Behandeling van het Rapport van de Enquêtecommissie Srebrenica (28506)(debat met de regering)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, pag. 4418-4469

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

25-06-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 78, pagina 4418-4469

17-06-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28506Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 17 juni 2003)Pagina 4469-4471
Vragen van het lid Arib aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het overlijden van hartpatiënten (mondelinge vragenuur)Pagina 4405-4407
Presentie en opening (dinsdag 17 juni 2003)Pagina 4401-4401
Behandeling van het Rapport van de Enquêtecommissie Srebrenica (28506)(debat met de regering)Pagina 4418-4469
Behandeling van het wetsvoorstel Wet op het Centraal bureau voor de statistiek (28277)Pagina 4408-4408
Vragen van het lid Bussemaker aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over illegale arbeid door Polen in Nederland en ontduiking van belasting- en premiebetaling door werkgevers (mondelinge vragenuur)Pagina 4401-4405
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 17 juni 2003)Pagina 4407-4408
Voortzetting van de behandeling van het rapport van de enquêtecommissie Bouwnijverheid (28244) (debat met de regering), van: - de motie-Depla c.s. over regionale screeningbureaus (28244, nr. 26); - de motie-Depla c.s. over prioriteit voor uitbreiding van het OM (28244, nr. 28); - en andere moties (28244, nrs. 31-33, 36-40, 42-44 en 46)Pagina 4408-4416
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 14 mei 2003 over de aangenomen moties bij de begroting JustitiePagina 4416-4418

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 254 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het Rapport van de
Enquêtecommissie Srebrenica (28506)(debat
met de regering).De beraadslaging wordt geopend.De heer Eurlings (CDA):Voorzitter. Ten minste 7500 vermiste Bosnische moslims, vrijwel zeker
allen omgekomen. Omstreeks 6000 van hen afgeslacht bij massa-executies. Deze
trieste balans van de gebeurtenissen die in juli 1995 volgden op de verovering
door het Bosnisch-Servische leger van de in 1993 door de VN uitgeroepen safe
area Srebrenica markeert ontegenzeggelijk een van de meest zwarte bladzijden
in de geschiedenis van Europa na de Tweede Wereldoorlog.Er is sindsdien in Nederland vaak gesproken over en onderzoek gedaan naar
alle relevante gebeurtenissen rond de val van de enclave. Zo was er het zogenaamde
slotdebat in deze Kamer in 1995. Toen er steeds nieuwe feiten naar boven kwamen,
werd in 1996 door het Nederlands kabinet een verzoek gedaan aan het NIOD om
een onafhankelijk historisch-wetenschappelijk onderzoek in te stellen. In
het najaar van 1998 was er de commissie-Blaauw en toen kwam de TCBU, die belangrijke
aanbevelingen deed over de wijze waarop in de toekomst moest worden omgegaan
met de besluitvorming rond uitzendingen. In het voorjaar van 2002 vond de
publicatie van het NIOD-rapport plaats en dit leidde tot het aftreden van
het tweede kabinet-Kok.Al deze onderzoeken hebben ons veel geleerd. Historisch-wetenschappelijk
onderzoek en het trekken van lessen voor de toekomst kunnen echter nooit in
de plaats komen van het nemen van politieke verantwoordelijkheid en het afleggen
van verantwoording. Vandaar dat de CDA-fractie al voor de start van het NIOD-onderzoek
pleitte voor het instellen van een enquête door het eigen parlement.
De noodzaak hiertoe werd na de publicatie van het NIODF-rapport niet minder.
Met zijn aftreden had het tweede kabinet-Kok weliswaar verantwoordelijkheid
genomen, maar daar er geen standpunt van de regering kwam over de precieze
bevindingen van het NIOD bleef de noodzaak tot het afleggen van politieke
verantwoording. De CDA-fractie was er dan ook mee ingenomen dat uiteindelijk
na de tijdelijke commissie inzake de aanvullende onderwerpen van het NIOD-rapport,
alsnog besloten werd tot het instellen van een heuse parlementaire enquête.
Wij hebben er twee weken geleden met de leden van de enquêtecommissie
uitvoerig over gedebatteerd, met name over het eindrapport Missie zonder vrede. Voor de nabestaanden van de slachtoffers zal het boek Srebrenica nooit
gesloten zijn. Uit respect voor de slachtoffers en uit medeleven met de nabestaanden
moeten wij ook dat boek nooit geheel willen sluiten. Wel is het zaak dat nu,
bijna acht jaar nadien, eindelijk de politieke en militaire verantwoordelijkheden
worden geduid. Dit sluiten van het politieke hoofdstuk van het boek Srebrenica
is dan ook het hoofddoel van het CDA in het afrondende debat met de regering.
Mijn verdere inbreng is opgebouwd rond de vier fasen die door de enquêtecommissie
worden geschetst.De eerste fase betreft de besluitvorming tot de uitzending. Het rapport
van de enquêtecommissie schetst zeer helder de achtergrond van de gedachtevorming
over uitzending van Nederlandse militairen naar voormalig Joegoslavië.
Jarenlange publiciteit over massale verkrachtingen en andere gruwelijkheden
hadden hun uitwerking niet gemist. Er was een grote drang om iets tegen dit
onrecht te doen bij het publiek, zie de constatering van het NIOD over overwegende
steun in de opiniepeilingen voor het interventionistische standpunt. Er was
ook steun voor bij de journalistiek. Ik noemde in dit verband twee weken geleden
al het voorbeeld van de grote actualiteitenrubriek op televisie die iedere
uitzending afsloot met: al zoveel slachtoffers en nog steeds doet de internationale
gemeenschap niets. Daarvoor was ook steun voor bij de politiek. In het NIOD-rapport
wordt naar onze mening terecht geconstateerd dat de regering zeker sinds 1992
internationaal vooropliep als ijveraar voor een vorm van interventie. Er was
ook duidelijk brede steun voor in de Kamer.Met deze breed in de samenleving gevoelde humanitaire betrokkenheid en
de wens om ons niet neer te leggen bij machteloos toekijken, was niets mis.
Integendeel, de bedoelingen van regering en parlement waren goed en oprecht.
Feit is echter wel dat dit morele streven bij zowel regering als Kamer te
veel de nadruk heeft gekregen in de beslissing om deel te nemen aan de Bosnische
missie en vraagstukken rond militaire haalbaarheid aldus te weinig. Het CDA
onderschrijft deze constatering van de commissie en ook van het NIOD. Ik neem
aan dat ook de regering zich bij deze belangrijke constatering aansluit.Dit alles leidde tot een situatie waarin kritiek van militaire zijde niet
voldoende tot haar recht kwam. Vanuit de overheersende wens om naar Bosnië
te gaan, was er nauwelijks sprake van een onderhandelingsstrategie. Er kwam
een mandaat dat net als het hele concept van de safe areas zelf veel te veel
uitging van medewerking van de betrokken partijen en dat onze militairen in
het geval van het ontbreken van deze medewerking zou opzadelen met een niet-uitvoerbare
missie. Het is overduidelijk dat wij met de kennis van nu zo'n uitzending
niet meer zouden doen. Dat is niets nieuws; dat was precies de reden voor
het toetsingskader, dat cynisch genoeg een maand voor de val van Srebrenica
werd gepresenteerd. Dit is ook uit en te na in de bevindingen van de commissie-Bakker
aan de orde gesteld.In het kader van de "lessons learned" is het van belang om een aantal
aspecten van het toenmalige besluitvormingsproces nader te beschouwen, allereerst
ten aanzien van de motieven voor de uitzending. Naast de zojuist uiteengezette
humanitaire motieven stelde de commissie, ook in het debat van twee weken
geleden, dat de ambitie om internationaal een belangrijke rol te spelen, Nederland
ertoe gebracht heeft om op eigen initiatief en zonder voorwaarden het luchtmobiele
bataljon ter beschikking te stellen. Het verheugde ons dat de commissie twee
weken geleden na vragen van onze fractie duidelijk aangaf dat zij het met
ons eens was dat het humanitaire motief dominant en duidelijk doorslaggevend
is geweest; in de beantwoording heeft de voorzitter van de commissie dat heel
nadrukkelijk aangegeven. Is ook de regering de mening toegedaan dat het met
name ging om echte, oprechte humanitaire motieven? Als zij ook de internationale
ambitie belangrijk acht, kan zij dan aangeven waar zich dat in de besluitvorming
nadrukkelijk heeft getoond?Ten aanzien van de militaire risico's van de commissie constateert de
enquêtecommissie net als het NIOD dat verscheidene topmilitairen negatief
hebben geadviseerd. Met name de kritiek op de aard van de missie is volgens
de commissie van belang. Gedurende de laatste jaren is naar voren gekomen
dat in die tijd ook de lokatie Srebrenica specifiek en nadrukkelijk op bezwaren
stuitte. Zo schreef de chef defensiestaf Van der Vlis op 8 oktober 1993 een
nota waarin hij het politiek beraad adviseerde om veel druk uit te oefenen
op Unprofor om niet in Srebrenica te worden gestationeerd. Hij voorzag grote
logistieke problemen vanwege de ontoegankelijkheid van het terrein. Dat advies
werd vervolgens overgenomen door het politiek beraad van 11 oktober 1993.
De vraag is dan waarom de minister van Defensie dit advies in de wind heeft
geslagen. Ook de toenmalige bevelhebber van de Koninklijke landmacht Couzy
heeft, zij het op een beperktere en minder vasthoudende manier, kritiek geleverd.
Hij wees met name op problemen voor de logistieke en medische verzorging bij
een keuze voor Srebrenica. Ook generaal Bastiaans, in Srebrenica aanwezig
in de periode van de Canadezen, waarschuwde de defensietop in duidelijke termen
om niet naar die enclave te gaan.Het was breder bekend dat Van der Vlis en Couzy bezwaren hadden tegen
het concept van safe areas, maar dat bijvoorbeeld Van der Vlis en ook Bastiaans
met name bezwaren hadden tegen de specifieke kenmerken van Srebrenica, was
en bleef buiten het ministerie van Defensie onbekend. De CDA-fractie is van
mening dat de minister van Defensie over het bestaan van deze bezwaren binnen
de regering en ook richting Kamer had moeten communiceren. Het gaat daarbij
niet om het concreet en inhoudelijk hier op tafel leggen van die bezwaren,
maar als bij een missie met zodanige risico's dit soort signalen uit de top
van het leger komt, moet dan niet op z'n minst aan collega-ministers en aan
de Kamer te kennen worden gegeven dat er verschillend over wordt gedacht en
dat er geen onverdeeld positieve benadering bij de top van defensie en bij
het politiek beraad aanwezig is?Het feit dat een brief van Ter Beek, waarin het aanbod tot uitzending
van militairen werd gekoppeld aan een bestaande vredesregeling in augustus/september
1993, door Buitenlandse Zaken niet werd doorgeleid en dat hierover met Ter
Beek niet werd gecommuniceerd, werd door de commissie in haar rapport geplaatst
onder de noemer "een weinig consistente rol van BuZa". Kan
de regering aangeven of hier volgens haar niet sprake is van een fundamenteler
soort miscommunicatie? Het is trouwens ook verbazingwekkend dat Ter Beek,
toen hij dit debat met de Kamer op 16 november 1993 aanging, zelf aangaf dat
hij geen harde voorwaarde van de lokatiekeuze heeft willen maken. Daaruit
blijkt dat de fout of in elk geval de gebrekkig kritische houding niet alleen
bij BuZa, maar zeker veel breder lag.In dit verband is het ook relevant dat oud-premier Lubbers tijdens de
verhoren opmerkte dat noch de minister van Defensie, noch een bevelhebber
hem ooit heeft gevraagd om te spreken over de mogelijke risico's van uitzending
naar Srebrenica. Waar dat vanuit de commissie niet duidelijk naar voren kwam,
geeft de regering in haar schriftelijke reactie aan de Kamer duidelijk aan
dat andere ministers niet op de hoogte waren van de binnen Defensie geuite
kritiek. Ik verwijs naar antwoord 29 van de regering. Dat de commissie in
dezen een verwijt heeft gemaakt aan Lubbers is te begrijpen, maar dat het
verwijt alleen aan hem gericht was, lijkt te eenzijdig. Had de minister van
Defensie vanuit zijn specifieke verantwoordelijkheid voor de veiligheidsrisico's
van de missie de geuite bezwaren niet nadrukkelijk aan zijn collega's moeten
melden? Hoe waardeert de regering het in het licht van deze constateringen
dat juist Ter Beek tijdens het verhoor de indruk wekte het slecht te vinden
dat Nederland de lokatie Srebrenica "accepteerde zonder enige discussie, noch
in de regering, noch in de Tweede Kamer". Zie verhoor 182.Mevrouw Albayrak (PvdA):Vindt u dat er naast de militair-strategische veiligheidsrisico's ook
een verantwoordelijkheid lag voor het ministerie van Buitenlandse Zaken om
de nieuwe internationaal-politieke verhoudingen goed in te schatten, waarmee
het een bijdrage had kunnen leveren aan die veiligheidsanalyse?De heer Eurlings (CDA):Vanzelfsprekend. Als u goed naar mijn verhaal geluisterd hebt, dan weet
u dat ik het ernstiger vind dat een brief op het ministerie van Buitenlandse
Zaken niet wordt doorgeleid dan die weinig consistente rol. Ik heb net gezegd
dat dit een fundamenteel geval van miscommunicatie is. In de regering en in
de Kamer domineerde de wil om te gaan. Wij kijken dus niet eenzijdig naar
één persoon of naar één verantwoordelijkheid.
Wij duiden het breder; wij verwijzen ook naar de leemten in het rapport. De
volgende vraag leg ik voor in het kader van de lessen voor de toekomst. Vindt
de regering niet dat de minister van Defensie zijn collega-ministers en de
Kamer op z'n minst een signaal had moeten geven dat er verschillend over werd
gedacht op het ministerie van Defensie? Niemand wist dat er specifieke bezwaren
waren tegen Srebrenica. Dat dit signaal nooit het ministerie heeft verlaten,
vind ik geen goede zaak.De heer Van Bommel (SP):Ik denk dat u hier terecht wijst op de primaire verantwoordelijkheid van
de minister van Defensie. De commissie heeft naar aanleiding van vragen over
dit thema geantwoord dat er verschillende adviezen lagen. Naar mijn mening
heeft de minister van Defensie indertijd selectief gewinkeld uit die verschillende
adviezen. Ik zal daar in mijn eigen termijn uitgebreid op terugkomen. Vindt
u het niet minstens zo bezwaarlijk dat de bezwaren die de militairen tijdens
het proces hebben uitgesproken de Kamer niet hebben bereikt? De Kamer kon
zo geen goede afweging maken en de veiligheidssituatie niet goed beoordelen.De heer Eurlings (CDA):Dat heb ik net ook gezegd. Er was een verdeeld advies. Ik vind dat minister
Ter Beek zijn collega-ministers en de leden van deze Kamer had moeten melden
dat de topmilitairen niet onverdeeld positief waren – sterker nog, een
aantal topmilitairen was heel negatief – over de lokatie van Srebrenica.
Ik vind dat wij hier lering uit moeten trekken. De vraag is altijd in hoeverre
je de teksten van bepaalde personen hier moet oplepelen. Als er echter zo
verschillend wordt gedacht in de top van defensie, dan vind ik dat je op z'n
minst het bestaan van die verdeeldheid moet melden.Mevrouw Albayrak (PvdA):U zegt dus in feite dat de Kamer wellicht anders gesproken had over de
uitzending naar Srebrenica, als zij over die verschillende adviezen van de
top van defensie had beschikt.De heer Eurlings (CDA):Nee, dat suggereer ik helemaal niet. Dat werp ik zelfs verre van mij.
Ik heb zojuist gezegd dat iedereen wilde gaan. Feit is dat je er niet kritischer
op wordt als je dit soort bezwaren niet kent. Het is veel te gemakkelijk om
achteraf te zeggen dat men anders had besloten als men dat geweten had. Dat
geeft geen pas. Als wij dit boek militair en politiek gezien willen sluiten,
moeten wij wel de dingen duiden die wij van belang vinden. Ik vind het van
belang dat zo'n verdeelde mening in de top van het militaire apparaat in de
toekomst op z'n minst wordt gemeld.Mevrouw Albayrak (PvdA):Blijkt uit de informatie die u ook hebt niet dat de Kamer wel degelijk
op de hoogte was van de verschillende adviezen bij Defensie via de uitdrukkelijke
uitspraken van de heer Couzy in de media en via andere berichten in de media?
Wij Kamerleden leven toch met die berichten!De heer Eurlings (CDA):Het is goed dat u dit stipuleert. Het cruciale punt is, zoals ik net heb
gemeld, dat breder bekend was, ook bij leden van de Tweede Kamer, dat Van
der Vlis en Couzy bezwaren hadden tegen het concept van safe areas, maar dat
nooit bekend is geworden dat Van der Vlis en ook Bastiaans los van het concept
heel specifiek hebben gezegd: ga niet naar dat Srebrenica toe. Dat heeft dus
ook in de hele besluitvorming in de ministerraad en hier in de Kamer geen
rol kunnen spelen. Nogmaals, als er zo verdeeld wordt gedacht en niet de minste
mensen dusdanig fundamentele bezwaren hebben, dan zou op z'n minst het bestaan
van die bezwaren bekend moeten zijn, los van de concrete inhoud en klankkleur.Een gebrekkige communicatie lijkt ook aan de orde waar het ging om de
toezegging van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties inzake luchtsteun.
Het gesprek dat de regering hierover met Boutros-Ghali had verliep uiterst
moeizaam. Pas na urenlang vergaderen en grote druk gaf de secretaris-generaal
uiteindelijk toe. Oud-premier Lubbers gaf tijdens de verhoren aan dat dit
gegeven niet zonder betekenis was. Letterlijk zei hij: Als je er zoveel uur
over moet praten, is het op zichzelf niet goed. Over dit gegeven werd in de
Kamer zowel in zijn brief van 26 januari 1994 als tijdens het algemeen overleg van 1 februari 1994 door de minister van Defensie niets
vermeld. Kan de regering hierover haar mening geven? Ik zeg er wel realiteitshalve
bij dat dit gegeven leert dat de echte problemen rond de luchtsteun waarschijnlijk
veel meer waren gelegen in de dubbele sleutel, de lange bevelslijnen en de
later veranderde airstrike guidance.Wat ook opvalt in de fase van de besluitvorming is de onduidelijkheid
over het mandaat, eerstens ten aanzien van de duur van de missie. Terwijl
de regering zich gebonden acht aan een termijn van achttien maanden blijft
tot begin 1995 bij de VN de overtuiging bestaan dat de Nederlandse bijdrage
voor onbepaalde tijd is. De termijn van achttien maanden blijkt niet via de
PVVN aan de Verenigde naties te zijn gecommuniceerd. Kan de regering meer
inzicht verschaffen in de achtergronden van deze miscommunicatie en aangeven
of deze misperceptie bij de Verenigde Naties van invloed is geweest op de
latere discussie rond de aflossing? Ook was er onduidelijkheid over de precieze
bedoeling van de missie. Tijdens de verhoren van de commissie bleek steeds
dat het gewapenderhand verdedigen van de burgerbevolking feitelijk nooit een
opdracht voor Dutchbat is geweest. En toch meldde, zoals verschillende woordvoerders
hier twee weken geleden nadrukkelijk naar voren hebben gebracht, de toenmalige
minister van Defensie Ter Beek in het Capitool van 30 januari 1994 vlak voor
het overleg met de Kamer op 1 februari dat gewapende actie van Dutchbat toegestaan
was als "haar opdracht namelijk het beschermen van de burgerbevolking" in
gevaar zou komen. Op deze manier werden veel mensen, Kamerleden incluis, op
een verkeerd spoor gezet. Kan de regering nader ingaan op de vraag hoe het
volgens haar kon dat de minister van Defensie deze uitspraak deed en kan zij
zeggen wat naar haar mening de effecten hiervan zijn geweest?Ten slotte in dit verband nog een opmerking over de bewapening. Ontegenzeggelijk
zou met zwaardere bewapening de enclave ook niet te verdedigen zijn geweest.
Dit is, zoals ik zojuist heb aangegeven, ook niet de bedoeling geweest. De
vraag is of de echte opdracht, namelijk deterrence by presence (afschrikking
door aanwezigheid), niet beter uit de verf zou zijn gekomen bij de keuze van
zwaardere wapens. Ik ben twee weken geleden nader ingegaan op opmerkingen
van Biegman over Deense tanks die indruk maakten in Bosnië. De enquêtecommissie
heeft toen in dat debat haar stevige stellingname in het rapport dat de keus
van de bewapening niet beslissend is geweest voor de gebeurtenissen in juli
1995 enigszins afgezwakt. Kan de regering haar standpunt in dezen verduidelijken,
mede in het licht van het negatieve advies van commodore Duijn? Had de bewapening
niet ook nadrukkelijker moeten worden bezien in het kader van de veiligheid
van de Dutchbatters zelf?Juist omdat volgens de CDA-fractie en de enquêtecommissie oprechte
humanitaire motieven centraal stonden en deze motieven regerings- en kamerbreed
werden gedeeld, onderschrijft de fractie de benadering van collectieve verantwoordelijkheid
van de commissie. Eenzijdig zondebokken zoeken met de kennis van nu zou niet
alleen te gemakkelijk zijn, maar zou ook geen recht doen aan de werkelijkheid
van dat moment. Anderzijds moet er na dit debat geen voortdurende onduidelijkheid
over verantwoordelijkheden meer bestaan. Vandaar dat, uitgaande van de collectieve
verantwoordelijkheid, dit debat naar de mening van de CDA-fractie ook definitief
duidelijkheid dient op te leveren over de wijze waarop bewindslieden van toen
hun individuele verantwoordelijkheid hebben waargemaakt. Net zoals in de bijdrage
van de CDA-fractie in het debat met de commissie, heb ik nu de verantwoordelijkheid
van verschillende ex-bewindslieden en ministeries geduid. Naar mijn mening
heb ik dit op een inhoudelijke manier gedaan en gericht op lessen voor de
toekomst. Dat een van de voormalige bewindspersonen, de heer Ter Beek, in
de Telegraaf meent te moeten stellen dat hij hartelijk heeft moeten lachen
toen hij in de krant las welke kritiek de Kamer op bepaalde onderdelen van
zijn functioneren had geuit, doet naar mijn mening geen recht aan de wijze
waarop de Kamer probeert om het politieke en militaire hoofdstuk in het Srebrenica-dossier
op een afgewogen manier te sluiten. Zoiets is een voormalig bewindspersoon
onwaardig.Al met al waren in de fase van besluitvorming de humanitaire, ideële
motieven dus te dominant aanwezig en was er te weinig oog voor de militaire
risico's, dus voor de haalbaarheid van de missie. Aan het safe-areaconcept
lag de gedachte ten grondslag dat verschillende partijen zouden blijven meewerken,
dat er sprake was van een effectief staakt-het-vuren en dat er gaandeweg,
juist door de aanwezigheid van onze troepen, een vredesregeling zou komen.
Uitgaande van deze erg optimistische gedachte werd de missie moeilijk, doch
uitvoerbaar geacht. Ook het uiteindelijke advies van de militaire top was
dat de veiligheidsrisico's aanvaardbaar waren. Zowel de Kamer als de regering
dragen voor deze afweging de volle verantwoordelijkheid. Beeldend in dit verband
is dat de Kamer pas op 1 februari 1994 over de uitzending naar Srebrenica
vergaderd heeft: bijna twee maanden dus nadat de regering haar een brief had
gestuurd. Verschillende eenheden van het bataljon waren toen al in Bosnië.
Eén verkenningseenheid was zelfs al in Srebrenica. De Kamer stemde
tijdens het debat daarmee in, zelfs terwijl een meerderheid daarvan een te
ruim idee van de taakopvatting van onze soldaten had, namelijk dat zij de
burgerbevolking dienden te beschermen, zoals de minister van Defensie in Het
Capitool verwoordde. Het blijft een feit dat de Kamer, net als de regering,
dit alles deed op basis van de aanname dat dit weliswaar niet eenvoudig, maar
uiteindelijk toch uitvoerbaar was. Dit beeld verandert nadrukkelijk in fase
2, waarin pogingen tot internationalisering worden ondernomen. In september
1994 constateert de minister van Defensie dat er in Srebrenica sprake was
van een onuitvoerbare missie – zie de pagina's 31 tot en met 40 van
het NIOD-rapport. De heer Voorhoeve gaf tijdens het verhoor van de enquêtecommissie
aan dat het eigenlijk niet zo belangrijk was: hij bedoelde alleen dat de enclave
niet verdedigbaar was. Ik vraag mij toch werkelijk af of er niet veel meer
duidelijk werd in september 1994, namelijk dat de missie zelf, inhoudende
de afschrikking door afwezigheid, niet zou werken. Als minister Voorhoeve
alleen maar had gezegd dat de enclave niet verdedigbaar was, had hij eigenlijk
gezegd dat dit ook niet de bedoeling was. Zo had de missie dus niet onuitvoerbaar kunnen zijn geworden, want het verdedigen van de enclave was geen
onderdeel van de missie. De vraag aan de regering is derhalve hoe zij de constatering
van minister Voorhoeve uit september 1994 inschatte. Werd het toen wel degelijk
duidelijk dat afschrikking door aanwezigheid niet realistisch zou zijn? Of
bedoelde de heer Voorhoeve inderdaad alleen maar dat het verdedigen geen optie
was en geen optie zou zijn? Ik vraag met name naar die duidelijkheid, omdat
ik zelf vond dat de commissie op dit vlak in het debat van twee weken geleden
enigszins onduidelijk bleef.Er was hoe dan ook onmiddellijk sprake van een "mission creep". Het probleem
in de eerste fase was dat er inzake Srebrenica te veel werd uitgegaan van
een goedweerscenario, maar in de tweede fase bleek al snel dat de noodzakelijke
voorwaarden voor een succesvolle missie, dus de medewerking van de partijen
aan een effectief staakt-het-vuren, verre van realistisch waren, met alle
gevolgen van dien. De positieve beoordeling van de commissie van de inspanningen
van minister Voorhoeve om de situatie te verbeteren, is naar mijn mening op
haar plaats. Het staat vast dat het niet gemakkelijk was om tot resultaten
te komen, maar het is onterecht om rechtlijnig vast te houden aan de stelling
dat de besluiten uit 1993 onvermijdelijk hadden moeten leiden tot de tragische
gebeurtenissen in 1995. De commissie heeft deze stelling, zowel in haar rapport
als in het debat van twee weken geleden, terecht van de hand gewezen.Dat in de tweede fase wellicht meer resultaat had kunnen worden geboekt,
blijkt bijvoorbeeld uit de analyse van de commissie van het eerste echt prangende
probleem dat zich voordeed: de bevoorrading. De commissie gaf in haar beantwoording
van de schriftelijke vragen aan dat zij niet met zekerheid kon zeggen dat
een krachtiger aandringen van Nederland, direct in het allereerste begin,
tot een verbetering van de bevoorrading zou hebben geleid. Maar het tegenovergestelde
geldt dus ook niet. Hieruit is af te leiden dat krachtiger aandringen op dat
moment wel degelijk tot resultaat had kunnen leiden.Het ontbreken van een rechte lijn maakt de analyse van de wijze waarop
het kabinet zich in fase 2 opstelde des te relevanter. Het valt op dat de
actieve houding van de minister van Defensie, de heer Voorhoeve, niet in gelijke
mate lijkt te zijn ingenomen door zijn collega van Buitenlandse Zaken Van
Mierlo en door toenmalig premier Kok. Zo zegt Van Mierlo voor de Tijdelijke
commissie besluitvorming uitzendingen dat "bij ons wat dat betreft niet zoveel
geloof was als er hoop was bij Defensie". Van premier Kok wordt in het NIOD-rapport
op pagina 2297 gemeld dat hij het moeilijk vond "te kiezen tussen nietsdoen
en iets doen".Ook over de coördinatie binnen het toenmalige kabinet zijn vragen
te stellen, bijvoorbeeld inzake het vinden van een land dat bereid was Nederland
in Srebrenica op te volgen. De regering constateert nu, in haar antwoord op
vraag 57, dat Voorhoeve primair actief was. Het valt echter vooral op dat
waar Voorhoeve het initiatief nam om de aflossing van Dutchbat III te regelen
via bilaterale contacten, BuZa veel langer bleef inzetten op aflossing via
het VN-secretariaat. Wat vindt de regering van de verschillende insteek van
leden van hetzelfde kabinet?De regering constateert in het schriftelijke antwoord op vraag 51 dat
zij via contacten met de drie EU-leden en de VS weliswaar een redelijk inzicht
had in de gedachtevorming binnen de Contactgroep, maar dat zij daarop geen
of nauwelijks invloed kon uitoefenen. Heeft de Nederlandse regering, terugkijkend,
voldoende pogingen ondernomen om lid te worden van de Contactgroep? Hoe waardeert
de regering het feit dat BuZa niet reageerde op Voorhoeves pleidooi in september
1994 om contact op te nemen met de Contactgroep over preventieve evacuatie?
Hetzelfde geldt voor de gebiedsrel in oktober 1994. Kan de regering onderbouwd
verduidelijken op basis van welke analyse zij in de schriftelijke antwoorden
de harde kritiek van Lord Owen (NIOD-rapport, pagina 2409) helemaal van de
hand wees? Lord Owen stelde dat Nederland had nagelaten de groeiende problemen
in de enclave diplomatiek te vertalen.De CDA-fractie hecht grote waarde aan de conclusie van de commissie dat
Dutchbat tijdens de val van de enclave naar eer en geweten heeft gehandeld.
Naar onze mening is het terecht dat deze rehabilitatie van de militairen in
het rapport nadrukkelijk naar voren komt. Het mandaat, afschrikken door aanwezigheid,
had gefaald. Hoewel het verdedigen van de enclave nooit een opdracht was geweest,
heeft Dutchbat geprobeerd hem te behouden. Zij deed dat in feite door een
groene order te geven tot het innemen van de zogenaamde blocking positions,
om hiermee luchtsteun af te dwingen. Uit het voorliggende rapport blijkt overduidelijk
dat Dutchbat zich hiermee in een behoorlijk risicovolle positie heeft geplaatst.
Mladic had volgens de regering gedreigd om vanaf de inname van observatieposten
gegijzelde Dutchbatters te doden. Bovendien bestond volgens de regering het
risico van een artilleriebeschieting van de compound, zoals blijkt uit het
antwoord op vraag 77.De commissie komt in haar rapport tot dezelfde conclusie. In antwoord
op vraag 73 stelde zij immers dat in principe kon worden aangenomen dat de
gegijzelde Dutchbatters het slachtoffer konden worden van represailles, als
luchtsteun daadwerkelijk zou worden uitgevoerd. Dutchbat liep door het aanvragen
van luchtsteun ook het risico dat Bosnische Serviërs gerichte beschietingen
zouden uitvoeren op posities van Dutchbat, waaronder de compound en Potocari.
Dutchbat ging door te proberen de enclave te behouden, zoals gezegd, buiten
haar mandaat en nam hiermee een beduidend risico voor haar eigen veiligheid.
Dit beeld werd in het debat met de commissie verder versterkt, doordat bij
monde van de commissievoorzitter een duidelijke rehabilitatie van de Dutchbatters
werd uitgesproken. Namens de CDA-fractie vraag ik de regering in dit debat
deze rehabilitatie even zo duidelijk te onderstrepen.Een cruciale vraag is waarom de luchtsteun zo lang uitbleef. De CDA-fractie
deelt de zienswijze van de commissie, namelijk dat op 10 juli 1995 aan alle
voorwaarden voor luchtsteun was voldaan. Dat de luchtsteun die dag toch niet
kwam, heeft het behoud van de enclave illusoir gemaakt. De commissie heeft,
zeker in het debat van twee weken geleden, geen enkele onduidelijkheid gelaten
over de vraag wie verantwoordelijk was voor het uitblijven van de luchtsteun.
De toenmalige Force Commander van Unprofor, Janvier, weigerde, tegen de gemaakte
afspraken en tegen de adviezen van bijna alle leden van zijn staf,
op die tiende juli luchtsteun te verlenen. Hiermee heeft de enquêtecommissie
een wrange en pijnlijke, maar ook zeer betekenisvolle conclusie getrokken,
namelijk dat de internationale gemeenschap Dutchbat willens en wetens in de
steek heeft gelaten. De CDA-fractie heeft deze duidelijke stellingname van
de commissie in het afgelopen debat verwelkomd. Het valt op dat de regering
in de schriftelijke vragenronde voorafgaand aan de debatten, in tegenstelling
tot de commissie, geen echte stelling ten aanzien van generaal Janvier wenst
in te nemen. Ik citeer: de regering beschikte op 9 en 10 juli 1995 niet over
alle gegevens die generaal Janvier wel had en ook nu kan de regering de vraag
of generaal Janvier toen in verwijtbare zin is tekortgeschoten niet beantwoorden,
omdat de generaal niet voor de commissie is verschenen. De regering betreurt
het dat hij niet is verschenen.Kan de regering, nu de commissie haar stellingname in het plenaire debat
verder heeft verduidelijkt en aangescherpt, wel tot een duidelijk negatief
oordeel komen van de rol van Janvier inzake het niet verlenen van luchtsteun?
Zo nee, kan zij dan precies aangeven op basis van welke inhoudelijke analyse
zij die conclusies van de commissie niet kan onderschrijven.De heer Rouvoet (ChristenUnie):De heer Eurlings weet dat ik op dit punt een ander standpunt heb ingenomen
dan de commissie en zijn fractie. Wat bedoelt hij met zijn opmerking dat de
commissie de stellingname ten aanzien van het uitblijven van luchtsteun en
de rol van de heer Janvier in dat verband in het debat heeft verduidelijkt
en aangescherpt? Dat is mij namelijk ontgaan.De heer Eurlings (CDA):Dat is mij niet ontgaan, maar het was al erg laat in het debat. Ik heb
namens de CDA-fractie hierover een aantal vragen aan de commissie gesteld.
Een van de cruciale vragen was: was het tevoren afdoende afgezekerd bij Janvier
zelf dat hij luchtsteun zou verlenen, als wij met de blocking positions een
smoking gun konden bewerkstelligen waardoor aan de voorwaarden was voldaan?
De commissie heeft dat 100% bevestigd. In een interruptiedebat heb ik vervolgens
gevraagd: daarmee zegt u dus in feite klip en klaar dat de internationale
gemeenschap Dutchbat op dat moment willens en wetens in de steek heeft gelaten?
De commissievoorzitter heeft dat toen beaamd.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik heb die discussie natuurlijk gevolgd, maar ik heb die aanscherping
niet gevoeld. Wat heeft de voorzitter van de commissie meer gezegd dan dat,
wat ook in het rapport staat, op dat moment aan alle voorwaarden voor luchtsteun
was voldaan en dat de commissie vond dat die luchtsteun gegeven had moeten
worden? Dat standpunt is toch tijdens het debat niet veranderd? Ik vraag dat
omdat ik vind dat niet de indruk moet worden gewekt dat tijdens het debat
allerlei oordelen zijn aangescherpt, terwijl u bedoelt dat u in bepaalde opzichten,
waarin u het al eens was met de commissie, nog een keer gelijk hebt gekregen.De heer Eurlings (CDA):Nee, ik vond het wel degelijk een aanscherping. Ik heb in het debat van
twee weken geleden gezegd dat de commissie een beetje op twee gedachten leek
te hinken. Aan de ene kant gaf de commissie inderdaad een kat aan de Verenigde
Naties. Aan de andere kant had men veel vragen over toezeggingen die Nederland
met betrekking tot luchtsteun had gekregen. Het gaat dus eigenlijk om twee
lijnen met betrekking tot luchtsteun. De eerste lijn was dat de afzekering
niet goed was, de secretaris-generaal over de drempel moest worden geduwd
en het mandaat op dat vlak niet klopte. Een tweede lijn draaide om het tekortschieten
van de VN. De cruciale vraag was daarom: is het mis gegaan omdat Janvier niet
deed wat hij had toegezegd of hebben wij de afspraken te serieus genomen en
te snel gedacht dat het wel goed zou komen? De commissie heeft haar standpunt
op dat punt verduidelijkt en verscherpt, omdat zij bij monde van haar voorzitter
klip en klaar heeft gezegd dat de schuldvraag nadrukkelijk aan de kant van
generaal Janvier ligt. Je kunt dat verschillend waarderen, maar als je het
rapport vergelijkt met de manier waarop de heer Bakker het hier heeft verwoord,
was deze laatste duidelijker. Ik wil niet zeggen dat het rapport en de antwoorden
van de heer Bakker met elkaar in tegenspraak zijn, maar ik vind zijn bijdrage
aan het debat klip en klaar.Mevrouw Albayrak (PvdA):Toch ben ik het met de heer Rouvoet eens dat de commissievoorzitter de
inhoud van het rapport op dit punt in zijn antwoord niet heeft aangescherpt,
maar nog eens heeft herhaald dat de VN op dat moment is tekortgeschoten en
wat de redenen daarvan waren. Die redenen waren expliciet, ook volgens de
voorzitter van de enquêtecommissie, dat de bevelslijnen te lang waren
en dat het dubbel bevestigd krijgen van het akkoord voor luchtsteun, de dubbele
sleutel, de vertraging hebben veroorzaakt. Het standpunt is tijdens het debat
toegelicht, maar dat is toch geen andere conclusie?De heer Eurlings (CDA):Precies daarom maak ik deze opmerking. Naar mijn inschatting – en
ik kan het citaat van de voorzitter erbij halen – kwam in het debat
veel nadrukkelijker naar voren dat het Janvier was die op het moment suprème
niet thuis gaf. Het lag veel minder aan het algemenere probleem van de lange
bevelslijnen, de dubbele sleutel, de veranderde airstrike guidance enz. Daar
moet duidelijkheid in komen. Was het de wazigheid en de vaagheid van het mandaat?
Of was het heel specifiek het feit dat gemaakte afspraken rond die dagen in
juli willens en wetens niet zijn nagekomen? De voorzitter van de commissie
heeft beaamd dat de internationale gemeenschap Dutchbat op dat moment, 10
juli, willens en wetens in de steek heeft gelaten. Zo'n krachtige uitspraak
heb ik niet eerder gehoord. Ik wil dit punt hier met nadruk neerleggen om
te voorkomen dat het straks weer de dubbele sleutel en de lange bevelslijnen
zijn.Mevrouw Albayrak (PvdA):Legt u het neer of vraagt u aan de minister van Buitenlandse Zaken of
dit het geval was?De heer Eurlings (CDA):Ik heb gevraagd of de regering deze belangrijke conclusie kan onderschrijven,
nu de commissievoorzitter twee weken geleden dit punt nog een keer zo nadrukkelijk
heeft gemaakt. Hij kwam duidelijk met de uitspraak dat het concrete probleem
was dat Janvier zijn afspraken niet nakwam. Kan de regering dit onderschrijven,
nu zij het debat van twee weken geleden heeft gehoord? De regering liet dat
enigszins in het midden. Als de regering deze belangrijke conclusie van de
enquêtecommissie niet onderschrijft, hoor ik graag waarom.Mevrouw Vos (GroenLinks):De heer Eurlings is zeer duidelijk over de verantwoordelijkheid van de
heer Janvier. Wat vindt hij van de rol van de heer Nicolaï? Ook hij heeft
meerdere verzoeken tot luchtsteun afgewezen. Wat is het oordeel van de heer
Eurlings over die afwijzing van de heer Nicolaï?De heer Eurlings (CDA):Er is veel te zeggen over de manier waarop verschillende mensen toen hebben
gefunctioneerd. Cruciaal is dat de beslissing op een gegeven moment bij de
heer Janvier lag. Hij is weggelopen uit een vergadering en heeft uiteindelijk
niet tot luchtsteun besloten. Al zijn adviseurs zeiden: doe het wel. Volgens
de enquêtecommissie was aan alle voorwaarden voldaan, dat heb ik ook
onderlijnd. De vraag is waarom de echte verantwoordelijke het heeft laten
liggen. Janvier was de eerstverantwoordelijke, met hem waren de afspraken
gemaakt om onder die voorwaarden alsnog tot luchtsteun te komen. Waarom besloot
hij tegen? Dat is de cruciale vraag. De vraag naar de heer Nicolaï leid
ik graag door naar de regering. Cruciaal is de vraag waarom degene die de
sleutels in handen had, niet heeft gedaan wat hij van tevoren had toegezegd.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik deel uw harde oordeel over Janvier absoluut, alleen vind ik dat wij
ook moeten kijken naar andere verantwoordelijken. Het is natuurlijk wel degelijk
zo dat de heer Nicolaï eerdere verzoeken tot luchtsteun heeft afgewezen
en niet heeft doorgeleid, terwijl ook toen de situatie al uitermate penibel
was. Ik vind dat wij ons daar ook over moeten uitspreken.De heer Eurlings (CDA):Klopt. Maar de vraag is of reeds aan de voorwaarden was voldaan toen deze
verzoeken niet zijn doorgeleid. Deze vraag wil ik graag aan de regering voorleggen.
Mijns inziens kwam uit het debat twee weken geleden naar voren dat op 10 juli
aan alle voorwaarden was voldaan. Toen ging men langs de blocking positions,
er was geschoten, men ging die lijn over. Als de eerdere verzoeken niet zijn
doorgeleid, dan zou dat kunnen zijn omdat nog niet aan alle voorwaarden was
voldaan. Dat hoor ik dan graag van de regering. Op 10 juli was er wel aan
voldaan, maar toen zei Janvier: ik doe het niet.Mevrouw Vos (GroenLinks):Je kunt heel precies vasthouden of er aan alle voorwaarden was voldaan.
Glashelder was in ieder geval dat deze enclave in een ongelofelijk moeilijke
positie zat. De situatie was zeer penibel. Als op dat moment dringende verzoeken
voor luchtsteun komen, een smeekbede van Karremans, vanuit de enclave, dan
is ook de heer Nicolaï die op dat moment de verzoeken heeft afgewezen
daarop aan te spreken. Dat is het punt dat ik bij u neerleg. Dan is het te
gemakkelijk om te vragen of er wel aan alle voorwaarden was voldaan. Iedereen
wist dat men er als een rat in de val zat. Daar ging het om.De heer Eurlings (CDA):Dat weet ik, maar men had ook te maken met de internationale werkelijkheid
van dat moment, hoe wrang dat ook is. Men had te maken met een mandaat dat
luchtsteun niet voldoende had afgezekerd. Men had te maken met de bevelslijnenproblematiek.
Men had te maken met de post airstrike guidance, met een veel selectiever
toekennen van luchtsteun. Juist daarom is men op instigatie van De Jonge gekomen
tot een manier van handelen voor het geval het mis mocht gaan. Daarom vroeg
men zich af hoe men moest omgaan met de werkelijkheid van dat moment, hoe
men toch nog landen kon vinden die luchtsteun zouden geven namens de VN. Hoe
kun je in zo'n situatie alsnog luchtsteun afdwingen? Zij zijn begonnen met
het innemen van die blocking positions om te forceren dat de internationale
gemeenschap, dus de VN, alsnog zou zeggen dat er luchtsteun zou komen. Ik
vind de vraag of er aan die voorwaarden werd voldaan wat dat betreft wel relevant.
Het is makkelijk om achteraf te zeggen dat er toch vliegtuigen hadden moeten
worden gestuurd. Het is echter veel prangender als iemand, namelijk generaal
Janvier, van tevoren zegt dat hij het zal doen als aan bepaalde voorwaarden
is voldaan en het vervolgens niet doet. Dat is willens en wetens de Duchtbatters
en de mensen in Srebrenica in de steek laten. Ik vind dat een cruciaal verschil.
Ik ben het met u eens dat, terugkijkend naar het hele mandaat, men nooit zo'n
missie kan doen op zo'n wankele basis en dat zullen wij ook nooit meer doen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vind het eerlijk gezegd wat schril afsteken. Ik deel uw harde kritiek
op Janvier, maar ik ben van mening dat men dan ook kritiek moet hebben op
degenen die in de dagen ervoor, toen men ook al wist dat het een onmogelijke
situatie was en dat het mis zou gaan, zeiden dat er nog niet aan alle voorwaarden
was voldaan en daarom het verzoek om luchtsteun niet doorgeleidden. Daar zijn
ook fouten gemaakt. Men had toen, bij monde van Nicolaï, enorme druk
op de internationale gemeenschap moeten zetten en moeten zeggen: het is nu
of nooit, wij kunnen niet langer wachten.De heer Eurlings (CDA):Men kan zich inderdaad afvragen, maar dat is altijd met de wijsheid van
nu, of men vlak na het maken van de afspraken met Janvier over hoe het kon
worden geforceerd, had moeten pushen om veel eerder luchtsteun te krijgen.
Waar het gaat om het functioneren van personen, vind ik het een groot verschil
om te constateren dat iemand achteraf niet tevreden had moeten zijn met de
gemaakte afspraken en dat hij had moeten pushen om veel eerder veel meer te
krijgen of dat iemand de gemaakte afspraken niet nakomt. Als de afspraken
waren nagekomen, was er op de tiende behoorlijke luchtsteun geweest en had
het nog anders kunnen lopen. Het zijn als-dan-scenario's en die zijn heel
gevaarlijk. Het is cruciaal geweest dat die luchtsteun niet kwam. Dutchbat
heeft risico's genomen om luchtsteun te forceren met die blocking positions
en alle risico's die deze met zich meebrachten vanwege de dreigementen van
de Serviërs. Dat maakt het extra wrang.De CDA-fractie heeft zich in het debat met de commissie kritisch uitgelaten
over de kritiek die zij in haar rapport levert op de wijze waarop de opdracht
tot het instellen van de blocking positions is doorgegeven. Met name Groen
kreeg kritiek omdat hij de instructie verkeerd zou hebben opgevat
terwijl De Jonge, die aan de basis van het concept van blocking positions
stond, en Franken stellen dat Groen correct heeft gehandeld. Bovendien was
eerst overhead schieten bij eenieder het uitgangspunt. Het meest belangrijke
is wellicht dat de Serviërs toch nooit te stoppen waren geweest gezien
de omtrekkende beweging die zij maakten en de veel te lichte bewapening van
de Dutchbatters. Het doel was om middels blocking positions een smoking gun
voor luchtsteun te forceren en dat doel werd bereikt. Op basis hiervan verwelkomt
de CDA-fractie de conclusie van de regering, namelijk dat Groen hier geen
blaam treft en dat de instructie inzake de essentiële onderdelen daarvan
van Karremans tot van Duijn feitelijk dezelfde bleef.Er is door de commissie voorzichtig kritiek op Dutchbat geleverd inzake
het feit dat had moeten worden overwogen om meer vluchtelingen op de compound
toe te laten en dat meer bescherming had moeten worden geboden aan de mannen
van Potocari. Ik heb tijdens het debat met de commissie al gezegd dat men
deze afweging wellicht wat nadrukkelijker had moeten maken. Het is daarmee
echter niet gezegd een nadrukkelijkere afweging tot andere keuzes had geleid.
Bovendien is de vraag wat een nadrukkelijkere afweging is. De heer Wilders
vroeg of men dan notulen moet hebben van de vergadering.Het toelaten van mannen op de compound zou er volgens het rapport van
Kofi Annan mogelijkerwijs toe hebben geleid dat de Serviërs de compound
hadden beschoten. De commissie heeft gelijk wanneer zij zegt dat niet met
zekerheid kan worden gesteld dat het openstellen van de compound voor weerbare
mannen ook gevolgen zou hebben gehad voor het lot van vrouwen en kinderen.
Dit laat echter onverlet dat het risico hierop wel degelijk zou zijn vergroot.
Het ging hier om duivelse dilemma's waarbij onduidelijk is of andere keuzes
tot minder afschuwelijke resultaten hadden geleid. Deze feitelijkheid wordt
door de commissie terecht ten volle erkend. Kan de regering voor alle duidelijkheid
deze nuancering van de kritiek op het niet nadrukkelijk maken van afwegingen
door Dutchbat onderschrijven?De CDA-fractie onderschrijft de kritiek die in het rapport wordt geleverd
op de te gebrekkige wijze waarop feitelijke informatie over misdrijven aan
Unprofor werd gemeld. Signalen van Duijn en Rutten werden door Karremans niet
doorgegeven vanwege het ontbreken van een zogenaamde veilige lijn. Wij onderschrijven
ook de algemene kritiek op de onzichtbare manier van leiding geven door Karremans.Ten aanzien van de lotsverbondenheid is verdere verduidelijking gewenst.
Uit het enquêterapport blijkt dat het kabinet ook een lijn legde met
de wens van Kamerfracties die een duidelijke relatie willen zien tussen het
vertrek van de Dutchbatters en de toegang van de internationale hulporganisaties
tot de Bosnische mannen. Tegelijkertijd zette Smith in zijn gesprek met Mladic
alleen in op het vertrek van Dutchbat, waarmee de lotsverbondenheid vanuit
het internationale circuit irrelevant werd. Kan de regering aangeven of het
toenmalig kabinet op de hoogte was van het op Unprofor-niveau loslaten van
de lotsverbondenheid?Mevrouw Vos (GroenLinks):De heer Eurlings ging uitgebreid in op kritische noten die de commissie
zet bij het optreden van met name de Dutchbat-leiding. Hij zei dat de Dutchbat-leiding
had moeten overwegen om meer vluchtelingen toe te laten, maar hij neemt hierbij
geen stelling in. De heer Eurlings citeert naar mijn idee selectief uit het
rapport van Kofi Annan die niet alleen gezegd heeft dat dit wellicht had kunnen
leiden tot het beschieten van de compound. Hij heeft ook gezegd dat dit wellicht
had kunnen leiden tot nader uitstel en wellicht tot een betere oplossing van
het probleem. Ik wijs erop dat men al over gegevens omtrent oorlogen in Bosnië
beschikte waarbij juist mannen een enorm gevaar liepen, gezien de grote slachtpartijen
die al eerder hadden plaatsgevonden. Had de leiding van Dutchbat op dat moment
niet een ander besluit behoren te nemen?De heer Eurlings (CDA):Nee, dat vind ik een te eenvoudige conclusie. Ik heb gezegd dat aan de
ene kant het risico had kunnen worden voorkomen, maar dat aan de andere kant
niet duidelijk was dat het risico had bestaan. Ik onderschrijf het feit dat
men die afweging nadrukkelijker had moeten maken. Het gaat echter om duivelse
dilemma's. Het is zo gemakkelijk om met de kennis van nu achteraf te zeggen
hoe het had moeten verlopen. Ik vind het cynisch dat sommige mensen zeggen
dat Dutchbat had moeten weten dat meer dan 6000 mensen door massa-executies
afgeslacht zouden worden. Dit soort horrorscenario's durf je in je stoutste
dromen niet te verzinnen. Ik heb gezegd dat men de afweging nadrukkelijker
had moeten maken, maar – nogmaals – daarbij moeten wij de duivelse
dilemma's waarmee men te maken had in het oog houden. Men zat als een kat
in het nauw. Er was nauwelijks brandstof voor voertuigen, nauwelijks bewapening
en er waren nauwelijks medische voorraden. Dat was de werkelijkheid van toen
en dat alles op basis van een mandaat dat verdediging van de enclave totaal
onmogelijk maakte.Mevrouw Vos (GroenLinks):Had men met de kennis die men al over Bosnië, het optreden van Serviërs
en het gevaar dat juist de moslimmannen liepen had, op een aantal momenten
anders moeten besluiten? Een ander punt is dat men op een bepaald moment wist
dat er geëvacueerd werd en dat mannen van de vrouwen gescheiden werden.
Daar is door Dutchbat op een bepaald moment ook aan meegewerkt. Had Dutchbat
toen gelet op de mededelingen van vluchtelingen die waarschuwden dat deze
mannen vermoord werden geen ander besluit moeten nemen? Had men niet moeten
zeggen: wij laten geen mannen meer gaan, wij laten ze op de compound toe.
Ik ben het met u eens dat het gemakkelijk is om achteraf te oordelen met de
kennis van nu, maar ik vind ook dat wij recht moeten doen aan de mensen in
Srebrenica. Wij moeten proberen te oordelen vanuit de kennis waarover men
op dat moment wél beschikte. Ik twijfel er sterk aan of men toen de
juiste beslissingen heeft genomen. Ik wil dat van u duidelijker horen.De heer Eurlings (CDA):Ik vind het te gemakkelijk om daar sterk aan te twijfelen, want dat gebeurt
wel degelijk met de kennis van nu. Ik heb gezegd dat de afweging nadrukkelijker
gemaakt had moeten worden, maar op de achtergrond had men te
maken met die duivelse dilemma's. Kofi Annan zegt aan de ene kant dat de afweging
nadrukkelijker gemaakt had moeten worden, maar aan de andere kant achtte hij
het zeer realistisch dat Serven de compound zouden hebben beschoten. Wat zou
dan het humanitaire gevolg zijn geweest? Ik ben het wel eens met mevrouw Vos
dat er – sprekend over vluchtelingen – zeker op het laatste moment
toen de Dutchbatters nog in de enclave waren, wel degelijk signalen tot bijvoorbeeld
Couzy waren doorgedrongen dat het daar helemaal misging. Shovels en vrachtwagens
vol met lijken! Als dat signaal was doorgekomen, was wellicht de werkelijkheid
anders geweest, maar ook dat is weer een als-dan-scenario. Ook daarvan is
het gevaarlijk om te zeggen dat bepaalde zaken voorkomen hadden kunnen worden.
Het is een feit dat de mannen en vrouwen daar met de rug tegen de muur stonden.
Natuurlijk kunnen wij zeggen dat de afweging op een andere manier gemaakt
had moeten worden, maar ik geloof dat men het op een integere manier geprobeerd
heeft. Dat is de meest waardevolle conclusie. Wij moeten de mensen daar recht
doen, maar het is ook te gemakkelijk om dat recht doen te vinden in het kritisch
benaderen van de mensen met de kennis van nu. Daarbij blijft de vraag ook
of het anders was afgelopen als zij anders hadden geopereerd. Die vraag kan
niet meer worden beantwoord.Mevrouw Vos (GroenLinks):Dat laatste ben ik met u eens. Dat kunnen wij nooit weten.De voorzitter:Ik verzoek mevrouw Vos om in haar eigen termijn daarop in te gaan. Ik
vraag de heer Eurlings om zijn betoog te gaan afronden met het oog op de door
hem zelf opgegeven spreektijd.De heer Eurlings (CDA):In tegenstelling tot het NIOD constateert de commissie geen onwil bij
de landmacht. De CDA-fractie neemt daarvan met opluchting kennis. Zoals de
commissie twee weken geleden verduidelijkte, vond zij het NIOD-rapport op
dit punt te weinig onderbouwd om het harde oordeel van onwil te rechtvaardigen.
In lijn daarmee lijkt het optreden van Blom zelf die na het verschijnen van
het NIOD-rapport al eigenstandig tot een afzwakking van de term "onwil" kwam.
Als geen sprake is van onwil, is wel de vraag relevant hoe de regering de
toenmalige gang van zaken op het ministerie van Defensie wel waardeert. Er
lijkt hier op z'n minst sprake van een verkrampte houding. Beeldend is in
dit verband de onomwonden constatering van de commissie dat minister Voorhoeve
eerder het volledige feitenrelaas had moeten krijgen. Doordat dit niet gebeurde,
liep Voorhoeve achter de feiten aan en kwam Dutchbat vaak onnodig in de beklaagdenbank.In het licht van het afstand nemen van de term "onwil" door de commissie
is het onnodig geweest dat Van Baal verleden jaar is vertrokken als BLS. Ongeacht
de vraag of hij uiteindelijk al dan niet zelf is opgestapt, is het duidelijk
dat er grote druk in zijn richting was om zijn post te verlaten naar aanleiding
van de NIOD-conclusies. Gedane zaken nemen geen keer, maar ik blijf bij het
standpunt dat de CDA-fractie ook destijds innam, dat het beter was geweest
om personele consequenties uit te stellen tot na het debat over dit enquêterapport.Mijn fractie onderschrijft de harde kritiek die de commissie heeft geleverd
op het functioneren van Couzy. Vanaf de eerste debriefing van 15 en 16 juli
met de eerste groep Dutchbatters die in Zagreb aankwam, de gegijzelden van
de observatiepost, had hij een duidelijk beeld moeten hebben van de ernst
van de situatie in Srebrenica. Een vrachtwagen en een shovel vol met lijken,
een grasveld vol schoenen etc.; er waren minstens tien getuigen die dit soort
signalen gaven. Extra prangend is hier dat toen de gebeurtenissen ter plekke
nog in gang waren. Het feit dat deze signalen niet duidelijk met de minister
zijn gecommuniceerd, weegt hierdoor des te zwaarder. Ook bij latere debriefings
in Zagreb en bij de grote debriefing in Nederland was de communicatie verre
van optimaal. Dit alles leidde tot verschillende inschattingen door de verschillende
leden van het toenmalige kabinet. In de NOVA-uitzending van 17 juli 1995 spreekt
minister Pronk ongeremd over genocide. Voorhoeve en Van Mierlo laten zich
op dat moment behoorlijk anders uit op een manier die het beste als voorzichtig
bezorgd kan worden gekwalificeerd. Voorhoeve neemt uiteindelijk op 21 juli
wel de term "genocide" in de mond.Een vraag die wel open blijft, is of minister Voorhoeve niet afdoende
signalen kreeg over het gebrekkig functioneren van Couzy om tot vervanging
over te gaan. Ik hoor graag een duidelijker stellingname van de regering,
zowel over het functioneren van Couzy als over het al dan niet doortastend
optreden door Voorhoeve.Voorzitter: WeisglasDe heer Van Bommel (SP):Hoe moeten wij deze opmerkingen opvatten? Zojuist zei de heer Eurlings
dat personele consequenties beter hadden kunnen worden uitgesteld tot na de
behandeling van dit rapport. Nu pleit hij ervoor dat Couzy eerder was vervangen.
Wat vindt hij eigenlijk van het aftreden van het kabinet-Kok op basis van
de uitkomsten van het NIOD-rapport? Kennelijk zegt de heer Eurlings dat eerst
alles op tafel moet liggen en dat dan pas personele consequenties moeten worden
getrokken. Ik kan dat billijken, maar dan moet hij niet betogen dat het op
andere punten op andere momenten had moeten gebeuren.De heer Eurlings (CDA):Het zijn verschillende zaken. Het eerste is het afrekenen van iemand op
hetgeen indertijd in Srebrenica is gebeurd. Dat is een achteraf terugkijken.
Bekeken wordt of sprake was van onwil bij de landmacht. Dat moet je goed onderzocht
hebben. Iets anders is als de eerste man in het leger iedere keer signalen
niet doorgeeft. Als je daarachter komt, is er iets aan de hand. Dan kun je
je afvragen wat er aan de hand is. Ik vind dat een wezenlijk verschil. Voor
Van Baal was wel degelijk het onderzoek zeer relevant. De vraag bij Couzy
en Voorhoeve is of Voorhoeve, als hij een duidelijk beeld had gekregen dat
hij niet de informatie kreeg die hij moest hebben, op basis van miscommunicatie
en het niet doorgeven van relevante signalen actie had moeten ondernemen.
Dat staat dus los van een onderzoek later en hetgeen is gebeurd.De heer Van Bommel (SP):Dat betreft de positie van Couzy. Mijn vraag blijft hoe de heer Eurlings
het aftreden van het kabinet-Kok ziet.De heer Eurlings (CDA):Ik kom daarop.Zoals aan het begin van deze inbreng gesteld, is het hoofddoel van dit
afrondende debat met de regering voor onze fractie het eindelijk duiden van
politieke en militaire verantwoordelijkheden. Ongeacht de opmerkingen die
ik in deze inbreng over individuele betrokkenen heb gemaakt, staat ook voor
de CDA-fractie de collectieve verantwoordelijkheid voorop. Terugkijkend kan
worden gesteld dat het aftreden van het kabinet-Kok II juist is geweest, met
name omdat men vanuit welke goede bedoelingen dan ook net als de VN en net
als de Kamer medeverantwoordelijk was voor een missie met een mandaat dat
in geval van tegenspoed onuitvoerbaar was. Alleen het moment waarop het kabinet-Kok
II zijn verantwoordelijkheid nam, te weten voor het afleggen van inhoudelijke
verantwoording, blijft voor de CDA-fractie curieus.Ook voor de betrokken militairen komt er een eind aan een lange en vaak
pijnlijke discussie. Dutchbat stond voor een onmogelijke opgave en werd geconfronteerd
met duivelse dilemma's. De mannen en vrouwen van Dutchbat zijn met het rapport
"Missie zonder vrede" en met de duidelijke uitspraken van de commissievoorzitter
twee weken geleden gerehabiliteerd. Namens de CDA-fractie spreek ik de hoop
en verwachting uit dat ook de regering in dit debat een duidelijke rehabilitatie
zal uitspreken. De aanbevelingen op het vlak van nazorg voor de betrokken
militairen vindt de CDA-fractie zeer waardevol. Wij gaan ervan uit dat de
regering deze aanbevelingen eigener beweging zal overnemen en uitvoeren, zodat
op dit vlak geen Kameruitspraak nodig is.Voor de nabestaanden zal het boek nooit gesloten kunnen worden. Het leed
dat hen is aangedaan zal nooit kunnen verdwijnen. Wij kunnen vanuit Nederland
wel onze continue betrokkenheid betonen door middel van een blijvend hoge
inspanning betreffende hulp aan de regio. Met dit blijvende commitment moet
naar de mening van de CDA-fractie het budget voor hulp aan de regio, met name
toegespitst op projecten voor oorlogsslachtoffers van toen, op peil blijven.
Er is twee weken geleden een discussie geweest over de middelen voor Bosnië,
die de laatste jaren zijn teruggelopen van 33 mln naar 17,2 mln in het algemeen.
Kan de regering nader aangeven wat dit betekent voor het hulpbudget voor de
concrete projecten voor de oorlogsslachtoffers voor Srebrenica? Duidelijk
is in ieder geval dat door het verlaagde budget op dit moment geen nieuwe
projecten ter plaatse kunnen worden opgestart. De CDA-fractie is van mening
dat, gelet op de specifieke betrokkenheid van ons land bij de mensen van Srebrenica,
het niveau van de hulp voor projecten waarbij de slachtoffers zelf zijn betrokken
overeind moet blijven, wellicht via middelen die vrijkomen vanwege het waarschijnlijk
beëindigen van de ontwikkelingssamenwerkingsrelatie met India. Ik krijg
gaarne een duidelijke reactie van de regering op deze suggestie.Ook relevant is in dit verband ons blijvende commitment met het International
Committee for Missing Persons. De identificatie van slachtoffers is ook in
het kader van de verwerking door nabestaanden van groot belang. Doordat de
Nederlandse bijdrage aan de activiteiten van het ICMP dit jaar niet 2 mln
maar 1 mln euro is, komt deze organisatie in behoorlijke problemen. Kan de
regering niet alsnog de Nederlandse bijdrage ophogen tot 2 mln?Schuldig aan de vreselijke misdaden in Srebrenica zijn en blijven de Bosnische
Serven die Srebrenica binnenvielen. De afschuwelijke daden die zijn gepleegd
mogen nimmer door de internationale gemeenschap worden getolereerd. Het is
dan ook niet alleen voor de betrokkenen, maar ook voor de geloofwaardigheid
van de internationale gemeenschap bittere noodzaak dat verantwoordelijken
zoals Mladic en Karadzic zo snel mogelijk voor het Tribunaal verschijnen.
Zeker gelet op de gewijzigde omstandigheden in Servië zelf zal het kabinet
in internationaal verband alles op alles moeten zetten om mensen zoals Mladic
en Karadzic nog voor het eind van dit jaar achter de Haagse tralies te hebben.De heer Dittrich (D66):Ik heb in uw betoog een mededeling gemist over de vluchtelingen uit Srebrenica
in Nederland. Staatssecretaris Cohen had een speciale regeling voor hen, maar
toch vallen nog zo'n 200.000 mensen buiten die regeling. Wat vindt de CDA-fractie
daarvan? Vindt u dat, om die betrokkenheid te tonen, deze mensen met een trauma
voor zo'n vergunning in aanmerking komen?De heer Eurlings (CDA):Het is goed dat u deze vraag stelt, zodat ik er duidelijkheid over kan
geven. Het UNHCR-advies van 8 november 2002 inzake asielzoekers uit Srebrenica
stelt dat er naar individuele gevallen zal moeten worden gekeken, waarbij
met trauma's en humanitaire aspecten rekening moet worden gehouden. Wij hebben
toen de tijdelijke regeling Srebrenica gehad. Het is heel prangend dat je
altijd grensgevallen krijgt, doordat mensen net niet aan de criteria voldoen
en er net buiten zijn gevallen. Het advies van de UNHCR tot mij nemend, waarin
het belang van een individuele beoordeling van mensen voorop staat, lijkt
het mij heel goed om de mensen die nu nog in deze situatie zitten, door de
minister te laten beoordelen.De heer Dittrich (D66):Maar vraagt dit niet juist om een soort groepsgewijze benadering van de
mensen die uit dat gebied komen en die na februari 2000 toch nog naar Nederland
zijn gekomen? Het zijn immers mensen die eerst hebben geprobeerd om elders
een leven op te bouwen, wat niet is gelukt, waarna zij naar Nederland zijn
gekomen. Ik heb u warme woorden horen spreken over de blijvende betrokkenheid
met de regio daar. Is het dan niet veel logischer om die mensen niet langer
in onzekerheid te laten en hen – het gaat om zo'n 200 mensen –
een vergunning te verlenen?De heer Eurlings (CDA):Bij de beëindiging van de tijdelijke regeling voor Srebrenica ging
het niet meer om 200 mensen. Het blijft een stukje klassenjustitie Wij hebben
inderdaad een speciale verantwoordelijkheid voor mensen uit Srebrenica. Het
advies van de UNHCR, toch de meest ter zake kundige organisatie op dat gebied,
luidt echter dat betrokkenen individueel moeten worden beoordeeld, daarbij
nadrukkelijk rekening houdend met trauma's en humanitaire aspecten. Als we
de billijkheid en de rechtvaardigheid het best in het oog willen houden, zou
de minister hiertoe zijn inherente afwijkingsbevoegdheid moeten gebruiken.De heer Dittrich (D66):U verschuilt zich te veel achter het advies van de UNHCR. Als fractie
heeft u daar immers ook een bepaalde rol in te spelen. Ik constateer dat wij
het op dit punt niet met elkaar eens zijn.De heer Eurlings (CDA):Het probleem is en blijft dat, hoe sympathiek een nieuwe regeling ook
moge zijn, mensen die nu in Bosnië vergeefs een nieuw leven proberen
op te bouwen, zich volgend jaar hier zullen melden. Iemand met grote humanitaire
trauma's, die er op grond van de criteria net buiten valt, kan dan niet worden
geholpen. U kunt zeggen dat ik mij niets van het standpunt van de UNHCR moet
aantrekken, maar als zo'n organisatie, met die expertise tot zo'n duidelijk
oordeel komt, baseer ik mijn mening voor een behoorlijk gedeelte daarop. De
UNHCR vindt, nogmaals, dat een regeling waarbij naar individuen wordt gekeken,
de beste benadering is. Dat standpunt neem ik als woordvoerder van de CDA-fractie
over.Mevrouw Vos (GroenLinks):Het lijkt mij overigens heel goed mogelijk om juist voor de groep die
nu hier is, zo'n regeling te treffen. U zegt dat er straks weer nieuwe mensen
komen, maar als we het erover eens zijn dat alle mensen die nu hier zijn gezien
de speciale verantwoordelijkheid van Nederland een verblijfsvergunning moeten
krijgen, is mijn vraag waarom de CDA-fractie daartoe niet wenst over te gaan.De heer Eurlings (CDA):Omdat ik het reëler vind, en beter recht vind doen aan de echte problemen,
als per individu wordt gekeken naar de geschiedenis. Ik ben er vast van overtuigd
dat de regering met die mensen die ondanks de tijdelijke regeling niet zijn
binnengekomen, op grond van de inherente afwijkingsbevoegdheid goed omgaat.
Ik vind het eerlijker om mensen op hun merites te beoordelen dan om een klein
groepje hoe dan ook toe te laten, een heel grote andere groep daartoe niet
het recht gevend. Ik verwijs nogmaals naar het UNHCR-advies op dit punt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Een andere dringende wens van de overlevenden is verontschuldigingen van
de Nederlandse regering. Hoe oordeelt de CDA-fractie daarover?De heer Eurlings (CDA):Daar ben ik het niet mee eens. Ik heb net gezegd dat de Serven die Srebrenica
binnenvielen, de schuldigen zijn en blijven. Wij hebben medeverantwoordelijkheid.
Wij hadden goede motieven, er was nauwelijks een land in de wereld dat erin
wilde, maar wij deden dat wel, geboren vanuit goede motieven. Uiteindelijk
liep het anders dan de internationale gemeenschap had gedacht. Wij waren niet
in staat om die mensen beter te beschermen, maar dat lag voor een groot gedeelte
aan het mandaat. In de tussentijd is dit mandaat ook nooit gewijzigd. Daarvoor
zijn wij medeverantwoordelijk, samen met de VN, de Kamer, de regering etc.
Medeverantwoordelijkheid is iets anders dan schuld. Als onze insteek niet
op zulke goede motieven was gebaseerd, had je deze discussie kunnen aangaan.
Wij hebben geen schuld aan de gruwelijke misdaden want die hebben de Serven
begaan. Excuses van ons vind ik niet op hun plaats.Mevrouw Vos (GroenLinks):Er is sprake van medeverantwoordelijkheid. Nederland is er niet in geslaagd
om die mensen te beschermen. Zijn dan verontschuldigingen aan deze mensen
dan niet op hun plaats?De heer Eurlings (CDA):Ik heb gezegd wat ik heb gezegd. Wij zijn medeverantwoordelijk, maar niet
schuldig aan de afschuwelijke dingen die daar gebeurd zijn. Wij zijn ten minste
nog met onze soldaten daar naartoe gegaan. Het was een gebied dat totaal niet
te verdedigen was. Zij zaten daar als ratten in de val. Wij hebben onze goede
wil getoond. Er was nauwelijks een land bereid om dat soort risico's te nemen.
Je kunt wel zeggen dat wij dit niet hadden moeten doen omdat het leek dat
mensen iets werd gebodenden wat wij niet waar konden maken, maar het gaat
mij te ver om excuses aan te bieden. Wij wilden het goede. Wij hebben op grond
van oprechte bewogenheid risico's genomen. Daarom vind ik excuses niet reëel.
Het is een loos gebaar.Mevrouw Albayrak (PvdA):Wij kennen de adviezen van de UNHCR. Het is goed gebruik om daar serieus
rekening mee te houden. Dit zijn echter algemene adviezen. De UNHCR zal er
nooit bijzetten dat een bepaald land een bijzondere band heeft met een regio
en op grond daarvoor een grotere verantwoordelijkheid heeft voor bepaalde
bevolkingsgroepen. De politiek in Nederland heeft de bijzondere band met Bosnië
bewust benadrukt. Bij de aanvaarding van de nieuwe Vreemdelingenwet is dan
ook een tijdelijke regeling in het leven geroepen. Deze regeling geldt nu
niet meer. Als de Kamer van mening is dat Nederland deze bijzonder band heeft,
ligt het voor de hand om na te denken over de vraag hoe wij degenen die nog
in ons land zijn een plek kunnen geven. Waarom bent conservatiever dan de
regering? De heer Nawijn, nog in zijn functie als minister, heeft gezegd dat
het om een bijzondere groep gaat en dat hij in de beoordeling van de dossiers
dit bijzondere karakter zou laten meewegen. Nu draait u alles weer een paar
slagen terug.De heer Eurlings (CDA):Ik vind de term "conservatief" misplaatst. Ik haal een andere ex-bewindspersoon
aan, namelijk de heer Cohen van uw eigen partij. Hij was tegen een tijdelijke
regeling Srebrenica omdat hij vond dat de slachtoffers net buiten de enclave
op dezelfde manier behandeld moesten worden. Op sterke aandrang van uw partij
is er een tijdelijke regeling gekomen, maar het was uw eigen bewindspersoon
die dit eigenlijk niet zo eerlijk vond. Een bewindspersoon moet goed omgaan
met de beleidsruimte en rekening houden met de trauma's die mensen hebben
opgelopen. Ik kies dan voor een eerlijke benadering die ook stand kan houden
in de toekomst. Alle gevallen moeten op hun merites worden beoordeeld. Het
is niet goed om nu een groepje uit te zonderen. U weet heel goed hoe het dan
vervolgens gaat als je zo begint. Dan moeten er ook weer uitzonderingen voor
andere groepen gemaakt worden. Intussen sluipt er een soort klassenjustitie
in, want er wordt geen rekening meer gehouden met wat deze mensen echt is
overkomen. Een uitzondering maken voor een groepje, klinkt heel goed voor
de bühne, maar je moet goed kijken wat je de oorlogsslachtoffers uit
Bosnië echt kunt bieden. Dat heeft uw eigen staatssecretaris Cohen zo
gezegd. Het is niet conservatief maar juist sociaal om uit te gaan van de
concrete problemen van de slachtoffers.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dit is een wel een heel merkwaardig antwoord. De heer Cohen was geen staatssecretaris
van de PvdA, maar van de Kroon.De voorzitter:Daar ben ik het als voorzitter hartgrondig mee eens!Mevrouw Albayrak (PvdA):De fractie van de PvdA verschilde van mening met de staatssecretaris.
Zij heeft haar verantwoordelijkheid genomen en die regeling is er gekomen.
Ik vraag u recht op de man af: wilt u nu in dit huis uw verantwoordelijkheid
nemen?De heer Eurlings (CDA):Ik bedoelde natuurlijk dat de heer Cohen een partijgenoot van u is en
niet uw staatssecretaris. Ik vraag u in alle aardigheid om te luisteren naar
wat ik zeg. De staatssecretaris vond het onjuist en in strijd met de rechtsgelijkheid
om hier op een andere manier mee om te gaan dan in de vorm van een individuele
toetsing. Ik vind het heel sociaal als mensen individueel worden getoetst.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik was het eens met de andere interrumpanten, maar ik heb daarover geen
nieuwe vragen. De heer Eurlings verwees naar de opstelling van de CDA-fractie
bij het aftreden van het kabinet-Kok. Hij zei dat zijn fractie dat waardeerde,
maar vond dat het moment verkeerd was, omdat er eerst verantwoording afgelegd
had moeten worden. Dat was ook de stellingname van de CDA-fractie bij monde
van haar fractievoorzitter. Het traject tot nu toe overziende, is mijn vraag
of er van de kant van de regering als entiteit, los van de personele bezetting,
voldoende is bijgedragen aan een verantwoording over de bevindingen van het
NIOD-rapport en over het rapport van de commissie-Bakker. Wij hebben nog geen
volwaardige regeringsreactie gekregen sinds het aftreden van het kabinet-Kok.De heer Eurlings (CDA):Verschillende vragen staan nog open. Daar is ook dit debat voor. Ik vind
wel dat de regering in de schriftelijke beantwoording van alle vragen die
zijn gesteld, heel duidelijk positie heeft ingenomen. In mijn inbreng komen
heel wat vragen naar voren die opgehelderd moeten worden. Het kernpunt van
kritiek was dat men aftrad op basis van het NIOD-rapport, maar er geen mening
over had. Men wilde er inhoudelijk niet op ingaan. Dat vond ik krom. Men had
eerst een reactie moeten geven en dan moeten zeggen waarom men niet meer verder
kon, maar niet moeten zeggen: wij treden af. Daardoor kreeg je het idee dat
zij niet meer hoefden, als zij aftraden.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Het NIOD-rapport was een feitenonderzoek. Daarna hebben wij een enquêtecommissie
ingesteld om gericht te kijken naar politiek-bestuurlijke, ambtelijke en militaire
verantwoordelijkheden en verantwoordelijken. Het heeft mij bevreemd dat wij
geen uitgewerkt regeringsstandpunt hebben over dat punt, anders dan antwoorden
op Kamervragen die daarover zijn gesteld. De fractievoorzitter van het CDA
had vorig jaar behoefte aan meer gedetailleerde regeringsverantwoording over
het NIOD-rapport, en daar is het rapport-Bakker bij gekomen.De heer Eurlings (CDA):Dat kan op verschillende manieren. Op heel veel vragen is schriftelijk
antwoord gegeven. Andere vragen worden hier in het debat gesteld. Het punt
was toen dat er in het debat geen antwoord kwam op concrete vragen, maar in
het debat van deze twee dagen kan nog op tal van vragen antwoord komen. Ik
heb gevraagd wat de regering vond over de verantwoordelijkheid van Couzy en
van Janvier. Daar is dit debat voor. Ik zou zeggen dat de heer Rouvoet zichzelf
niet moet onderschatten en alle vragen af kan vuren die hij nog heeft. Ik
heb er vertrouwen in dat met dit debat het militaire en politieke boek van
Srebrenica op een zorgvuldige manier kan worden gesloten. Wij zullen die conclusie
aan het eind van het debat moeten trekken, dat kan ik op dit moment niet doen.De heer Van Bommel (SP):Mijnheer de voorzitter. Twee weken geleden heeft de Kamer het dringend
gewenste rapport "Missie zonder vrede" van de parlementaire enquêtecommissie
besproken. Dit rapport is de basis om een definitief politiek oordeel mogelijk
te maken over het optreden van de Kamer, de Nederlandse regering en de ambtelijk
en militair verantwoordelijken in de oorlog in Joegoslavië, vooral bij
het beschermen van de moslimenclave Srebrenica in Bosnisch-Servisch gebied.Twee weken geleden is de bal verplaatst naar de plek waar de verantwoordelijkheid
echt berust, om met luitenant Rutten te spreken. Om het beeld van Rutten's
balspel aan te houden, nu begint de tweede helft. Vandaag bespreken wij de
politieke verantwoording die de Nederlandse regering moet afleggen voor de
val van Srebrenica in 1995.Het heeft bijna acht jaar geduurd, voordat dit debat kon worden gehouden.
Acht lange jaren, waarin de verantwoordelijkheid voor misrekeningen, misverstanden,
fouten, nalatigheid en de schaamte voor de gruwelen van Srebrenica als een
besmeurde nachtspiegel zijn weggestopt. En niemand mocht weten waarom dat
ding daar stond te stinken.Gelukkig heeft de enquêtecommissie de boel uitgemest. De commissie
heeft met haar rapport de Kamer in staat gesteld, te komen tot een politiek
oordeel over het optreden van Kamer, regering en ambtelijk en militair verantwoordelijken.Voordat ik op dit complex van politieke en ambtelijke verantwoordelijken
terugkom, wil ik stilstaan bij de onduidelijkheid die blijft bestaan over
de beslissing over luchtsteun. De Franse generaal Janvier was daarvoor verantwoordelijk.
Deze generaal is beleefd uitgenodigd door de enquêtecommissie, maar
niet verschenen. Hij heeft niet getuigd over de aard van en de reden voor
de beslissingen die hij nam.Janvier's afwezigheid geeft een onbevredigend gevoel, te meer omdat de
commissie, en dat is cruciaal, concludeert dat de leiding van Dutchbat terecht
rekende op de inzet van luchtsteun om de aanval van de Bosnische Serviërs
te stoppen. Janvier wordt verantwoordelijk gehouden voor de late toekenning
van de luchtsteun. Onder aantekening dat niet kan worden vastgesteld of Janvier
in verwijtbare zin tekort is geschoten, sluit de regering zich daarbij volledig
aan in het antwoord op vraag 127. Hier wordt door de regering een snel oordeel
geveld, misschien wel een te snel oordeel. De vraag rijst immers of de regering
heeft nagedacht over de mogelijkheden voor internationalisering
van parlementair onderzoek in dit soort gevallen van vredesmissies; die vraag
heeft de SP-fractie twee weken geleden ook al aan de commissie gesteld. De
Wet op de parlementaire enquête biedt op dit punt geen uitkomst. Deze
kwestie is van belang omdat vredesoperaties in alle gevallen internationale
aangelegenheden zijn. Hoewel in strafrechtelijk opzicht voorzieningen zijn
getroffen in de vorm van een internationaal strafhof, is het noodzakelijk
om na te denken over de vraag hoe deelnemers in Europees verband of mogelijk
in VN-verband kunnen worden verplicht om mee te werken aan een eventueel parlementair
onderzoek. Dat ligt gevoelig, maar kan zeker niet opwegen tegen de gevoeligheden
die rampen zoals de val van Srebrenica veroorzaken. Deelt de regering in het
licht van de ervaringen met generaal Janvier en diens cruciale gedrag op een
belangrijk moment de opvatting van de SP-fractie dat dit wenselijk zou zijn?
Kan de regering toezeggen dat zij in Europees verband of in VN-verband zal
zoeken naar bindende regels om dit mogelijk te maken? Ik overweeg om op dit
punt in tweede termijn een motie in te dienen.Inmiddels zijn wij sinds 1995 een aantal regeringen verder. In deze regering-Balkenende
heeft niemand zitting die zitting had in een van de twee direct betrokken
kabinetten. De parlementaire enquêtecommissie heeft aandacht besteed
aan politieke beleidsmakers die deze malaise veroorzaakten of op cruciale
momenten erger niet voorkwamen. In eerste instantie kunnen wij vaststellen
dat er een gedeelde politieke en ambtelijke verantwoordelijkheid bestaat die,
zoals het NIOD overtuigend heeft aangetoond, stevig werd aangespoord door
een spontane mediacampagne. Je kunt dus oordelen dat er een complex van bewindslieden,
Kamerleden en ambtenaren actief was die elkaar hebben gebracht tot de beslissing
om Nederlandse militairen naar Srebrenica te sturen. Enkele politieke partijen
in de Kamer hebben twee weken geleden erkend dat ook zij deelden in de fouten.
De SP-fractie heeft aan deze gemengde groep van verantwoordelijkheden aandacht
besteed en heeft geconstateerd dat zeer velen overwegend gedreven waren door
motieven van internationale solidariteit. Daardoorheen waren zeker ook berekende
deelbelangen te ontdekken ten gunste van het eigen land, het eigen ministerie
of het eigen legeronderdeel. Iedereen was hoe dan ook bevangen door de interventiekoorts
of, in de woorden van commissievoorzitter Bakker, uitzenddrang. Begin jaren
negentig werd in Nederland gehandeld vanuit het motief dat er iets moest gebeuren,
zonder goed na te denken over de gevolgen die dat uiteindelijk zou kunnen
hebben. De interventiekoorts stak de kop op toen de situatie in Bosnië
ernstig verslechterde en er een sterke roep kwam om het leed te voorkomen
of te beperken door middel van direct militair ingrijpen van Nederland. Deze
aandoening werd amper geremd door diep inzicht in de praktische consequenties
en vooral de bezwaren ervan voor de machtspolitiek. Zij leidde op haar beurt
tot rampzalige, zeer zware morele consequenties, terwijl de aanleiding juist
het opspelende geweten was om iets te doen. Het bewijs van de ernstige gevolgen
is het rapport van de commissie en het debat van vandaag en van twee weken
geleden.Ten tijde van de besluitvorming inzake Srebrenica was de SP nog niet in
de Kamer vertegenwoordigd. De SP dacht, in tegenstelling tot de gehele toenmalige
Kamer, wel anders over de uitzending van troepen naar Joegoslavië. Ik
vermeld deze positie vooral om te benadrukken dat het ook anders kon en kan.
Onze kritiek op andere partijen en het aanspreken van bewindslieden op hun
ministeriële verantwoordelijkheid is geen wijsheid achteraf. Vóór
onze verkiezing in de Kamer in 1994 en sindsdien nog vele malen wezen wij
erop dat militair interveniëren in Joegoslavië neerkwam op het vraagstuk
van het al dan niet tussen de strijdende partijen terechtkomen en deelnemer
worden in een oorlog. Voor zover wij wel steun geven aan vredesoperaties,
bijvoorbeeld in Kosovo en Cyprus, verzekeren wij ons ervan dat zij aan alle
criteria van legitimiteit, proportionaliteit en effectiviteit voldoen. Dan
nog bestaan er risico's, maar die zijn van een ander karakter dan het onbezonnen
toegeven aan het gevoel iets te moeten doen.Zijn het rapport en het debat van twee weken geleden een afdoende medicijn
tegen deze uitzenddrang? De SP vreest dat het antwoord "nog niet" is. Ik ben
van mening dat Nederland die internationale rol moet blijven spelen en uitvoering
moet geven aan onze grondwettelijke taak om een bijdrage te leveren aan het
bevorderen van de internationale rechtsorde. Het blijft een loffelijk streven
om daaraan een bijdrage te willen leveren en daarbij ook de krijgsmacht als
instrument te willen inzetten, maar dat kan alleen gebeuren onder verantwoorde
omstandigheden en met voldoende kennis van zaken, openheid en eerlijkheid
tegenover de mensen die deze taak moeten uitvoeren. Deze vraag is in algemene
zin tot op de dag van vandaag de centrale vraag in militaire en buitenlandse
politiek. Ook bij de uitzending naar Eritrea en Afghanistan was die vraag
aan de orde en volgende week beslist de Kamer over 1100 militairen die naar
Irak zouden moeten gaan.Dezer dagen worden wij zelfs met meer van deze vraagstukken geconfronteerd.
Hoewel het toetsingskader nu bestaat, wordt daar niet altijd erg bijzonder
mee omgegaan. Ook bij de crisis rond Irak afgelopen winter is dat weer eens
duidelijk gebleken. Door sommigen wordt er nu vurig op aangedrongen deel te
nemen aan het lenigen van de nood in Oost-Kongo, eerder dan aan een missie
in Irak. De discussie over deze vraagstukken heeft vele overeenkomsten met
de situatie rond de problemen in Bosnië. Alleen zijn wij nu een illusie
armer en een harde ervaring rijker en dat zou een voordeel kunnen zijn.In de jaren die verstreken zijn, is in het algemeen van een voortschrijdend
inzicht blijk gegeven. De regering en de Tweede Kamer hebben een toetsingskader
ontwikkeld dat een weergave is van de les van Srebrenica. Daarom is het ook
zo opvallend dat de antwoorden op de vragen 105 en 107 over het onderwerp
van de interventiekoorts zo mager zijn. Humanitaire overwegingen hebben inderdaad
voorop gestaan. Dat schrijft de regering in antwoord op vraag 105. "Ook de
internationale ambities in de zin van het leveren van een actieve bijdrage
aan de internationale rechtsorde – een opdracht uit de Grondwet –
wogen zwaar. De structurering van het overleg tussen regering en parlement
over de uitzending van militaire eenheden liet destijds op sommige momenten
te wensen over. Sindsdien heeft het Toetsingskader in die leemte
voorzien." Voorzitter. Dit is een gemeenplaats van de eerste orde, een stoplap
en een totaal onvoldoende antwoord. Wat voor spelletje denkt de regering hier
te kunnen spelen?Vraag 106 luidt als volgt: "Waartoe had een meer evenwichtige afweging
tussen idealistische motieven en de haalbaarheid van de missie moeten leiden?"
Op deze vraag wordt al een even slap antwoord gegeven: "Met de kennis van
nu zou een evenwichtige afweging onder meer hebben moeten leiden tot meer
duidelijkheid over het operatieconcept, het mandaat, de geweldsinstructie
en de voorwaarden voor luchtsteun. Nederland zou voorts expliciete voorwaarden
hebben gesteld betreffende de lokatie, de duur van de inzet, extractie en
de deelneming van andere, relevante landen, zoals dat nu reeds gebeurt." De
regering trapt hier een open deur in, maar antwoord geven doet zij niet. Het
gaat niet alleen om de kennis van nu. Er waren toen al politici en militairen
die zeiden "ga niet!". De regering laat in de antwoorden op vragen blijken
weinig te hebben geleerd van de conclusies van de parlementaire enquête.
De regering moet echt met betere antwoorden komen in dit debat.Het heeft tot het verschijnen van het NIOD-rapport in 2002 geduurd voordat
zittende politici toegaven dat er grote fouten zijn gemaakt. Deze regering
doet dat nog maar schoorvoetend. De enquêtecommissie heeft een stap
verder gezet dan het NIOD-rapport. Het kabinet-Kok dat in april van het vorige
jaar aftrad naar aanleiding van het NIOD-rapport bekende kleur en medeverantwoordelijkheid,
in alledaags Nederlands ook wel op te vatten als schuld, niet aan de gruwelen
zelf natuurlijk, maar aan het niet kunnen voorkomen van de massamoord op de
mannen van Srebrenica. Premier Kok bekende een begin van medeverantwoordelijkheid.
De Nederlandse regering is als lid van de internationale gemeenschap tekortgeschoten,
zo zei hij. De enquêtecommissie stelt het een beetje scherper door te
schrijven dat door het aftreden van het kabinet Nederland terecht eigen politieke
verantwoordelijkheid heeft genomen voor het falen van de nationale en internationale
politiek in Srebrenica. In de woorden van commissievoorzitter Bakker van twee
weken geleden: medeverantwoordelijkheid moet worden beschouwd als de politieke
variant van schuld.De SP-fractie herinnert de regering eraan dat in het rapport Missie zonder
vrede een aantal termen wordt gebruikt die geen misverstand laten bestaan
over de fouten die zijn gemaakt tot op het hoogste politieke niveau. Zo komt
de commissie tot de conclusie dat het ministerie van Buitenlandse Zaken bij
het aanbod van de Luchtmobiele brigade in september 1993 een weinig consistente
rol heeft gespeeld. De commissie vindt dat het kabinet meer specifiek aandacht
had moeten besteden aan de besluitvorming met betrekking tot de inzet van
Nederlandse militairen in Srebrenica. De commissie vindt dat de minister-president
op bespreking had moeten toezien en naar het oordeel van de commissie had
ook de Tweede Kamer de brief van het kabinet van 3 december 1993 over lokatie
moeten agenderen. Dit zijn belangrijke constateringen in het rapport. Het
rapport toont overtuigend aan dat politiek verantwoordelijken de betrokken
militairen in Srebrenica in zeer moeilijke omstandigheden hebben gebracht.
De regering antwoordt echter op de vragen 137 en 138 dat zij geen aanleiding
ziet, kanttekeningen te plaatsen bij de overwegingen van premier Kok in april
2002. De vraag is hoe de regering dat met het rapport in de hand denkt te
kunnen volhouden. De commissie heeft immers aangetoond dat Nederland mede
verantwoordelijkheid draagt bij de val van Srebrenica. Als de regering aan
deze stelling vasthoudt, neemt zij daarmee afstand van de bevindingen van
de enquêtecommissie. Tevens neemt zij dan afstand van de politieke verantwoordelijkheid
die de Nederlandse regering in achtereenvolgende samenstellingen op zich heeft
geladen en tot op de dag van vandaag draagt. De SP-fractie constateert dat
Nederland mede verantwoordelijk is, maar dat dit kabinet dat onvoldoende wil
toegeven.De commissie heeft niet geschuwd om uitspraken te doen die wijzen in de
richting van afzonderlijke voormalige bewindspersonen. Als de commissie concludeert
dat meer aandacht had dienen te worden besteed aan de kritiek van de chef
defensiestaf en de bevelhebber landstrijdkrachten op de effectiviteit van
de missie, dan wijst zij rechtstreeks in de richting van toenmalig minister
van Defensie Ter Beek. Minister Ter Beek heeft selectief gewinkeld in de adviezen
van de CDS en de BLS en anderen. Hij heeft adviezen gekregen van verschillende
aard, maar heeft zich uiteindelijk gebaseerd op adviezen die aansloten op
het beginpunt van het denken. Dat beginpunt was: wij willen naar Joegoslavië.
Dat is ook door de commissie geconstateerd. De voorwaarden vooraf werden niet
nageleefd. Sterker nog, die werden gewoon vergeten. De uitkomst van dat hele
debat was voor de minister van Defensie dan ook eigenlijk heel voorspelbaar,
namelijk: de missie is uitvoerbaar, wij gaan.Naar de stellige overtuiging van de SP-fractie is de Kamer op dit punt
niet goed geïnformeerd, omdat de negatieve adviezen van hoge militairen
geen deel uitmaakten van de informatie aan de Kamer. De commissievoorzitter
kan wel zeggen dat er geen belet is gevraagd en dat er geen andere vragen
zijn gesteld door Kamerfracties, feit is dat de Kamer op dat punt een informatieachterstand
had en dus heel moeilijk kon vragen naar specifieke adviezen die wel aan het
besluit ten grondslag lagen. De SP-fractie vindt dat laakbaar. Dat moet dus
anders.Ook is er terechte ontevredenheid in het rapport over het handelen van
toenmalig premier Lubbers die bij het afwijken van eerder geformuleerde voorwaarden
geen actieve agenderende rol op zich nam als voorzitter van de ministerraad.
Dat lag wel voor de hand, maar het Srebrenica-debat is in de ministerraad
niet gevoerd.Ten derde wordt toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Kooijmans verweten,
bij het aanbod van de Luchtmobiele brigade in september 1993 een weinig consistente
rol te hebben gespeeld. Tot zover de hoofdrolspelers in de eerste fase.Voor de tweede fase was het vooral minister van Defensie Voorhoeve die
al heel snel de last droeg van het bewustzijn van en de verantwoordelijkheid
voor een uitzichtloze situatie, zoals hij het eerder zelf noemde. Voorhoeve
werd zich toen pijnlijk bewust van de val waarin de militaire interventiekoorts
een goedwillend mens kan lokken. De situatie was uitzichtloos
voor Srebrenica als de Nederlandse eenheden zouden worden teruggetrokken en
voor Dutchbat als het zou blijven. Het is een weinig benijdenswaardige positie
die rampzalig is voor een politicus, maar vooral voor de mensen voor wie hij
verantwoordelijk is. Het supergevoelige punt van een gezamenlijke aftocht
van Dutchbat en de bevolking dat in het najaar van 1994 aan de Bosnische regering
werd voorgelegd, was de uiterste consequentie van het dilemma van Voorhoeve.
Het Rode Kruis wilde al in het voorjaar van 1993 dat de Canadese troepen van
Canbat Srebrenica zouden evacueren. Voorhoeve stelde dat anderhalf jaar later
ook aan de Bosnische minister Sacisbey voor omdat de situatie uitzichtloos
was. De Bosnische regering wees evacuatie af. Ook de Nederlandse regering
wilde begrijpelijkerwijs niet meewerken aan etnische zuivering, niet toegeven
aan de wens van de Serviërs. De Bosnische regering wilde het dus niet
en de inwoners van Srebrenica ook niet.Het ging om de verschrikkelijke keuze tussen niets doen en hopen op een
goede afloop en meewerken aan een herplaatsing van de bevolking, omdat zij
niet kon worden beschermd. Voorhoeve heeft het voorgesteld aan de Bosnische
minister van Buitenlandse Zaken, maar kreeg nul op het rekest. Daarmee bleef
de uitzichtloze situatie over als eindresultaat. Echter, op het argument dat
de bewoners van Srebrenica niet wilden worden geëvacueerd valt wel het
een en ander af te dingen. Een groot deel van de bewoners van de enclave kwam
niet uit Srebrenica, maar was daar al als vluchteling. De enclave was onverdedigbaar.
Alle mensen moesten voor hun leven vrezen. Werd het humanitaire doel ondergeschikt
gemaakt aan het principe dat er niet geëvacueerd mocht worden? Was daarmee
het humanitaire doel ondergeschikt gemaakt aan het humanitaire en politieke
doel, namelijk gebiedsverdediging of territoriumbehoud? Werd de VN daardoor
strijdende partij in de oorlog? Had men dit kunnen voorzien? De hamvraag is:
waarom heeft Nederland dit niet voorzien? Waarom hebben de internationale
onderhandelaars in de oorlog in Bosnië, de heer Wahlgren en Lord Owen,
het wel voorzien? Wij moeten concluderen dat het gevoel overheerste dat nietsdoen geen optie
was en dat er daarom een nederlagenstrategie werd gevolgd; een dubbele nederlagenstrategie
zelfs. De eigen kop werd in de strop gestopt, terwijl duidelijk was dat de
nek van Srebrenica ook niet kon worden gered. Is de regering het met mij eens
dat evacuatie ook betekend had dat er iets gedaan werd, namelijk dat er mensen
in veiligheid werden gebracht? Wellicht betekent dit dat je de nederlaag van
een verloren slag toegeeft, maar niet die van een verloren oorlog. Het ging
immers toch om het in veiligheid brengen, althans houden, dus beschermen van
de bevolking? Of ging het toch om territoriumbehoud voor de Bosnische regering?De enquêtecommissie stelt met nadruk dat worst-casescenario's –
slechtweerscenario's in het Nederlands – op alle niveaus ontbraken.
Niet alleen is daaraan niet gewerkt op hoog politiek niveau; Dutchbat heeft
er evenmin in de vorm van een allerlaatste redmiddel aan gewerkt. Dat is werkelijk
een van de verbijsterende conclusies. Na Voorhoeve's inzicht dat de enclave
niet te verdedigen was, zou het een logische conclusie zijn geweest dat er
een noodplan ter redding van de bevolking moest worden opgesteld. Dat gebeurde
niet; daarentegen is met behulp van de Verenigde Staten geprobeerd om de exitstrategie
voor Dutchbat te regelen. Gezien de eerder gedane uitspraken door generaal
Morillon dat de bevolking zou worden beschermd, heeft deze werkwijze grote
verontwaardiging en ongeloof over de motieven bij de bevolking teweeggebracht.
Dat vertrouwen is geschonden; het is de vraag of dat ooit is te herstellen.
Graag hoor ik de opvatting van de regering hierover.Een en ander leidt tevens tot de vraag of het beleid van exitstrategieën
bij vredesoperaties inmiddels wezenlijk is verbeterd. In het geval van Eritrea
hadden de Verenigde Staten slechts mondelinge toezeggingen gedaan om Nederlandse
mariniers eventueel te redden en ook in het geval van Afghanistan blijft er
onzekerheid bestaan over de exitstrategie. Is de regering van mening dat er
betere procedures moeten komen ten aanzien van exitstrategieën? Dienen
toezeggingen, zoals de afspraak om luchtsteun te leveren, niet altijd op papier
te staan?De commissie constateert dat het kabinet en de Tweede Kamer te veel waarde
hebben gehecht aan de toezeggingen van de Verenigde Naties over de inzet van
luchtsteun. Die constatering is feitelijk juist; daar kan volgens mij niemand
omheen. Maar hoe hadden de regering en, in tweede instantie, de Tweede Kamer
meer zekerheid over die toezegging kunnen krijgen? Dat blijft natuurlijk de
hamvraag; niet alleen bij deze operatie, maar bij alle andere operaties die
mogelijk nog volgen.De enquêtecommissie toont aan dat het op tal van belangrijke momenten
misging. Veel daarvan was door menselijk falen, wat niet is op te vangen met
toetsingskaders of parlementaire enquêtes. Een realistischer inschatting
van de mogelijkheden en vooral de ónmogelijkheden van vredesoperaties
blijft tot op de dag van vandaag noodzakelijk. Motieven als de Nederlandse
zichtbaarheid op het internationale toneel kunnen en mogen, als het aan de
SP-fractie ligt, geen belangrijke rol spelen in de besluitvorming. Toch lijkt
het alsof er op dit punt niet zoveel is geleerd: zie hiervoor de door de regering
en door sommige fracties reeds geuite wens om Nederlandse militairen naar
Irak te sturen. Ook in dit geval gaat het om een uitzending zonder duidelijk
politiek doel, maar met grote militaire onzekerheid. De SP-fractie waagt dan
ook te betwijfelen of de lessen van Srebrenica daadwerkelijk zijn geleerd.
In dit verband is het van belang om eraan te herinneren dat er politici waren
die, nog voordat eind jaren negentig een algemeen toetsingskader werd aangenomen,
voor zichzelf de voorwaarden voor militair interveniëren probeerden op
te stellen. Het is interessant dat de voormalige woordvoerder van de CDA-fractie
dat toen ook deed. Na de val van het kabinet-Kok is deze woordvoerder minister
van Buitenlandse Zaken geworden. Wij zijn vandaag in de gelegenheid om de
minister en de toenmalige woordvoerder te vragen om de eigen toetsingsvoorwaarden
te beoordelen. De huidige minister van Buitenlandse Zaken heeft namelijk aan
het begin van de jaren negentig de oorlog in Bosnië als een gewetensoorlog
gekenmerkt. Bovendien pleitte hij herhaaldelijk voor militair ingrijpen in
Bosnië. Daarmee past de minister in het NIOD-profiel van
aanhangers van de "Gesinnungsethik", die tegemoet willen komen aan de expliciete
wens om iets te doen, wat dan ook. De gevolgen van dat optreden zijn dan minder
belangrijk dan de noodzaak om iets te doen.Politiek van belang in het geval van ex-Kamerlid De Hoop Scheffer, is
een artikel uit Atlantisch Perspectief uit augustus 1993 onder de veelzeggende
titel: "Sterven voor Mogadishu of Gorazde?"Voorzitter: VerburgDe heer Van Bommel (SP):In het artikel worden vijf uitgangspunten geformuleerd voor militaire
dwangacties: ten eerste een ruime meerderheid in het parlement, ten tweede
een duidelijk en internationaal gelegitimeerd doel, ten derde het uitgangspunt
dat het nationaal belang de internationale rechtsorde is, ten vierde een duidelijk
en uitvoerbaar mandaat en adequate bewapening, oftewel vaststaande overmacht,
en ten vijfde deelname van meer landen om risico's gezamenlijk te dragen.
Als wij al deze voorwaarden beoordelen, kunnen wij constateren dat op het
eerste gezicht alleen aan de eerste en de derde voorwaarde is voldaan. De
ruime meerderheid die in de eerste voorwaarde is geformuleerd, blijkt evenwel
achteraf van geen enkele waarde omdat het gehele parlement faalde. Zowel het
NIOD als de parlementaire commissie heeft dit geconcludeerd. De SP-fractie
stelt verder vast dat Nederland in november 1993, toen de Tweede Kamer een
besluit moest nemen, formeel nog kon beslissen niet bij te dragen aan de vredesoperatie
in Bosnië. De toezegging aan de VN was immers gedaan onder voorbehoud
van instemming van de Tweede Kamer.Maar moreel kon Nederland al niet meer terug na de top van Kopenhagen
in de zomer van 1993. Dat werpt een vreemd licht op de derde voorwaarde van
de vijf. Nederland liet zich klemzetten door uitspraken op het internationale
toneel. Toezeggingen of besluiten die weinig met internationale solidariteit
te maken hebben, maar veel meer met machtspolitiek, werden de leidraad. Dat
heeft weinig met de internationale rechtsorde te maken. De vraag komt op waarom
de woordvoerder van de CDA-fractie van toen voorstemde, als feitelijk aan
slechts één van de vijf voorwaarden is voldaan, namelijk de
eerste, een ruime meerderheid in het parlement. Daarom vraag ik hoe de minister
van nu de voorwaarden van de woordvoerder van de CDA-fractie in die dagen
beoordeelt, in het licht van de gebeurtenissen in Srebrenica. Welk medicijn
schrijft ex-Kamerlid De Hoop Scheffer voor aan de minister van Buitenlandse
Zaken tegen interventiekoorts in het geval van gewetensoorlogen? Het antwoord
ligt natuurlijk voor de hand, namelijk het in acht nemen van de eigen uitgangspunten
voor militaire dwangactie. Daarom is het zeer belangrijk te weten hoe de minister
zijn eigen politieke handelen in die jaren beziet. Dat is vooral van belang
omdat de minister trachtte voorwaarden op te stellen, waaraan hij zich helaas
zelf niet heeft gehouden.Daarbij komt nog dat Kamerlid De Hoop Scheffer in het artikel in Atlantisch
Perspectief stelde dat ongevraagd militair advies een welkome bijdrage is,
tenminste, zolang een bepaalde beleidslijn nog niet is vastgesteld. Als dat
wel het geval is, moeten militairen haar uitvoeren. In die dagen waren er
wel degelijk ongevraagde en dissonante militaire adviezen, zoals wij net hebben
besproken. Hoe beoordeelt de minister de kwaliteit van de ongevraagde militaire
adviezen van diverse officieren in de discussie over de uitzending naar Srebrenica?
De SP-fractie komt tot de conclusie dat vooraanstaand ex-Kamerlid De Hoop
Scheffer hiermee blijk gaf gevangen te zijn door de interventiekoorts. Voor
de naaste toekomst is het van belang te weten hoe minister De Hoop Scheffer
oordeelt over de periode van Srebrenica.De commissie komt tot de conclusie dat de hele politieke top in regering
en parlement verantwoordelijk was voor de uitzending van de rampzalig verlopen
missie naar Srebrenica. De vraag is natuurlijk of daarbij op ministeriële
verantwoordelijkheid kan worden gewezen. Is dit kabinet of een minister eruit
politiek verantwoordelijk voor de fouten van toen? De vorige premier, Kok,
heeft het boetekleed in dit opzicht al aangetrokken. Dat gebeurde op basis
van het NIOD-rapport. Daarin wordt, in tegenstelling tot in het rapport Missie
zonder vrede, juist weinig verwezen naar politieke verantwoordelijkheid op
topniveau. De commissie heeft er twee weken geleden op gewezen dat aan de
verantwoordelijkheid op individueel niveau geen kwalificaties worden verbonden,
want dat zou de aandacht afleiden van wat de commissie heeft willen benadrukken,
namelijk de collectieve verantwoordelijkheid. Dat laat onverlet dat verschillende
verantwoordelijke ministers op verschillende momenten hun verantwoordelijkheid
droegen en die daarmee als onderdeel van het geheel droegen.Commissievoorzitter Bakker riep twee weken geleden de Carrington-doctrine
in herinnering. Met de stelregel, die aan Lord Carringtons gedrag is ontleend,
wordt bedoeld dat het goed is dat bewindspersonen niet koste wat kost op hun
zetel willen blijven zitten. Lord Carrington trad af, omdat hij als minister
van Buitenlandse Zaken niet op de hoogte was van de plannen van de Argentijnse
regering om de Falklandeilanden te overvallen. De inlichtingendienst had duidelijk
gefaald. De Engelsen werden volkomen verrast door de Argentijnse aanval. Carrington
trok daaruit zijn conclusies. Ministers zijn altijd verantwoordelijk, zowel
wanneer zij iets niet weten en daardoor verkeerd handelen, als wanneer zij
iets wel weten en niet goed handelen op basis van die kennis. Commissievoorzitter
Bakker wilde twee weken geleden aangeven dat het tweede kabinet-Kok, dat vorig
jaar aftrad, terecht politieke verantwoordelijkheid heeft genomen. Volgens
de SP-fractie hebben wij hier met een interessante variant op de Carrington-doctrine
te maken, want er zijn met de val van het kabinet-Kok al ministers afgetreden
voor politieke verantwoordelijkheden waarvoor zij gedeeltelijk ook zelf verantwoordelijk
waren: gedeeltelijk verantwoordelijk als minister in het kabinet-Kok I of
in de periode van het kabinet-Lubbers III.Hoe denkt de minister van Buitenlandse Zaken over de Carrington-doctrine
in het licht van de val van Srebrenica? Vindt de minister dat het kabinet-Kok
II met zijn aftreden alle politieke zonden heeft weggewassen, terwijl het
NIOD amper op politieke verantwoordelijkheden inging? In het geval van de
huidige minister van Buitenlandse Zaken geldt iets bijzonders: hij deelde
als Kamerlid in 1993 in de politieke verantwoordelijkheden die hebben
geleid tot een medeverantwoordelijkheid van regering en Kamer bij de val van
Srebrenica. De vraag is dus ook: valt er een De Hoop Scheffer-variant op de
Carrington-doctrine aan te brengen? Dat lijkt de SP-fractie wel degelijk het
geval. Ex-Kamerlid De Hoop Scheffer was zich terdege bewust van de gevaren
van de operatie. Ex-Kamerlid De Hoop Scheffer stelde voorwaarden aan de uitzending,
maar lapte ze zelf aan de laars. Het zou de minister sieren politieke conclusies
te trekken in de lijn van de Carrington-doctrine voor de politieke medeverantwoordelijkheid
van het ex-Kamerlid De Hoop Scheffer.De heer Wilders (VVD):Ik behoor niet tot de CDA-fractie, maar voordat wij afscheid moeten nemen
van de heer De Hoop Scheffer, wil ik u het volgende voorleggen: is het niet
een volstrekte gotspe, in welke variant dan ook, dat een minister af zou moeten
treden vanwege opmerkingen die hij als Kamerlid zou hebben gemaakt? Haalt
u de verschillende verantwoordelijkheden dan niet volstrekt door elkaar?De heer Van Bommel (SP):De heer Wilders heeft mijn hele betoog gehoord, want hij is, in tegenstelling
tot de CDA-fractie, de zaal niet uit geweest. Hij weet dus dat ik mijn betoog
ben begonnen bij de betrokkenheid van de kabinetten die direct verantwoordelijk
waren. Tegelijkertijd heb ik vastgesteld dat er in dat proces een bijzondere
rol is gespeeld door het Kamerlid dat wél voorwaarden stelde, nog vóór
er een toetsingskader was, maar deze voorwaarden vervolgens aan de laars heeft
gelapt. Als de enquêtecommissie vaststelt, en ik deel die opvatting,
dat er in die periode sprake is van een collectieve verantwoordelijkheid van
Kamer en regering, zowel politiek als ambtelijk, dan moeten wij vaststellen
dat er een bijzondere rol is gespeeld door ex-Kamerlid De Hoop Scheffer. De
hamvraag in dit debat is – en dat werd volgens mij ook bedoeld in het
interruptiedebatje tussen mijn collega's Rouvoet en Eurlings – of met
het aftreden van Kok II alle politieke verantwoordelijkheid is genomen of
dat de huidige regering gezien het debat van vandaag nog een stuk verantwoordelijkheid
moet afleggen. Ik denk dat het laatste het geval is.De heer Wilders (VVD):Als u problemen hebt met iets dat in het verleden namens de CDA-fractie
is gezegd, dan spreekt u daar nu toch de CDA-fractie op aan en niet het kabinet?
Ik begrijp uw redenering wel, maar die is staatsrechtelijk ontzettend onzuiver.
Ook de Carrington-doctrine gaat daar niet over. U maakt een variant die volgens
mij onzuiver is en niet bestaat. Als u problemen hebt met eerdere stellingnamen
van welke fractie dan ook, in dit geval die van het CDA, kunt u daar nu de
CDA-fractie op aanspreken, maar niet de mensen in Vak K.De heer Van Bommel (SP):De heer Wilders heeft helemaal gelijk dat die variant niet bestaat. Daarom
vraag ik een beoordeling van de regering of de verantwoordelijkheid zo door
deze minister wordt beleefd, gezien de bijzondere collectieve verantwoordelijkheid
die in het rapport wordt gelegd bij het hele complex van politiek, militair
en ambtelijk verantwoordelijken. Dat is de hamvraag.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik heb geen vraag aan de heer Van Bommel, maar ik wil hem even voorhouden
dat, als hij van zijn betoog een staatsrechtelijk potje maakt door allerlei
verantwoordelijkheden op één hoop te gooien, hij mij een plezier
doet door mijn naam niet aan zijn vraagstelling te koppelen. Dat doe ik graag
zelf als ik daar behoefte aan heb.De heer Van Bommel (SP):Aan dat verzoek wil ik graag voldoen.De heer Eurlings (CDA):Ik vind dit werkelijk potsierlijk! Sorry dat ik het zo zeg. Ik heb u zelf
horen zeggen dat er een collectieve verantwoordelijkheid was. Daarvoor heeft
het kabinet collectief zijn verantwoordelijkheid genomen door op te stappen.
Er lag ook een collectieve verantwoordelijkheid in de Kamer. Ik heb de vorige
keer in het debat met de commissie een citaat aangehaald van toenmalig Kamerlid
Jorritsma die zei: er worden tienduizenden vrouwen vermoord en verkracht en
ik wil later niet tegen mijzelf hoeven zeggen "had ik maar iets gedaan". Moet
mevrouw Jorritsma nu aftreden als burgemeester van Almere? Waar bent u mee
bezig? Als er collectieve verantwoordelijkheid is, dan is deze genomen door
de regering. Dan kunt u hier niet op deze manier met dit debat omgaan.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. De collectieve verantwoordelijkheid is nog niet genomen door
deze regering. Daar ligt juist een van de vragen. Wat mevrouw Jorritsma betreft:
daarover gaat de Tweede Kamer niet, maar ik kan mij voorstellen dat mensen
die dergelijke woorden hebben gesproken, moeite zeggen te hebben met het functioneren
in het openbaar bestuur, ongeacht hun positie. Nogmaals, de Kamer gaat daar
niet over, maar ik zou mij dat kunnen voorstellen.De heer Eurlings komt op voor de positie van deze minister. Dat is zijn
goed recht en ik snap het volkomen. In dit rapport wordt gewezen op een collectieve
verantwoordelijkheid. Er wordt zelfs gezegd dat de verantwoordelijkheid even
groot is – dit zijn mijn woorden – bij Kamer en regering. Ik kan
mij goed voorstellen dat mensen die zo'n cruciale rol hebben gespeeld in de
uitzending van Nederlandse militairen naar Srebrenica, dan zeggen: op basis
van alle rapporten die er nu liggen, trek ik mij dat dusdanig aan dat ik niet
meer goed meen te kunnen functioneren. Dat kan ik mij heel goed voorstellen.De heer Eurlings (CDA):En ik vind het dus echt kolder, ik kan het niet anders zeggen. Een Kamerlid
toont zijn bevlogenheid, net zoals zo veel andere Kamerleden voor hem hebben
gedaan. Toen heeft de hele Kamer – dat is te zeggen de SP was toen nog
niet vertegenwoordigd – met deze missie ingestemd. Als u uw redenering
doorvoert, dan moet u consequent zijn. Dan vindt u dus ook dat de indieners
van een breed ondersteunde motie die het luchtmobiele bataljon wilde inzetten
ook moeten opstappen. Eigenlijk moet dus ieder Kamerlid dat toen verantwoordelijkheid
heeft gehad, ongeacht de bestuurlijke functie die hij of zij nu vervult, de
consequenties trekken. De bijltjesdag van de SP, terwijl wij hier proberen
op een fatsoenlijke manier terug te kijken en een politiek en militair boek
te sluiten.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Het opmerkelijke is dat deze opmerking van
de heer Eurlings komt, die in zijn eerste termijn en in het debat met de commissie
voortdurend getracht heeft voormalige bewindspersonen uit andere partijen
de zwartepiet toe te spelen.De heer Eurlings (CDA):Allereerst waren dat bewindspersonen, de heer Van Bommel zegt het zelf.
Dat waren bewindspersonen die toen de verantwoordelijkheid hadden. Ik heb
ook CDA'ers genoemd zoals voormalig premier Lubbers en de verantwoordelijken
voor Buitenlandse Zaken toen, Van den Broek/Kooijmans. U wilt een Kamerlid
dat heeft verwoord wat alle Kamerleden toen voelden en waar alle Kamerleden
mee hebben ingestemd en dat hier in een andere functie zit, individueel daarvoor
ter verantwoording roepen. Het zal vast goed communiceren, u zult er de krantenkoppen
wellicht mee halen, maar ik vind het geen recht doen aan het waardig sluiten
van het boek Srebrenica.van De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Ik deel niet de opvatting van de heer Eurlings dat de huidige
minister van Buitenlandse Zaken en het toenmalige Kamerlid niet een bijzondere
rol zou hebben gespeeld in het debat toen. Daar komt mijn opmerking vandaan,
gekoppeld aan – ik blijf het herhalen – de verantwoordelijkheid
die door de enquêtecommissie is vastgesteld in het rapport: een collectieve
verantwoordelijkheid die even zwaar bij Kamer en regering lag. Sterker nog,
de commissie constateert eigenlijk dat de Kamer op de stoel van de regering
is gaan zitten op dat punt. Daarom is het ook maar goed dat er sindsdien veel
is gebeurd, dat er een toetsingskader is gekomen en veel meer mogelijkheden
om uitzendingen te kunnen beoordelen op allerlei aspecten. Ik ben daar zeer
gelukkig mee. Toch blijft het bijzonder dat een Kamerlid van toen allerlei
voorwaarden stelde aan uitzending, daarover publiceerde en vervolgens alle
voorwaarden die hijzelf had gesteld zomaar in de wind sloeg.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat de SP regels aan haar laars lapt, is ons in het algemeen bekend, maar
dat de hele Nederlandse staatsinrichting in een soepele beweging de vuilnisbak
wordt ingedonderd, dat gaat ook mij te ver. De heer Van Bommel spreekt hier
de minister van Buitenlandse Zaken niet aan op zijn verantwoordelijkheid als
minister van Buitenlandse Zaken, maar grijpt terug naar het verleden waar
toevallig de persoon van de minister van Buitenlandse Zaken in de hoedanigheid
van Kamerlid dingen heeft gezegd of gedaan of nagelaten. Kan hij mij heel
secuur aangeven waarom die rol van het Kamerlid De Hoop Scheffer een andere,
meer verantwoordelijke was dan bijvoorbeeld die van de Kamerleden Van Traa
en Valk, die uiterst kritisch waren, maar op cruciale momenten niet hebben
doorgepakt. Waarom worden zij er niet uitgehaald, terwijl zij een wat duidelijker
te maken verantwoordelijkheid hadden en ook kritisch waren? Waarom kiest hij
toevallig de heer De Hoop Scheffer?De heer Van Bommel (SP):Dat is niet toevallig, dat probeer ik hier al een kwartier duidelijk te
maken. Ik heb gewezen op de bijzonderheden die er in die tijd speelden. Het
publiceren van een artikel, waarin je een aantal voorwaarden opneemt, waar
je je vervolgens zelf niet aan houdt. Ook nog te noemen is dat hij als eerste
in de Kamer de Luchtmobiele brigade als eenheid noemde die daarvoor uitgezonden
zou kunnen worden. Dat zijn allemaal aspecten die maken dat dit ex-Kamerlid,
de huidige minister van Buitenlandse Zaken, daarin een bijzondere rol heeft
gespeeld. U wilt toch niet ontkennen dat hij een bijzondere rol heeft gespeeld?
De combinatie hiervan met de geconstateerde collectieve verantwoordelijkheid
van de Kamer en de regering maakt dat dit debat zo mag worden gevoerd. Wat
u zegt over staatsrechtelijke mores of regels, mag allemaal zo zijn. Daar
hebt u gelijk in. Natuurlijk klopt dat zuiver gesproken. Wij hebben hier echter
ook te maken met mensen, mensen die een verantwoordelijkheid hebben. Men kan
zeggen dat hij toen een andere verantwoordelijkheid had en dat hij er niet
op mag worden aangesproken. Ik ben benieuwd of deze huidige minister deze
mening deelt en dat hij zich er niet op laat aanspreken omdat hij toen een
andere functie had. Ik denk het niet.Mevrouw Albayrak (PvdA):De onderbouwing van uw keuze voor de heer De Hoop Scheffer is op zijn
minst selectief te noemen. U had met hetzelfde gemak ieder ander willekeurig
Kamerlid van toen kunnen kiezen met een scala aan gepubliceerde artikelen
en reacties in de krant met dezelfde strekking als die van de heer De Hoop
Scheffer.De heer Van Bommel (SP):Dat is een feitelijk onjuiste weergave van zaken. Ik denk dat hij wel
een bijzondere rol heeft gespeeld gezien zijn publicaties, zijn rol in de
Kamer en het in de wind slaan van zijn eigen voorwaarden.Ik merk echter in dit debat dat het voor velen van belang is om die verantwoordelijkheid
zo breed mogelijk te trekken. Zolang iedereen maar verantwoordelijk is, draagt
niemand schuld.De heer Van der Staaij (SGP):Ik heb met stijgende verbazing naar dit laatste onderdeel van uw betoog
geluisterd. Ik vind het goed dat alle verantwoordelijkheden individueel worden
benoemd, zowel die van de Kamer als die van de regering. De staatsrechtelijke
bezwaren tegen hetgeen u zei over onder andere minister De Hoop Scheffer zijn
al door anderen verwoord. Ik vraag mij daarnaast af of het niet bij onfrisse
af is dat u hiermee op de persoon speelt. U hebt het niet meer over de minister,
maar over de persoon omdat hij in het verleden als Kamerlid een bepaalde functie
had. U spreekt hem niet meer aan als minister van Buitenlandse Zaken. Vindt
u dat niet onfris?De heer Van Bommel (SP):Dat lijkt mij niet, zeker gezien de in het rapport geconstateerde gedeelde
verantwoordelijkheid. Er wordt niet eens een onderscheid gemaakt tussen de
Kamer en de regering. Beide zijn even verantwoordelijk. In het debat met de
commissie is er zelfs op gewezen dat de Kamer af en toe de rol van de regering
overnam, dat de Kamer leidend was en dat de Kamer stimuleerde. Ik denk dus
niet dat ik dit onfris doe. Ik constateer bovendien dat er door anderen vooral
wordt gewezen op bewindspersonen die de regering allang hebben verlaten. Het
is wel heel makkelijk om allerlei mensen ter verantwoording te roepen en om
te verwijzen naar krantenartikelen en reacties, zonder dat deze mensen zich
kunnen verdedigen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):U bent begonnen met de opmerking dat uw fractie nog geen verantwoordelijkheid
droeg toen het besluit werd genomen. Ik maak er bezwaar tegen dat u nu ex
cathedra mensen bij de oren pakt en zegt dat zij toen ergens verantwoordelijk
voor waren en dat zij daar nu hun consequenties uit moeten trekken. U mag
allerlei dingen vinden van persoonlijke verantwoordelijkheid, maar zegt u
hier nou voor de zuiverheid van het debat dat het met politieke en ministeriële
verantwoordelijkheid niets van doen heeft. Dat zou de discussie ten goede
komen. U wekt nu de indruk dat iemand in een nieuwe functie consequenties
zou moeten trekken uit wat hij in een vorige functie heeft gezegd. Het stoort
mij dat u met schone handen – u was toen niet bij besluitvorming betrokken
omdat u niet in de Kamer zat – nu op hoge toon anderen de maat neemt.
Het stoort mij ook dat u, als daar protesten op komen omdat u er staatsrechtelijk
een potje van maakt, suggereert dat de rest van de Kamer het liefst een zo
breed mogelijke verantwoordelijkheid wil voor iedereen omdat dit ongevaarlijk
is. Daar neem ik afstand van. U zou er goed aan doen, ook voor de positie
van uw eigen fractie in het parlement, om niet zo'n hoge toon aan te slaan.De heer Van Bommel (SP):De heer Rouvoet heeft gelijk met zijn opmerking inzake de ministeriële
verantwoordelijkheid. Hij heeft staatsrechtelijk gelijk, maar dat is ook niet
mijn punt. Ik heb gevraagd of er een variant denkbaar is op de Carrington-doctrine.
Anders zou ik die ministeriële verantwoordelijkheid hier natuurlijk hebben
genoemd. Dat is hier niet aan de orde. Ik doe deze uitspraken op basis van
het rapport waarin staat dat er een gedeelde verantwoordelijkheid bestond
van de Kamer en de regering.De heer Dittrich (D66):Ik wil doorgaan op uw staatsrechtelijke argument. Ik begrijp iets niet.
U hebt zelf geschetst dat het kabinet-Kok is afgetreden en verantwoordelijkheid
heeft genomen voor wat er is misgegaan. Het kabinet heeft dus die politieke
verantwoordelijkheid genomen. U wijst vervolgens een van de bewindslieden
aan en zegt dat hij in het verleden Kamerlid is geweest en dat hij misschien
uitspraken heeft gedaan die niet kloppen. Op basis daarvan zegt u het vertrouwen
op in de minister van Buitenlandse Zaken. Daar komt het namelijk op neer.
Dat is toch met geen mogelijkheid aan elkaar te breien?De heer Van Bommel (SP):De heer Dittrich schetst een beeld van mijn betoog dat feitelijk onjuist
is. Ik heb namelijk de regering gevraagd of zij meent dat met het aftreden
van het kabinet-Kok II alle politieke verantwoordelijkheid is genomen. Dat
lijkt mij niet het geval. Dat is dus een heel ander verhaal dan de heer Dittrich
houdt.Wat de minister van Buitenlandse Zaken betreft heeft de heer Rouvoet staatsrechtelijk
volkomen gelijk. Ik erken dat volledig. Het is ook niet wat ik hier betoog.
Anders zou ik toch een motie in mijn zak hebben, waarin staat dat de minister
van Buitenlandse Zaken dient af te treden gezien het feit dat hij ministeriële
verantwoordelijkheid draagt voor de besluiten van een eerdere minister of
voor de eigen rol. Dat is echter niet mijn betoog. De heer Dittrich kan het
wel bestrijden, maar dan bestrijdt hij een geest. Ik heb het namelijk niet
gezegd.De heer Dittrich (D66):Als dat niet uw betoog is, ben ik heb met de anderen eens. Wat u dan doet,
is een van de bewindslieden eruit pikken en zeggen dat hij in zijn verleden
als Kamerlid dingen heeft gezegd die, achteraf gezien, niet helemaal goed
zijn geweest en dat hij daarom als minister niet kan aanblijven.De heer Van Bommel (SP):Ik heb niet eens gezegd dat hij niet als minister zou kunnen aanblijven.
Dat heeft u mij niet horen zeggen. Lees het stenogram er maar op na.De heer Dittrich (D66):Dat is toch wat u suggereert.De heer Van Bommel (SP):Ik heb gevraagd naar een beoordeling door de minister van Buitenlandse
Zaken van het eigen optreden van toen. Ik zou het zeer onbevredigend vinden –
maar ik geloof niet dat het gaat gebeuren – als de minister zou antwoorden
dat hij daarover niet wil spreken, omdat het indertijd in zijn rol als Kamerlid
was en dat hij daarop niet wenst te worden aangesproken. Dit rapport ligt
er niet voor niets. Daarin wordt ook niet voor niets gewezen op de verantwoordelijkheid
die er was van Kamer en regering. De verantwoordelijkheden worden ook klip
en klaar benoemd.Mevrouw Vos (GroenLinks):Toch suggereert u wel degelijk dat de heer De Hoop Scheffer daaraan consequenties
zou kunnen verbinden. U zei dat Kamer en kabinet samen verantwoordelijk zijn.
Vindt u dan ook dat alle Kamerleden die toentertijd lid waren van de Kamer
en dat nu nog steeds zijn, daarvoor ook de verantwoordelijkheid moeten nemen?
Hoe zou dat dan moeten gaan?De heer Van Bommel (SP):Dit is een herhaling van zetten. Die vraag is ook al gesteld door mevrouw
Albayrak. Ik heb daarop al voldoende geantwoord. Ik heb gewezen op de bijzondere
rol. Ik heb gewezen op het voorstel in de Kamer om de Luchtmobiele brigade
in te zetten. Ik heb gewezen op het zelf formuleren van een aantal uitgangspunten
die later ook min of meer in een toetsingskader zijn gekomen, die dus belangrijk
zijn, maar die vervolgens aan de kant worden geschoven. Ik wens dat antwoord
dat ik voor een tweede keer heb gegeven, niet voor een derde keer te herhalen,
ook om het debat niet verder op te houden.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik ben het niet met u eens. U bent helemaal niet duidelijk. U zegt dat
iemand die ooit als Kamerlid verantwoordelijkheid heeft gedragen en naar uw
mening een foute beoordeling heeft gemaakt, in een nieuwe positie daaraan
consequenties zou moeten verbinden. Dat zou u dan ook moeten zeggen over alle
Kamerleden die in die tijd die verkeerde beslissing hebben genomen. Vindt
u ook dat de Kamerleden die er nog steeds zitten, die afweging moeten maken
en zich moeten afvragen of zij consequenties moeten verbinden aan het nemen
van die foute beslissing?De heer Van Bommel (SP):Ik zal deze herhaling van zetten met mevrouw Vos nog eens doen. Ik heb
het al drie keer gezegd. In het commissierapport, dat door mevrouw Vos wordt
gesteund op dat punt, staat dat er een gedeelde verantwoordelijkheid is van
Kamer en regering. Daarbij is niet aan te geven waar meer verantwoordelijkheid
ligt of waar misschien meer fouten zijn gemaakt. In het rapport van de commissie
wordt ook gewezen op de bijzondere rol die het voormalige Kamerlid begin jaren
negentig heeft gespeeld in het debat. Ik mag toch als Kamerlid aan de huidige
minister van Buitenlandse Zaken vragen – ik kan hem niet van die functie
ontdoen om hem die vraag te stellen – of hij in zijn rol van toen in
het kader van de gedeelde verantwoordelijkheid een aanleiding kan zien, gezien
de verantwoordelijkheid die hij persoonlijk heeft gehad, om te komen tot een
variant op de Carrington-doctrine, de De Hoop Scheffer-doctrine. U kunt het
wel met mij oneens zijn op dit punt, maar ik ben wel duidelijk geweest waarom
ik dat doe.De voorzitter:Ik verzoek de heer Van Bommel zijn betoog te vervolgen en zo langzamerhand
tot een afronding te komen.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Als u de klok had laten lopen, had u kunnen zien dat ik nog
wat tijd over heb.De voorzitter:U kunt ervan overtuigd zijn dat wij dat doen en dat wij de interrupties
van de tijd hebben afgetrokken.De heer Van Bommel (SP):Als u het klokje hier niet weergeeft, kan ik zelf niet meekijken. Wilt
u die aanzetten, zodat ik kan meekijken?De voorzitter:Dat zal ik doen.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Ik kom bij het militaire aspect. De SP-fractie meent dat het
mandaat op zichzelf duidelijk, maar onuitvoerbaar was. Bovendien zijn er verwachtingen
gewekt, zowel in Nederland als in de regio zelf, die niet spoorden met het
mandaat. Die verwachtingen zijn niet alleen door Nederland gewekt. De Franse
generaal Morillon bijvoorbeeld is ermee begonnen. Er zijn woorden gesproken
waardoor mensen in het gebied zelf een andere verwachting hadden dan was bedoeld.
Dat heeft uiteraard voor veel problemen gezorgd. Daardoor was er grote maatschappelijke
verontwaardiging en onbegrip over de positie van Dutchbat. De SP-fractie betreurt
dat. Graag horen wij de opvatting van de regering hierover. Een duidelijk
antwoord zou voor de nabestaanden een vorm van genoegdoening kunnen zijn en
voorts bijdragen aan eerherstel voor de mannen en vrouwen van Dutchbat. Zij
verdienen dat.De vraag over het mandaat is ook van belang bij vragen rond de val van
de enclave. Fysieke bescherming van de vluchtelingen zou feitelijk een verruiming
van het mandaat hebben betekend. Als wij spreken over "mission creep" als
een verandering van het mandaat binnen de doelstelling van de missie, dan
kunnen wij niet anders dan concluderen dat, wanneer men dat besluit had genomen,
men dat gedaan zou hebben om die fysieke bescherming te bieden aan vluchtelingen.
Hoe loffelijk dat streven ook zou zijn geweest – ik wenste dat het was
gebeurd – het had betekend dat men anders had gewerkt en om andere voorwaarden,
misschien andere bewapening en andere randvoorwaarden, bijvoorbeeld in verband
met de luchtsteun, had moeten vragen. Wat is de opvatting van de regering
over deze analyse van de mandaatsvraag?Ik kom bij het thema van de nazorg en de voorbereiding. De conclusie kan
niet anders zijn dan dat Nederland medeverantwoordelijk is voor de val van
Srebrenica. Die constatering is volgens de SP-fractie niet alleen historisch
van belang, want wat betekent dit voor de verantwoordelijkheid ten opzichte
van de militairen die worden uitgezonden? Wat betekent dit voor de voorbereidingen,
de uitvoering en de nazorg bij toekomstige missies? Worden Nederlandse militairen
er wel voldoende op voorbereid dat het ook mis kan gaan bij dergelijke operaties?
Met andere woorden, staan de lessen van Srebrenica in de militaire handboeken?In antwoord op de vragen 92 en 145 zegt de regering dat Defensie militairen
voorbereidt op de situatie in het uitzendgebied door middel van missiegerichte
opleidingen. Motivatie en doel van de missie zijn een vast onderdeel hiervan.
De SP-fractie krijgt nog steeds berichten van mensen uit de krijgsmacht die
nu aan de vooravond van een nieuwe missie klagen over politieke beïnvloeding
door officieren van onderofficieren en soldaten om hun instemming en motivatie
te verkrijgen en over het bedrijven van vriendjespolitiek bij het al dan niet
uitgezonden hoeven te worden. De SP-fractie is ervan overtuigd dat een goede
voorbereiding ook nu nog te weinig gebeurt. De toezegging van de regering
dat de handleiding militaire operaties een levend document is dat wordt aangepast
aan de hand van ontwikkelingen en ervaringen schiet naar onze indruk te kort.Ook de nazorg blijft problematisch. Veel ex-Dutchbatters zijn na hun missie
met sociale en psychische problemen geconfronteerd. Vormen van het posttraumatisch
stress-syndroom, maatschappelijke ontsporingen en zelfdoding zijn bekende
verschijnselen. De nazorg voor de vele duizenden jonge veteranen in ons land
is van groot belang. Die kan en moet beter. Het gaat overigens niet alleen
om de nazorg. Het is van groot belang dat al bij de werving van militairen
een realistisch beeld wordt geschetst van de taken die zij uiteindelijk kunnen
krijgen. Kiezen voor de krijgsmacht betekent in ons land immers bijna per
definitie uitzending naar crises in het buitenland. De SP-fractie is van mening
dat er meer voorzieningen moeten worden getroffen om deze mensen hulp te bieden.De groep veteranen in Nederland is gestaag groeiende. Deze grote groep
rechtvaardigt een besluit tot het opzetten van een apart instituut. In antwoord
op de vragen 95 en 145 schrijft de regering dat Defensie samen met de ministeries
van Volksgezondheid en Binnenlandse Zaken de stichting Impact heeft opgericht,
een nieuw landelijk kennis- en onderzoekscentrum voor psychosociale zorg na
rampen. In hoeverre kunnen rampen over één kam worden geschoren
met directe of indirecte deelname aan een oorlog? Oorlog is weliswaar een
ramp, maar van een specifieke soort. Is deze stichting met andere woorden
berekend op de vermenging van veteranen als deelnemers of toeschouwers aan
politiek geweld her en der in de wereld met mensen die met tal van andere
grootschalige ongelukken te maken hebben gehad?Defensie zal een onderzoek instellen naar mogelijke lacunes in de nazorg
voor Dutchbat-militairen, zo schrijft de regering. Hoe staat het met dat onderzoek?
Tevens zal Defensie zich inspannen om bij het civiele medische circuit, in
het bijzonder bij huisartsen, aandacht te vragen voor de specifieke
problemen van uitgezonden militairen en hun gezinnen. Is dat niet een onnodige
en misschien zelfs inefficiënte belasting van huisartsen? Zou het niet
veel zinniger zijn om huisartsen met een brochure op de hoogte te brengen
van een speciaal instituut dat deze psychosociale en/of psychosomatische problemen
behandelt? Voorts zal worden bezien of de gegevens van veteranen up-to-date
kunnen worden gehouden. Ook dit punt is vaag, tenzij de regering nu een afdoende
antwoord kan geven. Waarom stelt de regering een dergelijk gefragmenteerd
nazorgbeleid voor, en wat zijn de bezwaren tegen het idee om een apart voorbereidings-
en nazorgcentrum in te richten, dat in samenwerking met het Veteraneninstituut,
belangenverenigingen van militairen en professionals uit de gezondheidszorg
wordt opgezet?De commissie heeft geconstateerd dat door het aftreden van het kabinet
vorig jaar Nederland terecht eigen politieke verantwoordelijkheid heeft genomen
voor het falen van de nationale en internationale politiek in Srebrenica.
Daarmee komt de vraag op, wat met die nationale verantwoordelijkheid te doen.
Ex-premier Kok heeft in Srebrenica weliswaar toezeggingen gedaan om te onderzoeken
of er meer hulp kan worden geboden aan de vrouwen van Srebrenica. Tegelijkertijd
hebben voorgestelde projecten ernstige vertraging opgelopen en is nog steeds
niet begonnen met het verbeteren van de leef- en woonomstandigheden in het
vluchtelingenkamp Krapotok. De SP-fractie meent dat Nederland op verschillende
manieren medeverantwoordelijkheid draagt voor de gebeurtenissen in Bosnië
in de periode van 1992 tot 1995. Ten eerste door het concept van de safe area
te promoten, dat bescherming beloofde maar feitelijk niet waar kon maken.
Ten tweede door bij de steeds moeilijker wordende uitvoering onvoldoende voorbereid
te zijn op een inname van de enclave door het Bosnisch-Servische leger en
de risico's die de bevolking en de vluchtelingen daarmee liepen, en ten slotte
door na de val van de enclave niet al het mogelijke te hebben geprobeerd om
de mannen te beschermen.De consequenties hiervan zijn dat Nederland medeverantwoordelijkheid voor
de verdreven bevolking van Srebrenica moet nemen en op zijn minst moet onderzoeken,
wat de situatie en de behoefte van de hulpverleningsorganisaties van de vrouwen
van Srebrenica nu zijn. Dat zou kunnen op basis van een hoorzitting. Met de
resultaten daarvan kan verder worden bepaald, wat Nederland moet doen voor
de bevolking van Srebrenica. Overigens ligt hier natuurlijk niet alleen een
Nederlandse verantwoordelijkheid. Graag een duidelijke reactie van de regering.Ook vraagt de SP-fractie een milde houding ten opzichte van de vluchtelingen
uit Srebrenica die in Nederland verblijven en van de regering zouden moeten
terugkeren. In de vaste commissie voor Justitie wordt die zaak behandeld.
Toch zou ik graag in dit debat helderheid krijgen van de regering op dit punt.
Mijn fractie overweegt hierover in tweede termijn een motie in te dienen.De SP-fractie is tevreden over de bevindingen en de conclusies van de
enquêtecommissie, maar teleurgesteld in regeringsopvattingen, zoals
die blijken uit de beantwoording van Kamervragen. De SP-fractie dringt er
bij de regering op aan, de conclusies van de commissie over te nemen en maximale
eerlijkheid en openheid te betrachten.Mevrouw Vos (GroenLinks):Bij de nabestaanden in Srebrenica leeft de sterke behoefte aan excuses
van de Nederlandse regering. Wat is uw opvatting daarover?De heer Van Bommel (SP):De Nederlandse regering maakt, op het moment dat de conclusies van dit
rapport worden overgenomen en de politieke verantwoordelijkheid wordt gedragen,
moreel haar excuses aan de vrouwen van Srebrenica. Dat is niet voldoende;
ik vind dat de Nederlandse regering veel meer moet doen om die hulpverleningsorganisaties
te steunen en om te zorgen voor de vluchtelingen die hier zijn en traumatische
ervaringen achter de rug hebben waardoor zij niet kunnen functioneren. Anders
dan de heer Eurlings ben ik namelijk van mening dat zij hier echt niet naar
toe zullen komen op het moment dat blijkt dat er in Nederland een verblijfsvergunning
is te verkrijgen. Je verlaat je land immers niet zomaar. De Nederlandse regering
moet op al deze punten veel meer doen. Moet de Nederlandse regering in juridische
zin excuses maken en daarmee die juridische verantwoordelijkheid dragen? Ik
denk van niet, want dat is van een andere orde.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik had het niet over "in juridische zin". Ik weet dat velen in Srebrenica
behoefte hebben aan een gebaar van verontschuldiging van de Nederlandse regering,
omdat voor hen het aanvaarden van dit rapport niet voldoende is. Vindt u ook
dat de Nederlandse regering dat gebaar moet maken?De heer Van Bommel (SP):Als dat gebaar zou kunnen worden gemaakt – dat kan alleen als de
conclusies van dit rapport worden geaccepteerd – denk ik dat dat een
goede zaak is. Als u op dat punt een voorstel overweegt, zal ik dat zeker
steunen, vooral als u daarbij het onderscheid wilt aanbrengen tussen de juridische
excuses, die zouden kunnen leiden tot allerlei ook door u niet bedoelde zaken,
en morele excuses, waarmee verantwoordelijkheid wordt uitgesproken in de richting
van de vrouwen van Srebrenica. Ik zou het laatste zeker toejuichen.De heer Eurlings (CDA):De heer Van Bommel moet oppassen, na de heer Rouvoet ook mij verkeerd
te citeren. Ik heb niet gezegd dat ik geen nieuwe tijdelijke regeling wil
voor vluchtelingen omdat dat aanzuigend zou werken. Ik heb gezegd dat ik het
socialer vind, in lijn met Cohen en de UNHCR, om mensen op een individuele
geschiedenis te beoordelen. Ik wil niet dat er nu weer een groepje wordt uitgezonderd.
Voor nu en voor de toekomst moet gelden dat wij uitgaan van hetgeen individuen
hebben meegemaakt. Deze lijn is door veel partijen in dit parlement gevolgd.
Men kan daar anders over denken, maar het geeft geen pas om mij de woorden
"aanzuigende werking" in de mond te leggen.De heer Van Bommel (SP):Wij verschillen met de CDA-fractie van mening over de wijze waarop dit
vraagstuk behandeld moet worden. Mijn opmerking over de woorden van de heer
Eurlings, die natuurlijk de zijne zijn, is bij dezen gecorrigeerd.De heer Wilders (VVD):Voorzitter. Twee weken geleden heeft de Kamer uitgebreid met de enquêtecommissie
gedebatteerd over het rapport Missie zonder vrede. Ik heb dat als een bijzonder
zinvol en constructief debat ervaren. Wij hopen deze week het debat met het
kabinet te kunnen afronden.Net als toen wil ik ook nu mijn inbreng beginnen met de opmerking dat
uit respect voor de vele duizenden slachtoffers en nabestaanden van de moordpartijen
in juli 1995 door de Bosnische Serviërs, het hoofdstuk Srebrenica vermoedelijk
nooit gesloten mag en kan worden. Mijn fractie acht het wel van groot belang
dat wij met alle rapporten en feiten in de hand het onderwerp "Srebrenica"
in politieke zin deze week op een verantwoorde manier kunnen afronden. Deelt
de minister-president deze inzet van dit debat deze twee dagen?Ook ik vind het eigenlijk zeer merkwaardig dat wij een debat voeren met
het kabinet zonder dat er een kabinetsstandpunt is, zowel over het NIOD-rapport
als over het rapport van de enquêtecommissie, zoals de heer Rouvoet
al opmerkte. Behoudens enkele korte alinea's in een brief en wat antwoorden
op Kamervragen, is er geen reactie van het kabinet. Ik kan mij herinneren
dat wij er wel om hebben gevraagd in de vaste Kamercommissie voor Defensie.
Ik betreur dat en zie dat als een omissie van het kabinet. Ik vraag om een
reactie op dit punt.Na het debat met de enquêtecommissie is – vooral buiten het
parlement – door sommigen kritiek geuit op de gang van zaken bij het
debat. Er zou bij verschillende fracties sprake zijn geweest van partijpolitiek
opportunisme. Zo meldden sommige media dat de Partij van de Arbeid het niet
kon laten, een VVD-minister onder vuur te maken en dat mijn fractie, soms
samen met het CDA, erop uit was, een PvdA-minister aan te pakken. Wij voeren
graag een zuiver debat. Het lijkt mij dan ook verstandig om hier even kort
op deze verkeerde voorstelling van zaken te reageren. Vanzelfsprekend kan
ik alleen namens mijn eigen fractie spreken.Wij hechten aan een zorgvuldige besluitvorming inzake de uitzending van
Nederlandse militairen. Bij het debat over het rapport Vertrekpunt Den Haag
heb ik namens mijn fractie – andere woordvoerders hebben dat namens
hun fractie gedaan – zwaar ingezet op de noodzaak van die zorgvuldigheid.
Daarbij heb ik erop aangedrongen dat door de regering punten die in het oude
toetsingskader nog slechts werden aangeduid als aandachtpunten, meer verheven
worden tot concrete echte voorwaarden. Ik gaf aan dat in een nieuw op te stellen
toetsingskader aandacht moest worden geschonken een exitstrategie, de deelneming
van relevante landen, een escalatiecapaciteit enz.De grote nadruk op deze kwaliteit van de besluitvorming bij crisisbeheersingsoperaties
heeft dus alles te doen met het grote belang dat wij hechten aan een goede
besluitvormingsfase, juist ook voor de verdere gang van zaken bij een dergelijke
operatie. Ook nu weer, als het om eventuele uitzending van Nederlandse militairen
naar Irak in het kader van een stabilisatiemacht gaat, zijn wij ondanks een
positieve grondhouding kritisch, gaat zorgvuldigheid bij ons boven snelheid
en stemmen wij ook niet in voordat wij de door ons gevraagde relevante informatie
van het kabinet hebben gekregen, zorgvuldig hebben kunnen beoordelen en erover
met het kabinet hebben kunnen debatteren.Toen ik in het debat met de enquêtecommissie Srebrenica veel aandacht
besteedde aan de volstrekt onvoldoende kwaliteit van de besluitvorming van
de uitzending van Dutchbat was dat het consequent uitdragen van een diepgewortelde
overtuiging dat de besluitvormingsfase van buitengewoon groot belang is. Een
van degenen die volstrekt ten onrechte hebben verkondigd dat het bij het debat
met de enquêtecommissie Srebrenica vooral ging om het beschadigen van
politici van andere partijen en het buitenschot houden van politici van de
eigen partij, was Relus ter Beek, oud-minister van Defensie. Ik verwijs ook
naar een artikel in De Telegraaf van 6 juni 2003. Misschien is het nuttig
om te beginnen, de heer Ter Beek nog eens te herinneren aan de laatste zinnen
die hij uitsprak tijdens zijn verhoor door de enquêtecommissie. Ik citeer
wat hij zei op blz. 191 van de verhoren: "Wat er is gebeurd in Srebrenica,
valt de Nederlandse militairen niet aan te rekenen. Dat is de verantwoordelijkheid
van alle politici die hen hebben uitgezonden. Onder die verantwoordelijken
reken ik heel nadrukkelijk, misschien wel op de eerste plaats, mijzelf."Ik ben het in dit opzicht geheel met de heer Ter Beek eens. Het komt mij
voor dat er tussen november 2002, toen hij deze zinnen uitsprak, en juni 2003,
toen hij aan De Telegraaf liet weten dat hij hartelijk moest lachen om Kamerleden
die wezen op zijn specifieke verantwoordelijkheid, kennelijk een en ander
is veranderd in de geestesgesteldheid van de heer Ter Beek en ik moet zeggen:
niet ten positieve. Ik hoop dat de heer Ter Beek snel weer zal terugkeren
op het niveau waarvan hij blijk gaf aan het einde van zijn verhoor met de
enquêtecommissie, want dat waren de goede teksten. Al met al zie ik
weinig reden om deze uitspraken van de heer Ter Beek, die ik niet anders kan
typeren dan als belachelijk, serieus te nemen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Als de heer Wilders zegt dat hij het met dat statement van de heer Ter
Beek eens is, vind ik de politieke vraag wel relevant of hij ook vindt dat
de heer Ter Beek in de eerste plaats verantwoordelijk was, waaraan de heer
Ter Beek het woord "misschien" toevoegde. Kan hij dat nader toelichten?De heer Wilders (VVD):Dat heb ik twee weken geleden toegelicht en dat zal ik in de rest van
mijn betoog ook doen. Wij vinden dat er sprake is van een collectieve verantwoordelijkheid,
maar dat ook individuele politici moeten worden benoemd om hun verantwoordelijkheden.
Uit mijn inbreng blijkt dat de heer Ter Beek een persoon is die daar zeker
blijk van moet geven. Hij is in ieder geval niet de enige en ik weet niet
of hij de allereerste is, maar hij is wel een van de oud-bewindslieden. Net
als twee weken geleden zal ik vandaag met argumenten proberen aan te tonen
dat hij wat mijn fractie betreft de meeste steken heeft laten vallen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik vind dat toch wel van belang, omdat wij spreken over collectieve verantwoordelijkheid
en over individuele verantwoordelijkheden van ministers en andere politici.
De heer Wilders haalt de heer Ter Beek aan, die zegt: misschien wel op de
eerste plaats mijzelf. Dat kan een zeer lovenswaardige morele
categorie zijn, dat je vooral wilt kijken naar wat je zelf hebt te verantwoorden.
Dan wil ik wel weten of de heer Wilders vindt dat de toenmalige minister van
Defensie de eerstverantwoordelijke was, want dat lag besloten in de opmerking.
Anders was het een goedklinkend verhaal dat iets te snel is uitgesproken.De heer Wilders (VVD):Dat is dezelfde vraag als daarnet. Ik heb daar al antwoord op gegeven.Mevrouw Vos (GroenLinks):Het is het goed recht van de heer Wilders om kritiek te leveren en de
verantwoordelijkheid te leggen bij de heer Ter Beek. Daar heb ik op zichzelf
niet zo'n probleem mee. Wat ik niet zo goed begrijp, is dat hij blijkbaar
het beeld probeert te herstellen dat het alleen maar zou gaan om het beschadigen
van ministers. Door deze riedel te houden raak ik gesterkt in het idee dat
die kranten misschien toch gelijk hadden.De heer Wilders (VVD):Nee, die kranten hadden zeker niet gelijk. Ik heb dat proberen aan te
tonen en ik zal dat dadelijk nog een keer doen, als ik net als twee weken
geleden argumenten geef waarom ik vind dat de heer Ter Beek wat aan te rekenen
valt. Ik kan grote ergernis niet onderdrukken, als ik een oud-minister in
de media hoor roepen dat hij heeft moeten lachen over Kamerleden en dat hij
deze blijkbaar niet zo serieus neemt. Ik vind dat zeer betreurenswaardig.
Dat had hij niet moeten doen. Ik geloof dat een collega al eerder zei dat
dit een minister onwaardig is. Ik spreek mijn ergernis daar dan ook over uit
in dit huis.De heer Van Bommel (SP):De heer Wilders en anderen hebben gepoogd om mij wat staatsrecht bij te
brengen, waarvoor dank. De heer Wilders gaat in op uitspraken van de heer
Ter Beek in antwoord op vragen van de enquêtecommissie, los van wat
er daarna over is gezegd. Als hij de bijzondere verantwoordelijkheid van de
minister van Defensie noemt, betekent dat dan dat die bijzondere verantwoordelijkheid
wat hem betreft staatsrechtelijk is overgedragen op de huidige minister van
Defensie? Dat zou zuiver zijn.De heer Wilders (VVD):Formeel is deze minister van Defensie verantwoordelijk voor alles wat
zijn voorgangers hebben gedaan. Materieel is het laatste kabinet-Kok is gevallen
om reden van het nemen van verantwoordelijkheid. Dat is wat mij betreft op
dit moment niet aan de orde voor welke minister dan ook. Formeel heeft de
heer Van Bommel gelijk dat iedere opvolger de politieke verantwoordelijkheid
van zijn voorgangers draagt. Vorig jaar is die verantwoordelijkheid genomen
door het collectief aftreden van het kabinet-Kok. Daar hebben wij respect
voor uitgesproken, dus dat is inderdaad gebeurd.De heer Van Bommel (SP):U bent het eens met degenen die zeggen dat met het aftreden van het kabinet-Kok
II de politieke verantwoordelijkheid is genomen. Is daarmee volgens u de kous
af?De heer Wilders (VVD):Ik weet niet of de kous daarmee af is. Ik ben begonnen met te zeggen dat
wij politiek weliswaar tot een afronding moeten komen, maar dat het menselijk
drama dat daar is geschiedt, met zich brengt dat de kous nooit af is en dat
wij dat ook niet moeten willen. Inderdaad is de politieke eindverantwoordelijkheid
genomen door het kabinet dat is afgetreden. Meer kun je in politieke zin niet
doen, ook niet met alle trucs die u voor de dag haalt.De heer Van Bommel (SP):Dat was ook niet de essentie van mijn opmerking. Staatsrechtelijk spreekt
u Defensie een paar ministers terug aan op het handelen van toen, maar u richt
uw vragen en opmerkingen expliciet aan de minister van Defensie in dit kabinet.
Dat is hiermee dus vastgesteld.De heer Wilders (VVD):Ja, met wie spreken wij hier anders? Ik vind dit niet echt de meest intelligente
opmerking.Onze inbreng in het debat met de enquêtecommissie was dus gebaseerd
op de overtuiging dat juist bij de besluitvorming over de uitzending van Dutchbat
de wissels werden gezet voor de latere stand van zaken. Chef defensiestaf
Van der Vlis wees in oktober 1993 op de logistieke problemen die samenhingen
met een eventuele keuze voor uitzending naar Srebrenica en generaal Bastiaans
voorspelde dat de Dutchbat-militairen in de Srebrenica-enclave geen meester
van het spel zouden zijn. De problemen die aldus in 1993 waren aangegeven
door hooggeplaatste militairen, waren er de belangrijkste oorzaak van dat
tijdens het eerste paarse kabinet moest worden geconstateerd dat de Dutchbat-militairen
in Srebrenica als ratten in de val zaten en dat de situatie als uitzichtloos
moest worden bestempeld. De besluitvorming in 1993 en 1994, waarbij onvoldoende
aandacht is gegeven aan de risico's van die uitzending, had alles te maken
met het feit dat Dutchbat uiteindelijk in juli 1995 volstrekt onvoldoende
middelen had om te voorkomen dat de Bosnisch-Servische agressors zich zouden
vergrijpen aan de moslimbevolking van de enclave.De voorzitter van de enquêtecommissie heeft in het debat van twee
geleden verklaard dat alle betrokkenen een zware wissel op de toekomst hebben
getrokken, maar dat het te ver zou voeren om de val van Srebrenica toe te
rekenen aan de Nederlandse besluiten. Natuurlijk ging het niet alleen om die
Nederlandse besluiten; ook andere factoren speelden een rol, maar bij de besluitvorming
in Nederland dient men er rekening mee te houden dat zich elders minder gunstige
ontwikkelingen voordoen. Ik nodig de regering er dan ook toe uit om te onderschrijven
dat er wel degelijk een wezenlijke relatie bestaat tussen de falende besluitvorming
in 1993 en 1994 en de problemen waarin Dutchbat in 1995 terecht is gekomen.
Niet zonder reden is in hetzelfde tijdsbestek, in juni 1995, op aandringen
van de Kamer voor het eerst een toetsingskader vastgesteld. Juist door de
besluitvorming in Nederland te verbeteren, willen wij voorkomen dat Nederlandse
militairen opnieuw in dit soort kwetsbare situaties terechtkomen.Cruciaal is dus de correcte besluitvorming. Als de besluitvorming ondeugdelijk
is geweest, moeten wij daarbij ook de diverse verantwoordelijkheden en verantwoordelijken
noemen. Evenals de enquêtecommissie zijn wij van mening dat zowel het
kabinet als de Kamer tijdens de besluitvormingsfase heeft gefaald en dat het
kabinet en de Kamer een collectieve verantwoordelijkheid dragen, maar naast
collectieve verantwoordelijk heid blijft altijd een individuele
verantwoordelijkheid bestaan; die moeten wij ook benoemen. Is het kabinet
dat overigens met mij eens?De Kamer heeft in mei 1993 bij motie de wens uitgesproken dat het toen
nog klaar te stomen luchtmobiele bataljon zou worden ingezet voor VN-operaties,
waarbij met name werd gedacht aan inzet in Bosnië in het kader van het
safe-areaconcept. De Kamer was in het najaar van 1993 nog steeds voorstander
van die inzet ten behoeve van de safe areas, maar toonde reserves over uitzending
naar de kwetsbaarste enclaves. Mijn oud-collega Blaauw gaf bij het mondeling
overleg van november 1993 aan dat stationering van Dutchbat in Srebrenica
hem minder zinvol leek vanwege de statische situatie aldaar en dat Dutchbat
zo dicht mogelijk bij de andere Nederlandse eenheden in Bosnië zou moeten
worden gestationeerd. Ook de PvdA-woordvoerders Van Traa en Valk waren zeer
kritisch. Van Traa was nogal bezorgd teruggekeerd van een reis met de Kamercommissie
voor Defensie naar Bosnië en Valk stelde in overleg met Van Traa tijdens
dat mondeling overleg van 16 november dat de Kamer in elk geval geconsulteerd
moest worden alvorens het voornemen van de regering werkelijkheid zou worden.
Tijdens zijn verhoor door de enquêtecommissie heeft de heer Valk verklaard
dat dit voorbehoud vooral te maken had met het feit dat de Kamer op dat moment
nog niet wist waar het bataljon zou worden ontplooid. Volgens Valk uitten
sommige collega's hun ongenoegen met zijn voorbehoud en – dat is belangrijk –
weigerde de minister van Defensie daarmee in te stemmen. Het NIOD schrijft
dat Ter Beek niet blij was met die opstelling van Valk. Chef defensiestaf
Van der Vlis heeft voor de enquêtecommissie en dus onder ede verklaard
dat Ter Beek toen heeft gezegd dat, ongeacht de keuze van de lokatie, de uitzending
van het bataljon zou plaatsvinden. Dat heeft Ter Beek dus al in november gezegd.
Stellig was het vooral de opstelling van de eigen minister die Valk ertoe
noopte om aan het eind van dat overleg in november te verklaren dat hij volmondig
instemde met de uitzending van Dutchbat, maar zich het recht voorbehield om
in nieuwe situaties opnieuw tot toetsing over te gaan. Minister Ter Beek ging
er vervolgens van uit dat de Kamer op 16 november 1993 haar instemming had
gegeven met de uitzending van Dutchbat in het kader van het safe-areabeleid,
ongeacht de vraag om welke safe area het ging. Dat was ook de reden waarom
Van der Vlis op 16 november zijn verzet tegen een eventuele uitzending naar
Srebrenica staakte. Het NIOD heeft in lijn daarmee het mondeling overleg,
zoals wij dat toen nog noemden, van 16 november bestempeld als het definitieve
uitzendingsdebat. Ook de voorzitter van de enquêtecommissie verklaarde
dat de Kamer op 16 november in feite dus al toestemming had gegeven.Wanneer deze zienswijze juist is, is het vreemd dat de heer Ter Beek later
heeft opgemerkt verbaasd te zijn dat de keuze voor Srebrenica op 3 december
niet tot een debat in de Kamer heeft geleid. Bij dat overleg van 16 november
had hij immers al te kennen gegeven – de heer Van der Vlis heeft dat
onder ede verklaard – dat de lokatie er wat hem betreft niet toe deed
als het ging om de verdere besluitvorming. Overigens heeft ook de heer Lubbers
tijdens zijn verhoor aangegeven dat Nederland nog wel degelijk mogelijkheden
had om "nee" te zeggen tegen de uiteindelijke uitzending en dat er naar zijn
inschatting niet veel internationale druk was. Een van de antwoorden die de
regering heeft gegeven in de vragenronde over het rapport Missie zonder vrede
eindigt dan ook aldus: "Hoewel het beginselbesluit de bereidheid tot uitdrukking
bracht om tot uitzending van het Luchtmobiele bataljon over te gaan, impliceerde
dit nog niet dat de VN vrijelijk zouden kunnen beslissen over de plaats van
inzet." De mate waarin de Kamer tegensputterde tegen de lokatie Srebrenica
hing dan ook af van de perceptie van de betrokkenen over het verloop van dat
belangrijke overleg van 16 november.In ieder geval werd niet direct na het bekend worden van die lokatiekeuze
op 3 december 1993 een overleg aangevraagd. Dat was natuurlijk laakbaar van
de Kamer – daar laat ik geen misverstand over bestaan – maar het
sloot wel aan bij de interpretatie van Ter Beek over de besluitvorming tijdens
dat overleg van 16 november. Toch begonnen sommigen nog bij een overleg op
21 december met de toenmalige bewindslieden, Kooijmans van Buitenlandse Zaken
en staatssecretaris van Defensie Frinking, opnieuw kanttekeningen te plaatsen.
Later hebben wij gezien dat er pas weer een mondeling overleg plaatsvond op
1 februari 1994 en dat de tanker toen bijna niet te keren was. In verband
met dit mondelinge overleg deed de heer Ter Beek ook zijn uitspraken over
de toezeggingen van de secretaris-generaal van de VN over luchtsteun. Die
toezeggingen speelden voor veel Kamerleden een zeer belangrijke rol, ondanks
de vele problematische aspecten van de lokatie Srebrenica, om toch hun finale
akkoord te geven over de uitzending van Dutchbat naar Srebrenica.Wat betreft de uitspraken over luchtsteun heb ik tijdens het debat met
de commissie al betoogd dat ik het betreurenswaardig vind dat de minister
van Defensie daarover een te rooskleurig beeld heeft gegeven, omdat hij de
Kamer niets heeft gemeld over de bijzondere inspanning die de regering heeft
moeten verrichten om überhaupt de toezeggingen van de secretaris-generaal
te krijgen. Hij heeft niets verteld over het urenlange beraad op het Catshuis
dat zonder resultaat bleef en niets over het gesprek dat nog noodzakelijk
was tussen de directeur-generaal politieke zaken van het ministerie van Buitenlandse
Zaken, Vos, en een naaste medewerker van de secretaris-generaal. Van belang
is dan ook de uitspraak van oud-premier Lubbers tijdens het verhoor, toen
hij zei: "Als je zoveel uren hierover moet praten, is dat op zichzelf niet
goed." Het toenmalige CDA-Kamerlid De Hoop Scheffer, heeft tijdens zijn verhoor
over deze kwestie dan ook verklaard: "Ik moet hier meteen bij zeggen dat het
ons als Kamerleden ontging dat er op het Catshuis diverse malen gevraagd moest
worden om luchtsteun. Ik heb vertrouwen gehad in die luchtsteun en ik kan
met zekerheid zeggen dat ik er op dat moment geen twijfels aan had dat er,
indien noodzakelijk, luchtsteun zou komen." Voorzitter. Hier was dus echt
sprake van een tekortschietende informatievoorziening van de regering aan
het parlement. Kamerleden vonden dit belangrijk. Deelt de regering die mening?De voorzitter van de enquêtecommissie heeft twee weken geleden verklaard
dat de informatievoorziening over deze zaak vooral een verantwoordelijkheid
was van de minister van Buitenlandse Zaken, omdat het ging
om gesprekken met de regering met de secretaris-generaal van de VN. Formeel
mag dat dan zo zijn, maar de minister van Defensie was degene die kort na
de gesprekken met de secretaris-generaal informatie heeft verschaft in een
brief aan de Kamer van 26 januari 1994 en tijdens het mondelinge overleg op
1 februari. De brief van 26 januari was alleen ondertekend door minister Ter
Beek. Minister Ter Beek was ook de enige bewindspersoon die het woord voerde
tijdens dat mondelinge overleg van 1 februari 1994.Naast de heer De Hoop Scheffer hebben ook woordvoerders van de andere
grote fracties, Valk van de PvdA-fractie en Blaauw van de VVD-fractie, aangegeven
dat het vertrouwen op luchtsteun voor hen van zeer groot belang was in het
afwegingsproces. Dat maakt – ik kan het niet genoeg herhalen –
de onvolledigheid van minister Ter Beek des te schrijnender. Tegengeworpen
zou kunnen worden dat de minister niet heeft gemeld hoe moeilijk het is geweest
om tot dat resultaat te komen, hoewel hij met enige trots iets over die inspanningen
zou hebben kunnen zeggen. Het wel melden zou de prestatie alleen maar fraaier
hebben doen uitkomen, terwijl het toch heel belangrijk zou zijn geweest dat
de Kamer iets had kunnen proeven van het problematische karakter van die hele
aangelegenheid. Het ging bovendien om een cruciaal aspect van de hele risicoafweging.
Niet zonder reden hechtten belangrijke woordvoerders als De Hoop Scheffer
groot gewicht aan die luchtsteun. De minister dient in zo'n geval op z'n minst
een evenwichtig beeld van de situatie te schetsen. Deelt het kabinet deze
mening?Wat de bewapening van Dutchbat betreft heeft diezelfde De Hoop Scheffer
tijdens zijn verhoor heel openhartig verklaard dat hij geen militair expert
is – een uitspraak waarvan ik overigens goede nota heb genomen –
en dat het in zijn ogen te ver zou gaan indien hij als Kamerlid zelfstandig
zou moeten beoordelen of je naar Srebrenica moet gaan met een 25 mm-kanon
of met een punt 50-mitrailleur. Daar zijn immers deskundigen voor, aldus De
Hoop Scheffer. Mijn collega Eurlings heeft over dit onderwerp ook al kritische
opmerkingen gemaakt. Daarbij kan inderdaad ook worden gewezen op de keuze
die de Denen maakten voor de bewapening van hun eenheid in de safe area Tuzla.
Eerder sprak ik al over de noodzaak van de aanwezigheid van enige escalatiecapaciteit.
Graag zou ik zien dat de regering een reactie hieraan wijdt.Ik kom nu te spreken over de wijze waarop de voormalige minister van Defensie
is omgegaan met de negatieve adviezen van enkele hoge militairen. Ook daarover
is bij het vorige debat het nodige gezegd. Het ging om negatieve adviezen
over een uitzending naar de lokatie Srebrenica van chef defensiestaf Van der
Vlis, brigadegeneraal Bastiaans en, in wat mindere mate wellicht, de bevelhebber
van landstrijdkrachten, Couzy. Deze negatieve adviezen werden gegeven voordat
het kabinet besloot tot de uitzending van Dutchbat en dus ook voordat het
kabinet akkoord ging met de lokatie Srebrenica. In het vorige debat heb ik
mij al op het standpunt gesteld dat voormalig minister Ter Beek het kabinet
had moeten informeren over die negatieve adviezen. Oud-premier Lubbers beklaagde
zich tijdens de verhoren erover dat de minister van Defensie nimmer met hem
heeft gesproken over problemen die aan de uitzendingen waren verbonden. Als
een minister-president zich al beklaagt over hoe problematisch het verkrijgen
van informatie van de minister is, hoe problematisch is de positie van de
Kamer dan wel niet. De regering stelt in antwoord 29 zelfs glashard dat de
andere ministers geen enkele weet hadden van de discussie over een en ander
binnen het defensieapparaat. Ik hoor graag wat het kabinet, met name de minister-president,
van deze gang van zaken vindt. Ook hier zou de regering natuurlijk weer formeel
kunnen antwoorden dat interne zaken op het ministerie niet zonder meer worden
gedeeld en dat het gaat om het uiteindelijke politieke besluit van de vakministers.
Wie de geschiedenis kent, denkt aan de risico's die Nederlandse militairen
in den vreemde kunnen lopen en het grote belang daarvan inziet, kan deze formele
redenering in dit soort gevallen toch niet volhouden. Ik hoop dus op een kritisch
geluid van de regering op dit punt. Ik hoor trouwens ook graag hoe men vandaag
de dag met dit soort dingen omgaat. Dat is ook interessant om te horen.Ook met de Kamer had de toenmalige minister van Defensie meer moeten communiceren
over die negatieve adviezen van de hoge militairen Hij had tenminste een analyse
van de situatie moeten geven waarin de risico's van uitzending ook nadrukkelijk
werden genoemd. Zowel het positieve als het negatieve verhaal had hij moeten
communiceren. Zelfs als hij die adviezen niet naar de Kamer had gestuurd,
zou hij een dusdanige risicoanalyse van de veiligheidssituatie hebben moeten
overleggen dat de Kamerleden de twijfels hadden kunnen proeven die er bij
het defensieapparaat bestonden. De heer Bakker heeft twee weken geleden gewezen
op de noodzaak dat in de informatie aan de Kamer inzichtelijk wordt gemaakt
welke afwegingen hebben plaatsgevonden. De negatieve adviezen over de lokatie
Srebrenica hadden vooral een rol moeten spelen bij de redactie van de brief
van de heer Ter Beek van 3 december 1993 waarin hij de keuze bekendmaakte.
Die brief is overigens weer alleen door hem ondertekend. Ook deze brief was
mager en telde, geloof ik, twee kantjes en de cruciale passages waren niet
echt om van onder de indruk te raken.Mevrouw Albayrak (PvdA):De opsomming van verwijten aan het adres van de minister van Defensie
en vooral de aard van de verwijten zijn dermate ernstig dat het steeds verbazingwekkender
wordt dat u daar niet de ultieme politieke conclusie uit trekt, namelijk dat
de rol die de minister van Defensie heeft gespeeld wel degelijk uit de collectieve
verantwoordelijkheid te distilleren is en als een zelfstandige verantwoordelijkheid
neer te zetten is. Dat doet u niet. Dat is des te merkwaardiger waar u in
uw dertig minuten spreektijd tot nu toe alleen maar over de minister van Defensie
hebt gesproken. Komt u nog met een politieke conclusie die op uw beleidsterrein
gerechtvaardigd zou zijn en die erop zou neerkomen dat de minister van Defensie
wel degelijk de eerstverantwoordelijke was voor de fouten in de besluitvorming
over de uitzending? Zo ja, vindt u dat dit zelfs nog op dit moment een politieke
consequentie kan hebben voor de positie van de minister van Defensie?De heer Wilders (VVD):Dat laatste is natuurlijk klinkklare onzin: nogmaals, het kabinet is vorig
jaar collectief afgetreden. Wilt u dat alle kabinetten van de komende jaren
hierdoor gaan aftreden? Dat is natuurlijk niet de bedoeling. Het kabinet is
vorig jaar afgetreden vanwege het verschijnen van het NIOD-rapport, waarvoor
het de verantwoordelijkheid heeft genomen. Ik zal het bij de bespreking van
de latere fases nog over andere bewindslieden hebben, zoals ik vorige week
ook heb gedaan. In de lijn van mijn betoog is dit ook logisch: mijn fractie
vindt die besluitvormingsfase nog steeds cruciaal, ondanks het feit dat zij
zelf ook in 1993 steekjes heeft laten vallen. Vandaag, net als twee weken
geleden, zal ik vooral daarop inzetten. Wij zijn namelijk van mening dat je
er later heel veel last van hebt als je in het begin verkeerde besluiten neemt.
Je kunt die dan namelijk niet meer terugdraaien. Om die reden hecht ik eraan
om de politiek verantwoordelijken voor die besluitvormingsfase te benoemen.
Dat zijn de feiten.Mevrouw Albayrak (PvdA):Het wordt eigenlijk alleen maar merkwaardiger. U zegt nu dat de besluitvormingsfase
zo belangrijk was, dat de fouten die toen zijn gemaakt wellicht de oorzaak
waren van de bekende gevolgen. U geeft een opsomming en noemt de aard van
de feiten. Die betekenen volgens u dat de positie van de minister van Defensie
op dat moment bijzonder cruciaal is geweest. Waarom komt u niet met die politieke
conclusie?De heer Wilders (VVD):Ik heb al aangegeven dat ik dit een volstrekte kolderieke redenering vind
van de fractie van de Partij van de Arbeid; het raakt nog niet aan het begin
van een logische opbouw. Het is belangrijk dat het kabinet vorig jaar de consequentie
ervan heeft gedragen en zijn verantwoordelijkheid ervoor heeft genomen. Wat
wilt u nu? Wilt u dat het kabinet, telkens wanneer wij het hierover hebben,
opstapt? Wilt u, net zoals onze collega van de SP-fractie, dat er nog een
minister naar huis wordt gestuurd? Daar zijn wij niet mee bezig; dat is het
doel van de VVD-fractie ook niet. Ik ben begonnen met te zeggen dat wij onze
lessen moeten trekken en dat het er niet om gaat een bepaalde minister de
zwartepiet toe te spelen. Als naar mijn mening echter feitelijk vaststaat
dat een bepaalde minister fouten heeft gemaakt, wil ik dat kunnen benoemen.
Daartoe dient dit debat namelijk. Ik weet niet waar u vorig jaar was, mevrouw
Albayrak, maar er is een heel kabinet – met de naam Kok zelfs –
afgetreden. Dat is de politieke consequentie hiervan geweest.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Ik vraag de heer Wilders of hij het oneens is met de conclusie
van de enquêtecommissie dat de Kamer en de regering in gelijke mate
verantwoordelijk waren, zonder dat daarbij specifiek de verantwoordelijken
worden genoemd? Met zijn betoog neemt hij daar feitelijk afstand van.De heer Wilders (VVD):Ook dat heb ik vorige week vijf keer en vandaag al drie keer gezegd, maar
ik doe het graag nog eens. Wij delen de analyse dat er sprake is van collectieve
verantwoordelijkheid; wij lopen dus niet weg voor de conclusie van de enquêtecommissie.
Niettemin vinden wij dat dit betekent dat er nog steeds individuele verantwoordelijken
moeten worden genoemd. Zoals ik twee weken geleden heb gezegd, valt het mij
op dat de enquêtecommissie in fase 4, wel bepaalde bewindslieden met
naam en toenaam noemt, maar in fase 1 niet verder komt dan het benoemen van
de collectiviteit. Dat vind ik onevenwichtig en ik wil er mijn steentje aan
bijdragen dat de mensen ook in die fase worden benoemd. Dat is mijn doel.De heer Van Bommel (SP):U draagt zelf bij aan die onevenwichtigheid. U versterkt die zelfs door
expliciet, al een half uur lang, alleen maar te wijzen op de verantwoordelijkheid
van de heer Ter Beek. U stelt dat dit een cruciale fase was, noemt een bewindspersoon
steeds met name en trekt zelfs diens geestesgesteldheid in twijfel. Daarmee
maakt u het wel bijzonder allemaal. U kunt niet van de conclusie weglopen
dat de verantwoordelijkheid toentertijd verder reikte dan de toenmalige minister
van Defensie alleen. U zult de lijn moeten doortrekken.De heer Wilders (VVD):Ik ben blij dat de collega mijn woorden bijzonder vindt en denk dat ik
nog maar even doorga over de voormalig minister van Defensie.Voorzitter. Mijn eerste citaat is Wildershet volgende: "De afgelopen twee
weken is over de lokatie intensief overleg gevoerd met Unprofor. Nederland
heeft daarbij steeds onderstreept naar vermogen te willen voldoen aan de wensen
van Unprofor, mits de logistieke ondersteuning en de medische
verzorging van de extra Nederlandse blauwhelmen voldoende kunnen worden gewaarborgd.
Nu het overleg met Unprofor resultaat heeft opgeleverd, informeer ik u mede
namens de minister van Buitenlandse Zaken over de gekozen lokatie." Die lokatie
was dus Srebrenica. Het tweede citaat luidde dan ook: "De logistieke en medische
ondersteuning van de Nederlandse VN-militairen in de enclave Srebrenica en
Zepa, vergt een goede voorbereiding. Overigens kan daarbij gebruik worden
gemaakt van de kennis en ervaring die eerder ter plaatse is opgedaan door
Canadese en Oekraïense militairen. Om na te gaan hoe de logistieke en
medische ondersteuning tijdig en toereikend kan worden verzekerd, bevindt
zich thans een Nederlandse verkenningsmissie in Bosnië-Herzegovina. Een
en ander is onder de moeilijke omstandigheden in Bosnië uiteraard niet
eenvoudig. Dat neemt niet weg dat ik het oordeel van de commandant van Unprofor
deel dat het Nederlandse bataljon, net als eerder eenheden van andere nationaliteiten,
in staat mag worden geacht de opdracht goed en verantwoord uit te voeren."Eigenlijk is ook deze beschrijving door de oud-minister van Defensie –
daar gaan wij weer – te mager en ook te verdoezelend. Het verdoezelende
aspect is wellicht nog het beste toe te lichten aan de hand van het volgende
voorbeeld. Ter Beek sprak over het gebruik maken van de kennis en ervaring
van de Canadese en Oekraïense militairen. Relevant zijn hierbij vooral
de Canadese militairen, want zij waren degenen die in Srebrenica zouden kunnen
worden afgelost door Dutchbat. Het was de eerder genoemde generaal Bastiaans
die juist op grond van de berichten van de Canadezen tot het besef was gekomen
dat de VN-militairen in Srebrenica in een afhankelijkheidspositie verkeerden
en dat de VRS de toegang tot de enclave beheerste. Juist op grond van die
berichten had hij Ter Beek laten weten dat Dutchbat, indien uitgezonden naar
Srebrenica, daar "in ieder geval niet meester zou zijn van het spel". Dat
was op 10 november 1993. Het is wel erg merkwaardig dat de Kamer op 3 december
van de minister te horen krijgt dat Dutchbat gebruik kan maken van de kennis
en ervaring van de Canadese militairen, zonder dat wordt vermeld hoe negatief
die ervaringen waren. Later heeft het NIOD bovendien nog gesteld dat Dutchbat
werd uitgezonden zonder diepgaande informatie in te winnen bij de voorgangers
in de enclave. Daarmee werden de Canadezen bedoeld.Ook hierbij is weer een te rooskleurig beeld gegeven. Het verstrekken
van de juiste informatie en het voeren van goed onderbouwde discussies met
de Kamer, zijn juist zeer belangrijk. Niet zonder reden geldt thans de afspraak
dat de regering in een brief aan de Kamer waarin een besluit tot uitzending
van een Nederlandse eenheid wordt medegedeeld, afzonderlijke aandacht besteedt
aan de risico's die zich daarbij kunnen voordoen. De laatste brief van het
kabinet over de mogelijke uitzending van Nederlandse militairen naar Irak
toont overigens aan dat de regering nog steeds wat lessen kan leren over het
spontaan aan de Kamer zenden van op onderdelen meer uitgebreide informatie
over de veiligheidsrisico's. In tegenstelling tot 1993 trakteert de Kamer
het kabinet anno 2003 op, naar ik meen, 159 inhoudelijke vragen over een brief
inzake een uitzending van Nederlandse militairen, in dit geval naar Irak.
Volgens mij kan het kabinet alleen maar content zijn met zo'n betrokken en
kritische Kamer.Bij het vorige debat heb ik gewezen op de verwarring zaaiende uitspraken
van oud-minister Ter Beek over het mandaat dat voor Dutchbat zou gelden. Reeds
bij het mondeling overleg van 16 november noemde hij in dat verband de mogelijkheid
van het gebruik van geweld voor zelfverdediging en voor de eventualiteit dat
essentiële taken op gewelddadige wijze zouden worden belemmerd. Ook in
de reeds door mij genoemde Capitool-uitzending van 1 februari, sprak de heer
Ter Beek over de dubbele taak van Dutchbat: eventueel geweld vanwege de zelfverdediging
om de burgers te blijven beschermen. Hij wekte daarmee de indruk dat Dutchbat
het een eind kon schoppen met de meegegeven bewapening. De voorzitter van
de enquêtecommissie heeft twee weken geleden dan ook verklaard dat het
daadwerkelijk beschermen in de zin van het verdedigen van de bevolking, dat
verder gaat dan het concept van zelfverdediging, uitdrukkelijk geen onderdeel
was van het mandaat. Hij vervolgde met de opmerking dat wij allemaal wel die
indruk hadden.Het zijn allemaal bevreemdende uitspraken geweest van de heer Ter Beek,
omdat hij bij zijn verhoor door de enquêtecommissie heeft beklemtoond
dat het om een deterrence by presence ging. Dat is heel iets anders dan hij
eerder, in de besluitvormingsfase, heeft gezegd. Deelt het kabinet de kritische
opstelling van mijn fractie op dit punt?Al mijn kritische opmerkingen over de heer Ter Beek nemen niet weg dat
ik ook kritisch ben over de rol van bijvoorbeeld de heer Lubbers en de heer
Kooijmans bij de Europese top van Kopenhagen. Ook zijn wij zeer kritisch over
de uiterst dubieuze rol van het departement van Buitenlandse Zaken bij het
opnieuw formuleren van een telegram naar New York, zoals glashelder staat
omschreven in het enquêterapport. Graag verneem ik het oordeel van de
minister van Buitenlandse Zaken hierover. Eerder was ik ook kritisch over
de te soepele manier waarop minister van Defensie Voorhoeve soms omging met
zijn militairen, dit ondanks zijn goede inspanningen in de fase van internationalisering.Voorts ben ik kritisch over de rol van de Kamer omdat die onvoldoende
tegengas heeft gegeven. Ik verwijs hiervoor naar een boek van de bekende PvdA-politicus –
ik doe dat niet vaak, dus ik zou maar goed luisteren, mevrouw Albayrak –
Anne Vondeling met de titel "Tweede Kamer: lam of leeuw?". Wat betreft de
uitzending van Dutchbat naar Srebrenica heeft de Kamer zich inderdaad nadrukkelijk
als lam en niet als leeuw gedragen. Ik kan daarom niet anders dan concluderen
dat het toenmalige kabinet en met name de toenmalige minister van Defensie
behoorlijke steken heeft laten vallen, onvolledig was en een te rooskleurig
beeld heeft geschetst met betrekking tot de luchtsteun, het mandaat en de
veiligheidsrisico's die verbonden waren aan de lokatiekeuze Srebrenica. De
Kamer was op onderdelen kritisch, maar over het geheel genomen te weinig kritisch.
Het ging dan ook om vele fracties. Ik noemde de heer Van Middelkoop van de
GPV-fractie, de heer Kok van de CDA-fractie en de heer Blaauw van de VVD-fractie.
Zij liepen niet over van enthousiasme, maar uiteindelijk heeft
men er wel mee ingestemd.Wanneer de regering een meer waarheidsgetrouw beeld had geschetst van
de risico's die verbonden waren aan Srebrenica, inclusief de twijfels die
bestonden op onderdelen als mandaat, luchtsteun en andere zaken, dan had de
Kamer handvatten gehad om alsnog de druk van anderen om toch maar in te stemmen
te kunnen weerstaan en een zinvol debat te voeren met de regering. Het is
allemaal "if-history", want ik weet ook niet of de geschiedenis dan anders
was gelopen. Ik zou het nooit durven beweren, maar ik weet wel dat het eventueel
had kunnen bijdragen aan een meer kritische Kamer. Ik vraag het kabinet of
het daarmee achteraf gezien instemt.Vervolgens wil ik ook in dit debat een aantal opmerkingen maken over fase
3. Gelet op de tijd sla ik de tweede fase over, waarop ik de vorige keer uitgebreid
ben ingegaan. Ook bij deze gelegenheid wil ik mijn verheugenis uitspreken
dat het NIOD-rapport en het rapport van de enquêtecommissie een onvergelijkbaar
veel positiever beeld van het optreden van Dutchbat in de zomer van 1995 hebben
geschetst, dan lange tijd te doen was in onze nationale pers of schrifturen
van bijvoorbeeld het IKV. Ik kan niet genoeg beklemtonen hoe onterecht die
negatieve berichtgeving over Dutchbat de afgelopen jaren naar onze mening
is geweest. Gelukkig heeft de heer Bakker twee weken geleden namens de enquêtecommissie
gesproken over rehabilitatie van Dutchbat. Ik hoop ook van het kabinet te
horen dat het van mening is dat nu gesproken kan worden van rehabilitatie
van Dutchbat. Ik vind dat heel belangrijk en zou dat graag uit de mond van
de minister-president willen horen.Ik zal mij verder beperken tot de belangrijkste punten waarop ik afwijk
van de derde fase van het rapport.Mevrouw Vos (GroenLinks):U spreekt net als de commissie over rehabilitatie. Toch is de commissie
ook kritisch, met name op de leiding van Dutchbat. De leiding had bijvoorbeeld
horen te overwegen of er meer vluchtelingen moesten worden toegelaten en opties
moeten ontwikkelen om de mannen beter te beschermen. Er is dus wel degelijk
stevige kritiek op de leiding van Dutchbat. Hoe denkt u daarover?De heer Wilders (VVD):Dat debat hebben wij twee weken geleden ook gevoerd en ik kom daar nu
op terug. Ik ben het niet eens met die kritiek. Wij hebben eerder een interruptiedebat
gevoerd over de twee kanten van de passage uit het VN-rapport. Op beide punten
met ik het met die kritiek niet eens. Het is voor mij absoluut geen vraag
of rehabilitatie terecht en nodig is en daarom wens ik dat de minister-president
dat namens het kabinet uitspreekt.Ik wil inderdaad aandacht besteden aan de wijze waarop de leiding van
Dutchbat besluiten heeft genomen over het al dan niet toelaten van moslimvluchtelingen
tot de compound, respectievelijk het bieden van meer bescherming aan de mannen.
Volgens de enquêtecommissie had de bataljonsleiding moeten overwegen
de compound voor meer vluchtelingen open te stellen en had zij opties moeten
ontwikkelen om de mannen een betere bescherming te bieden, dan wel daarover
instructies aan Unprofor moeten vragen. Tijdens het debat van twee weken geleden
is daarover heel veel gezegd. Ook nu wil ik benadrukken dat het wat mijn fractie
betreft niet aangaat kritische opmerkingen te maken aan het adres van Dutchbat
of de leiding wanneer men zelf geen alternatieve opties kan aangeven. Terecht
heeft ook de voorzitter van de commissie verklaard dat het ontwikkelen van
alternatieve opties na de val van de enclave niet mogelijk was. Men kon daar
geen ambtelijke vergaderingen met notulen houden. Van zo'n afwegingsproces
kon naar ons oordeel geen sprake zijn. In het NIOD-rapport staan echter wel
passages die aangeven dat de desbetreffende besluiten wel degelijk op rationele
wijze zijn genomen, binnen de bestaande marges. Vooral majoor Franken, die
feitelijk op dat moment de lakens uitdeelde, was daarvoor verantwoordelijk.
Ik haal toch nog even de belangrijkste passages daarover aan uit het NIOD-rapport.
Ik citeer: "Franken maakte afwegingen in de wetenschap dat er, wat hij ook
deed, voor (delen van) de bevolking of individuen risico's aan verbonden waren.
Bij andere beslissingen was dat evenzeer het geval. Hij koos wezenlijk voor
het voorkomen van een humanitaire ramp, die allen zou treffen. Dat had verregaande
consequenties voor de mannen onder de aanwezigen, een duidelijke minderheid.
Dat de consequentie massamoord was, wist hij niet en kon hij niet weten. Dat
het erg kon worden, wel." U vindt het op blz. 3158 van het NIOD-rapport. Graag
hoor ik ook bij dit debat een bevestiging van de regering van het grote risico
dat genomen zou zijn voor de gehele bevolking wanneer men ook de weerbare
mannen zou hebben toegelaten tot de compound.Verder verneem ik graag van de regering welke aanwijzingen zij heeft over
het moment waarop door de Bosnische Serviërs is besloten tot systematische
executie van de moslimmannen in de enclave over te gaan. Werd dit besluit
inderdaad genomen door Mladic, nadat hij weet had gekregen van de uitbraakpoging
van de moslimmannen uit de enclave? Is dat zo? Als dat zo is, dan klopt het
des te meer dat Franken bij zijn afwegingsproces echt niet kon weten dat het
niet toelaten van de mannen tot de compound het systematische vermoorden van
de mannen tot resultaat zou hebben.Ik wil verder een vraagteken zetten bij de opmerking van de enquêtecommissie
dat de leiding van Dutchbat instructies had moeten vragen aan Unprofor over
het bieden van meer bescherming aan de mannen in de enclave. De leiding van
Dutchbat had mijns inziens na de val van de enclave niet echt veel reden meer
om groot vertrouwen te hebben in Unprofor. De zo noodzakelijke luchtsteun
was uitgebleven toen erom was gevraagd, terwijl er toch echt een aantal keren
om is gevraagd. Toen de luchtsteun wel kwam, was het te laat, dat weten wij
inmiddels allemaal. Bovendien was de steun nauwelijks van betekenis. Te laat
omdat de linies toen nauwelijks meer te onderscheiden waren en een groot bombardement
toen dus juist heel veel onheil had kunnen aanrichten. Dat mocht op 11 juli
als bekend verondersteld worden. Niet zonder reden gaf ook de heer Voorhoeve
in de loop van die dag, 11 juli, aan dat er niet meer gebombardeerd moest
worden.Die avond, toen de compound werd overstroomd door moslimvluchtelingen
en de Serviërs zich daar ook vlakbij bevonden, stuurde Unprofor-generaal
Gobillard vanuit Sarajevo nog een fax naar Dutchbat, waarin
hij stelde dat Dutchbat de compound gewapenderhand moest verdedigen en dat
er zo nodig luchtsteun zou worden gegeven aan Dutchbat. Hoe denkt het kabinet
daarover? Gaf die fax geen blijk van een groot gebrek aan kennis over de ontstane
situatie op dat moment in de enclave? Blijkt er niet ook uit dat Dutchbat
op zijn minst – als ik het voorzichtig formuleer – grote twijfels
moest hebben aan het vermogen van Unprofor om de toenmalige situatie goed
te beoordelen? Ook die kanttekening moet mijns inziens nadrukkelijk worden
gemaakt bij de suggestie van de enquêtecommissie dat de leiding van
Dutchbat instructies had moeten vragen voor het bieden van een betere bescherming.
Ik zou graag willen weten hoe het kabinet hierover denkt.Voorzitter. Het komt mij voor dat de passages in het rapport van de enquêtecommissie
waarin kritiek wordt uitgeoefend op de leiding van Dutchbat misschien toch
compromisteksten zijn geweest van de commissie. Ik weet het niet, maar per
slot van rekening bestaat zo'n commissie uit Kamerleden van alle mogelijke
richtingen en is niet uit te sluiten dat het zo is geweest. Wij voeren vandaag
en morgen een debat met de regering en de regering is aan bod. Ik vraag aan
de regering om duidelijke uitspraken te doen over dit soort aangelegenheden.
Ik hoop dat de regering bereid is zich in haar beoordeling van het doen en
laten van de leiding van Dutchbat in de moeilijke dagen na de val van de enclave
wat nauwer bij het NIOD aan te sluiten dan de enquêtecommissie heeft
gedaan. Ik wacht de antwoorden van de regering met belangstelling af.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter. De heer Wilders zei: de commissie is kritisch, maar kan zelf
ook geen alternatieven aangeven voor het optreden van Dutchbat. Hij zegt eigenlijk
dat er geen alternatieven waren. Mijn vraag is of hij dat wel zo stellig kan
volhouden. Was het voor de leiding van Dutchbat niet bijvoorbeeld mogelijk
geweest om op de avond van 11 juli, toen Mladic aan Dutchbat had voorgesteld
om een evacuatie te organiseren, dat inderdaad te doen, een evacuatie te organiseren,
druk op de VN te zetten, het zelf ter hand te nemen? Wellicht was dat een
alternatief geweest?De heer Wilders (VVD):Wij weten het allemaal niet, mevrouw Vos. Als het gaat om het toelaten
van meer mensen op de compound en het beter beschermen van de mannen, weten
wij allemaal niet waar andere opties toe hadden geleid. Ik kan uw vraag dus
niet beantwoorden. Ik vind dat als de commissie, de regering of de fractie
niet zeker weet dat een andere optie had geleid tot andere en betere resultaten,
bescheidenheid past in het veroordelen degenen die hebben gehandeld in die
moeilijke omstandigheden op het moment van de val van de enclave. Het was
een moeilijk moment en men heeft toen een beslissing genomen. Ik heb ook beargumenteerd
dat, zoals het NIOD ook heeft gezegd, men dat rationeel heeft gedaan. Ik vind
dat ontzettend moeilijk en ik verwerp dan ook kritiek daarop, zeker als men
niet zelf kan aantonen dat een andere handelwijze had geleid tot betere resultaten.
Dat kunt u niet en dat kan ik niet en daarom past ons bescheidenheid in onze
kritiek.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik heb toch een probleem met deze redenering. De commissie heeft getracht
zo precies mogelijk naar de feitelijke situatie van toen te kijken. Zij heeft
gezegd dat dit heel moeilijk is zoveel jaar na dato. Het NIOD heeft dat ook
gedaan. Wij proberen ook zo goed mogelijk de feitelijke situatie van toen
te beoordelen. U zegt nu wel heel makkelijk dat wij niet kunnen weten of het
beter had gekund en dat er geen alternatieven waren. Ik leg u nu wellicht
een mogelijk alternatief voor. Ik vind dat u erg makkelijk voor de redenering
kiest dat men niet anders had kunnen oordelen. Wij kunnen kijken of men niet
op dat moment, met de wetenschap dat Serviërs op tal van plaatsen in
Bosnië moslimmannen vermoordden, meer had moeten en kunnen doen.De heer Wilders (VVD):Ik vind dat ons bescheidenheid past als wij niet kunnen aantonen dat er
een optie is waarvan wij zeker weten dat deze had geleid tot een beter resultaat.
Daar blijf ik aan vasthouden. De VVD-fractie heeft twee weken geleden al de
kritiek geuit dat de commissie in feite geen keuze maakt. De commissie zei
aan de ene kant dat men had kunnen overwegen om een andere optie te kiezen
en zij verwijst aan de andere kant naar een passage uit het rapport van de
Verenigde Naties waarin staat dat dit ook tot veel meer ellende had kunnen
leiden. Ik heb twee weken geleden de commissie verweten – ik doe dat
nu opnieuw, hoewel wij nu met de regering spreken – dat zij geen keuze
heeft gemaakt. Zij zei A maar het had net zo goed B kunnen zijn. Het had beter
gekund, maar het had ook slechter gekund. Ik begrijp die afweging heel goed,
want er is ook geen andere oplossing te vinden waarvan men zeker weet dat
die tot betere resultaten had geleid. In zo'n geval past bescheidenheid met
betrekking tot kritiek. De mensen die er toen waren en majoor Franken die
daar de beslissingen nam, hebben in de gegeven omstandigheden naar mijn oordeel
en ook naar het oordeel van het NIOD, in een rationele overweging een keuze
gemaakt. Ik wens daar geen kritiek op te geven.Ik wil nog enkele opmerkingen maken over de Nederlandse ondersteuning
van nabestaanden van de slachtoffers van Srebrenica die in Bosnië verblijven.
Mevrouw Terpstra en ik hebben over deze steun al schriftelijke Kamervragen
gesteld, net als mevrouw Kant van de SP. Ik ben geschrokken van de antwoorden
van de toenmalige staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking, mevrouw
Van Ardenne. Ik hoop daarom dat haar nieuwe status van minister haar hier
wat meer inzet en daadkracht geeft. Het bedrag dat vanuit het OS-budget voor
die uitgaven in Bosnië-Herzegovina in 2003 is, als de ik de antwoorden
op de Kamervragen moet geloven, gedaald van 33 mln euro naar circa 17 mln
euro. Daardoor komt de financiering van projecten die direct zijn gericht
op de nabestaanden van de Srebrenica-slachtoffers ook in het gedrang. Ik vind
dat wij dat eigenlijk niet kunnen maken.In juli 1995 hebben Nederlandse militairen als gevolg van overmacht en
onvoldoende ondersteuning door de Unprofor inderdaad te weinig kunnen doen
voor de slachtoffers van dat drama. Iedere fractie in de Kamer voelt zich
nog wel degelijk betrokken bij die slachtoffers. Bovendien zijn er, voor zover
ik mijn kan herinneren, de nodige toezeggingen gedaan door Nederlandse politici.Het Nederlandse budget voor projecten die ten goede komen aan de nabestaanden
moet wat ons betreft op peil blijven. Het komt mij voor dat
ook de minister voor Ontwikkelingssamenwerking eigenlijk stevig genoeg zou
moeten zijn om dekking hiervoor te vinden op haar begroting. Ik wil echter
toch een suggestie doen. De regering van India heeft verklaard dat zij de
bilaterale ontwikkelingssamenwerking met Nederland en een aantal andere landen
wil beëindigen. Minister Van Ardenne heeft aangegeven dat voor betreffende
hulp in 2003 een bedrag van 71 mln euro was begroot. Dit bedrag is ruim voldoende
om de programma's voor nabestaanden van Srebrenica op orde te houden en voor
andere zaken. Ik zou graag zien dat de minister van Buitenlandse Zaken dit
onderzoekt en er positief op reageert. Ik hoop dat hij in ieder geval wil
zoeken naar een oplossing wil zoeken met deze dekking dan wel met een andere.De kwestie van getraumatiseerde asielzoekers die in Nederland verblijven,
lijkt mij bij uitstek een aangelegenheid die onder de discretionaire bevoegdheid
van de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie valt. De minister kan
op grond van die discretionaire bevoegdheid in individuele gevallen op humanitaire
gronden afwijken. Dat geldt voor iedereen; dus ook voor asielzoekers uit Srebrenica.Verder is het nu ook voor mijn fractie zaak om snel te komen tot de arrestatie
en berechting van degenen die schuldig waren aan het Srebrenica-drama. Dat
geldt dan vooral de hoofdverantwoordelijken Mladic en Karadzic. Na de moord
op Djindjic lijkt in Servië sprake te zijn van een veel hardere aanpak
van ongure elementen uit het verleden, leden van de Servische maffia en voormalige
militieleden. Mij dunkt dat nu ook een gunstig klimaat is ontstaan om de grote
boeven van het drama in Oost-Bosnië, waaronder de moordpartijen bij Srebrenica,
in de kraag te vatten. Nederland kan daar ongetwijfeld het zijne aan bijdragen.
Ik doe dan ook een beroep op de regering om zich zeer krachtig in te spannen,
voor zover haar invloed rijkt, om te zorgen dat in elk geval ook de twee hoofdboeven
Mladic en Karadzic snel in de Scheveningse gevangenis zullen belanden. Dat
zou ook deze regering een zekere voldoening moeten geven. Ik wil van de regering
vernemen, voor zover dat publiekelijk kan, wat de voortgang hierin is.Een ander belangrijk element dat samenhangt met het Srebrenica-drama is
de nazorg van de Nederlandse militairen die in crisisoperaties actief zijn
geweest. Juist nu ons defensieapparaat met de regelmaat van de klok eenheden
levert voor crisisbeheersingsoperaties – zo wijd als de wereld strekt,
kunnen wij bijna zeggen – dienen ook de problemen die het gevolg zijn
van de deelname aan dergelijke operaties terdege te worden onderkend en ondervangen.
Fysieke en psychische problemen doen zich voor bij de Cambodja-veteranen,
bij de Libanon-veteranen en in versterkte mate bij de militairen die de val
van Srebrenica hebben meegemaakt. Vaak komen de problemen pas na geruime tijd
aan de oppervlakte. Ik besef dat de regering op dit punt reeds een aanzienlijke
beleidsaanpassing heeft doorgevoerd. Ik wil daar niet te min over doen. Ik
wil toch de adviezen van de enquêtecommissie in de aandacht van met
name de minister van Defensie aanbevelen. Ik wil dan ook een puntsgewijze
reactie van de regering horen op alle vier de aanbevelingen die de commissie
heeft gedaan in paragraaf 7.6.2.1 van het rapport Missie zonder vrede over
de nazorg, aanbevelingen die op mij en mijn fractie sympathiek overkomen.
Wij willen een gedegen en het liefst een positieve reactie van de minister
van Defensie horen.Afrondend wil ik over het Srebrenica-drama zeggen dat ik blij ben dat
het NIOD-rapport en het rapport van de enquêtecommissie Dutchbat hebben
gerehabiliteerd. De beschikbare informatie kon naar de mening van mijn fractie
ook tot geen andere conclusie leiden. Dat ik met overtuiging met die rehabilitatie
instem en ervoor pleit dat de regering dat ook uitspreekt, betekent uiteraard
niet dat wij ongevoelig zijn voor het grote leed dat de moslimbevolking van
Srebrenica heeft getroffen. Dat leed is met geen pen te beschrijven. Juist
omdat ik besef hoe groot dat leed is geweest en hoezeer dat nog doorwerkt,
wil ik ook dat Nederland ruimhartig steun blijft geven aan de nabestaanden
in Bosnië. Ik wil ook dat met het oog op de nazorg de minister van Defensie
de aanbevelingen van de enquêtecommissie overneemt. Tegelijkertijd dienen wij lering te blijven trekken uit de lessen van
Srebrenica en de besluitvorming over de uitzending van Nederlandse militairen
op een zeer zorgvuldige wijze te laten plaatsvinden. Ik wacht de antwoorden
van de regering in eerste termijn dan ook met belangstelling af.Mevrouw Albayrak (PvdA):Betekent dit dat de VVD-fractie zich inzet voor het behoud van de budgetten
die er structureel waren voor projecten in Srebrenica?De heer Wilders (VVD):Ik vind het heel vervelend, maar mevrouw Albayrak stelt altijd vragen
over dingen die ik al heb gezegd.Mevrouw Albayrak (PvdA):Misschien kunt u gewoon "ja" zeggen.De heer Wilders (VVD):Misschien kunt u gewoon luisteren.Mevrouw Albayrak (PvdA):Ik heb het echt niet gehoord; misschien kunt u het herhalen.De heer Wilders (VVD):Ik heb gezegd dat wij de wens uitspreken dat de OS-gelden voor de programma's
in Srebrenica op het oude niveau blijven staan. Ik heb suggesties gedaan.
India zegt geen bilaterale hulp meer te willen ontvangen. Ik sta ook open
voor andere suggesties. Mijn politieke wens is dat het budget wordt gehandhaafd
op het oorspronkelijke niveau. Het verschil is 16 of 17 mln euro voor volgend
jaar. Ik nodig het kabinet uit in te gaan op mijn suggestie en, als dat niet
kan of niet klopt, met eigen suggesties te komen. De politieke wil is er,
mevrouw Albayrak. Wat wilt u nog meer?Mevrouw Albayrak (PvdA):Wij zullen elkaar weer spreken als de regering weigert.De voorzitter:De laatste opmerking is een beetje overbodig, want die kans hebt u natuurlijk
altijd.De vergadering wordt van 19.39 uur tot 21.10 uur geschorst.De voorzitter:De heer Eurlings is vanavond afwezig, in verband met een
lichte koorts. Hij wordt vervangen door de heer Kortenhorst.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Ik spreek de oprechte hoop uit dat de heer Eurlings morgen
weer in staat is, dit debat bij te wonen. Ik weet namelijk, hoe dit debat
hem aan zijn hart gaat. Ik heb nog een paar vragen voor hem, die ik anders
aan zijn collega zal stellen.Twee weken geleden hebben wij gediscussieerd met de commissie-Bakker.
De conclusie daaruit was dat het rapport en de discussie daarover een basis
vormen voor het debat met de regering. Ik vind het van belang die conclusie
naar voren te halen, evenals de betekenis ervan, namelijk dat de Kamer zich
voldoende geprepareerd voelt om het debat met de regering aan te gaan over
dit onderwerp.Toch is het de vraag, of de regering voldoende gegevens heeft aangeleverd
voor dit debat. Ik heb daar ernstige twijfels over. Ik heb mij er zeer over
verbaasd dat wij geen officiële, zelfstandige regeringsreactie hebben
gekregen. Er is een vragenrondje geweest over twee rapporten, van het NIOD
en van de enquêtecommissie, waarop in februari een reactie van de regering
is gekomen, waarin een aantal keren wordt verwezen naar de nog te ontvangen
regeringsreactie. Ik verwijs naar de vraag van mijn fractie, welke conclusies
van de commissie-Bakker de regering wel en niet overneemt. De regering verwees
daarop naar de nog te ontvangen regeringsreactie, en naar het debat met de
commissie-Bakker.Welnu, zover zijn wij nu, en die antwoorden zijn, in de zin van een zelfstandige
verantwoording van de regering, nooit gekomen. Ik betreur dat. Natuurlijk
heeft de vaste commissie voor Defensie erop aangedrongen, ook de nog openstaande
vragen te beantwoorden, en dat is ook gebeurd. Mij is echter opgevallen dat
de meeste antwoorden korter waren dan de vragen. Ik vond ze derhalve niet
voldoen aan wat mag worden verwacht van een zelfstandig regeringsstandpunt
over een onderwerp als dit. Ik vind dat wij hiervan als Kamer een punt moeten
maken. Het is natuurlijk altijd zaak dat er over een belangrijk onderwerp
een eigen oordeel van de regering ligt, en dat een zorgvuldige behandeling
van door de politiek geagendeerde onderwerpen wordt verzekerd. Dat geldt zeker
als er een rapport ligt van een commissie uit de Kamer, en dan nog wel over
een thema als Srebrenica, waarover wordt gesproken als "een nationaal trauma".
Ik zeg dit zonder enige vreugde. De regering heeft zich, ik zeg dat uit de
grond van mijn hart, er in dit opzicht met een Jantje van Leiden afgemaakt,
door alleen te verwijzen naar waardevolle rapporten, die een debat over de
publieke besluitvorming mogelijk maken. Het NIOD-rapport was nota bene een
feitenonderzoek, waarin niet werd geoordeeld over politiek-bestuurlijke verantwoordelijkheden,
want daar ging de enquêtecommissie over, inclusief ambtelijke en militaire
verantwoordelijkheden en verantwoordelijken. Daarover behoort zoals gezegd
een zelfstandig oordeel van de Nederlandse regering te worden gegeven. De
indruk wordt nu gewekt dat Nederland met het aftreden van het tweede kabinet-Kok
verantwoording heeft afgelegd, wat natuurlijk niet zo is. Terecht is daar
indertijd door de toenmalige fractievoorzitter van het CDA, de heer Balkenende,
op gewezen, waarbij het mij overigens niet gaat om zijn persoon in die rol.
Daar is later nog het rapport-Bakker bijgekomen. Ik vind het werkelijk een
gemis dat er geen volwaardig regeringsstandpunt is in dit afsluitende debat.Er is verschil van mening over de vraag of er nu echt verantwoording is
afgelegd. Anderen vinden dat met het aftreden van het kabinet de Nederlandse
regering haar verantwoordelijkheid heeft genomen. In het debat met de commissie
heb ik gewezen op de kritiek van de heer Tjeenk Willink in het meest recente
jaarverslag van de Raad van State. Ik heb die kritiek inmiddels tot de mijne
gemaakt. Ik hecht eraan om dat in dit debat nog eens naar voren te brengen.
Tjeenk Willink vindt dat niet het opstappen het bewijs is van ministeriële
verantwoordelijkheid, maar het geven van uitleg, het verdedigen van het gevoerde
beleid. Als er misslagen zijn gemaakt, moeten er doeltreffende maatregelen
worden genomen om nieuwe misslagen te voorkomen. Hij voegt eraan toe dat zijns
inziens het kabinet-Kok niet aftrad op grond van nieuwe feiten of omstandigheden
en ook niet vanwege gebrek aan vertrouwen van de volksvertegenwoordiging,
maar dat het dit deed in een poging om geloofwaardig te blijven in de ogen
van burgers. Ik onderschrijf zijn slotconclusie dat de ministeriële verantwoordelijkheid
daarmee tegelijkertijd van haar essentie werd ontdaan. Dat is een stevige
conclusie, maar het is wel van belang om dit ook vandaag voor ogen te houden
als wij met het kabinet spreken over de onderscheiden politieke verantwoordelijkheden.In ieder geval heeft er sindsdien nooit een zelfstandige reactie van de
regering het licht gezien waarin verantwoording wordt afgelegd. Dat valt te
betreuren, zowel voor het NIOD als voor de commissie-Bakker. Het afsluitende
debat mag niet tot een formaliteit verworden in plaats van de ultieme verantwoording
door de Nederlandse regering mede op grond van de bevindingen en de conclusies
van het parlement. Srebrenica had een betere, meer inhoudelijke afsluiting
verdiend dan nu mogelijk is. Natuurlijk kan er in dit debat een heleboel gezegd
worden. Ik verwacht dit ook van de regering, maar het is wonderlijk om nu
de regering allerlei vragen over conclusies van de commissie-Bakker te stellen,
terwijl dit oordeel in een zelfstandige reactie gegeven had moeten worden.Voorzitter. Dit moest ik even kwijt. Nu de regering heeft afgezien van
een eigen verantwoording en oordeel over de bevindingen, ook van de commissie-Bakker,
moet ik er maar gemakshalve van uitgaan dat zij alle bevindingen, zowel van
het NIOD als van de commissie-Bakker, tot de hare maakt, voor zover uit de
summiere beantwoording van de vragen niet het tegendeel blijkt. Als het anders
is, hoor ik het wel van de regering. Dat bespaart mij de moeite om uitvoerig
allerlei punten langs te lopen die wij twee weken geleden met de commissie-Bakker
hebben besproken, inclusief de soms pittige, soms wat milde oordelen over
personen zoals generaal Couzy, oud-minister Pronk en andere bewindslieden.
In mijn bijdrage beperk ik mij tot een aantal punten die voor de fractie van
de ChristenUnie extra zwaar wegen. Ik hoop morgen op die punten een zelfstandig
oordeel van de regering te krijgen.Ik begin met de motieven om tot uitzending van Dutchbat over te gaan.
De commissie heeft geoor deeld dat daarbij humanitaire overwegingen
te veel de overhand hebben gekregen op overwegingen inzake de haalbaarheid
van de missie. Daar waren wij het gauw over eens. De vraag is of wij naar
een verklaring moeten zoeken. Kunnen wij er lessen uit trekken dat op de assen
van moralisme en realisme, het moralisme de overhand heeft gekregen en ons
misschien wel de ogen heeft doen sluiten voor de reële feiten die een
missie onhaalbaar kunnen maken? Ik stel de regering ook de vraag die ik twee
weken geleden aan de commissie-Bakker heb gesteld: zijn wij niet ook aan de
krijgsmacht verplicht om daar meer lessen uit te trekken in deze debatten
over het rapport-Srebrenica? Moeten wij ons niet afvragen hoe het kan dat
wij zozeer gedreven waren door idealisme– dat willen wij ook niet kwijt
in ons buitenlands beleid – dat wij de ogen hebben gesloten voor de
reële feiten die ons misschien tot andere gedachten hadden moeten brengen?
Dat is geen wijsheid achteraf. Ik vraag niet of wij wel tot uitzending hadden
moeten besluiten. Het gaat mij om een verantwoorde balans. Ik vraag de regering
om daar een beschouwing aan te wijden. Daarbij kan de open vraag aan de orde
komen of hieraan in het toetsingskader tot nu toe voldoende tegemoet is gekomen.
Hebben wij in dat kader die afweging voldoende gemaakt? Is er een voldoende
balans tussen idealisme en realisme of moeten wij daar, juist in deze fase,
nadere conclusies over trekken? Wij hebben het nu over de mogelijke uitzending
van een stabilisatiemacht naar Irak. Kongo wordt ook genoemd. Wij komen weer
voor dezelfde vragen te staan. In een debat als dit waarin wij lessen proberen
te trekken uit het drama Srebrenica, moeten wij onszelf een spiegel voorhouden.
Hoe kunnen wij voorkomen dat wij met de beste bedoelingen de verkeerde besluiten
nemen? Ik hecht zeer aan een beschouwing van de regering over dit punt.De safe areas waren ingesteld door de Veiligheidsraad als een tijdelijke
oplossing, vooruitlopend op een definitieve vredesregeling. Zij waren een
soort overgangsregeling om mensen te beschermen en territorium voor een van
de partijen in het conflict te behouden. Volgens het commissierapport was
de kern van het probleem van de safe areas dat er op dat moment geen vrede
was in Bosnië.De commissie concludeert dat het gebrek aan enthousiasme bij andere EU-lidstaten
had moeten leiden tot een kritische bezinning op het realiteitsgehalte van
en de daadwerkelijke internationale steun voor het safe-areaconcept en op
de specifieke mogelijkheden van Nederland daarbinnen.Het punt is dat het concept van safe areas niet alleen voor de enclave
Srebrenica is ontworpen. Canada zag er eerder ook mogelijkheden in. Van Canbat
heeft Dutchbat de rol in Srebrenica in 1994 overgenomen.Het probleem zat in de mogelijkheden van Nederland binnen dat concept.
Nederland was van mening dat zijn mandaat vooral deterrence by presence was,
terwijl de Engelsen in Gorazde wel vochten. De Fransen die de safe area Sarajevo
beschermden, trokken zo nu en dan ook ten strijde, zie het IKV-document van
Faber. Dat kan eraan liggen dat het beleid van de VN bij de safe areas niet
eenduidig was of dat er onbegrip was bij Nederland.Ik vind het van belang om hierover een stevige reactie te krijgen. De
regering schrijft in antwoord 104 dat het kabinet het oordeel van het NIOD
deelt dat het begrip "safe area" aanvankelijk veel aan duidelijkheid te wensen
overliet. Daarover zijn wij het eens. De voorzitter van de commissie-Bakker
heeft in het debat gezegd dat de commissie het concept safe areas niet aan
een eigen beoordeling wilde onderwerpen, omdat het voor iedereen een gegeven
was. Ik heb gezegd dat ik vond dat dit standpunt tekortschoot tegenover de
krijgsmacht, ook met het oog op de toekomst.Het NIOD is glashelder over het concept safe areas. Het vindt dit een
nieuw en ongedefinieerd begrip, waarvan niets duidelijk was. De regering zegt
in antwoord 104 dat het kabinet het oordeel van het NIOD deelt dat het begrip
veel aan duidelijkheid te wensen overliet. Mijn vraag is heel simpel. Deelt
het kabinet het vernietigende oordeel van het NIOD over het concept safe areas
als zodanig? Of deelt het kabinet de mening van het NIOD dat het niet helemaal
duidelijk was, maar spreekt het zich er niet zo vernietigend over uit? Ik
hecht eraan om dit oordeel in ronde bewoordingen van de regering te krijgen. Ik hecht ook aan een beschouwing van de regering over de relatie tussen
enerzijds de exacte betekenis van het mandaat, waarbij er interpretatieverschillen
waren over wat deterrence by presence precies inhield, en anderzijds de zwaarte
van de bewapening van Dutchbat. Mijn fractie vindt dat het stellige oordeel
van de commissie dat de zwaarte van de bewapening niet beslissend is geweest
voor de loop van de gebeurtenissen in juli 1995, meer onderbouwing vergt dan
in het rapport is gegeven. In het rapport van het NIOD wordt gesteld dat Dutchbat
bij een doelgericht gevecht zonder hulp van buiten kansloos zou zijn geweest.Je kunt je de vraag stellen of bij een ander soort bewapening dezelfde
stelling kon worden ingenomen. Is de regering het met mij eens dat een dergelijke
stelling niet zonder nadere onderbouwing kan worden geponeerd en dat er wel
degelijk een relatie is tussen de mogelijkheid om het mandaat invulling te
geven, waarbij het in de perceptie van Nederland vooral ging om deterrence
by presence, en de zwaarte van de bewapening? Ik zie hier een duidelijkere
relatie dan de commissie en ik vraag de regering om daarop te reageren. Het
is mij opgevallen dat de commissie wel heel makkelijk zegt dat er geen directe
relatie is tussen de zwaarte van de bewapening en de realiseerbaarheid van
een mandaat als het gaat om deterrence by presence. Mijn stelling is: als
je dat in je rapport zet, moet dat goed onderbouwd zijn. Twee weken geleden
heb ik de commissievoorzitter hierover bevraagd, maar daarmee kwam ik niet
verder. Ik vraag de regering of zij het met mij eens is dat er wel degelijk
een relatie tussen die twee dingen kan worden gelegd en dat, als de bewapening
van Dutchbat zwaarder was geweest, het effect van deterrence by presence groter
was geweest. Je kunt dus niet op voorhand zeggen dat daartussen geen relatie
bestaat omdat de bewapening, als je die koppelt aan de manier waarop wij het
mandaat van Dutchbat hebben geïnterpreteerd, wel in orde was.Ik kom bij de afstemming tussen de ministeries van Buitenlandse Zaken
en Defensie. Zonder deel te willen nemen aan het zwartepieten dat op verschillende
momenten ook in deze zaal heeft plaatsgevonden, heb ik in het
debat met de commissievoorzitter gezegd dat ik het oordeel van de commissie
over die afstemming nogal mild vind. Het oordeel dat er geen duidelijke onderhandelingsstrategie
was en dat de afstemming tussen de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie
heeft ontbroken, vind ik te mild. Het is mij in positieve zin opgevallen dat
de commissievoorzitter, toen ik op dat punt doorvroeg, bereid was om iets
steviger te worden. Hij zei toen dat het zo niet had gemoeten of gemogen.
Ik ben het daarmee eens. Ik doel daarmee natuurlijk op het eigengereide optreden
van Buitenlandse Zaken bij het omzetten van het aanbod van de Luchtmobiele
brigade voor een vredesregeling in een aanbod voor een safe area en op het
feit dat de VN niet adequaat op de hoogte waren gesteld van de wel degelijk
beoogde begrensde uitzendtermijn. Mijn vraag aan de regering is of Buitenlandse
Zaken het aanbod inderdaad op eigen gezag heeft gewijzigd. Ik vind dat een
belangrijk punt. Ik vraag de regering ook of zij, gelet op de noodzaak van
een consistente veiligheidsstrategie, kan garanderen dat dit soort missers
in de internationale communicatie en de onderlinge afstemming tussen departementen
zich niet meer zal voordoen; zijn daar adequate voorzieningen voor getroffen?
Dat is altijd een moeilijke vraag, maar ik stel die vraag toch vanwege het
belang voor de toekomst.Bij dit deel hoort ook de vraag of de regering een oordeel wil geven over
de stelling van het NIOD dat Dutchbat niet was opgeleid voor deze specifieke
taak in die specifieke omstandigheden. Dat hoort bij de vraag die anderen
in andere bewoordingen heb gesteld. Vindt ook de regering dat met de nu op
tafel liggende rapporten Dutchbat is gerehabiliteerd? Dat heeft ook te maken
met de vraag of Dutchbat was voorbereid en opgeleid voor de taak die Dutchbat
wachtte.De commissie-Bakker houdt force commander Janvier verantwoordelijk voor
het te laat toekennen van luchtsteun. De regering geeft in het antwoord op
vraag 127 aan dat zij ook nu niet zou kunnen zeggen dat Janvier in verwijtbare
zin tekort is geschoten. Ik ben het op dat punt eens met de regering. Dat
was voor mij ook een belangrijk punt in het debat van twee weken geleden.
Dit is een belangrijke afwijking van het oordeel van de commissie-Bakker.
Mijn vraag is of de regering de analyse van mijn fractie deelt dat een oordeel
achteraf over de militair-operationele opportuniteit van luchtsteun, waarvoor
in ieder geval geen verantwoordelijkheidslijn liep naar een Nederlandse minister,
niets te maken heeft met de controlerende taak van het parlement, hoe gevoelig
dat oordeel ook is. Twee weken geleden verdedigde de commissie-Bakker de stelling
dat dit te maken had met de controle achteraf, maar omdat er geen Nederlandse
minister bij betrokken is, vind ik die stelling aanvechtbaar. Daarom hecht
ik aan het oordeel van de regering. Om te voorkomen dat de oordelen van de
commissie-Bakker en de regering onbecommentarieerd naast elkaar blijven staan,
vraag ik ook of ik in het antwoord van de regering op vraag 127 een onderstreping
mag verstaan van mijn waarschuwing dat de Tweede Kamer terughoudend dient
te zijn in het formuleren van die militair-operationele wensen en eisen en
in het geven van eigen oordelen en beslissingen, zeker achteraf. Dat is dus
terughoudender dan in het commissierapport is gebeurd. Op dat punt krijg ik
graag een helder antwoord, ook met het oog op de heldere positie van Nederland
ten aanzien van de VN-bevelslijn.Ik ga nu in op wat het NIOD "de anti-intelligence-houding" van het kabinet,
het ministerie of de minister van Defensie en het parlement heeft genoemd.
Dat heeft te maken met het in Nederland ontbreken van eigen inlichtingen.
Dat heeft vergaande consequenties gehad, bijvoorbeeld het missen van berichten
over een aanval op de enclave, die twee dagen na de val bij de Nederlandse
autoriteiten binnen kwamen. Welke lessen trekken wij hieruit voor de rol van
de MID bij eventueel toekomstige acties?Uit de discussies tussen de heer Bakker en mijn fractie bleek dat wij
het erover eens zijn dat, niet alleen voor het terugtreden van generaal Van
Baal naar aanleiding van de NIOD-bevindingen over onwil, maar ook voor de
handelwijze van minister De Grave, die Van Baal er feitelijk toe bewoog om
ontslag te nemen, geldt dat dit achteraf – kennende de betekenis van
het begrip "onwil", zoals gegeven en toegelicht door de heer Blom –
wel begrijpelijk, maar niet terecht was. Zoals het terugtreden van Van Baal
wel begrijpelijk, maar niet terecht was, zo – aldus de heer Bakker in
dat debat – geldt dat ook voor de handelwijze van minister De Grave.
Zijn handelwijze was wel begrijpelijk maar niet terecht. Ik ga ervan uit dat
dit oordeel door de regering wordt gedeeld, omdat ik tot dusverre geen ander
standpunt te horen heb gekregen.Over het begrip "onwil" is de nodige verwarring geweest. De commissie
wil daarom geen eigen oordeel over die term geven, maar formuleert het zelf
wel als volgt: er is te weinig moeite gedaan om de minister te informeren.
De regering schrijft in antwoord op vraag 98 dat niet kan worden aangetoond
dat er sprake is geweest van onwil in de betekenis van het opzettelijk en
moedwillig achterhouden van informatie aan de ambtelijke en de politieke leiding.
Dat roept bij mijn fractie meer vragen op dan het beantwoordt. Waarom heeft
de regering voor de formulering gekozen dat dit niet kan worden aangetoond?De commissie komt tot de algemene bevinding dat het patroon van informatievoorziening
van de Koninklijke landmacht aan de toenmalige politieke leiding ernstig bekritiseerd
moet worden en nooit meer mag voorkomen, aangezien de minister daardoor is
gehinderd in zijn verantwoordingsplicht aan de Kamer. Zij schrijft dan dat
dit de urgentie laat zien van het proces van fundamentele hervormingen in
de defensieorganisatie. Deelt het kabinet deze analyse? Wat valt daar thans
over te melden aan de Kamer?Ik ben het eens met de uitlatingen van de commissie over de lotsverbondenheid.
Wij kennen de passages over die specifieke betekenis. Is de regering het met
mij eens dat het ook niet mogelijk was om, bijvoorbeeld door een specifieke
instructie aan Dutchbat, een bijzondere betekenis aan die lotsverbondenheid
te geven, omdat dit een substantiële wijziging van het mandaat zou hebben
betekend, waartoe niet de Nederlandse ministerraad bevoegd was, maar slechts
de Verenigde Naties?Anderen hebben al over de nazorg gesproken. De commissie-Bakker heeft
een aantal tekortkomingen geconstateerd. Voorzitter Bakker heeft gezegd dat
hij zeker weet dat Defensie zich dat inmiddels heel goed heeft gerealiseerd.
Dit punt heeft de commissie ook nadrukkelijk geagendeerd voor
dit debat met de regering. Ik verneem graag de gevoelens van de regering op
dit punt.Dat brengt mij bij Stari Most en de vluchtelingenproblematiek. Ik sluit
kortheidshalve aan bij de vragen die veelal bij interruptie gesteld zijn.
Ik ben het ermee eens dat wij in het verlengde van de regeling die een aantal
jaren geleden is getroffen een eenmalige regeling moeten treffen voor die
groep van 150 tot 200 mensen. Ik benader dit vraagstuk niet zozeer vanuit
de regels die er zijn voor het toekennen van een status. Ik vind dat er een
morele verplichting van Nederland ligt om te kijken naar deze afgebakende
groep. Daar moeten wij dan misschien wel een streep trekken voor alle duidelijkheid.
Ik vind dat Nederland voor die groep, in verband met het drama in Srebrenica,
een bijzondere verantwoordelijkheid heeft en dat wij voor die groep een regeling
moeten treffen.Het punt van de verantwoordelijkheid en de schuld weegt voor ons zeer
zwaar. Ik laat mij maar niet afleiden door wat ik heb beschouwd als een wanklank.
Eerder in dit debat hoorden wij de woordvoerder van de fractie van de SP spreken
over politieke verantwoordelijkheid, maar ik vind dat dit afleidt van het
punt waar het echt om gaat, namelijk de medeverantwoordelijkheid van Nederland
voor wat er is gebeurd. Dat staat voor mij sinds april vorig jaar buiten kijf.
De commissie-Bakker heeft gezegd dat zij een stapje verder is gegaan dan het
kabinet-Kok II door de eigen verantwoordelijkheid van Nederland naast die
brede internationale verantwoordelijkheid te benadrukken. Voorzitter Bakker
heeft tot mijn aangename verrassing tijdens het debat ook toegegeven dat hij
het eens is met onze invalshoek dat Nederland tekort is geschoten. Die term
wilde hij in de mond nemen, net als overigens de heren Van Mierlo en Karremans
tijdens de openbare verhoren. Aan termen die in de buurt komen van schuld
wilde de commissie zich niet wagen in verband met eventuele juridische claims
tot schadevergoeding. Die aarzeling heb ik overigens ook bij een aantal fracties
vastgesteld. Ik heb dat scherp bekritiseerd, omdat de fractie van de ChristenUnie
vindt dat wij van een parlementaire commissie een gezaghebbend en zuiverend
oordeel hadden mogen verwachten. Nu beperkt de regering zich in haar antwoord
op de vragen 137 en 138 tot het citeren van de verklaring van oud-minister-president
Kok van 16 april vorig jaar, met als enige eigen toevoeging: "Het kabinet
ziet geen aanleiding kanttekeningen bij deze overwegingen te plaatsen." Ik
zou het zeer teleurstellend vinden als dat het laatste woord zou zijn van
Nederland in de richting van slachtoffers en nabestaanden van het drama Srebrenica.
Laat er geen onduidelijkheid over bestaan, het gaat mijn fractie niet om juridische
schuld of excuses of schadeclaims. Het gaat mijn fractie om de erkenning dat
Nederland een morele belofte om veiligheid te bieden niet heeft kunnen waarmaken
en in dat opzicht derhalve schuldig staat, tekortgeschoten is jegens de bevolking
van de enclave. Ik zou het een blamage vinden als wij dit debat zouden afsluiten
en daarmee in politieke zin een punt zouden zetten achter het drama Srebrenica,
zonder als Nederlandse regering en Nederlands parlement verder te komen dan
de verklaring van minister-president Kok van vorig jaar april. Wij zouden
dan echt schromelijk tekortschieten en het voor veel betrokkenen vele malen
moeilijker maken om het boek echt te sluiten. Daarom leg ik aan de regering
een citaat voor van de heer Voorhoeve. Een jaar na de val van Srebrenica zei
hij: De Verenigde Naties en de lidstaten van de VN, en Nederland als een van
die lidstaten, hebben een afgeleide schuld; je zou kunnen zeggen: de schuld
van nalatigheid.Om misverstanden te voorkomen voeg ik hieraan toe: dat is dus niet de
erkenning dat er schuld zou zijn voor de genocide als zodanig. Wat dat betreft
had minister-president Kok natuurlijk volledig gelijk met zijn uitspraak dat
Nederland wel medeverantwoordelijk is, maar niet schuldig is aan de massamoord.Ik sluit af met een klemmend appel aan dit kabinet om niet weg te lopen
voor deze erkenning van tekortschieten in morele zin, van die schuld van nalatigheid
zoals Voorhoeve het noemde. Ik roep het kabinet ook op om het cruciale vraagstuk
van verantwoordelijkheid en schuld waarin voor velen de sleutel zal liggen
van de verwerking, niet van zich af te duwen. Dat mogen wij de betrokkenen
niet aandoen. Nee, dat mogen wij onszelf niet aandoen.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter. Acht jaar geleden vonden duizenden onschuldige
mannen de dood bij Srebrenica. Zij werden vermoord door de soldaten van het
Bosnisch-Servische leger onder leiding van generaal Mladic. Via de operatie
Unprofor was het Nederlandse Dutchbat ter plekke aanwezig. De Nederlandse
militairen waren door de regering met goedkeuring van de Tweede Kamer naar
Srebrenica uitgezonden. De moord op de mannen is wel de grootste massamoord
in Europa na de Tweede Wereldoorlog genoemd.Het is dan ook volkomen logisch dat de Tweede Kamer heeft besloten een
parlementaire enquête te houden naar de gang van zaken en naar de onderscheiden
verantwoordelijkheden. Vandaag en morgen is het voor het eerst dat wij in
het parlement met de regering over de verantwoordelijkheid van Nederlandse
politici en militairen praten. Het debat zal wat D66 betreft een hoog gehalte
van terugblikken hebben, maar zal tevens worden gebruikt om aan de regering
te vragen, wat wij nu geleerd hebben van de dingen die zijn misgegaan. Ik
sluit aan bij de woorden van de heer Rouvoet die een integraal regeringsstandpunt
heeft gemist. Het ontbreken daarvan is ook mijn fractie opgevallen. De vraag
is hoe het komt dat de Kamer niet voor dit debat in elk geval op hoofdlijnen
een standpunt van de regering heeft ontvangen.De parlementaire enquêtecommissie heeft in het rapport Missie zonder
vrede uitvoerig stilgestaan bij de manier, waarop begin jaren negentig door
het kabinet-Lubbers/Kok het besluit is genomen om Dutchbat naar Oost-Bosnië
te sturen. Het betreft de voorbereidende periode van 1992 tot augustus 1994,
ook wel fase 1 genoemd. In deze fase is een aantal belangrijke zaken verkeerd
gegaan.De Veiligheidsraad had in Bosnië safe areas ingesteld. Het was een
tijdelijke oplossing, vooruitlopend op een definitieve vredesregeling. Het
was een overgangsregeling om mensen te beschermen en territorium voor één
van de partijen in het conflict te behouden. Maar in Bosnië was helemaal
geen vrede. Bevolkingsgroepen stonden elkaar naar het leven. Het concept van
de safe areas werd van een tijdelijk tot een semi-permanent
concept, omdat er geen vrede kwam. De internationaal gevonden oplossing van
vredeshandhaving paste niet bij de explosieve situatie ter plaatse. Het had
vredesafdwinging moeten zijn.De Nederlandse regering liep voorop om militairen uit te zenden. Met name
premier Lubbers en minister Kooijmans van Buitenlandse Zaken trokken die kar.
In het begin was minister Ter Beek van Defensie nogal huiverig. Andere landen
zagen af van deelname. Ik verwijs naar de Top in Kopenhagen van juni 1993.
Hoe kan het volgens de regering dat Nederland geen goede inschatting heeft
gemaakt van de eigen internationale positie? Hoe komt het dat er geen kritische
bezinning is gekomen, toen bleek dat andere landen het lieten afweten? Heeft
de Nederlandse diplomatie hierin gefaald of waren de Nederlandse politici
zo verblind door morele verontwaardiging over wat er in Bosnië gebeurde,
dat een nuchtere beoordeling van de situatie onmogelijk was? Zou een dergelijke
collectieve tunnelvisie van de regering en van het parlement zich in de toekomst
opnieuw kunnen voordoen, ondanks de opstelling en de toepassing van het toetsingskader?De parlementaire enquêtecommissie signaleert een heftige interactie
tussen politiek en media. Er verschijnen talrijke oproepen in de pers om militair
in te grijpen. Politici tonen zich daarvoor bevattelijk. Uiteindelijk wil
de voltallige Tweede Kamer dat Dutchbat naar Bosnië wordt gestuurd. De
enquêtecommissie constateert dat de morele verontwaardiging de overhand
kreeg en dat er minder werd gelet op de praktische haalbaarheid van de missie.
Zo'n interactie tussen pers en politiek doet zich op allerlei gebieden voor.
In een open democratie, waarin de media een dominante rol spelen, is dat niet
verwonderlijk, maar wel zorgelijk. Politici zouden weerstand moeten kunnen
en willen bieden aan druk vanuit de pers. Dat gebeurt in de praktijk van het
werk niet altijd. De politiek is in een aantal opzichten afhankelijk van de
media, bijvoorbeeld voor het verwerven van draagvlak in de samenleving voor
moeilijke beslissingen. Graag hoor ik van de regering hoe zij deze afhankelijkheidsrelatie
ziet. Ziet zij die als een bedreiging voor het goed functioneren van de democratie?
Is zij bereid om over dit thema een openbare discussie met de media te stimuleren?Minister Ter Beek van Defensie heeft van de militaire top niet alleen
positieve berichten over deelname aan de Unprofor-missie ontvangen. De chef
defensiestaf Van der Vlis en de bevelhebber van de landstrijdkrachten Couzy
zagen de gang naar Srebrenica aanvankelijk niet zitten. Daar stonden andere
adviezen tegenover. Toch zijn die niet aan de Tweede Kamer bekendgemaakt.
Uiteraard is het aan een minister om zijn eigen afweging te maken en die voor
te leggen aan het kabinet en aan de Kamer. Bij zo'n belangrijke beslissing
over uitzending van militairen naar een oorlogsgebied had minister Ter Beek
naar de opvatting van D66 de Kamer en de ministerraad uitgebreider moeten
informeren. Hij had een overzicht behoren te geven van de belangrijkste argumenten
in de adviezen voor en tegen de uitzending. Zodoende zou hij anderen de mogelijkheid
hebben gegeven, zich te verdiepen in de aangevoerde bezwaren. Dat is niet
gebeurd.Ik ben me ervan bewust dat het toen nog niet gebruikelijk was om zo te
handelen. Inmiddels is het toetsingskader de leidraad geworden voor het handelen
in geval van uitzending van militairen; daarom kan zo'n situatie zich niet
meer voordoen. Is een dergelijke situatie in de toekomst bij belangrijke beslissingen
op andere terreinen nog wel mogelijk? Ik vraag dat, omdat de controlefunctie
van de Tweede Kamer hierbij in het geding is.Op 7 september 1993 is minister Ter Beek bij de toenmalige secretaris-generaal
van de Verenigde Naties, de heer Boutros-Ghali, op bezoek geweest in New York.
Hij bood daar de Luchtmobiele brigade aan. Ter Beek dacht toen dat hij dat
aanbod deed in het kader van een vredesregeling. Hij was er niet van op de
hoogte dat het ministerie van Buitenlandse Zaken de brief had veranderd en
het aanbod schriftelijk had gedaan in het kader van de safe-areapolitiek,
dus zonder vredesregeling. Op ambtelijk niveau was daarover tussen de ministeries
van Buitenlandse Zaken en van Defensie wel overleg geweest, maar volgens de
rapporten had minister Kooijmans in de ministerraad minister Ter Beek niet
van de verandering op de hoogte gebracht. Hoe kan zoiets in het verkeer tussen
ministers gebeuren? Dit is toch echt pijnlijk. Hoe beoordeelt de regering
deze gang van zaken? Vindt de regering niet dat minister Ter Beek voor zijn
gesprek met Boutros-Ghali de verstuurde brief had moeten herlezen? Is een
dergelijke gebrekkige communicatie tussen ministers in de toekomst uitgesloten?Een gelijksoortig voorbeeld van slechte communicatie betreft de duur van
de operatie. Nederland wil niet twee jaar, maar 18 maanden in Srebrenica blijven.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken geeft dat niet door aan de VN. Het gevolg
hiervan is dat de VN lange tijd ervan uitgaan, dat het Nederlandse bataljon
voor onbepaalde tijd is aangeboden. Nederland kreeg de lokatie Srebrenica
toegewezen. Daar had Van der Vlis aanvankelijk bezwaar tegen. Toch stemt hij
er mee in. De Canadezen zijn er op dat moment gelegerd, maar echt goed overleg
op hoog niveau over de veiligheid vindt met hen niet plaats. Had het niet
voor de hand gelegen om de Canadese regering te vragen naar haar inschatting
van de veiligheid? Waarom wilden de Canadezen er zo graag weg? Nederland heeft
geen voorwaarden gesteld aan zijn aanbod om naar Srebrenica te gaan. Dat is
het toenmalige Nederlandse kabinet aan te rekenen. Hoe staat het huidige kabinet
ertegenover?In Bosnië was het van groot belang om militaire inlichtingen te vergaren
over het doen en laten van de strijdende partijen. Zo had Dutchbat zich beter
te weer kunnen stellen. Nederland had evenwel een slechte informatiepositie.
Het land kreeg geen geheime informatie van andere betrokken landen. De enquêtecommissie
concludeert dat alle mogelijkheden om zulke informatie te verkrijgen moeten
worden benut. Generaal Couzy speelde inzake Srebrenica een rol bij het minimaliseren
van de informatiepositie. Denk aan de kwestie van de koffertjes. Hoe is de
informatievoorziening nu, bij andere missies? Doet Nederland er nu wél
alles aan om op de hoogte te zijn van bijvoorbeeld vijandelijke troepenbewegingen?
Zijn wij bij VN-vredesmissies louter en alleen afhankelijk van andere militaire
inlichtingendiensten? Hoe is gewaarborgd dat wij wel toegang krijgen tot alle
relevante informatie? Ik vraag specifiek aan de minister van
Defensie of niet in Europees verband een serieus begin moet worden gemaakt
met samenwerking van alle militaire inlichtingendiensten.Minister-president Lubbers had zich indertijd flink met het dossier bemoeid,
vooral internationaal. Het had in de rede gelegen dat de minister-president
zich binnen de ministerraad ook actief had opgesteld. Hij heeft dat echter
onvoldoende gedaan. Er is nooit integraal afgewogen of Dutchbat moest worden
uitgezonden naar Srebrenica. Heeft dit naar het oordeel van de regering te
maken met de specifieke positie die de minister-president, als eerste onder
zijn gelijken, in het Nederlandse staatsbestel heeft? De fractie van D66 vindt
dat aan deze aspecten van het minister-presidentschap aandacht moet worden
besteed in het onderzoek dat het huidige kabinet heeft toegezegd.Er is grote onduidelijkheid ontstaan over het mandaat van Unprofor en
dus ook over mandaat van Dutchbat. Verdediging van de enclave was niet aan
de orde. In de tekst van de resolutie was bescherming van de bevolking niet
als zodanig opgenomen, ook al was dat wel de bedoeling. In het debat daarover
met de Kamer was minister Ter Beek onvoldoende duidelijk. Maar ook de Kamer
heeft niet doorgevraagd. Achteraf gezien is het onbegrijpelijk dat over zoiets
cruciaals onvoldoende helderheid is gekomen. Hetzelfde geldt voor de precieze
reikwijdte van de opdrachten, de geweldsinstructies en de exacte taken van
Dutchbat. Ook is te goedgelovig gereageerd op de mogelijkheden van te verlenen
luchtsteun, als de troepen op de grond in de problemen zouden komen. Er waren
discussies over luchtsteun tussen de regering en de Verenigde Naties, maar
ook dat is niet aan de Kamer meegedeeld.De fractie van D66 kwalificeert dit alles tezamen als blunders die de
regering en de Tweede Kamer zijn aan te rekenen. Wij zien het punt van de
parlementaire enquêtecommissie dat hier sprake is van een collectief
politiek falen. Dat onderschrijven wij. Toch zijn wij van oordeel dat binnen
de collectieve verantwoordelijkheid voor de tekortkomingen in fase 1 de verantwoordelijkheid
van minister Ter Beek van Defensie het meest in het oog springt. Het gaat
ons overigens te ver om hem als zondebok aan te wijzen, omdat achteraf gezien
alle betrokkenen in deze fase niet goed hebben gehandeld.Fase 2 is de periode waarin het kabinet-Paars I en in het bijzonder de
ministers Voorhoeve van Defensie en Van Mierlo van Buitenlandse Zaken proberen
de internationale gemeenschap meer interesse te laten tonen voor Dutchbat.
De Nederlandse regering heeft evenwel geen machtsmiddelen. Unprofor heeft
de leiding. Internationalisering had door de ministers Ter Beek en Kooijmans
moeten worden afgedwongen. Dat is indertijd niet gebeurd. Nu Nederland de
troepen niet kon en ook niet wilde terugtrekken – de bevolking in de
enclave zou dat bijvoorbeeld niet hebben geaccepteerd – kon eigenlijk
alleen maar worden doorgemodderd. Dat is absoluut onbevredigend. Ik vind het
jammer dat ik dit soort passages steeds moet beëindigen met een vraag
naar het standpunt van de regering over de analyse van de enquêtecommissie.
Dat is het geval omdat wij immers geen integrale visie van de regering hebben
ontvangen.Fase 3 betreft de periode direct voorafgaand aan de val van de enclave
en de opvang en evacuatie van de vluchtelingen direct na de val in juli 1995.
Tijdens de missie van Unprofor verandert de feitelijke situatie enorm. Deterrence
by presence is weinig zinvol meer. Naar aanleiding van de gijzeling in Pale
van 200 blauwhelmen reist generaal Janvier naar de VN. Hij komt terug met
post airstrike guidance. De toezegging van Boutros-Ghali van luchtsteun aan
Dutchbat is veranderd. De eigen veiligheid van de VN-militairen gaat voortaan
boven de uitvoering van het mandaat. Luchtsteun kan alleen nog maar als uiterste
middel worden ingezet. Nederland probeert het mandaat te veranderen, maar
dat lukt niet, want de VN willen niet. Wat leert dat de regering over toekomstige
missies en de beïnvloeding van de bevelsstructuur binnen de VN? Moet
een troepenleverend land niet altijd zeggenschap hebben over het mandaat en
de uitvoering ervan, ook tijdens de duur van de missie?De gevraagde luchtsteun is niet gegeven op het moment dat de nood aan
de man was. Dat is in hoge mate een militaire inschatting. De rol van generaal
Janvier is absoluut onduidelijk. Hij was ingebed in de hiërarchie van
de VN en het is dan ook bijzonder jammer dat hij niet kon worden gehoord door
de enquêtecommissie. Is de regering van plan nog pogingen te ondernemen
om met hem in gesprek te komen? Is de regering van mening dat de bevelsstructuur
binnen de VN veel te bureaucratisch was? Wat zegt dat over toekomstige vredesmissies
in VN-verband?Op de compound zijn 5000 vluchtelingen toegelaten. Dutchbat wilde er niet
meer op het terrein, omdat men manoeuvreerruimte voor militaire voertuigen
wilde houden. Dutchbat wist dat alleen humanitaire hulpverlening nog een optie
was. Hoe staat de regering tegenover de conclusie van de enquêtecommissie
dat Unprofor tekort is geschoten in haar rol als hulpverlener aan de vluchtelingen?
Waarom zijn er niet meer vluchtelingen toegelaten op de compound? De commissie
vindt dat Dutchbat daarover had behoren na te denken en er een beredeneerd
besluit over had behoren te nemen. Hoe staat de regering tegenover deze conclusie?De fractie van D66 wil niet meedoen aan achteraf speculeren, maar zij
onderkent wel dat zich hier een onbevredigend dilemma heeft voorgedaan. Nooit
zal achterhaald kunnen worden wat de juiste beslissing zou zijn geweest. Zouden
de moordpartijen niet hebben plaatsgevonden als er veel meer mensen op de
compound zouden zijn toegelaten? Of zou generaal Mladic de hele compound misschien
wel onder vuur hebben genomen en dus ook vrouwen en kinderen hebben uitgemoord?
De slechtheid van Mladic is onpeilbaar.Op 12 en 13 juli 1995 bleken er veel meer mannen op en rond de compound
te zijn dan was aangenomen door Dutchbat. Die gegevens zijn niet hogerop in
de militaire lijn ingebracht en daardoor heeft men die informatie niet kunnen
meewegen bij de genomen beslissingen. Het dilemma rond het bieden van hulp
bij de evacuatie en het scheiden van de mannen en de vrouwen is duivels. Minister
Voorhoeve had doorgegeven: niet meewerken. Unprofor wilde dat juist wel. Hoe
komt het dat Voorhoeve's standpunt niet doorgegeven werd? De fractie van D66
schaart zich achter de conclusie van de enquêtecommissie dat
nooit meer te achterhalen valt wat de goede beslissing zou zijn geweest. Voor
beide manieren van aanpak is wat te zeggen. Hoe staat de regering daar tegenover?
In elk geval is de fractie van D66 van mening dat Dutchbat hier niets te verwijten
valt.In de ministerraadsvergadering van 11 juli 1995 wordt over de situatie
in Srebrenica gesproken en valt het begrip "lotsverbondenheid". Had dat niet
concreet moeten worden ingevuld en tot nadere acties moeten leiden? Op 18
juli 1995, nadat minister Pronk het gebied heeft bezocht, geeft hij in een
interview aan dat hij ervan overtuigd is dat er sprake is van genocide. Dat
leidt direct tot opgewonden Kamervragen. De teneur van die vragen lijkt te
zijn: had Pronk dat wel mogen zeggen? Hoe kijkt de regering en in het bijzonder
de minister van Buitenlandse Zaken daar nu tegenaan?De enquêtecommissie concludeert dat Nederland in elk geval ten nauwste
betrokken moet blijven bij het lot van de nabestaanden en daarnaast een actieve
bijdrage moet leveren aan de verbetering van hun positie. Hoe gaat de regering
hieraan invulling geven? Worden de door voormalig minister-president Kok gedane
toezeggingen onverkort nagekomen? Uit het budget van Ontwikkelingssamenwerking
wordt het project van de Internationale Commissie van Vermiste Personen bekostigd.
Op 11 juni 2003 schreef de directeur aan de Kamer dat Ontwikkelingssamenwerking
op de subsidie heeft gekort. Dat betekent dat lichamen niet meer of met vertraging
via DNA-testen kunnen worden geïdentificeerd. D66 vindt dat hier niet
op bezuinigd moet worden. Voor Srebrenica hebben wij een specifieke verantwoordelijkheid.Waarom is minister-president Kok niet eerder naar Srebrenica gegaan om
zijn medeleven te betuigen? Er had toch helemaal niet gewacht hoeven worden
op het rapport van het NIOD? Had een eerdere gang naar Srebrenica de bevolking
niet meer geholpen in het verwerken van het leed?Welke pogingen onderneemt de Nederlandse regering om generaal Mladic en
Karadzic achter de tralies te krijgen van het Joegoslavië-tribunaal?
Zij zijn verantwoordelijk voor de genocide die heeft plaatsgevonden. Wij mogen
er niet in berusten dat zij als vrije mensen rondlopen.Naar aanleiding van de processen voor het Joegoslavië-tribunaal het
volgende. Journalisten uit Bosnië moeten een machtiging tot voorlopig
verblijf (MVV) aanvragen om hier de processen te kunnen verslaan. De MVV-procedure
is een bureaucratische gang, duurt lang en belet het werk van de journalisten.
Vaak valt een zitting uit, omdat bijvoorbeeld een verdachte ziek is of getuigen
niet komen opdagen. Dan moeten de journalisten weer terug naar hun eigen land.
Om het vervolg te kunnen verslaan, moeten zij weer opnieuw door de MVV-molen.
Hiervoor moet een aparte voorziening worden getroffen. Ik was gisteren in
het Vredespaleis bij de beëdiging van de hoofdaanklager aan het Internationaal
Strafhof. Daar hoorde ik journalisten ook al klagen over problemen met de
MVV-procedure rond internationale instituties in Den Haag. Het speelt dus
niet alleen bij het Joegoslavië-tribunaal, maar kan ook gaan spelen bij
het Internationaal Strafhof. Mijn vraag is of de regering bereid is hiernaar
te kijken. Op dit punt overweegt mijn fractie een motie in te dienen in tweede
termijn, uiteraard afhankelijk van het antwoord van de regering.Tot slot fase 4. In deze fase na de val van de enclave staat de informatievoorziening
van de militaire top aan de minister van Defensie centraal. Op diverse punten
schiet de informatievoorziening absoluut tekort. Ik noem het niet doorgeven
van informatie over mogelijke oorlogsmisdaden door generaal Couzy, het niet
doorgeven van het rapport van generaal Bastiaans, het feitenrelaas dat in
de kluis bleef liggen, de onduidelijke gang van zaken rond de debriefing van
de Dutchbatters. Het dieptepunt is toch wel de kolonel die de geheime overeenkomst
Smith-Mladic naar de pers heeft gelekt met de bedoeling minister Voorhoeve
te beschadigen. Deze kolonel is door generaal Couzy overgeplaatst naar een
andere afdeling.De enquêtecommissie is hard in haar oordeel. De minister krijgt
onvoldoende informatie en daardoor wordt zijn verantwoordingsplicht aan de
Tweede Kamer ondermijnd. Is naar het oordeel van de regering het proces van
fundamentele hervormingen in de Defensieorganisatie voldoende om dit soort
situaties te voorkomen? Of moet er ook een cultuuromslag komen binnen Defensie?
Zo ja, hoe kan deze worden bereikt?In het jaar 2000 heeft staatssecretaris Cohen een bijzondere regeling
getroffen voor Srebrenica-vluchtelingen die vóór 18 februari
2002 uit Bosnië naar Nederland zijn gekomen. Ongeveer 350 mensen hebben
op grond van deze regeling een verblijfsvergunning gekregen. Er is een groep
van ongeveer 200 mensen die nadien naar Nederland zijn gekomen. Zij hebben
eerst geprobeerd in Bosnië hun leven weer op te pakken, maar zijn uit
hun nieuwe woonplaatsen verdreven en in uiterste nood naar Nederland gekomen.
Het zijn mensen met een trauma. D66 vindt dat ook zij voor een verblijfsvergunning
in aanmerking dienen te komen. Het meest ligt het voor de hand de bijzondere
maatregel van Cohen uit te breiden tot deze groep en als sluitingsdatum de
komst naar Nederland vóór 1 mei 2003 te hanteren. Is de regering
hiertoe bereid?De nazorg voor Dutchbatters die in Srebrenica zijn geweest, was zeker
in het begin absoluut onvoldoende. De Nederlandse militairen hebben vreselijke
ervaringen opgedaan en lopen daarmee rond. Het is van groot belang dat de
nazorg bij vredesmissies goed wordt geregeld. Wij zijn er nog niet van overtuigd
dat dit het beste kan buiten de defensieorganisatie. Wat is de reactie van
de regering daarop?Met het aftreden van het kabinet-Kok heeft Nederland verantwoordelijkheid
genomen voor het falen van de internationale gemeenschap in Srebrenica. Men
heeft de bevolking niet die bescherming kunnen bieden die men had gesuggereerd.
De D66-fractie ziet het aftreden echter ook als een erkenning van de verantwoordelijkheid
voor de Nederlandse tekortkomingen binnen het internationale kader. Daarbij
wil ik uitdrukkelijk vermelden dat Dutchbat geen verwijten zijn te maken.
De Nederlandse militairen hebben er in een onmogelijke situatie het beste
van proberen te maken. Wat de D66-fractie betreft behoeft de Nederlandse regering
geen excuses te maken en behoeft zij geen schadevergoedingen uit te keren.De kritiek die de vice-voorzitter van de Raad van State had op het aftreden van het kabinet-Kok deelt mijn fractie niet. Weliswaar
was er geen vertrouwensbreuk met de Kamer, maar door af te treden heeft het
kabinet-Kok laten zien dat er politieke verantwoordelijkheid is genomen voor
hetgeen is misgegaan. De adressant was hier eigenlijk niet de Kamer, maar
de nabestaanden van Srebrenica en de internationale gemeenschap. In een zo
uitzonderlijke situatie was dat op zijn plaats.De heer Rouvoet (ChristenUnie):De heer Dittrich heeft in het begin van zijn betoog gesproken over het
ontbreken van het afleggen van verantwoording. Dat is vorig jaar niet gebeurd
en dit jaar ook niet. Is dat niet de andere kant van de medaille van wat vorig
jaar is gebeurd? Door het aftreden is niet gekozen voor het afleggen van verantwoording
tegenover het parlement.De heer Dittrich (D66):Daarom heeft de Kamer erop aangedrongen dat er zo snel mogelijk nadat
er een nieuwe regering was een debat kon plaatsvinden over de hele gang van
zaken. De regering zit er nu twee of drie weken en dat debat vindt nu plaats.
Ik vind dat op zich goed. Het bevreemdt mij met u dat wij niet van tevoren
een integrale visie van het kabinet op het rapport van de commissie hebben
ontvangen, maar daar dient het debat voor. Ik luister met belangstelling naar
de antwoorden die wij morgen krijgen.Mevrouw Vos (GroenLinks):U hebt nu twee maal gezegd dat de opvatting van uw fractie is dat Dutchbat
niets te verwijten valt. Betekent dit dat u de conclusies van de enquêtecommissie
niet deelt? De commissie heeft immers wel degelijk op een aantal punten kritiek
geformuleerd op de leiding van Dutchbat.De heer Dittrich (D66):Ik doel meer op de jongens en de meisjes die daar op de compound waren
en die daar in een onmogelijke situatie ter plekke beslissingen hebben genomen.
De afgelopen jaren is er ontzettend veel kritiek op deze mensen geweest. Gelet
op alles wat in het NIOD-rapport en het rapport van de enquêtecommissie
staat, komt mijn fractie tot de conclusie dat hen niets te verwijten valt.
Er is kritiek geuit op overste Karremans. Wij delen die kritiek gedeeltelijk.
Dat leidt echter niet tot een politieke conclusie van mijn fractie dat de
militaire top van Dutchbat ernstige verwijten te maken valt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik wil het toch graag wat scherper hebben. Legt uw fractie verantwoordelijkheid
bij een aantal personen of een aantal instituties? Als dit het geval is, wil
ik het weten. Vindt u met de enquêtecommissie dat de Dutchbat-leiding
op een aantal punten kritiek mag krijgen op haar handelen? Vindt u dat er
kritiek mag worden geuit op het optreden van het kabinet en de heer Voorhoeve
met betrekking tot de val van de enclave?De heer Dittrich (D66):Het zijn vooral militair-operationale beslissingen waar men vragen over
kan stellen. Het probleem is echter dat dit achteraf oordelen is. Niemand
is er toen bij geweest. Het is niet zeker of het nemen van een andere beslissing
andere gevolgen zou hebben gehad. Wij kunnen de geschiedenis niet terugdraaien.
Ik heb zojuist al kritiek geuit op generaal Couzy. Wij delen de visie van
de parlementaire enquêtecommissie op zijn optreden. Dat heb ik overigens
al naar voren gebracht in het debat met de commissie. Ik heb geprobeerd om
dat niet hier te herhalen, omdat dit een debat is met de regering.Wat de kritiek op het kabinet betreft scharen wij ons achter de collectieve
verantwoordelijkheid van niet alleen het toenmalige kabinet, maar ook van
de Tweede Kamer. Het was een collectief politiek falen. Binnen dat collectieve
politieke falen zie je dat bepaalde verantwoordelijkheden, bijvoorbeeld die
van de minister van Defensie, wat meer op de voorgrond staan. Ik heb er ook
bij gezegd dat ik het onjuist zou vinden om één iemand, een
of twee ministers eruit te lichten en van hen te zeggen dat zij absoluut fout
zijn geweest. Het was namelijk een collectieve fout.Mevrouw Vos (GroenLinks):De minister-president heeft in zijn verhoor voor de commissie uitdrukkelijk
gezegd dat hij ervan uitging dat de vakministers de eerstverantwoordelijken
zijn. Zij kunnen hun mannetje staan. U heeft zojuist ook gezegd dat minister
Voorhoeve instructies heeft gegeven die niet zijn aangekomen, die niet zijn
opgevolgd. Dient ook niet de conclusie te worden getrokken dat op zijn minst
minister Voorhoeve instructies heeft gegeven die niet zijn opgevolgd en dat
hij daarvoor verantwoordelijkheid draagt? Dat is niet gebeurd.De heer Dittrich (D66):Ik ben het helemaal met u eens, ook dat hij daarvoor de verantwoordelijkheid
draagt. De vraag is echter welke conclusie je daaraan verbindt. Mijn fractie
verbindt daaraan een vraag: is het in de toekomst zo geregeld in de verhoudingen
tussen Defensie en de Nederlandse militairen dat zoiets niet meer voorkomt?
Wij verbinden daaraan niet de conclusie in de zin dat het zodanig ernstig
is, dat de minister van Defensie van toen enz.Ik kom tot een conclusie, mevrouw de voorzitter. Het boek Srebrenica zal
nooit dichtgeslagen kunnen worden. Met deze debatten zal de politieke verantwoording
over hetgeen is gebeurd en de verantwoordelijkheden die in het geding waren,
wel definitief worden afgelegd. Nederland zal zich echter blijvend betrokken
moeten weten bij de nabestaanden van Srebrenica. In die zin zal het boek nooit
dichtgeslagen kunnen worden.Bij toekomstige vredesmissies zullen wij absoluut lessen moeten trekken
uit hetgeen zich hier heeft afgespeeld. Politici zullen zich niet te veel
door emoties moeten laten meeslepen en nuchter naar de risico's moeten kijken
die een vredesoperatie meebrengt. Als wij in de Kamer discussies moeten voeren
over een stabilisatiemacht voor Irak, zullen wij dus met de lessen die wij
hieruit hebben getrokken, goed moeten kijken hoe dat dossier wordt opgebouwd.Nazorg voor Nederlandse militairen die zijn uitgezonden, is essentieel
en moet op zorgvuldige wijze plaatsvinden, nu en in de toekomst.De heer Van der Staaij (SGP):Mevrouw de voorzitter. Wij voeren vandaag een noodzakelijk en tegelijk
merkwaardig debat. Het is noodzakelijk, omdat na bijna acht jaar het moment
is gekomen om de debatten over het vreselijke drama Srebrenica tot een politieke
afronding te brengen. Wij doen dat in het verdrietige besef
dat het politieke debat hierover wel zijn afronding zal krijgen, maar dat
hiermee het lijden van de nabestaanden van Srebrenica geen einde neemt en
de littekens nog lang en pijnlijk gevoeld zullen worden. Niettemin is wel
het moment aangebroken om tot een politieke afronding te komen.Ik heb het debat ook merkwaardig genoemd, omdat alle participanten in
het debat niet rechtstreeks dan wel in een andere hoedanigheid destijds bij
de uitzending van Dutchbat betrokken waren. De heer Kok is al ruim een jaar
oud-premier. Tussen de ministers van Defensie Ter Beek en Voorhoeve enerzijds
en Kamp anderzijds zitten nog De Grave en Korthals. Tussen de ministers van
Buitenlandse Zaken Van den Broek, Kooijmans en Van Mierlo enerzijds en De
Hoop Scheffer anderzijds zit nog de heer Van Aartsen. Nu weet ik dat de ministeriële
verantwoordelijkheid en het afleggen van verantwoording voor wat in een vorige
ambtsperiode is gebeurd, gedragen wordt door degene die momenteel het ambt
bekleedt, maar erkend moet worden – en daarom gebruikte ik het woord
"merkwaardig" – dat de kloof tussen de verantwoordelijkheden toen en
de verantwoordelijkheden nu in dit debat groot is qua tijd.De kwestie van de ministeriële verantwoordelijkheid is met het ontslag
van het kabinet-Kok II op scherp gezet. Dit heeft tot gevolg gehad dat de
ultieme politieke consequenties niet aan het einde van het verantwoordingsdebat
kwamen, maar voorafgaand aan het debat. De motivering luidde dat de geloofwaardigheid
naar de burgers toe deze politieke daad eiste. Wij hebben over de val van
het kabinet-Kok II op het dossier-Srebrenica destijds al een politiek debat
gevoerd. Dat willen wij nu niet overdoen. Opmerking verdient wel dat de vice-president
van de Raad van State in het jaarverslag over 2002 zich er zeer kritisch over
heeft uitgelaten dat het aftreden van het kabinet-Kok het afleggen van verantwoording
naar aanleiding van de inhoud van het NIOD-rapport in de weg stond. Onder
anderen collega Rouvoet heeft al daarop gewezen. Met begrip voor het uiterst
lastige tijdsbestek waarin premier Kok met het kabinet terechtkwam door de
vertraagde publicatie wil ik de regering vragen nader op deze kritiek in te
gaan. De SGP-fractie wil in navolging van een aantal collega's vandaag een kritische
noot plaatsen bij het gegeven dat dit kabinet geen officiële integrale
reactie gegeven heeft op het NIOD-rapport en het enquêterapport "Missie
zonder vrede". Het heeft ons bevreemd dat de regering destijds een aantal
malen zich flink opwond over vertragingen bij het NIOD, maar nu vervolgens
zelf na ruim een jaar nog niet zo'n reactie heeft geschreven. Wij moesten
het bij de voorbereiding van dit debat doen met antwoorden op door de Kamer
gestelde schriftelijke vragen naar aanleiding van het NIOD-rapport en het
enquêterapport "Missie zonder vrede". Die beantwoording heeft daardoor
een verbrokkeld en onbevredigend karakter. Had dit niet anders gekund?Eerder heeft de SGP-fractie al aangegeven veel waardering te hebben voor
het NIOD-rapport en de hoofdlijnen van de conclusies daarvan te kunnen delen.
De regering is nog een antwoord schuldig op de vraag naar het NRC-artikel
"Knippen en plakken: Hoe het NIOD in het Srebrenica-onderzoek aan zijn eindconclusies
kwam" van 9 november 2002. De regering doet de beantwoording van deze vraag
af met een verwijzing naar het voorwoord van het rapport. In het artikel komen
co-auteurs echter rechtstreeks aan het woord en laten zij zich in kritische
zin uit over de manier waarop conclusies zijn geschreven. Ook wijzen zij op
inconsistenties in het rapport. Kortom, het is goed als daarop nog een inhoudelijk
antwoord komt, zoals eerder door de regering is aangegeven.Bij het debat over de resultaten van een enquêtecommissie valt het
accent vaak op lessen voor de toekomst. Dat is in dit debat zeker aan de orde,
maar ook hier heeft het tijdverloop voor een eigen dynamiek gezorgd. Zoals
bekend zijn er al heel wat lessen getrokken voor de toekomst, in het bijzonder
door het werk van de Tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen, waaruit
het toetsingskader, dat na verloop van tijd is herzien, is voortgekomen. Het
toetsingskader is een belangrijke reeks van aandachtspunten om per geval een
weloverwogen politiek en militair oordeel te vellen over Nederlandse deelneming
aan internationale crisisbeheersingsoperaties. Het komt nu vooral aan op de
consciëntieuze naleving daarvan. Wat ons betreft wordt in het kader van
dit debat bezien of alle gebreken in de besluitvorming die uit de rapportage
van het NIOD en de enquêtecommissie naar voren komen voldoende worden
gedekt door hetgeen in het toetsingskader naar voren wordt gebracht.De enquêtecommissie heeft gekozen voor een retrospectieve benadering.
Ook in het NIOD-rapport gaat het primair om die terugblik, die eveneens in
dit debat terugkomt. Deze terugblik biedt ruimte om te kijken naar het eigen
optreden c.q. om de eigen standpunten van destijds te evalueren. In het debat
met de commissie heeft de SGP-fractie aangegeven het achteraf te betreuren
ingestemd te hebben met de uitzending van Dutchbat onder de toen gestelde
voorwaarden in de gegeven omstandigheden van dat moment, kernachtig aangeduid
met de woorden "vrede bewaren in een gebied waar geen vrede is". Onder meer
het gebrek aan internationale steun, de riskante lokatie en het onheldere
mandaat zijn ondanks alle kritische kanttekeningen die wij destijds hebben
geuit ook in de uiteindelijke stellingname van de SGP-fractie onvoldoende
zwaar gewogen. Wij willen dan ook graag de hand in eigen boezem steken. Komt
de regering achteraf tot dezelfde conclusie dat het achteraf bezien onder
die voorwaarden niet had gemogen en in die omstandigheden niet verantwoord
was? Dat vraagt om een scherper oordeel dan de regering tot nu toe heeft uitgesproken.Het viel mij bij het nalezen van de stukken weer op dat de kritiek van
de enquêtecommissie op het Nederlandse politieke handelen, als je dat
over de verschillende fases bekijkt, in het bijzonder de eerste fase raakt
voorafgaand aan de besluitvorming. Die kritiek is niet mals. De balans in
de afweging was verstoord; er had meer aandacht moeten zijn voor de kritiek
op de effectiviteit van de missie; er is te veel waarde toegekend aan de toezeggingen
over de luchtsteun; de besluitvorming was incrementeel en fragmentarisch en
zo kan nog wel even worden doorgegaan. De SGP-fractie vindt die kritiek, die
zowel de Kamer als het kabinet raakt, terecht. Dit onderstreept nogmaals de
noodzaak om het toetsingskader ernstig te nemen, en niet opnieuw in de valkuil
van goede bedoelingen, overmoed en verblinding te vallen.De regering heeft gezegd dat de kritiek van het rapport merendeels juist
is. Ik heb een streepje gezet onder het woord "merendeels", want dat roept
natuurlijk de vraag op, of er nog specifieke punten zijn waarop de regering
van mening verschilt met de enquêtecommissie. Ik denk dat het goed is
om dat expliciet te horen.De politieke verantwoordelijkheid voor de uitzending was een gemeenschappelijke,
wil ook de SGP-fractie graag beklemtonen. Het was een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid
van Kamer en kabinet, en van het kabinet als zodanig. Tegelijkertijd moeten
ook individuele politieke verantwoordelijkheden worden benoemd, niet om te
zwartepieten, maar juist met het oog op de toekomst, dat wij terugblikkend
heel helder markeren, op het terrein van welke minister bepaalde tekortkomingen
zijn gelegen. Zoals in het enquêterapport overigens ook hooggeplaatste
militairen – overigens terecht – uitdrukkelijk gekapitteld werden
over hun functioneren destijds, zo zou het ook moeten gaan als het om de specifieke
verantwoordelijkheden van de onderscheiden bewindslieden gaat. Daarbij is
onder meer de naam van de toenmalige minister van Defensie, de heer Ter Beek,
al een aantal keren genoemd, waarbij duidelijke kritiekpunten zijn geformuleerd.
Ik vraag de zittende minister van Defensie of hij bereid is, op de kritiek
die op zijn ambtsvoorganger is uitgeoefend in te gaan. Voor de SGP-fractie
weegt vooral zwaar dat binnen de defensieorganisatie grote bezwaren leefden
tegen de missie, bezwaren die onvoldoende bij de Kamer terecht zijn gekomen,
bezwaren die ook niet door de ministerraad zijn gedeeld, bezwaren die echter
op een gegeven moment verstomden toen op het niveau van de regering besloten
werd om mee te doen aan de VN-missie. Is nu voldoende gewaarborgd dat dergelijke
tekortkomingen bij toekomstige missies voorkomen worden en dat problemen in
het delen van wezenlijke informatie niet opnieuw zullen optreden?Zonder limitatief te willen zijn, noem ik de rol van de minister-president
en de minister van Buitenlandse Zaken in de jaren voor 1993. Het NIOD-rapport
gaat daar wel uitvoerig op in, veel meer dan het enquêterapport, omdat
dat de nadruk legt op de besluitvorming in 1993 zelf. Uit het NIOD-rapport
proef je in feite dat de minister-president en de minister van Buitenlandse
Zaken voor de muziek uit liepen bij het zoeken naar een Nederlandse rol bij
de beteugeling van het conflict op de Balkan. Die kritiek lijkt de SGP-fractie
niet geheel ongegrond. Hoe denkt de regering hierover?Ik maak even een stap in de tijd. Bij het spreken over de verschillende
politieke verantwoordelijkheden kom ik nu ook op de verantwoordelijkheden
van de bataljonsleiding. Daarbij gaat het met name om de periode rond de val
van de enclave. Er is veel discussie geweest over de vraag of de bataljonsleiding,
toen inmiddels zo'n 5000 vluchtelingen opgevangen werden in de enclave, niet
de expliciete afweging had moeten maken om nog meer vluchtelingen op te nemen,
ongeacht het uiteindelijke resultaat van die afweging. De commissie zegt:
ja, zo'n expliciete afweging had gemoeten. De SGP-fractie vindt die kritiek
niet geheel overtuigend, zolang niet duidelijk wordt gemaakt dat reële
mogelijkheden onbenut zijn gebleven. Ik vraag de regering in de beantwoording,
na wat daarover in het debat met de commissie is gezegd, uitdrukkelijk op
dit punt in te gaan en uit te spreken of zij de kritiek van de commissie op
de bataljonsleiding deelt of niet.Een voor de Kamer relevante conclusie van de enquêtecommissie is
dat er tijdens de Dutchbat-operatie een te sterke binding was van de Kamer
aan het kabinetsbeleid. Dit aspect is ook in de TCBU aan de orde geweest.
Op onze schriftelijke vraag, welke les de regering uit deze conclusie trekt
voor lopende en toekomstige missies, is echter nog geen antwoord gekomen.
Ik vraag de regering aan dit thema in haar antwoord een beschouwing te wijden.
Met name de informatieverstrekking aan de Kamer luistert nauw, zo hebben we
bij Srebrenica gezien. Te veel besloten briefings is ook weer niet goed, eveneens
een les uit het verleden. Kortom, waar moet de grens getrokken worden en hoe
bewaakt de regering deze grens?De SGP-fractie onderstreept de aanbeveling van de commissie om verhoogde
druk uit te oefenen op Servië-Montenegro om Mladic en Karadzic uitgeleverd
te krijgen. Uiteraard was de commissie ervan op de hoogte dat de regering
de landen in de regio op hun verantwoordelijkheid aanspreekt om oorlogsmisdadigers
uit te leveren. Ziet de regering echter mogelijkheden om de druk op te voeren,
zoals de commissie eigenlijk vraagt?Ik wil nog even stilstaan bij de uitwisseling van operationele inlichtingen.
Een belangrijk punt bij de deelname aan militaire operaties is de inlichtingenpositie
die je als deelnemend land inneemt. Zoveel is wel duidelijk geworden uit de
Dutchbat-operatie dat een goede inlichtingenpositie van groot belang is om
adequaat geïnformeerd te zijn over wat in de omgeving gaande is, maar
ook om adequaat op nieuwe omstandigheden te kunnen reageren. Nederland heeft
daarvan te weinig een prioriteit gemaakt met de uitzending van Dutchbat. Ook
is duidelijk geworden dat je als klein land daarbij al gauw op achterstand
staat ten opzichte van grotere landen.Een ander punt dat met name speelt bij deelname aan VN-operaties is dat
de VN onpartijdig en transparant wil blijven en daarom afhoudend omgaat met
door deelnemende landen vergaarde strategische en operationele inlichtingen.
Dit terwijl deelnemende landen, mede vanuit het oogpunt van de veiligheid
van eigen troepen en het welslagen van de operatie, uiteraard ruim over goede
inlichtingen wensen te beschikken. Alles overziende concludeert ook de regering
in de beantwoording terecht dat de Nederlandse inlichtingenpositie "moeilijk
en kwetsbaar" is. Juist omdat Nederland heel veel deelneemt aan militaire
operaties, lijkt het ons zaak om van onze inlichtingenpositie een prioriteit
te maken. Graag nodig ik de regering daarom uit om daar nader op in te gaan.
Daarbij moet ook ingegaan worden op de spanningen en barrières bij
inlichtingenvergadering gedurende operaties, alsmede op de mogelijke gevolgen
daarvan voor de deelnemende militairen.Een veelgehoorde klacht over Unprofor betreft de complexe bevelsstructuur
en de lange bevelslijnen. Die maken maakt het moeilijk om snel en adequaat
te reageren op acuut veranderende omstandigheden ter plekke. De VN heeft uit
deze operatie ook zelf lessen getrokken in haar Srebrenica-rapport
van november 1999 en in het Brahimi-rapport van augustus 2000. Graag wil ik
van de regering weten hoe de ervaringen met VN-operaties sindsdien zijn. Zijn
die nog steeds dezelfde? Of is er sprake van meer flexibiliteit en snelheid?
Met UNMEE waren de ervaringen positief, zo blijkt uit de evaluatie, maar is
dit op de Balkan hetzelfde?In het debat met de enquêtecommissie is met nadruk aandacht besteed
aan het beladen thema van de schuldvraag. De kern van mijn betoog bij het
debat met de commissie was dat in geen enkel opzicht over een juridische schuld
aan de genocide in Srebrenica kan worden gesproken. Die schuld ligt zonder
meer bij de Bosnische Serviërs. Er kan echter geen absoluut onderscheid
gemaakt worden tussen verantwoordelijkheid en schuld. Met schuld in juridische
zin is niet alles gezegd. Wij kennen ook schuld in ethische zin. Daarbij komen
woorden boven zoals "tekortkoming" en "het doel missen". Deze woorden zijn
ook gebruikt door verschillende mensen die door de enquêtecommissie
zijn gehoord.Als je het begrip "schuld" omschrift als tekortkoming en als het missen
van het doel, kun je tot twee conclusies komen. In de eerste plaats hebben
wij met onze bijdrage de Bosnische moslims niet de veiligheid kunnen bieden
die wij beloofden. De safe area was wel een area, maar niet safe. De suggestie
van bescherming kon niet worden waargemaakt. In de tweede plaats hebben wij
onze militairen op een onmogelijke missie gestuurd. Ook ten opzichte van hen
kan in die zin van schuld in ethische zin gesproken worden. Is de regering
bereid om deze kwalificaties over te nemen? Het begrip "verantwoordelijkheid"
is meer dan een redelijk neutrale term die zowel bij falen als bij welslagen
van toepassing is. Ik kom hier met nadruk op terug omdat de ruiterlijke erkenning
van het tekortschieten en het communiceren over het diep pijnlijke wat daaraan
verbonden is, kunnen bijdragen aan het verminderen van de onvrede en het onbehagen
die aan deze missie kleven.Graag wil ik enige verheldering van de regering over wat premier Kok bedoelde
met de uitspraak bij de verklaring bij de ontslagname die in feite door de
regering is overgenomen, dat Nederland politiek medeverantwoordelijk is voor
de situatie waarin dit kon gebeuren. De vraag is op z'n minst hoe deze uitspraak
gelezen moet worden. Nederland is niet verantwoordelijk voor de massamoord
of voor het verloop van de oorlog, daar ben ik het mee eens, maar wel voor
de situatie. Wat moeten wij daar precies onder verstaan?Zojuist heb ik over schuld gesproken en duidelijk gemaakt dat het ons
niet om juridische schuld gaat. In die zin kan er niet over genoegdoening
of kwijting worden gesproken, maar er kan wel worden gesproken over doel missen.
Wat ons betreft geeft dat ook een bijzondere betrokkenheid, die aanleiding
kan geven voor bijzondere consequenties.Tegen de achtergrond van die bijzondere betrokkenheid bij de slachtoffers
en de nabestaanden moet wat ons betreft alle mogelijke ondersteuning worden
geboden bij de identificatie van omgekomenen, bij de wederopbouw van Srebrenica
en de geïntensiveerde druk om Mladic, Karadzic en hun handlangers uit
te leveren. Ziet de regering dit ook als een plicht tegenover de betrokkenen
op de Balkan?In dit verband vraag ik naar de concrete inspanningen van Nederland in
Srebrenica. Hoe kijkt de regering aan tegen het verloop van de projecten voor
wederopbouw, huisvesting, sociaal-economische ondersteuning van teruggekeerden,
enz.? Is zij tevreden over de voorlopige resultaten? Wat is het perspectief
voor de lange termijn? Is zij bereid de Nederlandse budgetten voor Srebrenica
niet te verlagen, maar op peil te houden? Mijn fractie wil dit nadrukkelijk
bepleiten.Mijn fractie vindt het van belang dat ruiterlijk wordt erkend dat de militairen
zich met respectabele inzet van een zeer moeilijke, of zelfs onmogelijke taak
hebben gekweten. De mannen en vrouwen van Dutchbat zijn niet alleen met een
onmogelijke missie opgezadeld, maar zij hebben ook nog eens bakken met onterechte
kritiek over zich heen gekregen. Hun rehabilitatie is dan ook volstrekt terecht.Hoe reageert de regering op de aanbevelingen van de commissie over de
nazorg? Is zij bereid daarop in te gaan in de beantwoording? Zijn er nog lacunes
aan te wijzen in de nazorg? Hoe kan de organisatie ervan worden verbeterd?
Het debriefingsbeleid verdient hierbij nadrukkelijk aandacht, gezien alles
wat er is misgegaan en wat er sindsdien door Defensie is gedaan om het beleid
te verbeteren.Onze Grondwet stipuleert dat Nederland bijdraagt aan de ontwikkeling van
de internationale rechtsorde. De SGP-fractie vindt dat een juiste doelstelling,
maar deze impliceert niet dat wij zomaar aan elke vredesoperatie kunnen meedoen.
Wij zijn door schade en schande wijs geworden. Het is de vraag of er zonder
Srebrenica en zonder de grondige studie van vredesoperaties door de Tijdelijke
commissie besluitvorming uitzendingen zo'n helder toetsingskader was gekomen.
Dat moeten wij heel serieus nemen.Elk verzoek om deelname aan een nieuwe operatie vraagt om een politiek
besluit, waarin een afweging plaatsvindt van humanitaire en militaire aspecten.
Daarbij past ook het besef van de regering dat er met de keuze voor uitzending
een sterk beroep wordt gedaan op alle fracties in dit huis, juist als het
om gevaarlijke omstandigheden gaat, om die steun zo breed mogelijk te verlenen.
Dat zou ook aanleiding moeten geven tot extra zorgvuldigheid bij de besluitvorming.De les van Srebrenica moet niet zijn om ons maar afzijdig te houden van
de humanitaire noden die er zijn in de wereld. De les van Srebrenica is wat
ons betreft niet afzijdigheid, maar wel bescheidenheid en zorgvuldigheid.Mevrouw Albayrak (PvdA):Voorzitter. Net als de heer Rouvoet wil ik om te beginnen zeggen dat wij
het zeer betreuren dat er geen integrale kabinetsreactie is gekomen op de
vele pagina's onderzoek die er inmiddels liggen. Zoals veel woordvoerders
heb ik het afgelopen weekend bijna om het kwartier de e-mail gecheckt om te
zien of er een kabinetsreactie binnenkwam. Wij verkeerden in de veronderstelling
dat deze er automatisch zou komen, omdat er in de antwoorden op de schriftelijke
Kamervragen werd verwezen naar een kabinetsreactie. Natuurlijk had de Kamer
kunnen zeggen: omdat er geen document is, doen wij het debat niet. Gelet op
de aard van dit debat en de voorgeschiedenis, heeft de Kamer daar terecht
niet voor gekozen. Dat laat onverlet dat het een gebrek is, in ieder geval
van de zijde van het kabinet. Dat betekent dat er nu geen officieel document
is dat kan worden gearchiveerd als de integrale kabinetsreactie op de afgelopen
acht jaar. Een student die tien jaar na dato een onderzoek doet naar hoe het
is gegaan, zal dus in de Handelingen van de Tweede Kamer moeten duiken om
te lezen wat de regering in haar totaliteit uiteindelijk van al het gebeurde
vond.Het is vandaag op een kleine maand na precies acht jaar geleden dat duizenden
Bosnische vluchtelingen de dood vonden. Op 11 juni 1995 en de dagen daarna
heeft in Srebrenica een massamoord plaatsgevonden van een wreedheid en omvang
waar mensen zoals ik, voor wie oorlogsmisdaden alleen in de geschiedenisboeken
een plaats hadden, met hun hoofd niet bij konden. In Bosnië, maar ook
in andere delen van het voormalige Joegoslavië heeft Europa haar onschuld
verloren, en met haar de internationale gemeenschap, want die gemeenschap
is ernstig tekortgeschoten in het bieden van voldoende bescherming aan mensen
in de zogenaamde "veilige gebieden". Daarmee is ook Nederland als lid van
de internationale gemeenschap, maar vooral ook als fysieke representant van
die gemeenschap tekortgeschoten.Wij hebben lang op dit debat moeten wachten. Hoe wrang dit ook is voor
alle betrokkenen, iedereen was ervan overtuigd dat dit debat pas zou kunnen
plaatsvinden wanneer alle details van de gebeurtenissen zorgvuldig en volledig
waren onderzocht. Vooral het NIOD-rapport heeft daar een belangrijke bijdrage
aan geleverd. Op 3500 pagina's geeft dit rapport een uitgebreide, gedetailleerde
en betrouwbare reconstructie van het gebeurde, maar toch vond de Kamer dat
er heel wat ruimte gelaten werd voor de invulling van politieke feiten en
interpretaties die in de verschillende fasen van invloed zijn geweest. Om
die reden heeft de Kamer besloten tot het houden van een parlementaire enquête.
Dat is goed geweest, want inmiddels hebben wij door die enquête van
de Kamer nog meer informatie, waarmee wij vandaag het politiek afrondende
debat met de regering kunnen houden. Ook wat de PvdA-fractie betreft, is dit
echter geenszins het laatste hoofdstuk van het boek "Srebrenica".Voordat wij tot een politiek eindoordeel komen, wil ik de regering een
aantal vragen stellen en wil ik ook een aantal opmerkingen maken. Het is goed
als ook ik de vier door de enquêtecommissie onderscheiden verschillende
fasen doorloop. Ik denk dat de aanwezigen in de zaal er blij mee zullen zijn
dat ik feitelijke vragen van eerdere woordvoerders over de luchtsteun, de
omgang met het concept safe areas, de keuze van de lokatie en het in fase
3 wel of niet doorkomen van bevelen inzake het uitlokken van beschietingen
door de Serven niet zal herhalen. Met hen zal ik het antwoord op die vragen
afwachten.Een vraag die ik wel wil stellen, is of de regering in het algemeen een
eindoordeel kan geven over de afgelopen acht jaar. Denkt zij dat kabinet en
Kamer met de geproduceerde rapporten in redelijkheid een afgewogen eindoordeel
kunnen vellen? Hoe ernstig vindt de regering het in dit verband dat internationale
betrokkenen zoals generaal Janvier en andere VN-medewerkers niet gehoord hebben
kunnen worden? Zijn volgens de regering antwoorden op niet-gestelde vragen
mogelijk die van invloed geweest zouden zijn op de onderzoeksresultaten?Fase 1 betreft de besluitvorming over de uitzending. Uit alle rapporten
die wij tot onze beschikking hebben, blijkt dat een nauwelijks te ontrafelen
wirwar van factoren heeft geleid tot het drama in Srebrenica. Onervarenheid,
inschattingsfouten, gebrek aan kennis, overmoed en naïviteit; dat zijn
nog maar enkele voorbeelden. Tegelijkertijd zijn dit, als je toeval niet meerekent,
stuk voor stuk zaken die in een normaal functionerend professioneel bestuur
niet aan de orde zouden mogen zijn. Zelfs als je ervan uitgaat dat de internationale
wereld, in het bijzonder Nederland, zich heeft laten verrassen door de bruutheid,
geslepenheid en doortastendheid waarmee iedere zwakheid van de internationale
gemeenschap werd aangegrepen en misbruikt door het Servische leger, is nauwelijks
te verklaren dat de veranderende internationale politieke verhoudingen onvoldoende
professioneel werden opgepakt en meegewogen.De oorlog in Joegoslavië was het eerste grootschalige conflict na
de val van de Berlijnse muur. De onervarenheid met de nieuwe buitenlandse
politieke verhoudingen heeft ons parten gespeeld in de besluitvorming rond
de uitzending. Hoe oordeelt de regering over de rol die het ministerie van
Buitenlandse Zaken heeft gespeeld in de advisering over de uitzending? Kan
de regering bij de beantwoording van deze vragen ook ingaan op de inlichtingen
en de onderhandelingspositie van Buitenlandse Zaken? Ook ben ik benieuwd naar
het oordeel van de regering over de communicatie met Defensie, zeker als het
gaat om de voorwaarden die de minister van Defensie gesteld had voor het ter
beschikking stellen van de Luchtmobiele brigade en het niet doorgeven van
die voorwaarden door Buitenlandse Zaken. Misschien kan de regering dan ook
ingaan op de rol die Buitenlandse Zaken heeft gespeeld bij de inschatting
van de positie van de safe areas, de veilige gebieden.De discussie over "lessons learned" na Srebrenica heeft zich vooral geconcentreerd
op veranderingen binnen Defensie. Welke lessen heeft Buitenlandse Zaken getrokken?
Kan de regering zeggen dat op dit moment anders wordt omgegaan met de inschatting
van veiligheidssituaties, gerelateerd aan de internationaal-politieke verhoudingen?
Kunnen wij beter inspelen of anticiperen op die snelle veranderingen in de
internationale verhoudingen?In het debat met de enquêtecommissie is uitgebreid stilgestaan bij
de rol die de minister van Defensie, toen de heer Ter Beek, heeft gespeeld
bij de advisering over de uitzending. Is de regering het eens met de uitspraak
van een aantal woordvoerders dat de minister van Defensie meer steken heeft
laten vallen dan de andere betrokken bewindspersonen? Kan de regering ook
ingaan op de verwarring die is ontstaan naar aanleiding van de interpretaties
van het mandaat van Unprofor en de uitleg die gegeven werd aan het toezeggen
van luchtsteun door de VN? Ik vraag dit nadrukkelijk in verband met de verantwoordelijkheid
van de minister van Defensie. Hoe oordeelt de regering nu over het feit dat,
alles overziend, de advisering vanuit Defensie niet eensluidend was? Is de
regering van mening dat het parlement hierdoor belemmerd is, dan
wel ernstig belemmerd, in de uitvoering van zijn controlerende taak? Hoe oordeelt
de regering verder over de minister van Defensie in het kader van zijn politieke
verantwoordelijkheid voor het optreden van de bevelhebber der landstrijdkrachten?In afwijking van het NIOD is de commissie specifiek in het benoemen van
de persoon die de meeste blaam treft bij de landmachttop. Dat is de heer Couzy.
In bijna alle vier stadia kweet hij zich van zijn verantwoordelijkheid, zo
stelt de commissie. Ten aanzien van de besluitvorming heeft hij een zeer beperkte
taakopvatting. Dit geldt voor de besluitvorming rondom zijn adviserende rol
bij vredesoperaties in het algemeen en inzake Srebrenica in het bijzonder.
Hij ziet zijn rol in die fase beperkt tot louter de uitvoering van taken,
terwijl de bevelhebber sinds 1992 uitdrukkelijk adviseur is voor het Defensiebeleid.
Zijn bezwaren hadden tot een ander oordeel van de militaire top kunnen leiden
over de veiligheidsrisico's voor Nederlandse militairen bij stationering in
Srebrenica. Het feit dat deze risico's aanvaardbaar werden geacht, heeft veel
gewicht in de besluitvorming gehad. Ook heeft generaal Couzy niet goed gehandeld
inzake de door de Amerikanen aangeboden spionagekoffertjes. Hij vond het risico
te groot en de opbrengst te onzeker. Een dergelijke risicoafweging moet gezien
het mogelijke belang ervan aan de minister worden voorgelegd. Dat zal de regering
toch met mij eens zijn. Dat heeft Couzy echter niet gedaan. De regering is
uiterst vaag in de beantwoording van de vragen over de verhouding tussen de
bevelhebber van de landstrijdkrachten en de minister van Defensie, terwijl
de regering in de beantwoording de kritiek van de enquêtecommissie op
de persoon van generaal Couzy niet lijkt te delen. Ik zou graag zien dat de
regering nauwkeuriger ingaat op de verhouding tussen de bevelhebber en de
minister van Defensie, in het bijzonder ook op de kritiek van de commissie
op de persoon van de heer Couzy.In het antwoord op vraag 88 stelt de regering dat Kamer en kabinet wel
degelijk een integrale afweging hebben gemaakt alvorens te besluiten tot uitzending.
Daar heb ik mij over verbaasd, want hiermee bestrijdt de regering een van
de belangrijkste conclusies van de enquêtecommissie. De commissie stelt
immers dat de besluitvorming incrementeel en fragmentarisch is geweest, wat
eraan heeft bijgedragen dat de verontwaardiging over de humanitaire wantoestanden
de overhand kon krijgen. Dat betekent dat internationaal-politieke en militaire
aspecten niet in de juiste samenhang zijn meegewogen. Klopt het dat het antwoord
impliceert dat de regering het niet eens is met deze lezing? Als de regering
het er wel mee eens is, wat bedoelt zij dan met de opmerking dat de Kamer
en het kabinet wel degelijk een integrale afweging hebben gemaakt?Dan nu fase 2. Oud-minister Voorhoeve gebruikte tijdens zijn verhoor de
woorden: wij zaten als ratten in de val. Hij bedoelde daarmee de militaire
situatie: de slechte bevoorrading, het uitblijven van een vredesregeling,
de steeds agressiever wordende Serven, onduidelijkheid over het luchtwapen.
Redenen om ons terug te trekken uit Srebrenica zou men zeggen. In dit verband
is het dan ook belangrijker om vast te stellen dat wij, zoals werd opgemerkt
door de heer Van Mierlo, vooral politiek als ratten in de val zaten nadat
wij eenmaal hadden besloten tot uitzending. Ik haal de woorden van de heer
Van Mierlo aan die zei: wij beschikten immers niet over de laatste troefkaart
die je in onderhandelingen nodig hebt, namelijk dat je tegen andere landen
kunt zeggen: als jullie nu niet doen wat wij willen, dan gaan wij weg. Weggaan
was op dat moment gewoon geen optie meer. Niemand in Den Haag wilde weggaan,
omdat dit zou betekenen dat wij de vluchtelingen in de steek lieten, maar
ook omdat wij er in die periode in geloofden dat wij door daar te zijn onze
politieke en humanitaire missie volbrachten en dat er op dat moment geen beter
concept voorhanden was dan het safe-areasconcept. Opgeven was geen optie.
Ik vraag de regering of het, niet met de wijsheid achteraf maar gelet op de
omstandigheden van toen, te begrijpen is dat de mogelijke consequenties van
de mislukte internationalisering zijn onderschat.Ik kom nu bij fase 3. Een snelle grootscheepse bemoeienis van de internationale
gemeenschap met de evacuatie van vluchtelingen uit de enclave zou Mladic wellicht
hebben weerhouden van zijn schanddaden. Dit geeft de regering als antwoord
op de vraag of iets, wat dan ook, had kunnen leiden tot een aanvaardbare afloop
van de Srebrenica-crisis. Dat de internationale gemeenschap met name in de
fase na de val van Srebrenica heeft gefaald, hoeft geen verder betoog. Toch
verzoek ik de regering in dit verband wat uitgebreider te antwoorden op de
vraag welke rol het slecht doorgeven van de oorlogsmisdaden heeft gespeeld.
De regering erkent in feite wel dat het een rol heeft gespeeld, maar zegt
tegelijkertijd dat Unprofor en Den Haag ook wel systematisch navraag hadden
kunnen doen. Dat is op zich waar, maar had het melden van moorden en mensenrechtenschendingen
in een tijd dat men het ergste kon vermoeden gezien de eerdere praktijken
van de Serven, niet kunnen bijdragen aan een gevoel van urgentie bij de Verenigde
Naties waardoor wellicht sneller en massiever had kunnen worden ingegrepen?
Je wacht toch niet met het doorgeven van zulke ernstige feiten tot de autoriteiten
daar een keer naar vragen! Ik verwijs hier specifiek naar het antwoord op
vraag 129.De aanwezigheid van Unprofor gaf vluchtelingen de illusie van veiligheid.
Zij hadden geen schijn van kans, maar waanden zich veilig. De aanwezigheid
van Dutchbat, zeker onder die omstandigheden, was echter niet gelijk aan de
aanwezigheid van de internationale gemeenschap. Dutchbat was kansloos. Eigenmachtig
optreden lag niet in de rede. Bij de aanval op de enclave begin juli had Dutchbat
vanuit militair perspectief weinig reden om op eigen initiatief een tegenaanval
in te zetten. Dutchbat was maandenlang afgeknepen en bevond zich in een pijnlijke
isolatie. De vraag of een ander bataljon in een andere conditie anders zou
hebben gehandeld, is onmogelijk te beantwoorden. Politiek-psychologisch was
het denkbaar geweest dat Mladic uit vrees voor een negatieve reputatie van
de Serven zou zijn teruggeschrokken voor gewapend verzet met kans op slachtoffers
aan Unprofor-zijde. Zijn besluit om door te zetten tot Srebrenica en de gehele
enclave in te nemen, werd ingegeven door het uitblijven van weerstand van
enige betekenis van zowel moslimmilitairen als de VN. Dit geeft duidelijk
aan dat zulke overwegingen een rol speelden, maar een acceptabele
uitkomst bij gewapend verzet was ook allerminst te garanderen geweest, zoals
ik in het debat met de commissie al heb aangegeven. Dat het ook anders kon
gaan, hebben wij gezien in Gorazde waar een soortgelijke ervaring met de Britten
is geweest en waar Mladic duidelijk niet terugschrok voor initiatieven van
de Britten, wat uiteindelijk eindigde in de gijzelneming van de soldaten aldaar.Het toelaten van vluchtelingen op de compound vond de regering blijkens
haar antwoorden een denkbare optie, maar zij achtte de mogelijkheden beperkt;
humanitaire hulp had immers in eerste instantie van de VN moeten komen. Op
dit punt wil ik de regering echter uitspraken van vertegenwoordigers van de
vluchtelingen voorhouden: het ging hun, zoals ze aan Kamerleden zeiden, op
dat moment niet om humanitaire hulp; zij hadden eten bij zich, zij hadden
een paar dagen kunnen overleven met de voedselpakketten die zij bij zich hadden;
het ging hun puur om de bescherming van lijf en leden, om bescherming tegen
de dood. Ik hoor graag een reactie van de regering hierop.Al met al blijft fase 3 de fase met de meeste onbeantwoorde vragen. Het
rotgevoel gaat maar niet weg: wat als ...? De verleiding is groot om elke
handeling in de dagen na de val te vervangen door een andere, waardoor de
massamoord niet had plaatsgevonden. Maar zo werkt het niet. Er waren wellicht
alternatieven voor de besluiten die de militairen ter plekke namen, maar niemand
durft te zeggen dat daarmee de afloop anders zou zijn geweest. Ook ik durf
dat niet.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter. De enquêtecommissie is zeker kritisch op het optreden
van de bataljonsleiding in fase 3 en geeft wel degelijk een aantal alternatieve
opties. Deelt mevrouw Albayrak die kritiek van de enquêtecommissie op
het optreden van de bataljonsleiding?Mevrouw Albayrak (PvdA):Ja, die deel ik. Die verwoordde ik zelf al in het debat met de enquêtecommissie.
Ook de enquêtecommissie concludeerde dat, als anders zou zijn gehandeld,
een ander gevolg niet echt zeker was geweest.Mevrouw Vos (GroenLinks):Mijn reactie ging niet over de vraag of een goede afloop zeker was geweest;
niemand kan zoiets zeggen. Maar vindt u nu wel of niet dat de leiding op bepaalde
momenten andere besluiten had moeten nemen op basis van de informatie die
zij toen had? Vindt u dus dat men anders had moeten handelen, of vindt u dat
we die opmerking achteraf niet kunnen maken?Mevrouw Albayrak (PvdA):Ik onderschrijf de conclusies van de commissie op dit punt volledig: er
waren andere opties – maar ook de commissie durft niet te zeggen dat
die tot een beter resultaat hadden geleid. Die twee zaken zijn dus wel degelijk
verbonden. Ik deel de kritiek, ik deel de conclusie dat er meer opties waren,
maar ik deel ook de uiteindelijke conclusie van de commissie dat andere opties
niet automatisch tot het voorkómen van de massamoord hadden geleid.De vele rapporten hebben vele conclusies en aanbevelingen opgeleverd.
Vele daarvan zijn of worden nog uitgevoerd. De Tijdelijke Commissie Besluitvorming
Uitzendingen alleen al heeft 49 concrete aanbevelingen opgeleverd, met het
vernieuwde toetsingskader als klapstuk. Dat is inmiddels aangenomen en toegepast,
maar het toetsingskader is slechts procesbewaking: iedere keer zal, ook door
de Kamer, afzonderlijk en integraal moeten worden bekeken of wordt deelgenomen
aan een missie. Kan de regering aangeven aan welke aanbevelingen van de Tijdelijke
Commissie Besluitvorming Uitzendingen zij nog uitvoering moet geven en wat
de problemen zijn van de vertraging? Kan zij verder aangeven hoe het staat
met de implementatie van de aanbevelingen uit het onderzoek van de heer Van
Kemenade?Het advies van de commissie-Franssen over de militaire topstructuur en
verhoudingen is in dit geheel ook belangrijk. De structurele veranderingen
die zij in haar rapport aanbeveelt, zijn volgens de PvdA noodzakelijk en misschien
zelfs essentieel om risico's op herhaling van de fouten die in Srebrenica
zijn gemaakt, zo klein mogelijk te maken. In de debatten die na de zomer zullen
volgen over onder andere het Integrale defensieplan en de Defensiebegroting
zal de PvdA hierop nog uitgebreid terugkomen. Veel scheefheden, zoals miscommunicatie,
kunnen met structurele organisatorische wijzigingen worden recht- getrokken,
maar cultuurveranderingen zijn toch iets Albayrakmoeilijker gedaan dan gezegd.
Kan de regering concrete inspanningen noemen die gericht zijn op cultuurverandering
bij Defensie? Ik noem in dit verband de constatering uit het
enquêterapport dat ten tijde van Srebrenica bij de landmacht het gevoel
van urgentie ontbrak om gegevens zo snel mogelijk bij de minister te krijgen
ten einde vragen van de Tweede Kamer en de media te kunnen beantwoorden.De PvdA-fractie is tevreden met de opmerkingen van de regering over de
rehabilitatie van de heer Van Baal. Hij blijft een belangrijke rol spelen
bij het ingrijpende reorganisatieproces bij Defensie. Zijn inzet en ervaring
zullen daarbij van waarde zijn en dat is goed. Wat betekent zijn rehabilitatie
evenwel voor de positie van de minister van Defensie?Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik begrijp eerlijk gezegd helemaal niets van uw conclusie. Mijns inziens
schrijft de regering dat het allemaal goed is gekomen met de heer Van Baal
omdat hij nog steeds een mooie baan heeft. De regering wil er blijkbaar daarom
geen woorden meer aan wijden. Ik verwacht op zijn minst dat de regering erkent
dat zijzelf, in eerste instantie de minister van Defensie, indertijd een foute
conclusie heeft getrokken door ten onrechte aan te dringen op het vertrek
van de heer Van Baal.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dan zeggen wij toch hetzelfde? Ik wilde net zelf vragen naar de rol van
de minister van Defensie en naar een toelichting daarop. De regering constateert
in een van haar antwoorden dat de rehabilitatie van de heer Van Baal oké
is en dat dit haar sterkt in haar opvatting dat hem in het reorganisatieproces
een blijvende rol moet worden toebedeeld. Die opmerking heeft de PvdA-fractie
welwillend gelezen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik was echter wat teleurgesteld, omdat als de regering werkelijk had aangestuurd
op rehabilitatie, zij dan had moeten erkennen dat het toenmalige kabinet een
fout heeft gemaakt. Dat heb ik in het antwoord nog niet gelezen. Misschien
krijgt mevrouw Albayrak het antwoord.Mevrouw Albayrak (PvdA):Ik wilde net gaan vragen wat de rehabilitatie van de heer Van Baal betekent
voor de positie van de minister van Defensie. Geeft de regering met haar conclusie
aan dat de toenmalige minister van Defensie een fout heeft begaan door druk
uit te oefenen op de bevelhebber van de landmacht? Zonder die druk was de
heer Van Baal wellicht niet opgestapt. Had de minister misschien zelf conclusies
moeten trekken?Zowel de voorbereiding als de nazorg voor uitgezonden militairen is ronduit
rampzalig. Geweest, zou ik graag willen zeggen, maar daarvan ben ik helaas
nog niet overtuigd. Dat geldt zeker voor de inspanningen die op dit moment
voor Dutchbat worden verricht. Volgens mij krijgt zij nog steeds niet de aandacht
die zij verdient. Dat is een buitengewoon kwalijke zaak. De debriefings die
op verklaarde, maar niet-verklaarbare wijze te laat hebben plaatsgevonden,
zijn er slechts een voorbeeld van. Dat geldt ook voor het ontbreken van een
volgmechanisme. Het is toch al veel langer duidelijk dat psychische problemen
zich pas later openbaren? Dat er dan niet eens een lijst is van militairen
die ooit zijn uitgezonden onder Dutchbat I, II en III, is toch nauwelijks
verklaarbaar? Het argument dat jonge veteranen moeilijk op te sporen zijn,
is op zijn zachtst gezegd pijnlijk. De regering had toch kunnen aanvoelen
dat de groep nauwlettend in de gaten had moeten worden gehouden?Ronduit alarmerend vindt de PvdA-fractie de antwoorden op de vragen 95
en 145, waarin de regering schrijft dat Defensie zich zál inspannen
om bij huisartsen aandacht te vragen voor specifieke problemen van uitgezonden
militairen. Dat geldt ook voor het bericht dat zál worden bezien of
en zo ja, op welke wijze, de gegevens van veteranen up-to-date kunnen worden
gehouden. Waarom gebeurt dit nu pas? Waarom gebeurt het nog voor de toekomst?
In dit huis hebben wij toch al vele debatten gevoerd met de regering over
de noodzaak om dit probleem op korte termijn op orde te hebben? Hoe zijn op
dit moment de banden met ex-Dutchbatters? De vraag is of Defensie de aangewezen
instantie is om de nazorg te verrichten. Is het wellicht beter om dit, gezien
de gevoeligheid aan beide kanten, door derden te laten doen? Kortom, is de
onafhankelijkheid en toegankelijkheid van degenen die nu over de nazorg gaan
voldoende gewaarborgd? Bij de grote herstructureringsdebatten waarover ik
al eerder sprak, zal de PvdA-fractie uitgebreide aandacht schenken aan de
positie van veteranen en de nazorg. Daarop vooruitlopend vraag ik de regering
om een brief met een beschrijving van de vroegere situatie, de aanbevelingen
die in de verschillende rapporten zijn gedaan – ik doel uitdrukkelijk
ook op de aanbevelingen die in het enquêterapport worden gedaan –
en de tekortkomingen en verbeteringen van de nazorg voor uitgezonden militairen.Voor de nabestaanden is na 1995 veel gebeurd, vooral om de dialoog met
nabestaanden in de gaten te houden. Nederland heeft financieel sterk bijgedragen
aan de wederopbouw van Bosnië, met name voor de begeleiding van vluchtelingen
en nabestaanden. Nederland zal ook in de toekomst ten nauwste betrokken moeten
blijven bij het lot van de nabestaanden en een actieve bijdrage moeten leveren
aan de verbetering van hun positie. Heeft de regering een oordeel over de
inspanningen van de Nederlandse overheid tot op heden om nabestaanden tegemoet
te komen? Is de regering van mening dat wij genoeg gedaan hebben en is dat
de reden dat enkele maanden geleden is besloten het OS-budget van 33 mln euro
met bijna de helft te verlagen tot 17 mln euro? Zijn wij daar klaar?De PvdA-fractie vindt dat alle door Nederland verleende hulp zolang als
nodig is, structureel toegekend moet worden. Dit geldt in het bijzonder voor
onze bijdrage aan de International commission for missing persons. Deze organisatie,
die na de Dayton-akkoorden door Clinton is ingesteld, is bezig met de identificatie
van stoffelijke overschotten van slachtoffers. Met succes, want inmiddels
heeft zij ruim 2500 overschotten kunnen identificeren. In de eerste negen
dagen van juni alleen al zijn 85 lichamen geïdentificeerd en dat is niet
niets. Het is een lang proces, met name omdat er veel herbegravingen hebben
plaatsgevonden met grote graafmachines. Veel overschotten zijn daardoor verdeeld
over verschillende graven. Als er een onderdeel van een lichaam wordt gevonden,
wil dat daarom nog niet zeggen dat nabestaanden de dierbare ook werkelijk
kunnen begraven.Het is dus een proces met een lange adem dat vraagt om een langdurige,
structurele financiering van in ieder geval dit initiatief. Het heeft zijn
nut bewezen, vooral als bijdrage van Nederland aan de zorg voor
nabestaanden. Het minste dat wij hen kunnen bieden is zekerheid over het lot
van hun dierbaren en een graf om bij te rouwen. Andere woordvoerders hebben
ook bij dit punt stilgestaan. Ik vraag de regering toe te zeggen dat de korting
van 1 mln euro op het budget van de International commission for missing persons
wordt teruggedraaid. Ik zou het bijzonder slecht vinden als het van een Kameruitspraak
zou afhangen of dit geregeld wordt. In het algemeen vraag ik de regering toe
te zeggen dat structurele financiering van de projecten die gaande zijn, gewaarborgd
blijft. Hierdoor zal de inspanning van minister Van Ardenne om geld te vinden
op andere begrotingen om deze projecten door te financieren, een eenmalige
actie blijven voor dit jaar, aangezien deze financiering voor volgende jaren
structureel gewaarborgd zal zijn.Ik kom nu te spreken over de Bosnische vluchtelingen in Nederland. Een
aantal woordvoerders heeft hieraan gerefereerd, met name de heren Rouvoet
en Dittrich. Ook ik verwijs naar de regeling die door de heer Cohen is getroffen
ten tijde van de behandeling van de nieuwe Vreemdelingenwet. Dat was een gesloten
regeling voor een groep op dat moment in Nederland aanwezige, getraumatiseerde
vluchtelingen. Nu zijn er nog enkele honderden vluchtelingen die Nederland
na die datum zijn binnengereisd. Inmiddels heeft de heer Nawijn in zijn hoedanigheid
als minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie gezegd dat hij erkent dat
het een bijzondere groep betreft die ook als zodanig aandacht zal genieten.
Samen met de heren Rouvoet en Dittrich vraag ik de regering of zij invulling
wil geven aan deze toezegging door de regeling uit 2000 open te stellen voor
de nu nog in Nederland aanwezige vluchtelingen uit Bosnië.Ik wil ook nog een paar dingen kwijt over het aftreden van premier Kok.
In het debat met de enquêtecommissie heeft de PvdA-fractie met instemming
gereageerd op het oordeel van toenmalig minister-president Kok dat het rapport
niet zonder politieke gevolgtrekkingen mocht blijven, zowel voor de verantwoording
naar het verleden als in de normering naar de toekomst. Terecht is verantwoordelijkheid
genomen voor de gehele periode vanaf 1993. Er kan en mag immers geen onderscheid
gemaakt worden tussen het besluit van uitzending en de situatie waarin de
militairen zich later bleken te bevinden. Terecht is ook onderscheid gemaakt
tussen schuld en politieke verantwoordelijkheid. Over dit onderwerp zijn uitgebreide
interruptiedebatjes gevoerd tijdens het debat met de enquêtecommissie.
Daarbij heeft de PvdA-fractie gezegd dat, als er wordt geconstateerd dat er
schuld is aan nalatigheid, dit nalatigheid is. Schuld aan naïviteit is
pure naïviteit. De PvdA-fractie erkent dat de internationale gemeenschap
en daarbinnen Nederland, tekortgeschoten is. Dat heb ik expres aan het begin
van mijn inbreng gezegd. Daarnaast hebben wij in antwoord op de interrupties
gezegd dat het begrip schuld, zoals het een leven is gaan leiden in het debat
rondom Srebrenica, uitdrukkelijk is gebezigd als een term die in juridische
zin valt uit te leggen als aansprakelijkheid, als grove nalatigheid, als fouten,
gebrek aan integriteit. Op geen enkele manier heeft de PvdA daar bewijs voor
kunnen vinden in de rapporten die inmiddels op tafel liggen. Ten aanzien van
de collectieve verantwoordelijkheid delen wij de conclusies die door de enquêtecommissie
zijn opgeschreven. Veel betrokkenen, misschien wel alle betrokkenen, hebben
steken laten vallen, maar er is niet één hoofdverantwoordelijke
aan te wijzen. Het beste bewijs hiervoor werd nog wel geleverd door de SP-fractie,
toen de heer Van Bommel daarnet geblinddoekt met een staart in zijn hand stond
en deze per ongeluk op de minister van Buitenlandse Zaken prikte. Op een van
de interrupties gaf hij het antwoord: de Kamer verschuilt zich alweer achter
de collectieve verantwoordelijkheid; iedereen is verantwoordelijk, dus niemand
is verantwoordelijk. Daarmee was voor mij het bewijs geleverd dat de heer
Van Bommel waarschijnlijk heel erg goed heeft gezocht naar die individueel
aanwijsbare hoofdverantwoordelijke, maar dat hij deze blijkbaar niet heeft
kunnen vinden. Daarom moest hij de oplossing zoeken in de door hemzelf bedachte
zotte constructie.De voorzitter:Het was bijna uitlokking en zie, het werkt.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Het wás uitlokking. Wat mevrouw Albayrak schetst, is
volkomen onjuist. Wij hebben niet gezocht naar specifieke verantwoordelijkheden
van Kamerleden, van de politiek-militaire top of wat dan ook. Wij hebben het
rapport op het punt van de collectieve verantwoordelijkheid juist serieus
genomen. Ik heb mij er juist over verbaasd dat verschillende fracties in het
vorige debat, maar ook vandaag weer, expliciet en langdurig hebben gehamerd
op specifieke verantwoordelijkheden in voorgaande kabinetten. Dat is wat ik
gedaan heb.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat was een opmerking en geen vraag, maar ik ben blij dat u de collectieve
verantwoordelijkheid hier nog eens hebt onderstreept.De voorzitter:Mag ik u vragen om af te ronden, want uw tijd is om.Mevrouw Albayrak (PvdA):Mijn laatste opmerking betreft de hoofdschuldigen van het drama in Srebrenica,
Mladic en Karadzic. Zij zijn de echte schuldigen, de opdrachtgevers van de
genocide, en zij lopen nog vrij rond. De VN hebben eind januari de Republiek
Servië aangemaand om serieus werk te maken van de opsporing en arrestatie
van beide misdadigers. Als er niet binnen een maand concrete vorderingen waren,
zouden er sancties volgen. Waar zijn deze sancties gebleven? Sindsdien is
er niets meer van vernomen. Na de moord op Djindjic is tegenover de Serviërs
een begripvolle, soepele houding ontstaan bij zowel de VS als ook de VN. Powell
is enkele maanden geleden nog in Servië geweest, zonder al te veel kritische
geluiden te laten horen. Dit mag toch niet betekenen dat de druk op Servië
om mee te werken aan de arrestatie van Mladic en Karadzic afneemt. Graag hoor
ik van de regering wat haar inspanningen zijn en zijn geweest om de druk op
Servië te vergroten. Wat zijn de concrete mogelijkheden om op korte termijn
in de VN, in EU-verband of bilateraal deze druk te vergroten?Voorzitter. Dat was mijn laatste punt. Ik zal met spanning de antwoorden
van de regering afwachten, alvorens ik namens de PvdA tot eindconclusies in
dit debat kom.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter. De val van de enclave Srebrenica en de massamoorden erna hebben
diepe sporen nagelaten bij nabestaanden en betrokken Dutchbat-militairen.
Acht jaar na het drama, vele rapporten en onderzoeken rijker, kan er eindelijk
een politiek eindoordeel vallen over Srebrenica. Dat heeft lang geduurd, veel
te lang, zeker voor de nabestaanden en de Dutchbatters. Zij hebben acht jaar
moeten strijden voor erkenning van hun trauma's, voor erkenning van de afschuwelijke
gebeurtenissen die hen zijn overkomen. Snelle duidelijkheid over de gang van
zaken had een hoop frustraties en verdriet bespaard. Mijn fractie vindt dan
ook dat deze parlementaire enquête al veel eerder had moeten plaatsvinden.
De regering heeft indertijd de enquête ontraden. Zij heeft aangestuurd
op een uitgebreid historisch onderzoek. Moeten wij niet wij niet vaststellen
dat dit heeft geleid tot een zeer lang uitstel van het creëren van helderheid
over deze situatie? Was er in feite geen sprake van een uitstelonderzoek?
Het NIOD was bijna zes jaar een argument om maar niet te debatteren over wat
er daar is gebeurd, om niet tot een oordeel te komen en om niets te zeggen
over verantwoordelijken, zowel aan de politieke als aan de militaire kant.
Vindt de regering dat er indertijd een andere afweging had moeten worden gemaakt
en dat dit politieke eindoordeel veel eerder had moeten plaatsvinden? De regering
geeft dat in feite al een beetje aan in haar antwoorden. Zij zegt dat juist
het ontbreken van een diepgaand feitenonderzoek direct na de val van Srebrenica
in hoge mate debet is geweest aan de negatieve beeldvorming rond Dutchbat
en dat het NIOD-onderzoek pas vele jaren later in deze leemte heeft kunnen
voorzien. Dit ging ten koste van Dutchbatters. Vindt de regering achteraf
gezien dat de keuze die door de toenmalige regering is gemaakt om alles boven
water te krijgen wat dat is gebeurd een juiste was? Had dit debat niet veel
eerder moeten plaatsvinden en had dit niet in de vorm van een parlementaire
enquête door het parlement zelf moeten gebeuren?Mijn fractie stemt in met de conclusies van de commissie dat de soldaten
van Dutchbat naar eer en geweten hebben gehandeld in extreme omstandigheden
waarbij de internationale gemeenschap het liet afweten. Wij hebben ook kritiek
op de leiding van Dutchbat, op de militaire leiding binnen Unprofor en in
Den Haag en op de politieke leiding in Den Haag. De kern van mijn betoog is
dat Nederland had meer kunnen doen om mensen te redden dan er is gedaan en
dat zal ik toelichten.Ik wil eerst een opmerking maken die al door vele anderen is gemaakt,
namelijk over het gegeven dat er geen specifieke reactie is van het kabinet
op het NIOD-rapport en op het rapport van de enquêtecommissie waarin
wij kunnen lezen hoe de regering op basis van deze rapporten oordeelt over
de politieke en militaire verantwoordelijkheid. Wij vinden dat uitermate onbevredigend
en ook verbazingwekkend. Ik wil een duidelijk antwoord van de regering op
de vraag hoe dit nu mogelijk is. Wij gaan toch in dit debat wel horen van
de regering wat haar visie is op die politieke en militaire verantwoordelijkheid
ten aanzien van het drama in Srebrenica.Mijn fractie wil met name een aantal dingen zeggen over fase 3, de val
van de enclave. Dat is volgens ons de cruciale fase. Ik wil echter eerst nog
een belangrijke opmerking maken inzake fase 1, het instemmingsbesluit van
de Kamer in 1993. Dutchbatters werden onder vage omstandigheden naar Bosnië
gestuurd om een vrede te handhaven die er niet was. Nederland kreeg een kwetsbare
lokatie toegewezen. Het mandaat van Unprofor was niet geschikt voor de bestaande
situatie. De Kamer en de regering hebben hier inmiddels lering uitgetrokken.
Veel van de aanbevelingen van de Tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen
zijn overgenomen. Besluitvorming omtrent uitzendingen wordt nu onderworpen
aan een scala van richtlijnen en toetsingen. Ook mijn fractie heeft indertijd
ingestemd met de uitzending onder de omstandigheden zoals die waren en onder
de formulering van het mandaat zoals die was. Wij hebben daar verantwoordelijkheid
voor genomen en wij hebben ook gezegd dat dit achteraf gezien niet op die
manier had gemoeten.Nu ik over de latere fases ga spreken, wil ik vaststellen dat de Verenigde
Naties onmiskenbaar zware verantwoordelijkheden droegen. Dat pleit Nederland
echter niet vrij. De enquêtecommissie stelt terecht vast dat er sprake
is van internationaal en nationaal falen van het beleid inzake Srebrenica.
Ik wil graag weten of de regering de conclusie dat er sprake is van nationaal
falen, deelt. De conclusies van de enquêtecommissie inzake het handelen
van Dutchbat en politiek Den Haag kan ik niet anders opvatten dan ferme kritiek.
Meer dan het NIOD-rapport geeft het eindrapport ten aanzien van de concrete
momenten aan dat er in juli 1995 sprake was van gebrek aan leiding en gebrek
aan initiatieven op het niveau van de bataljonsleiding en van de Nederlandse
regering.Na de val van de enclave deden zich mogelijkheden voor om een extra inspanning
te leveren ter bescherming van de vluchtelingen in Poticari. Deze mogelijkheden
zijn niet benut. De commissie heeft de volgende mogelijkheden benoemd: - de Dutchbat-leiding had behoren te overwegen om meer vluchtelingen op
de compound toe te laten;- er hadden meer berichten over Servische
misdaden kunnen en moeten worden doorgegeven aan hogere echelons;- het beleid met betrekking tot de mannen had na aanvang van de deportatie
kunnen worden bijgesteld- er hadden mede op basis van communicatie
uit Den Haag opties kunnen worden ontwikkeld om de mannen betere bescherming
te bieden;- heldere instructies aan de lagere echelons van Dutchbat
door de Dutchbat-leiding niet werden gegeven;- het kabinet ondernam
geen pogingen om de evacuatie c.q. deportatie te beïnvloeden.Deelt de regering de conclusies van de enquêtecommissie bij deze
punten van kritiek op zowel de leiding van Dutchbat als de militaire en politieke
leiding in Den Haag?Noch door het NIOD noch door de enquêtecommissie, zeker als het
gaat om de gebeurtenissen van juli 1995, worden verantwoordelijken benoemd.
De commissie heeft begrip voor de bataljonsleiding die naar beste vermogen
zou hebben gehandeld. Dat staat toch in contrast met de kritiek die wel degelijk
is genoemd door de enquêtecommissie. De leiding van Dutchbat, de militaire
leiding binnen Unprofor en het kabinet namen een te afwachtende
en passieve houding aan. Dutchbat draagt daardoor wel degelijk eigen verantwoordelijkheid
voor de wijze waarop moslimmannen zijn opgevangen in Potocari en vervolgens
werden afgevoerd. Wat de GroenLinks-fractie betreft heeft de bataljonsleiding
in fase 3 steken laten vallen. Ik wil daarin een aantal punten benoemen, waarop
ik uitdrukkelijk een reactie van de regering wil.De enquêtecommissie zegt dat de Dutchbat-leiding had behoren te
overwegen om meer vluchtelingen op de compound toe te laten. Wat is de mening
van de regering daarover? Als er een mogelijkheid bestond tot het geven van
bescherming waren dat wel de compounds van de Verenigde Naties. Niet voor
niets waren de mensen ook daar naartoe gevlucht. Er is niet overwogen om meer
dan 5000 vluchtelingen op de compound toe te laten, terwijl al gefundeerde
geruchten waren over massamoorden. De Dutchbat-leiding besloot om geen andere
vluchtelingen toe te laten. Ik citeer een Dutchbatter die getuigde voor het
Joegoslavië-tribunaal: je kon de dood ruiken. Ook vluchtelingen zelf
waarschuwden voor de moorden. Op 12 juli wist de bataljonsleiding dat de mannen
gevaar liepen. Dat bleek ook uit het bezoek van een groep Serviërs, die
onderzochten of er moslimmannen op de basis waren. Op 13 juli verwijderde
Franken alle mannen van de compound en – dat bleek later – dat
werd hun dood. Ook met de beruchte lijst van weerbare mannen is niets gedaan.
Ik krijg op dit punt graag een reactie van de regering, evenals op de conclusie
van de enquêtecommissie dienaangaande.Over de scheiding van mannen en vrouwen zegt de commissie dat Dutchbat
daarvoor geen verantwoordelijkheid draagt. Mijn fractie heeft wel een groot
probleem op dit punt. Op 12 juli geven immers vertegenwoordigers van de vluchtelingen
het advies aan de Nederlandse commandant om niet in te stemmen met de scheiding
van mannen en vrouwen, want zij weten donders goed wat Mladic voor deze mannen
in petto heeft. De Dutchbat-leiding luistert hier niet naar. Wederom op 13
juli wordt aan Franken gerapporteerd over moordpartijen en wordt hem expliciet
gevraagd om de evacuatie te stoppen en ervoor te zorgen dat geen mensen meer
de compound verlaten. Dat advies wordt genegeerd. De leiding van Dutchbat,
de militaire leiding van Unprofor en de politieke leiding in Den Haag hadden
sneller en actiever moeten en kunnen optreden. Toen het eenmaal duidelijk
was dat er inderdaad werd gemoord, zijn daaruit door Karremans geen consequenties
getrokken, ook niet door de militaire top en het kabinet in Den Haag.Het vreemde is dat juist vanuit Den Haag door het kabinet is gezegd dat
men lotsverbondenheid wilde. Minister-president Kok heeft op de ochtend van
12 juli gezegd dat vluchtelingen niet weg mochten zonder Dutchbat en dat men
ervoor moest zorgen dat het zo niet doorging. Toch is het doorgegaan. Mensen
zijn verwijderd van de compound en mannen en vrouwen zijn gescheiden. Was
dat niet het minste waartegen Dutchbat iets had moeten doen? Was niet uitdrukkelijk
door minister Voorhoeve richting Dutchbat aangegeven, dat men niet moest meewerken
aan de scheiding van mannen en vrouwen? Hoe kan het dat deze instructie niet
is opgevolgd? Onzerzijds is dat zowel kritiek op Den Haag als de leiding daar
ter plekke.Een belangrijk punt voor mijn fractie is toch de evacuatie en de mate
waarin Dutchbat mogelijkheden heeft gehad om een andere koers te varen. Een
belangrijke vraag is of de evacuatie door Mladic is voorbereid of niet. De
commissie zegt van wel. Het NIOD zegt dat min of meer ook. Bij het Joegoslavië-tribunaal
is echter duidelijk vastgesteld dat er geen vooropgezet plan voor deze evacuatie
van mensen vanaf de compound bestond. Ook de meest recente bekentenis van
ex-generaal Nikolic voor het tribunaal bevestigt dat. Waarvan gaat de regering
nu uit? Welke conclusie trekt zij nu? Was er een vooropgezet plan? Dat is
voor ons cruciaal om te beoordelen of Dutchbat door anders op te treden wellicht
iets meer had kunnen doen. Mladic heeft op 11 juli expliciet aan Karremans
gevraagd of de VN voor de bussen kon zorgen en dus de evacuatie kon regelen.
Karremans heeft daarop bevestigend geantwoord. Dit is het moment waarop de
VN het initiatief voor de afvoer van vluchtelingen had kunnen nemen en wellicht
de massamoord had kunnen voorkomen. Volgens onze fractie had Karremans vanaf
dat ogenblik alles moeten doen om de VN aan het werk te zetten en had hij
het niet uit handen moeten geven aan Mladic.De vraag is dan ook wat de rol van Nicolai is geweest in dit geheel. Heeft
hij niet een misrekening gemaakt? Immers, de evacuatie van burgers is toch
ook een taak van de VN. Duidelijk is ook dat er door Defensie nimmer een evacuatieplan
is ontwikkeld waarbij ook aandacht werd besteed aan het lot van de bevolking,
terwijl het heel duidelijk was dat deze enclave al lange tijd in een zeer
penibele en benarde situatie verkeerde. Hoe beoordeelt de regering het optreden
van Karremans en van Nicolai wat de evacuatie betreft? Waarom is er niet eerder
een evacuatieplan ontwikkeld, zodat men wellicht sneller had kunnen opereren?Een ander duidelijk punt van kritiek van de commissie betreft het doorgeven
van oorlogsmisdaden. Daarover had beter moeten worden gecommuniceerd, waardoor
wellicht ook in Den Haag een duidelijker beeld was ontstaan van wat daar werkelijk
aan de hand was. Wij vinden dit een ernstige nalatigheid. Het kan Karremans
en in een later stadium ook Couzy worden verweten dat er te weinig mee is
gebeurd. Mijn fractie zegt niet dat het allemaal had kunnen worden voorkomen,
want dat zou te makkelijk zijn. Maar zij is wel van mening dat de leiding
van Dutchbat en ook de militaire leiding in Den Haag op deze punten meer hadden
kunnen en moeten doen om burgers, met name mannen, te beschermen. Ik hoor
hierop graag een reactie van de regering.Wij vinden dat het aftreden van Paars een terechte stap is geweest. Nederland
heeft op deze wijze terecht de eigen politieke verantwoordelijkheid genomen
voor het falen van de nationale en internationale politiek. Premier Kok zei
in zijn verklaring dat Nederland als onderdeel van de internationale gemeenschap
medeverantwoordelijkheid droeg. De internationale gemeenschap was niet bij
machte gebleken de bevolking te beschermen. De commissie gaat echter verder
en stelt uitdrukkelijk dat het niet alleen om Nederland binnen de internationale
context gaat, maar uitdrukkelijk ook om het falen van de nationale politiek.
Deelt de regering de stelling dat zowel de nationale als de internationale politiek heeft gefaald? De commissie stelt terecht dat de massamoord
niet is voorkomen en dat de bevolking niet is beschermd. Nederland heeft daarin
een eigen verantwoordelijkheid gehad binnen de falende internationale gemeenschap.Ik stel uitdrukkelijk dat wij daaronder niet de schuld voor de genocide
vatten. Mladic is de enige schuldige aan massamoord. Mijn fractie vindt wel
dat er behalve een eigen Nederlandse verantwoordelijkheid ook sprake is geweest
van tekortschieten van Nederland. Er is in juli 1995 sprake geweest van een
gebrek aan leiding en een gebrek aan initiatief op het niveau van de bataljonsleiding,
de militaire leiding van Unprofor en de Nederlandse regering. Wij vinden dat
de enquêtecommissie die verantwoordelijkheden te weinig precies heeft
benoemd, terwijl dat was ons betreft wel had moeten gebeuren. De leiding van
Dutchbat heeft naar ons oordeel op een aantal punten wel degelijk foute beslissingen
genomen en had meer kunnen doen om mensen te beschermen. Wat ons betreft is
dat heel duidelijk bij de heer Karremans neer te leggen.Ik heb nog een aantal vragen over het optreden van de heer Nicolai, chef-staf
van de VN-vredesmacht. Wat ons betreft heeft hij Karremans in de steek gelaten.
Karremans kreeg geen aansturing en ondersteuning van Nicolai. Waarom is Nicolai
niet zelf naar het gebied vertrokken toen Karremans om hulp riep? Had Nicolai
als generaal niet een betere gesprekspartner kunnen zijn voor Mladic? Karremans
was toch een aantal rangen lager. Vanaf het moment dat Karremans in een noodkreet
om hulp vroeg om de evaluatie te regelen, heeft Nicolai inadequaat gehandeld.
Hij heeft het probleem teruggelegd op het bordje van Karremans. Had hij niet
op dat moment alles in het werk moeten stellen om de VN in te schakelen om
inderdaad de evacuatie ter hand te nemen, en het niet zo te laten lopen dat
Mladic het de volgende dag zelf deed? Ik zeg niet dat het dan beter was gegaan,
maar de VN had dit niet mogen laten gebeuren, en daarin heeft Nicolai een
duidelijke verantwoordelijkheid.Hetzelfde geldt voor de verzoeken om luchtsteun. Terecht zegt de commissie
dat Janvier hier zeer zware verwijten kunnen worden gemaakt. Maar ook Nicolai
heeft verzoeken van Karremans zeker tot vier keer afgewezen. Op 6 en 8 juli
is door Nicolai een verzoek afgewezen, en ook op 9 juli 's morgens is dat
gebeurd. Ons valt op dat de commissie schrijft dat op 9 en 10 juli aan alle
voorwaarden voor luchtsteun is voldaan. Ik krijg hierover graag duidelijkheid.
Heeft Nicolai op een aantal momenten luchtsteun afgewezen, waar hij op de
negende had moeten zorgen voor onmiddellijke doorgeleiding van het verzoek?De heer Voorhoeve heeft gefaald in de fase van de val van de enclave,
waarin hij het begrip "lotsverbondenheid", opgenomen op initiatief van het
kabinet, niet adequaat heeft vertaald in instructies richting de militairen
in het veld. Tevens toonde hij onvermogen en gebrek aan daadkracht om internationale
steun te mobiliseren. De instructies van Voorhoeve zijn niet helder overgekomen
bij Dutchbat, wat ook hem is aan te rekenen. Een minister moet er bovenop
zitten dat de instructies worden opgevolgd. Voorhoeve had in fase 4 geen vat
op zijn generaals; hij liet zich ringeloren en trad onvoldoende daadkrachtig
op tegen generaal Couzy. In het algemeen had hij veel krachtiger moeten ingrijpen.
Er was een gebrekkige informatievoorziening aan de kant van de landmachttop,
en ook de omstreden debriefing is amateuristisch aangepakt. Cruciale informatie
werd door de mensen van Voorhoeve achtergehouden, waardoor de informatie jarenlang
verstopt bleef, totdat de beerput Srebrenica eindelijk overstroomde.In het rapport lezen wij een aantal kritische opmerkingen over de ministerraad.
Vanuit de ministerraad zijn geen specifieke instructies doorgegeven aan Dutchbat
om de lotsverbondenheid met de bevolking te betrachten. Het kabinet protesteerde
niet tegen de door Mladic geregisseerde evacuatie, terwijl er geen pogingen
werden ondernomen om via internationaal overleg zwaarder in te zetten op de
regierol van de VN met betrekking tot de evacuatie. Graag een reactie van
de regering op het optreden van de heer Voorhoeve, en op dat van de totale
ministerraad, waarbij ook de rol van haar voorzitter, premier Kok, aandacht
behoeft.De commissie velt een duidelijk, door ons volledig ondersteund oordeel
over de nalatigheid van generaal Couzy op diverse momenten. Deelt het kabinet
het oordeel van de commissie over het optreden van deze generaal? Daarnaast
is de commissie glashelder in haar conclusies over de plaatsvervanger van
Couzy in 1995, de heer Van Baal. Zijn gedwongen aftreden was volgens de commissie
onterecht. Vindt de regering ook dat de toenmalige regering overhaast heeft
gehandeld? Volgens de heer De Grave is Van Baal niet ontslagen, maar zelf
teruggetreden, wat mij nogal mager lijkt. Wij vinden eerlijk gezegd dat een
meer openlijke rehabilitatie op zijn plaats is, en dat de regering zou moeten
erkennen dat de toenmalige regering niet juist heeft gehandeld richting de
heer Van Baal. Graag een duidelijk oordeel van de regering daarover.Ik heb nog twee belangrijke punten.De voorzitter:Ik vraag u nu toch echt om af te ronden.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik had twintig minuten gevraagd! Die heb ik nog niet opgebruikt.De voorzitter:Jawel, u bent royaal door uw twintig minuten heen. Ik sta u toe om nog
twee minuten te spreken.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter. De commissie hoopt dat de enquête kan bijdragen aan
de moeilijke dialoog tussen de VN, Nederland en de nabestaanden. Wat is de
insteek van de regering in dezen? Hoe wil het kabinet bewerkstelligen dat
de dialoog op gang komt en dat een en ander ook voor de nabestaanden in Srebrenica
tot een bevredigende situatie leidt? Ons is opgevallen dat Bosnische nabestaanden
vaak verbitterd zijn. Zij hebben het gevoel dat hooggeplaatste personen uit
Nederland bliksembezoeken afleggen. Zij voelen zich te weinig gehoord en erkend
in het leed dat hen is overkomen. Wij vinden een dialoog belangrijk, maar
ook onvoldoende. Laten wij wel wezen, de slachtoffers van het drama zijn natuurlijk
de nabestaanden en de overlevenden van Srebrenica. Nog steeds zijn hun ouders,
kinderen en geliefden vermist. Het is onduidelijk waar zij zich bevinden en
dat is een metafoor voor een gruwelijke dood. Natuurlijk heeft Mladic dit
op zijn geweten, maar zoals ik al betoogde, moet ook Nederland zijn verantwoor delijkheid nemen. Als je veiligheid belooft, maar die belofte niet
kunt houden, dan schiet je tekort. Als je die verantwoordelijkheid draagt,
draag je ook schuld. Mijn fractie heeft niet begrepen waarom oud-premier Kok
nooit excuses heeft willen aanbieden aan de bevolking van Srebrenica. Wij
vinden dat de Nederlandse regering die excuses nu moet aanbieden. Wij weten
dat dit gebaar van ongelooflijke betekenis is voor de nabestaanden. Ik krijg
hier graag een reactie van de regering op.Met anderen dring ik aan op aandacht voor de nazorg van Dutchbatters.
Ook daarbij heeft men steken laten vallen. Dutchbatters hebben onvoldoende
erkenning gekregen in het enorme trauma dat hen is overkomen.Ik sluit mij aan bij de oproep van diverse fracties ten aanzien van de
groep asielzoekers uit Srebrenica die hier al lang is. Wij vinden dat Nederland
een bijzondere verantwoordelijkheid heeft voor deze groep die de val van de
enclave heeft meegemaakt. De UNHCR vindt dat terugkeer en lokale integratie
niet mogen worden geïndiceerd en slechts op vrijwillige basis kunnen
plaatsvinden, gezien ook het ontbreken van psychosociale hulp. Wij roepen
de Nederlandse regering op om juist voor deze groep asielzoekers een regeling
te treffen waardoor hen snel helderheid kan worden geboden. Zij dienen op
korte termijn recht op verblijf in Nederland te krijgen.De flinke korting op het OS-budget mag niet doorgaan. Wij vragen de regering
om het budget aan te vullen tot het oorspronkelijke niveau en voldoende geld
beschikbaar te stellen voor Bosnië, zeker voor de nabestaanden in Srebrenica.De heer Herben (LPF):Mevrouw de voorzitter. Het doet de LPF deugd dat wij nu tegenover een
regering staan die wel bereid is om politieke verantwoording af te leggen
over het Srebrenica-drama. De commissie-Bakker heeft in korte tijd een gedegen
rapport weten te produceren. In het debat met de commissie is gebleken dat
zij ook nuttige aanbevelingen heeft gedaan, bijvoorbeeld voor publiek eerherstel
van Dutchbat. Het is uiteraard niet aan de commissie, maar aan de regering
om dergelijke aanbevelingen in beleid om te zetten. Ik kom hier straks op
terug.Ik vuur vrij staccato wat vragen op de regering af. Ik hoef niet te herhalen
wat voorgaande sprekers reeds hebben gezegd. De commissie-Bakker concludeert
dat de internationale en de Nederlandse politiek collectief hebben gefaald
inzake Srebrenica. Deelt de regering die conclusie?De commissie suggereert dat met het aftreden van het tweede kabinet-Kok
Nederland zijn politieke verantwoordelijkheid heeft genomen voor het falen
van de internationale en nationale politiek. De Lijst Pim Fortuyn is het daar
niet mee eens. Zij ziet het aftreden van dit kabinet zo vlak voor de verkiezingen
juist als een poging om de eigen verantwoordelijkheid niet te hoeven nemen,
om geen verantwoording te hoeven afleggen voor het gevoerde beleid. Niet alleen
de LPF is deze mening toegedaan, maar ook de vice-voorzitter van de Raad van
State, Tjeenk Willink, en de fracties van het CDA en de ChristenUnie. Zit
de regering op de lijn van de commissie of op de lijn van Tjeenk Willink?De commissie heeft er bewust voor gekozen om het beoordelen van het optreden
van individuen zoveel mogelijk te vermijden. Alleen voor generaal Couzy schijnt
een uitzondering te zijn gemaakt. Hem wordt onprofessioneel, nalatig en niet-loyaal
gedrag verweten. Daarmee lijkt de generaal als zondebok te fungeren. De LPF
durft de stelling aan dat ook verantwoordelijke Nederlandse politici zich
onprofessioneel, nalatig en niet-loyaal hebben opgesteld. Ik zal een aantal
voorbeelden geven uit het rapport van de commissie. De besluitvorming inzake
uitzending binnen het kabinet is incrementeel en fragmentarisch geweest. Noch
in het kabinet, noch in de Tweede Kamer heeft een integrale afweging plaatsgevonden.
De LPF noemt dat onprofessioneel en ook nalatig. Hoe noemt de regering dat?De commissie concludeert dat humanitaire en idealistische motieven, hoe
nobel ook, te veel de overhand hebben gehad bij de overwegingen over de haalbaarheid
van de missie. De LPF noemt dat onprofessioneel. In kwesties van oorlog en
vrede, waarbij de levens van duizenden mensen op het spel staan, mag je niet
op een dergelijke wijze, die ik bijna lichtzinnig zou noemen, te werk gaan.
Hoe noemt de regering dat?Minister Ter Beek is zonder een enkele voorwaarde te stellen akkoord gegaan
met de lokatie Srebrenica, waarvoor geen enkel land troepen ter beschikking
wilde stellen. Hij deed dit, zo lezen wij, omdat hij verwachtte dat er toch
spoedig een vredesregeling zou komen. De LPF noemt dit onprofessioneel en
ook nalatig. Hoe noemt de regering dat?Er was geen evacuatieplan voor Dutchbat en evenmin een worst case scenario,
waarin rekening werd gehouden met het lot van de Bosnische bevolking. De LPF
noemt dat onprofessioneel, nalatig en zelfs niet loyaal. Hoe noemt de regering
dat? Zo zou ik nog even kunnen doorgaan, maar omwille van de tijd zal ik mij
hiertoe beperken.In het debat met de commissie heb ik een aantal zaken genoemd, die naar
mijn mening aannemelijk maken dat de oostelijke enclaves, waaronder Srebrenica,
bewust zijn opgeofferd door de VN, omdat zij verlammend werkten op het vredesproces.
Ik heb het gehad over VN-secretaris-generaal Boutros-Ghali, die zich in april
1995, dus een paar maanden voor de val, een voorstander toonde van het afstoten
van de enclaves. Hij betitelde de oorlog in Bosnië trouwens als "a rich
man's war".Ik heb het gehad over de Bosnische regering, die bereid bleek om enclaves
te ruilen tegen gebied rondom Sarajevo. Ik heb het gehad over Ken Biser, ex-CIA-agent
en assistent van kolonel Brantz, die van generaal Janvier had gehoord dat
voor 11 juli, de dag waarop Srebrenica viel, zeker geen luchtsteun te verwachten
viel. Ik heb het gehad over Nick Cameron, de verbindingsman van VN-commandant
Rupert Smith in Srebrenica, die van zijn superieuren te horen kreeg dat het
nooit de bedoeling was geweest om de enclave te verdedigen. Tot slot heb ik
het gehad over Sulya Ivanovic, een hoge militair van het moslimleger, die
beweert dat Srebrenica in de steek is gelaten door de VN-top en de Bosnische
regering en het woord "verraad" in de mond heeft genomen.Het is opmerkelijk dat het Bosnische opperbevel de Bosnische strijders
de opdracht heeft gegeven om een uitbraakpoging uit de enclave
te ondernemen. Daarom mijn vraag: acht de regering het mogelijk dat de top
van Unprofor, eventueel in samenspraak met de Bosnische regering, er bewust
voor heeft gekozen om de enclave Srebrenica op te offeren?Wanneer je dit alles in ogenschouw neemt, kun je tot geen andere conclusie
komen dan dat het de hoogste tijd wordt voor een officiële rehabilitatie
van Dutchbat. Ik citeer Relus ter Beek, die zich primair verantwoordelijk
noemt voor het uitzenden van Dutchbat op die onmogelijke missie: Het nationale
onbehagen over Srebrenica is afgereageerd op degenen die de minste blaam trof,
de vrouwen en mannen van Dutchbat.Vanaf het moment dat de LPF in de Kamer is gekomen, hebben wij gepleit
voor een officiële rehabilitatie van Dutchbat. Voordat de LPF in de Kamer
kwam, pleitte Pim Fortuyn daarvoor, terwijl hij met vooruitziende blik de
paarse politici en de Franse regering nalatigheid verweet.Laten wij niet vergeten dat maar liefst 25% van de Dutchbatters nog steeds
lijdt, sommigen ernstig, onder de opgedane ervaringen in Srebrenica, zodanig
zelfs dat enkelen van hen zelfmoord hebben gepleegd. Een officieel en volwaardig
eerherstel, ook al komt het acht jaar te laat, zal zeker een positief effect
hebben op het noodzakelijke verwerkingsproces. Wij verwachten dat de bewindslieden
van Defensie in overleg treden met de Dutchbatters, het veteraneninstituut
en de inspecteur der veteranen om de gewenste wijze van publiek eerherstel
vast te stellen. Ik overweeg hierover in tweede termijn een motie in te dienen,
maar ik neem aan dat ik een toezegging daarvoor tegemoet mag zien.Op dit moment wil ik de Nederlandse politiek even laten voor wat zij is.
Den Haag mag dan wel de navel van Nederland zijn, maar niet die van de wereld.
Onze ervaringen, de lessen die wij hebben geleerd, en ons toetsingskader,
moeten wel aandacht krijgen op het internationale podium, en dat is niet gebeurd.
Om te beginnen is het zaak dat de regering onze bevindingen, inclusief het
eerherstel, luid en duidelijk communiceert richting onze bondgenoten in het
algemeen en Frankrijk in het bijzonder. Ik herinner mij dat na afloop van
het onderzoek dat het Franse parlement had ingesteld, de Franse commissievoorzitter
stelde dat de Fransen wel zouden hebben gevochten en zich niets van het VN-mandaat
zouden hebben aangetrokken. Deze stoere taal geeft overigens een onthullende
kijk op het denken van grote mogendheden. Het mag nooit meer gebeuren dat
grote mogendheden een kleinere bondgenoot gebruiken als speelbal in een strategisch
schaakspel, waarbij de enclaves als pionnen werden geofferd om daarna te kunnen
terugslaan.Nog belangrijker is echter een krachtig signaal richting de VN, die niets
hebben geleerd van het drama-Srebrenica. Ik wijs op de huidige gebeurtenissen
in Kongo. Daar bevond zich een vredesmacht van 1500 militairen, MONUC, afkomstig
uit Senegal, Marokko, Tunesië en Uruguay, die volkomen machteloos stond
tegenover het oplaaiende geweld. Die vredesmacht was lichtbewapend, had geen
mandaat en er was alleen sprake van zelfbescherming, nadrukkelijk niet van
het beschermen van de bevolking. Heeft men ergens gehoord dat de 400 militairen
uit Uruguay in Bunya verantwoordelijk zijn voor de dood van duizenden Kongolese
burgers, mannen, maar ook vrouwen en kinderen? Nee, natuurlijk niet. Die mannen
uit Montevideo zijn waarschijnlijk net zo gefrustreerd als de Dutchbatters.
Wij zien een trieste herhaling van Srebrenica. De internationale gemeenschap
heeft niets geleerd van Srebrenica. Hier ligt dus een duidelijke taak voor
deze regering. Hoe gaat de regering dit onderwerp op de internationale agenda
plaatsen, zodat de lessen die wij geleerd hebben en de conclusies die wij
vandaag en morgen zullen trekken, gehoord worden in New York?Gelukkig is de situatie in Bosnië gestabiliseerd, mede dankzij de
aanwezigheid van SFOR. De LPF is voorstander van voortzetting van de bestaande
humanitaire projecten ter plaatse. Wij leveren nog steeds een flink aantal
troepen voor vredeshandhaving en wij moeten onze verantwoordelijkheid nemen
voor de nabestaanden die het vreselijke drama hebben meegemaakt. Wat de nabestaanden
in Nederland betreft, is sprake van een moeilijke situatie. Oud-minister Nawijn
heeft aan 150 gezinnen gevraagd om hun dossiers in te dienen bij de IND. Daar
zullen die dossiers zeer zorgvuldig worden bestudeerd. Het gaat dus om 500
à 600 mensen die in de afgelopen twee of drie jaar naar Nederland zijn
gekomen. Omdat de situatie in Bosnië is genormaliseerd, hebben deze mensen
geen recht op de status van vluchteling. Asiel zal dus altijd op humanitaire
gronden moeten worden verleend. Het is bekend dat de LPF er een voorstander
van is dat ruimhartig gebruik wordt gemaakt van de discretionaire bevoegdheid
van de bewindsvrouw die verantwoordelijk is voor vreemdelingenzaken. Van een
specifiek of algemeen, generaal pardon zijn wij echter geen voorstander.Ik heb enkele afsluitende opmerkingen. De Kamer en het kabinet hebben
te veel waarde gehecht aan de toezeggingen van VN-chef Boutros-Ghali over
de zo cruciale inzet van luchtsteun. Het toenmalige Kamerlid De Hoop Scheffer
stelde zelfs dat je nooit garanties hebt en krijgt. Werkt ook deze regering
thans op basis van dergelijke principes of hebben wij tegenwoordig te maken
met sluitende afspraken? Ik denk daarbij in het bijzonder aan Afghanistan
en straks wellicht ook aan Irak. Laten wij bij de beoordeling van de politieke
besluitvorming in Nederland echter niet vergeten wat de cruciale vraag was:
waarom bleef de luchtsteun uit, terwijl de vliegtuigen reeds in de lucht cirkelden,
wachtend op toestemming om toe te slaan? Helaas kon ook de commissie deze
cruciale vraag niet beantwoorden.De LPF-fractie heeft de commissie gevraagd welke rol de afschaffing van
de Defensieraad door minister Ter Beek heeft gespeeld in het falende besluitvormingsproces.
De commissie antwoordde dat voornoemde afschaffing heeft geleid tot meer afstand
en een minder directe communicatie tussen de politieke top en de bevelhebbers
van de krijgsmachtdelen. Is de regering het op dit punt eens met de commissie
en welke concrete maatregelen zijn in de tussentijd genomen om te komen tot
een betere communicatie tussen de politieke, ambtelijke en militaire top?De commissie is van mening dat er tussen de ministeries van Buitenlandse
Zaken en Defensie onvoldoende afstemming heeft plaatsgevonden in het traject
voorafgaand aan de uitzending. Welke concrete maatregelen zijn tussentijds
genomen om te komen tot adequate afstemming tussen deze, maar
eventueel ook andere betrokken ministeries? Ik denk natuurlijk aan Algemene
Zaken.Nederland levert verhoudingsgewijs een grote bijdrage op terreinen als
ontwikkelingssamenwerking en vredesoperaties. Je zou dan ook mogen verwachten
dat ons land een naar verhouding grotere rol speelt in de internationale politiek,
maar de voormalig directeur-generaal politieke zaken van het ministerie van
Buitenlandse Zaken, Vos, maakte korte metten met deze illusie. Hij zei het
als volgt. "De directe link dat Nederlanders meer doen en daardoor meer te
zeggen hebben, is er eigenlijk niet. De kernvraag: hebben wij meer invloed
omdat wij meer doen, zou ik graag positief beantwoorden, maar dat kan ik niet."
Is de regering het eens met deze stelling en, zo ja, welke gevolgen heeft
dat dan voor onze opstelling in de internationale politiek?Ondanks verwoede pogingen is het de commissie-Bakker niet gelukt om een
aantal belangrijke betrokkenen, onder wie de omstreden Franse generaal Janvier,
onder ede te verhoren. Vooral de ontwijkende opstelling van de Verenigde Naties
stelt teleur, zeker als je in ogenschouw neemt hoeveel geld en troepen wij
tot op de dag van vandaag ter beschikking stellen van deze organisatie. Is
de Nederlandse regering voornemens druk uit te oefenen op zowel de Verenigde
Naties als op Frankrijk, teneinde deze personen alsnog hun verhaal te laten
doen? Blijft de regering diplomatieke druk uitoefenen om de werkelijke daders,
Mladic en Karadzic, voor het Joegoslavië-tribunaal te brengen? Wij hebben
het hier tenslotte over de grootste naoorlogse massamoord in Europa.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal morgen vanaf kwart over tien antwoorden.Ik dank alle mensen in en rond de Kamer die deze vergadering mogelijk
hebben gemaakt. Ik dank degene die op de publieke tribune dit debat nog heeft
gevolgd. Ik dank de leden van het kabinet voor het vertegenwoordigen van de
regering en de leden van de Tweede Kamer voor het vertegenwoordigen van het
volk.Sluiting 23.44 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20022003-4418-4469.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl