport-Wijnen "Te doen of
niet te doen" tot een groter bewustzijn bij de instellingen hebben geleid.
Welke signalen zijn er nu dat dit zaakje prima loopt?
 
 Blijkens de memorie van antwoord wordt niet voldaan aan het terechte verzoek
van de PvdA-fractie om spoedig een concreet tijdpad aan te geven. Aan het
verzoek van de CDA-fractie om een interimrapportage wordt ook geen gevolg
gegeven. Het uitblijven van een antwoord op deze vragen impliceert dat de
Kamer met de aanvaarding van het wetsvoorstel een onverantwoorde wissel trekt
op het vraagstuk van de studeerbaarheid. Mijn fractie ziet ook niet in waarom
uitstel van de invoering van de prestatiebeurs, als die al zou moeten worden
ingevoerd, het gesprek over studeerbaarheid negatief zou beïnvloeden.
Het omgekeerde is, gelet op de commentaren, eerder het geval. Tegen die achtergrond
stel ik de minister de vraag of de studeerbaarheid als criterium niet in de
wet zou moeten worden opgenomen. Dat geldt dan niet zozeer voor deze wet als
wel voor de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW).
Deze vraag is van belang, ook om dat punt een zwaardere status te geven.
 
 Dan kom ik nu op het wetsvoorstel zelf. In het verslag noemde de CDA-fractie
het wetsvoorstel prematuur en ondoordacht, alsmede een fundamentele wijziging,
ook gemeten aan inhoud en strekking van de vigerende wet. Ik handhaaf het
oordeel "prematuur", maar ondoordacht blijkt het wetsvoorstel bij nader inzien
niet of minder. Het is wel doordacht, maar in de verkeerde richting. Het doordachte
karakter betekent ook dat sprake is van een fundamentele verandering. Daarbij
is geen andere verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid en burgers in
het geding, zoals de minister suggereert. Een wijziging daarvan moet bij behoud
van de kerntaken op zichzelf mogelijk zijn. Aan de orde is wel een verschil
in verantwoordelijkheden ten opzichte van groepen of enkelingen: de twee-
of driedeling. De nieuwe wet geeft het kader voor een leenstelsel, en dat
is een essentieel verschil met de vigerende wet. Prestatie en profijt als
beginsel kunnen tot een twee- of driedeling in de samenleving leiden. Dat
is de verandering.
 
 De opgevoerde cijfers inzake het gebruik van leenrechten, ongeveer 40%,
zijn niet maatgevend voor de nieuwe situatie, want die cijfers gelden in de
huidige situatie. Belangrijker zijn trouwens gegevens uit onderzoek waaruit
blijkt dat 35% van de studenten niet of waarschijnlijk niet gaat studeren
wanneer de studiefinanciering ontbreekt. Voorts wijs ik op de commentaren
van de VSNU, de Vereniging van hogescholen, het ISO en de LSVB die ieder voor
zich de omvorming van de wet naar een stelsel met leenrechten een belemmering
achten voor de toegankelijkheid. Schuldposities van ƒ 35.000 zijn al
aan de forse kant. De schatting van de minister dat slechts in uitzonderingsgevallen
een pittige schuldpositie ontstaat, is gebaseerd op de huidige ervaringen.
Je weet natuurlijk niet hoe dat met de nieuwe wet zal gaan uitpakken. Onzeker
blijft ook of extrapolatie gerechtvaardigd is. Ook de nadere uiteenzetting
over het verschil tussen bruto aflossing van de prestatielening, die maximaal
bijna ƒ 70.000 kan zijn, en de netto aflossing, die afhankelijk is
van de belastingschijven, is niet van dien aard dat leenaversie
kan worden uitgesloten. Er blijven immers altijd nog bedragen tussen de ƒ
45.000 en ƒ 55.000 over.
 
 Bij eerdere aanpassingen van de wet is bewust gekozen voor de formule
"cursusduur plus 1 (plus 2) jaar lenen", dus vijf jaar gemengde financiering
en twee jaar lenen. De extra ruimte van een jaar werd om verschillende redenen
noodzakelijk geacht, variërend van ruimte voor het oplossen van aanloopproblemen
en voor propaedeutische verwijzing tot tijd voor infrastructurele werkzaamheden
binnen instellingen en verenigingen. Het gaat daarbij om een reeks punten,
zoals sommige collega's hebben opgemerkt. Ook bij optimale studeerbaarheid
van de programma's is louter de cursusduur in het hoger onderwijs een te strak
keurslijf. De discussie van destijds sloeg niet, zoals de minister stelt,
op de inperking van zes naar vijf jaar, maar op de inperking als zodanig.
Wat toen redelijk werd geacht, "cursusduur plus 1", is nu plotseling overbodig.
Dat kan toch niet? Juist omdat de wet geen instrument is dat op de specifieke
persoonlijke omstandigheden van elke studerende is toegesneden, zoals in de
memorie van antwoord wordt gesteld, moet starheid worden vermeden. Daarom
heb ik het amendement op stuk nr. 13 ingediend.
 
 De uitvoerbaarheid van het wetsvoorstel baart gelukkig meer fracties zorgen.
Ondanks het uitvoerige antwoord op vragen, onder meer van de VVD, kan de bewindsman
die zorgen niet wegnemen. De verschillende cohorten, vallend onder de Harmonisatiewet,
de nota Heroriëntering en de prestatiebeurs – dat loopt dan vanaf
1995 – zadelen de instellingen en de Informatiebeheergroep met extra
problemen op. Het diplomamodel mag dan eenvoudig lijken, de cohortgewijze
aanpak en de hoge normering voor het eerste jaar – met zijn eigen overgangsregeling –
maakt de wet tot een gecompliceerde aangelegenheid. Natuurlijk gunt de CDA-fractie
de bewindsman zijn vertrouwen in een goede afloop, maar het antwoord op de
vraag of hij consequenties verbindt aan een minder goede afloop, is evenzeer
van belang, gelet op de geschiedenis van de WSF.
 
 Argumenten op grond waarvan het wetsvoorstel, indien niet ten principale
gewijzigd en in stemming gebracht, zou moeten worden afgewezen zijn: 
 
 
 - de menging van drie verschillende thema's: de invoering van de prestatiebeurs,
de afschaffing van het overgangsrecht bij de kinderbijslag en de toepassing
van de wet op "18-minners" in het hoger onderwijs;
 
 
 - de overwegende
bezwaren tegen de artikelen inzake de prestatiebeurs en de afschaffing van
het overgangsrecht;
 
 
 - het vrijwel onmogelijk maken van een zinnige
discussie over een nieuwe wet, vanwege de niet omkeerbaarheid van een nu in
te voeren leenrechtenstelsel;
 
 
 - eventuele problemen inzake de uitvoerbaarheid
op korte termijn, waarvoor de minister primair verantwoordelijk is.
 
 
 
 In het verdere deel van mijn bijdrage ga ik in op het kleine deel van
de wetswijziging waar wij mee instemmen en de overgangsregeling. Daarna resteert
nog een toelichting op enkele amendementen.
 
 De studiefinanciering voor 18-minners in het hoger onderwijs is in meer
opzichten een afzonderlijk aandachtspunt, ook al omdat het al eerder is bepleit
in de Kamer. Meermalen is aangedrongen op wetswijziging, overigens in samenhang
met het niet meer van toepassing verklaren van de wet op 18-plussers die nog
voortgezet onderwijs volgen. De hernieuwde afweging van voor- en nadelen van
deze ook bij de behandeling van het wetsvoorstel STOEB weer bepleite wijziging,
heeft nu tot deze positief te waarderen verandering geleid. Opvallend is wel
dat de afschaffing van de Wet op de studiefinanciering voor de categorie 18-plussers
geregeld wordt in een afzonderlijk wetsvoorstel, dat kennelijk nog bij de
Raad van State ligt. In de memorie van antwoord wordt niet duidelijk gemaakt
waarom is gekozen voor een gedeeld wetsvoorstel, want eigenlijk hadden die
twee samen gemoeten en de rest apart. Om politieke en praktische redenen is
koppeling van de wijzigingen op de Wet op de studiefinanciering voor de 18-minners
in het HO en de 18-plussers in het VO zeer wel denkbaar. Wat vindt de minister
van deze suggestie?
 
 Alle sprekers hebben al gesproken over de afschaffing van het overgangsrecht
kinderbijslag. Mijn fractie heeft onoverkomelijke bezwaren tegen deze afschaffing
voor studenten van 18 jaar en ouder die geen recht hebben op studiefinanciering
krachtens de WSF. De ook in het land – getuige de vele brieven –
onbegrepen maatregel staat haaks op de destijdse argumenten voor de overgangsregeling.
Het recht op vrije keuze van onderwijs, de bewezen kwaliteit van de formeel
niet erkende instellingen, het belang van het volgen van studies in het buitenland,
ook in de grensstreek, de betekenis van uitwisselingsprogramma's: het zijn
even zovele moeilijk weerlegbare argumenten. Opvallend is ook dat de duur
van de desbetreffende opleidingen als argument wordt genoemd, waar het kabinet
zelf streeft naar een verlaging van de gemiddelde studieduur, maar dit terzijde.
Klaarblijkelijk geeft alleen het budgettaire motief de doorslag, ten onrechte
overigens.
 
 Ook de Raad van State had stevige kritiek op dit onderdeel. Van terugwerkende
kracht is geen sprake, maar de bij de behandeling van de Wet op de studiefinanciering
overeengekomen overgangsregeling had niet voor niets een langdurige werking.
De CDA-fractie is niet overtuigd door het nadere rapport van de regering.
Overigens wijs ik ook op het grote risico van een nieuwe tweedeling, wanneer
een aantal niet door de overheid bekostigde opleidingen niet of minder toegankelijk
zijn voor kinderen uit gezinnen met lage inkomens. Kappersvakscholen, administratieve
studies, opleidingen van piloten – dat is overigens een dure opleiding –
steeds geldt dat de toegankelijkheid gewaarborgd moet zijn. Hetzelfde geldt
voor opleidingen in het buitenland en de uitwisselingsprogramma's met buitenlandse
instellingen. Ik doe dan ook een dringend beroep op de minister en het kabinet
om dit onderdeel van het wetsvoorstel in heroverweging te nemen. Wellicht
wordt dat gemakkelijk gemaakt door het amendement, medeondertekend door de
collega's Rabbae en Schutte, dat dit beoogt. De minister hoeft dat maar over
te nemen en de zaak is geregeld. Ik reken daarbij op steun van alle fracties
die destijds het belang van deze regeling hebben ingezien. Ik ben dan ook
blij met de beschouwingen op dit punt van de kant van de VVD.
 
 In de memorie van antwoord wordt in antwoord op vragen van het CDA
en het GPV gesteld dat het overgangsrecht geen principieel element meer is.
In navolging van de heer Schutte merk ik op, dat formeel geen enkele principiële
beslissing is genomen over afschaffing. De termijn van 27 jaar had voorts
een inhoudelijke achtergrond. Ook hier geldt dus weer dat vooruitgelopen wordt
op de discussie over de grondslagen.
 
 Voorzitter! Ik maak een enkele opmerking over de overige noodzakelijke
wijzigingen van het wetsvoorstel. Uit het verslag kan worden opgemaakt dat
het wetsvoorstel naar het oordeel van vrijwel alle fracties wijziging behoeft,
wil van verantwoorde regelgeving sprake zijn. Los van de later te beantwoorden
vraag of mijn fractie het wetsvoorstel alsnog kan steunen – voorlopig
ziet het er niet naar uit – verdienen de navolgende onderdelen bijstelling:
de afschaffing van het overgangsrecht op kinderbijslag, waarover ik al heb
gesproken; de beperking van de grondslag voor de basisbeurs tot de nominale
cursusduur, een punt dat ook al eerder door mij is genoemd; de voorziene verhoging
van de studienorm voor het eerste jaar tot 70%; de termijn voor de toetsing
van het diploma, zes of zeven jaar, en ten slotte de studienorm voor zittende
studenten.
 
 Ten aanzien van de verhoging van de studienorm voor het eerste jaar heeft
de CDA-fractie in het verslag al aangegeven dat deze verhoging schril afsteekt
bij het aanvankelijke voorstel van minister Ritzen bij de introductie van
de voortgangscontrole. Het ging toen om de zogenaamde no-show-studenten. De
bedoeling van collega Vermeend en mij bij de desbetreffende passage in het
regeerakkoord uit 1989 was een regelmatige voortgangscontrole van alle studenten.
De minister stelde destijds voor het eerste jaar 10% voor. Nu stelt hij 70%
voor. Dat is een wijziging die niet valt te rijmen met de argumenten van destijds
om de studenten in het eerste jaar ruimte te geven om op gang te komen. De
PvdA-fractie heeft vanwege de terechte zorg over het ontbreken van voldoende
studeerbare programma's gepleit voor een soort herkansing: omzetting van de
lening in een beurs wanneer de studie wel in vier jaar wordt afgerond, in
weerwil van het niet voldoen aan de eis voor het eerste jaar. Het is opvallend
dat de bewindsman in de memorie van antwoord zelfs begint met dit punt, kennelijk
vanwege de aandacht in de media aan de inbreng van de grootste regeringspartij
in het verslag, of zelfs daarvoor. De regering "heeft wel enig gevoel" voor
de gedachte van de Partij van de Arbeid, maar wijst de suggestie toch van
de hand wegens de tijdelijkheid van het probleem, de moeizame uitvoering en
de verkeerde signaalwerking. Ik ben echter van oordeel dat consistentie van
het beleid – ik verwijs naar de discussie van vorig jaar – wijziging
van het wetsvoorstel op dit punt vergt. Ik heb daartoe een amendement ingediend
op stuk nr. 15. Ook de Partij van de Arbeid heeft op dit punt een amendement
ingediend, zij het in andere zin.
 
 Voorzitter! Een ander thema dat de media haalde, was de verruiming van
de termijn waarbinnen het diploma moet zijn behaald voor de omzetting van
het prestatiedeel van de lening in een gift. Daarmee ontstaat de mogelijkheid
om de studie te onderbreken, bijvoorbeeld om werkervaring op te doen, deeltijdstudies
te volgen, zorgtaken te vervullen of langdurige ziekte te compenseren. De
coalitie meldde al via de kranten dat zij de grens van zeven jaar voorstelde.
Persberichten meldden al voor de inbrengdatum van het verslag dat –
volgens de woordvoerder van de minister – "linksom of rechtsom een oplossing
zou worden gezocht". Echte of vermeende insiders wisten zelfs te melden dat
de nota van wijziging al gereed lag. Het vragenuur leverde een gedeeltelijke
ontkenning op, plus het afstand nemen door de minister van zijn woordvoerder.
Hoe het ook zij, voor de verlenging van zes naar zeven jaar zijn allerlei
zakelijke argumenten aan te voeren, hetgeen vanmiddag ook gebeurd is. Nadelen
zijn natuurlijk de financiële consequenties en de impliciete erkenning
dat een gemiddelde studieduurverlaging – een hard punt uit het regeerakkoord –
twijfelachtig wordt. Mijn fractie vindt echter de voordelen veel groter dan
de nadelen. Ik heb dan ook op dit punt een amendement ingediend op stuk nr.
14. Het wetsvoorstel wordt daardoor wat dragelijker, niet meer dan dat.
 
 Voorzitter! De memorie van antwoord wekt de indruk dat de instellingen
en de studenten – voor zover nog betrokken bij het overleg over het
wetsvoorstel – een gelijke voorkeur hebben uitgesproken voor het zogenaamde
diplomamodel en het zogenaamde relatieve model. De overige modellen hebben
kennelijk geen rol gespeeld. Nadere informatie is nodig, omdat uit informeel
overleg is gebleken dat instellingen en studenten wel een zekere voorkeur
zouden hebben voor het relatieve model. Mag de eventuele invoering van de
nieuwe systematiek per 1 september 1995 doorslaggevend zijn voor de te maken
keuze? Als er een breed draagvlak is voor het relatieve model, waarom is daarvoor
dan niet gekozen? Waarom wordt de hoog oplopende studieschuld van minder betekenis
geacht?
 
 Over instellingen gesproken, het antwoord op de vragen van diverse zijden
naar de sancties voor de instellingen die niet voldoende investeren in verbetering
van de kwaliteit en de studeerbaarheid, is tamelijk onbevredigend. Het overmatig
beroep op het afstudeerfonds treft immers niet de instelling maar de studenten
voor wie geen ruimte in het fonds beschikbaar is. Onduidelijk blijft intussen
op welke termijn en in welke mate de ruimte voor de afstudeerfondsen kan worden
vergroot, conform eerdere toezeggingen aan de Kamer. Voorts wordt nog bezien
of de bekostigingsmodellen nog beter kunnen worden gericht op de prestatie-oriëntatie.
De enige harde sanctie is het niet in aanmerking komen voor het nieuwerwetse
studeerbaarheidsfonds. Maar het fonds met een budget van in totaal 200 mln.
heeft slechts een tijdelijke werking, dus dat biedt geen oplossing.
 
 Voorzitter! De CDA-fractie blijft van oordeel dat evaluatie van de studievoortgangscontrole
vooraf moet gaan aan verhoging van de norm naar 70% en aan de keuze van een
andere systematiek, dus het diplomamodel als enige eindtoets. De toezending
van de evaluatie 1993-1994 – op de valreep, dat wel – kan nog
net meegenomen worden in de plenaire behandeling van het wetsvoorstel. Ook
collega's hebben op dat document gewezen. Als het gaat om de norm, hebben
vrouwen het bij dit onderwerp kennelijk wat moeilijker dan mannen. Overigens
zegt de evaluatie niets over de te verwachten resultaten bij aanzienlijk hogere
normstelling. Het rapport bevestigt wel de stelling, ook van de minister,
dat de grenzen in zicht zijn. Ik herinner de minister ook
aan het feit dat de Kamer de aanvankelijke norm van 10% respectievelijk 25%
voor het eerste en de volgende jaren heeft verhoogd. Bij de discussies die
hierover in de Kamer zijn gevoerd, is de 70%-norm volgens mij niet in beeld
gekomen. Dat de nieuwe norm voor zittende studenten bij Koninklijk besluit
zou worden ingevoerd, doet voorts afbreuk aan de verantwoordelijkheid van
de Kamer. Een zware voorhangprocedure lijkt mij daarom gewenst als de zaak
in de wet zou blijven staan. Er ligt nu echter een amendement om op 25% te
blijven hangen en dan is zo'n voorhangprocedure natuurlijk niet nodig.
 
 Voorzitter! Tot slot nog enkele kleine punten. Blijkens de memorie van
antwoord realiseert het kabinet zich, dat met het vervallen van de wachttijd
in de RWW de gemeenten een grotere instroom van werkloze schoolverlaters kunnen
verwachten. Daar staan twee, overigens magere, voordelen tegenover, namelijk
het technische voordeel van de maandsystematiek, zoals bij de WSF wordt gehanteerd,
en de directe actie in de richting van de arbeidsmarkt. Wil de minister hier
nader op ingaan?
 
 Te betreuren is ook dat het kabinet nog geen grotere duidelijkheid kan
geven over de fiscale aspecten van het wetsvoorstel, terwijl dat toch altijd
een punt is dat moet tellen bij de behandeling van een wet. De staatssecretaris
van Financiën beraadt zich kennelijk over een integrale benadering, inclusief
de mogelijkheid om de beurzen volledig te defiscaliseren. Wordt alsnog een
nota van wijziging overwogen, of zal aanpassing pas later plaatsvinden?
 
 De vragen over de uitvoerbaarheid van de wetgeving worden door de minister
uiteraard positief beantwoord, hoewel het advies van de Informatiebeheergroep
niet is overgelegd. Uit de samenvatting maak ik op dat een snelle invoering
toch problematisch kan worden en ook dat veel zal afhangen van de medewerking
van instellingen. Voor de uitvoerbaarheid geldt daarom voorlopig het voordeel
van de twijfel.
 
 Kritische kanttekeningen passen nog bij het gevoerde overleg over het
wetsvoorstel. Van inhoudelijk overleg was eigenlijk geen sprake, mede als
gevolg van de verwijdering die tussen de bewindslieden, de instellingen en
de studenten is ontstaan als gevolg van de buitensporig hoge taakstellingen
voor ombuigingen op de onderwijsbegroting. De negatieve commentaren op het
wetsvoorstel spreken intussen duidelijke taal. Het is tegen die achtergrond
op zijn minst merkwaardig dat op diverse plaatsen in de memorie van antwoord
melding wordt gemaakt van grote, ook te waarderen betrokkenheid van instellingen
en studenten bij het beraad over de studeerbaarheid. Dat mag dan wel zo zijn,
maar die betrokkenheid gold een ander onderwerp. Bovendien heb ik gehoord
dat het overleg niet snel vordert. Wat kopen de overlegpartners ervoor, afgezien
van het nog onzichtbare resultaat, als met hun kritiek op het wetsvoorstel
geen rekening wordt gehouden?
 
 Voorzitter! De financiële opbrengst – structureel meer dan
1 mld. en tussentijds zelfs meer – overschrijdt de door de CDA-fractie
nodig geachte ombuiging. Vraagtekens passen daarom bij de taakstelling zelf,
maar ook bij de hardheid van de cijfers. Het overigens niet te verwachten
succes van de formule zou de opbrengst doen dalen, zoals ik al zei. Ik vraag
de minister daarom, op dat punt nog eens nader in te gaan. Hoe hard zijn de
cijfers op langere termijn?
 
 Als laatste licht ik het amendement toe op stuk nr. 17, dat ik mede heb
ondertekend. Het is al voortreffelijk verwoord door de eerste indiener van
het amendement: het gaat over de extra belemmeringen die bepaalde opleidingen,
in het bijzonder theologie, zouden ondervinden wanneer de deficiënties
in de opleiding moeten worden weggewerkt. Ik neem aan dat de minister begrip
zal hebben voor het amendement.
 
 Voorzitter! Ik sluit af. De kwalificaties die vanuit de Kamer aan het
wetsvoorstel zijn gegeven, liegen er niet om. Alleen de VVD is redelijk enthousiast.
De Partij van de Arbeid heeft twijfels en enkele pittige wensen. D66 spreekt
in het verslag van haastwerk. De overige fracties hebben forse bezwaren tegen
het wetsvoorstel. Alleen de toekenning van studiefinanciering aan studenten
jonger dan 18 jaar in het hoger onderwijs vindt brede instemming. Dat moet
toch te denken geven. De kritiek en de zorgvuldigheid vragen om een goede
en zakelijke afweging, ook als die moet leiden tot uitstel van afhandeling.
Dat is mijn eerste voorkeur. Eerst moet de discussie op hoofdlijnen worden
gevoerd, en dan dit.
 
 Naarmate het kabinet bereid is rekening te houden met een reeks nadrukkelijke
wensen die zijn neergelegd in diverse amendementen, waaronder het afzien van
de afschaffing van de overgangsregeling kinderbijslag, wordt de kans wat groter
dat de steun voor het wetsvoorstel toeneemt. Ik erken dat. Maar daar ziet
het helemaal niet naar uit als ik kijk naar de toonzetting van het verslag.
Essentieel is daarbij wel de onomkeerbaarheid van nu aangebrachte veranderingen
wanneer het hoofdlijnendebat daartoe te zijner tijd aanleiding zou geven.
Ik sluit aan bij de beschouwingen van de heer Rabbae daarover. Het kan toch
niet zo zijn dat je hier zo'n fundamentele verandering aanbrengt en dat je
dan volgend jaar net doet alsof er niets aan de hand is. Daar ligt dus een
zeer moeilijk punt om voor het wetsvoorstel te kunnen zijn.
 
 Daarom moet de conclusie van mijn fractie voorlopig luiden, dat het wetsvoorstel
niet als zodanig in het Staatsblad moet verschijnen. Waarom niet? Studiefinanciering
is bedoeld om jonge mensen met voldoende capaciteiten kansen te bieden om
hun talenten te ontwikkelen. Die ruimte, ook in de tijd, moet hun wel gegund
zijn. De prestatiebeurs zal averechts werken.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! De prestatiebeurs zal volgens het wetsvoorstel
leiden tot beloning bij gebleken prestatie. Die beloning bestaat helaas niet
uit een waardevast diploma of uit garantie op werk, maar uit omzetting van
een lening in een gift. Studeren wordt door dit voorstel dus vooral een financieel
risico, een gokspel met een mogelijk verlies van tienduizenden guldens. Dit
tast de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zeker aan.
 
 De prestatie die de minister verwacht, is volledige afronding van een
studie binnen de cursusduur, en dat is over het algemeen vier jaar. De SP
is niet tegen de eis dat studenten zich volledig moeten inzetten, maar deze
rigide eis van de minister levert een aantal problemen op.
Er zijn al veel kritische opmerkingen over gemaakt en vragen over gesteld.
Ik wacht het antwoord maar af. De studeerbaarheid van veel onderwijsprogramma's
staat immers niet vast. Onlangs is daarom in overleg met de instellingen en
de studenten een werkprogramma afgesproken om de studeerbaarheid te bevorderen.
Naar onze mening moet de studeerbaarheid gegarandeerd zijn. De bedoelingen
van het werkprogramma zijn goed. De SP heeft het programma ook onderschreven.
Kan de minister echter garanderen dat de doelstellingen met betrekking tot
de studeerbaarheid bij de invoering van de prestatiebeurs, volgend jaar dus,
zijn bereikt? Met andere woorden, hoe kan men prestatie-eisen stellen als
een student onvoldoende gereedschap krijgt om het werk goed te kunnen doen?
 
 De veranderingen in de sfeer van de studiefinanciering volgen elkaar in
steeds sneller tempo op. Vanaf de invoering van de Wet op de studiefinanciering
zijn er al vele, beperkende maatregelen genomen. Nog deze kabinetsperiode
wil de minister het stelsel ingrijpend wijzigen. Waarom moet er dan juist
nu zo'n verandering worden doorgevoerd? Is het niet voor de hand liggend om
nu geen verandering door te voeren, maar eens stevig met elkaar te praten
over de vraag wat de uitgangspunten voor een nieuw stelsel moeten zijn? Ook
de Raad van State stelt dit voor.
 
 Uit de nota naar aanleiding van het verslag blijkt dat de netto schuld
van een afgestudeerde maximaal ƒ 53.800 zal bedragen. In een tijd waarin
niemand zeker is van werk of van een behoorlijk inkomen, is dat voor veel
studenten een schrikbeeld. Uit een enquête van het Bureau research voor
beleid blijkt dat het vooruitzicht van steeds hogere studieschulden 70% van
de ondervraagde 12.000 studenten behoorlijk afschrikt. Ook uit het onderzoek
"Studievoortgang en studiekeuzen", waar de minister zelf naar verwijst, blijkt
dat studenten die van studiefinanciering afhankelijk zijn, verwachten niet
te kunnen studeren zonder financiering. De weerstand tegen het lenen van grote
bedragen is daarmee wat de SP betreft voldoende aangetoond. Het is ons dan
ook niet duidelijk waar de minister zich in zijn brief van 20 februari van
dit jaar op baseert, als hij stelt dat bij de prestatiebeurs sprake is van
volledige handhaving van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
 
 Uit het overzicht van af te lossen bedragen, beschreven in de nota naar
aanleiding van het verslag, blijkt tevens dat afgestudeerden minder terug
hoeven betalen naar de mate waarin zij meer verdienen. Bij een maximale lening
betaalt een afgestudeerde die in belastingschijf 3 valt ƒ 9000 minder
terug dan de afgestudeerde die in belastingschijf 1 valt. Dat is toch absoluut
onrechtvaardig? Wij zien het als een illustratie van een niet goed doordacht
voorstel. Wat gaat de minister doen om deze onrechtvaardigheid weg te nemen?
Ik overweeg hierover in tweede termijn een motie in te dienen.
 
 Voorzitter! Onduidelijk is voorlopig wat er zal veranderen in het gedrag
van studenten. Zij die vertraging oplopen in het tweede of derde jaar zullen
mogelijk het bijltje erbij neergooien. Als duidelijk wordt dat zij het in
het vierde jaar niet halen, wordt het schrikbeeld van een forse schuld steeds
concreter. Hoe wil de minister voorkomen dat steeds meer studenten halverwege
de studie afhaken? Over kennisinfrastructuur gesproken. Het zal duidelijk
zijn wat ik bedoel. Gevolgen voor de inhoud van de studie zijn in ieder geval
te verwachten. Welke student kiest voor een moeilijk keuzevak, als hij daarmee
zijn studiefinanciering in gevaar brengt? Vreest de minister niet met ons,
dat risicomijdend studiegedrag zal optreden, dat studenten kiezen voor een
opleiding die beneden hun kunnen ligt? Hoe wil hij voorkomen dat studenten
pretpakketten kiezen? Of neemt de minister die verarming van het hoger onderwijs
op de koop toe?
 
 Van de kant van de instellingen wordt gewezen op de gevolgen van de prestatiebeurs
voor de afstudeerfondsen. Deze fondsen moeten uitkomst bieden voor studenten
die bijvoorbeeld wegens ziekte vertraging hebben opgelopen. De instellingen
verwachten een groot beslag op deze fondsen zonder dat daarvoor extra budget
komt. Op is op. Wat dan? Naar onze mening maken de instellingen terecht bezwaar
tegen deze afwenteling van de kosten. De gevolgen voor het budget van de instellingen
zijn niet te overzien. Hoe denkt de minister deze problemen op te lossen?
 
 Ik vat samen. De prestatiebeurs levert zowel voor studenten als instellingen
onaanvaardbare problemen op. De uiteindelijke gevolgen voor de toegankelijkheid
en kwaliteit zijn niet te voorspellen, maar dat er risico's zijn kan niet
worden ontkend. Invoering van dit nieuwe type beurs op de valreep van een
algehele herziening van het stelsel is onverantwoord en verwerpelijk. Bij
een mogelijke stelselherziening zal dit wetsvoorstel weer veranderd moeten
worden.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik zou het als volgt willen samenvatten. De minister
loopt wat dit wetsvoorstel betreft, voor de muziek uit, waarvan de melodie
zelfs nog moet worden gecomponeerd.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! De prestatiebeurs is uit nood geboren, maar zoals
wel vaker, uit de nood kunnen ook goede dingen voortkomen. Het wetsvoorstel
is daarom wel een ongepland maar zeker geen ongewenst kindje. Waarom uit nood
geboren? Tijdens de gesprekken over de vorming van het kabinet was de opvatting
van mijn fractie dat met de voorafgaande ingrepen in het stelsel van studiefinanciering
en de toen nog maar juist behandelde STOEB (verlaging basisbeurzen) de grens
van wat nog verantwoord was binnen het bestaande stelsel van gemengde financiering
(beurs, aanvullende beurs en lening) wel was benaderd. Ik heb dat ook met
zoveel woorden tijdens de behandeling van STOEB laten weten, en ook de minister
heeft vorige zomer zo zijn eigen duit in het zakje gedaan. Tijdens de onderhandelingen
over het regeerakkoord bleek het echter noodzakelijk om alle collectieve uitgaven
opnieuw aan een gedegen toets te onderwerpen en om eerder voorgenomen bezuinigingen
concreet in te vullen, gelet ook op de erfenis van het vorige kabinet.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 De heer Bakker spreekt over een gedegen toets. Kan hij uitleggen hoe gedegen
die toets is? In deze Kamer is herhaaldelijk gesproken over het natte-vingerwerk
van dit kabinet als het gaat om de bezuiniging van 1,5 mld. bij het onderwijs.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik sprak over het onderwerpen van alle collectieve uitgaven
aan een gedegen toets. Ik begin nog maar net aan mijn verhaal. Als de heer
Rabbae nog twee alinea's wacht, heeft hij waarschijnlijk antwoord op zijn
vraag.
 
 In dat licht kwam, zoals ik zei, op een goed moment het voorstel op tafel
om opnieuw 1 mld. te bezuinigen op de studiefinanciering. Dat voorstel, dat
voor het eerst te vinden was in de proeve van een regeerakkoord van de toenmalige
informateur, de heer Kok, bleek een hardnekkig voorstel, ook al omdat er moeilijk
alternatieven te bedenken waren binnen of buiten de sfeer van het hoger onderwijs.
Tijdens de besprekingen kwam echter het model van de prestatiebeurs op tafel,
waarmee een aantal voor mijn fractie wezenlijke bezwaren kon worden weggenomen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U hebt zelf meegedaan aan het debat over het wetsvoorstel Student op eigen
benen. U hebt zoëven bekend dat voor u toen de grenzen waren bereikt.
Dan komt er een ontwerp-regeerakkoord in uw fractie. Hebt u toen ingebracht
dat u nog maar twee maanden eerder hier had gezegd dat de grens was bereikt,
of niet?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 U hebt mijn vorige zin gehoord. Tijdens die besprekingen kwam het model
van de prestatiebeurs op tafel, waarmee een aantal voor mijn fractie wezenlijke
bezwaren kon worden weggenomen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Nee, nee. Het gaat eerst om de ombuigingstaakstelling. De grens was bereikt;
dat hebben de minister en u gezegd. Ik spreek de minister daarop aan en vanavond
krijg ik van hem antwoord. Hij heeft al eerder geprobeerd het uit te leggen,
maar goed, het is natuurlijk niet uit te leggen. Nu spreek ik u erop aan.
U hebt destijds ook gezegd dat de grens was bereikt. Dan confronteren uw onderhandelaars
u met een taakstelling van 1 mld. op de studiefinanciering. Hebt u toen in
uw fractie gezegd: dat gaat mij te ver, want ik heb in de Kamer gezegd dat
de grens is bereikt? Hebt u zich laten overtuigen of wat is er anders aan
de hand geweest? Het lijkt mij dat kiezers duidelijk moeten weten wat er aan
de hand is.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Zeker.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dan weten zij voor de volgende keer dat het verkiezingsprogramma van een
partij niets betekent en dat het niet uitmaakt wat woordvoerders in de Kamer
zeggen. Twee maanden later houdt u gewoon een heel ander verhaal.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik ga eerst in op wat er precies is gezegd bij de behandeling van STOEB.
Zoëven zei ik dat de grens was "benaderd". Destijds heb ik precies gezegd
dat ik mij niet kon voorstellen dat in het toen resulterende stelsel, waarmee
de basisbeurzen fors werden verlaagd, nog omvangrijke ingrepen mogelijk waren
zonder dat de grondslagen van het stelsel zelf ter discussie zouden komen
en zonder dat daaraan zou worden gesleuteld.
 
 En nu kom ik toe aan uw vraag. Heb ik de opvatting ingebracht die ik tijdens
het STOEB-debat heb geuit? Het antwoord is: ja. Natuurlijk heb ik dat gedaan.
Maar de financiële problemen waren zo gigantisch dat het nodig bleek
om overal te zoeken naar aanvullende bezuiniging van omvangrijke bedragen,
of het nu ging om de studiefinanciering, de arbeidsvoorziening of de sociale
zekerheid. Voor een belangrijk deel was dat nodig omdat over bezuinigingen
op de rijksbegroting die het vorige kabinet wel had gepland maar nog niet
had ingevuld, alsnog duidelijkheid moest worden geboden.
 
 Vervolgens moest worden overwogen of dat bedrag op een verantwoorde manier
kon worden bezuinigd, gelet op het bezwaar dat de fractie eerder had uitgesproken
en gelet op het model dat op zeker moment op tafel kwam.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat is een antwoord. Nu het volgende punt. U was toen van oordeel, en
bent dat kennelijk nog, dat omvangrijke bezuinigingen niet mogelijk waren
zonder aantasting van de grondslagen van de systematiek. U erkent dus dat
door dit wetsvoorstel de grondslagen van de systematiek worden aangetast en
dat meer op de muziek vooruit wordt gelopen dan wenselijk is.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Nee.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat hebt u zoëven gezegd. U zei dat u van oordeel was dat zonder
aantasting van de grondslagen geen verdere bezuiniging mogelijk was. Als u
nu vindt dat die wel mogelijk is, erkent u impliciet dat de grondslagen van
de systematiek worden aangetast. Ik kan het niet anders zien.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Nee, want toen wij moesten overwegen hoe te handelen gegeven het nieuwe
regeerakkoord beschikten wij over het model van de prestatiebeurs, en dat
model kwam tegemoet aan een aantal wezenlijke bezwaren die mijn fractie nu
juist tegen de voorgaande bezuinigingsrondes had. De bedragen van de basisbeurs,
de aanvullende beurzen en de lening zouden niet verder worden aangetast, wat
in de voorgaande jaren voortdurend is gebeurd. En het strafsysteem dat het
vorige kabinet met de tempobeurs had opgenomen in de wet, zou worden omgezet
in een systeem van beloning. Dat vind ik een voordeel. Dat is ook veel helderder.
Die twee zaken vinden wij van groot belang. Daarnaast is er nog een derde
punt. De prestatie-aanpak geldt uitsluitend voor nieuwe studenten. Daarmee
is een ander belangrijk doel bereikt. In het verleden hebben wij er altijd
kritiek op geuit dat steeds weer, tijdens de studie, het perspectief van mensen
op hun studiefinanciering werd veranderd. Welnu, dat is met dit wetsvoorstel
voorkomen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat heeft alleen met de invoeringssystematiek te maken en niet met het
principe.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Maar het principe van het behoud van verkregen rechten vind ik zeer belangrijk.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het heeft met de uitvoering te maken. Het volgende jaar komt er twee jaar
bij, het daarop volgende jaar drie jaar enz. Dat is een kwestie van uitvoering
maar nu gaat het om de grondslagen. Ik ben van oordeel dat de grondslagen
worden aangetast.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Wellicht is het goed, voorzitter, dat ik mijn vraag nader toelicht. De
heer Bakker sprak zojuist over een beloningssysteem en hij ziet dat als een
aanzienlijke verbetering ten opzichte van het vorige systeem. Naar
mijn opvatting is de enige èchte verandering dat nu de begroting wordt
"beloond". Immers, als wij uitgaan van leningen moet de conclusie zijn, dat
al die leningen buiten de begroting van de heer Ritzen blijven en daarmee
wordt hij wat zijn begroting betreft geholpen. Dat is het énige voordeel.
De heer Bakker dient dan ook niet te komen met een inhoudelijke beloning,
een waardering die het systeem met zich zou brengen. Het is volledig en uitsluitend
toegespitst op de centen.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 En toch kom ik daar wèl mee. Ik denk dat het geven van een beloning
na gebleken prestatie wezenlijk beter is dan het geven van een straf nadat
is gebleken dat er niet is gepresteerd. Overigens ontken ik niet dat aan de
systematiek van de prestatiebeurs ook een optisch effect voor de rijksbegroting
is verbonden. Dat effect heeft het mogelijk gemaakt om in de komende jaren
1 mld. per jaar te bezuinigen zonder dat de basisbeurs, de aanvullende beurs
en de leningen worden aangetast. Die bedragen worden niet ter discussie gesteld
en dat vind ik heel wezenlijk.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Waarom gebruikt u de term "optisch effect"? Is het niet echt? Gaat het
om window-dressing? Is het werkelijkheid of niet? Deze term geeft de indruk
dat nog maar moet worden afgewacht of die opbrengst er ook werkelijk komt.
Als die opbrengst er niet komt, heeft de minister nog niets.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 De term "optisch effect" is misschien wat kort door de bocht, voorzitter.
Waar het om gaat – en de heer Lansink weet dat heel goed – is
dat leningen in enig jaar niet op de rijksbegroting worden geboekt en pas
op het moment dat ze worden omgezet in een gift worden geboekt. Dat moeten
wij erkennen, maar het is ook de belangrijkste reden waarom wij aan de hand
van de prestatiebeurs de hoogte van de basisbeurs en van de aanvullende beurs
onaangetast konden laten. Daarnaast konden wij nagaan of wij op langere termijn,
mede in het licht van de stelselherziening hoger onderwijs, een aantal structurele
effecten konden boeken. U kent het hele programma, waarin heel wat zaken zijn
opgenomen die voor een belangrijk gedeelte niet bij het onderhavige wetsvoorstel
zijn betrokken.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Als het zo zou zijn – uw betoog is daarop gericht – dat het
onderhavige voorstel in feite niets anders inhoudt dan voortzetting van de
oude opzet, waarom moet er dan sprake zijn van een gigantische omwenteling
in de systematiek? Het gaat toch zuiver om een bezuiniging van 1 mld.? Met
andere woorden: dat optische effect is eigenlijk optisch bedrog. De studenten
worden met dezelfde opgave geconfronteerd. Het is slechts de begroting waarvoor
in optische zin een andere constructie wordt aangereikt. Dàt is het
effect van het voorstel van de minister.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Om te beginnen, mijnheer Rabbae, moet ik u zeggen dat wij hier niet aan
bedrog doen. Ik heb al voluit erkend dat er een zekere optiek zit in de budgettaire
effecten van de prestatiebeurs. Dat is juist het belangrijkste element geweest
bij de beantwoording van de vraag of mijn fractie zou kunnen instemmen met
de taakstelling. Daarom ben ik ook met dit verhaal begonnen. Ik had ook direct
met het wetsvoorstel kunnen beginnen, maar ik vind de voorgeschiedenis zeer
belangrijk. Daarmee kan duidelijk worden gemaakt hoe de afweging is verlopen.
De afweging komt eruit voort dat basisbeurzen en aanvullende beurzen gelijk
blijven. Daar verandert na STOEB, dus na de maatregelen van het vorige kabinet,
niets meer aan. Ik houd echter staande dat er een aantal voordelen aan de
prestatiebeurs verbonden zijn, die wij ook moeten incasseren. Daar gaat mijn
inbreng dadelijk over.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Misschien kunt u de minister even vragen of hij uw opvatting over het
optische effect deelt. U kunt dan van hem een antwoord krijgen op de vraag
wat er nu werkelijk aan de gang is.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De minister komt straks aan bod.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik denk dat hiermee de vraag aan de minister gesteld is.
 
 Ik herneem mijn verhaal. Tijdens de besprekingen kwam het model van de
prestatiebeurs op tafel. Daarmee konden een aantal voor mijn fractie wezenlijke
bezwaren worden weggenomen.
 
 De nieuwe aanpak zou uitsluitend voor nieuwe studenten gelden, waarmee
een belangrijk beginsel waarvoor wij ook in het verleden al hebben gepleit,
kon worden gerealiseerd, namelijk van de cohortbenadering. Zittende studenten
zouden niet meer met nieuwe veranderingen geconfronteerd worden.
 
 In de prestatiesystematiek blijven de basisbeurs en de aanvullende beurs
even hoog als voorheen. De komende jaren blijft dat zo. Zij worden alleen
afhankelijk van prestaties. Overigens is dat nu, met de tempobeurs, eigenlijk
ook al zo. In plaats van dat na afloop van een studiejaar een gift wordt omgezet
in een lening, wat een straf is, wordt een aanvankelijke lening achteraf,
bij gebleken prestaties, alsnog omgezet in een gift, een beloning.
 
 Ik houd de critici van de prestatiebeurs deze twee punten voor. De bedragen
blijven zoals zij waren na de maatregelen van het vorige kabinet. Een straf
wordt omgezet in een beloning. Daarom is de prestatiebeurs niet alleen maar
aanvaardbaar, maar zelfs gewenst.
 
 Natuurlijk is dat niet het hele verhaal.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dan hoef ik ook niets meer te zeggen! Maar het is helemaal het verhaal
niet. Wat zullen wij nu hebben? Met een beetje semantiek en wat taalkundige
trucs probeert u van een slecht verhaal iets moois te maken. Nú krijgen
de mensen een beurs plus een lening waar de gemengde financiering ophoudt.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Straks krijgen de mensen ook een beurs, bij voldoende prestaties.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het aantal mensen dat het wat moeilijk heeft is niet gering. Het systeem
is nu sociaal verantwoord. U gaat naar een elitaire toestand toe! De mensen
die een prestatie leveren krijgen iets, maar er zijn allerlei mensen die een
halve prestatie leveren, maar toch zeer waardevol zijn in de samenleving.
Een beweging als de uwe zou op dàt punt moeten ingaan, in plaats van
een beetje te proberen met een mooi verhaal de zaak fraaier voor te stellen
dan zij is. 
 
 Wij erkennen dat er een budgettair probleem is, waaraan iets moet worden
gedaan. Ik voel er niet veel voor om het mooier voor te stellen dan het is.
Dat is geen goede gang van zaken.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik ben net begonnen, maar ik wil toch even ingaan op de woorden van de
heer Lansink. Ik ontken natuurlijk niet dat mensen die hun studie staken toch
nog hun waarde kunnen hebben voor de samenleving. Natuurlijk is dat zo! De
vraag is wel of er in het bestaande stelsel voldoende prikkels zijn opgenomen
voor studenten om voordat zij gaan studeren heel goed te weten wat zij doen.
Zij moeten ook in de overwegingen betrekken, dat behalve de financiering voor
het overgrote deel door de overheid er ook een eigen verantwoordelijkheid
is. Zij kunnen die eigen verantwoordelijkheid voor een deel nemen door een
lening dan wel door op een andere manier in eigen inkomsten te voorzien. Voorts
kan die eigen verantwoordelijkheid ertoe leiden dat de lening wordt omgezet
in een gift, op het moment dat de gevraagde prestaties worden geleverd. Ik
vind dat niet anders dan redelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De vraag over de prikkels is aan de late kant opgenomen. Ik erken dat.
Dat lag overigens niet aan de Kamer, want die heeft er keer op keer om gevraagd.
Het was al vastgelegd in het regeerakkoord dat in 1989 door collega Vermeend
en mijzelf is geschreven. Minister Ritzen kwam er redelijk laat mee. Wij zagen
dat toen in een "no show"-versie. De Kamer heeft uiteindelijk het wetsvoorstel
behandeld en besloten de prikkel wat scherper te maken, 40% tot 50%. Men heeft
niet eens de kans gekregen om dat in werking te laten treden. Toen de zaak
hier behandeld was, waren de studenten er niet eens zo erg tegen, maar nu
wordt er iets heel anders gedaan.
 
 De heer Rabbae heeft terecht gezegd, dat de feitelijke norm 100% is. Er
waren al wel degelijk prikkels ingebouwd. Dat is niet gebeurd in 1986, toen
wij vanuit de systematiek van de kinderbijslag kwamen. In de afgelopen jaren
is het wel gebeurd. Het systeem heeft niet eens de kans gekregen om zich behoorlijk
te bewijzen. Dit wetsvoorstel komt er nu al overheen, puur om budgettaire
redenen. Dat is onverantwoord.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Het gaat om te beginnen niet om een jaarlijkse norm van 100%, maar om
een eindresultaat van 100%. Ik vind dat redelijk, omdat de studie op dat resultaat
gericht moet zijn. Dat is wat wij vragen. Voorts heb ik, eerlijk gezegd, nooit
begrepen waarom u in 1986 in het nieuwe stelsel van studiefinanciering alle
studievoortgangscontrole, die wel in de oude rijksstudietoelage was opgenomen,
geschrapt hebt. Achteraf gezien, hebt u daarin ook gewoon ongelijk gehad.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Laten wij even wel wezen: D66 heeft in die tijd ook nooit voorgesteld
om dat wel te doen. Als wij zo beginnen, moeten wij de hele geschiedenis nagaan,
vanaf de eerste motie die aanvaard is, via de oude onafhankelijkheid met leidend
beginsel en de nota over studiefinanciering die door toenmalig minister Deetman
in 1984 ingediend is en in een UCV, zoals dat heette, besproken is naar het
wetsvoorstel dat hier behandeld is. Daarbij heeft de Kamer om nog meer verfraaiingen
gevraagd dan verantwoord was. Ik denk aan 27 jaar en 30 jaar. Dit was als
het ware impliciet het idee van een voortgangscontrole. Niemand heeft dat
specifiek bepleit, zeker D66 niet. Het verwijt waarom daar niet aan gedacht
is, mag uitgesproken worden, maar niet door de mond van de fractie van D66.
Uw collega's hebben een dergelijk voorstel ook niet gedaan.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Laat ik het verbreden: ik heb nooit begrepen waarom de Kamer dat destijds
gedaan heeft.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Welnu, wij gingen uit van een systeem van kinderbijslag met een algemene,
generieke werking. Ik verwijs naar de toenmalige inbreng van GroenLinks en
haar voorgangers. Daarover zijn stevige debatten gevoerd. Je kunt dit dus
niet los van de geschiedenis zien. Ik heb vaker gezegd dat een nadeel voor
mij is dat ik het verleden met mij meesleep; in dit geval is het echter een
voordeel. Ik kan dan ook zeggen dat verwijten in die richting niet passen.
Het gaat er nu om wat wij de laatste jaren beleefd hebben. Ik noem de kwestie
van de voortgangscontrole. Die speelde in ieder geval verleden jaar. Dat hebt
u ook meegemaakt. U kunt dan ook niet zeggen dat er geen prikkels zijn. Dit
suggereerde u zojuist. Die zijn er wel degelijk; die krijgen alleen niet de
kans om behoorlijk doorgevoerd te worden. Er buitelen namelijk al weer nieuwe
systemen overheen. Dat is mijn verwijt. Daar sta ik niet alleen in; meer collega's
hebben dat ook uitgesproken.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Het interessante en goede aan dit wetsvoorstel is juist dat de nieuwe
normering uitsluitend voor nieuwe studenten geldt. Uw bezwaar dat er nu hals
over kop weer wat anders wordt bedacht, geldt niet voor studenten die met
de oude studievoortgangsnorm geconfronteerd zijn. Die norm wordt voor hen
gehandhaafd totdat zij de studie afgerond hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Misschien kan ik de heer Bakker met mijn vraag naar zijn betoog terugbrengen.
Hij sprak over straf en beloning. Ik heb erover nagedacht. Volgens mij wordt
het verschil heel erg relatief. Kan hij hierover iets meer uitweiden? In zijn
visie levert de beloning voor de regering 1 mld. op.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Daar heb ik het zojuist uitgebreid over gehad. Het gaat erom dat een straf
door het omzetten van een gift in een lening (tempobeurssystematiek) wordt
veranderd in een beloning door het omzetten van een lening in een gift. In
zekere zin gaat het niet om een negatieve sanctie na afloop van het studiejaar,
maar om een positieve sanctie na afloop van de studie. Bovendien bevat die
veel meer flexibiliteit dan de huidige studievoortgangssystematiek.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik verzoek de heer Bakker zijn betoog te vervolgen.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Ik zei al dat dit niet het gehele verhaal was. Dit wetsvoorstel
bevat namelijk nog andere bezuinigingsmaatregelen. Die leveren vooral op termijn
een belangrijk deel van de te bezuinigen bedragen op. Ik noem de maatregelen
inzake de kinderbijslag en de verkorting van het aantal jaren waarin recht
bestaat op basisbeurs en aanvullende beurs van vijf tot vier, van C+1 naar
C. Natuurlijk heeft mijn fractie zich afgevraagd of die verkorting aanvaardbaar
is. Dat heeft zij gedaan in het licht van de volgende twee
punten: de minister heeft in zijn notitie inmiddels de studiefinanciering
op wat langere termijn sowieso ter discussie gesteld en er wordt nog breed
gediscussieerd over de stelselherziening van het hoger onderwijs, zodat conclusies
daarover pas in een later stadium getrokken kunnen worden. Daarbij is de gedifferentieerde
cursusduur aan de orde.
 
 Om twee redenen kan mijn fractie per saldo toch akkoord gaan met de verkorting
van C+1 naar C. Allereerst vind ik het in wezen redelijk en duidelijk dat
de overheid de door haar gegeven tegemoetkoming in de kosten van het studeren
beperkt tot de nominale studieduur. Men wordt in de gelegenheid gesteld een
studie te volgen, maar de periode waarin een gift wordt verstrekt voor levensonderhoud
en studiekosten is beperkt tot die nominale duur. Vervolgens wordt met de
prestatiebeurs mensen twee jaar de tijd geboden om een prestatie die om welke
reden dan ook niet in vier jaar te halen was, alsnog binnen zes jaar te bereiken.
Dan wordt alsnog de gift over de eerste vier jaar verstrekt en de inmiddels
opgelopen rente kwijtgescholden. Wel wordt dan van de mensen gevraagd om in
de tijd na de nominale studieduur zelf in hun levensonderhoud en studiekosten
te voorzien. Wel bestaat voor hen de mogelijkheid om het gehele bedrag bij
de rijksoverheid te lenen. Aan de terugbetaling is een maximumperiode van
15 jaar verbonden met betaling naar draagkracht en kwijtschelding van een
eventuele restschuld. Daarmee wordt ook aan het sociale risico tegemoet gekomen.
Wat er dan in feite met dit wetsvoorstel gebeurt, is dat een deel van de verantwoordelijkheid
wordt verlegd van de staat naar het individu, en wel voor de periode ná
de nominale studieduur.
 
 De tweede reden dat mijn fractie per saldo akkoord kan gaan met de verkorting
van C+1 naar C, heeft betrekking op de studeerbaarheid. Een wezenlijke veronderstelling
bij C+1 en C is immers dat de nominale studieduur – in het algemeen
vier jaar en voor de technische studies vijf jaar – te verwezenlijken
is omdat de studie voldoende studeerbaar is. Op dat punt staan wij aan het
begin van een proces waarvan wij de exacte resultaten en vooral de termijn
waarop die worden gerealiseerd, nog moeten afwachten. Er speelt wat dit betreft
ook een kip-en-ei-discussie, een discussie over oorzakelijkheid. Aan de ene
kant vragen wij van de instellingen – overigens pas enkele jaren na
het verschijnen van het rapport van de commissie-Van Wijnen – om hiermee
haast te maken. Wij hebben daar op voorhand een negatieve sanctie bij, namelijk
het niet verhogen van het collegegeld. Daar hebben wij het vandaag niet over,
omdat het een ander wetsvoorstel is. Het is wel wezenlijk in deze discussie.
Wij kunnen op dit moment vaststellen dat in nogal wat universiteitssteden,
maar niet noodzakelijk ook in de VSNU, hard gewerkt wordt aan verbetering
van de studeerbaarheid. Aan de andere kant lijkt het verstandig, naast de
prikkel voor de instellingen ook bij de studenten een voldoende belang neer
te leggen om te komen tot studeerbare opleidingen. Studenten moeten op dat
punt van hun instellingen ook prestaties verwachten, zodat ook van die kant
de druk op studeerbare opleidingen – voldoende colleges, begeleiding,
voldoende onderwijsintensiviteit en ga zo maar door – maximaal is. Ik
vind dat wij dat best kunnen verwachten van de studenten. Zowel bestuurlijk
als in hun rol als consument mogen wij uitgaan van mondige en gemotiveerde
studenten. Dat neemt echter niet weg dat de fractie van D66 ook een eigen
verantwoordelijkheid voelt voor een voldoende en snelle bevordering van de
studeerbaarheid. Ik liet al blijken dat uit een aantal universiteitssteden
momenteel goede signalen komen. Toch komen er ook verontrustende signalen
uit de werkgroep studeerbaarheid, waarin op nog lang niet alle punten zaken
gedaan konden worden. Weliswaar is het nog geen 1 juli, maar ik vind toch
dat de Kamer nu enkele punten aan de orde moet stellen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De heer Bakker zegt: veel instellingen zijn serieus bezig
met de studeerbaarheid van de programma's en wij wachten maar af wanneer dat
traject beëindigd wordt. Intussen worden de studenten wel op vier jaar
gezet. Vindt de heer Bakker het niet wat raar dat de studenten al op vier
jaar worden gezet, maar dat de studeerbaarheid, als duidelijk controleerbaar
en beheersbaar instrument, nog lang niet geregeld is? De heer Bakker heeft
het over de consument. Als een winkel hem voor een bepaalde som geld een produkt
levert, wil hij dan meer betalen in ruil voor de toezegging dat de winkelier
over een poosje misschien een beter artikel heeft? Zou hij dat accepteren?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 De heer Rabbae zegt dat ik zonder meer afwacht wat er gebeurt met de studeerbaarheid.
Dat ben ik juist niet van plan. De heer Rabbae is wat ongeduldig. Ik zei dat
de Kamer een aantal punten aan de orde moet stellen. Daarom heb ik ook een
amendement ingediend. Ik vind interrupties buitengewoon interessant en ik
vind het ook buitengewoon interessant om met de heer Rabbae en de heer Lansink
te discussiëren, maar zij lopen wel voortdurend twee regels vooruit op
mijn voorbereide tekst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Dat moeten wij zeker niet doen. Het lijkt mij het beste dat u uw betoog
vervolgt.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik maak echter een interruptie op een zinsnede die al vijf minuten geleden
is uitgesproken. Is dat toegestaan?
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Misschien wordt het probleem nog opgelost in het komende deel van de tekst.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het gaat over de C-, C+2- en C+3-formule. De heer Bakker heeft uiteengezet
waarom hij bij nader inzien toch instemt met het voorstel van het kabinet
om de formule van de cursusduur sec te handhaven voor de omzetting. Ik meen
mij te herinneren dat enkele weken geleden, toen de pers zich op een mooie
manier meester had gemaakt van de inbreng van sommige fracties, ook D66 van
oordeel was dat het zevende jaar wel degelijk toegevoegd moest worden. Wellicht
heb ik het verkeerd gezien. Dan moet ik het nog eens goed nalezen. Ik herinner
mij dat er toen zelfs sprake van was dat de minister een nota van wijziging
zou sturen, linksom of rechtsom. Dat is toen een heel verhaal geweest. Ik
zie dat er nu een amendement ligt van de heer Van der Ploeg, dat mede is ondertekend
door de heer Bakker. Alleen bij uitzondering, op aanvraag en bij twaalf maanden
onderbreking is er een uitwijkmogelijkheid. Alsof je het van
tevoren kunt aanvragen als je ziek wordt! Ik moet vaststellen dat de heer
Bakker nu afziet van het zevende jaar.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! De heer Lansink loopt niet twee regels, maar twee pagina's
voor op mijn betoog. Het is een gecompliceerd verhaal en er zijn een heleboel
afwegingen te maken. Die leg ik graag voor. De heer Lansink loopt echter voortdurend
vooruit op wat ik wil zeggen.
 
 Voorzitter! Ik was gebleven bij de werkgroep studeerbaarheid en bij de
studeerbaarheid als zodanig. Het is weliswaar nog geen 1 juli, maar ik vind
dat de Kamer nu enkele punten aan de orde moet stellen. In de eerste plaats
meen ik dat de inspectie voor het hoger onderwijs een expliciete en uitdrukkelijke
rol moet toekomen in het proces van toetsing van studeerbaarheid en kwaliteit.
De inspectie is, als ik het mij goed herinner, ooit naar aanleiding van een
wens van de Kamer opgericht. Uiteraard heb ik de gang van zaken niet meegemaakt.
De heer Lansink heeft de geschiedenis wel meegemaakt. Toch ben ik een eind
met hem opgelopen in andere functies. Die inspectie kan niet altijd even gemakkelijk
de rol vervullen die zij, volgens mij, behoort te vervullen. Het gaat namelijk
om de publieke controle op de kwaliteit van besteding van publieke middelen.
Het is mij bekend dat de inspectie zelf een aantal voorstellen in de werkgroep
studeerbaarheid heeft ingebracht die, als ik het vriendelijk uitdruk, nog
niet van alle kanten warm zijn onthaald. Ik vraag de minister of hij wil bevorderen
dat die voorstellen een belangrijke rol gaan spelen in het eindrapport van
de werkgroep, dat op 1 juli moet worden uitgebracht. Het tweede punt ten aanzien
van de studeerbaarheid betreft de consumenteninformatie, de informatieve etikettering
van studierichtingen. Wie nu achter de rendementen van studierichtingen per
vak, per opleiding of per studie-onderdeel, achter de collegedichtheid per
vak, achter de slagingspercentages propaedeuse en doctoraal, achter de kans
op de arbeidsmarkt van de afgestudeerden of achter de score van hoogleraren
in de Science Citation Index wil komen, kan die cijfers nu nergens eenvoudig
inzien en moet minstens een halfjaar veldstudie doen en dan omzwaaien van
studierichting. In sommige landen is het volstrekt gebruikelijk dat zo'n overzicht
er wel is. In ons land steken universiteiten en hogescholen zo'n ƒ
300 tot ƒ 350 per jaar per student in werving: kom in Maastricht, kom
in Rotterdam studeren! Natuurlijk weet ik dat wij al een Keuzegids hoger onderwijs
hebben, maar die is om tal van redenen nog geen succes geworden wat betreft
verspreiding en inhoud, juist ook omdat een aantal van die objectieve gegevens
ontbrak omdat men deze niet wil verschaffen aan de auteurs van de keuzegids.
Ik zou dus willen dat de minister op korte termijn het initiatief neemt om
onder zijn auspiciën tot zo'n "hoger onderwijs-almanak" te komen, zodat
die uiterlijk in 1996, dus voor het volgende studiejaar, kan verschijnen.
Het gaat om betrekkelijk eenvoudige gegevens die in beginsel beschikbaar zouden
moeten zijn. Ik vraag de minister om al datgene te doen wat nodig is om dat
objectieve cijfermateriaal, waarover de instellingen in beginsel beschikken,
boven tafel te krijgen. Ik overweeg sterk om over beide punten, dus inspectie
en almanak, in tweede termijn een motie in te dienen, al was het maar om,
wellicht ten overvloede, te markeren dat deze Kamer de studeerbaarheid tot
allerhoogste prioriteit wil maken.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik wil kort ingaan op de studeerbaarheid in relatie tot het
wetsvoorstel, een belangrijk punt. Wanneer niet wordt voldaan aan deze verzoeken
en wanneer in juli onvoldoende duidelijk is dat het lukt, is de heer Bakker
dan bereid om een motie te steunen waarin wordt aangegeven dat het wetsvoorstel
afhankelijk wordt gemaakt van de uitkomsten van dat beraad? Een dergelijke
motie is aangekondigd door de RPF. Dat lijkt mij van belang, als je zulk een
belangrijke beschouwing houdt over dit thema en als je zo ontevreden bent
over de mogelijkheden om te kunnen beoordelen. De conclusie moet dan toch
zijn dat wij niet met dit wetsvoorstel in zee kunnen gaan zolang er nog geen
helderheid is?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Het antwoord is "neen" waar het gaat om het complete wetsvoorstel.
Het antwoord is "ja" waar het gaat om de verhoging van de propaedeusenorm
in een later stadium.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Als het antwoord "neen" is waar het gaat om het wetsvoorstel, zijn het
als het ware woorden van afleiding in plaats van woorden die een concrete
bijdrage leveren.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Maar natuurlijk hebben wij een groot belang en een grote verantwoordelijkheid
bij het bevorderen van de studeerbaarheid. Maar als de heer Lansink mij vraagt
of ik dan de conclusie trek dat het wetsvoorstel dan maar moet worden aangehouden,
zeg ik: neen. Het begint volgend jaar voor nieuwe studenten. Zij zullen worden
geconfronteerd met de norm van 50%, zoals nu ook de bedoeling is voor de "tempostudenten".
Dat is niets nieuws. In een later stadium wordt dat verscherpt. Op dat moment
is een andere vraag aan de orde. Het antwoord daarop is in het amendement
op stuk nr. 24 te vinden.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Is er ooit sprake van omkeerbaarheid van het prestatiebeurssysteem voor
het geval de studeerbaarheid of iets anders leidt tot andere conclusies?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik zal die vraag nog beantwoorden.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijn vraag sluit een beetje op die omgekeerde wereld aan. Als de heer
Bakker over een sloot moet springen, neemt hij dan zijn aanloop vooraf of
nadat hij gesprongen heeft en in de sloot ligt?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat hangt, denk ik, van het slootje af.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Het is een vrij brede sloot.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 In dat geval denk ik dat ik een stukje omloop.
 
 Voorzitter! Ik heb al uiteengezet waarom mijn fractie het redelijk vindt
om ook studenten een belang te geven bij verbetering van de studeerbaarheid,
namelijk om zodoende de druk op de instellingen te maximaliseren om op dit
punt haast te maken. Bij die vergroting van de druk hebben wij onze eigen
verantwoordelijkheid. Die dienen wij eventueel ook te nemen, zoals ik net
aangaf. Ik wil op die redenering één uitzondering
maken, namelijk ten aanzien van de propaedeusestudent die volgens het wetsvoorstel
in 1997 met een norm van 70% wordt geconfronteerd. Als alles in orde zou zijn,
vind ik die norm op zichzelf wel verdedigbaar, maar alleen indien vooraf aan
de voorwaarde van voldoende studeerbaarheid is voldaan. Die propaedeusestudent
kan nu in ieder geval nog niet als mondige consument optreden, terwijl het
antwoord op de vraag of hij tegen die tijd met zijn voeten kan stemmen en
eventueel voor een andere opleiding kan kiezen, gelet op alles wat over zo'n
opleiding bekend is, afhankelijk is van onder meer de reactie op het verzoek
dat ik zojuist heb gedaan. Om die reden heb ik het amendement op stuk nr.
24 ingediend, waarin het ingaan van de 70%-norm voor propaedeusestudenten
in 1997 afhankelijk wordt gesteld van een toets vooraf door minister en Kamer
op het punt van de studeerbaarheid. In aansluiting hierop sluit ik mij graag
aan bij het amendement dat regelt dat voor tempobeursstudenten, die nu dus
al studeren, de verhoging naar 70% niet wordt doorgevoerd. Gelet op de cohortbenadering,
inhoudende geen nieuwe regels voor zittende studenten, vind ik die verhoging
eigenlijk niet behoorlijk.
 
 Tijdens de schriftelijke voorbereiding is uitvoerig gediscussieerd over
de termijn van zes jaar. D66 is van mening dat die termijn als uitgangspunt
goed is en dat een eventuele generieke verlenging naar zeven jaar, zoals wel
bepleit wordt, bepaald een verkeerd signaal zou zijn. Maar dan is het wel
nodig om de zes jaar in een aantal gevallen te kunnen verlengen door de klok
stop te zetten, zoals dat is gaan heten. Men zal niet verbaasd zijn dat ik
in dat licht het amendement van de heer Van der Ploeg op dit punt mede heb
ondertekend.
 
 Een volgend punt betreft de kinderbijslag. Op zichzelf kan mijn fractie
zich verenigen met het beëindigen van het overgangsrecht in de kinderbijslag
uit 1986, al leidt dit ertoe dat wij een overgangsregeling op overgangsrecht
moeten creëren. Maar ik vind wel dat wij dan het doel van elke overgangsregeling,
namelijk om mensen die gerechtvaardigde verwachtingen hadden zoveel mogelijk
te ontzien, in dit geval ook waar moeten maken. Mede gelet op de schriftelijke
voorbereiding, zou mijn fractie het liefst hebben gezien dat de aanpassing
die in de nota van wijziging een beetje onverhoeds is aangebracht, namelijk
de vermindering van kinderbijslag van twee- of drievoudig naar enkelvoudig,
voor die gevallen ongedaan zou worden gemaakt. Maar de budgettaire gevolgen
daarvan maken dat niet haalbaar, zo moet ik in alle eerlijkheid constateren.
In ieder geval vind ik dat de groep studenten en hun ouders die voor het komende
studiejaar plannen heeft gemaakt om hetzij een jaar naar het buitenland te
gaan, hetzij een studie te doen aan een niet erkende onderwijsinstelling alsnog
recht zou moeten krijgen op kinderbijslag gedurende dat komende studiejaar.
Ook ten opzichte van de betrokken instellingen, die in eerste instantie pas
in 2013 met deze maatregel te maken zouden krijgen, vind ik het redelijk dat
in ieder geval een jaar de tijd wordt gegeven om zich daarop in te stellen.
Bovendien vind ik dat wij nog eens goed moeten kijken naar andere vormen van
tegemoetkoming, zoals een fiscale vorm. Mevrouw De Vries is daar al uitvoerig
op ingegaan; ik sluit mij daarbij graag aan.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Voorzitter! De heer Bakker spreekt van de mogelijkheid om instellingen
een jaar de tijd te geven zich in te stellen op de nieuwe situatie. Hoe zou
dat moeten in de situatie waarin het gaat om instellingen die een groot bestand
hebben van leerlingen en studenten voor wie de kinderbijslag praktisch de
enige inkomstenbron is? Die inkomstenbron gaat nu vervallen. Betekent dit
niet dat daarmee ook de klandizie voor dat soort instellingen grotendeels
komt te vervallen?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik zie dat probleem en ik erken dat probleem ook, al behoort er in het
huidige onderwijsstelsel erkenning te zijn voordat er recht op studiefinanciering
is. Dat is de weg waarlangs studenten hun studie kunnen financieren. Dat neemt
echter niet weg dat ik het probleem serieus neem. Met mevrouw De Vries, die
op dit punt een amendement in zal dienen, zeg ik dat ik het redelijk vind
om in ieder geval het komende jaar respijt te geven en om in de tussentijd
te gaan kijken of er in de nabije toekomst andere vormen van tegemoetkoming
mogelijk zijn, zodat aan dat probleem tegemoetgekomen wordt.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Andere vormen van tegemoetkoming, welke zijn dat? Studiefinanciering niet,
want anders zou dat in deze wet zijn meegenomen. Wat dan wel? Het gaat toch
om vrij substantiële bedragen. Als de heer Bakker de bezuinigingstaakstelling
boven water wil houden, heeft hij weinig ruimte.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat is dan ook precies de afweging waar wij voor staan. Je zou kunnen
denken aan studiefinanciering, maar ik denk vooralsnog aan een fiscale regeling.
Ik kan nu echter niet vertellen hoe die er precies uit zou moeten zien.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Zou het dan niet verstandig zijn om, als de heer Bakker een idee heeft,
dat zo concreet mogelijk in een kameruitspraak op te nemen? Anders wordt nu
een maatregel genomen waarbij de rechten binnen een jaar gaan vervallen, terwijl
men maar moet afwachten of er iets voor in de plaats komt.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat zou ook best zo kunnen gaan. Het debat is nog maar net begonnen.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 De heer Bakker sprak over de niet erkende opleidingen. Is het niet verstandig
om op zijn minst een onderscheiding aan te brengen tussen wel erkende en niet
erkende opleidingen? Dan is er uiteraard ook nog een verschil tussen wel en
niet gesubsidieerde instellingen. Dat onderscheid tussen wel en niet erkend
zijn, heeft de heer Bakker niet aangebracht.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voor de loop van het debat zou ik die vraag aan de minister willen voorleggen.
Ik vind het namelijk een goede vraag.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het valt mij op dat bij elk thema waar veel spanning in zit de heer Bakker
en wellicht ook andere partijen in de Kamer, proberen via een kleine, bijna
kosmetische ingreep, met een enkel argument de scherpte eraf te halen. Hij
stelt op dit punt een overgangsregeling van een jaar voor. Er zijn echter
ook principiële argumenten in het geding. Kan hij daar ook eens op ingaan?
De heren Schutte en Rabbae en ik hebben argumenten genoemd op het punt van
de overgangsregeling. Dat is toch een veel te zwaar punt om het even recht
te breien met een overgangsregeling van één jaar. Dit nog even
afgezien van het feit dat als de heer Bakker een opvatting heeft op dit punt,
het verstandig zou zijn als hij die op tijd in een amendement neerlegt, zodat
de Kamer daarover kan oordelen.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Het debat is nog maar net begonnen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Er loopt echter al een tijdje een schriftelijk debat. Dit debat is inderdaad
nog maar net begonnen, maar ik krijg de indruk dat het heel snel afgerond
moet worden, terwijl hier fundamentele punten in het geding zijn. Ik vind
dat deze zaak zich niet leent voor een beetje kosmetiek. Er moet principieel
naar worden gekeken.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Het woord "kosmetiek" vind ik niet juist. De veranderingen die wij in
het wetsvoorstel aanbrengen door middel van amendering en de zaken die bij
motie, wellicht morgen, zullen worden ingediend, zijn wezenlijke zaken. Het
zijn wellicht niet de zaken die de heer Lansink zou willen zien, maar daarmee
is het nog geen kosmetiek.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Een motie in dit debat acht ik kosmetiek, omdat het gaat om de artikelen
die in de wet komen.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Maar ik praat niet alleen over moties.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Als de heer Bakker hier pleit voor een overgangsregeling voor één
jaar, is dat mooi voor die groep mensen, maar niet voor de studenten die over
drie jaar bij die instellingen gaan studeren. Bovendien zijn er nog allerlei
andere zaken in het geding, zoals principiële argumenten die destijds
hebben geleid tot de keuze voor een langdurige overgangsregeling. Dat heeft
te maken met de komaf van de gelden en met allerlei andere zaken. Daar gaat
de heer Bakker nu aan voorbij. Ik vraag hem dan ook of hij daar ook eens een
beschouwing over wil geven, opdat de mensen weten wat voor vlees ze in de
kuip hebben als ze hem horen praten.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ook daarvoor geldt dat je moet constateren dat de Kamer in haar kennelijke
wijsheid, destijds heeft besloten om een overgangsregeling van 27 jaar in
het leven te roepen. Ik ken er vele die zelfs in de afgelopen negen jaar zijn
gesneuveld. Dat betreft overgangsregelingen die voor altijd waren bedoeld,
maar die zijn afgebouwd. Dat is ook enigszins het lot van een overgangsregeling.
Er wordt voor een ander stelsel gekozen, waarbij dat de voorliggende voorziening
is. In wezen is hier de wat onzinnige bepaling in de wet opgenomen dat alleen
kinderen die in 1986 nog niet geboren waren, geen recht meer hebben op kinderbijslag.
Ik kan er zo nog wel een paar noemen. Ik ben niet voor een korte-termijnpolitiek,
maar 27 jaar is voor een overgangsregeling toch wel wat te lang. Alles afwegende
en gelet op de budgettaire problematiek, vind ik dat in alle redelijkheid
geconstateerd kan worden dat er enige bezuiniging kan worden aangebracht.
Wij willen voorkomen dat studenten die om welke reden dan ook niet of niet
meer in aanmerking komen voor studiefinanciering die vluchtweg toch gebruiken.
De overgang is een probleem, want men heeft voor het komende studiejaar vaak
al planningen en afspraken gemaakt en soms ook al geld overgemaakt aan de
instellingen. Wij moeten daaraan tegemoetkomen. Een volgend punt is –
mevrouw De Vries is daar uitvoeriger op ingegaan – dat bekeken moet
worden of de instellingen die pas in het jaar 2013 met deze zaak geconfronteerd
zouden worden, op een andere wijze tegemoet kunnen worden gekomen. Er zijn
daarvoor meerdere mogelijkheden denkbaar. Ik heb er al enkele genoemd.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De heer Bakker is een inventief persoon. Het voordeel van
inventieve mensen is dat zij altijd oplossingen kunnen vinden. Het nadeel
ervan is dat zij zichzelf tegenkomen als er halfprodukten tot stand worden
gebracht. Wij krijgen, als wetgevend orgaan, soms de kritiek, bijvoorbeeld
van rechters, dat wij – ik zeg het in mijn eigen woorden – "rotzooi"
maken van wetgeving. De heer Bakker kiest als uitweg voor een overgangsregeling.
Waarom kiest hij niet voor duidelijkheid? Hij kan zeggen dat dit niet doorgaat
totdat de minister over een jaar de Kamer een aanvaardbare compensatie voorlegt
voor deze problemen. De zaak wordt dan omgedraaid. De wetgeving blijft dan
duidelijk en de mensen in het land weten waar zij aan toe zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Ik ken de gedachtengang dat eerst alles op een rij moet worden
gezet en uitvoerig worden afgewogen voordat een beslissing
kan worden genomen. Wij moeten inderdaad zorgvuldig omgaan met wetgeving.
In de amendering is dan ook aangegeven dat het wetsvoorstel ons op een aantal
punten nog niet geheel aanstaat. Ten aanzien van bepaalde punten moet meer
zorgvuldigheid worden betracht. Ik noem bijvoorbeeld de gewekte verwachtingen
ten aanzien van de kinderbijslag, die waargemaakt moeten worden. Zittende
studenten mogen niet met een hogere norm geconfronteerd worden. Het uitgangspunt
van zes jaar is goed, maar de gelegenheid moet worden geboden om de klok stil
te zetten. Dat zijn punten van zorgvuldigheid. Een andere gedachtengang –
die wordt ook nogal eens geuit – betreft de besluitvaardigheid van kabinet
en parlement. Er is een deugdelijk, verdedigbaar wetsvoorstel ten behoeve
van de nieuwe generatie. Niets ouds wordt ongedaan gemaakt. Ik kan dat voorstel
dan ook met alle recht en reden verdedigen. Er wordt een redelijk stelsel
voorgehouden. Men kan het er niet mee eens zijn, maar dat is iets anders.
Ik vind niet dat er eerst nog drie jaar over gedacht moet worden voordat er
iets gedaan kan worden. Ik bestrijd dat.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Het argument van besluitvaardigheid geldt voor projecten zoals
de Betuwelijn. Ik ken echter weinig mensen die demonstreren voor de zo spoedig
mogelijke totstandkoming van deze regeling. De Kamer moet wetgeving zorgvuldig
tot stand brengen. De heer Bakker probeert een evenwicht te vinden tussen
enerzijds de financiën en anderzijds de duidelijkheid voor de betrokkenen.
De uitweg van de heer Bakker is echter niet duidelijk en zal nog meer problemen
opleveren. Waarom zegt hij niet dat het nog niet doorgaat en geeft hij de
minister niet een jaar om een beter alternatief te ontwikkelen? Dat is voor
een ieder helder.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Mits een aantal verbeteringen wordt aangebracht, vinden wij
het verantwoord om de wet nu in te voeren. De heer Rabbae maakt deze afweging
kennelijk anders, maar dat neem ik hem ook niet kwalijk. Ik vind het echter
belangrijk hier te benadrukken dat ik van opvatting ben dat deze wetgeving,
hoewel die snel gerealiseerd moest worden, uiteindelijk en ook na dit debat
een zorgvuldige wetgeving zal zijn.
 
 Voorzitter! Ik kom nog even terug op de kinderbijslag. Interpreteer ik
goed dat studenten in het voortgezet onderwijs van 18 jaar of ouder in het
komende jaar nog recht houden op studiefinanciering, in afwachting van de
effectieve invoering in september 1996 van de Wet tegemoetkoming studiekosten?
Voorts kwam vandaag de volgende vraag bij ons op. Als ik het goed heb, hebben
mensen die hun HAVO- of VWO-diploma hebben gehaald en een aantal maanden later
met hun studie beginnen, voor die tussenperiode recht op kinderbijslag. Blijft
dat zo, of wordt ook voor hen de kinderbijslag afgeschaft?
 
 Voorzitter! Mijn fractie steunt het initiatief om de 16- en 17-jarigen
in het hoger onderwijs op te nemen in de Wet op de studiefinanciering. Het
is bekend dat wij deze wens al langer hadden en dat wij deze opneming vele
malen hebben bepleit, voor het laatst bij de behandeling van het wetsvoorstel
STOEB. Mijn fractie is er dan ook buitengewoon tevreden over dat dit nu zal
worden geregeld en wel met ingang van het komende studiejaar.
 
 Mijn volgende opmerking betreft de uitvoering. Kan de minister ons de
maximale verzekering geven – anderen hebben daar ook om gevraagd –
dat invoering met ingang van het komende studiejaar ook uit uitvoeringstechnisch
oogpunt volstrekt verantwoord is? Anderen, waaronder de heer Lansink, hebben
al verwezen naar 1986. Hij zal het zich als de beste herinneren: de toestanden
rond de invoering van de studiefinanciering die er toen waren, moeten wij
nu niet hebben. Bovendien is er nu geen vacature van kamervoorzitter. Ik vind
dat wij absoluut zeker moeten weten dat er ook uitvoeringstechnisch een verantwoord
wetsvoorstel ligt. Ik vraag de minister dan ook om die toezegging en verzoek
hem, hier nader op in te gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Die opmerking over een vacature van kamervoorzitter slaat natuurlijk nergens
op. Eind 1987 heeft er een debat plaatsgevonden waarbij een motie van afkeuring
is ingediend tegen de toenmalige minister. Die motie heeft het niet gehaald.
En dat was het einde van het verhaal. Verder heb ik voldoende duidelijk gemaakt
dat de organisatorische aanpassingen van de informatiseringsbank succesvol
zijn geweest en dat er geen klachten meer waren. Als aardigheidje kan zo'n
opmerking nog wel, maar feitelijk niet.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 De heer Lansink kijkt er zo boos bij.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ja, ik vind namelijk dat zo'n opmerking nergens op slaat.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Het mag duidelijk zijn dat het ging om een ironische opmerking. Ik zie
de heer Lansink nu lachen en daar verheug ik mij dan maar over.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik zou nog meer lachen als de heer Bakker in tweede termijn ook eens op
de meer serieuze zaken zou ingaan die te maken hebben met een zorgvuldige
en constructieve wetgeving. Dat is immers van geweldig groot belang, want
anders zijn wij bezig met het afbreken van een stelsel dat in negen jaar toch
bewezen heeft, veel mensen en de gehele samenleving te dienen. Afbraak is
nergens goed voor.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik zeg nogmaals dat de omkering van de temposystematiek naar de prestatiesystematiek
verantwoord is, dat dit zelfs wenselijk is en voorts dat wij daarmee het stelsel
niet onderuithalen.
 
 Voorzitter! De minister heeft in een aparte notitie een aantal vragen
gesteld over de studiefinanciering in de wat verdere toekomst, in het bijzonder
vanaf 1998. In de nota naar aanleiding van het verslag stelt hij dat ook dan
de prestatiebeurssystematiek zal blijven gelden. Zo heeft hij het over een
belangrijke stap in het proces en over voorwaarden voor de verdere discussie
die zijn vervuld. Die prestatiebeurssystematiek is alleen maar zinnig wanneer
er ook beurzen blijven bestaan. Anders hoef je immers niets om te zetten en
heb je die systematiek niet nodig. Daarbij gaat het zowel om basisbeurzen
als om aanvullende beurzen. Op grond daarvan moet ik constateren dat de minister
ook in de toekomst aan een gemengd stelsel wil vasthouden en dat een volledig
leenstelsel daarmee uit beeld raakt. 
 
 Ik heb daar overigens niet zoveel moeite mee. Ik vind dat het gemengde
stelsel een aantal uitgangspunten op een redelijk evenwichtige manier met
elkaar verenigt. Ik noem de zelfstandigheid van de studenten, de verantwoordelijkheid
en de inkomensafhankelijkheid van de ouders en de eigen verantwoordelijkheid
van de studenten. Ik zie zo gauw geen ander stelsel waarin dat ook gebeurt.
In ieder geval met het oog op de toegankelijkheid meen ik dat de inkomensafhankelijkheid
van de studiefinanciering ook in de verdere toekomst wenselijk zal blijven.
Overigens is dan wel de vraag aan de minister: hoe vrij respectievelijk hoe
gebonden is in dat licht de discussie die wij daarover in het komende jaar
willen gaan voeren?
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! In het Algemeen Dagblad van afgelopen vrijdag wordt gerapporteerd
dat D66 als fractie de grootst mogelijke problemen heeft met de prestatiebeurs.
De heer Bakker zegt in dat artikel: het onderwijs moet de komende jaren verbeteren.
Als de opleiding goed is, dan is zelfs 70% geen probleem. De journalist vervolgt
met de zin dat zijn partij wel voor een latere invoering van de prestatiebeurs
is. De heer Bakker zegt daarop: als het nodig is, zelfs pas in 2003.
 
 Voorzitter! Ik hoor daar eigenlijk niets over.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Ik heb afgeleerd om journalisten de schuld te geven van een
verkeerd citaat, maar er is hier ook duidelijk sprake van een misverstand.
Ik heb dat ook meteen laten weten, maar kennelijk nog niet aan de heer Rabbae.
In de richting van de desbetreffende journalist heb ik het volgende gezegd.
Ik vind dat die verhoging van de prestatienorm voor propaedeusestudenten naar
70% die voor 1997 is voorzien, afhankelijk moet zijn van voldoende effectieve
resultaten op het punt van de studeerbaarheid. Dat moet hier beoordeeld worden.
Daartoe heb ik dus ook een amendement ingediend. Als dat oordeel vervolgens
negatief zou zijn, moet er geen verhoging naar 70% plaatsvinden. Die verhoging
kan dan in 1998 of desnoods in 2003 plaatsvinden. Dat heb ik als commentaar
gegeven op het onderzoek dat de journalist aandroeg. Met de tekst wordt een
enigszins verkeerde indruk gewekt. Dat heeft de journalist overigens later
ook erkend. Na alles wat er in de schriftelijke voorbereiding is gezegd, kan
de heer Rabbae zich toch niet voorstellen dat dat oordeel plotseling zo omgeslagen
zou zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik heb dat genoteerd.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Voorzitter! De uitgangspunten van de studiefinanciering zijn vergelijkbaar
met de uitgangspunten van en de redenen voor overheidsinterventie. Ik begin
daar even heel kort mee, want het is altijd goed om dat op je netvlies te
hebben voordat je een wetsvoorstel als dit beoordeelt.
 
 Waarom kun je het niet gewoon helemaal aan de markt overlaten? Het eerste
probleem is dat studenten niet kunnen lenen. Zij kunnen niet bij een bank
aankloppen en zeggen: wij gaan in de toekomst heel veel verdienen, geef ons
een lening. Het eerste probleem is dus dat kapitaalmarkten falen. Dat is ook
een belangrijke reden waarom elk studiefinancieringsstelsel een leencomponent
bevat. Het is een taak van de overheid om in te grijpen. Kapitaalmarkten werken
niet goed en daar moet op ingespeeld worden.
 
 Het tweede probleem is dat van rechtvaardigheid. Wij willen dat mensen
afkomstig uit alle lagen van de maatschappij, hoger onderwijs en ook andere
vormen van onderwijs kunnen volgen. Het is ook om die reden dat elk stelsel
van studiefinanciering componenten heeft als een aanvullende beurs en wellicht
ook kwijtschelding van de terugbetaalplicht na 15 jaar of als er onvoldoende
inkomen is. Dat is belangrijk om de toegankelijkheid te bevorderen.
 
 Een derde reden voor overheidsingrijpen is dat veel studenten risico mijden.
Dat is ook de reden die achter het studiefinancieringsstelsel ligt. Als brede
lagen van de bevolking onderwijs genieten, heeft dat positieve externe effecten
die de maatschappij en de economie ten goede komen. Dat is een reden voor
een invoering van een basisbeurs voor allen, om te compenseren voor onderinvestering
in het onderwijs in het geval men alles aan de markt zou overlaten. Het allereerste
wat ik wil zeggen is dus dat de uitgangspunten van studiefinanciering en de
redenen voor overheidsinterventie pleiten voor een gemengd stelsel met zowel
lenen, aanvullende beurzen als basisbeurzen.
 
 Voordat ik in detail inga op het wetsvoorstel, kom ik nog even terug op
het concept van rechtvaardigheid. Daar zijn twee dimensies aan verbonden.
Ten eerste de statische dimensie. Daarmee bedoelen wij dat ook de onderwijsdeelname
van kinderen uit minder draagkrachtige gezinnen gestimuleerd moet worden.
Die deelname moet net zo hoog zijn als voor kinderen uit veel meer draagkrachtige
gezinnen. De dochter van de fabrieksarbeider moet net zoveel kans op hoger
onderwijs hebben als de zoon van de fabrieksdirecteur. Ten tweede is er de
dynamische dimensie. Hogeropgeleiden uit arme gezinnen behoren in de toekomst
wel tot de rijkere uit hun leeftijdsgroep en daar behoort in elk stelsel rekening
mee gehouden te worden.
 
 Bij zaken die hier besproken worden, over bedrijven, werklozen en arbeidsongeschikten,
wordt steeds vaker gekeken naar strenge rechtvaardigheid. Bij dit onderwerp
betekent dit dat studenten steeds vaker afgerekend worden op prestatie. Dan
moet natuurlijk wel de studeerbaarheid in orde zijn. Daar kom ik later uitgebreid
op terug. Het kan dus niet zo zijn dat het voor studenten mogelijk moet zijn
dat zij veel langer over hun studie doen als voor die studie vier of vijf
jaar staat. De bezuinigingen die voortkomen uit het wetsvoorstel over de prestatiebeurs
komen voornamelijk neer op het hoger onderwijs. Dat heeft vooral te maken
met het terugbrengen van de studiefinancieringsduur, de periode waarvoor men
voor een beurs in aanmerking komt in plaats van voor een lening, van C+1 naar
C. Dat betekent voor de meeste studenten dat men van vijf jaar naar vier jaar
gaat. Daar bovenop kunnen studenten tot maximaal twee jaar bijlenen om een
diploma te behalen. Als zij binnen die twee jaar het diploma behalen, worden
de prestatieleningen omgezet in giften. Er zijn in feite geen grote budgettaire
consequenties voor de overheid als studenten er langer dan C jaar, maar minder
dan zes jaar over doen. Er moet immers rente en aflossing betaald worden.
Dus ook studenten die er langer dan vier jaar, maar minder
dan zes jaar over doen, hebben een financieel belang bij snel afstuderen.
 
 Ik wil mijn discussie over dit wetsvoorstel toespitsen op een aantal punten.
Die punten zijn: toegankelijkheid, de prestatieklok, de propaedeuseproblematiek,
de tempobeursstudenten, de leerbank en de overgangsproblematiek van de AKW.
Het is maar dat u het weet. Zo zal ik mijn inbreng structureren.
 
 Allereerst de toegankelijkheid. Veel studenten en betrokken burgers stellen
dat de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor kinderen uit arme gezinnen
op het spel staat. De CBS-cijfers voor het cohort dat in 1977 instroomde –
ik geef toe dat het oude cijfers zijn, ik zal straks met wat recentere cijfers
komen – suggereren inderdaad dat slechts 6% van de kinderen uit arbeidersgezinnen
doorstroomt naar het hoger onderwijs, terwijl dit cijfer voor kinderen uit
de hogere beroepen op 26% staat. Is dit nu het bewijs dat het met de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs slecht gesteld is? Nee, het echte probleem is de slechte
toegankelijkheid van HAVO en VWO voor kinderen uit arme gezinnen. Zo stroomt
slechts 6% van de kinderen uit arbeidersgezinnen door naar het VWO, terwijl
dit voor 30% van de kinderen uit de hogere beroepen het geval is. Als kinderen
uit minder draagkrachtige gezinnen reeds tot HAVO of VWO zijn doorgedrongen,
stromen zij ongeveer net zo gemakkelijk door naar het hoger onderwijs als
kinderen uit rijke gezinnen. Toegankelijkheid speelt tot nu toe, dankzij het
financieringsstelsel dat wij nu hebben, voornamelijk aan de poort van de scholengemeenschap
en minder aan de poort van de universiteit of hogeschool. Onderwijseconomen
als David Kodde maar ook onze minister Ritzen, vonden met behulp van gegevens
dat een hoog ouderlijk of toekomstig inkomen, een lager opgeofferd inkomen
en een betere geschiktheid of capaciteit van de aspirant-student een gunstige
invloed hebben of hadden op de beslissing van scholieren om te gaan studeren.
Hoe rijker de ouders en hoe meer men na het afstuderen kan gaan verdienen,
hoe groter de kans dat iemand ook daadwerkelijk gaat studeren. Geen wonder
dus dat men in de jaren tachtig, en ook nu nog in onze partij, pleit voor
een belangrijke rol van de aanvullende beurs. Ik ben ook blij met de inbreng
van de heer Bakker op dit punt. Je zou kunnen stellen dat het jammer is dat
men zelden heeft gepleit voor een lagere basisbeurs voor diegenen die later
een hoog inkomen in de wacht konden slepen: de apothekers, de medisch specialisten,
de dokters, de notarissen, noem maar op. Amsterdamse economen – ik denk
aan Oosterbeek in een recente studie van september verleden jaar – vinden
met behulp van recente gegevens uit 1991 dat alleen toekomstig inkomen een
positieve invloed heeft op de beslissing om te gaan studeren. Zij leiden hieruit
af dat de hoogte van de basisbeurs een zeer klein negatief effect heeft op
de beslissing om te gaan studeren.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Het is verboden om van bijval of afkeuring blijk te geven. Ik verzoek
betrokkenen de spandoeken terug te nemen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Deze economen hebben aangetoond, dat het voornamelijk de aanvullende beurs
is die bijdraagt aan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor kinderen
uit minder draagkrachtige gezinnen. De basisbeurs heeft daarop minder effect.
Naarmate er meer leenelementen in de studiefinanciering opgenomen worden neemt
het risico van een verslechterde toegankelijkheid voor kinderen uit gezinnen
met lage inkomens toe. Het speelt minder nu, maar er is grote kans dat het
meer gaat spelen. Het liefst zou de PvdA zien, dat de prestatietoets niet
geldt voor de aanvullende beurs, want kinderen met ouders met lage inkomens
zijn minder geneigd schulden op te bouwen. Zij moeten immers zowel presteren
voor de aanvullende beurs als voor de basisbeurs. Je zou dus kunnen stellen,
dat het principe van de aanvullende beurs zich niet verhoudt met de prestatietoets.
Wij hebben daarover sterk nagedacht. Er gelden twee overwegingen. De eerste
overweging, die ons doet twijfelen is dat de systematiek van de tempobeurs
met haar studievoortgangscontrole een prestatie-element bevat. Het zou onrechtvaardig
zijn, als dat voor de prestatiebeurs niet geldt. Als je de aanvullende beurs
buiten de prestatiesystematiek wilt houden, is het budgettaire beslag ervan
zeer groot, met name in de latere jaren. Het kan tot 200 mln. oplopen. Dat
leidt dan tot de noodzaak van pijnlijke bezuinigingen elders. Ik heb al gezegd,
dat de toegankelijkheid net name speelt bij het lager en voortgezet onderwijs.
In het regeerakkoord is afgesproken, dat met name die categorieën van
onderwijs worden ontzien. Getracht moet worden daar zoveel mogelijk te doen.
Wij vinden het zeer belangrijk dat de regering in het kader van het toekomstige
stelsel van studiefinanciering bevordert, dat de deelname aan het hoger onderwijs
door studenten uit minder draagkrachtige gezinnen niet minder evenredig is
dan door andere studenten. Zo nodig moeten daarvoor instrumenten worden ontwikkeld.
Wij overwegen om in tweede termijn een motie in te dienen, waarin de regering
wordt verzocht aan de Kamer te rapporteren hoe het staat met de toegankelijkheid
voor kinderen uit minder draagkrachtige gezinnen. Mijn fractie is er tevreden
over dat het tot nu toe redelijk meevalt, maar ziet het gevaar dat de toegankelijkheid
in de toekomst misschien op het spel komt te staan. Ik vind dus dat wij nu
al informatie moeten vergaren, opdat wij bij de toekomstige discussie over
de stelselherziening – en die komt al vrij snel – de goede informatie
op tafel hebben en de benodigde instrumenten kunnen ontwikkelen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De heer Van der Ploeg zit al lang in het onderwijs. Hij is
hoogleraar en als econoom kan hij rekenen. Ook zonder aanvullende informatie
weet hij donders goed dat het als het ware een wet is dat het kind van een
arts meer kans heeft om zelf arts te worden dan het kind van een fabrieksarbeider.
Dat heeft hij zelf gezegd. In het Algemeen Dagblad las ik dat hij de verscherping
van de prestatienormen zorgwekkend vond en dat de PvdA maatregelen zou voorstellen
met betrekking tot kinderen uit kansarme milieus. Nu vraagt hij om aanvullend
materiaal. Dat is het bekende patroon: meer commissies en meer nota's. Die
zullen niets toevoegen aan de bestaande, algemeen geldende kennis, namelijk
dat kinderen uit kansarme milieus minder mogelijkheden hebben
dan de rest. Waar blijven de concrete maatregelen van de PvdA om kinderen
uit kansarme gezinnen te steunen?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik weet niet of mijn verhaal wel goed is overgekomen. Als kinderen –
ongeacht hoe rijk hun ouders zijn – eenmaal in het HAVO en VWO terechtkomen,
is de kans dat onder hen de kinderen met arme ouders doorstromen naar het
hoger onderwijs niet veel kleiner, in sommige gevallen zelfs hoger dan de
kans daarop van kinderen met rijke ouders; tot nu toe blijkt dat uit de cijfers.
De toegankelijkheid van het hoger onderwijs speelt dus aan de poorten van
de lagere school en de middelbare school. Daarom is ook in het regeerakkoord
besloten om die categorieën van onderwijs te ontzien. Als er al pijn
moet worden geleden, dan in het hoger onderwijs.
 
 Daarnaast is het voor mijn fractie altijd een zorg dat kinderen uit minder
rijke gezinnen een goede toegang tot het hoger onderwijs hebben. Ik constateer
dat wij daarover niet van jaar op jaar goede cijfers krijgen en ik verzoek
de regering om juist op dat gebied meer informatie te verschaffen. De prestatiebeurs
die wij nu invoeren, brengt misschien bezuinigingen met zich in de komende
jaren, in 1999 en later. Wij gaan ook toe naar een nieuw stelsel van studiefinanciering.
Daarbij moet donders goed worden betrokken, om de woorden van de heer Rabbae
te gebruiken, dat de toegankelijkheid voor kinderen uit die gezinnen niet
verslechtert ten opzichte van de huidige situatie.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Tot nu heb ik het college van de heer Van der Ploeg goed kunnen volgen.
Natuurlijk hebben kinderen uit kansarme milieus problemen over de hele breedte
van het onderwijs, dus niet alleen op de universiteit. Die analyse is juist,
maar het probleem geldt dus ook de universiteit. Het bezwaar van het voorstel
van de minister is dat de kinderen uit kansarme milieus die het hebben gered
en die de deur van de universiteit dan wel de hogeschool hebben bereikt, nu
grote problemen krijgen. De PvdA wil niet dat zij onderweg sneuvelen. Zij
zal toch ook niet willen dat zij in dit stadium nog sneuvelen? Is de heer
Van der Ploeg het met mij eens dat het voorstel dit probleem opwerpt voor
deze groep?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik ben het ermee eens dat er een risico is. Ik ben het er ook mee eens
dat wij deze problematiek continu moeten volgen. Maar uit de cijfers blijkt
dat, als kinderen eenmaal zijn doorgedrongen tot het HAVO of het VWO, de doorstroom
naar het hoger onderwijs tot nu toe relatief goed te noemen is, ook de doorstroom
van kinderen uit armere gezinnen.
 
 Toch maak ik mij zorgen over de toekomstige situatie met bezuinigingen
op de studiefinanciering en eventueel een ander stelsel van studiefinanciering.
Er wordt gesproken over een sociaal leenstelsel. Sommige partijen hebben het
over afschaffing van de basisbeurs; andere over afschaffing van de aanvullende
beurzen. Als dat aan de orde komt, moet ik de discussie goed en met inhoudelijke
argumenten kunnen voeren. Wij moeten de vinger aan de pols houden en met maatregelen
kunnen komen als de situatie echt zou verslechteren. Om dat te kunnen doen
is informatie nodig. Een eerste signaal is de studie over de tempobeurs die
de heer Rabbae heeft genoemd, gesteld dat die klopt. Ik vraag de minister
dan ook om zijn mening daarover. Als de signalen hardnekkig in die richting
wijzen, moeten maatregelen worden genomen. Tot nu toe hebben wij niet voldoende
informatie, naast de studies die ik heb genoemd.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Uit het rapport van het onderwijskundig instituut komen twee punten duidelijk
naar voren. Ten eerste blijkt dat studenten uit kansarme milieus de tempobeurs
kennelijk zien als een belangrijke belemmering. Daarom wordt op de laatste
bladzijde van het rapport de vraag gesteld hoe men hiermee moet omgaan. Ten
tweede blijkt dat kinderen van rijke ouders toch doorgaan, ook als zij niet
voldoende hebben gepresteerd. Met andere woorden: als je de middelen maar
hebt, kun je op een gegeven moment dat diploma wel halen. Zijn deze twee elementen
niet voor u voldoende om tot de conclusie te komen dat deze systematiek voor
alle studenten, maar in het bijzonder voor kansarme studenten, een blok aan
het been wordt?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik deel uw zorg op dit gebied. Het is mogelijk dat er minder kinderen
uit armere gezinnen op universiteiten of hogescholen zijn, maar de vraag is
of dat evenredig minder is vergeleken met het aantal kinderen uit arme gezinnen
dat op HAVO of VWO zit. Mijn stelling is dat het in die zin tot nu toe meevalt.
Dat laat onverlet dat deze nieuwe studie suggereert, naast andere studies
die het omgekeerde suggereren, dat voor kinderen uit arme gezinnen grotere
problemen rijzen. Ik wil die informatie graag goed op tafel krijgen. Als het
werkelijk zo is, zullen aanpassingen moeten worden doorgevoerd. Ik verwijs
in dat verband naar de discussie die het volgend jaar zal plaatsvinden over
het toekomstige stelsel van studiefinanciering.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! De heer Van der Ploeg kondigt voor de tweede termijn een of
twee moties aan die handelen over aanvullende informatie. Echter, de informatie
die nu nodig is om het onderhavige wetsvoorstel te beoordelen, ligt al ter
tafel.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Dat ben ik met u eens, maar ik heb al gezegd dat er tot nu toe onvoldoende
signalen zijn om aan te nemen dat de toegankelijkheid voor kinderen uit arme
gezinnen een probleem zou zijn, voor zover ze al op HAVO of VWO terecht zijn
gekomen. Tegen die achtergrond bepleit ik, de schaarse middelen in te zetten
om de toegankelijkheid van het lager en middelbaar onderwijs te verbeteren.
Mocht blijken dat de problemen toenemen naarmate je meer leenelementen introduceert,
dan moet ervoor worden gezorgd dat bij de discussie over het toekomstige stelsel
mogelijkheden worden betrokken om de toegankelijkheid voor kinderen uit arme
gezinnen te verbeteren. Ik denk daarbij aan de aanvullende beurs, het sociale
leenstelsel enz. Echter, deze zaken hebben geen betrekking op het onderhavige
wetsvoorstel.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Er komt geen wijzigingsvoorstel...
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Dat zou wat vreemd zijn. Ook in het kader van de tempobeurs is er sprake
van studievoortgangscontrole. Die controle is hetzelfde voor kinderen
uit gezinnen met lagere inkomens èn voor kinderen uit rijkere gezinnen.
Waarom zou men die systematiek dan van de ene dag op de andere veranderen?
Bovendien, als u met een amendement in die richting komt, vraag ik u hoe u
de dekking daarvan verzorgt. Die dekkingsproblematiek zou fors zijn en daarom
rijst de vraag of er geen andere manieren zijn. Dadelijk ga ik nog in op de
mogelijkheid van een speciaal fonds voor het stimuleren van talentvolle kinderen
om te gaan studeren. Nogmaals, als u met een amendement in deze sfeer komt,
moet u zich realiseren dat het een hoop geld kost. Het gaat om honderden miljoenen,
zeker cumulatief. Dat geld kan misschien beter worden gebruikt om de toegankelijkheid
van het lager en voortgezet onderwijs te verbeteren. Daarmee wordt mijns inziens
beter gezorgd voor de belangen van de kinderen uit de lagere-inkomensgroepen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb een vraag gesteld naar aanleiding van uw voornemen om in tweede
termijn met moties te komen. De wetgeving waarmee wij nu bezig zijn en de
zaken die daardoor in de wet vast komen te liggen, zijn natuurlijk veel zwaarder
dan een motie waarmee de regering om aanvullende informatie wordt gevraagd.
Mijn stelling is dat er nu al voldoende informatie is om vast te stellen dat
het onderhavige wetsvoorstel naar alle waarschijnlijkheid een belemmering
vormt voor mensen uit "moeilijke groepen". Ik zou u kunnen confronteren met
uitspraken van de heer Wallage, die in het verleden over deze zaken het woord
voerde. Hij sprak over beperkte leningen, mede naar aanleiding van vragen
die destijds door de heer Ernsting werden gesteld, en over andere zaken. U
bent nu met iets heel anders bezig. Nogmaals, er is al voldoende informatie
om te concluderen dat hieraan zeer nadelige kanten zitten. Het verbaast mij
dat u daaraan zo gemakkelijk voorbijgaat.
 
 Overigens dacht ik, gelet op persberichten, dat u in dit debat met een
wijzigingsvoorstel zou komen om de aanvullende financiering – terecht
is dat voor de PvdA een zeer belangrijk punt – buiten de systematiek
te plaatsen. Nu blijkt dat het slechts gaat om vragen die voor het later te
houden debat van belang zijn. Waar zijn wij nu eigenlijk mee bezig?
 
 U vraagt mij voorts, dekking aan te geven voor mijn amendementen. Ik heb
aangegeven hoe ons financiële beeld eruit ziet. Ik ben niet verantwoordelijk
voor die geweldige taakstelling van 1 mld., die overigens in het verkiezingsprogramma
van de PvdA helemaal niet is terug te vinden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 In uw verkiezingsprogramma stond naar ik meen ook een forse taakstelling,
van 700 mln. Dat is een forsere taakstelling dan in de andere verkiezingsprogramma's
stond. Het is een beetje vreemd om dit uit uw mond te horen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Bij u stond er niets en u maakt er 1 mld. van. Wij hebben niet eens de
kans gekregen om een debat te voeren.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Bij u staat 700 mln...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De heer Lansink heeft het woord!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb het helder op een rij gezet. U had in de zaal moeten zitten en
mij moeten interrumperen, maar u bent een paar keer weggelopen. Dat moet u
zelf weten.
 
 Ik heb aangegeven hoe onze taakstelling was. Die was 700 mln. Ik heb ook
aangegeven dat wij volgens onze systematiek 500 mln. zouden kunnen vinden.
Met de 1 mld. heb ik niets te maken. Het gaat er nu om, dat de PvdA nu instemt
met een taakstelling die in haar programma niet terug te vinden is, maar dit
terzijde. Het gaat nu om de vraag of u voldoende informatie hebt om "ja" te
zeggen tegen het wetsvoorstel. U houdt een beschouwing waaruit op z'n minst
kan worden afgeleid, dat u twijfels hebt. U kondigt een motie aan waarmee
wij nu niets opschieten, maar hooguit het volgend jaar. Dat vind ik window-dressing.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Er is overigens niets mis met window-dressing. Blijkbaar komt echter moeilijk
over, dat er tot nu toe zorgen zijn over de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs voor kinderen uit lage inkomensgroepen. Het gaat daarbij om het
instrument. Er kan geld in het hoger onderwijs worden gepompt door bijvoorbeeld
de aanvullende beurs te versterken. Ik zou niets liever willen, maar je kunt
een gulden maar één keer uitgeven. Het kan dan beter zijn om
die gulden uit te geven om de toegankelijkheid van het lager en het middelbaar
onderwijs te verbeteren, zodat meer kinderen uit arme gezinnen doorstromen
naar HAVO en VWO. Alle gegevens tot nu toe suggereren, dat die kinderen als
zij daar eenmaal zitten goed doorstromen naar het hoger onderwijs.
 
 Mocht echter blijken dat, ook met de prestatiebeurs, de toegankelijkheid
voor kinderen uit arme gezinnen daar verslechtert, dan overwegen wij een motie
in te dienen waarin de regering gevraagd wordt, instrumenten te ontwikkelen
waarmee die toegankelijkheid gestimuleerd wordt en niet verslechtert. Ik zie
niet in hoe dat window-dressing genoemd zou kunnen worden. Het lijkt mij volstrekt
terecht, dat de vinger aan de pols gehouden wordt bij een wetsvoorstel waaraan
risico's verbonden zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 De heer Van der Ploeg heeft twijfels, heeft zorg, ziet risico's, wil het
onderzocht hebben en is bereid daaraan als er aanleiding toe is consequenties
te verbinden en te repareren. Zo vat ik zijn woorden even samen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Als in de toekomst blijkt dat met de prestatiebeurs de toegankelijkheid
voor kinderen uit arme gezinnen bedreigd wordt, moeten naar mijn mening nieuwe
instrumenten ontwikkeld worden. Ik stel met nadruk vast, dat ik veel banger
ben dat in toekomstige discussies over het nieuwe stelsel van studiefinanciering,
die het volgend jaar al beginnen, vooropgesteld wordt dat de brede toegankelijkheid
niet hoog in het vaandel wordt gehouden. In een situatie van financiële
krapte wordt deze zorg voor ons sterker.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Veronderstel dat er aanleiding is om te repareren. Van de heer Van der
Ploeg neem ik op zijn woord aan, dat hij dat met zijn fractie zal waarmaken.
Dat zou dan bij wijze van spreken met terugwerkende kracht moeten doen neerslaan
op de doelgroep, die dan nog in het systeem zit. Er zullen er dan ook zijn
die niet meer in het systeem zitten of niet tot het systeem
zijn toegetreden, vanuit het voor hen negatieve perspectief van een hoge leenschuld.
De heer Van der Ploeg kan daar dan niet meer bij komen. Het zou aanleiding
moeten zijn om nu wat gereserveerder te zijn en voorstellen te ontwikkelen
waarmee nu al wordt voorzien in een elimineren van mogelijke fricties.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 U hoort mij niet spreken over terugwerkende kracht. Daarmee zal ik moeten
wachten totdat ik informatie boven tafel heb. Ik heb gezegd dat ik zorgen
heb over de toegankelijkheid in een situatie die tot financiële krapte
leidt. Een van de voordelen van vele wijzigingen in het stelsel van studiefinanciering
voor het hoger onderwijs is, dat je data verkrijgt. Misschien is dat een van
de weinige voordelen. Laten wij in ieder geval leren van onze ervaringen met
de tempobeurs en de prestatiebeurs, voor onze discussie van het volgend jaar.
De toegankelijkheid zal dan in ieder geval voor de PvdA een zeer belangrijke
factor in de discussie zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Ik heb zojuist de heer Bakker een vraag gesteld over aanlopen nemen en
springen. Ik krijg de indruk dat nu dezelfde fout gemaakt wordt. De heer Van
der Ploeg kan nu uitspreken dat hij problemen ziet en mogelijke risico's.
Ik hoor hem op de televisie wel eens over economie spreken. Als je vader of
moeder en jij niet gewend zijn dat er geld op de plank ligt, neem je minder
snel risico's met uitgaven. Bij deze prestatiebeurs moeten bepaalde groepen
van de bevolking grote risico's nemen om te kunnen studeren. Is het niet beter
om eerst die risico's te onderzoeken, dus om vooraf onderzoek te doen, voordat
de prestatiebeurs wordt ingevoerd? Anders is de schade er al: de kinderen,
de jeugd, de jongeren liggen dan in de sloot. Dat lijkt mij een slechte zaak.
Dus verricht het onderzoek vooraf en stel deze wet uit totdat de resultaten
daarvan bekend zijn en de risico's afgewogen zijn. Wat vindt u daarvan?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Laten wij het niet slechter maken dan het is. Er is nu een stelsel dat
uit drie componenten bestaat: lenen, een basisbeurs om onderinvesteringen
in het hoger onderwijs te compenseren en een goede aanvullende beurs voor
kinderen uit minder draagkrachtige gezinnen. Overigens is de grens relatief
hoog. Ook in dit wetsvoorstel wordt dus al veel gedaan aan de toegankelijkheid
voor kinderen uit gezinnen met lage inkomens.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 U hebt mij niet begrepen. Het gaat om het volgende. Als de kinderen over
wie u spreekt, nu gaan studeren, zijn zij niet meer zeker van een gift; die
kan een schuld worden. Als je dat niet gewend bent of als je thuis geen gelden
hebt liggen, houdt dat een groot risico in. Uit het onderzoek Studievoortgang
en studiekeuze en dat van het Bureau research voor beleid is gebleken dat
70% van de ondervraagde studenten schrikt van de mogelijke schuld die zij
krijgen zonder dat zij een diploma hebben behaald. Dit heb ik ook in mijn
bijdrage gezegd. Dit is toch een veel te groot risico? U wijst ook op dat
risico. De toegankelijkheid gaat er dan op achteruit. Dus onderzoek de risico's
voordat je een besluit neemt!
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 In het begin heb ik twee soorten van rechtvaardigheid genoemd. U benadrukt
de statische rechtvaardigheid, maar er is ook nog zoiets als de dynamische
rechtvaardigheid. De kinderen uit arme gezinnen die uiteindelijk in zichzelf
investeren en naar het hoger onderwijs gaan, met behulp van een aanvullende
beurs, zullen later veel meer verdienen dan leeftijdgenoten uit ook arme gezinnen.
Het is dan ook niet onredelijk dat zij een stukje van de schuld terug betalen.
Het gaat niet alleen om solidariteit tussen kinderen uit arme gezinnen en
kinderen uit rijke gezinnen, maar ook om solidariteit tussen talentvolle kinderen
en minder talentvolle kinderen. Precies dat element zit ook in deze prestatiebeurs.
Ik kan mij niet voorstellen dat u daar tegen bent. Dat is namelijk ook een
vorm van solidariteit.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Als je wel voldoende kennis hebt, dus intelligent genoeg bent, en je in
die vier jaar net niet genoeg prestatie levert om er overheen te komen, is
het risico dat je de maatschappij in sukkelt met een schuld van ƒ 58.000.
Ik doel op dat risico. Dat risico zal vele mensen, met name uit de lagere-inkomensgroepen,
afschrikken. De toegankelijkheid wordt dan minder. Dus, nogmaals, ga eerst
onderzoeken wat u achteraf wilt onderzoeken!
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De standpunten lijken mij voldoende toegelicht. Anders komt er een herhaling
van zetten. Het woord is aan de heer Bakker voor een interruptie.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik wil toch nog even reageren, als dat mag.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Heel kort.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 De wet geeft toch duidelijk aan, dat men zes jaar de tijd heeft, nog afgezien
van eventueel aanvaarde amendementen, om een diploma te halen? Er is dus sprake
van een uitlooptijd van twee jaar. Die geldt ook voor kinderen uit arme gezinnen.
In die tijd krijgt men de kans om het diploma te halen en de lening vervolgens
omgezet te krijgen in een gift. Dus als de heer Poppe zegt dat zij daarvoor
maar vier jaar hebben, is dat simpelweg niet waar. Men heeft dus zes jaar
de kans om een diploma te halen waar vier jaar voor staat, voordat een aanvullende
beurs een beurs wordt. Hij moet het ook niet slechter voorspiegelen dan het
is.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 De vraag is of men doorgaat. Als je het in vier jaar niet gehaald hebt,
loop je al een risico. Ik heb in mijn bijdrage al gezegd dat men dan de hogere
schuld op zich ziet aankomen. Het is de vraag of men dan niet uitstapt, juist
om die financiële reden.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De heer Bakker heeft het woord.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Nog even een andere invalshoek. De heer Van der Ploeg heeft warme woorden
gewijd aan de aanvullende beurs. Ik heb dat ook gedaan. Op dat punt lijken
wij het dus met elkaar eens te zijn. Ik heb voor mij evenwel een artikel uit
Het Parool van 19 oktober van verleden jaar. Daarin staat dat sommige sociaal-democraten,
onder wie partijvoorzitter Felix Rottenberg en fractiespecialist Van der Ploeg,
willen nadenken over een beurzenstelsel dat geheel is gebaseerd op leningen.
Begrijp ik nu dat dit nadenken gestopt is of althans dat het volledige leningstelsel
ook voor hem uit het beeld is verdwenen?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Wij zijn nu eigenlijk al bezig met de discussie over het toekomstige stelsel
van studiefinanciering. Waaraan gedacht wordt, is inderdaad zoiets als een
sociaal leenstelsel, waarin de toegankelijkheid bevorderd wordt door de aanvullende
beurs – een lagere basisbeurs, maar wel ruimte voor de aanvullende beurs –
ofwel door een sociale component in de terugbetaling. Dan betaal je alleen
terug als je kúnt terugbetalen. Daar zit een ontmoedigingseffect in,
want sommige mensen verdienen misschien liever niet zoveel dat zij moeten
terugbetalen. Dit is overigens een persoonlijk standpunt en geen fractiestandpunt.
Dat maakt het ook minder interessant om er lang op in te gaan. Alleen leningen
verstrekken kan niet, want dat gaat ten koste van de toegankelijkheid.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 De sociale component in de terugbetaling hebben wij naar mijn gevoel nu
al. Los daarvan wacht ik met spanning de discussie over de studiefinanciering
af.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik stel nog een vraag die aansluit bij dit punt. Het is soms wel eens
aardig om terug te keren naar het begin van alles, namelijk naar 1986. Ik
citeer een uitspraak van de heer Wallage. Ik durf hem ten tonele te voeren,
want hij is nog steeds lid van deze Kamer. Hij is niet de eerste de beste.
Althans, hij is misschien juist wel de eerste de beste. De heer Wallage zei
over de hoofdlijnen: "Zeker zullen wij niet berusten in een stelsel dat rentedragende
leningen introduceert op een wijze die tot gevolg heeft dat hoe armer je ouders
zijn, hoe hoger de studieschuld wordt." Feitelijk is daar nu toch sprake van,
omdat alles gekoppeld is aan de prestatie. De heer Poppe heeft er terecht
op gewezen dat dit element niet uit het oog mag worden verloren: geen prestatie
of net geen prestatie, hoge schulden. Hoort het ook bij de dynamische rechtvaardigheid
dat de heer Van der Ploeg nu een volstrekt andere stellingname koestert? Ik
zie dan nog even af van hetgeen vorig jaar in Het Parool is geschreven, want
dat is al een tijdje geleden. Duidelijk is dat in het verleden is gezegd dat
de PvdA niet zou berusten in een systeem van rentedragende leningen dat de
laagste inkomens treft. Nu accepteert de heer Van der Ploeg dat allemaal.
Het is weliswaar negen jaar geleden gezegd, maar de sociaal-democratische
politiek is toch niet zo dynamisch dat dit niet meer geldt?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Hierbij gelden twee punten. Het eerste is dat er onderscheid gemaakt moet
worden tussen toegankelijkheid voor kinderen van mensen met lager inkomens.
Dat kun je onder andere bereiken via een goede aanvullende beurs. Die zit
in dit wetsvoorstel.
 
 Dan het tweede punt. Misschien wel juist als sociaal-democraten –
wat dat betreft kunnen wij nog interessante discussies hebben met de andere
coalitiepartijen – hechten wij sterk aan goede prestaties. Als je naar
een loodgieter of een bouwvakker gaat, verwacht je ook dat een gemetseld muurtje
niet instort als mijnheer Lansink ertegen aan leunt. Die mensen worden ook
op prestaties afgerekend. Het is dan ook doodnormaal dat studenten worden
afgerekend op hun prestaties. Het kan dus niet zo zijn dat de basisbeurs of
de aanvullende beurs cadeau gedaan wordt. Het is inderdaad een studiebeurs.
Het woord "studiebeurs" geeft al aan dat ervan uitgegaan wordt dat er gestudeerd
wordt en dat er een bepaalde studieprestatie geleverd wordt. Precies aan de
hand van deze twee punten zal ik het vervolg van mijn betoog opbouwen.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Als dat muurtje omvalt, hoeft de metselaar zijn loon niet terug te betalen!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het gaat er mij om, ook gelet op de geschiedenis en de deelname aan het
onderwijs, dat je niet alles kunt afmeten aan prestatie en profijt. Ik kan
erin komen dat de VVD heel sterk in die richting denkt, want zij heeft dat
eerder aangegeven. Het staat echter haaks op de lijn die de PvdA de afgelopen
jaren bij dit soort debatten gevolgd heeft. Ik kan wat dat betreft een reeks
citaten geven. Het gaat dan niet zozeer over het lenen of de vraag of je het
sociaal risico kunt afdekken door een terugbetalingsregeling uit te stellen
of de zaak kwijt te schelden. Dat is immers nu al mogelijk. Het gaat erom
dat er een slag wordt gemaakt die mensen belemmert die wat meer moeite hebben
met hun studie. Het kan best zijn dat iemand zesenhalf jaar lang een prima
prestatie levert en zelfs een betere prestatie levert dan iemand die het in
vier jaar kan doen. Daar gaat het om.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Met het oog op de tijd is het misschien goed als ik mijn betoog vervolg.
Dan zal de heer Lansink merken dat hij direct antwoord krijgt op een aantal
punten die hij noemt. Ik zal wat vaart maken.
 
 De PvdA heeft samen met de VVD en D66 een amendement ingediend, waarin
voorzien wordt in de mogelijkheid om de prestatieklok voor eigen rekening
stop te zetten. Redenen waarom mensen niet in bijvoorbeeld zes jaar kunnen
afstuderen, zijn misschien dat zij werkervaring willen opdoen, dat zij ervaring
in het buitenland willen opdoen of dat zij bestuursactiviteiten willen verrichten.
In sommige gevallen is het krijgen van een kind de reden, hoewel anderen daar
misschien minder waarde aan hechten. Ook is er het belang van, in beperkte
zin, permanente educatie. Het moet mogelijk zijn dat mensen voor eigen rekening
de prestatieklok stopzetten. Verschillende mensen hebben opgemerkt dat de
PvdA en andere partijen in de pers hebben gewezen op de mogelijkheid van een
amendement waarmee wordt bereikt dat de termijn waarbinnen het diploma moet
worden behaald van zes naar zeven jaar wordt gebracht. Wij hebben daar veel
over nagedacht. De eerste signalen van onder andere de Informatiebeheergroep
waren dat een dergelijk generiek amendement in ieder geval gemakkelijk is
uit te voeren en dat specifieke amendementen voor mensen die bestuurservaring
willen opdoen of die de klok stop willen zetten waarschijnlijk moeilijk uit
te voeren zijn. Nader overleg met de Informatiebeheergroep heeft opgeleverd
dat uitvoerbaarheid van een amendement dat erop is gericht om de "prestatieklok"
van een aaneengesloten periode van twaalf maanden stop te zetten, zeer wel
mogelijk is. Ik vraag minister Ritzen, hierop commentaar te geven. Een dergelijk
amendement heeft twee voordelen. Het ene voordeel is dat het budgettaire beslag
van het amendement inzake het stopzetten van de prestatieklok veel kleiner
is – met misschien wel een factor 5 – dan dat van generieke amendementen.
 De collega's De Vries en Bakker hebben daar ook al op gewezen.
Immers, met generieke amendementen wordt voor iedereen de studieduur van zes
naar zeven jaar verlengd. Dat is veel goedkoper. Het andere en voor ons veel
belangrijkere amendement is dat met een generiek amendement dat leidt tot
een verlenging van zes naar zeven jaar, een volstrekt verkeerd signaal wordt
afgegeven aan de instellingen. Wij hebben liever een amendement dat is toegespitst
op de problemen die heersen in de studentenwereld.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb via via begrepen dat een generiek amendement, zoals ik heb ingediend,
aanzienlijk makkelijker is uit te voeren door de Informatiebeheergroep. Als
de Informatiebeheergroep maandag of dinsdag tot andere bevindingen is gekomen,
krijg ik dat graag schriftelijk bevestigd. Misschien kan de minister ervoor
zorgen dat de Informatiebeheergroep ook de Kamer schriftelijk en authentiek
informeert over de uitvoerbaarheidstoets. Het financiële punt is natuurlijk
een ander verhaal, zeker voor degenen die de dekking van het wetsvoorstel
niet voor hun rekening kunnen nemen. Maar ik heb vooralsnog begrepen dat een
generiek amendement aanzienlijk makkelijker is uit te voeren en ook voorkomt
dat iemand goedkeuring moet vragen om ziek te worden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Er zijn drie factoren die ons tot die beslissing hebben aangezet: het
is goedkoper, het blijkt bij nader inzien toch uitvoerbaar en een generiek
amendement zou een verkeerd signaal afgeven aan studenten en instellingen.
Die drie factoren hebben ons ertoe gebracht om te kiezen voor dit meer specifieke
amendement, gericht op het stopzetten van de klok.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Voorzitter! Wat mij bezighoudt, is dat het in het amendement gaat om een
aaneengesloten periode van twaalf maanden. Wat vindt de heer Van der Ploeg
ervan als er komt te staan: voor een aaneengesloten periode van ten hoogste
twaalf maanden? Ik bedoel het volgende. Stel dat je toetreedt tot het bestuur
van een studentenvereniging. Kost dat, vertaald in tijdsbeslag, een jaar?
Of kan het je een halfjaar of een kwartaal kosten? Dat punt zou ik graag ingebracht
willen zien in het amendement.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Wij hebben dit punt uitvoerig besproken, binnen de fractie en met het
veld. In principe klinkt dat redelijker. Maar dan zijn de uitvoeringstechnische
problemen weer veel groter. Ik vraag de minister om hierop een reactie te
geven. Vooralsnog houden de signalen die wij krijgen in dat het uitvoeringstechnisch
problematisch en daardoor ook veel fraudegevoeliger is.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Daar kan ik mij iets bij voorstellen. Ook ik heb daarover nagedacht. Ik
had hetzelfde voor mogelijk gehouden. Ik heb toen geïnformeerd bij studentenorganisaties
hoe het momenteel werkt. Een bestuursfunctie die van gewicht moet zijn en
die geldt voor een eenheid die wordt bestuurd van meer dan 150 studenten,
wordt bij bepaalde universiteiten voor drie maanden gehonoreerd. Het hangt
natuurlijk ook af van het karakter van zo'n vereniging. Als je ineens moet
tekenen voor een vol jaar, kan dat mensen ervan weerhouden om iets te doen
wat eigenlijk maatschappelijk en voor de persoon in kwestie relevant kan zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik wil hierop twee antwoorden geven. Het eerste antwoord is dat er sprake
is van een uitlooptermijn van vier naar zes jaar. Er is al wat speling. Als
het om drie maanden gaat, zeg ik: doe dat dan binnen die extra twee jaar die
wordt gegeven. Het tweede antwoord is dat bestuursactiviteiten behoorlijk
leuk op het curriculum vitae van de student staan. Deze studenten hebben vaak
ook betere perspectieven op de arbeidsmarkt. Dat zorgt allemaal voor een redelijke
balans, gezien de problemen die er zijn met de uitvoering.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik sluit niet op voorhand uit dat wij nog een uitgebreide
artikelsgewijze behandeling of een wetgevingsoverleg wensen, want er zijn
toch vrij forse punten aan de orde.
 
 Ook ik heb op het nu aan de orde zijnde punt een zwaar amendement ingediend.
De keuze voor de aaneengesloten termijn van twaalf maanden impliceert dat
de heer Van der Ploeg niet meer kan verwijzen naar de twee jaar die er al
is, want hij heeft niet voor niets dat amendement ingediend. Vervolgens is
de vraag aan de orde, hoe het nu met die periode van twaalf maanden zit. De
heer Van der Vlies ging hier net al op in. Bestuurlijk werk strekt zich bijvoorbeeld
vaak over een hele studieperiode uit. Ik ben zelf een van de voorbeelden daarvan.
Ik heb zeven jaar gestudeerd. Al die jaren heb ik, na een korte aanloop, bestuurlijk
werk verricht met allerlei toestanden. En bijverdienen, geen studiebeurs dus.
Maar er zijn ook mensen met een chronische ziekte die op grond daarvan langer
studeren. Dat kun je niet in tijd begrenzen. Derhalve is een generiek amendement,
zoals ik heb ingediend, echt veel beter en ook beter uitvoerbaar. Ik houd
dan ook een pleidooi voor dat amendement. Het kost inderdaad misschien wat
geld, maar het zal de wet aanzienlijk verbeteren.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 De indicatie is dat het inderdaad wat meer geld kost, namelijk 115 mln.
per jaar. Ik zeg nogmaals: laten wij het antwoord van de minister afwachten
over de uitvoeringsproblematiek van beide amendementen. Dan weten wij ook
of de Informatiebeheergroep het kan bolwerken. Uit de informatie die wij tot
nu toe hebben gekregen, blijkt dat dit bij ons amendement goed gaat.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter!...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik stel voor dat de minister daarover helderheid verschaft.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Voorzitter! Mijn volgende punt betreft de propaedeuseproblematiek. Het
eerste jaar van de studie is vaak sprake van oriëntatie. Studenten moeten
vaak wennen aan het verstandig studeren en zich oriënteren op hun studie.
Wij hebben een amendement ingediend dat een herkansingsmogelijkheid voor studenten
biedt die een langzame start maken, de propaedeusenorm niet halen, maar desalniettemin
toch snel afstuderen. Uit mijn praktijk blijkt dat er toch een flink aantal
van dat soort studenten is. Zij moeten zich eerst even oriënteren, maar
hierna halen zij de opgelopen achterstand in en studeren zij toch netjes in
vier jaar af. Het herkansings amendement houdt in dat deze
studenten dan alsnog de lening voor het eerste jaar omgezet kunnen krijgen
in een gift. Het zal niet zo duur zijn; het gaat met name om goede studenten
met een langzame start.
 
 Volgens het wetsvoorstel is het de bedoeling dat de norm voor de propaedeuse
in 1997 omhoog gaat van 50% naar 70%. Dan moet men dus 70% van de studiepunten
halen, terwijl dat eerst de helft was. Dit is natuurlijk problematisch als
de studeerbaarheid nog niet op orde is. Je mag de rekening daarvan niet eenzijdig
bij de studenten leggen. Tegelijkertijd moet aan partijen, met name de instellingen,
een duidelijk signaal worden gegeven dat prestaties en verhoging van de studierendementen
steeds belangrijker worden. Mijn ervaring is voornamelijk gebaseerd op drie
jaar studie in Engeland, terwijl ik ook veel in de States ben geweest. Daar
is het eigenlijk doodnormaal dat er een 100%-norm is. Men moet mij vergeven
als ik daardoor een beetje gekleurd ben. Wij kruipen nu geleidelijkaan omhoog
met die normen. Hierbij is ook sprake van een aankondigingseffect. De instellingen
moeten nu luid en duidelijk aangekondigd krijgen, dat over twee jaar van hen
wordt verwacht dat zij programma's bieden waarbij het normaal is dat studenten
in het eerste jaar minimaal 70% van de studiepunten halen. Eigenlijk zou dat
100% moeten zijn.
 
 Het gevolg kan zijn dat mondige studenten die opleidingen gaan kiezen
die het beste rendement hebben. Als zij dat niet zouden doen, zouden zij dat
bij de studiefinanciering voor hun kiezen krijgen. De heer Bakker heeft daarover
uitvoerig gesproken. De VVD en de PvdA hebben het amendement van D66 inzake
de verhoging van de norm in 1997 medeondertekend. Daarmee blijft het jaartal
1997 wel in de wet staan, maar wordt het verbonden aan een "mits": een "vuurvast
oordeel" van de Kamer, zoals dat heet, dat de nodige verbetering van de studeerbaarheid
inderdaad heeft plaatsgevonden. Het is dus niet uit de wet, maar blijft in
de wet. Er zit echter een clausulering aan vast. Bovendien steunen wij graag
een motie, die misschien in tweede termijn wordt ingediend, waarin wordt gevraagd
om de rol van de inspectie voor het hoger onderwijs te versterken. Met name
bij de instellingen is het belangrijk dat de inspectie goed toegang krijgt,
zodat afspraken over verbetering van de studeerbaarheid concreet gestalte
kunnen krijgen.
 
 Ik ben al jarenlang een groot voorstander van "Michelingidsen" of objectieve
studentengidsen, aan de hand waarvan een student goed geïnformeerd wordt,
per vak, over het rendementspercentage, het slagingspercentage, het aantal
uren onderwijs dat men per 7-, 3,5- of 14-puntsvak krijgt. Dat moet in een
handzame vorm voor handen zijn. De heer Bakker heeft gesproken over een studentenalmanak.
Het gaat mij niet om kwalitatieve oordelen, want daar zijn andere gidsen voor.
Het gaat mij om objectieve informatie, die nodig is om te kunnen besluiten
aan welke instelling men wil studeren. Wij vragen de minister om het voor
elkaar te krijgen dat scholieren die informatie hebben voor het studiejaar
1996 begint.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Ook de heer Van der Ploeg is een creatieve man. Dat is een gemeenschappelijk
kenmerk van de paarse coalitie, want zonder flexibiliteit kun je het volgens
mij niet uithouden. Ik waardeer zijn pogingen om tot oplossingen te komen.
Hij sprak over herkansingen voor studenten, koppeling van prestatienorm aan
de studeerbaarheid enzovoort. Dat is allemaal goed bedoeld – dat meen
ik echt – maar het zijn pogingen op de vierkante centimeter. Het moet
namelijk allemaal binnen vier jaar. Hij verwacht dus dat een student die in
het eerste jaar 100 meter in een uur loopt, in het tweede jaar diezelfde 100
meter in 10 seconden loopt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 U heeft het nu over het amendement over de herkansing van de propaedeuse?
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Ik heb het over uw benadering in het algemeen. Mijn kardinale punt is
het volgende. U bent een man van de praktijk, want u zit wekelijks binnen
de muren van de universiteit. Als het CBS aangeeft dat over twee cohorten,
1983 en 1988 – dat gaat nog verder dan uw cohort van 1977 – maar
20% van de studenten het haalt binnen vier jaar, dan is dat toch een beetje
werken aan de marge om te proberen om er binnen vier jaar toch iets van te
maken dat eigenlijk niet kan.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik wil hier wat praktijkervaring tegenover stellen. Ik praat nu over twee
instellingen in Nederland die ik goed ken, namelijk die in Tilburg en Amsterdam.
Daar was jarenlang sprake van rendementen van 20%. 20% van de studenten haalde
slechts hun vak. Er was een grote cultuur van multiple choice. Bij diezelfde
instellingen heeft men binnen een jaar rendementen behaald van 80%, zonder
dat de stof eenvoudiger is geworden. Sterker nog, de stof is vaak moeilijker
geworden. Het is dus mogelijk als men het wil en het onderwijs intensiveert.
Er is nu een patstelling tussen docenten en studenten. Studenten blijven hameren
op herkansingen. Je komt soms studenten tegen die het 14 keer hebben geprobeerd.
Het is een loterij. Als zij nu een deal sluiten met de docent en zeggen dat
als de docent intensiever onderwijs geeft, de studenten minder herkansingen
hoeven, wordt men er allemaal beter van en kan men rendementen krijgen van
80% of 100%. Ik zie dat in de praktijk ook gebeuren. Dat ziet men niet terug
in de cijfers van 1983 en 1988, want dat zijn ervaringen in de laatste twee
of drie jaar. Andere sprekers hebben er al op gewezen dat in de laatste jaren
behoorlijk wat voortgang is geboekt. Ik pleit voor het volgende. De laatste
vijf jaar – daar kan minister Ritzen trots op zijn – heeft er
in Nederland een onderzoeksexplosie plaatsgevonden. Zo sterk zelfs dat ambtenaren
bij het minister van Financiën zeggen dat het wel wat minder kan. Ik
pleit ervoor dat er in Nederland bij het hoger onderwijs een onderwijsexplosie
plaatsvindt. Dat betekent dat docenten gestimuleerd worden om intensiever
en vaker voor de klas te gaan staan. Dat kan. Er is bij het onderzoek een
enorme rendementsverbetering gehaald. Laten wij daar nu ook voor zorgen bij
het onderwijs. Daar heeft men niet veel jaren voor nodig.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dat kan ik tot bepaalde grenzen wel inzien. Er valt hier en daar inderdaad
nog wel wat te verbeteren. Een gezonde druk op studenten en instellingen kan
een wenselijke werking hebben, maar wij moeten wel redelijk
blijven. Je kunt niet verwachten dat een student van het eerste op het tweede
jaar explosief gaat marcheren. Het afrekenen van instellingen op diploma's
is ook niet de juiste weg, want dan wordt van de ene extreme situatie naar
de andere overgegaan. Ik vraag om een redelijke benadering, zonder een paniekerige
inzet. Naar mijn opvatting is het niet juist om te verwachten dat het gros
van de studenten de studie zonder problemen binnen vier jaar kan afmaken.
De heer Van der Ploeg doet zijn best, maar hij blijft binnen de vierkante
centimeter.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Het is geen vierkante centimeter, maar een vierkante meter. De redelijkheid
komt tot uiting in het feit dat er een uitloopperiode is van vier tot zes
jaar. In de eerste plaats kan men er langer over doen door meer te lenen.
In de tweede plaats is er de mogelijkheid om de klok stil te zetten. In de
derde plaats is er in 1997 sprake van een "mits", namelijk mits er voldoende
voortgang is gemaakt met de studeerbaarheid. Vervolgens is er een amendement
ingediend om degenen die langzaam beginnen met hun propaedeuse, maar die deze
tijd toch nog inhalen in vier jaar – in de praktijk blijken dat vaak
uiteindelijk goede AIO's te worden – nog een extra herkansing te bieden.
Op al die punten is er sprake van redelijkheid, en zeker niet op de vierkante
centimeter.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Op dit moment halen 17.000 studenten al niet eens de norm van 25%. Is
de heer Van der Ploeg niet te optimistisch en zal niet iedereen van de herkansing
gebruik moeten maken?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Als dat zo is, treft u een tevreden mens tegenover u. Er liggen nu prikkels
bij de studenten. Die liggen er overigens ook bij de instellingen, want zij
worden per student maar voor vier jaar gefinancierd. Instellingen vinden het
dan ook niet plezierig als studenten te lang blijven zitten. Ik heb liever
dat men na een langzame start toch binnen vier jaar afstudeert.
 
 Voorzitter! Vanuit een oogpunt van bestuurlijke betrouwbaarheid is het
verhogen van de norm voor de zittende tempobeursstudenten – de cohorten
die in 1993 en 1994 zijn begonnen – niet fraai. Is het een idee om de
verhoging van de norm van 50% naar 70% te schrappen? Ik begrijp dat er een
budgettair belang van 20 mln. à 30 mln. mee gemoeid is. Wil de minister
hierop zijn visie geven? Het stoort ons dat voor die cohorten de spelregels
halverwege de studie veranderd worden.
 
 Ten aanzien van de overgangsproblematiek inzake de kinderbijslag zijn
wij blij dat er met de minister van Sociale Zaken blijkbaar een oplossing
is gevonden voor werkloze jongeren in de sfeer van de bijstand en de JWG,
voor de zogenaamde "huishoudkinderen" van 16 en 17 jaar die hun ouders onderhouden
en voor jongeren in het leerlingwezen. Kan de regering bevestigen dat dit
budgettaire valt onder Sociale Zaken?
 
 Er dreigen studenten, vaak "tweedekansers", aan niet erkende instellingen
buiten de boot te vallen. Er zijn veel studenten die van plan zijn om in het
buitenland te studeren. Ik heb een driejarige studie in Engeland gevolgd,
hetgeen genereus werd gefinancierd met kinderbijslag. Ik ben daarvoor nog
iedere dag dankbaar, maar dat terzijde. Voor deze studenten geldt dat zij
in de toekomst misschien een studiefinancieringserkende opleiding in Nederland
zullen moeten gaan volgen. Als wij daar goede opleidingen voor hebben, is
dat niet zo erg, maar er is een probleem. Ik zeg overigens wel dat dit niet
zo erg is, maar tijdens nog te voeren discussies over het toekomstige stelsel
van studiefinanciering zal de PvdA zeer veel belang hechten aan internationalisering.
Dit onderwerp zal dan ook terugkomen. Het probleem is dat studenten reeds
plannen hebben gemaakt voor het komende studiejaar. Daarom ligt er een amendement
van mevrouw De Vries, D66 en PvdA, waarmee wordt getracht te komen tot een
overgangsoplossing. Deze betreft het verlengen van het overgangsrecht voor
AKW 18-plussers tot het vierde kwartaal 1995. De route van de buitengewone
lasten blijft natuurlijk open, hetgeen in de ogen van de PvdA het nadeel heeft
dat het aantrekkelijker is voor rijke dan voor arme ouders. Door de afschaffing
van de kinderbijslag per 1 september 1995 en de ingangsdatum van de voorgestelde
WTS-regeling per 1 september 1996 ontstaat er een lacune. Kan de regering
ervoor zorg dragen dat er een overgangsregeling studiefinanciering komt voor
scholieren in het voortgezet onderwijs gedurende het studiejaar 1995-1996?
 
 Er is ook nog een structureel gat dat zich elk jaar zal voordoen als 18-plus-scholieren
in juni het voortgezet onderwijs verlaten na onder de WTS-regeling gevallen
te zijn en zich vervolgens inschrijven voor het MBO of HBO dat in september
aanvangt, waardoor zij onder de studiefinancieringsregeling vallen. De PvdA
vraagt zich af wat er gebeurt in de maanden juli en augustus. Hoe denkt de
minister dit structurele gat op te lossen?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De heer Van der Ploeg is dankbaar voor de mogelijkheid die hij zelf heeft
gehad om in Engeland te studeren en heeft een terechte beschouwing gewijd
aan de internationale aspecten die in algemene zin geregeld zouden moeten
worden bij het volgende hoofdlijnendebat. Is het dan niet beter, dit deel
van het wetsvoorstel buiten werking te laten totdat wij dat debat hebben gehad,
in plaats van nu te kiezen voor een overgangsregeling van één
jaar? Het is toch veel beter om deze zaak integraal te regelen en nu de desbetreffende
artikelen uit het wetsvoorstel te verwijderen, zoals ik met enkele andere
collega's heb voorgesteld? Dat is veel duidelijker en eerlijker dan een benadering
die weer te maken heeft met de korte termijn. Ik durf deze vraag te stellen,
juist vanwege de opmerking van de heer Van der Ploeg over de internationale
aspecten en de toegankelijkheid van onderwijs bij instellingen die wij ook
niet kunnen missen, zoals kappersvakscholen en sommige buitenlandse instellingen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Dit heeft veel te maken met de budgettaire problematiek. Ik stel voor,
toch gedeeltelijk tegemoet te komen aan de bezwaren die de heer Lansink noemt.
Ik denk er namelijk over, ter zake een motie van die strekking in te dienen.
Wij willen komen tot de oprichting van een onafhankelijk fonds voor het geven
van wellicht aanvullende beurzen aan talentvolle studenten die aan een prestigieuze
universiteit of opleiding in het buitenland of in Nederland willen studeren,
maar bijvoorbeeld ook aan vluchtelingenstudenten – het vluchtelingenfonds
voor buitenlandse studenten, UHF, heeft hierop gewezen –
en aan mensen die door de AKW voor 18-plussers worden getroffen. Bovendien
zou dit fonds kunnen gelden voor talentvolle studenten uit achterstandsgezinnen.
Zo hoeven in de Verenigde Staten kinderen uit achterstandswijken nooit een
studie aan topuniversiteiten te laten omdat zij geen studiefinanciering kunnen
krijgen, want voor die studenten wordt altijd iets geregeld.
 
 Wij pleiten voor iets wat de OESO vaak heeft aangeraden en wat ook de
Britse Labour Party nu hoog in het vaandel heeft staan, namelijk een "learning
bank". Het gaat om een onafhankelijk fonds dat gevoed zou kunnen worden door
particulieren, maar ook door het bedrijfsleven. Ik denk hierbij ook aan fiscale
faciliteiten en misschien aan een bijdrage van de overheid. Uit dit fonds
kan ook een aantal gaten gedekt worden waarover de heer Lansink sprak. Ik
besef echter dat dit maar een klein stukje van zijn opmerking raakt.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Gelukkig zegt de heer Van der Ploeg het zelf al. Ik vind het geen punt
om ook over zo'n fonds na te denken, zeker als daar externe sponsoring bijkomt
zoals hij kennelijk suggereert. Dat is een ander verhaal. Het gaat mij nu
even om de hoofdvraagstelling. Is het niet mogelijk om dit hele complex tijdelijk
buiten beschouwing te laten, dus in afwachting van die principiële discussie
tijdelijk of blijvend uit het wetsvoorstel te halen?
 
 Het ging mij namelijk niet alleen om de mensen met grote talenten. Ik
noemde niet voor niets de kappersvakschool. Dat zijn de iets minder getalenteerde
mensen dan degenen die je bedoelt als je het hebt over een prestigieuze universitaire
opleiding. Het gaat ook over de Schoevers-opleidingen. Het gaat over allerlei
opleidingen. Het gaat over mensen die zeer nuttig werk doen en die een goede
plaats in de samenleving kunnen verwerven. Die vallen dus gewoon buiten alles.
Ik heb ook de pilotenscholen genoemd. Dat is natuurlijk een dure opleiding.
Er zijn allerlei opleidingen die nu op die kinderbijslag zijn aangewezen.
Het gaat om die argumenten.
 
 Ik weet ook wel dat destijds voor een bepaalde overgangsperiode is gekozen
die eindig was. Maar die argumenten van toegankelijkheid en inzetbaarheid
blijven gelden. Dat geldt ook voor de internationale aspecten. Daarom vraag
ik nogmaals om goed na te denken over ons amendement. Dat geeft meer helderheid
en duidelijkheid dan weer een tijdelijke overgangsregeling of een fonds dat
er nog niet is en dat maar een zeer beperkte werking heeft.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Natuurlijk zal ik nadenken over dat amendement, net zoals ik over alle
amendementen zal nadenken. Daarbij zal ik wel de vraag stellen wat het budgettaire
beslag daarvan is, net zoals ik de vraag zal stellen wat het budgettaire beslag
is van het amendement van de VVD.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 In de begrotingsbehandeling is de kwestie van het studeerbaarheidsfonds
opgenomen. Dat fonds heeft een tijdelijke werking en een omvang van 200 mln.
Dat is aardig wat geld. Dat geld kun je gebruiken om een deel van de problemen
te financieren. Zo zijn er wel meer dingen. Mijn fractie heeft geen verantwoordelijkheid
genomen voor de ombuiging van 1 mld. De vraag van de dekking ligt dus iets
anders. Dat fonds zou op zichzelf echter voor een deel gebruikt kunnen worden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik wil nog even mijn antwoord op uw vorige vraag afmaken. Deze regering
heeft recentelijk besloten om een aantal zaken te stimuleren. Ik denk daarbij
met name aan het leerlingwezen. Het is de bedoeling dat de ministers van Onderwijs
en van Economische Zaken op dat gebied samenwerken. Op dat punt zou een flink
stuk extra activiteit ontwikkeld kunnen worden. Dat neemt de plaats in van
een aantal dingen die hier aan de orde zijn. Ik zou ook de reactie van de
minister hierop willen vragen. Het gaat om de mensen die niet meer in aanmerking
komen voor deze regelingen. Welke mogelijkheden van andersoortig onderwijs
hebben zij? De heer Lansink noemde overigens net Schoevers. Ik heb ook mijn
typediploma daar gehaald. Het is natuurlijk ook zo dat veel mensen een Schoevers-opleiding
gewoon naast hun werk doen. Dat is een veel grotere groep mensen dan de kinderen
die dat alleen met kinderbijslag doen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Het motto van dit kabinet is "werk, werk en nogmaals werk".
Dat is een moeilijke opdracht. Maar goed, daar moet men zelf wel in geloven.
Is het, juist met dat motto op de achtergrond, niet vreemd dat wij mensen
in de problemen brengen die zich hebben voorgenomen om zichzelf te scholen
met het oog op hun kansen op de arbeidsmarkt? Uit de schriftelijke antwoorden
van de minister heb ik begrepen, dat gevreesd wordt dat juist deze groep zal
vluchten in de kinderbijslag. Kan de minister aangeven waarop men deze vermeende
vlucht baseert? Zijn daarover schattingen gemaakt, zodat wij weten hoe groot
de budgettaire belasting daarvan zou kunnen zijn? Ik heb begrepen dat de heer
Van der Ploeg die vraag ook aan de minister heeft gesteld.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik maak mij zorgen over een bepaald element dat in het systeem van de
prestatiebeurs zit. Ik zal proberen om het kort uit te leggen. Stel je voor
dat de instellingen hun studeerbaarheid verbeteren. Dat willen wij allemaal.
Stel je voor dat studenten allemaal sneller afstuderen, dus dat er een enorme
verbetering komt van het rendement van het hoger onderwijs. Dan zijn wij allemaal
blij. Maar de overheid, met name de minister van Onderwijs, wordt dan opgezadeld
met meer kosten. Volgens deze systematiek moeten dan immers meer leningen
worden omgezet in giften. In het geval dat het rendement enorm verbetert,
kan het zo zijn dat de minister van Onderwijs nog meer bezuinigingen voor
zijn kiezen krijgt om te voorzien in de leningen die in giften omgezet moeten
worden. Ik vraag mij af of deze redeneertrant juist is. Als die juist is,
wil ik een soort van toezegging hebben van de minister van Onderwijs dat dergelijke
extra ingrepen in het geval dat het rendement erg verbeterd wordt niet afgewenteld
worden op de studenten. Anders wordt goed gedrag afgestraft en kruipen de
verkeerde incentives in het systeem. Ik wil dus heel graag de reactie van
de minister op dit punt horen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 En wat is uw conclusie als blijkt dat dit niet verholpen kan worden? Dit
is immers een soort van uitverdieneffect dat niet reparabel is. Hiermee is
toch duidelijk aangeven dat het wetsvoorstel in zijn systematiek
niet deugt?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Als, als, als. Ik kom hier op terug als ik het antwoord van de minister
heb gehoord.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het is toch het bizarre van het systeem dat wij bij mislukking "kassa"
moeten roepen en "alweer zoveel miljoen verdiend"? Voordat u antwoord krijgt
van de minister, vraag ik wat het standpunt van de fractie van de Partij van
de Arbeid zal zijn als blijkt dat het systeem succesvol is en de bezuinigingen
minder dan 1 mld. zijn en dit of een ander kabinet met nadere bezuinigingen
wil komen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik zal daarvan erg sterk overtuigd moeten worden als deze bezuinigingen
zouden neerslaan op instellingen en studenten. Ik doe hier nog geen vaste
uitspraak over. Ik wil eerst het antwoord van de minister horen. Wij hebben
het hier niet over een probleem. Een zekere verbetering van de studeerbaarheid
is al ingeboekt. Misschien valt het allemaal wel mee. Ik vraag het mij gewoon
af. Het is een laatste, zeg maar, intellectueel punt. Een van de nevenaspecten
van een prestatiebeurs kan misschien een dreiging van verkeerde incentives
zijn. Ik ga echter geen minister afstraffen als hij goede resultaten geboekt
heeft.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter!...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De minister is een vraag voorgelegd. Hij zal die beantwoorden. Men kan
daar eventueel in tweede termijn op terugkomen.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Ik vraag aan de heer Van der Ploeg of het mechanisme niet een heel ander
effect kan hebben, namelijk dat minder begaafde studenten, die een hoge mate
van wantrouwen hebben ten aanzien van hun afstuderen, juist hierdoor hun studie
staken en dat de minister zo zijn bezuinigingen binnenhaalt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Als dat waar is, zou dat een slecht signaal zijn. Ik wil ook weten wat
de minister hiervan vindt. Het is echter goed als wij de zaken hier zo zakelijk
mogelijk bediscussiëren.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Ik mag toch aannemen dat dit idee bij u opgekomen is?
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Wij komen weer op hetzelfde punt uit. De minister is een vraag gesteld.
De minister zal erop reageren. Men kan er in tweede termijn op terugkomen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Ik wil afronden. Mijn conclusie is dat wij ons bewust zijn dat er ook
met de prestatiebeurs hard geknokt moet worden door de IB-groep om het allemaal
voor elkaar te krijgen voor het begin van het volgende studiejaar. Wij gaan
ervan uit dat het lukt. In dat opzicht delen wij dus niet de kritiek van de
Raad van State. Die gaat ons wat te snel door de bocht. Met deze prestatiebeurs
wordt een goed evenwicht gevonden tussen de aanvullende beurs, de basisbeurs
en de lening. Studenten worden afgerekend op prestatie. Het levert ook wat
rust op het budgettaire front op. Dat is met name in deze tijden belangrijk.
Het geeft ook ruimte voor een inhoudelijke discussie over het toekomstige
stelsel van studiefinanciering en, in mijn optiek, ook over het toekomstige
stelsel van hoger onderwijs.
 
 
 
 
 
 De heer Verkerk (AOV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Er is al veel gras voor mijn voeten weggemaaid.
Zo te horen zijn er in het wetsvoorstel nogal wat gaten geschoten. Ik veronderstel
dat de minister na het aanhoren van de prestaties in deze Kamer misschien
wat blauwe plekken heeft opgelopen. Ik veronderstel ook dat met dit wetsvoorstel
de studenten door de prestatiebeurs wat beurs dreigen te worden. Vandaar dat
ik begin met de minister als goede raad een spreuk van koning Salomo mee te
geven: Die wijs is zal hooren en zal in leer toenemen, en die verstandig is
zal wijzen raad bekomen. Spreuken 1, vers 5, voor de heer Van der Vlies.
 
 Voorzitter! Namens mijn fractie heb ik al eerder opgemerkt dat wij hechten
aan versterking van kwaliteit en studeerbaarheid. Ik wees op de belangen van
de studenten en op de waarborgen die er moeten blijven met betrekking tot
hun studie. Ik heb toen aandacht gevraagd voor de financieel zwakke studenten.
Enkele van de hiervoor genoemde punten komen in het onderhavige wetsvoorstel
onvoldoende tot hun recht. De fractie van het AOV is wel ingenomen met het
feit, dat het kabinetsbeleid thans enige vruchten begint af te werpen ten
aanzien van het stimuleren van een adequate studievoortgang. Onze fractie
heeft ook vertrouwen in de gedachte om studieprestaties te belonen door een
financiële tegemoetkoming. Echter, er moet ook bezuinigd worden. Het
onderhavige wetsvoorstel windt er wat dit betreft geen doekjes om. Anderen
doen er in ieder geval wel spandoekjes omheen. Sommige ideeën uit het
verleden zijn achterhaald. Ik noem de OV-jaarkaart. Wie zijn oor te luisteren
legt bij de NS, kan vernemen, dat afgestudeerden er niet over piekeren na
hun studietijd over te gaan op de trein. De OV-jaarkaart is nu al te duur.
Men pakt liever de auto.
 
 Mijnheer de voorzitter! Bij het onderhavige wetsvoorstel plaatst mijn
fractie een aantal vraagtekens. Ze betreffen de haast waarmee dit wetsvoorstel
is ingebracht en de gevolgen die niet goed zijn te overzien. Allereerst wijst
mijn fractie het voorstel dat studenten in het eerste jaar van hun studie
een percentage van 70 aan verplichte studiepunten dienen te behalen af. De
eis is te hoog, nu een gewenste verbetering van de kwaliteit van het onderwijs
nog niet bewezen is. Wij vrezen dat te veel nadruk komt te liggen op het eerste
jaar, het jaar waarin de meeste studenten op zich zelf gaan wonen en aan hun
nieuwe leefomgeving moeten wennen. Gezelligheidsverenigingen, sportverenigingen
en andere maatschappelijke activiteiten kunnen dan geen opties meer zijn voor
studenten om zich sociaal te ontwikkelen. De angst bestaat – en niet
ten onrechte – dat deze sociale onwetendheid veel studenten later op
de arbeidsmarkt parten zal kunnen gaan spelen. Wat willen wij eigenlijk? Sociaal
arme studenten of wat breder georiënteerde mensen met goede perspectieven?
Ik verwijs naar hetgeen de heer Van der Ploeg hierover heeft gezegd.
 
 Mijnheer de voorzitter! Juist omdat het nu geldende percentage van 25
van de verplichte studiepunten reeds een cultuuromslag bij studenten teweeg
heeft gebracht wijst onze fractie het percentage van 70 af.
Wij kunnen ons vinden in een verhoging naar 50% van de verplichte studiepunten,
mits de kwaliteit van het onderwijs wordt verbeterd. Juist hierover is nog
onvoldoende bekend. Verder is onze fractie van mening, dat studenten de mogelijkheid
moeten hebben hun studie te onderbreken. Studenten die een jaar willen stoppen
omdat zij ziek zijn of willen werken moeten deze mogelijkheid krijgen, zonder
dat de tijd van de prestatiebeurs doorloopt.
 
 Uit brieven van ouders, studenten en organisaties blijkt, dat het voornemen
inzake de kinderbijslag de nodige problemen oplevert. Onze fractie wijst het
voorstel inzake de afschaffing van de kinderbijslag voor jongeren van 18 jaar
en ouder af. Studenten die geen recht hebben op studiefinanciering omdat zij
in het buitenland studeren of een particuliere opleiding volgen, moeten het
recht op kinderbijslag blijven behouden.
 
 Mijnheer de voorzitter! Samenvattend merk ik op dat mijn fractie nogal
wat zorgen heeft over dit wetsvoorstel. Onze voorkeur gaat uit naar een aangepast
wetsvoorstel, voortbouwend op een aantal ingediende amendementen.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Mijnheer de voorzitter! De minister is gekomen met het wetsvoorstel inzake
de prestatiebeurs in een problematiek die meer leden van het kabinet bezighoudt.
Het is een oplossing op vrij korte termijn, die in de zienswijze van mijn
fractie positieve en negatieve kanten heeft. In eerdere bijdragen heeft mijn
fractie de minister erop gewezen dat het hoger onderwijs vooral de ontwikkeling
van intellectuele kwaliteiten moet dienen. Hoe groot de problemen van de huidige
jeugd ook zijn – laten wij die niet onderschatten – het hoger
en het universitair onderwijs mogen toch niet dienen om moeilijkheden op de
arbeidsmarkt te ontvluchten. Het universitair onderwijs moet dus zijn toegespitst
op het willen ontwikkelen van intellectuele kwaliteiten. In de samenleving
die de onze pretendeert te zijn en in veel opzichten ook is, mogen er geen
financiële belemmeringen zijn voor mensen uit minder draagkrachtige milieus.
 
 Het mag de minister worden nageven dat het systeem van de basisbeurs in
dit wetsvoorstel niet is aangetast. Het gaat om leningen, in het geval dat
de studie niet wordt afgerond binnen de kortere termijn die de universiteiten
voorbereiden. Het loopt natuurlijk een beetje door elkaar. Toch kan de CD-fractie
zich vinden in de temponorm. Andere fracties kunnen zich er ook in vinden,
en dat duidt erop dat de ontwikkeling van intellectuele kwaliteiten een vooropgesteld
doel is. De CD-fractie hoeft daarvoor niet naar de Verenigde Staten. Wij vinden
trouwens het maatschappelijk bestel daar in buitengewoon weinig opzichten
een voorbeeld. Wij vinden gewoon dat in Nederland 70% van de vereisten ofwel
de opgaven van het eerste jaar moet kunnen worden gehaald, wil iemand ervan
blijk geven dat hij in staat is een universitaire studie te voltooien.
 
 De CD-fractie is bereid het amendement van de heer Van der Ploeg te steunen.
Hij heeft een aantal redelijke argumenten naar voren gebracht. Studenten zijn
naar de mening van de CD-fractie ook vrijer. Door verhuizing naar universiteitssteden
komen zij vaak buiten het bereik van de sociale controle door ouders, vrienden
of anderen. Zij hebben meer gelegenheid om zelf hun tijd in te delen en vaak
blijkt daarbij een hoge mate van ongedisciplineerdheid, waardoor de studie
op een lager plan komt te staan en waar de studieresultaten onder lijden.
 
 De CD-fractie vindt dat het onderbreken van de studie in een bepaalde
fase mogelijk moet zijn. Plato vond zelfs dat jonge mensen na het verlaten
van het middelbaar onderwijs de studie gedurende een of twee jaar moesten
onderbreken om ervaring in de samenleving op te doen en een rijp besluit te
kunnen nemen over het al dan niet volgen van hoger onderwijs. Dat lijkt in
onze samenleving echter niet of nauwelijks haalbaar.
 
 Een beperkende voorwaarde is volgens de CD-fractie dat de studie pas moet
kunnen worden onderbroken nadat minstens de helft van het studieprogramma
is afgerond. Er zijn nauwelijks gegronde redenen te bedenken waarom iemand
die nauwelijks aan de studie is begonnen, er een jaar tussenuit zou moeten.
Deze voorwaarde geldt uiteraard niet voor zieken. Iemand van wie vaststaat
dat hij ziek is, is tijdelijk gewoon niet in staat de studie voort te zetten.
 
 Voorzitter! Het diplomamodel levert in feite een dubbele beloning op.
Immers, gewoonlijk biedt het diploma een aantal mogelijkheden om een goede
carrière op te bouwen. Het is overigens betreurenswaardig dat forse
aantallen academici tamelijk lang na het afsluiten van hun studie werkloos
blijven. De straf bij het niet met succes afronden van de studie is des te
schriller. Bij interruptie heb ik de heer Van der Ploeg al gevraagd of dit
een afschrikwekkende werking moet hebben. Door de hoge lening kunnen mensen
gaan twijfelen. Dat zou in het bijzonder kunnen gelden voor jonge mensen waarvan
de ouders in financiële zin aan de lagere kant van de samenleving zitten.
Wellicht zien zij in de hoge lening een barrière. Mijn fractie is van
oordeel dat de rente een extra drempel vormt. Mede tegen de achtergrond van
de fiscale aftrekbaarheid van terug te betalen rente, vragen wij ons af of
de minister mogelijkheden ziet om voor de verliezers tot een verdere afzwakking
te komen. Immers, dit verlies wordt buitengewoon zwaar. Als mensen hun academische
opleiding niet hebben voltooid, hebben zij bij hun verdere loopbaan al een
forse drempel te overwinnen. Wanneer daar de eerste jaren dan nog eens financiële
problemen bijkomen, is het verlies bijzonder groot. Ik vraag de minister of
hij hier nog mogelijkheden ziet, mede omdat de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs bij voldoende intellectuele kwaliteiten niet geblokkeerd mag worden
als gevolg van financiële tekorten.
 
 Voorzitter! Mijn fractie zet vervolgens vraagtekens bij de AKW-problematiek,
het verdwijnen van de meervoudige kinderbijslag voor schoolgaande leerlingen
of studenten. Ik zal hier de minderhedenproblematiek niet bijhalen, maar dit
is vooral voor mensen uit grote gezinnen een belangrijk punt. Meestal treft
dit in het bijzonder de lagere-inkomensgroepen. Ik vind het verbazingwekkend
dat de fractie van de PvdA hiermee akkoord kan gaan.
 
 Wij wachten de antwoorden van de minister af. Mijn fractie kan zich in
grote lijnen vinden in het onderhavige wetsvoorstel, in het kader waarvan
de minister tracht, de intellectuele prestaties te verhogen. Echter,
de maatregelen in het kader van de AKW vinden wij bijzonder ongelukkig. Mogelijk
wordt het wetsvoorstel op dit punt nog bijgesteld.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 18.10 uur tot 19.40 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Mijnheer de voorzitter! Wat mij betreft is er veel waardering voor wat
door de geachte afgevaardigden naar voren is gebracht. Op heel veel punten
is kritiek geuit, waarop ik graag heel uitvoerig inga. Ik kan niet iedereen
beloven dat het antwoord kort zal zijn. In het bijzonder de vragen die door
de heer Lansink zijn gesteld, maar ook die van alle andere afgevaardigden,
geven er alle aanleiding toe om heel serieus en gedetailleerd op alle punten
in te gaan. Ik noem de heer Lansink in het bijzonder. Hij liet duidelijk blijken
dat hij een veteraan is, die nog steeds heel goed op de hoogte is hoe het
spel gespeeld wordt en ook met de inhoud van al hetgeen in het verleden is
gebeurd.
 
 Voordat ik het vergeet: dit laat onverlet dat ik het volstrekt niet met
hem eens ben. Dat zal wel uit het vervolg van mijn betoog blijken.
 
 Ik begin met een aantal algemene punten die door de geachte afgevaardigden
naar voren zijn gebracht, in feite te onderschrijven. Dat maakt het in zekere
zin een stuk gemakkelijker, want wij zijn het over heel veel eens. Vervolgens
komt het aan op een uitwerking. Er zijn verschillen van inzicht gebleken.
Door de wijze waarop vooral de geachte afgevaardigden van de oppositiepartijen
hun inbreng presenteerden heb ik de indruk, dat ik niet helemaal in staat
zal zijn al hun problemen weg te nemen.
 
 Wij zijn het erover eens dat studiefinanciering buitengewoon belangrijk
is voor de toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Regering en Kamer zijn
er eensgezind over dat ons hoger onderwijs voor iedereen, ongeacht afkomst
en inkomen van ouders, toegankelijk moet zijn. De deelname aan het hoger onderwijs
moet uitsluitend bepaald zijn door capaciteiten en motivatie. Er mogen geen
belemmeringen in de financiële sfeer zijn. Het stelsel van studiefinanciering
moet in dat geheel een grote rol spelen.
 
 Over een tweede punt is er ook wel eensgezindheid, al zijn er verschillende
gradaties. De regering beschouwt hoger onderwijs in eerste instantie als een
investering in degene die dat hoger onderwijs volgt. Natuurlijk is er een
belangrijke maatschappelijke uitstraling, die vaak financieel of psychologisch
kan worden vertaald in profijt voor de persoon die het hoger onderwijs genoten
heeft. In dat kader mag je de leidraad hanteren, dat je de mogelijkheden van
die persoon om aan het hoger onderwijs bij te dragen maximaal moet benutten.
Overigens moet ik constateren, dat nadat alle besluiten rondom prestatiebeurs
en hoger onderwijs genomen zullen zijn, desondanks per jaar ƒ 10.000
tot ƒ 15.000 per student wordt geïnvesteerd door de samenleving.
Wie het beeld wil scheppen dat wij bezig zijn met een grondige privatiseringsactie
moet ik tegenspreken, want dat is niet juist.
 
 Vervolgens sluit ik mij aan bij hetgeen de heer Van der Ploeg naar voren
bracht. Wij zullen heel serieus moeten kijken naar wat vaak het profijt van
de overheid is genoemd. Op heel veel punten in het hoger onderwijs zijn regelingen
geschapen die vooral ten goede blijken te komen aan degenen wier ouders hogere
inkomens hebben. Onlangs heeft het Sociaal en cultureel planbureau dat voor
een recent jaar aangegeven.
 
 De heer Van der Ploeg maakte een aantekening die ik voluit onderschrijf
en op één punt nog uitbreid. Het knelpunt voor de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs betreft op dit ogenblik niet de overgang tussen VWO
of HAVO en WO of HBO. Sterker nog, het betreft ook niet eens de overgang van
basisonderwijs naar voortgezet onderwijs. Daar doet zich geen autonoom milieu-effect
voor. Als je uitsluitend naar de resultaten van de CITO-toetsen kijkt, blijkt
de doorstroming "milieuvrij" te zijn. Er is wel een sterke correlatie tussen
het resultaat van de CITO-toets en het milieu. Het beeld dat daardoor geschapen
is, heeft het kabinet ook als uitgangspunt genomen bij het opstellen van het
regeerakkoord en van de daaropvolgende begroting. Wij moeten dus meer doen
aan het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. De grote taakstelling
van bezuinigingen van 18 mld. mag dan ook niet bij het basis- en voortgezet
onderwijs neergelegd worden. Immers, daar geldt het primaire aspect van de
toegankelijkheid. Dit mag er niet toe leiden dat de bezuinigingen –
daar gaat het om – bij het hoger onderwijs worden vertaald in een vermindering
van de toegankelijkheid. Nee, de toegankelijkheid moet overeind blijven.
 
 De instandhouding van de toegankelijkheid is ook mogelijk onder de formule
die aansluit bij de gedachte van investeren in jezelf: lenen waar het kan
en geven waar het moet. Deze heel algemene benadering moet vervolgens wel
uitgewerkt worden.
 
 Ik moet aantekenen dat wij bij lenen spreken over lenen onder sociale
randvoorwaarden. Het betoog van de heer Lansink in Trouw van gisteren was
vrij volledig. Het was mij opgevallen dat dit op één punt niet
het geval was. Ik doel op het benadrukken van het feit dat dit niet gewoon
lenen is in die zin dat je alleen maar hoeft terug te betalen als je het kunt
en dan naar rato van het inkomen. Bovendien wordt de lening na 15 jaar geschrapt.
Daarover zijn nog een aantal vragen gesteld, waar ik graag op terugkom.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb dat niet gemeld, omdat het bestaand beleid is.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Zeker.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het gaat om de veranderingen die aangebracht worden. Er ontstaat een aanzienlijk
groter leenbedrag. Bovendien zijn de werkgelegenheidsvooruitzichten anders.
Dus liefst geen karikatuur van een verhaal maken.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Geen karikatuur. Maar ik moet wel opmerken dat ik vaak in zalen de opmerking
heb gehoord: pas op met de schulden en met het lenen, want dat gaat ons als
een molensteen om de nek hangen. Ik moet dat elke keer uitleggen. Daaruit
leid ik af dat wij het staand beleid onvoldoende uitdragen. Wij moeten aangeven
dat de toegankelijkheid een wezenlijk punt is. Daar moeten wij ook trots op
zijn. Men kan dus altijd lenen. Niemand mag het gevoel hebben dat de betrokkene
door het lenen in problemen komt, maar misschien bestaat dat gevoel wel eens.
Ik wil graag dat dit niet wordt gezien als een punt dat de regering en de
oppositie verdeelt. De heer Lansink heeft dat terecht aangegeven.
Laten wij dat ook duidelijk maken, als het gaat over de mogelijke effecten
van de prestatiebeurs.
 
 In mijn ogen blijft de aanvullende beurs heel belangrijk. Ik zeg het altijd
andersom: wij moeten vermijden dat wij risico's nemen. Men kan twisten over
de mate waarin de aanvullende beurs feitelijk bijdraagt. Er is ook nogal wat
onderzoek gedaan dat aangeeft dat dit misschien niet gebeurt in de volle omvang
van de aanvullende beurs. Elk risico in een samenleving als de onze waarin
de deelname nog relatief laag is van kinderen uit arbeidersgroepen, uit middeninkomensgroepen,
moet in dat opzicht ook vermeden worden. Overigens is de aanvullende beurs
inderdaad betrekkelijk omvangrijk, ook als het gaat om de inkomensgroepen
waar die op slaat. Het betreft tweederde van de inkomens.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 In de brief van 20 februari hebt u een aantal vragen geformuleerd en hier
en daar een voorzichtig antwoord. Zo zou de basisbeurs op termijn kunnen verdwijnen.
Geldt dat volgens u ook voor de aanvullende financiering? Die is daar namelijk
aan gekoppeld.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het zijn vragen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik wil helderheid. Ik weet zeker dat de VVD er anders over denkt dan u.
Laten wij nog een paar dingen uit dit debat halen dat overigens overbodig
lijkt. Als ik de minister zo hoor praten, lijken de kaarten al geschud. De
minister zegt dat hij aandacht geeft aan het verhaal van de heer Lansink en
van andere collega's die er in "oppositionele" zin over gesproken hebben.
Wij moeten afwachten wat dat oplevert. Als van tevoren al duidelijk is dat
de zwakke amendementen het halen en de andere niet, zijn wij hier echter voor
niks bezig. Wij moeten ervoor zorgen dat er iets uitkomt voor de langere termijn.
Ik wil dan ook van de minister weten of hij de aanvullende financiering al
dan niet overeind houdt.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Mijn inzet bij het debat is de volgende. Er zijn mensen die stellig gezegd
hebben dat zij het wetsvoorstel wel aantrekkelijk vinden, als de artikelen
I t/m VI daaruit verdwijnen. Ja, er blijft dan niets meer over. Mij gaat het
erom dat zij toch een open oor hebben voor mijn reactie op hun commentaar
en kritiek. Ik meen die echt te kunnen wegnemen. Dit is het eerste element.
 
 Het tweede is dat ik graag uitga van een open debat. Men heeft mij zojuist
horen zeggen dat mijn inzet bij de studiefinanciering, ook voor de langere
termijn, is om elk risico te voorkomen waarmee de toegankelijkheid wordt aangetast.
Ik denk dat die inzet breed gedeeld wordt. Vervolgens moeten wij zoeken naar
de vertalingen. Volgens mij kunnen die vertalingen best ingrijpend zijn. Ik
ga er wel van uit dat de wijzigingen in de studiefinanciering zeer geleidelijk
tot stand gebracht worden via een invoeringstraject dat op alle fronten gedeeld
kan worden. Ik ga er niet van uit dat het gebouw nu voltooid is en dat daaraan
geen woord meer gewijd wordt.
 
 Het eerste element is de toegankelijkheid en het tweede is het investeren
in jezelf. Het derde element dat ik naar voren wil brengen, is het versterken
van het prestatie-element. Eigenlijk vind ik dat dit goed aansluit bij de
hele ontwikkeling. Het heeft wel veel moeite gekost. Ik heb hierbij in eerste
instantie in heel veel zalen nogal wat tegenstand gekregen. Vervolgens heb
ik gemerkt dat het als vanzelfsprekend wordt beschouwd, omdat de mensen in
die zalen zich ook wel realiseren dat er buiten de zalen heel veel mensen
zijn aan wie het niet valt uit te leggen. Waarom moet de loodgieter wèl
beoordeeld worden, maar de student niet? De metselaar wordt misschien niet
beoordeeld op de vraag of het muurtje omvalt of blijft staan, maar wel op
de vraag of het muurtje überhaupt gebouwd is.
 
 Tot 1986 bestond de studievoortgangscontrole. De manier waarop ze verdwenen
is, is eigenlijk een beetje merkwaardig. Het kostte zeer veel moeite om dit
element weer naar voren te brengen. Ik moet hierbij melden dat de inzet van
mijn kant en dus ook van het vorige kabinet er toch niet helemaal debet aan
kan zijn dat het zoveel moeite heeft gekost. In de begroting voor 1993 is
zelfs ooit sprake geweest van gedachten over 100% studievoortgangscontrole.
Dat gebeurde toen als filosofie en niet als iets wat al kon worden vertaald
in gedachten.
 
 Ik noemde enkele uitgangspunten. Er is ook het uitgangspunt dat het regeerakkoord
voorziet in grote bezuinigingen. Het regeerakkoord voorziet in het vrijwaren
van het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs
van bezuinigingen. Het regeerakkoord zocht het dus vooral in het hoger onderwijs.
Het antwoord dat daarop gegeven is, ligt nu in grote lijnen voor. Het is eerder
besproken in het kader van de begroting. Ik behandel het graag in een aantal
blokjes. Het eerste blokje is het korter studeren. Je kunt de prestatiebeurs
wel in haar totaliteit bespreken, maar misschien is het toch goed, ook naar
aanleiding van de indringende vragen van de heer Rabbae en anderen, dit even
apart te behandelen. Het tweede blokje is de prestatiebeurs en het derde de
18-min. Ik dank de Kamer voor alle complimenten over de 18-min, maar het was
natuurlijk geen bezuinigingsmaatregel. Het vierde punt is de 70% in het tempo
bij de studievoortgangscontrole. Ten slotte is er nog een groot aantal overige
blokjes.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voordat de minister begint aan de behandeling van een aantal blokken,
stel ik een vraag over het begin. Als het regeerakkoord niet uitging van 1,5
mld. aan bezuinigingen, zou de minister dan op de korte termijn nooit meer
terugkomen op deze kwestie? Dat heeft hij eigenlijk toch gezegd na de STOEB-discussie?
Zie ik dat goed of vergis ik mij radicaal?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik had deze vraag graag aan het einde van mijn betoog behandeld, maar
misschien is het toch goed om de vraag naar voren te halen. Het is eigenlijk
een beetje dezelfde vraag die de heer Lansink stelde. Hij stelde zich min
of meer op als openbare aanklager van de politieke betrouwbaarheid. Ik draai
het graag een keer om. Ik kan mij nog heel goed herinneren dat ik hier toen
stond en dat ik nogal improviserend zei dat ik hier niet met hetzelfde zelfvertrouwen
stond. Daar was een duidelijke achtergrond bij, die ik vervolgens aan een
aantal journalisten kenbaar heb gemaakt. Ik vond het toen zorgwekkend hoe
over bezuinigingen in de studiefinanciering werd gesproken en het gemak waarmee
dat gebeurde. Ik vind dat dit bevestigd wordt in het debat dat wij vandaag
voeren. Er werd met groot gemak over gesproken. Dat gebeurde niet het minst
in de CDA-fractie. Daar was het geluid namelijk al enige tijd
te horen. Ik weet dat de heer Lansink daar grote bezwaren tegen had, maar
het was toch een geluid dat breed te horen was. Tegen dat geluid wilde ik
nadrukkelijk stelling nemen. Ik deed dat niet in de zin dat alles vervolgens
onmogelijk was, maar wel in de zin dat men zich heel goed moest realiseren
wat de implicaties zouden zijn. Een van de belangrijke punten voor mijzelf
betrof de vraag in welke mate er na de STOEB-voorstellen een noodzaak zou
zijn voor verlaging van bedragen. Het laatste was in mijn ogen niet echt meer
een begaanbare weg na de discussie die toen recentelijk gevoerd was over de
STOEB-voorstellen. Er zijn ook andere aspecten, zoals het prestatie-aspect
en het aspect van de studievoortgangscontrole. De heer Lansink zei: het voorstel
was 10%, maar in de begroting van een jaar eerder had zelfs een veel hoger
percentage gestaan. Het ging inderdaad om het zoeken van de mogelijkheden
die zich toen voordeden. In dat kader kan ik de voorstellen die nu voorliggen
voluit verdedigen en kan ik de kar trekken die in het regeerakkoord is neergelegd.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Wilt u hiermee zeggen dat u al bij de afronding van het wetsvoorstel STOEB,
een tijdje voordat het nieuwe kabinet kwam en dus voordat het regeerakkoord
werd vastgesteld, wist dat wij zouden terugkomen op het aspect prestatie?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Een aantal aspecten was neergelegd in het wetsvoorstel STOEB. De 70%-norm
was in de begroting voor 1994 voorgelegd. Daarvoor bleek geen steun te bestaan.
Om die reden stond het niet in het definitieve voorstel STOEB. Dat geeft iets
aan van de opvattingen die op dat punt bestonden. Ik wil echt af van de zwart/wit-voorstellingen.
Gevraagd wordt of ik toen al gekozen zou hebben voor die richting. Het antwoord
is: neen, niet op dat moment. Ik zou er wel voor gekozen hebben in het kader
van het tot stand brengen van een totaalpakket waarin onderwijs een rol speelt,
gericht op een ontwikkeling in de samenleving die is gebaseerd op werkgelegenheid
en op goede sociale verhoudingen inclusief een goede toegankelijkheid van
het onderwijs.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 U stelt het zo vaag dat alles daaronder kan vallen. Het is mij duidelijk!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik ben niet vervallen in het schetsen van zwart/wit-beelden, ook niet
waar het gaat om ombuigingstaakstellingen. Toen ik sprak over politieke betrouwbaarheid,
had dat te maken met het feit dat de minister hier in mei heeft gezegd: voor
mij zijn de grenzen bereikt. Dat waren financiële grenzen. Dat waren
geen technische grenzen. Het waren de grenzen op het punt van de ombuigingen.
Ik heb inderdaad in eigen kring – nu wij dan toch openhartig praten –
de discussie meegemaakt, eerst over de taakstelling van 1 mld. in het kader
van de ontwerp-programma's. Daar heb ik tegen geknokt. Ik heb voor een deel
mijn zin gekregen via de jongerenorganisatie. Het bedrag van 1 mld. is in
de voorfase veranderd in 700 mln. Wij hebben van onderwijs plus studiefinanciering
een eigen berekening gemaakt. Wij hebben gezegd dat het misschien 500 mln.
zou kunnen zijn. Ik kom op tegen het feit dat de PvdA niets in haar programma
heeft staan en gemakkelijk naar 1 mld. gaat. Deze minister, vertegenwoordiger
van dezelfde partij, heeft in mei, na de verkiezingen, gezegd: voor mij zijn
de grenzen bereikt. Vervolgens gaat hij met 1 mld. akkoord. Dat heeft te maken
met de vraag of je de politieke-betrouwbaarheidstoets mag leiden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Ik maak bezwaar tegen de wijze waarop de heer Lansink citeert.
Ik heb het zojuist ook al aangegeven. Hij moet de verslagen van de behandeling
van het wetsvoorstel STOEB nog eens nalezen. Dat heb ik ook al eens tegen
de heer Van der Vlies gezegd. Ik heb toen gezegd: ik sta hier niet met hetzelfde
zelfvertrouwen. Dat is iets heel anders dan: voor mij zijn de grenzen bereikt.
Vervolgens heb ik in een aantal gesprekken met journalisten aangegeven dat
ik mij zorgen maakte over de wijze waarop rondom de studiefinanciering bij
de voorbereiding van het regeerakkoord al te simpel en al te gemakkelijk conclusies
werden getrokken. Dat was een kwestie van: studiefinanciering, dat doe je
even. Ik heb daar zeer voor gewaarschuwd, juist op basis van de zaken die
zich hadden voorgedaan. Het is dus niet een kwestie van: het denken staat
niet stil. Dat heeft men mij ook niet horen zeggen. Het gaat om de vraag welke
benadering je kiest voor de langere termijn. Daaraan zitten aspecten vast
als: cursusduur, studievoortgangscontrole en prestatie. Die aspecten waren
geen van alle uitgesloten in die benadering. Wie mij toen het wetsvoorstel
STOEB heeft horen verdedigen, kan niet om die consistentie heen. Ik draai
het dus om. Ik voel mij hier niet aangeklaagd. Natuurlijk ken ik de heer Lansink
in dit opzicht. Maar de CDA-fractie heeft veel meer uit te leggen. De heer
Lansink valt nu een wetsvoorstel aan, terwijl hij geen alternatieven heeft
en dit punt wel in zijn verkiezingsprogramma had opgenomen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! In mijn verkiezingsprogramma staan elementen waarop ik zojuist
al heb gewezen. Ik verwijs naar de vier, vijf punten die ik heb genoemd waarmee
ik denk de 500 mln. te kunnen halen. Daar komt nog bij het punt van de uitwonenden
en thuiswonenden, een punt dat wij eerder in het debat naar voren hebben gebracht.
De hele Kamer en de minister waren daartegen. Die feiten liggen er. Ik heb
gezegd: wij zijn in voor een ombuiging van 500 mln., zij het niet langs deze
systematiek. Nogmaals, ik kom op tegen het feit dat één of twee
partijen die het akkoord hebben getekend iets doen wat zij niet van tevoren
aan de kiezers hebben gemeld. Maar goed, dat moet dan later maar worden afgerekend.
Ik wijs erop dat de minister hier na de verkiezingen heeft gezegd dat de grenzen
in financiële zin zijn bereikt. Wij hebben daar toen een debat over gehad,
waarbij de minister ook heeft gezegd: ik sta hier niet met hetzelfde vertrouwen.
Dat debat heeft tot een redelijke afloop geleid, met een wetsvoorstel dat
draagvlak had en waarmee wij verder konden. En vervolgens komen er twee maanden
later ineens dit soort dingen overheen. Ik beschouw mijzelf helemaal niet
als een openbare aanklager. Het gaat mij om de vraag: hoe zit het met de betrouwbaarheid,
als de minister eerst in dit huis zegt "de grenzen zijn bereikt" en vervolgens...
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! De heer Lansink herhaalt dat keer op keer, maar dat was niet
mijn opmerking. Ik heb het zelf gisteren nog uitvoerig doorgelezen,
maar dat staat er absoluut niet. Integendeel. Er staat juist een aantal opmerkingen
over de lengte van de cursusduur waarvoor studiefinanciering beschikbaar is,
over de normen en over de prestatie-elementen. Daarmee wordt aangegeven dat
wij moeten stoppen met verdere kortingen op de basisbeurs, maar dat de race
in andere opzichten zeker nog niet gelopen is. Zo heb ik het toen niet gezegd,
maar dat kun je er wel uit lezen. Vandaar dat ik bezwaar maak tegen het non-citaat
dat de heer Lansink elke keer geeft, dat zich blijkbaar geleidelijkaan heeft
gezet.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het is dan wel heel opvallend dat dit citaat ook door anderen is gebruikt,
maar dat terzijde. Ik zal de zaak nog eens grondig nalezen. Het gaat nu over
de vraag of de minister de 1 mld. voor zijn rekening neemt. Dat is kennelijk
het geval. Dat wordt dan verder vertaald in een technische uitwerking die
kennelijk ineens wel aanvaardbaar is. Dat staat dan nog los van de vraag,
die ook de heer Van der Ploeg stelde, wat er gaat gebeuren als het systeem
straks wel gaat werken. Dan levert het immers niets op. Dat mechanisme, die
systematiek, hoort er ook bij.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dan kom ik weer aan de zaak toe. Ik begin dan met de "cursusduur" versus
"cursusduur plus 1". De huidige systematiek noem ik dan maar even "cursusduur
plus 1". Er volgt weliswaar twee jaar lenen daarna, maar de periode waarin
recht bestaat op gemengde financiering, met een giftdeel daarbinnen (al dan
niet de basisbeurs of de basisbeurs plus) wordt tot "cursusduur" verkort.
Ik moet daarbij onmiddellijk de filosofie geven die ons voor ogen staat bij
de lange-termijnontwikkeling van het hoger onderwijs. De heer Stellingwerf
heeft daar ook iets over gezegd toen hij het had over het artikel in Vrij
Nederland inzake de kamerleden die iets zouden misgunnen. Ik vind dat een
interessant vertrekpunt. Wat ik daar niet in zag staan, is dat de wereld wel
een beetje veranderd is sinds de kamerleden hebben gestudeerd. Sommigen zeggen
"gelukkig", anderen hebben daar andere opvattingen over, maar er is in elk
geval een heleboel veranderd. Het meest significante dat veranderd is, is
dat de afgelopen 30, 40 jaar een verzesvoudiging van het aantal studenten
is opgetreden en ook ongeveer een verzesvoudiging van het aantal mensen dat
zich presenteert op de arbeidsmarkt. De gedachte dat een studie voor zes keer
zoveel mensen exact dezelfde zou zijn als voor de oorspronkelijke groep, doet
niet onmiddellijk denken aan goede reflectie. Daarbij kun je dan op z'n minst
een vraag stellen. Het antwoord daarop is eigenlijk heel voor de hand liggend.
De samenleving is natuurlijk ook veranderd. Dat geldt ook voor het soort banen
die er voor hogeropgeleiden bestaan en voor de motivaties van de mensen die
er zitten. Wat in mijn ogen het meest wezenlijk is, is dat het systeem van
hoger onderwijs ook had moeten veranderen. Een verzesvoudiging bereik je niet
efficiënt en effectief door gewoon zes keer zoveel staf en zes keer zoveel
machines in te zetten. Dat is niet voor de hand liggend, want je moet ook
zoeken naar een andere benadering van het hoger onderwijs. Bij een bedrijf
zou je dan spreken van een andere produktietechnologie.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Deze uitspraak van de minister is volledig legitiem voor een
tijdspanne van 20, 15 tot 10 jaar, maar niet voor een tijdspanne van driekwart
jaar.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Nee, dat komt nog. Het is namelijk door iets voorafgegaan. De eerste stappen
die op dit traject werden gemaakt, hadden betrekking op de studieduur. Dat
betrof de Wet twee-fasenstructuur uit 1978-1979, die overigens door tien jaar
discussie werd voorafgegaan. Ik had zelf het genoegen om in de periode tussen
1963 en 1970 student-assistent te zijn van de rector magnificus, belast met
het analyseren van het Posthumus-rapport, waarin werd voorgesteld om te komen
tot differentiatie van studies en tot verkorting van de studieduur, bij sommige
cursussen tot drie of vier jaar. Sommigen zullen denken: er is niet zoveel
nieuws onder de zon.
 
 Tegelijkertijd is er het systeem van studiefinanciering dat in een langere
termijn voorziet. Daarin heeft zich heel lang een soort patstelling voorgedaan.
Het bleek heel lastig te zijn om de termijn van de studiefinanciering te veranderen
tot in feite de heroriëntering in 1991; toen is een eerste stap gezet.
Ik meen dat de tweede stap heel voor de hand liggend is om te komen tot een
feitelijke studieduur, dus niet alleen cursusduur. Een cursus werkt volgens
mij pas goed als de studieduur gelijk is aan de cursusduur. Het kan zijn dat
men er bijvoorbeeld een blok uit is of misschien zelfs een jaar, maar als
er sprake is van een mismatch tussen datgene wat wordt aangeboden en hetgeen
wordt benut, is er geen sprake van een goed functionerend universitair systeem.
De heer Van der Ploeg en ik hebben buitenlandse ervaring. Daar blijkt het
te werken. Het werkt niet alleen, het is ook spannender en interessanter.
Het is voor de studenten en de staf over het algemeen veel prettiger werken.
Ook voor de studenten werkt die koppeling van 1 op 1 heel prettig. Het is
overigens niet schoolser. Bij schools denk ik aan repeterend leren, dingen
overschrijven en dingen nazeggen. Het gaat om creatief denken, maar dan wel
in contact tussen docent en student. Dat is nu inderdaad nog een ideaalbeeld,
dat niet alleen kan worden bereikt via de lijn van universiteiten en hogescholen.
De heer Rabbae illustreerde dat prima. Hij sprak namelijk over langere studieduren
dan de cursusduur. Wat zou je ook anders verwachten als tegelijkertijd de
studiefinancieringsduur langer is, als je langer kunt studeren?
 
 Wat zijn de effecten op de universiteit en de hogeschool? Ik heb het veel
docenten zo zien vergaan, dat zij zeer enthousiast begonnen hun college voor
te bereiden en te proberen er wat van te maken en dat studenten òf
niet kwamen – een aantal gelukkig wel, maar niet in die mate dat verwacht
werd – òf dat men zich niet had voorbereid en er dus zat om te
luisteren wat er gepresenteerd werd. In dat opzicht is er dus nogal wat mismatch
en interactie tengevolge van het systeem van studiefinanciering. Dat verander
je inderdaad niet op één dag, dat moet je geleidelijkaan opbouwen.
Dus eerst een vermindering van één jaar en die begint nu geleidelijkaan
neer te slaan in studiepatronen. Ik meen dat die vermindering van cursusduur
nu in belangrijke mate kan, maar het zal niet mogen gebeuren en dat mag je
ook niet verwachten. Dan moet je zeggen dat de tweede filosofie die erachter ligt, is dat de rekening dan meer moet worden gelegd bij
de persoon. Als iemand de cursusduur overschrijdt, zal hij in de toekomst
meer zelf moeten bijdragen. Dat betreft niet per se lenen, want dat werd volgens
mij wat al te kort door de bocht gezegd. Iemand loopt dan al bijna tegen het
eind van zijn studie aan als die vier jaar, de cursusduur, zijn voltooid en
zou eventueel het laatste gedeelte kunnen voltooien in combinatie met werk
of op een andere wijze.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het is mij duidelijk, maar ik heb nog geen antwoord van de minister gekregen
op mijn opmerking. Kan hij mij duidelijk maken waarom wij binnen driekwart
jaar de cursusduur van vijf jaar moeten terugbrengen naar vier jaar? Wordt
dit alleen ingegeven door een financiële opdracht van het regeerakkoord?
Is er ook een inhoudelijke grondslag voor?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De heer Rabbae heeft gelijk dat er een markeringspunt is bij een regeerakkoord.
Een regeerakkoord is het moment waarop een nieuw kabinet zijn zaken bepaalt.
In dat opzicht speelt het regeerakkoord zeker een rol, ook in de combinatie
van factoren, zoals bezuinigingen juist bij het hoger onderwijs en niet in
andere sectoren en vervolgens binnen het hoger onderwijs bij de studiefinanciering.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Kan de minister dan niet beter zeggen: beste mensen, als het aan mij lag,
had ik het helemaal anders gezien en misschien ook gedaan, maar ik moet een
financiële opdracht uitvoeren en ik doe mijn best om een aantal elementen
overeind te houden; dit is het beste wat ik ervan kan maken; meer kan ik niet,
want ik moet een opdracht uitvoeren.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Als ik dat zo zou zien, zou ik het ook zo zeggen. Ik houd rekening met
het feit dat een kabinet maar vier jaar bestaat en dat er daarna een nieuw
kabinet komt, met een nieuw regeerakkoord. Daar houdt in dit land iedereen
rekening mee en dat staat ook zo in onze Grondwet geschreven. Dat het aantreden
van een nieuw kabinet een nieuw markeringspunt is, vind ik dan ook heel voor
de hand liggend en ik vind dat niemand zich daarvoor hoeft te schamen. Dat
is ook een moment waarop zo'n beslissing kan worden genomen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Met andere woorden, dan hoeft de minister er niet al te veel toeters en
bellen omheen te bouwen: het is gewoon een financiële opdracht. Hij probeert
er dus het beste van te maken. Zo simpel is het toch? Waarom probeert hij
de zaak dan zo uit te bouwen en spreekt hij over prestatiemogelijkheden en
dergelijke? Daar gaat het dan toch helemaal niet om, want het is simpel een
financiële opdracht die hij uit probeert te voeren.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De heer Rabbae vergeet de vraag of de financiële taakstelling te
realiseren is op een wijze die recht doet aan de ontwikkelingen op lange termijn.
Ik ben ervan overtuigd dat daar rekening mee moet worden gehouden. Ik geloof
daar sterk in. Ik verwijs in dit verband naar ontwikkelingen binnen universiteiten
en hogescholen.
 
 Mevrouw De Vries heeft twee rapporten genoemd. Het ene is "Gedaan of niet
gedaan" van de commissie-Wijnen en het andere is het inspectierapport inzake
het wetenschappelijk onderwijs. In dit laatste rapport wordt iets aangegeven
dat iedereen die op dit moment een universiteit bezoekt, onmiddellijk zal
merken. Er wordt op zeer grote schaal bijna fanatiek gewerkt aan de verbetering
van de studeerbaarheid, aan de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs.
Dit gebeurt op verschillende manieren en in verschillende tempo's, maar het
is inmiddels wel een vanzelfsprekendheid geworden. Als ik nu een universiteit
bezoek, begint men met een presentatie op dat terrein. Men heeft daar over
het algemeen zeer duidelijke beelden van. De verantwoordelijkheden ten aanzien
van de opleidingen worden beter zichtbaar gemaakt. Er worden opleidingsdirecteuren
aangesteld. Dit gebeurt in Amsterdam, op de TU Delft en op zeer veel andere
universiteiten. Er worden onderwijs-UHD's benoemd en soms ook onderwijshoogleraren.
Er worden eisen gesteld aan de didactische kwaliteiten van docenten en er
vinden beoordelingen van docenten plaats.
 
 Bij het hoger beroepsonderwijs heeft in feite een omgekeerde ontwikkeling
plaatsgevonden. Daar bestond zeer lang het idee dat dit onderwijs zeer soepel
liep. Het rapport "Gedaan of niet gedaan" toonde aan dat het anders was. De
HBO-raad heeft hier zeer kritisch op gereageerd. Ik kan mij die reactie ook
wel voorstellen, hoe juist de onlangs uitgebrachte rapporten ook zijn. Ik
wil zeker de inspectie niet afvallen. De HBO-raad heeft er terecht op gewezen
dat men al bezig is, veranderingen aan te brengen op de door de inspectie
genoemde punten. Ook binnen het HBO is men zeer actief. Daar is overigens
ook alle reden toe. Nu de studieduur in het WO afneemt, blijkt dit niet uniform
het geval te zijn in het HBO.
 
 De heer Van der Vlies heeft gevraagd wat studeerbaarheid nu eigenlijk
is. De heer Lansink vroeg zich af of dit begrip niet in de wet moest worden
opgenomen. Voorzitter! De heer Lansink heeft gelijk. Studeerbaarheid staat
echter al in de wet, namelijk in artikel 7.4, lid 6, van de WHW. Daarbij is
aangegeven dat de opleiding zodanig dient te worden ingericht dat de student
in redelijkheid in staat wordt gesteld om te voldoen aan de norm voor de studievoortgang,
genoemd in artikel 17b van de Wet op de studiefinanciering. Ik zal nog nagaan
in hoeverre dit artikel studenten een handvat biedt om in beroep te gaan tegen
hetgeen er wordt gepresenteerd.
 
 Bij studeerbaarheid dient een onderscheid gemaakt te worden tussen de
input en de output. Het gaat om de organisatie van het onderwijs. Het is van
groot belang dat het programma een goede samenhang heeft, dat de vakken op
elkaar zijn afgestemd, dat tentamens met een zekere regelmaat worden afgenomen
enzovoorts. Deze systeemkenmerken zijn redelijk in kaart gebracht door de
commissie-Wijnen. Er is echter nog een punt dat de aandacht verdient. Voor
de gemotiveerde student met capaciteiten – en die er voldoende tijd
aan besteedt – geldt dat hij de studie binnen de cursusduur kan voltooien.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Het artikel dat de minister noemt, is mij bekend. Na deze
uiteenzetting zouden wij dit het studeerbaarheidsartikel kunnen noemen en
denken dat de zaak is geregeld. Zo bedoel ik het echter niet, hoewel het een
kapstok zou kunnen zijn. Ik wilde een verbinding leggen met de Wet op de studiefinanciering,
waarbij niet alleen de studenten, maar ook de instellingen
een verplichting wordt opgelegd. Als de zaak niet is geregeld, kan de overheid
niet de systematiek van de prestatiebeurs toepassen, omdat dan de studenten
slachtoffer worden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Er wordt in elk geval verwezen naar de Wet op de studiefinanciering.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Er wordt geen verplichting opgelegd. Wanneer er geen studeerbaar programma
is, wordt de desbetreffende student gevrijwaard van de artikelen van dit wetsvoorstel.
Zo bedoel ik het.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het meest logische lijkt mij om een bedrijf dat iets niet volledig levert,
tot een punt te brengen waarop het wel volledig levert.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Daar ligt dus de eerste aansprakelijkheid. Maar voor de periode waarin
niets is geregeld, moeten studenten gevrijwaard zijn van zaken waar zij niets
aan kunnen doen. Als er geen studeerbare programma's zijn, is het moeilijk
om toch de prestatiebeurs op te leggen. Omdat de minister niet kon voldoen
aan het verzoek van de PvdA om een tijdpad uit te stippelen en niet aan mijn
verzoek om een interimrapportage op te stellen, klemt dit punt zeer. Als wij
binnenkort dit wetsvoorstel aanvaarden, met een ruime of een krappe meerderheid,
dan zitten wij met die wet terwijl wij niet zeker weten of de studeerbaarheid
is geregeld.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik wijs nog eens op het rapport over het wetenschappelijk onderwijs en
het rapport over het hoger beroepsonderwijs. Laten wij ook de positie van
Nederland relativeren. Veel rapporten zijn mede tot stand gebracht in samenwerking
met deskundigen uit het buitenland. Zij zijn over het algemeen nogal enthousiast
over het Nederlandse hoger onderwijs. Het beeld dat door de heer Lansink lijkt
te worden geschapen, is dat het allemaal van geen kant deugt. Het gebeurt
wel eens dat over een bepaalde zaak de vraag gesteld kan worden of het studeerbaar
is. Daarnaast kan er nog heel veel verbeterd worden, maar de kwaliteit schat
ik gemiddeld op een 8, en ik wil graag dat het hoger wordt. Ook elders leggen
wij de prestatienorm immers hoger.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik heb niet gezegd dat de zaak niet deugt. In een eerder debat
is al gediscussieerd over dit punt. Het gaat erom dat de minister een zwaar
bemande werkgroep heeft ingesteld die niet in staat was om een tussenrapportage
te maken en nu weten wij niet zeker of er iets komt. Daar ligt het punt en
daar is de minister mede verantwoordelijk voor. Ik vraag helderheid over de
uitkomsten van het rapport voordat wij het wetsvoorstel kunnen aanvaarden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 De achtergrond van mijn vragen – wat is nu eigenlijk studeerbaarheid,
hoe wordt die gemeten en hoe moet ermee worden omgegaan – werd een beetje
ingegeven door de vaststelling van mijn fractie dat het er meer op aankomt
dat de andere kant van de medaille in orde is, naarmate meer wordt gedaan
op het terrein van prestatiemeting. Nu neem ik ook wel positieve ontwikkelingen
waar, maar wanneer het aantal studierichtingen, faculteiten en subfaculteiten
op 100% wordt gesteld, is de studeerbaarheid voor de eerste 80% daarvan eerder
geregeld dan voor de laatste 20%. Maar ook voor deze laatste 20% geldt voor
de studenten die prestatiemeting. Daar zit het knelpunt en op dat punt sluit
ik mij aan bij wat de heer Lansink zei.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Dit is nu precies een van de duidelijke punten die tijdens
de eerste bijeenkomst van de studeerbaarheidsclub werden gemarkeerd: van de
middelen die beschikbaar zijn voor verbetering, zou wel eens een disproportioneel
deel kunnen gaan naar de zwakkere broeders. Wij hebben daar vaak over gesproken
en uiteindelijk de conclusie getrokken dat dit bijna onvermijdelijk en eigenlijk
heel logisch is.
 
 De stuurgroep studeerbaarheid heeft vier bijeenkomsten gehad; er wordt
onvoorstelbaar intensief gewerkt met een zeer grote frequentie. Een tussenrapportage
zou echt dodelijk zijn. Als een tussenrapportage werd gemaakt, zou je het
kunnen schudden, omdat dan alles is gericht op de openbaarheid daarvan. De
chemie van de club is heel goed: de groep bestaat zowel uit studenten als
universiteiten, hogescholen en het ministerie, maar er is vooral ook 0,5 mld.
beschikbaar. Voor alle partijen is het dus buitengewoon uitdagend om daar
iets mee te doen. Ik zie dan ook geen enkele reden waarom wij daarin zouden
falen. In het uiterste geval zal het gaan om een verdeeld rapport. Ik kan
mij heel goed voorstellen dat er een rapport uitkomt dat op alle fronten voldoet
aan onze eisen, dus dat wij inderdaad een behoorlijke stap maken. Daarbij
kun je zeggen: de prestatiebeurs wordt ingevoerd, er is nog maar een cursusduur
van vier jaar beschikbaar, maar dat zal zich inderdaad op niet al te lange
termijn vertalen in studies die binnen die tijd kunnen worden voltooid èn
ook nog interessanter zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Mij intrigeert de opmerking van de minister dat je het wel
kunt schudden als er een tussenrapportage na vier bijeenkomsten moet worden
uitgebracht. Wat is daarvan de achtergrond? Gaat het dan alleen maar om de
vraag, hoe die 200 mln. zo goed mogelijk kan worden verdeeld? Dat is het lokaas,
de worst die wordt voorgehouden. Of gaat het om een lange-termijnvisie, waardoor
het punt van de studeerbaarheid kan worden geregeld zoals de heer Van der
Vlies, ik en anderen bedoelen? Dat laatste was toch de opzet? Dan was het
toch mogelijk geweest om voor dit debat helderheid te geven over de thema's,
de koers, de lijn, enzovoorts.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De thema's en de lijnen zijn heel duidelijk uitgezet in het werkprogramma
dat naar de Kamer is gestuurd. Het gaat vervolgens om de vertaling daarvan.
Dat is gewoon een lastige klus. Ik wijs bijvoorbeeld op de volgende vraag
die daarbij aan de orde is. Iedereen is het erover dat in den hoofde contracten
moeten worden gesloten. De student en de hogeschool of de universiteit moeten
een commitment hebben ten opzichte van elkaar. Hoe vertaal je dat nu? Welke
inhoud ga je daaraan geven? Daar zijn vier bijeenkomsten dus echt heel weinig
voor. Een schrijfgroep is nu bezig om dat verder uit te werken.
 
 Dat geldt ook voor de positie van de inspectie. De heer Bakker heeft daarover
gesproken. Dat is niet zo'n simpele positie. Die inspectie heeft wel een bepaalde
ontwikkeling gehad, maar het moet worden gedaan op een wijze waardoor de hogescholen en de universiteiten zich aangesproken voelen. Je kunt
natuurlijk zeggen: dat dwingen wij af, dat leggen wij op. Maar ik zie dat
veel meer als iets waarbij je elkaar ook bevraagt in de zin van: wat is daar
nu op tegen, waar zitten nu eigenlijk de probleempunten? Wij moeten proberen
op die wijze te komen tot een gezamenlijk optrekken.
 
 De ontwikkeling van kwaliteitsplannen en de voorwaarden die daaraan moeten
worden gesteld, zijn ingrijpend. Ik denk dat een interimrapportage heel veel
tijd en aandacht zou hebben gekost, die zou zijn afgegaan van de aandacht
voor het eindprodukt. Ik kan er moeilijk op een andere wijze tegen aankijken.
 
 De heren Bakker en Van der Ploeg hebben in het kader van studeerbaarheid
en kwaliteit specifiekere punten genoemd. Ik voel mij zeer aangesproken door
datgene wat de heer Bakker naar voren heeft gebracht over de consumenteninformatie.
Ik zal de Handelingen nalezen op datgene wat hij er precies over gezegd heeft.
Hij had het over rendement, over collegedichtheid en over contacturen.
 
 Ik zal proberen, op de kortst mogelijke termijn een handzaam "format"
tot stand te brengen waarin wordt aangegeven wat erin moet staan, zodat je
niet al te uitvoerige informatie geeft in die zin dat het niet meer toegankelijk
is, maar tegelijkertijd wel de hoofdinformatie bij elkaar brengt. Wat mij
betreft, is het een inspanningsverplichting om dat voor het studiejaar 1996-1997
tot stand te brengen. Ik ga er ook van uit dat ik die inspanningsverplichting
goed op mij kan nemen.
 
 Er zijn nu allerhande gesprekken gaande om de keuzegids hoger onderwijs
nieuw leven in te blazen. Ik vond die gidsen buitengewoon instructief. Ik
heb het derhalve erg jammer gevonden dat zij zo weinig werden gebruikt. Wij
hebben ons een heel hoge doelstelling gesteld. Wij willen bevorderen dat 20%
van de aankomende studenten die informatie tot zijn beschikking heeft. Dat
is een heel hoog percentage. Misschien dat wij dat niet halen, maar het gaat
er even om dat wij dat beeld goed voor ogen hebben. Heel veel studenten moeten
daarvan op de hoogte zijn.
 
 Het overkomt je in zalen nog wel eens dat iemand zegt: ja, maar ik heb
een studie die helemaal niet deugt. Dan kun je bijna zeggen: maar dan studeer
je ook dat en dat. Daarop vraagt die persoon: hoe weet je dat? Dan zeg je:
kijk eens in die keuzegids, dat had je ook van tevoren kunnen weten. Die keuzegids
is in dat opzicht echter niet zo breed verspreid. Ik beschouw de opmerkingen
van de heren Bakker en Van der Ploeg over de inspectie als een steun in de
rug. Ik ben er ook van overtuigd dat de inspectie een grote rol moet spelen
bij de ontwikkeling van de beoordeling van de studeerbaarheid. Een volgend
punt is dan hoe men dat voor moet krijgen. Een meta-evaluatie is onvoldoende.
De inspectie zal echt "kennis moeten nemen van" en daar een oordeel op moeten
baseren. Tot zover het punt C+1 naar C.
 
 Ik kom te spreken over het punt van de prestatiebeurs als zodanig. Ik
beschouw dit als een logisch sluitstuk. Tegen de heer Lansink zeg ik dat het
inderdaad de VVD was die dit in haar verkiezingsprogramma had staan. Het idee
sluit aan bij de gedachte van de studievoortgangscontrole, maar begint alleen
anders: eerst lenen en bij de prestatie een omzetting in een gift. Die logica
valt moeilijk te ontgaan. Er zijn twee moeilijke punten. Een punt is de keuze
van het model. Daar moet ik onmiddellijk bij zeggen dat de zes verschillende
modellen die onderzocht zijn allemaal voor- en nadelen hadden. Ik heb nu vooral
gehoord wat de nadelen zijn van het diplomamodel. Ik kan mij daar eerlijk
gezegd ook niet helemaal aan onttrekken. Het zijn inderdaad nadelen. Ik zal
proberen deze nadelen een beetje in perspectief te zetten. In de afweging
merk ik echter elke keer weer dat de nadelen van de ander modellen aanzienlijk
veel groter zijn. Het grote voordeel van het diplomamodel is natuurlijk de
eenvoud in de administratie. Het andere punt is de ontwikkeling van het percentage
van de prestatie in het eerste jaar, bij de propaedeuse. Ik heb de aarzelingen
daaromtrent hier goed genoteerd.
 
 Wanneer het gaat om het diplomamodel, zijn er door de heren Schutte, Van
der Vlies en Stellingwerf een aantal problemen genoemd. Bijvoorbeeld het probleem
van ziekte. Ik maak even een uitstapje naar het IOWO-rapport. Ik kom er straks
uitvoeriger op terug. Mij is immers gevraagd een uitvoerige reactie te geven
op dat rapport. Wat mij bij het rapport opviel, is dat er in mijn herinnering
geen enkel geval was waarbij ziekte of handicap een rol had gespeeld bij de
17.000 personen die niet hadden voldaan aan de studievoortgangscontrole. Dat
heeft te maken met twee punten. Ten eerste de zorgvuldigheid van de regering
en ten tweede de additionele zorgvuldigheid van de Kamer bij de beoordeling
van de wetsvoorstellen. Daardoor zijn er voor personen die een handicap hebben
heel goede voorwaarden voor het voltooien van hun studie. Ook in dit wetsvoorstel
is dat besloten. Als iemand voor 80% of meer AAW-gerechtigd wordt, zal de
studerende niet meer geconfronteerd worden met het uitblijven van een diploma.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Ik lees in het rapport dat bij de factoren die ertoe geleid hebben dat
de genoemde 17.000 studenten de prestatie van 25% niet hebben gehaald ook
persoonlijke omstandigheden worden genoemd, waaronder ziekte. Bij 30% van
de gevallen die het niet gehaald hebben, worden persoonlijke omstandigheden
als ziekte en zwangerschap genoemd.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De heer Rabbae heeft het precies zo gelezen als ik dat heb gedaan. Voor
70% gaat het dus om andere omstandigheden. Het gaat hier om een heel lange
lijst van persoonlijke omstandigheden, waarvan ziekte er één
is. Ziekte levert dus een heel kleine bijdrage aan het geheel. Ik sluit niet
eens uit dat het hier ook gaat over factoren die worden geredresseerd. Als
er reëel sprake is van ziekte bestaat er immers een aanspraak op een
afstudeerfonds.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Ik dacht van niet. Onder persoonlijke omstandigheden vallen de volgende
factoren: financiële problemen 6%, te weinig steun omgeving 4,2%, gezinssituatie
11,6%, baan en werk naast studie 9,4% en ziekte en zwangerschap ongeveer 30%.
De andere factoren zijn dus uitgezonderd.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik blijf erbij dat in de gevallen dat ziekte een feitelijke rol speelt
de afstudeerfondsen een ruimhartige rol spelen. De fondsen zijn ruimhartig
in het toekennen van middelen. Ik wil op dit punt graag de vinger
aan de pols houden. Ik wil erop toezien dat het zich in de praktijk ook zo
voordoet.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik wil een andere vraag stellen. Het blijkt in de praktijk moeilijk te
zijn om te weten te komen wat de criteria zijn die men bij het toekennen van
bedragen uit de fondsen aanlegt. Dat kan bij de ene instelling of stad heel
anders liggen dan bij de andere instelling of stad. Is dat wellicht niet een
element van studeerbaarheid en in ieder geval een element van rechtvaardigheid
om die informatie boven tafel te halen?
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Ik heb gevraagd wat er gebeurt als die afstudeerfondsen op zijn. Op is
op. Als de bodem in zicht komt, zullen de criteria worden aangescherpt. Het
moet van het begin tot het einde duidelijk zijn.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Wat de laatste vraag betreft, sta ik hier met veel vertrouwen. In december
1993 heb ik in de Hoger-onderwijskamer gezegd, dat er altijd een goed gesprek
mogelijk is over de hoogte van de afstudeerfondsen, wanneer die uitgeput zijn.
In de afgelopen jaren werd er nogal geld overgehouden bij die afstudeerfondsen.
Nogmaals, ik sta zeker open voor gesprekken daarover. De financiële dekking
blijft dan altijd nog een punt. Ik zie het niet als een groot probleem. Wanneer
zich bij de afstudeerfondsen reële problemen voordoen, dan zal ik ervoor
zorgen, dat die fondsen kunnen worden gevuld.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Dat zegt de minister nu toe?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ja.
 
 Mevrouw De Vries heeft gevraagd of het niet verstandig is om een gemeenschappelijke
regeling tot stand te brengen. Dat moeten wij niet doen, want de volgende
stap is, dat wij het zelf doen. De universiteiten en de hogescholen spelen
hierin immers zelf een rol. Ik zal bevorderen dat de doorzichtigheid er komt.
Een aantal universiteiten geven het prachtige voorbeeld van hoe het kan. Het
zijn vooral een aantal kleinere hogescholen die in dat opzicht de grootste
problemen ondervinden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik wil de minister even corrigeren. Ik heb niet gezegd dat alle afstudeerfondsen
precies dezelfde regeling moeten kennen. Er moeten basiscriteria zijn, die
voor elk afstudeerfonds moeten gelden. Per instelling kunnen zich specifieke
omstandigheden voordoen. Thans zijn de verschillen soms wel erg groot. De
minister chargeert wat, als hij zegt, dat wij alles willen regelen. Zover
wil ik niet gaan.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik ben blij, dat ik het heb gechargeerd, zodat ik nu steun heb voor de
lijn, die wij willen trekken. Ik zal nog bij de Kamer terugkomen over de wijze
waarop wij dat vorm hebben gegeven. Het gaat bij mij wat op en neer. Ik had
de indruk, dat in de afgelopen maanden al verbeteringen tot stand waren gebracht.
Ik zal mij daarin nog eens goed verdiepen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Beide punten zijn al eerder aan de orde geweest. Ik denk aan de omvang
van de fondsen – met halve en hele toezeggingen – en aan de willekeur
die kan gaan ontstaan als de een het anders doet dan de ander. Bij het debat
over de autonomie hebben wij gezegd, dat een instelling dat het wat ruimer
doet, wat meer mensen kan trekken. Nu heeft de minister een toezegging gedaan,
waarmee ik op zichzelf wel blij ben. Wanneer kunnen wij die toezegging in
materiële zin tegemoet zien? Voor de afronding van dit debat?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voor het einde van het debat heb ik het allemaal naar voren gebracht.
Ik zal de Kamer op een later tijdstip berichten over de formulering van een
aantal criteria voor ieder afstudeerfonds. Ik denk aan doorzichtigheid en
bekendheid. Voor mij staat altijd de deur open – het is geen blanco
cheque – voor een gesprek over de hoogte van het afstudeerfonds. Wanneer
op reële gronden additionele middelen worden geclaimd, dan zeg ik daarop
niet onmiddellijk nee. Ik formuleer het heel voorzichtig. In het algemeen
zal ik proberen daaraan maximaal tegemoet te komen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat is heel mooi.
 
 Zijn de criteria bindend voor de instellingen of niet?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik ga er in eerste instantie van uit, dat ik de instellingen daaraan wil
binden via afspraken tussen de instellingen. Mocht er behoefte bestaan een
aan formele vastlegging, dan zal ik dat graag bezien. Voor zover ik het kon
bezien en ook terugkijkend naar mijn betrokkenheid daarbij in de afgelopen
maanden dacht ik dat het al geregeld was. De reacties vanuit de Kamer geven
mij aanleiding ermee verder te gaan.
 
 Voorzitter! Ik kom te spreken over de norm van 50% naar 70% in de propaedeuse.
Er is hierover op twee verschillende manieren gesproken. De ene was de propaedeuse
versus de rest en de andere de relatie met de studeerbaarheid. Ik heb veel
begrip voor de "ja, mits"-formule in het amendement van mevrouw De Vries en
de heren Bakker en Van der Ploeg. Ik vind die ook heel goed passen bij de
totale ontwikkeling.
 
 Over de propaedeuse wil ik graag nog eens het volgende naar voren brengen,
mede naar aanleiding van opmerkingen van de heer Lansink. Volgens hem moet
er ruimte zijn om op gang te komen. Hoeveel ruimte moet er dan wel zijn? Die
ruimte mag niet ten koste van het onderwijs gaan. Moet een en ander niet worden
gecombineerd? Hebben wij ons daarvoor wel voldoende ingespannen? Voor mij
is dat een onderwerp van voortgaand debat met universiteiten en hogescholen.
 
 In de huidige situatie maken nieuwe studenten inderdaad heel veel veranderingen
door. Zij gaan vaak op kamers wonen, ontwikkelen persoonlijke relaties, leren
koken en moeten daarbij ook nog studeren; het laatste komt vaak achteraan.
Als door die veranderingen het propaedeuserendement laag is, geven wij wel
erg dure kookcursussen. Ligt dat nu wel voor de hand? Is daar alles aan gedaan?
 
 Bij de ontwikkeling van het hoger onderwijs voor velen hebben wij de individuele
student niet erg betrokken. Ik merk dat universiteiten en hogescholen er steeds
meer belang in stellen om eerstejaarsstudenten goed op te vangen. Verenigingen
hebben daarin een goede rol gespeeld, zij zijn er vaak mee begonnen, maar
ook universiteiten en hogescholen doen er steeds meer aan. Ik denk aan mentorensystemen,
zelf een actieve rol spelen in de huisvesting, zodat de student daaraan niet
veel tijd hoeft te besteden en het bevorderen dat de aansluiting
makkelijker tot stand komt.
 
 In het buitenland is het ondenkbaar dat een student het eerste jaar niet
haalt. Het is een dwaze situatie dat wij spreken over laag rendement van de
propaedeuse vanwege deze overgangsproblemen. Ik zie dus veel mogelijkheden
voor verbetering, maar ik kan mij ook vinden in de opvattingen die naar voren
zijn gebracht door mevrouw De Vries en de heren Bakker en Van der Ploeg.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Naast de discussies over selectie voor dan wel aan de poort is er ook
sprake van selectie in de hal. Hogescholen en universiteiten zouden zelf het
eerste jaar gebruiken om in samenspraak met de student de beste leerroute
en het passende niveau te onderkennen en daaraan consequenties te verbinden,
bijvoorbeeld in de vorm van een advies dat al dan niet bindend is. Die discussie
is nog niet afgerond. Moet zij niet worden betrokken bij de discussie over
de vraag of de prestatienorm niet te hoog wordt gesteld? Het kan een reden
te meer zijn om vooralsnog de norm op 50% in plaats van 70% te stellen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Er zitten verschillende kanten aan de gedachte van de heer
Van der Vlies. Zelfs bij een propaedeuserendement van 100% moet er sprake
van selectie kunnen zijn, al klinkt dat merkwaardig. Een dergelijk rendement
leidt er niet noodzakelijk toe dat iedereen doorgaat in die studie. Maar wij
spreken op dit moment over een heel andere situatie.
 
 Er is ook een situatie waarin oriëntering, verwijzing en selectie
naast elkaar bestaan. Bij het debat over de WHW hebben wij ons gerealiseerd
dat dit misschien wat abstract is. Wat houdt het precies in? Het zal vooral
moeilijk zijn om aan de verwijzende functie goed vorm te geven. Bij oriëntering
lukt dat wil, maar oriëntering en selectie zijn twee handen op één
buik. Het is geen goed argument wanneer een student beweert dat hij de propaedeuse
niet heeft gehaald omdat hij zich aan het oriënteren was. Zeker de student
die gewoon niet komt opdagen, kan moeilijk aanvoeren dat hij bezig was zich
te oriënteren. Je kunt je niet goed in een vak oriënteren zonder
er iets in te presteren. Die twee elementen kunnen dus niet worden gescheiden.
In het algemeen denk ik dat het propaedeuserendement een stuk hoger kan zijn,
onverlet het argument van selectie in de hal.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik kom terug op een element dat ik ook in eerste termijn heb genoemd.
Bij de invoering van de studievoortgangscontrole heeft u duidelijk gewezen
op die verwijzend-oriënterende fase van de propaedeuse. Daarom kon die
norm in het eerste jaar en volgende jaren lager zijn. Ik weet dat u veel denkt
en dat uw denken snel evolueert maar misschien kunt u dat proces nog eens
uitleggen. U zegt nu dat de prestatie in het tweede jaar tot en met het diploma
neerkomt op 66%, afgerond 70%. U stelt dat dit ook het eerste jaar mogelijk
moet zijn en daarmee verlaat u de gedachte die u in 1992 nog zeer expliciet
naar voren bracht.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat was een gedachte die door pragmatische overwegingen was ingegeven.
De vraag was wat de haalbaarheid van een en ander was. Als u dat beziet tegen
de achtergrond van de begroting voor 1992 en het debat daarover zal dat duidelijk
te herkennen zijn. Bovendien vraag ik hierbij aandacht voor de 1 februari-datum.
Wie vóór 1 februari besluit om niet door te gaan, behoeft zijn
beurs niet terug te betalen; dan vindt er geen omzetting plaats.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb gepleit voor 50% in het eerste jaar. Ik merk nu dat u het wijzigingsvoorstel
inzake een herkansing wèl ziet zitten maar het andere wijzigingsvoorstel
niet. Anders zou u zo niet hebben gereageerd. Daarmee wordt het overigens
wel gemakkelijker voor mij om de fractie te adviseren om met kracht tegen
dit wetsvoorstel te stemmen en het overal te bestrijden waar dat kan, binnen
en buiten de Kamer. Ik zou willen dat u ook serieus zou ingaan op de argumenten
die ik heb aangevoerd. Ik pleit niet voor een ruimte van nul in het eerste
jaar, hoewel ik die ruimte zelf indertijd wel nodig heb gehad. Ik heb het
eerste jaar niets gehaald maar daar is later toch nog een redelijke afstudeertoestand
uit voortgekomen. Nogmaals, ik pleit niet voor nul, maar 70% met slechts een
herkansing is het àndere uiterste. Waarom nu niet simpel gezegd: 50%
voor het eerste jaar en dat ìs het dan?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat heb ik zojuist aangegeven.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U gaat op de argumenten van de andere zijde niet in.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Laten wij nu eens uitgaan van een cursus en een studie van vier jaar.
Het kan dan toch niet zo zijn dat er wordt gezegd: dat eerste jaar laten wij
maar een beetje hangen? Dat eerste jaar is buitengewoon bepalend. Ik besef
heel goed dat ik spreek tegen de achtergrond van een historie die gegroeid
is en waarvan de betekenis is toegenomen. Misschien was het in uw tijd wel
zo dat je het in het eerste jaar als het ware even "bekeek" maar in mijn tijd
was dat niet zo. Overigens hing en hangt het ook af van de universiteitsstad
en de studierichting.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik kom op tegen de stelling dat de mensen die het eerste jaar
niets of weinig halen, het zomaar even laten hangen. Neen, er wordt vaak keihard
gewerkt en dan nog lukt het niet omdat men een verkeerde keuze heeft gemaakt
of door allerlei andere omstandigheden. Daar gaat het om. Het is van belang
dat men alle mensen gelijke kansen en rechten geeft, ook al zijn er verschillende
talenten.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daar sluit ik mij bij aan. Echter, waar de student gemotiveerd is en de
benodigde capaciteiten heeft, moet die propaedeuse goed haalbaar zijn. Vandaar
dat ik mij kan vinden in wat in het bedoelde amendement is neergelegd. Dat
betekent 50%, maar ook verhoging tot 70% als duidelijk is dat de vervolgstappen
zijn gemaakt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Voorzitter! Ik zou de heer Lansink willen voorhouden dat inderdaad soms
een verkeerde keuze wordt gemaakt maar dat dit in veel gevallen niet betekent
dat de propaedeuse niet op tijd gehaald kan worden. Als je bijvoorbeeld met
een studie geografie begint en na een jaar besluit om te switchen, wil dat
nog niet zeggen dat je de propaedeuse niet haalt.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De minister zegt dat hij zich aansluit bij
de gedachtengang van de drie coalitiepartners, neergelegd in het amendement
op stuk nr. 21. Betekent dit dat hij dit amendement overneemt?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Inderdaad.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Betekent dit dat u ook het andere amendement, dat handelt over de afschaffing
van de norm van 70%, overneemt?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daar kom ik nog over te spreken.
 
 De heer Schutte en anderen vroegen wat er gebeurt met de student die een
incomplete opleiding volgt. Je kunt het zien als een nadeel van een diplomamodel,
maar ook als iets dat heel consistent is met een maatschappelijke opvatting.
Het zal duidelijk zijn dat wie zijn propaedeuse heeft gehaald nadrukkelijk
voor een keuze staat. Hij moet vaststellen dat hij aan de slag gaat voor het
diploma. Anders moet hij niet doorgaan. Dit zal in alle informatie duidelijk
moeten worden gemaakt. Iemand die twee jaar prima studeert, maar vervolgens
zijn diploma niet haalt, heeft een probleem. Het is niet verstandig om die
weg te volgen. Je kunt dan beter naar de open universiteit gaan of in deeltijd
studeren. Of je moet het derde jaar er even bij doen.
 
 Nu kan ik mij niet zo erg goed voorstellen dat die situatie zich vaak
voordoet. De grote uitval in het hoger onderwijs is er juist in de periode
tot de propaedeuse of meteen bij de propaedeuse. In de jaren daarna is de
omvang ervan beperkt, maar komt uitval nog wel voor. Wij moeten proberen die
te vermijden.
 
 De heer Van der Vlies sprak over de vergelijking tussen diplomamodel en
studievoortgangscontrole. Bij studievoortgangscontrole zitten wij geweldig
met het sparen. Elke verhoging van de norm zou het debat over het sparen tienmaal
versterken. Wij hebben de afgelopen maanden ontzettend veel tijd besteed aan
een goed spaarmodel. Een paar dagen geleden heb ik nog een brief van het ISO
gekregen met weer een andere suggestie voor een spaarmodel. Er is bijna niet
uit te komen. Bij elk spaarmodel komt onmiddellijk de vraag op of het niet
tot misbruik leidt. Het spaarmodel moet zo gemaakt worden dat reëel sparen
wordt toegestaan, maar mag niet leiden tot de gedachte om een paar maanden
op kosten van de belastingbetaler naar een mooi, ver land te gaan.
 
 De studievoortgangscontrole vergt vrij veel administratie. Die zal er
voor de huidige generatie blijven. Het diplomamodel vereist dat niet. In het
diplomamodel is er ook de eenheid van het diploma.
 
 Ik wijs nog op het effect op de vooraanmeldingen. De fractie van het CDA
heeft daarover vragen gesteld. Het is niet helemaal onbelangrijk. Het aantal
vooraanmeldingen daalt al jaren. Ook de verhouding tussen vooraanmeldingen
en reële aanmeldingen daalt. In 1989 waren er nog meer vooraanmeldingen
dan werkelijke meldingen, maar in 1994 waren er aanzienlijk veel minder vooraanmeldingen
dan reële aanmeldingen. Met andere woorden, de studenten kijken het nog
even aan, in de verwachting dat zij hun plekje toch wel vinden, ook al hebben
zij zich niet vooraangemeld. Vooraanmelden doe je als je echt zeker wilt zijn
van een plaatsing.
 
 Het aantal vooraanmeldingen bij het WO is dit jaar meer gedaald dan de
tendens aangaf, namelijk met ongeveer 4000. Het blijft gissen welke factoren
daarbij een rol spelen. Er is geen onderzoek naar gedaan. Wellicht speelt
de prestatiebeurs een rol, maar als je de mensen vraagt, zijn er ook heel
veel andere factoren die leiden tot uitstel van de keuze voor het hoger onderwijs.
 
 Voor het HBO is het beeld overigens heel moeilijk te analyseren, omdat
er alleen het vorig jaar vooraanmeldingen waren. Het lijkt daar alsof er niet
zoveel verschil is met het vorig jaar.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De minister zegt dat het de prestatiebeurs zou kunnen zijn, maar dat er
ook een aantal andere factoren zijn. Welke zijn die andere factoren?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Er is een algemene ontwikkeling dat jongeren de keuze van een studie uitstellen
en in de tussenperiode andere dingen gaan doen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Bent u bereid hiernaar onderzoek te laten doen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Met genoegen! Ik vermoed dat deze vraag sowieso breed leeft in de Kamer.
Voor zover zij niet in de Kamer leeft, leeft zij bij mij. Wij kunnen heel
nauwkeurig nagaan op welke gronden mensen keuzes maken en hoe die keuzes in
de afgelopen tijd zijn veranderd. Er loopt onderzoek bij SCO en andere organisaties.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Wat is uw reactie wanneer blijkt dat de enige bepalende factor de prestatiebeurs
is?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dan is er bij mij nog altijd de vraag wat er daarna gebeurt en wie er
afhaken. Het kan om uitstel gaan die vervolgens leidt tot een meer gemotiveerde
studie. Het lijkt mij heel fijn, als zoiets gebeurt. Immers, je kunt niet
zeggen dat in het verleden de studiekeuze op alle fronten goed gemotiveerd
gemaakt is. Ik verwijs naar het IOWO-rapport waarin is aangegeven dat de belangrijkste
factor de motivatie is.
 
 Natuurlijk moet er altijd heel goed naar de achtergrond gekeken worden.
Dan gaat het erom of speciale groepen meer of minder besluiten om niet te
gaan studeren. Ook dat moet een rol spelen conform hetgeen de heer Van der
Ploeg in dit verband naar voren heeft gebracht.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Als blijkt dat het met name gaat om vrouwen of studenten uit kansarme
milieus?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dan moeten wij daar wat aan doen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Komt u dan met een maatregel om dat tegen te gaan?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Wij moeten dan inderdaad zoeken naar wegen om dat te verminderen, dus
om dat gericht tegen te gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 En u neemt uw financiële verlies dan voor lief?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Deze wat meer algemene vraag doet zich voor. Het is voortdurend een kwestie
van afweging. Hierbij gaat het om het meest klemmende punt bij de studiefinanciering.
Dat is de toegankelijkheid. Die afweging leidt vrij snel tot een conclusie.
Ik doe daar niet moeilijk over in die zin dat ik daarover
veel voorbehouden formuleer. Iets dergelijks moet dus leiden tot een nieuwe
afweging.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De minister heeft een onderzoek naar de factoren toegezegd. Een factor
is onvoldoende zicht op werk dat aansluit op een studie. Een overweging kan
zijn dat je maar beter kunt gaan werken, als je iets kunt vinden en later
zien wat ervan komt. Misschien zijn er nog andere overwegingen, zoals iets
van de wereld willen zien, nu het nog kan. Maar volgens mij speelt de prestatiebeurs
wel een rol. In aanvulling op de vraag van collega Rabbae het volgende. Gesteld
dat binnen een jaar duidelijk wordt dat de prestatiebeurs wel degelijk een
forse invloed heeft en dat daardoor de deelname van vrouwen en anderen vermindert
tot onder het normale niveau in de ons omringende landen, is de minister dan
bereid om deze systematiek opnieuw te bekijken of is die onomkeerbaar?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het sluit nauwkeurig aan bij de gedachte over een algemene beschouwing
van de studiefinanciering. De koers om een eenmaal genomen beslissing om te
draaien, ligt het minst voor de hand. Intellectueel wil je niets uitsluiten,
maar het lijkt mij niet voor de hand liggend. Juist deze koers is een soort
no-regret-scenario.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dan klemt te meer mijn vraag waar de minister nog niet op is ingegaan.
Het is mogelijk dat dit aan het eind van het antwoord gebeurt. Waarom worden
de argumenten van onder andere de Raad van State niet gevolgd om te wachten
op een principieel debat?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daar kom ik nog op. Ik wil dat graag samen met de andere zaken behandelen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Moet ik uit de woorden van de minister afleiden dat een soort automatische
piloot het Koninklijk besluit bekrachtigt inzake de introductie van 70% voor
het cursusjaar 1997-1998? Dat is toch niet het geval?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat is geen automatische piloot volgens het wetsvoorstel. Ingevolge artikel
III komt er een invoeringsvoorstel. Dat is een Koninklijk besluit. Dat is
dan dus nog nodig. Ik heb mij inmiddels aangesloten bij het amendement waarin
staat dat dit gebeurt in samenhang met een evaluatie van de ontwikkeling van
de studeerbaarheid. Ik heb dat amendement dus overgenomen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat heb ik goed begrepen. Maar gesteld dat er zich in het traject tot
dan significante kwesties voordoen die beleidsrelevant zijn, dan is daar toch
over te spreken? Zo heb ik het ook een beetje begrepen. Vandaar mijn dankwoord
op dat punt. Moet ik dat nu een beetje terugnemen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Nee, dat dankwoord heb ik graag geïncasseerd.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat zult u graag in uw laatje leggen. Maar het gaat er mij om of ik er
nog achter kan staan.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ja.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Er komt dus een beleidsmatige afweging als daartoe aanleiding is?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Zeker, een beleidsmatige afweging.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Toch wel; dus geen automatische piloot.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat is de aard van het amendement, dus geen automatische piloot.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 De minister spreekt al een paar keer over het overnemen van een amendement.
Ik neem aan dat hij doelt op het instemmen met de strekking van een amendement.
Formeel overnemen kan moeilijk aan de orde zijn, omdat er op dit punt meerdere
amendementen liggen. Het is, dunkt mij, niet juist om een beslissing te forceren
zonder dat wij daarover een stemming krijgen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik laat het graag aan de voorzitter over. Hij kan voorstellen om het over
te nemen. Vervolgens is het oordeel aan de Kamer. Het kabinet heeft op dit
punt geen overwegende bezwaren.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Dat is mogelijk. Ik ben wel gehouden, aan de Kamer te vragen of zij ermee
instemt. Als het om concurrerende amendementen gaat, kan ik mij voorstellen
dat de Kamer er niet mee akkoord gaat.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb er grote bezwaren tegen, omdat er op dit punt verschillende amendementen
zijn ingediend.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Dan gebeurt het dus niet.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het betekent ook dat ik zal vragen om een wetgevingsoverleg te houden,
opdat wij zeer gedetailleerd op de amendementen kunnen ingaan. In de commissie
is afgesproken dat wij na de eerste termijn wellicht een wetgevingsoverleg
moeten inlassen. Het is ook mogelijk dat wij hier alle ruimte hebben om de
zaak artikelsgewijze af te handelen. Als men zo gemakkelijk spreekt over het
overnemen van het amendement, moeten wij toch wat dieper ingaan op de vraag
waarom de andere amendementen nièt worden overgenomen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Aan het einde van mijn betoog ga ik graag puntsgewijze op alle amendementen
in. Ik kan dat kort doen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Tegen de heer Lansink zeg ik nog even dat ik mij voorstel, aan het einde
van het betoog van de minister vast te stellen dat wij morgen verder gaan
conform de agenda die is vastgesteld dan wel dat wij besluiten om niet verder
te gaan. De commissie moet zelf uitmaken of er een wetgevingsoverleg moet
plaatsvinden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! De 18-min in het hoger onderwijs werd algemeen toegejuicht.
Daar hoef ik dus niet zoveel woorden aan te wijden. Het is een punt dat al
lang leefde bij de Kamer en dat in het kabinet heeft geleid tot de beslissing
om er niet een nota over te schrijven, maar om het gewoon te doen.
 
 Over de Algemene kinderbijslagwet is een aantal indringende vragen gesteld.
De motivatie in het wetsvoorstel was dat het in het regeerakkoord staat. Het
regeerakkoord zelf biedt ook niet zoveel inhoudelijke aanknopingspunten. Het
is misschien goed om te zeggen wat er bij de beschouwingen rondom het regeerakkoord
een rol heeft gespeeld, voor zover ik dat verno men heb, en
wat in het verleden al een rol speelde. In het verleden heeft een grote rol
gespeeld dat er in feite drie systemen zijn voor de bevordering van de toegankelijkheid
via financiële compensatie, direct of indirect, van de overheid. Het
eerste is de studiefinanciering. Het tweede is de kinderbijslag en het derde
is in feite de fiscaliteit. Wij hebben ons steeds afgevraagd waarom de kinderbijslag
en de studiefinanciering twee verschillende systemen zijn. Toen is inderdaad
de conclusie getrokken dat wij aan de ene kant de studiefinanciering breder
beschikbaar gaan maken. Dat betekent dat aan de andere kant de kinderbijslag
minder nodig is. Tot mijn verrassing merkte ik dat het leerlingwezen een rol
speelt in de kinderbijslag. Aan mijn collega van Sociale Zaken heb ik aangegeven
dat ik er echt voor zal zorgen dat er voor die categorie zo snel mogelijk
een andere voorziening komt. Dat is de voorziening waarin het leerlingwezen
gecombineerd hoort te zijn met een leer-arbeidsplaats dan wel met een vervangende
plek. Dan valt het in het systeem van het leerlingwezen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik ben blij met uw toezegging. Betekent het dat de systematiek van de
AKW blijft doorlopen totdat u de voorziening in het leerlingwezen hebt getroffen?
Ik zie niet graag dat er een gat valt.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat moet ik nog even verhelderen. Het was voor mij een grote verrassing,
te moeten constateren dat leerlingen in het leerlingwezen gebruik maakten
van de kinderbijslag. Dat had onder geen enkele omstandigheid mogen voorkomen.
Wij hebben het pas ontdekt toen wij volgens de WCBO een nieuwe bekostiging
invoerden voor het leerlingwezen. Het leerlingwezen werd bekostigd met een
bedrag per school. Wij zijn vervolgens overgestapt op een bekostiging per
leerling, met een leer-arbeidsovereenkomst. Als een leerling geen leer-arbeidsovereenkomst
heeft, heeft hij geen opleiding. Hij kan die ene dag op school verschijnen,
maar hij krijgt dan geen opleiding. Om een diploma te kunnen behalen, heb
je de leer-arbeidscomponent nodig. Bij de invoering van het nieuwe systeem
bleek plotseling dat er zo'n 20.000 leerlingen geen leer-arbeidsovereenkomst
hadden. Wij hebben toen heel snel besloten tot een extra inspanning in het
leerlingwezen. Wij zijn ook bezig met een aantal extra inspanningen bij het
kabinet om te bevorderen dat er meer leer-arbeidsplaatsen komen. Een leerling
die nu in het leerlingwezen zit, maar geen leer-arbeidsovereenkomst heeft,
moet daar echt heel snel weg. Dat is in zijn of haar belang. Er is een alternatieve
voorziening, namelijk het kort middelbaar beroepsonderwijs.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik begrijp uw probleem. U hebt iets ontdekt wat er niet had horen te zijn.
Alleen vind ik dat de leerling er straks niet de dupe van mag zijn. Dat is
voor mij het punt. Als u in orde maakt dat het volgens het boekje gaat, heb
ik er geen enkel probleem mee. Maar er moet niet een gat vallen, omdat de
andere instantie niet snel genoeg meewerkt. Dan krijgt de leerling het op
zijn bordje. Dat zou ik een foute zaak vinden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daarmee ben ik het helemaal eens. Ik zeg er nog bij dat de leerling de
dupe werd van het bestaan van het systeem, dus van een uitwijkmogelijkheid
die in eerste instantie aantrekkelijk leek, maar die in tweede instantie een
doodlopende weg bleek te zijn. Het kort middelbaar beroepsonderwijs is dan
de betere route. Ik heb al gezegd dat ik dat kenbaar zal maken aan de desbetreffende
personen. Ik zal aan de personen die geregistreerd zijn bij de AKW een briefje
sturen, waarin staat: het gaat niet goed, u moet zich melden bij het KMBO
of u moet bevorderen dat er een leer-arbeidsovereenkomst tot stand komt.
 
 Er zijn nog enkele groeperingen die wij aantroffen bij de AKW, die er
ook zonder meer uit verdwijnen tengevolge van de 19-uursgrens die per 1 oktober
ingaat. Er zijn ook enkele groepen die daar niet onder vielen. Het studeren
in grenslanden is inmiddels mogelijk gemaakt. Wij deden dat wel vanuit de
volgende gedachte. Als wij een tegemoetkoming in de studiekosten faciliteren,
willen wij goed zicht hebben op datgene wat wordt aangeboden. Bovendien ben
ik er erg op gesteld om zoveel mogelijk tot reciprociteit te komen. Ik ben
voor internationalisering, maar wel graag op basis van reciprociteit. Dit
betekent dat met Vlaanderen, met Noordrijn-Westfalen, Beneden-Saksen en Bremen
afspraken zijn gemaakt over wederkerigheid. Een en ander mag niet ten koste
gaan van ons onderwijs. In dat opzicht is er geen reden om aan te nemen dat
andere aspecten van internationaliseren en studeren in het buitenland zwaar
in het geding komen. Zij komen enigszins in het geding. Het is niet meer mogelijk
dat men een jaar in het buitenland kan studeren, zonder dat het een functie
vervult voor de studie in Nederland. Natuurlijk kan men wel in het buitenland
een opleiding volgen die erkend is binnen de grenslanden. Ik heb eerder in
de nota Grenslanden aangegeven dat het systeem zich in mijn ogen laat uitbreiden,
zij het geleidelijk aan, stapje voor stapje. Studies die niet in Nederland
maar wel in het buitenland bestaan, blijven nog altijd gelden voor de studiefinanciering.
Zo is er een studie in Bologna die ook geldt voor de studiefinanciering. Er
is een lange lijst van studies in het buitenland die gewoon gelden voor de
studiefinanciering. Maar inderdaad, een studie aan een highschool in de Verenigde
Staten, een studie aan een volkshogeschool in Noorwegen of voorbereidende
jaren in Nederland bij instellingen die niet vallen onder hoger onderwijs
of voortgezet onderwijs zullen niet meer mogelijk zijn.
 
 Ik kom in dit verband bij de kappersschool. Er zijn een aantal kappersscholen.
De meeste vallen onder het beroepsbegeleidend onderwijs. Dan gaat het om leer-arbeidsplaatsen.
Als men de haren laat knippen, moet men het maar eens vragen! Meestal zijn
het leerlingen die onder het beroepsbegeleidend beroepsonderwijs vallen en
die een leer-arbeidsovereenkomst hebben. Het is mij geworden dat er een kappersschool
bestaat die op een andere wijze functioneert. Maar ik denk dat er geen echte
problemen hoeven te ontstaan.
 
 Mevrouw De Vries vroeg wat de kosten zullen zijn als alle leerlingen onder
de WSF vallen. Wij hebben de indruk dat de meeste leerlingen er al onder vallen
of eronder komen te vallen. Daarmee hebben wij al enigszins rekening gehouden.
Wij hebben dus een uitverdieneffect bekeken. Wij gaan er tevens van uit dat
leerlingen andere richtingen kunnen opgaan. Daarbij blijft natuurlijk altijd
de mogelijkheid bestaan van de fiscaliteit.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Dat is niet helemaal het antwoord op mijn vraag. Wij hebben geconstateerd
dat het om ongeveer 39.000 studenten gaat. Dat staat ook in de memorie van
toelichting. Als die 39.000 studenten in september – uitgaande van een
gelijkblijvende situatie – allemaal een beroep doen op de WSF, wat zal
dat dan kosten? Als de minister zegt dat zij er al onder vallen, horen zij
niet bij die 39.000.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Van de groep van 37.000 studenten studeren er 13.500 in het buitenland.
Er zal een grote groep zijn die erbuiten valt. Dat moet ik toegeven. Die groep
heb ik al eerder aangegeven. Er zijn andere groepen die vallen onder een regeling
bij de WSF, maar die na verloop van een jaar onder de WSF zullen vallen. Zij
bekorten daardoor hun studie, hetgeen inhoudt dat er in de toekomst geen sprake
hoeft te zijn van additionele kosten studiefinanciering. Er zijn ook groepen
die binnen het leerlingwezen voor een leer-arbeidsovereenkomst in aanmerking
komen. Volgens onze berekeningen zijn er dus niet of nauwelijks kosten aanwezig.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dit is natuurlijk geen antwoord op de vraag van mevrouw De Vries. De vraag
was: als de 37.000 nu allemaal een plaats vinden in de nieuwe systematiek
van prestatiebeurs, lenen, enzovoorts, wat zijn dan de kosten ten opzichte
van de uitgaven die nu worden gedaan via de kinderbijslag? Daar gaat het om.
Is het niet veel verstandiger om voor die groep gewoon de kinderbijslagsystematiek
te handhaven?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Wij hebben daarvoor berekeningen gemaakt. Wij komen tot de
conclusie dat de gedragseffecten die hiermee gepaard gaan, een andere richting
opgaan. Een aantal mensen zal zeggen: dat jaar aan de highschool, aan de volkshogeschool
in Noorwegen of aan de volkshogeschool in Nederland blijven wij toch doen
met de fiscale faciliteit. Dat betreft een aftrekpost van ƒ 8010 per
jaar. Een andere groep zal zeggen: wij doen het niet meer op die manier, maar
wij maken gebruik van het leerlingwezen. Dat betreft bijvoorbeeld de kappersschool.
Een derde groep zal zeggen: wij maken gebruik van de studies waarvoor wel
studiefinanciering wordt gegeven. Zij vallen dan dus onder de studiefinanciering.
Maar voor zover wij hebben kunnen nagaan, komen al veel van die leerlingen
na enige tijd in de studiefinanciering terecht.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Maar geef dan de cijfers.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Wij zijn uitgegaan van globale gedragsveronderstellingen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Kunnen die cijfers worden verstrekt?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het kabinet is natuurlijk verantwoordelijk voor de budgettaire ontwikkeling
in de komende jaren. Daarvoor heeft het ook zijn verantwoordelijkheid genomen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De minister zegt dat hij berekeningen heeft gemaakt, bijvoorbeeld over
de fiscale kant van de zaak en de gedragseffecten. Kan hij ons een staatje
geven met de uitkomst daarvan? Dat is toch nodig om te kunnen oordelen over
deze zaak?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Zoals bij de studiefinanciering steeds het geval is, moet
je met gedragsveronderstellingen werken. Het gaat om een groot aantal verschillende
studentengroepen, met steeds verschillende gedragsveronderstellingen. Je werkt
dus met een nogal ruwe benadering, zoals ik al eens eerder bij een begrotingsonderzoek
naar voren heb gebracht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Als ik het goed begrijp, zegt de minister dat gedragseffecten zullen optreden.
Het gaat vaak om een doublure van opleidingen, dus men zal dezelfde opleiding
aan een ander instituut kiezen dat wel onder de werking van de studiefinanciering
valt. Het kan ook gaan om een soort tussenjaar dat men nu zal overslaan. Met
het oog daarop stel ik mijn vraag anders. Wat is volgens de minister het effect
voor de instituten die dit soort opleidingen boden? Je kunt zeggen: de overheid
biedt alles al, dus wij zitten niet op dat particulier initiatief te wachten.
Het zal echter wel effecten hebben. Er zal bij al die instituten ongetwijfeld
wel een instituut zitten waarvan de kwaliteit misschien in twijfel kan worden
getrokken. Maar meestal gaat het om instituten met een wat hoger prijskaartje,
waarbij de consument wel degelijk bekijkt of het instituut dat ook waard is.
De overheid kwam de consument dan via de "AKW 18-plus" tegemoet. Zegt de minister
nu: wij hebben alles in huis, dus dat initiatief behoeven wij niet meer; het
is jammer, maar dat overlijdt gewoon. Daar komt het dan wel op neer.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Het klinkt heel cru, maar voor een aantal instituten komt
het inderdaad neer op minder studenten. Dat geldt bijvoorbeeld voor een aantal
instituten waarvan de Kamer, net als ik, een brief heeft ontvangen. Zij zeggen:
ja, maar dit is nu juist zo'n geschikt tussenjaar. Ik moet helaas constateren
dat het gewoon een kwestie is van afwegen van middelen. Het gaat natuurlijk
om een bezuiniging die is doorgevoerd; het is echt een bezuiniging. Dat doen
wij met het oog op het voorkomen van bezuinigingen elders. Als gebeurt wat
de heer Lansink voorstelt en wij dit laten doorgaan, dan hebben wij een financieel
probleem. Moet dat dan bij het basisonderwijs vandaan worden gehaald, moet
het ergens anders vandaan komen? Wij zeggen inderdaad: dat moet dus gewoon
minder.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik mag er geen andere dingen bij halen, maar ik wil wel even
laten zien dat de tijden veranderen, zelfs in een paar maanden. De minister
gaat daar niet over, maar enkele maanden geleden bespraken wij hier de begroting
van Volksgezondheid. Ik diende toen een amendement in inzake de thuislozenzorg
ten bedrage van 5 mln. per jaar. Dat is niet veel, maar het werd bestreden
door de regering en door de coalitie. Een paar dagen geleden las ik in de
krant dat mevrouw Terpstra zegt: er moet nu meer geld komen en het komt er
ook. De heer Rosenmöller heeft iets soortgelijks gisteren aan de orde
gesteld in het debat over de armoedebestrijding. Als hier bij de behandeling
van een wetsvoorstel serieuze vragen worden gesteld en gewezen wordt op de
consequenties van uitverdieneffecten en dergelijke, dan houd ik staande dat
de minister ook heeft naar dat soort consequenties heeft te kijken. Gaande
de tijd, kunnen er namelijk misschien middelen zijn waarmee
dit soort problemen kan worden opgelost. De dak- en thuislozenzorg is hier
niet aan de orde, maar het kan niet zo zijn dat als het kabinet het wetsvoorstel,
dat de vertaling is van het eerder in gang gezette beleid, serieus bekijkt
en vragen krijgt, ook van regeringspartijen, het niet kijkt of een oplossing
kan worden gevonden. Een oplossing zou kunnen zijn om dit deel – het
gaat namelijk allemaal om de kinderbijslagregeling – buiten werking
te houden totdat wij een principieel debat hebben gevoerd en totdat wij de
cijfers hebben over de uitstroom. Daar pleit ik voor.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik dacht dat het debat zich toespitste op het aanbod. Ik sprak dus over
een bezuiniging. Dat had te maken met de rechten op het kunnen genieten van
studies. Dat zit ook in de cursusduur en dat zit ook in brugjaren. Ik vind
dat voluit verdedigbaar en ik begrijp niet hoe de heer Lansink dat kan vergelijken
met de thuislozenzorg, want ik vind dat van een heel andere dimensie.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb dat alleen maar genoemd als voorbeeld. Ik heb ook het punt genoemd
dat gisteren bij de regeling door de heer Rosenmöller aan de orde is
gesteld. Het gaat erom dat de minister nu alleen het woord "bezuinigingen"
gebruikt en dan komt het beleid. Daartussen door zijn er ontwikkelingen waardoor
er meer ruimte is. Ik pleit niet voor potverteren – ik ben bij wijze
van spreken aanhanger van Duisenberg – maar als er serieuze vragen zijn
over de rechtszekerheid, over de uitstroom enzovoort, moet het mogelijk zijn
om het punt van de bezuiniging niet steeds doorslaggevend te laten zijn.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voor elke student is er een gelegenheid om te studeren. Dat geldt voor
het voortgezet onderwijs en voor het middelbaar beroepsonderwijs. Is er een
opleiding die wij niet hebben? Dan bieden wij die via de studiefinanciering
aan in het buitenland. Alles is dus keurig geregeld, maar er is natuurlijk
vervolgens een gegroeide praktijk, gebaseerd op de Algemene kinderbijslagwet,
waardoor er ook andere opleidingen worden aangeboden. Dat aanbod kunnen wij
overnemen – dat was de eerste vraag van mevrouw De Vries – want
onze berekening laat zien dat het op den duur eigenlijk niet zoveel uitmaakt,
omdat het allemaal weer gelijk getrokken kan worden. Hoe zit het echter met
het aanbod? Wij moeten constateren dat op een aantal punten het aanbod wat
minder klanten zal hebben en soms dus in problemen zal komen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het is inderdaad een bezuiniging, dat klopt. Maar realiseert de minister
zich dat hij daarmee invloed uitoefent op de keuze van de studies die door
betrokkenen wordt gemaakt? Via de financiële weg heeft hij dus invloed
op de keuze die betrokkenen noodgedwongen moeten maken.
 
 Ik heb de minister via de heer Van der Ploeg gevraagd of hij onderzoek
heeft verricht naar het vluchtgedrag van betrokkenen in de kinderbijslag.
Daar is hij namelijk bang voor.
 
 Kan de minister ten slotte nog ingaan op de positie van kinderen van migrantenouders
die hier wonen, terwijl de kinderen van 18 jaar en ouder in het land van herkomst
wonen en geen enkele mogelijkheid meer hebben om naar Nederland te komen om
een alternatieve weg te volgen en dus volledig aangewezen zijn op de kinderbijslag
om hun studie te bekostigen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Kan de heer Rabbae zijn eerste punt toelichten, want dat begrijp ik absoluut
niet.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 In zijn antwoord op opmerkingen van mevrouw De Vries zei de minister twee
dingen. Het aanbod kan hij overnemen, maar wat gebeurt er dan met die kappersscholen
en dergelijke? Die krijgen dan minder studenten. Realiseert de minister zich
dat hij daarmee invloed uitoefent op de keuze van de studie die door de betrokkene
wordt gemaakt?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat begrijp ik niet. Er zijn namelijk ontzettend veel kappersscholen.
In deze regio zijn er zeker al zes of zeven. Ik kan mij met de beste wil van
de wereld dan ook niet voorstellen waarom de keuze zou worden beïnvloed.
Iedereen kan kappen, want er zijn genoeg kappersopleidingen. Ons aanbod is
geweldig geschakeerd. Als ik het goed heb, zijn er 913 opleidingen in het
middelbaar beroepsonderwijs. Alles is aanwezig. Bij het hoger onderwijs stellen
wij bovendien nog studiefinanciering beschikbaar voor opleidingen in het buitenland,
als die niet in Nederland kunnen worden gevolgd.
 
 Misschien komt soms vluchtgedrag in de kinderbijslag voor, maar niet op
al te grote schaal. In de nota naar aanleiding van het verslag heb ik aangegeven
dat ik dit punt niet al te zwaar wil aanzetten.
 
 De situatie voor kinderen in het buitenland is lastig. De systematiek
van de kinderbijslag kent het werklandbeginsel. Voor de studiefinanciering
is het Nederlanderschap van belang. Iemand met de Nederlandse nationaliteit
die in Nederland woont, kan gebruik maken van de studiefinanciering. Er is
inderdaad sprake van een discrepantie tussen beide systematieken. Deze discrepantie
zal naar mijn mening geleidelijk verdwijnen. Als ouders het belangrijk vinden
dat hun kinderen via de Nederlandse kanalen hun opleiding krijgen, zullen
zij ze naar Nederland laten komen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dat is de toekomst, maar wij hebben het nu over degenen die de kinderbijslag
als studiefinanciering zullen verliezen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voor deze groep geldt hetzelfde als voor andere groepen die buiten de
systematiek vallen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Maar dat kan toch niet! Mensen die de studie van hun kinderen in het thuisland
via de kinderbijslag bekostigen, wordt die mogelijkheid plotseling ontnomen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Er lag een algemene beleidsbeslissing ten grondslag aan de wijziging van
de kinderbijslag voor 18- tot 27-jarigen. Na afloop van het overgangsrecht
zou sowieso voor een andere lijn worden gekozen. Studiefinanciering wordt
gegeven voor opleidingen aan instellingen die vallen onder de Nederlandse
criteria ter zake. Als buitenlandse instellingen voldoen aan de Nederlandse
criteria, verandert de situatie. Als dezelfde opleiding ook in Nederland kan
worden gevolgd, krijgt men uiteraard geen kinderbijslag. Voldoet de buitenlandse
instelling niet aan de Nederlandse normen, dan heeft men geen recht op studiefinanciering. 
 
 De heer Rabbae heeft het over kinderen die niet de Nederlandse nationaliteit
hebben. De keuze ten principale is geweest dat deze groep niet meer in aanmerking
komt voor kinderbijslag. Ik kan niet overzien om hoeveel kinderen het gaat.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dat weet ik op dit moment ook niet. Zowel het CNV als het NCB heeft ons
daarover aangeschreven. Ik neem aan dat de minister die brieven ook heeft
ontvangen. Ik begrijp dat de minister niet bereid is om voor deze groep een
oplossing te zoeken.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik wijs er nogmaals op dat er gedurende drie jaar een overgangsrecht geldt
voor degenen die al waren ingeschreven. Die groep heeft een reële mogelijkheid
om de studie te beëindigen.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Ik vind het meedenken van de regering wel erg beperkt. Mevrouw De Vries
constateerde dat er sprake is van het "overlijden" van een aantal voorzieningen.
Ik denk dat "de nek omdraaien" een betere formulering is. De minister benadert
de mogelijkheden die de AKW biedt te negatief. Er zijn goede voorzieningen
die niet vervangbaar zijn. Wij moeten niet alle regelingen over één
kam scheren. Ik herhaal mijn vraag of de minister geen mogelijkheid ziet in
het onderscheid "erkend" en "niet erkend".
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Bij studie aan een erkende instelling komt men in aanmerking voor studiefinanciering.
Op dat vlak is er geen probleem, behalve als de studie valt onder het hoger
onderwijs. In dat geval is er ook de eis van de cursusduur. Ik kan niet voldoende
beklemtonen dat er tussenvoorzieningen waren. Door daar een beroep op te doen,
kon men een extra jaar studiefinanciering krijgen en soms zelfs twee of drie
jaar. Voor zover ik het kon overzien, werd daar weinig misbruik van gemaakt.
Een zeer goed calculerende student die de indruk had dat hij op de universiteit
niet zo snel zijn draai kon vinden, had de mogelijkheid om via enkele bepaalde
instellingen een studie te volgen die niet meteen verrekend werd met de studiefinanciering.
Via de AKW-route is dat nu uitgesloten.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Ik constateer dat alle regelingen over één kam geschoren
worden. Ik betreur het zeer dat de goede voorzieningen moeten lijden onder
de wellicht minder noodzakelijke voorzieningen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De afweging lijkt mij helder.
 
 Voorzitter! De heer Schutte heeft gesproken over de kinderbijslag en de
basisbeurs. Die relatie is vaak ter sprake gekomen, waarbij de heer Schutte
vaak de fractie van het CDA aan zijn kant vond. Bij de verlaging van de basisbeurs
voor het MBO in 1993 is er een "knip" in deze relatie aangebracht, zoals vermeld
in kamerstuk nr. 22887.
 
 Voorzitter! De heren Bakker en Van der Ploeg brachten het probleem naar
voren van de overgang tussen het voortgezet en het hoger onderwijs, vooral
voor degenen die in het voortgezet onderwijs nog geen studiefinanciering hadden
en die in het hoger onderwijs wel krijgen. Dit wordt ook opgelost met het
wetsvoorstel tegemoetkoming studiekosten. Deze situatie doet zich overigens
niet zo vaak voor, omdat het daarbij gaat om mensen die dan precies jarig
zijn. Als studiefinanciering wordt ontvangen in het voortgezet onderwijs,
loopt die door. Het is dus niet zo dat tijdens de vakantie geen studiefinanciering
wordt ontvangen. Als eerst een tegemoetkoming studiekosten werd ontvangen
en daarna studiefinanciering, kan er sprake zijn van een overgangsprobleem,
maar dat wordt of is geregeld. Ik geef nadrukkelijk aan dat deze gevallen
zich niet zullen voordoen in de periode voordat het wetsvoorstel is gerealiseerd.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Het wetsvoorstel tegemoetkoming studiekosten zal dus voor dat probleem
een oplossing bieden?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ja.
 
 Voorzitter! De heer Van der Ploeg nam een mooi initiatief, dat ik graag,
voor zover ik daar iets aan kan doen, tot het mijne zou willen maken. Het
betreft het voorstel voor de oprichting van een leerbank voor studie in Nederland
of het buitenland. De heer Van der Ploeg heeft daar al eerder voorzetten voor
gegeven. Mijn benadering zou ook zijn dat deze instelling in belangrijke mate
gevoed moet worden door externe bronnen. Ik kan daarnaast een voorzet geven
voor de opzet van die financiering en voor de wijze waarop de overheid kan
bevorderen dat er voeding tot stand komt. Er zijn verschillende criteria genoemd,
zoals bijzondere studenten of het buitenland. Ik zal graag proberen, dit uit
te werken en zal de Kamer over enkele maanden ter zake een voorstel doen.
 
 Voorzitter! Ik kom toe aan de verhoging van de studievoortgangscontrole
voor de zittende studenten. Op dit punt is het kabinet enigszins "Prinzipienreiter":
wij vinden het zo belangrijk dat de studievoortgangscontrole omhoog gaat.
Terwijl wij de gelegenheid hadden om te zeggen dat de zittende studenten er
geen last van hadden omdat het alleen maar over de nieuw aankomende studenten
gaat, hebben wij toch het risico genomen om ook met de zittende studenten
de discussie aan te gaan over de verhoging van de studievoortgangscontrole.
Het gaat eigenlijk alleen maar over de jaren 1997-1998 en 1998-1999. Naar
mijn mening is het signaal nog steeds belangrijk dat wij ervan uitgaan dat
de normen voor prestaties overal hoog liggen. Dat is nodig met de prestatiebeurs
en ook nu is dat nodig. Het is belangrijk dat de instellingen, universiteiten
en hogescholen daar ook van uitgaan, niet in de zin van het onder druk zetten
van studenten, maar van het maximaal benutten van de talenten van studenten
en het bewerkstelligen dat studenten hun talenten maximaal tot uiting kunnen
brengen. Ik heb goed gehoord wat de reacties van de Kamer waren en heb het
amendement op dit punt gezien. Ik laat het oordeel daarover dan ook aan de
Kamer over. Bij het kabinet bestaat in elk geval niet de uitdrukkelijke behoefte
om dit onder alle omstandigheden door te voeren; het kabinet zal hier niet
over vallen.
 
 Voorzitter! Ik zal wat uitgebreider ingaan op het IOWO-rapport. Het is
een lang rapport en elke samenvatting zou onrecht doen aan hetgeen erin staat.
Het viel mij op dat er één krant was die zeker wist dat vooral
vrouwen het slachtoffer worden van de tempobeurs en een andere die zeker wist
dat het mannen waren. Ik kan mij hierbij niet zo goed voorstellen dat de waarheid
in het midden ligt. Voor zover ik het kan overzien, hebben meer mannen afgehaakt. 
 
 Ik vond het heel opvallend dat het over een beperkt aantal studierichtingen
ging. De heren Rabbae, Van der Vlies en Poppe hebben over de pretpakketten
gesproken. Waar ga je met een pretpakket naar toe? Dan ga je rechten, economie,
algemene literatuur of iets van dien aard studeren. De meesten denken dat
dat ook richtingen met hoge rendementen zijn. Dat is echter helemaal niet
waar. Het zijn juist richtingen met lage rendementen.
 
 Er is gesuggereerd dat men als gevolg van de prestatiebeurs richtingen
kiest waarin het makkelijk is om te presteren. Waar presteer je makkelijk?
Dat is bij techniek. Althans, daar is het rendement hoog vergeleken met economie
of de juridische opleidingen. Dat moeten wij nog eens goed constateren. De
bèta-opleidingen hebben aanzienlijk hogere rendementen dan de gamma-opleidingen.
Ook de alfa-opleidingen hebben hogere rendementen dan de gamma-opleidingen.
 
 Er is natuurlijk een interveniërende factor. Wanneer onderzoek wordt
gedaan naar de slaagkansen bij bijvoorbeeld economie of rechten, dan blijkt
dat er heel weinig relatie is tussen de punten die men had op de middelbare
school en de slaagkans. Bij alfa- en bètarichtingen is er juist een
heel sterke correlatie. Als je goed bent op de middelbare school, dan heb
je een grote kans om je propaedeuse in een jaar te halen. Als je punten wat
minder zijn, is die kans ook wat kleiner. Dan blijkt dat de interveniërende
factor toch overwegend motivatie is. Er zijn nogal wat mensen die zeggen:
ik wil studeren; ik ga rechten of economie studeren omdat ik niets beters
weet. Dat speelt een belangrijke rol bij deze groep. Dat is ook de relatie
die ik leg tussen die twee studierichtingen die er echt uitspringen –
bij rechten gaat het om 30% – en de studievoortgangscontrole in het
algemeen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het kan ook liggen aan de aansluiting tussen de studie in het voortgezet
onderwijs en het hoger onderwijs.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat kan zeker het geval zijn. Ik denk dat motivatie een oorzaak is. Dat
wordt dan gebaseerd op ander onderzoek. Het is voorts niet uitsluitend aansluiting
maar het is ook de massaliteit van het onderwijs. Ik verwacht dat er door
de stuurgroep studeerbaarheid opmerkingen zullen worden gemaakt over de massaliteit
en dat er acties tot stand zullen komen. Als die massaliteit mede een rol
speelt, waardoor de studenten niet voldoende uitgedaagd worden, zou je daar
ook aandacht aan moeten besteden en meer begeleiding en uitdaging tot stand
moeten brengen.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Met de pretpakketten heb ik bedoeld te zeggen
dat er mogelijk studenten zijn die een studie willen volgen met het minste
risico om het niet te halen, met het minste risico op een lening. Zij halen
dus niet alles uit zichzelf. Daarom heb ik ook gezegd: dat zou een verarming
van het hoger onderwijs kunnen betekenen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Als je student bent, is het wat lastig om op die gronden te kiezen. Dan
zou je dus kiezen voor de zwaarste vakken. Je krijgt dus een heel omgekeerde
redenering. Daar zijn immers de rendementen het hoogst. Daar hebben zij overigens
ook vaak de beste begeleiding. Ik geloof dat dat zich in veel gevallen voordoet.
 
 Het meest indrukwekkende van het IOWO-onderzoek vond ik de gelukkige omstandigheid
dat nu 4,6% geen 25% haalde, terwijl dat in het studiejaar 1991-1992, voor
de studievoortgangscontrole, nog 7,6% was. Ik vind 4,6% nog altijd veel te
hoog, maar ik vind het wel heel gelukkig dat het onderpresteren met een derde
is afgenomen. Mijn algemene beoordeling van het IOWO-onderzoek is dus dat
het echt werkt. Men zegt: die 25% zal ik wel halen. Ik ben er echt van overtuigd
dit dat ook voor die 50% geldt. Ik ben er ook van overtuigd dat het aantal
studenten dat 25% haalt over een jaar sterk zal zijn gegroeid. In dat opzicht
zal het onderpresteren geleidelijk aan verdwijnen. Dat is voor iedereen gunstig,
zowel voor de student als voor de instelling. Voor de student is het goed
voor het zelfvertrouwen. Ik kom straks toe aan de budgettaire kanten ervan.
 
 Ik kom te spreken over de uitvoering en de uitvoerbaarheid. Ik heb niet
alleen de IB-groep om advies gevraagd. Na overleg met de IB-groep ben ik tot
de conclusie gekomen dat zich hier een bijzondere omstandigheid voordoet en
wel in de zin dat de tijd die beschikbaar is door de grote voortvarendheid
met het wetsvoorstel aanleiding zou moeten geven tot een double check. Een
en ander is ook opgemerkt door de Raad van State. Die double check heeft de
afgelopen week plaatsgevonden door het bureau Berenschot. Die hebben gelukkig
kunnen meedelen dat zij het positieve oordeel over de mogelijkheid van invoering
delen. Zij schrijven mij: "Het korte onderzoek dat door ons is gedaan, leidt
ons niet tot de conclusie dat de uitvoeringstoets ten onrechte aangeeft dat
voorgenomen wetgeving uitvoerbaar is". De IB-groep zegt dus dat het kan en
Berenschot is het daarmee eens. Er is echter wel sprake van een toevoeging
die voor mij aanleiding was om met Berenschot contact op te nemen: "Wel heeft
de invoering gevolgen waarvan het de vraag is of deze aanvaardbaar zijn".
Toen vroeg ik mij af of het wel goed was om hiermee naar de Tweede Kamer te
gaan. Ik zou er ook niet mee gekomen zijn als ik niet heel precies van Berenschot
had gehoord dat dit betrekking had op de voorlichting. Het gaat dus om de
politieke aanvaardbaarheid van de vraag of het verantwoord is om de voorlichting
nu in te laten gaan.
 
 Als wij de verschillende zaken naast elkaar leggen, kan het nooit zo zijn
dat zij tegelijk waar zijn. Het kan niet zo zijn dat de vooraanmeldingen gedaald
zijn door de prestatiebeurs en dat de voorlichting over de prestatiebeurs
nog niet gestart is. Die voorlichting is allang gestart, maar niet op de wijze
waarop ik dat zelf georigineerd heb. Ik vond het dus niet zo vervelend om
de Kamer voor te leggen om met de voorlichting te beginnen voordat het wetsvoorstel
is behandeld, natuurlijk met de aantekening dat het helemaal zou kunnen worden
veranderd en ook tegen dezelfde achtergrond als die van Berenschot. Ik denk
dus dat de voorlichting de komende week kan starten. Dat is ook verantwoord
voor de generatie die het eindexamen nog niet heeft gedaan en zeker niet heeft
gehaald. Daarom ook vraag ik de Kamer te komen tot snelle besluitvorming.
De tijd voor voorlichting is dus kort. Die zal dan ook onmiddellijk beginnen
nadat de Tweede Kamer haar beraadslaging over dit wetsvoorstel heeft afgerond.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Heeft u op dit punt al iets gehoord over een brief van
de Eerste Kamer?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ja, de Eerste Kamer heeft mij laten weten dat zij het betreurt wanneer
ik de voorlichting al zou starten. De Eerste Kamer zal dit ook zeker bij de
behandeling van het wetsvoorstel betrekken.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U trekt zich daar dus niets van aan?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 In de brief stond niet hetzelfde als in de brief van de Tweede Kamer.
In die brief verzoekt men mij met klem om het niet te doen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De Eerste Kamer is altijd wat netter in de formulering. Als die zeggen
iets te betreuren, is dat een vrij scherpe formulering.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De Eerste Kamer is altijd vrij precies in haar formulering. Daarin wordt
precies duidelijk gemaakt wat men bedoelt.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U weet toch wat de formulering "betreuren" betekent in het politieke bedrijf?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het is zo geformuleerd dat ik ervan overtuigd ben dat wij een intensief
debat zullen voeren in de Eerste Kamer.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Wij zullen zien hoe dat afloopt. Eerst zijn wij aan de beurt.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 In ditzelfde kader wil ik aansluiten bij de heer Lansink waar hij de IB-groep
zo nadrukkelijk waardeert voor alles wat zij gedaan heeft. De IB-groep heeft,
vergeleken met alle andere organisaties in ons land, echt topprestaties geleverd.
Er is nogal wat veranderd in de studiefinanciering. Zij heeft het echter volstrekt
keurig gedaan in het afgelopen jaar. Neem de OV-jaarkaart. In het debat dat
hier plaatsvond is gezegd dat het zeker fout zou gaan. Ik stond hier ook niet
altijd even gemakkelijk als ik stelde mijn hand ervoor in het vuur te steken.
Die hand werd echter gered door de IB-groep. Hetzelfde geldt overigens ook
voor de tempobeurs. Een belangrijk deel van het debat daarover was gericht
op de vraag of de IB-groep dat wel tijdig en zonder problemen kon uitvoeren.
 
 Er komen veel telefoontjes binnen. Het is in mijn ogen een probleem dat
de telefonische bereikbaarheid nog niet goed genoeg is. Dat heeft ook wel
te maken met de volatiliteit van het beleid in de zin dat er veel vragen zijn
over wat er in de krant staat. Het gaat dan over zaken waarvan studenten denken
dat het de volgende dag misschien al kan worden ingevoerd.
 
 De heren Schutte, Van der Vlies en Stellingwerf waren heel eensgezind
over het feit dat wij wat moesten doen aan de deficiëntie-eisen Grieks
en Latijn. Toch vind ik dat niet op zijn plaats. Ik vind dat deficiënties
door de persoon zelf voor zijn of haar rekening moeten worden genomen dan
wel door het voortgezet onderwijs. Ik zie geen aanleiding, een uitzondering
te maken voor de specifieke situatie van de theologie.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Enkele jaren geleden dacht deze minister er blijkbaar anders over. Wij
voerden toen een discussie over de C+2,5 voor theologische opleidingen. Juist
voor de totstandkoming van die twee plus een half is zeer nadrukkelijk herinnerd
aan de deficiënties die in toenemende mate aanwezig zijn. Wat is er sinds
die tijd gebeurd, wat de minister tot een andere visie heeft gebracht? Ik
heb u citaten gegeven. De minister heeft beklemtoond, dat naar aanleiding
van die deficiënties die nu eenmaal een studielastverzwaring opleveren,
een regeling was getroffen. Er was een koppeling met de studiefinanciering.
In de prestatiebenadering wordt dit losgelaten. Dat is toch niet logisch?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Er is sprake van een ontwikkeling in de tijd. Er is inderdaad sprake van
een studiefinancieringsduur van zesenhalf jaar bij de openbare theologische
faculteit en zes jaar bij de bijzondere. Is dat goed te rijmen met de ontwikkeling
van het stelseldebat, waarbij het ging over gemiddeld een halfjaar korter?
Het is wel belangrijk dat tussen openbaar en bijzonder gelijkheid tot stand
wordt gebracht. Ik ga ervan uit dat die gelijkheid is gebaseerd op zes jaar.
Ik vind dat dit goed spoort met "Kaneel weegt men bij het lood". In dat kader
is zeker geen sprake van een voorzet waarbij wordt gezegd dat bij theologie
naar zesenhalf jaar moet worden gegaan. Men is overigens niet erg uitvoerig
over de positie van theologie daarin. In het algemeen gaat het rapport uit
van de S- en T-opleidingen en dus ook van de mogelijkheid van het overschakelen
van een S- naar een T-opleiding. Er is zeker niet de algemene benadering,
dat het voor iedereen een lange opleiding moet zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Het gaat natuurlijk om een opleiding met een wat bijzonder karakter. Op
latere leeftijd kun je tot die opleiding geraken. Latere leeftijd in vergelijking
met de afsluiting van het voortgezet onderwijs of de momenten binnen het voortgezet
onderwijs, waarop het pakket wordt samengesteld. Daar komen die deficiënties
vandaan. Nu blijkt dat voor 75% van de ingeschrevenen die deficiënties
realiteit zijn. Dat percentage stijgt. Wij kunnen dat betreuren, maar dat
zijn de feiten. Drie jaar geleden was dit minder het geval en toen was het
wel aanleiding om het te honoreren. Drie jaar later wordt het naar de particuliere
verantwoordelijkheid verwezen. Dat doet de minister in wezen. Dat wringt voor
mij. Ik had begrepen, dat de minister nog in overleg zou zijn met de afdeling
van de VSNU die zich daarmee bezighoudt. Ik heb de minister gevraagd een toezegging
te doen om het fatsoenlijk te regelen in overleg met de opleidingen. Ik vind
het een gewichtig punt, ook vanuit de belangstelling die ik in bijzondere
mate heb voor die opleidingen. Ik vind het ook een te objectiveren probleem.
Daarom doe ik een beroep op de minister om er nog even naar te kijken.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik zal er graag naar kijken. Ik neem het mee bij het innemen van een kabinetsstandpunt
over de stelselherziening. Daar hoort het thuis. Ik onderschrijf de bijzondere
positie van de theologie ten zeerste, niet op de manier overigens waarop oud-minister
Pais dat deed. Hij heeft hier op een goed moment gezegd: over theologie studeren
doe je altijd een eeuwigheid. Ik onderschrijf dat deficiënties hier op
een andere wijze spelen dan bij andere vakken. Hier is vaak sprake van het
maken van een keuze na enige tijd. Een dergelijke keuze kan ook moeilijk met
12 of 13 jaar worden gemaakt. Ik neem nu het amendement niet over, maar wil
het onderwerp wel nadrukkelijk meenemen bij de discussie over de stelselherziening.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Nu lijkt er een misverstand te ontstaan. De minister koppelt mijn verzoek
aan hem aan het amendement dat ik heb voorgelegd, maar daarin gaat het om
een andere zaak. In het amendement gaat het om een technische kwestie: door
uitstel van invoering van de wet inzake de studieduurbeperking is er gewoon
een gaatje van een halfjaar gevallen tussen de bejegening van het openbaar
en het bijzonder onderwijs. Dat moeten wij voorkomen en daarover bestond overeenstemming
in het vooroverleg. Dat is niet op het gezag van de minister en hij draagt
daarvoor ook geen verantwoordelijkheid, maar ik heb daarover verschillende
mensen gesproken, want je loopt tegen het probleem aan. Dat is gewoon techniek,
het is geen principiële kwestie. Daarnaast is er de kwestie dat de C+2,5-benadering
niet meer parallel loopt met de studieduur die verdisconteerd is in het studiefinancieringsritme.
Dat is een ander probleem.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik heb wel degelijk het amendement ook bezien in het licht van de ontwikkeling
van de cursusduur. Ik kom er straks nog op terug.
 
 Voorzitter! De heer Lansink en anderen, zoals de heer Van der Vlies, hebben
gevraagd of er een financieel probleem ontstaat als de prestatiebeurs zo succesvol
zal blijken te zijn als ik het met veel enthousiasme heb voorgesteld. Ik ga
ervan uit dat dit niet het geval zal zijn. Het kabinet heeft nogal ruim gerekend
in de zin dat wij hebben aangenomen dat de prestaties aanzienlijk verbeteren.
Als het 100% zou worden, zouden wij misschien inderdaad een financieel probleem
hebben.
 
 In dit verband wil ik de heer Van der Ploeg graag antwoord geven. Hij
vroeg om een toezegging over de relatie tussen rendementsverbetering en het
"afwentelen op studenten", zoals hij dat noemde. Dan komt de clausule aan
de orde waarop ook de heer Lansink wees. Dan moet het kabinet echt een open
afweging maken, waarbij ik mij maximaal zal inzetten om te voorkomen dat het
op deze manier wordt versleuteld. In dat geval moet het geen automatisme zijn
dat de oplossing van een eventueel financieel probleem wordt gezocht binnen
de studiefinanciering. Ik besef dat ik daarmee een grote verantwoordelijkheid
op mij neem. Hopelijk zal blijken dat wij de studenten hebben onderschat in
termen van gedragseffecten en moet ik dus die verantwoordelijkheid op mij
nemen.
 
 Voorzitter! De heer Van der Vlies heeft ook gesproken over het sociaal
risico en hij maakte in dat verband een paar opmerkingen die ik griezelig
vind. Ook andere partijen hebben ze overigens gemaakt, ik zou bijna zeggen:
de beste partijen. Het ging daarbij over de verlenging van de termijn. De
heer Van der Vlies heeft er natuurlijk gelijk in dat door verlenging van de
termijn het sociaal risico wordt verkleind. Ik vind dat juist een van de aantrekkelijke
punten, al hoeft die stelling niet onmiddellijk belastend te zijn voor de
discussie op lange termijn. Het is aantrekkelijk om zeker te weten dat je
na 15 jaar van die schuld af bent, ook vanwege de verhouding tussen de generaties.
Het is wenselijk om te bevorderen dat de schuld van de ouders is afbetaald
wanneer de nieuwe generatie toe is aan studiefinanciering. Ik weet dat hierover
uitgebreid wordt gediscussieerd, maar volgens mij moet het sociale van lenen
hieruit bestaan. Ik zeg dat met nadruk, omdat in mijn ogen de drempel die
met een lening is gemoeid, bestaat uit het volgende: hoeveel moet je terugbetalen,
zit je er je hele leven dan wel een beperkte tijd aan vast en hoe is de relatie
tussen de grootte van de lening, de terugbetalingsverplichting en het inkomen?
Zoals gezegd is de terugbetaling afhankelijk van het inkomen. Dat sociale
risico is dus wel meegenomen in de langere-termijnontwikkeling van de begroting.
 
 Voorzitter! Er is een aantal opmerkingen gemaakt over de schulden. Wij
moeten ontzettend oppassen dat wij de schulden niet overdrijven. Natuurlijk
moeten wij de vinger aan de pols houden en moeten mensen niet al te gemakkelijk
grote schulden op zich nemen. Dat blijkt ook niet het geval te zijn. Sterker
nog, slechts 40% van wat voor 1 januari geleend kon worden, is geleend. Het
systeem was voor 1992 zodanig dat men moest lenen om voor een aanvullende
beurs in aanmerking te komen. Sommigen zagen er daarom van af. Ik vond dit
een bizar systeem en het is dan ook veranderd. Vervolgens mocht men lenen
als men een aanvullende beurs had. Overigens hebben wij nog geen cijfers omtrent
de leenbedragen die zich nu voordoen. Hoe dan ook, er geldt een zekere terughoudendheid
ten aanzien van lenen. Ik zie dit dan ook niet zo snel op grote schaal gebeuren.
Er is in elke zaal wel iemand die zegt dat hij zeer grote schulden heeft.
De vraag rijst, of dat dan ook altijd precies is terug te vinden bij onze
Informatiebeheergroep maar toch moeten wij wat dit betreft de vinger aan de
pols houden. Ik sluit niet uit dat wij in de lange-termijndiscussie terugkomen
op zoiets als schuldlimitering.
 
 De heren Poppe en Janmaat hebben opmerkingen gemaakt over terugbetalingen
waarvoor weliswaar dezelfde bruto bedragen gelden maar waarbij de netto bedragen
kunnen verschillen als gevolg van de fiscale aftrekbaarheid van rente. Voorzitter!
Dit heeft te maken met de huidige systematiek ten aanzien van de rente-aftrek,
die ik overigens graag in stand zou willen houden. Het gaat immers om rente
over investeringen die men in zichzelf doet. In mijn ogen is dit heel goed
vergelijkbaar met het investeren in kapitaalgoederen en ook ten aanzien daarvan
mag rente worden afgetrokken, zelfs als die werkwijze ten aanzien van het
consumptief krediet wordt afgeschaft. Ik vind dit overigens een punt dat kan
worden betrokken bij de stelseldiscussie.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Ik vind, voorzitter, dat de minister zich op deze manier wat gemakkelijk
van deze kwestie afmaakt. Als twee mensen studeren, in de nieuwe situatie
leningen moeten afsluiten en uiteindelijk op een bruto bedrag van ƒ
69.200 uitkomen, is het mogelijk dat de één in schijf 1 terechtkomt
en netto ƒ 53.800 afbetaalt, terwijl de ander door omstandigheden in
schijf 3 terechtkomt en daardoor ƒ 9000 minder afbetaalt, terwijl hij
een hoger inkomen heeft.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Niet "terwijl hij een hoger inkomen heeft" maar omdàt hij een hoger
inkomen heeft en daardoor in een hogere belastingschaal terechtkomt. Die andere
persoon heeft het grote voordeel dat hij zeker weet dat zijn schuld vervalt
als de zaak na 15 jaar niet is afbetaald. Dat is de andere kant van de medaille;
er wordt terugbetaald naar rato van inkomen.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Ik ga ervan uit dat ze allebei hun schuld volledig afbetalen,
binnen 15 jaar. Dan betaalt de een ƒ 9000 minder af dan de ander terwijl
hij een hoger inkomen heeft. De duvel gaat altijd op één hoop...
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik heb het zojuist al aangegeven. Het is een gevolg van ons belastingsysteem.
Dat systeem heeft een progressief karakter en sommigen hebben hier bepleit,
het nog sterker progressief te maken maar naarmate het progressiever wordt,
wordt ook het effect van de rente-aftrekbaarheid groter. In de geschetste
gevallen mogen beiden hetzelfde rentebedrag aftrekken maar in het ene geval
gaat het over 60% en in het andere over 37,65%.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijn vraag is of u dit een reële en eerlijke zaak vindt. Bent u bereid
om hierover eens met de fiscalisten in het kabinet te praten? Wat deze leningen
betreft begint iedereen gelijk maar het is mogelijk dat mensen zeer ongelijk
eindigen. Daar móet toch iets aan gedaan kunnen worden?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dit is een punt dat ook in de brief is vermeld als een van de zaken waar
goed naar gekeken moet worden. Ook de heer Rabbae heeft erop aangedrongen
dat er aandacht wordt gegeven aan die academicibelasting. Er is op gewezen
dat dit al voor een gedeelte is gedaan in het kader van de terugbetalingssystematiek,
die naar rato van inkomen is opgezet. Misschien zijn wat dit betreft nog verdergaande
ontwikkelingen mogelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Daar zouden wij toch over praten. Bij de behandeling van het collegegeld
heb ik in deze richting ook een opmerking over de studiefinanciering gemaakt.
De minister vond dat toen ook een aardig idee. Er moet toch eens een einde
komen aan de grote ongelijkheid.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Het punt is op zichzelf voldoende duidelijk.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De heer Lansink stelde een vraag over de fiscale behandeling van de omzetting
van de prestatiebeurs, een vraag die ik mijzelf al stelde. De afgelopen dagen
heb ik die vraag hardop gesteld in het kabinet. Wat is nu de feitelijke situatie?
In de nota naar aanleiding van het verslag staat de mooie zin, dat de staatssecretaris
van Financiën erover denkt. Zolang hij denkt, is er sprake van volledige
onbelastheid. Dat breng ik graag met de grootste nadruk naar voren. De omzetting
van een prestatielening in een prestatiebeurs is onbelast. Dat lijkt mij een
gunstige situatie.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 In de stukken staat dat er een nota van wijziging over de defiscalisering
te voorzien is. Komt die er op korte termijn?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat zou een onderdeel kunnen zijn van de totale beschouwing van de staatssecretaris
van Financiën. Ik verwacht dat er op dit punt geen nieuwe gedachten tot
stand komen, maar ik kan dat niet helemaal uitsluiten.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Wij krijgen dat niet meer voor de stemming over het wetsvoorstel. Dat
is mij duidelijk.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daarom ben ik zo nadrukkelijk over de huidige situatie. Ik wil graag dat
het wetsvoorstel in de vorm waarin het nu voorligt wordt beoordeeld. Als de
heer Lansink mij vraagt het wetsvoorstel te veranderen, zeg ik hem dat ik
dat niet doe.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat vraag ik niet, maar in de stukken was u minder duidelijk dan nu. Ik
wilde wel even zekerheid dat het blijft zoals u zegt.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik dacht dat ik dit punt toch met enige nadruk naar voren bracht!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De situatie is nu anders dan het vorig jaar. Je kunt nooit weten!
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Precies!
 
 Er was in mijn ogen in tweeërlei opzicht een belangrijke reden om
de brief te schrijven. De eerste is de andere budgettaire situatie. Er zijn
nu geen taakstellingen in het kader van de verlaging van het financieringstekort.
In de vorige periode waren die zeer ingrijpend. Er is ook nog een combinatie
met economische vooruitzichten die een stuk gunstiger zijn, maar waarvan je
overigens niet weet hoe lang zij zullen voortduren. Dat andere budgettaire
klimaat betekent, dat bij de huidige vooruitzichten, zoals ik er steeds bij
zeg, niet te verwachten is dat bij de studiefinanciering nieuwe bezuinigingen
om exogene oorzaken moeten worden gerealiseerd.
 
 De tweede is een inhoudelijke reden, om het geheel dat er nu is nog eens
goed tegen het licht te houden. Bezien moet worden hoe voor de heel lange
termijn of de langere termijn ontwikkelingen tot stand kunnen worden gebracht
die meer aansprekend zijn. Daar zit natuurlijk ook weer een politiek oordeel
aan vast. Vanzelfsprekend wordt uitgegaan van de cohortbenadering, een wezenlijk
onderdeel van de brief. Het is niet iets dat de huidige generatie zal betreffen.
 
 Het lijkt mij ontzettend belangrijk dat deze stap nu wordt gezet, om ook
los te raken van de ontwikkelingen in de afgelopen jaren. Ik zeg de heer Schutte
dat ik mij daarover buitengewoon goed voel, omdat er heel kleine stapjes zijn
gezet, steeds in dezelfde richting. Dat waren steeds heel noodzakelijke stapjes.
Stel dat in 1991 het beeld naar voren was gebracht dat er nu is. Dat is in
kleine kring wel eens gebeurd. Er zou dan zeker niets van haalbaar zijn geweest.
 
 Het heeft bijvoorbeeld toch nog ontzettend lang geduurd voordat de studievoortgangscontrole
er was. De politiek was: kleine stapjes en zorgen dat het lijntje niet breekt.
Vervolgens moest de ruimte worden gemaakt om tot een brede discussie te komen.
 
 Ik was verrast door de gedegenheid waarmee de heer Lansink de brief had
gelezen en door zijn heel erg myopische bestudering. Het was wel knap zoals
hij de zes punten formuleerde. Het stimuleren van adequate voortgang past
natuurlijk precies bij de prestatiebeurs. Eenvoud: de prestatiebeurs is natuurlijk
zeer eenvoudig. Ouderonafhankelijkheid: het leenaspect is al bij STOEB tot
stand gebracht. De grenslanden zijn inmiddels heel goed in de studiefinanciering
opgenomen. Op 8 mei wordt er een nieuw akkoord met Bremen getekend. Steeds
is daarbij sprake van wederkerigheid over de beschikbaarheid van de studiefinanciering
en de duur van de opleidingen. Deze is nu met "C" aangegeven. Tevens gaat
het daarbij om de begrenzing van de financiële risico's, inderdaad voor
de overheid. Al die punten moeten aanspreken.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik sluit bij elk punt een selectieve benadering, een selectief oordeel,
niet uit. Ik licht even de voortgangscontrole eruit. Er is een wezenlijk verschil
tussen een systematiek waarbij van jaar tot jaar gevolgd wordt, verwezen,
gestimuleerd en dergelijke en een systeem waarbij in het eerste jaar een scherpe
grens van 70% gesteld wordt, gevolgd door een aantal jaren niets, waarna de
bijl op een zodanige wijze valt dat een aantal mensen alles krijgt en de rest
niets. Er zijn meer elementen. Ik noem de grenseffecten en de financiële
aspecten. Gaat het systeem werken, dan loopt de minister grote financiële
risico's die heel anders zijn. De brief op de keper beschouwd, met name de
zes randvoorwaarden daarin, handhaaf ik de stelling dat dit wetsvoorstel strijdig
kan worden met de hoofdlijnen. Dit is de kern van mijn beschouwing.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het is interessant om dit te vernemen. Ik kon het mij niet zo goed voorstellen,
maar ik heb goed geluisterd naar de heer Lansink. Inderdaad hebben wij de
brief geschreven op grond van onze opvatting over de prestatiebeurs. Nu hebben
wij een no-regret-scenario. Dit past bijna in elke ontwikkeling. Als wetenschapper
van origine gebruik ik het woord "bijna" in dit verband. Je mag nooit uitsluiten
dat het niet 100% in elke ontwikkeling past. Nogmaals, ik kan mij dat niet
zo goed voorstellen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Als een wetenschapper dat zegt, klinkt het al gek, laat staan een politiek
figuur. Tenzij hij rustig het ene jaar dit beweert en het andere jaar iets
anders. Er is toch een wezenlijk verschil in benadering ontstaan door nu prestatie
en profijt tot uitgangspunt te maken? Dat is de VVD-lijn die ook in haar verkiezingsprogramma
naar voren is gebracht. Ik val die partij daar niet op aan. Die is deze mening
toegedaan. Zij heeft daar ook recht op. Ik vind het wel verbazingwekkend dat
dit ineens gemeengoed wordt, ook bij de minister. De systematiek van het wetsvoorstel
is echter om iedereen een kans te geven. Dat heeft de minister tot nu toe
verdedigd.
 
 De minister heeft nog gezegd dat de kwestie van de voortgangscontrole
een beetje lang geduurd heeft. Maar dat heeft niet aan de Kamer gelegen! Dat
lag aan het overleg van de minister met de instellingen in de afgelopen jaren.
De heer Vermeend en ik hebben dat punt in 1989 bewust opgeschreven, omdat
het naar onze mening ten onrechte weg was geraakt. Het heeft twee tot vier
jaar geduurd voordat het hier behandeld kon worden. Het is behandeld, wij
zijn net op gang en vervolgens wordt er een heel andere zaak tegenaan gezet.
Dat heeft te maken met de geloofwaardigheid van het politieke bedrijf. Ik
heb het nu even niet over betrouwbaarheid. In ieder geval is dit niet geloofwaardig,
zeker niet omdat twee van de drie groeperingen die de coalitie vormen het
niet in hun verkiezingsprogramma hadden staan. Die moeten dus achteraf op
dit zaakje afgerekend worden. Ik denk dat dit ook wel zal gebeuren.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Wij moeten maar bekijken of deze self defeating prophecy van de heer Lansink
uitkomt.
 
 Het punt van iedereen een kans geven, staat nog steeds volledig overeind.
Daarover zijn wij het eens. Misschien denken wij verschillend over de uitwerking.
Men heeft mij bovendien niet horen zeggen dat de duur van de kwestie van de
studievoortgangscontrole aan de Kamer heeft gelegen. Wel lag dat in maatschappelijk
opzicht buitengewoon gecompliceerd. Immers, alles wat eenmaal gerealiseerd
is, wordt als een verworven recht beschouwd. Probeer zoiets maar eens terug
te draaien! Door een combinatie van factoren was dat dus lastig.
 
 Misschien is niet in alle verkiezingsprogramma's de aandacht voor prestatie
en profijt op dezelfde wijze verwoord, maar die is mijns inziens heel goed
terug te vinden in de verschillende lijnen van de partijen die bij deze coalitie
betrokken zijn. Ik ben het dan ook niet eens met wat de heer Lansink hierover
heeft gezegd.
 
 De redenering van een aantal mensen is: als je toch van plan bent een
grote discussie te voeren, waarom wacht je daar niet op en voer je pas daarna
de maatregelen in? Daarmee ontstaat de zekerheid dat die discussie wordt belast
met de huidige bezuinigingsbedragen, sterker, plus de renteverliezen die daarmee
gepaard gaan. Dat is dan dus precies de verkeerde discussie. Bij die discussie
moet er sprake zijn van budgettaire neutraliteit. Vervolgens gaat het om de
vraag, op welke wijze men een en ander wil oppakken. Dat betekent dat wij
nu de budgettaire neutraliteit tot stand brengen door er via de prestatiebeurs
voor te zorgen dat de bezuiniging wordt gerealiseerd. Ik zeg echter nogmaals
dat ik ervan uitga dat de prestatiebeurs een no-regret-scenario is, dus dat
je kunt voortbouwen op de zaken die er nu liggen. Die discussie gaat dan over
het hoger onderwijs. De heer Schutte heeft groot gelijk met zijn opmerking
dat er ook nog losse eindjes zitten bij het middelbaar beroepsonderwijs. Ik
wind daar absoluut geen doekjes om, maar niet in de zin van het zoeken van
bezuinigingsmogelijkheden. Ik vind dat het laatste niet de benadering moet
zijn. Er moet wel nog eens goed naar gekeken worden hoe daar de verhouding
is tussen de noodzaak van de studiefinanciering en de benutting van de studiefinanciering,
gezien in het bredere traject van de vraag of die middelen overal optimaal
worden aangewend.
 
 Mijn opvatting over de basisbeurs is de opvatting die het kabinet tentatief
naar voren heeft gebracht. Het kan de uitkomst zijn, maar het hoeft niet per
se de uitkomst te zijn van het debat, evenmin als het de uitkomst hoeft te
zijn van het debat over de aanvullende beurs als complement. Het zou ook onrecht
doen aan het debat als zodanig. Velen hier hebben ook gevraagd om de discussie
als ongebonden te zien. De heer Bakker vroeg hoe ongebonden de discussie is.
In mijn ogen is het een vrij open discussie. Er zal wel op enig moment sprake
moet zijn van het doorhakken van een aantal knopen. Graag had ik nu al wat
meer meegedeeld over de wijze waarop ik de discussie voor ogen heb, maar dat
kan ik helaas nog niet. Wij hebben het nog niet uit en te na bekeken, ook
wat de volgorde van een aantal andere vrij ingrijpende werkzaamheden op het
ministerie betreft. Bij die werkzaamheden gaat het bijvoorbeeld om de algemene
stelselontwikkeling. Ik heb er wel haast mee om ermee te beginnen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Kan de minister aangeven op welk moment hij een discussienota of een ander
 stuk bij de Kamer brengt om over de hoofdlijnen te praten?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Een stuk over de aanpak moet er op een termijn van één à
anderhalve maand kunnen zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dus nog vóór de begrotingsbehandeling?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Jazeker, vóór de begrotingsbehandeling. U bedoelt de begroting
voor 1996?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ja. Zal het stuk ook inhoudelijke kanten hebben? Of is het alleen een
soort procesbrief?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het is een procesbrief.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Daar schieten wij niet zoveel mee op. Wij kennen nu de procesbrief over
de stelselwijziging en het circus dat nu rondgaat. Dat geeft echter geen enkel
inzicht in de koers die het kabinet wil varen. Als de minister toch een eerste
aanpak schetst, zie ik graag dat hij ook aangeeft in welke richting hij denkt.
Dat lijkt mij wel degelijk van belang.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Net als bij het andere proces, is het grootste belang niet zozeer gelegen
in het tot stand brengen van een draagvlak alswel in het tot stand brengen
van de maximale convergentie. Dat gebeurt ook bij de stelseldiscussie, waar
staatssecretaris Nuis leiding aan geeft, in die zin dat bij elke gelegenheid
een aantal onderwerpen eruit wordt gehaald of verder wordt gebracht. Misschien
lijkt het voor de buitenwereld soms een herhaling van zetten, maar ik zie
steeds weer dat het inzicht zich een stapje verder ontwikkelt. Ik denk dat
dit ook zal blijken als het Hoger onderwijs- en onderzoekplan tot stand wordt
gebracht.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 De minister heeft het over een open discussie en hij zegt dat er binnenkort
een procesbrief komt. In die discussie zullen op enig moment knopen moeten
worden doorgehakt. Die moeten worden geïmplementeerd. Is het de ambitie
van de minister om dat allemaal in deze kabinetsperiode rond te hebben?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De implementatie moet inderdaad ook in deze kabinetsperiode gebeuren.
Het betekent nog niet dat er dan iets verandert. Het is best mogelijk dat
je beslist om iets op termijn te veranderen. Dan heb je daar duidelijkheid
over geschapen.
 
 Voorzitter! Het is mijn voornemen, heel kort in te gaan op de verschillende
amendementen die zijn ingediend. Ik kan daar waarschijnlijk kort over zijn,
gezien de wijze waarop ze impliciet al besproken zijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Waarschijnlijk heb ik een foutje gemaakt. In mijn bijdrage heb ik gezegd
dat ik overweeg, een amendement in te dienen. Ik heb dat nog niet ingediend,
maar ik heb er toch graag een oordeel van de minister over. Het gaat over
het verlengen van de overgangsregeling in het kader van de AKW 18-plus, en
wel voor de mensen die voor het aanstaande studiejaar reeds plannen hebben
gemaakt voor een buitenlandse opleiding of die zich reeds ingeschreven hebben
aan een instelling die daar onder valt. Ik vraag de minister, de overgangsregeling
daarvoor te verlengen. Ik heb het amendement nog niet ingediend, maar ik zie
graag dat de minister het meeneemt in de beoordeling van de amendementen.
Dan zal ik ervoor zorgen dat het amendement er in ieder geval morgenochtend
ligt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Ploeg (PvdA):
 
 Voorzitter! Ik wil kort ingaan op dit aanstaande amendement van mevrouw
De Vries. Je kunt het amendement alleen laten gelden voor de mensen die in
het buitenland studeren. Je kunt ook denken aan een uitgebreid amendement,
dat wellicht ietsje duurder is, maar dat ook geldt voor mensen die studeren
aan instellingen in Nederland die niet erkend zijn in het kader van studiefinanciering.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Mijn voorkeur gaat uit naar de groep die er nu onder valt. Dat lijkt mij
het meest rechtvaardig. Maar misschien kan de minister een alternatief geven.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het denken staat kennelijk niet stil, voorzitter. Dat is maar goed ook.
Ik vind het wel knap lastig dat wij spreken over amendementen die op tafel
liggen, die dus zijn ingediend, èn over voorstellen die zich nog in
de denksfeer bevinden. Dat moet er volgens mij toe leiden dat wij een extra
ronde inlassen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De minister stelt zich nu voor om op de amendementen in te gaan. Ik heb
begrepen dat er bij sommige fracties behoefte bestaat aan een wetgevingsoverleg.
Dat is zojuist nog gezegd. Dat is natuurlijk het moment bij uitstek om nader
te discussiëren over amendementen. Dat wetgevingsoverleg kan niet hier
plaatsvinden. Dat moet in commissieverband gebeuren. Als tot wetgevingsoverleg
wordt besloten, is het wellicht dubbelop als de minister reeds nu de amendementen
gaat bespreken.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb bij de procedurebehandeling gepleit voor een wetgevingsoverleg.
Het betreft veel artikelen. Bovendien lag het in de verwachting dat er veel
amendementen zouden worden ingediend. De meerderheid van de commissie had
daar moeite mee. Ik heb mij daarbij neergelegd. Wel heeft de voorzitter van
de commissie toen gezegd dat het wellicht mogelijk was om tussendoor een wetgevingsoverleg
te plannen. Dat is de eerste mogelijkheid. De tweede mogelijkheid is dat de
minister nu een oordeel geeft over de wijzigingsvoorstellen. Ik vind het prima
als hij dat doet. Ik maak er alleen bezwaar tegen als wij twee verschillende
oordelen krijgen. Aan de ene kant wordt een oordeel gegeven over amendementen
die er al liggen. Een aantal leden van de Kamer heeft tijdig amendementen
ingediend, voor het debat. Zo hoort het ook. Dan kun je er kennis van nemen.
Aan de andere kant wordt een oordeel gegeven over amendementen die nog moeten
worden ingediend. Dat kan, maar er kunnen pas beslissingen worden genomen
op het moment dat die amendementen er liggen. Pas dan kan worden gesproken
over overnemen enzovoorts. De derde mogelijkheid is dat wij aan het einde
van de rit een artikelsgewijze behandeling houden. Dat kan ook. Dat is de
normale procedure. Ik ben voor alles in. Het maakt mij niet uit. Ik wil de
behandeling morgen ook afronden als er haast bij is. Maar wij moeten wel ordelijk
en zorgvuldig handelen. Omdat er amendementen met een verschillende
inhoud op een zelfde artikel zijn ingediend, kan wetgevingsoverleg makkelijker
leiden tot een goede oplossing. Het wetgevingsoverleg kan morgen plaatsvinden
in de plaats van dit debat. Dan moet de beraadslaging volgende week worden
hervat. En dan kom ik bij u terecht, voorzitter. Daar kan ik mij niet mee
bemoeien.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Het lijkt mij volstrekt normaal dat er gedurende het debat
nog amendementen worden ingediend. Het Reglement van orde biedt daartoe de
mogelijkheid en bovendien is dat aan de orde van de dag. Ik denk dan ook dat
dit geen probleem hoeft te zijn. Juist met het oog op de tweede termijn –
die wat mij betreft morgen kan worden gehouden, maar ik wil niet vooruitlopen
op de procedurevergadering – stel ik prijs op desnoods voorlopige oordelen
van de minister over de amendementen, dit mede in het licht van de resterende
discussiepunten.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 De heer Bakker had het niet mooier kunnen verwoorden, voorzitter. Ik sluit
mij graag bij zijn woorden aan.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Het lijkt mij het beste als de minister nu de ingediende amendementen
bespreekt. Aan het einde van de eerste termijn zullen wij een procedure-afspraak
maken over de verdere gang van zaken. Het woord is aan de minister.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Mijnheer de voorzitter! Het amendement op stuk nr. 11 van de heer Lansink
c.s. gaat over het laten vervallen in het voorstel van wetswijziging van het
AKW-deel. Met dit amendement wordt dus het AKW-overgangsrecht in stand gehouden.
Ik heb aanvaarding van dit amendement al eerder in mijn beantwoording ontraden.
 
 Het amendement op stuk nr. 12 van de heer Rabbae beoogt in feite om de
duur van de gemengde studiefinanciering te verlengen, in plaats van te verkorten,
van C+1 naar C+2. Ik ontraad aanvaarding van dit amendement, tegen de achtergrond
van hetgeen ik heb gezegd over de noodzaak om te komen tot een verkorting.
 
 Het amendement op stuk nr. 13 van de heer Lansink houdt in: de grondslag
voor de basisbeurs c.q. prestatielening te bepalen op de cursusduur plus 1
jaar. Dan gaat het dus om de huidige benadering. Ook aanvaarding van dit amendement
wil ik ontraden en wel tegen de achtergrond van mijn opmerkingen over de noodzaak
van verkorting.
 
 De amendementen op stuk nr. 14 van de heer Lansink beogen de diplomatermijn
voor de prestatiebeurs te verlengen tot zeven jaar. Ik heb daar in mijn beantwoording
niet op gereageerd. Ik geef evenwel de voorkeur aan de amendementen van de
PvdA, de VVD en D66 op stuk nr. 22 over het stopzetten van de klok. Over die
amendementen, waarbij ik mij iets kan voorstellen en waar ik moeilijk mordicus
tegen kan zijn, laat ik het oordeel aan de Kamer. De aanvaarding van de amendementen
van de heer Lansink op stuk nr. 14 ontraad ik, ook omdat er een eenmalig budgettair
effect mee gemoeid is van 183 mln.
 
 De amendementen op stuk nr. 15 van de heer Lansink beogen, de verhoging
van de studienorm voor het eerste jaar tot 70% van het maximumaantal te behalen
studiepunten ongedaan te maken, alsmede de studienorm voor zittende studenten
te handhaven op 50%, ook na 1996. Daarover geef ik twee verschillende reacties.
Als het gaat om de verhoging van 50% naar 70%, heb ik al aangegeven dat ik
mij kan vinden in het amendement van de heer Bakker, de heer Van der Ploeg
en mevrouw De Vries op stuk nr. 24. Daarin is ten aanzien van die verhoging
sprake van een "ja, mits"-formule. Over het andere stuk heb ik al gezegd dat
ik daar niet mordicus tegen zou zijn, ofschoon er in 1998 en 1999 een budgettair
beslag mee is gemoeid van 20 mln. respectievelijk 10 mln. Dat gaat dus over
het eerste stuk. Met het tweede stuk is een budgettair beslag van 10 mln.
structureel gemoeid.
 
 Met de lange amendementen op stuk nr. 16 van de heer Rabbae wordt beoogd,
enige proportionaliteit in de systematiek van afrekening aan te brengen. Daarmee
wordt gehonoreerd dat ook een afgebroken studie civiel effect kan hebben.
In de eerdere beantwoording heb ik al aangegeven, dat ik de aanvaarding daarvan
graag wil ontraden.
 
 Met het amendement op stuk nr. 17 van de heer Van der Vlies wordt geprobeerd
het "overgangsprobleempje" op te lossen, maar toch wil ik de aanvaarding ervan
ontraden. Ik wil er namelijk graag op terugkomen bij de stelseldiscussie.
 
 Met de amendementen op stuk nr. 19 van de heer Rabbae wordt het mogelijk
gemaakt dat de diplomatermijn voor een student die zich tussentijds uitschrijft
en op grond daarvan geen recht kan doen gelden op studiefinanciering, in de
uitgeschreven periode niet doorloopt. Tegen de achtergrond van mijn beantwoording
wil ik de aanvaarding van deze amendementen ontraden.
 
 Met het amendement op stuk nr. 20 van de heer Rabbae wordt beoogd, de
verhoging van de prestatienorm van 70% voor het eerste studiejaar niet te
laten doorgaan. Ik heb daarover al mijn opvatting gegeven. Ik wil de aanvaarding
van het amendement dus graag ontraden.
 
 Met het amendement op stuk nr. 21 van mevrouw J.M. de Vries c.s. vervalt
de op termijn beoogde verzwaring van de temponorm van 50% naar 70%. Daarover
laat ik graag het oordeel aan de Kamer.
 
 Met de amendementen op stuk nr. 22 van de heer Van der Ploeg c.s. wordt
beoogd de klok stop te zetten. Ik zeg nogmaals dat ik mij daarbij veel kan
voorstellen. Ik laat het oordeel hierover graag aan de Kamer.
 
 Met de amendementen op stuk nr. 23 van de heer Van der Ploeg c.s. wordt
beoogd, een herkansing te geven aan studenten die de norm voor het eerste
jaar niet halen, maar desalniettemin binnen de normale studieduur afstuderen.
Voor deze studenten zal de prestatielening behorende bij het eerste jaar alsnog
worden omgezet in een beurs. Voor deze amendementen gold in het bijzonder
de vraag of zij uitvoerbaar zijn. Ik heb van de Informatiebeheergroep gehoord
dat dit kan, dus dan zou ik dat ook willen doen. Dat geldt overigens ook voor
de amendementen inzake het stopzetten van de klok, waarnaar de heer Van der
Ploeg specifiek heeft gevraagd. Ook deze amendementen zijn uitvoerbaar.
 
 Het amendement op stuk nr. 24 van de heer Bakker c.s. is erop gericht
de invoering van de 70%-norm voor de propaedeuse, die in beginsel is voorzien
voor het studiejaar 1997-1998, vuurvast te verbinden aan het oordeel van de
Kamer en minister over de alsdan bereikte resultaten bij de verbetering van
de studeerbaarheid in het hoger onderwijs. Daar had ik eerder
van gezegd "overnemen", maar ik laat nu het oordeel aan de Tweede Kamer.
 
 Ik wil nog kort reageren op hetgeen naar voren is gebracht door mevrouw
De Vries omtrent de verlenging van de overgangstermijn AKW en die nog één
jaar te houden op het niveau van enkelvoudige kinderbijslag voor studenten
in het buitenland. Daarvan zouden de kosten 25 mln. zijn. Ik heb contact gehad
met de staatssecretaris van SZW en die heeft mij dringend verzocht om dat
te ontraden. Dat geldt nog dringender voor het amendement omtrent verlenging
van de AKW voor de periode van één jaar voor alle personen die
als studerend onder de AKW worden gekenschetst. De kosten die daarmee zijn
gemoeid, bedragen 85 mln.
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik heb begrepen dat er morgenochtend een procedurevergadering wordt gehouden
van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Daar zou
aan de orde kunnen komen de vraag of er al dan niet een wetgevingsoverleg
moet komen. Dat is dan weer bepalend voor de vraag of het debat morgenochtend
voortgezet kan worden of niet.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Gelet op het antwoord van de minister lijkt mij dat een wetgevingsoverleg
zinloos is. De amendementen die door de heren Rabbae en Van der Vlies en mij
zijn ingediend worden namelijk alle ontraden, terwijl de amendementen van
de coalitie aan het oordeel van de Kamer worden overgelaten. Dat zijn amendementen
die het wetsvoorstel iets versoepelen, maar niet veel. Ik noemde dat al window-dressing.
Het heeft daarom geen nut om te overleggen. Er is volgens mij namelijk geen
enkele handreiking gedaan om gezamenlijk tot iets te komen. Wij kunnen morgen
evengoed wel een procedurevergadering houden, maar dat lijkt mij niet nodig.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Van mij hoeft dat niet, maar ik had begrepen dat dat het geval was. Als
u nu zegt dat er geen behoefte is aan een wetgevingsoverleg...
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb er geen behoefte aan, omdat het een herhaling van zetten zal worden.
Laten wij maar een tweede termijn houden en dan zien wij wel verder.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Als dat het algemene gevoelen is, dat stel ik voor dat het debat morgenochtend
om 10.15 uur wordt voortgezet.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat wil ik graag ondersteunen.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Ik sluit mij daar ook bij aan. Na de tweede termijn kunnen wij dan altijd
nog bekijken of een wetgevingsoverleg nodig is.
 
 
 
 
 
 Overeenkomstig het voorstel van de voorzitter wordt besloten.
 
 
 
 
 
 Sluiting 22.20 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-69-4120-4186.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl