Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek voor gevallen van verborgen schade door letsel of overlijden (26824)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, pag. 651-671

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

24-04-2003

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 21, pagina 651-671

08-04-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26824Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 8 april 2003)Pagina 671-672
Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van het wetsvoorstel Gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (28169), te weten de motie-Van Leeuwen c.s. over in de Tweede Kamer aangenomen moties (28169, nr. 48e)Pagina 651-651
Presentie en opening (dinsdag 8 april 2003)Pagina 651-651
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek voor gevallen van verborgen schade door letsel of overlijden (26824)Pagina 651-671
Lijst van besluiten (dinsdag 8 april 2003)Pagina 671-671

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 102 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek voor
gevallen van verborgen schade door letsel of overlijden (26824).De voorzitter:Ik heet de minister van Justitie gezien de zware agenda die hij op dit
moment moet afwerken, bijzonder welkom.De beraadslaging wordt geopend.De heer Van de Beeten (CDA):Mijnheer de voorzitter. Aan het begin van mijn bijdrage aan dit debat
wil ik stilstaan bij de belangrijke rol van de Socialistische Partij en onze
collega Ruers in het bijzonder. Zijn inzet en die van zijn geestverwanten
hebben er in belangrijke mate toe geleid dat het onderwerp van de asbestslachtoffers
op de politieke agenda is gekomen. Zij hebben zich hun lot aangetrokken en
ervoor gezorgd dat ook andere politieke groeperingen zich bewust werden van
het vraagstuk.Dat heeft geleid tot het onderzoek van de voormalige minister van Justitie
De Ruiter. Deze stelde in een uitvoerig rapport een reeks van maatregelen
voor om in ieder geval deels de gevolgen van asbestose en vooral mesothelioom
te verzachten. De SP en collega Ruers verdienen daarvoor onze lof en waardering.Mijnheer de voorzitter. Hetzelfde kan ik niet zeggen van het thans voorliggende
wetsvoorstel. Het is weliswaar een uitvloeisel van de asbestproblematiek,
maar het heeft ook direct een veel wijdere strekking gekregen. Het beoogt
niet alleen de rechtsvordering tot vergoeding van verborgen
letselschade in asbestzaken meer dan twintig jaar in stand te laten maar in
het algemeen ook de rechtsvordering tot vergoeding van long-tail-letselschade.Dat brengt mij tot een aantal opmerkingen over de reikwijdte van het wetsvoorstel.
In de nota naar aanleiding van het verslag werden door de toenmalige minister
ook genoemd "gevallen van milieuverontreiniging en gebreken in geneesmiddelen".
Voorts noemde de minister de langetermijngevolgen voor de gezondheid van "medische
experimenten, gebruik van biotechnologie in de voedingsindustrie, medische
ingrepen en nieuwe (vaak op grote schaal gebruikte) technische middelen als
mobiele telefoons en beeldschermen". Op dit moment geldt voor deze schades
nog dat de rechtsvordering tot vergoeding verjaart, indien twintig jaar na
de veroorzakende gebeurtenis de schade zich nog niet heeft gemanifesteerd,
de laedens nog niet bekend is, respectievelijk de oorzaak van de letselschade
nog onduidelijk of geheel onbekend is. Het wetsvoorstel schrapt dus de zogenoemde
absolute verjaringstermijn van twintig jaar voor talloze situaties.Op dit moment is niet te overzien wat de maatschappelijke consequenties
daarvan zullen zijn, te meer omdat de wijziging van de wet in feite pas over
20 jaar haar eerste effect krijgt. Vanwege het ontbreken van terugwerkende
kracht zal het wetsvoorstel immers alleen betrekking hebben op schade veroorzakende
gebeurtenissen die na de plaatsing van de wet in het Staatsblad hebben plaatsgevonden.
Vandaag spreken wij derhalve over een wetsvoorstel met effecten op een wel
buitengewoon lange termijn. Bovendien zijn het effecten waarvan de maatschappelijke
gevolgen noch door de minister noch door de Staten-Generaal kunnen worden
overzien. Deze Kamer staat derhalve voor een rechtspolitieke beslissing die
sympathiek oogt, maar mijn fractie zorglijk stemt. Die zorgen doen de fractie
van het CDA ertoe neigen, haar steun aan het wetsvoorstel te onthouden. In
het navolgende zal ik een aantal aspecten de revue laten passeren om de zorgen
van mijn fractie te illustreren.Wanneer is sprake van onrechtmatigheid bij long-tailschade? Het is onmiskenbaar dat asbest zeer veel slachtoffers dodelijk heeft getroffen.
Het rapport dat oud-minister De Ruiter over de asbestproblematiek aan de regering
uitbracht, spreekt van zo'n 20.000 personen, inclusief de toekomstige slachtoffers.
Gelukkig heeft nader onderzoek ons geleerd dat het aantal kleiner is, maar
het zijn nog steeds duizenden personen. Enerzijds is er dus veel leed, maar
anderzijds is het de vraag hoeveel levens asbest heeft gered. Het gaat hierbij
immers om een product dat als brandwerend middel werd gebruikt, juist om mensen
te beschermen tegen de gevolgen van brand of om hun de mogelijkheid te bieden
aan brandgevaar te ontsnappen. Anders gezegd: de samenleving heeft decennia
lang geprofiteerd van het product asbest. De producenten ervan en de ondernemingen
die asbest hebben aangewend in gebouwen, schepen en andere producten, kunnen
niet simpelweg als geldwolven worden aangemerkt voor wie het welzijn van hun
werknemers onverschillig was. Productie en gebruik van asbest was niet alleen
economisch, maar ook maatschappelijk gezien lange tijd een goede zaak. De
Ruiter schrijft in zijn rapport dat het drie decennia duurde voor het zich
al manifesterende gevaar én in volle omvang werd onderkend én
het voortgezet gebruik ervan zonder beschermende maatregelen als onrechtmatig
werd gekwalificeerd.Het is van belang om dit nog eens te onderstrepen, aangezien het hierbij
gaat om aansprakelijkheidsrecht dat voortvloeit uit het begrip "onrechtmatige
daad". De vraag sinds welk jaar een handelen – zoals hier het produceren
en gebruiken van asbest – onrechtmatig is te achten jegens onbeschermde
werknemers, is niet eenduidig te beantwoorden. Ook in de literatuur verschilt
men van mening over het moment waarop voldoende bekend was over de gevolgen
van blootstelling aan asbestdeeltjes om het werken daarmee zonder voldoende
bescherming als onrechtmatig aan te merken.Ik roep in herinnering dat de Hoge Raad heeft geoordeeld dat bodem- en
grondwaterverontreiniging onrechtmatig waren te achten vanaf het jaar waarin,
blijkens wettelijke maatregelen, de overheid zich de zorg voor het milieu
is gaan aantrekken. Dit punt is ook in deze Kamer in discussie geweest. Onder
anderen de heer Wagemakers, die hoopt binnenkort weer lid van deze Kamer te
worden, heeft hierbij een niet onbelangrijke rol gespeeld.De minister van Justitie heeft in de nota naar aanleiding van het verslag
gesproken over mogelijke letselschade als gevolg van het werken met beeldschermen
of met mobiele telefoons. Daarbij kan gedacht worden aan de elektromagnetische
velden die door bepaalde apparaten, maar ook wel door elektriciteitskabels
worden veroorzaakt. In ieder geval sommige deskundigen zeggen dat die velden
op lange termijn letselschade veroorzaken of kunnen veroorzaken. Vanaf welk
moment is een werkgever die zijn werknemer verplicht om gebruik te maken van
mobiele telefoons, dan pleger van een onrechtmatige daad door dit handelen?Het is op z'n minst niet ondenkbaar dat de Hoge Raad over tien jaar oordeelt
dat in 2005 al zoveel bekend was over de mogelijke schadelijke gevolgen van
dergelijke elektromagnetische velden dat laten werken met mobiele telefoons
op zichzelf al een onrechtmatige daad is. Het gevolg daarvan is dat vanaf
2026 langetermijnletsel als gevolg van het werken met mobiele telefoons kan
leiden tot aansprakelijkheidstelling en een rechtsvordering tegen de werkgever
uit het jaar 2005, indien dit wetsvoorstel het Staatsblad bereikt.Men kan tegenwerpen dat onder het huidige regime van de absolute verjaringstermijn
van twintig jaar, zo'n aansprakelijkheidstelling ook negentien jaar, elf maanden
en dertig dagen na de laatste schadeveroorzakende gebeurtenis mogelijk is.
Dat is op zichzelf juist, maar dit argument is niet principieel van aard.
Dit argument kan immers bij iedere grens gehanteerd worden, of deze nu twintig
jaar is of tien jaar.Bij de lengte van de absolute verjaringstermijn van twintig jaar valt
ook een kritische kanttekening te plaatsen in het licht van de feitelijke
verzekerbaarheid van letselschade op lange termijn. Dit brengt mij bij de
wijziging in het schadeverzekeringssysteem van loss occurrence naar claims
made, waar de CDA-fractie in de stukken uitvoerig op in is gegaan en waarover
wij uitvoerige antwoorden van de minister hebben gekregen. Ik zeg er maar
meteen bij dat deze antwoorden niet overtuigen. Bij het loss occurrence systeem biedt een polis dekking tegen schade veroorzakende
gebeurtenissen die zich hebben voorgedaan tijdens de looptijd van de verzekering.
Om die reden is er ook na het einde van de verzekering een onbeperkte dekking
voor het zogenaamde uitlooprisico. Gebeurtenissen die zich tijdens de looptijd
hebben voorgedaan en na het einde van de verzekering tot een schadeclaim bij
de verzekerde leiden, vallen onder de dekking.Het claims made systeem biedt dekking tegen schadeclaims die tijdens de
looptijd worden gemeld, door de polis gedekt. In dit systeem dient juist na
het einde van de verzekering een voortzetting ervan plaats te vinden voor
het uitlooprisico. Hierover kom ik nog nader te spreken.In de nadere memorie van antwoord wijst de minister erop dat een belangrijk
voordeel van het claims made systeem is dat de polis onbeperkte dekking biedt
voor het inlooprisico, dat wil zeggen voor schadeclaims die betrekking hebben
op voorvallen voordat de verzekering in werking trad. Voorzichtigheidshalve
clausuleert de minister dit door op te merken dat het inlooprisico "in beginsel"
is gedekt.De minister wijst er terecht op dat bij het aangaan van de verzekering
afwijkende bepalingen kunnen worden overeengekomen tussen de verzekeraar en
de verzekerde. Op het terrein waar wij het over hebben, lange termijn letsel
als gevolg van blootstelling aan stoffen of straling dan wel medische ingrepen,
gaat het om risico's die voor een verzekeraar niet of moeilijk calculeerbaar
zijn. Daarbij komt dan nog de onzekerheid over de vraag wanneer bepaald handelen
als onrechtmatig moet worden beschouwd.Verzekeraars verzekeren geen brandende huizen. Het is dan ook te verwachten
dat in polissen alle mogelijke soorten van beperkingen of uitsluitingen worden
opgenomen met betrekking tot de risico's waar dit wetsvoorstel op ziet. In
feite erkent de minister dit ook, als hij in de nadere memorie van antwoord
aan deze Kamer zegt:"Een claims made dekking is voor verzekeraars zelf de belangrijkste maatregel
om zich in te dekken tegen het gevaar dat zij dekking moeten verlenen onder
hun ver in het verleden gesloten doch beëindigde polis. (...) Dit heeft
voor verzekeraars het voordeel dat zij in beginsel geen dekking meer bieden
onder de oude polissen, maar onder de dan lopende polis, zodat bij stijging
van de schadelast ten gevolge van veelal onvoorziene long-tailrisico's de
premies daarop aangepast kunnen worden."Dat laatste is echter zeer onwaarschijnlijk. Indien de premies voor een
bepaald type verzekering te hoog worden, zullen verzekerden die niet tot de
groep verzekerden behoren waar die langetermijnrisico's aanwezig zijn, de
verzekering beëindigen om aan de premieconsequenties te ontsnappen. Het
ligt ook veel meer voor de hand dat de verzekeraar bij het aangaan van een
verzekering allerlei beperkingen en uitsluitingen zal contracteren.Even verderop in de nadere memorie van antwoord erkent de minister, sprekend
over de relatie tussen aansprakelijkheid en verzekerbaarheid, de juistheid
van mijn stelling met de volgende opmerking:"Dat door de overstap van een loss occurrence dekking naar de claims made
dekking mogelijk in de toekomst in meer gevallen dan thans geen dekking kan
blijken te bestaan voor long-tailschades, mag daarom niet afdoen aan het uitgangspunt
dat ook deze slachtoffers, die derhalve op onrechtmatige wijze deze schade
is toegebracht, recht dienen te hebben op vergoeding daarvan."Het eerste deel van dit citaat vormt de erkenning dat de verzekerbaarheid
van deze risico's in feite afneemt, terwijl het tweede deel van het citaat
voorbijgaat aan de mogelijkheid dat ten tijde van het onbeschermd blootstellen
aan bijvoorbeeld bepaalde stoffen dat handelen nog geenszins als onrechtmatig
werd ervaren.De verzekerbaarheid is allereerst van belang voor slachtoffers van letselschade.
Indien de rechtspersoon bij wie een werknemer in dienst was, niet meer bestaat
of insolvabel is, kan een slachtoffer van blootstelling aan een gevaarlijke
stof in feite alleen verhaal zoeken bij een verzekeraar. De nieuwe titel met
betrekking tot het verzekeringsrecht beoogt ook in die gevallen een rechtstreekse
aanspraak tot stand te brengen. Een geliquideerde vennootschap zal geen polis
voor uitlooprisico in stand kunnen houden en bij een insolvabele rechtspersoon
is het meer dan waarschijnlijk dat de verzekering is geëindigd. Juist
omdat het hier om langetermijneffecten gaat, zal dan ook de in de polis voorziene
vaste uitloop van één jaar weinig soelaas bieden.Als het een aansprakelijke natuurlijke persoon betreft, is evengoed denkbaar
dat diens vermogen onvoldoende verhaalsmogelijkheden biedt, nog afgezien van
de mogelijkheid dat de aansprakelijke persoon is overleden zonder erfgenamen
na te laten. Ook in die situatie is het uiterst onwaarschijnlijk dat er nog
een claims made polis is met een dergelijke uitloopdekking. Anders gezegd:
de praktische betekenis van dit wetsvoorstel staat of valt in niet onbelangrijke
mate met de vraag of er na meer dan twintig jaar een verzekering is waarop
het slachtoffer van letselschade verhaal zal kunnen halen. De invoering van
een claims made systeem maakt het meer dan waarschijnlijk dat die verhaalsmogelijkheden
slechts in een beperkt aantal gevallen bestaan, en dan ook nog volstrekt willekeurig:
het ene slachtoffer zal wel een schadevergoeding krijgen, terwijl het andere
slachtoffer van eenzelfde blootstelling die niet zal krijgen.Omgekeerd betekent een doorbreking van de absolute verjaringstermijn dat
rechtspersonen en natuurlijke personen, ook nog na die al relatief lange termijn
van twintig jaar, rekening moeten houden met de mogelijkheid van een schadeclaim
voor letselschade die zich na die twintig jaar openbaart. Betreft het een
rechtspersoon, dan merkt de minister op dat dit nu eenmaal voortvloeit uit
de omstandigheid dat die rechtspersoon nog steeds bestaat en dat het daarbij
onverschillig is wie op dat moment aandeelhouder is. Dat betekent dat een
opvolgend ondernemer die aandelen van een vennootschap overneemt, dus altijd
rekening zal moeten houden met een aansprakelijkheid op de lange termijn die
kleeft aan een dergelijke rechtspersoon. Dat is maatschappelijk uiterst ongewenst.
Het zou betekenen dat in toenemende mate adviseurs ondernemers moeten adviseren
om geen aandelen van vennootschappen te kopen, doch slechts door middel van
een activa- en passivatransactie ondernemingen over te nemen. Van dergelijke
transacties merkt de minister overigens op dat in dat geval ook onbekende
claims met betrekking tot langetermijnrisico's kunnen worden
overgedragen. Dat is echt onzin: activa- en passivatransacties vinden per
definitie plaats om onzekere risico's uit het verleden uit te sluiten en te
laten bij de overdragende partij.Het is maatschappelijk buitengewoon ongewenst dat de overgang van ondernemingen
in toenemende mate vanwege dit wetsvoorstel de vorm zou moeten krijgen van
activa- en passivatransacties en niet van aandelentransacties. Weliswaar ligt
het bij rechtspersonen voor de hand dat deze in de loop der tijd ononderbroken
verzekerd zullen zijn geweest tegen aansprakelijkheden, doch dat biedt onvoldoende
zekerheid. In de loop van de jaren zal een rechtspersoon niet altijd bij dezelfde
verzekeringsmaatschappij verzekerd zijn gebleven. Bij iedere wisseling van
maatschappij zou dus een permanente verzekering voor uitlooprisico's moeten
zijn gesloten, terwijl het niet onwaarschijnlijk is dat de opvolgend verzekeraar
beperkingen zal opleggen met betrekking tot risico's uit het verleden, zoals
ik hiervoor al uiteen heb gezet. Uit praktijkervaring, waarbij een vennoot
onze maatschap verliet, is mij gebleken dat men dat afzonderlijk moet regelen
en dat het nog wel de nodige moeite kost om dat ook daadwerkelijk bij een
verzekeringsmaatschappij geregeld te krijgen.Nog meer onverantwoord wordt het wanneer het natuurlijke personen betreft.
De minister stelt in de nadere memorie van antwoord dat erfgenamen maar moeten
aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving. Hij verwijst daarbij
naar het boek over erfrecht van prof. Van Mourik die een beneficiaire aanvaarding
aanbeveelt in alle gevallen waarin de overledenen een risicovol beroep uitoefenden,
waarbij Van Mourik vervolgens verwijst naar onverwachte belastingaanslagen
en andere aansprakelijkheden. Alleen al de omstandigheid dat Van Mourik eerst
over belastingaanslagen spreekt en dan over andere aansprakelijkheden, maakt
duidelijk dat hij bepaald niet het oog had op langetermijneffecten van blootstelling
aan bijvoorbeeld asbest.Als de minister erfgenamen adviseert om dan maar beneficiair te aanvaarden,
roept dat bovendien de vraag op of hij zich realiseert welke wettelijke voorschriften
aan beneficiaire aanvaarding zijn verbonden. Het zou immers betekenen dat
tot in lengte van jaren een boedel bevroren zou worden en er geen scheiding
en deling kan plaatsvinden of enige andere handeling die kan worden uitgelegd
als zuivere aanvaarding. Ik moet dan ook zeggen dat het advies van de minister
mij gespeend lijkt van de nodige realiteitszin.De minister merkt ten slotte met betrekking tot natuurlijke personen nog
op dat de rechter bevoegd is om ingevolge artikel 109 van Boek 6 de verplichting
tot schadevergoeding te matigen. Die verwijzing is echter hier niet op zijn
plaats. Afgezien van het feit dat het slechts gaat om een matiging en niet
om een vernietiging of nihilstelling, wordt in de literatuur verdedigd dat
deze op zich al uitzonderlijke matigingsbevoegdheid bij letselschade niet
spoedig mag worden gebruikt. Ik verwijs naar Asser-Hartkamp, deel 4, nr. 499.
Het gaat in artikel 109 van Boek 6 dus om strengere eisen dan in artikel 2
van Boek 6 van het BW dat de Hoge Raad toepaste om de absolute verjaringstermijn
te doorbreken. Over die jurisprudentie kom ik zo nog te spreken.Nogmaals, de problematiek van natuurlijke personen doet zich ook voor
indien bijvoorbeeld een patiënt van een overleden arts na negentien jaar
de erfgenamen aanspreekt. Ik erken dat volledig. Onder het systeem van "loss
occurrence"-verzekering was dat ook bezwaarlijk, maar toch minder omdat die
erfgenamen zelfs na zoveel tijdsverloop toch nog de mogelijkheid hadden om
een verzekeraar aan te spreken. Onder het "claims made"-systeem is het uiterst
onwaarschijnlijk dat de erflater en vervolgens de erfgenamen nog een verzekering
voor het uitlooprisico hebben gesloten, respectievelijk in stand gehouden.
De wijziging van loss occurrence in claims made geeft aanleiding tot de conclusie
dat de twintigjarige absolute verjaringstermijn te lang is, eerder dan dat
deze geheel zou moeten worden afgeschaft.Dat brengt mij bij de vraag of er niet enige vorm van collectieve regeling
van verzekering zou moeten plaatsvinden. Betekent dit alles nu dat in de visie
van de CDA-fractie slachtoffers met letselschade als gevolg van oorzaken die
zich lange tijd geleden hebben voorgedaan maar in de kou moeten blijven staan?
Dat is geenszins het geval. In de stukken is er al van de zijde van mijn fractie
op gewezen dat een vorm van collectieve verzekering hier uitkomst kan bieden.
Daarbij valt in de eerste plaats te denken aan beroepsziekten. Daarover heeft
de minister in de nadere memorie van antwoord gezegd dat hij collectivisering
niet wenselijk vindt, omdat dat anders de prikkel ontneemt aan werkgevers
om beschermende maatregelen te nemen. Het zal duidelijk zijn, na hetgeen ik
heb opgemerkt over het moment waarop bepaald handelen als onrechtmatig en
niet meer rechtmatig wordt aangemerkt, dat dit argument mij niet aanspreekt.Ik heb ook gewezen op de discussies in de ons omringende landen. Naar
aanleiding daarvan heeft de minister geantwoord dat er in het Verenigd Koninkrijk
geen afwenteling van de schade op de samenleving als geheel plaatsvindt, maar
dat de gevolgen van beroepsziekten worden afgewenteld op de werkgevers zelf.
Via sociale zekerheid of andere collectieve regelingen wordt de schade vergoed
aan werknemers die aan een beroepsziekte zijn komen te overlijden en de werkgevers
dienen deze regelingen te financieren middels premies of bijdragen. In de
visie van mijn fractie verdient het aanbeveling om met betrekking tot langetermijneffecten
van blootstelling aan stoffen en dergelijke voor werknemers de wenselijkheid
van zo'n systeem te onderzoeken. Het karakter van de arbeidsrelatie rechtvaardigt
een dergelijke specifieke regeling.Alle nadelen die zijn verbonden aan de verwijzing van slachtoffers naar
een civiele rechtsvordering op grond van het voorgestelde artikel 310 spelen
niet bij een collectieve verzekering. Er is geen onzekerheid over de vraag
of een werknemer na 21 jaar nog wel een werkgever aantreft waarop hij verhaal
kan halen. Er is ook geen onzekerheid over de vraag of die vroegere werkgever
nog verhaal biedt. Ook is er geen onzekerheid over de vraag of nog te achterhalen
is welke verzekeraar mogelijk dekking biedt. Aan de zijde van de laedens vallen
eveneens veel bezwaren weg die ik hiervoor al heb genoemd: geen gevolgen voor
een ondernemer die niets van doen had met de schade veroorzakende gebeurtenis,
maar intussen wel eigenaar is geworden van een rechtspersoon
die dan aansprakelijk gesteld zou worden en met het dan aanwezige ondernemingsvermogen
aansprakelijk zou zijn voor de schadevergoeding. Evenmin doen zich complicaties
voor met betrekking tot erfgenamen van natuurlijke personen.Ook al zou dit zo geregeld worden, toch rijst de vraag of het billijk
is dat slachtoffers buiten de sfeer van beroepsziekten verstoken zouden zijn
van een rechtsvordering na twintig jaar. In dat verband is door mij in de
stukken al gewezen op de opening die de Hoge Raad heeft geboden met het arrest
van 28 april 2000, namelijk doorbreking wegens de onaanvaardbaarheid van het
beroep op verjaring naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid, geformuleerd
in artikel 2 van Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek. Daarvan zegt de minister
in de nadere memorie van antwoord dat het grote verschil met het wetsvoorstel
is dat er geen nadere voorwaarden worden gesteld voor het instellen van de
rechtsvordering, terwijl de zeven door de Hoge Raad in dat arrest genoemde
gezichtspunten wel even zovele voorwaarden vormen. Bovendien, aldus de minister,
is er geen grond aan te geven waarom voor slachtoffers van buiten de sfeer
van beroepsziekten alleen de opening van het geboden arrest zou moeten gelden.Bij verzekering van werknemers tegen beroepsziekten wordt deze categorie
inderdaad bevoordeeld. Ik bestrijd echter dat dit dan zonder goede grond zou
zijn. Blootstelling aan stoffen of straling in het kader van een dienstverband
is van een andere orde dan bijvoorbeeld het gevolg op lange termijn van een
blootstelling aan een elektromagnetisch veld, genetisch gemodificeerd voedsel
of een gebrekkig medicijn, dan wel een therapie die op lange termijn letselschade
tot gevolg heeft. Bij deze laatste voorbeelden gaat het om schadeveroorzakende
gebeurtenissen – aannemende dat zij op het moment van plaatsgrijpen
als onrechtmatige daad kwalificeerden – waarvan in ieder geval meer
dan waarschijnlijk is dat er een afdoende verzekering zal zijn. Ook indien
dat niet het geval is en er bijvoorbeeld nog wel erfgenamen zijn van een behandelend
arts die zouden kunnen worden aangesproken, acht mijn fractie het in ieder
geval niet redelijk dat die erfgenamen zouden moeten opkomen meer dan 20 jaar
na dato voor de meer dan 20 jaar na de gebeurtenis ingetreden letselschade.De minister houdt ook in de nadere memorie van antwoord vol dat het arrest
van de Hoge Raad van 28 april 2000 uitsluitend toepassing vindt in de situatie,
dat de schade zich heeft gemanifesteerd nadat de verjaringstermijn is verstreken.
In verband daarmee is in de stukken van de zijde van mijn fractie uitvoerig
betoogd, dat dit geen principieel beletsel is voor toepassing van de zeven
gezichtspunten. Het zijn overigens gezichtspunten en dus geen voorwaarden,
zoals de minister schreef. Dat laatste is wel van belang, omdat de Hoge Raad
daarmee voor zichzelf en voor de rechter extra speelruimte inbouwt.Zijdens de CDA-fractie is betoogd dat nergens uit de wet of de wetsgeschiedenis
blijkt, dat de schade ontstaat op het moment dat deze zich openbaart, c.q.
kan worden geconstateerd. In de nadere memorie van antwoord neigt de minister
ertoe de stelling zijdens de CDA-fractie te onderschrijven, maar voert hij
toch nog enkele tegenargumenten aan.In de eerste plaats wijst hij op enkele schrijvers, maar hij voegt eraan
toe dat in ieder geval Asser-Hartkamp daar minder stellig in is. In de tweede
plaats vindt de minister de verwijzing naar artikel 105 van Boek 6 –
dat impliceert dat schade al aanwezig wordt geacht als deze nog niet is ingetreden –
in zoverre niet zo'n sterk argument, dat het dan wel moet gaan om schade waarvan
met zekerheid kan worden verwacht dat deze in de toekomst zal worden geleden.
In de derde plaats verwijst de minister als contra-argument naar artikel 83
onder b van Boek 6. De aansprakelijke persoon is op grond van die bepaling
immers vanaf het moment van de schadeveroorzakende gebeurtenis in verzuim
en dat betekent dan ook dat vanaf dat moment wettelijke rente verschuldigd
zou zijn op grond van artikel 119 van Boek 6. De minister verbindt daaraan
de conclusie dat dan over nog niet gemanifesteerde schade wettelijke rente
verschuldigd zou zijn. Dat zou bij long-tailschades zeer hoog kunnen oplopen.Mijns inziens is hier sprake van een misverstand. In de CDA-visie is er
vanaf het moment van de laatste blootstelling aan asbest – om bij dit
voorbeeld te blijven – sprake van schade indien, achteraf geconstateerd,
er ten tijde van die laatste blootstelling zich al een zodanige verandering
in het lichaam van de werknemer heeft voorgedaan, dat na verloop van tijd
bijvoorbeeld het mesothelioom zich zou kunnen gaan ontwikkelen. Anders gezegd:
de schade is al toegebracht, maar de letselschade en de vermogensschade manifesteren
zich pas veel later, namelijk op een moment dat als gevolg van dat zich ontwikkelende
mesothelioom na verloop van bijvoorbeeld 20 jaar het slachtoffer niet meer
als een gezond mens kan leven en ook nog eens vermogensschade lijdt wegens
een verlies van arbeidsinkomsten. Pas vanaf die manifestatie gaat ook de wettelijke
rente lopen, omdat er dan sprake is van vermogensschade, met inbegrip van
immateriële schade. Het argument van de minister met betrekking tot die
wettelijke rente treft dus geen doel.Wel maakt deze discussie duidelijk dat bij het begrip "schade" onderscheid
moet worden gemaakt tussen de fysieke aantasting van of de schadelijke toevoeging
aan het lichaam van het slachtoffer enerzijds en de daaruit veel later voortvloeiende
vermogensschade in de zin van Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek anderzijds.Datzelfde is ook aan de orde bij het vierde argument dat de minister aanvoert,
namelijk dat wanneer een verbod wordt gevorderd om een onrechtmatige daad
te plegen, het voor een dergelijk rechtsvordering niet noodzakelijk is dat
de schade zich heeft gemanifesteerd, omdat het verbod wordt gevorderd op grond
van de verplichting om iets te doen of na te laten in de zin van artikel 296
van Boek 3. Ook deze redenering zijdens de minister is niet concludent. De
verplichting om iets te doen of na te laten in de zin van die bepaling impliceert
immers de verplichting om geen onrechtmatige daad te plegen in de zin van
artikel 162 van Boek 6. Die verplichting bestaat echter alleen maar omdat
een onrechtmatige daad vermogensschade of letselschade kan veroorzaken. Niet
ieder onrechtmatig handelen kan worden verboden, met name niet indien vaststaat
dat uit dat onrechtmatig handelen geen vermogensschade of letselschade zal
voortvloeien.Tot zover, mijnheer de voorzitter, mijn opmerkingen over het begrip "ontstaan
van schade" in relatie tot de reikwijdte van het arrest van
de Hoge Raad. Bij wijze van tussenstand concludeer ik derhalve, dat het arrest
van de Hoge Raad wel degelijk een wijdere strekking heeft dan alleen maar
in het geval het gaat om een schade die zich heeft gemanifesteerd nadat de
verjaringstermijn is verstreken. Ik wil daar nog een volgende argumentatie
aan toevoegen. Zoals gezegd ging het in het arrest van de Hoge Raad om de
situatie dat de schade zich manifesteerde nadat de verjaringstermijn was verstreken.
Wat is echter het principiële verschil met de situatie dat de schade
zich manifesteert vóór de verjaringstermijn is verstreken, maar
het slachtoffer de naam van de laedens of het causale verband tussen het handelen
van de laedens en de schade pas ontdekt nádat de verjaringstermijn
van 20 jaar is verstreken? Het verschil tussen de ene en de andere situatie
kan mijns inziens redelijkerwijze niet principieel worden genoemd. Ook dat
relativeert derhalve de beperking die de minister leest in het arrest van
de Hoge Raad.Dat arrest biedt in de visie van mijn fractie in belangrijke mate uitkomst
in die gevallen waarin – indien voor beroepsziekten een collectieve
verzekering tot stand is gebracht – er onbillijkheden zouden kunnen
rijzen. Het is daarom goed om de gezichtspunten van de Hoge Raad nog eens
uitdrukkelijk te vermelden. De Hoge Raad zegt dat de vraag of inderdaad naar
maatstaven van redelijkheid en billijkheid het beroep op de verjaringstermijn
van 20 jaar onaanvaardbaar is, moet worden beantwoord met inachtneming van
alle omstandigheden van het concrete geval, waarna dan zeven gezichtspunten
worden genoemd, te weten: a. of het gaat om vergoeding van vermogensschade
dan wel van nadeel dat niet in vermogensschade bestaat en, mede in verband
daarmee, of de gevorderde schadevergoeding ten goede komt aan het slachtoffer
zelf, diens nabestaanden dan wel een derde;b. in hoeverre voor het
slachtoffer respectievelijk zijn nabestaanden ter zake van de schade een aanspraak
op een uitkering uit anderen hoofde bestaat;c. de mate waarin de
gebeurtenissen aangesprokene kunnen worden verweten;d. in hoeverre
de aangesprokene reeds vóór het verstrijken van een verjaringstermijn
rekening heeft gehouden of had behoren te houden met de mogelijkheid dat hij
voor de schade aansprakelijk zou zijn;e. of de aangesprokene naar
redelijkheid nog de mogelijkheid heeft zich tegen de vordering te verweren;f. of de aansprakelijkheid (nog) door de verzekering is gedekt;g. of na het aan het licht komen van de schade binnen redelijke termijn
een aansprakelijkstelling heeft plaatsgevonden en de vordering tot schadevergoeding
is ingesteld.Mijnheer de voorzitter. Het zal na de verschillende aspecten die ik in
het voorgaande de revue heb laten passeren duidelijk zijn dat deze gezichtspunten
van de Hoge Raad ook steeds betrekking hebben op de ernstige bezwaren van
mijn fractie tegen het wetsvoorstel. Voor een heel groot deel van schadegevallen
met langetermijneffecten biedt een vorm van collectieve verzekering door werkgevers
en werknemers een verre te prefereren oplossing. Voor situaties daarbuiten
is het in ieder geval vooralsnog wijs om doorbreking van de absolute verjaringstermijn
te beperken tot de uitzonderlijke gevallen waarover de Hoge Raad spreekt en
wel op grond van de gezichtspunten die door dit rechtscollege zijn geformuleerd.Ik voeg daaraan toe dat de CDA-fractie nog zou hebben kunnen leven met
een voorstel waarbij de doorbreking van de absolute verjaringstermijn zou
zijn beperkt tot het arbeidsrecht. Dat zou ongetwijfeld op niet al te lange
termijn ertoe leiden dat werkgevers en werknemers op een deugdelijke wijze
zouden voorzien in afdoende verzekeringsdekking. De overheid zou dan geen
wetgevende rol behoeven te vervullen. Overigens zou mijn fractie er in die
optie verre de voorkeur aan geven om de objectivering die in dit wetsontwerp
in de Tweede Kamer is ingebracht via het amendement-Dittrich weg te laten
uit zo'n tot beroepsziekten beperkte wet, iets wat de minister inmiddels zelf
ook wil. Nu het wetsvoorstel zich echter niet beperkt tot het arbeidsrecht
stuit het derhalve op de bezwaren die ik heb uiteengezet. Alvorens een definitief
oordeel te geven, verneemt mij fractie echter nog gaarne de visie van de minister
op haar bezwaren.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Voorzitter. De problematiek van asbestslachtoffers is niet gering: vele
jaren nadat het slachtoffer een lange periode is blootgesteld geweest aan
asbest manifesteert zich de asbestgerelateerde ziekte. Schadevergoeding vorderen
lukt echter niet meer als gevolg van het verstrijken van de absolute verjaringstermijn
van 20 jaar van artikel 310, lid 1, van Boek 3 van het Burgerlijk Wetboek.
De achtergrond van het wetsvoorstel Wijziging van de regeling van de bevrijdende
verjaring in het Burgerlijk Wetboek voor gevallen van verborgen schade door
letsel of overlijden is dan ook, ervoor te zorgen dat een problematiek als
die van de asbestslachtoffers wat het aspect van de verjaring betreft zich
in de toekomst niet meer zal kunnen voordoen.Door prof. De Ruiter, voormalig minister van Justitie en van Defensie,
is in 1997, in opdracht van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
een advies uitgebracht inzake de asbestslachtoffers. In dit advies wordt gesignaleerd
dat de slachtoffers van asbestgerelateerde ziekten voor een deel geen mogelijkheid
hebben om een vergoeding van hun schade te vorderen, omdat een eventuele vordering
reeds is verjaard op het moment dat de ziekte zich heeft geopenbaard. Het
kabinet heeft naar aanleiding van dit advies toegezegd de verjaringsregeling
te heroverwegen. Resultaat van deze heroverweging is het onderhavige wetsvoorstel.Zoals gezegd, is de gedachte achter het wetsvoorstel dat het in de toekomst
niet meer mag voorkomen dat het vorderingsrecht van slachtoffers van personenschade
kan verjaren voordat de schade aan het slachtoffer kenbaar is. In het wetsvoorstel
wordt daartoe een lid 5 aan artikel 310 Boek 3 BW toegevoegd met daarin de
regeling dat een rechtsvordering tot vergoeding van letsel- en overlijdensschade
niet kan verjaren voor het moment waarop de schadelijder bekend is of behoort
te zijn met zijn schade en de daarvoor aansprakelijke persoon; vanaf dat moment
zal de (relatieve) verjaringstermijn vijf jaar bedragen.Het wetsvoorstel heeft echter geen terugwerkende kracht. Een en ander
betekent dat pas na ommekomst van 20 jaar na publicatie van
de wet in het Staatsblad de wet voor slachtoffers van lang verborgen personenschade
volledig werking heeft. De asbestslachtoffers om wie het allemaal begonnen
was, zijn er niet mee geholpen. Voor de asbestslachtoffers moet dit een bittere
pil zijn.Het wetsvoorstel heeft bovendien een bredere reikwijdte dan louter de
asbest gerelateerde problematiek, nu het wetsvoorstel in het algemeen geldt
voor gevallen van verborgen schade door letsel of overlijden. In de afgelopen
decennia hebben zich ingrijpende, vernieuwende ontwikkelingen op velerlei
terrein voorgedaan. Ik denk aan de ontwikkeling van nieuwe generaties geneesmiddelen,
genetisch gemodificeerd voedsel, elektronica zoals mobiele telefoons, pc-apparatuur
en dergelijke. Wij kunnen thans niet overzien of deze ontwikkelingen langetermijnschade
voor de gezondheid met zich brengen. Het wetsvoorstel schrapt voor personenschade
ongeclausuleerd de absolute verjaringstermijn van 20 jaar. Heeft de minister
zich er voldoende rekenschap van gegeven welke – in de toekomst –
de gevolgen kunnen zijn, maatschappelijk, verzekeringstechnisch en anderszins
als bij personenschade de absolute verjaring ongeclausuleerd wordt doorbroken?De belangrijkste reden voor verjaring is de rechtszekerheid: het maatschappelijk
verkeer is ermee gediend dat een debiteur na verloop van een groot aantal
jaren, bij schade 20 jaar of 30 jaar in geval van milieuschade, niet meer
kan worden aangesproken voor een schuld. De verjaring strekt tevens tot bescherming
van de schuldenaar: na verloop van een groot aantal jaren zal het moeilijk
zijn om tegenbewijs tegen een vordering te leveren, omdat bewijsmateriaal
vaak niet meer voorhanden is en men door tijdsverloop vraagtekens kan zetten
bij de betrouwbaarheid van getuigenverklaringen.Bij aanspraken wegens lang verborgen personenschade echter, kan, op grond
van de jurisprudentie, het belang van het slachtoffer niet zonder meer opzij
worden gezet met een beroep op de absolute verjaring van de vordering. In
uitzonderlijke gevallen, zo oordeelde de Hoge Raad in de arresten Hese/De
Schelde en Rouwhof/Eternit, kan het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar zijn dat met een beroep op de absolute verjaring een rechtsvordering
tot vergoeding van schade door slachtoffers van lang verborgen gebleven schade,
slachtoffers van asbestgerelateerde ziektes derhalve, kan worden afgewend.
De Hoge Raad noemt daarbij zeven gezichtspunten welke de rechter in zijn beoordeling
dient te betrekking. Collega Van de Beeten heeft ze stuk voor stuk genoemd.
Het belang van het slachtoffer prevaleert in dergelijke uitzonderlijke gevallen
terecht boven het belang van de rechtszekerheid.Het wetsvoorstel dat wij vandaag behandelen, heeft de Tweede Kamer bereikt
bij Koninklijke Boodschap van 24 september 1999, dus voordat de Hoge Raad
uitspraak deed in de arresten Hese/De Schelde, Rouwhof/Eternit van 28 april
2000 en Vellekoop/Wilton Feijenoord van 6 april 2001. Het wetsvoorstel is
naar inhoud en opzet van een beduidend wijdere strekking dan de opvatting
van de Hoge Raad. Naar aanleiding van een vraag daarover in het nader voorlopig
verslag door het CDA, antwoordt de minister in de nadere memorie van antwoord:
"Het voorstel wil zonder nadere voorwaarden voorkomen dat het enkele feit
dat schade aan personen zich pas openbaart na het verstrijken van de absolute
verjaringstermijn, dit het ontstaan van een rechtsvordering tot het vergoeden
van deze schade verhindert."Het blijft mijn fractie onduidelijk waarom een dusdanig ruime, ongeclausuleerde
formulering voor het wetsvoorstel is gekozen. Er valt immers niet te overzien
welke toekomstige problemen daardoor gecreëerd worden. Tegelijk begrijpt
mijn fractie niet waarom niet alsnog aansluiting is gezocht bij de formulering
van de Hoge Raad. Wij moeten niet de illusie hebben dat met de formulering
die in het wetsvoorstel is gekozen, artikel 3:310, lid 5, de problemen in
de toekomst de wereld uit zijn. In tegendeel: de formulering is dusdanig ruim
dat er ongetwijfeld jurisprudentie zal volgen met een uitkomst die er op neerkomt
dat in sommige gevallen, wellicht uitzonderlijke gevallen, het niet kunnen
doen van een beroep op absolute verjaring onredelijk kan zijn. Je kunt je
dan afvragen wat wij ons met het wetsvoorstel op de hals hebben gehaald, terwijl
de huidige asbestslachtoffers er niet mee geholpen zijn.Het zal duidelijk zijn, voorzitter, dat mijn fractie haar bedenkingen
heeft over het wetsvoorstel. Wij zien de reactie van de minister dan ook met
belangstelling tegemoet.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Verjaringstermijnen zijn door de wetgever vastgesteld na een
afweging van het algemene belang van rechtszekerheid en de individuele gerechtigheid.
Verjaring beschermt de schuldenaar tegen verouderde aanspraken en dient het
algemeen belang met het creëren van rechtszekerheid door beperking van
de periode waarin de benadeelde een rechtsvordering heeft en derhalve zijn
recht geldend kan maken. Het verjaringsrecht is, evenals vele andere leerstukken
van het burgerlijk recht, in beweging sinds Boek 3 tot stand is gekomen. Aanvankelijk
kende artikel 3:310 inzake bevrijdende verjaring geen verdeling in leden.
Thans, tien jaar later, omvat het artikel vier leden en, als het voorliggende
voorstel zou worden aangenomen, straks vijf. In tien jaar tijd heeft niet
alleen de wetgever maar ook de Hoge Raad, die veelal vooropging, voor een
verfijning van het verjaringsrecht gezorgd. Dat is, in het algemeen gesproken,
winst voor het burgerlijk recht. Naar onze opvatting noopt deze ontwikkeling
echter geenszins tot een fundamentele heroverweging van de bestaande bepalingen.Ik begon onze korte bijdrage aan deze gedachtewisseling met een algemene
opmerking, omdat de titel van het voorliggende wetsvoorstel eveneens in tamelijk
algemene bewoordingen is vervat. Het specifieke van dit wetsvoorstel is, dat
het uitsluitend betrekking heeft op personenschade. De woorden "asbest" of
"asbestslachtoffers" komen er niet in voor. Het wetsvoorstel handelt over
verborgen personenschade op de lange termijn, die nauwelijks verband houdt
met de asbestproblematiek, hoewel deze wél de concrete aanleiding voor
het voorstel is geweest. De kern van de asbestproblematiek was immers dat
rechtsvorderingen tot schadevergoeding voor de slachtoffers in rook opgingen,
doordat de absolute verjaringstermijn van 30 jaar was verstreken
voordat de slachtoffers met de schade en het bestaan van hun vordering bekend
waren. De absolute verjaringstermijn zou als gevolg van het voorstel komen
te vervallen en de relatieve termijn van 5 jaar zou in stand blijven. Het
wetsvoorstel zou van toepassing zijn op alle nieuwe feiten, dat wil zeggen
op alle schadeveroorzakende gebeurtenissen die zich voordoen na inwerkingtreding
van de wet. Het biedt de huidige asbestslachtoffers derhalve geen soelaas.
De doelstelling is niet om in te grijpen in de in het verleden ontstane asbestproblematiek,
door slachtoffers alsnog vorderingen toe te kennen waar deze onder het oude
recht zouden zijn verjaard dan wel door ervoor te zorgen dat deze niet langer
kunnen verjaren. Het daadwerkelijke effect van het wetsvoorstel zal eerst
merkbaar zijn na het verstrijken van de thans geldende absolute verjaringstermijnen
van 20 en 30 jaar.Van aanmerkelijk groter belang voor de huidige slachtoffers zijn de activiteiten
van het Asbestinstituut en de Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers.
Het in februari 2000 opgerichte Asbestinstituut slaagt er jaar op jaar beter
in zijn doelstelling te realiseren, namelijk het bekorten van de juridische
lijdensweg die slachtoffers of hun nabestaanden voorheen te wachten stond.Het in september 1999 ingediende wetsvoorstel is in zekere zin, althans
wat betreft asbestslachtoffers, ingehaald door jurisprudentie van de Hoge
Raad. Zo heeft de Hoge Raad in een uitspraak van 6 april 2001 uitgemaakt dat
het bekendheidscriterium van de relatieve verjaringstermijn van artikel 3:310
BW subjectief dient te worden opgevat. De Hoge Raad overwoog dat degene die
zich op de relatieve verjaringstermijn beroept, te weten de aansprakelijk
gestelde, moet stellen en zo nodig bewijzen dat de benadeelde eerder dan vijf
jaren voor het verrichten van de stuitingshandeling, dan wel het instellen
van de rechtsvordering, daadwerkelijk bekend was met de schade en de daarvoor
aansprakelijke persoon.Verder heeft de Hoge Raad wat de absolute dertigjarige verjaringstermijn
van het tweede lid van artikel 3:310 betreft, al in 1995 bepaald dat deze
verjaringstermijn, in tegenstelling tot de relatieve verjaringstermijn, ook
aanvangt indien de benadeelde zijn rechtsvordering niet eerder heeft kunnen
instellen of stuiten, omdat hij niet bekend was met het bestaan van de schade
of met de aansprakelijke persoon. In het overbekende arrest van 28 april 2000
heeft de Hoge Raad dit uitgangspunt bevestigd en overwogen dat als gebeurtenis
heeft te gelden de gedraging, handelen of nalaten, van de aansprakelijke persoon,
die tot schade kan leiden, ook al is het vooralsnog onzeker of inderdaad schade
een gevolg ervan zal zijn en al heeft de schade, indien zij zich voordoet,
zich pas later gemanifesteerd. Onder bepaalde, zeer uitzonderlijke, omstandigheden
acht de Hoge Raad toepassing van de absolute verjaringstermijn naar maatstaven
van redelijkheid en billijkheid echter onaanvaardbaar. Er is dus geen sprake
van ongeclausuleerde doorbreking van de absolute verjaringstermijn.Wat valt er bij deze stand van de jurisprudentie te zeggen over het wetsvoorstel,
inhoudende toevoeging van een vijfde lid aan artikel 3:310? Aan de ene kant
geeft dit wetsvoorstel de benadeelde meer gelegenheid om zijn schade op de
schuldenaar te verhalen dan de jurisprudentie van de Hoge Raad biedt, doordat
het de mogelijkheid van een beroep door de schuldenaar op de absolute verjaringstermijn
in alle gevallen van personenschade uitsluit, zonder de door de Hoge Raad
genoemde voorwaarde te stellen dat een dergelijk beroep in strijd is met de
redelijkheid en billijkheid. Dat is het ongeclausuleerde aspect van dit wetsvoorstel.
Aan de andere kant wordt het criterium van bekendheid met de schade en de
daarvoor aansprakelijke persoon in het wetsvoorstel op een voor de benadeelde
nadeliger wijze neergelegd dan in de jurisprudentie van de Hoge Raad. De Hoge
Raad heeft immers bepaald dat het begrip bekendheid in het eerste lid van
artikel 3:310 subjectief dient te worden uitgelegd. Wat deze kant van de zaak
betreft, heeft de minister inmiddels bij brief van 6 februari jongstleden,
stuk nr. 105a, evenwel laten weten dat hij dit verschil wil rechtzetten door,
evenals in het huidige eerste lid, ook in het voorgestelde vijfde lid het
bekendheidscriterium alsnog subjectief te formuleren. Daar hoeft dus niet
ons grootste probleem met dit wetsvoorstel te zitten.Veel grotere problemen hebben wij echter met de algemene strekking en
reikwijdte van het wetsvoorstel. Het strekt zich niet alleen uit tot de groep
van slachtoffers van asbest, maar ook tot de slachtoffers van thans onvermoede
gezondheidsrisico's. Er zijn vanmiddag al zekere variëteiten genoemd,
zoals de mogelijk schadelijke gevolgen van mobiele telefonie, medische ingrepen,
medicijnen, genetisch gemodificeerde gewassen etc. Wanneer zullen de schadelijkheid
en aansprakelijke partij vastgesteld kunnen worden? Wanneer zal de onrechtmatigheid
vast komen te staan? Ik laat nu gemakshalve alle verzekeringsrechtelijke perikelen
die er natuurlijk wel terdege toe doen, maar rusten. In de stukken wordt hier
nog eens uitvoerig op in gegaan. De heer Van de Beeten heeft dit zo-even in
zijn bijdrage ook gedaan. Voorshands meen ik de inhoud van de stukken en de
bijdrage van laatstgenoemde te kunnen onderschrijven.Wij staan geen stelsel voor waarbij alle langetermijnrisico's zonder meer
op de collectiviteit worden afgewenteld. Evenmin zijn wij voorstander van
een verzekeringsplicht, althans niet onder de gegeven omstandigheden. Uit
de stukken is duidelijk geworden wat ik hiermee bedoel. Mogelijk moeten wij
wat betreft arbeidsgerelateerde aandoeningen – dan spreek ik dus eigenlijk
alleen over beroepsziekten – uitgaan van een beperkte aanspraak op forfaitaire
bedragen in combinatie met immuniteit van civielrechtelijke aansprakelijkheid
van de werkgever. Een dergelijke regeling voor beroepsziekten bestaat in andere
Europese landen en betekent dus geen collectivisering zonder meer.Tot welke onaanvaardbare gevolgen het wetsvoorstel zou kunnen leiden wordt
onzes inziens geïllustreerd door de situatie waarin natuurlijke personen
die een beroep of bedrijf uitoefenen, verkeren. Volgens de regering moeten
de erfgenamen van zo'n persoon als die is overleden zich maar tegen de gevolgen
van eventuele aansprakelijkheden van de erflater indekken door de nalatenschap
beneficiair te aanvaarden. Ik vraag mij af of de praktische consequenties
van deze aanbeveling wel zijn doordacht. Zo nodig wil ik daar
in een tweede termijn dieper op in gaan.Om kort te gaan: wij zouden voorshands verdere jurisprudentie van de Hoge
Raad willen afwachten, waarbij wij niet uitsluiten dat de Hoge Raad de opvatting
zou blijken te huldigen dat de schade reeds ontstaat op het moment van de
schadeveroorzakende gebeurtenis. De minister erkent dat de wetsgeschiedenis
van artikel 310, Boek 3, zich niet tegen die opvatting verzet.Wij eindigen onze bijdrage in eerste instantie met de vraag in hoeverre
de uitspraak van de minister in de stukken dat intrekking van het wetsvoorstel
toekomstige slachtoffers van verborgen personenschade in de kou zou laten
staan, nog vol te houden is.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Voorzitter. Mijn fractie heeft met instemming kennis genomen van dit wetsvoorstel,
althans van de grote lijnen van dit wetsvoorstel, zeker na de bij brief van
6 februari 2003 door de minister gedane toezegging. Zijn de gevolgen van dit
wetsvoorstel onoverzienbaar, zoals collega Van de Beeten verwacht? Als er
iets onoverzienbaar is, zijn dat mijns inziens de gevolgen van het werken
met sommige producten in een hoog technologische en op innovatie ingestelde
samenleving, zoals de onze. De vraag dringt zich dan op wie het risico draagt
van de gevolgen van het werken met dergelijke producten. Naar de mening van
mijn fractie zijn dit niet de slachtoffers, maar degenen die kiezen voor het
werken met dergelijke producten. Om deze reden steunt mijn fractie de hoofdlijn
van dit wetsvoorstel. Ik heb echter wel een aantal vragen over de invoeringstermijn.Bij een keuze voor versterking van de positie van de gelaedeerden, voor
bescherming van de rechtspositie van de slachtoffers – de minister maakt
deze keuze ook nog in de memorie van antwoord en in de nadere memorie van
antwoord – is een overgangstermijn van twintig of dertig jaar niet begrijpelijk.
Ik kan me heel goed indenken dat de minister vindt dat de rechtszekerheid
vereist dat wat vandaag reeds is verjaard, niet meer tot een claim kan leiden –
zo ver zou ik zelf ook niet willen gaan – maar het zou duidelijker zijn
als het wetsvoorstel een directe werking had voor schadeclaims die op dit
moment nog niet zijn verjaard, maar waarbij de gebeurtenis die de schade heeft
veroorzaakt, korter dan twintig c.q. dertig jaar geleden is.Wat pleit hier vóór? Uiteraard de doelstelling van het wetsvoorstel,
bescherming van de rechtspositie van slachtoffers van personenschade, maar
er is ook een rechtseconomische argument te verzinnen. Ik ontleen dit argument
aan het arrest van de Hoge Raad van 28 april 2000. Het oordeel in dit arrest
lijkt mij juist, maar het leidt wel weer tot nieuwe rechtsvragen, tot nieuwe
rechtsgedingen, die voorkomen zouden kunnen worden bij een keuze voor rechtstreekse,
directe werking van dit wetsvoorstel in plaats van uitgestelde werking.Wat is hier tegen? Het enige argument dat hiertegen is aangevoerd, is
de verzekerbaarheid van claims als de verjaringstermijn ex nunc zou worden
verlengd, maar ik denk dat de minister hierop toch nader zou moeten ingaan.
Ik heb geprobeerd, aan de hand van een heel simpele casus te verbeelden welk
probleem zich zou kunnen voordoen. Ik ben zelf advocaat, ik ben ook aansprakelijk
voor schade. Daarbij zal het niet gauw om letselschade gaan, zo mag je hopen,
maar je zou je kunnen voorstellen dat ik vermogensschade aanricht door een
beroepsfout. Ik kan er nu rekening mee houden dat schadeclaims na twintig
jaar verjaard zijn; dan kan ik de dossiers weggooien en opgelucht ademhalen
als ik het gevoel had dat ik die zaken niet goed had aangepakt. Stel dat deze
termijn wordt verlengd. Dan weet ik alleen dat ik de dossiers over zaken uit
1984 nog maar beter even kan bewaren en dat ik mijn verzekeringsagent moet
vragen of ik voldoende verzekerd ben. Veel meer is het niet; het is een lastenverzwaring,
maar het is er een van de vele en het is geen aanmerkelijke lastenverzwaring.
Ik denk dat je een dergelijk voorbeeld ook kunt geven voor producenten van
asbest of van andere gevaarlijke stoffen, voor medici of andere beroepsbeoefenaren
die letselschade kunnen veroorzaken waarbij het effect zich pas na vele jaren
openbaart.Ik ben dus niet onder de indruk van het bezwaar tegen onmiddellijke inwerkingtreding
van het wetsvoorstel en ik vraag de minister dan ook, hier nog wat uitvoeriger
op in te gaan.De heer Ruers (SP):Mijnheer de voorzitter. De titel van dit wetsvoorstel geeft weinig aanleiding
om te vermoeden dat de achtergrond ervan de bijzondere en precaire situatie
van asbestslachtoffers is. De aanleiding tot het indienen van het wetsvoorstel
was de wijziging van de verjaringsbepalingen in artikel 3:310 in het nieuwe
Burgerlijk Wetboek op 1 januari 1992 en de nog in dat zelfde jaar doorgevoerde
wijziging van dit artikel door middel van wetsvoorstel 22599 "Verjaring van
de vordering tot vergoeding van schade door milieuverontreiniging". De aanleiding
tot het indienen van dit laatste wetsvoorstel was, aldus de memorie van toelichting,
de verkorting van de verjaringstermijnen die het nieuwe BW met zich meebrengt.
De regering wijst op de korte verjaringstermijn van vijf jaar in het toenmalige
artikel 310, dat oorspronkelijk uit slechts één lid bestond,
zoals anderen al hebben opgemerkt. Maar, zoals verschillende schrijvers hebben
benadrukt, deze wetswijziging was vooral ingegeven door het belang van de
overheid zelf, namelijk in verband met de saneringskosten bij bodemvervuiling,
die in de jaren zestig en in de eerste helft van de jaren zeventig op grote
schaal heeft plaatsgevonden. Leest men deze memorie van toelichting verder,
dan ziet men dat er slechts gesproken wordt over gevaarlijke stoffen in het
kader van milieuverontreiniging en de maatschappelijke gevolgen daarvan bij
sanering. In de memorie van antwoord van 24 september 1992 reageert de regering
op een artikel van Van Dam in het Nederlands Juristenblad, met de mededeling
dat de regering bereid is de reeds gevolgde lijn door te trekken door voor
te stellen dat de verlenging tot dertig jaar ook geldt voor schade die is
veroorzaakt door de stoffen, bedoeld in artikel 6:175 van wetsvoorstel 21202,
ook wel "gevaarlijke stoffen" genoemd. Dat waren dus de stoffen die niet gepaard
gingen met verontreiniging van lucht, water of bodem.Ook dit sluit, aldus de regering, aan bij een verdrag van de Raad van
Europa dat naar verwachting begin 1993 door Nederland zou worden ondertekend.
Juist deze uitbreiding van het wetsvoorstel met de gevaarlijke
stoffen krachtens artikel 6:175 BW blijkt tot verstrekkende gevolgen te hebben
geleid voor asbestslachtoffers met een lange latentietijd. Terzijde wil ik
iets opmerken over die latentietijd. Als je aan asbest bent blootgesteld,
kan dat leiden tot asbestose, longkanker of mesothelioom. Met name bij mesothelioom
is sprake van een lange latentietijd, variërend van circa tien tot meer
dan zestig jaar. Volgens recent onderzoek hebben we meestal te maken met een
latentietijd van veertig jaar, uitgaande van de eerste dag van blootstelling.Omdat het nieuwe per 1 januari 1992 ingevoerde artikel 3:310 BW in werking
zou treden per 1 januari 1993, was er voor de regering toen alle reden om
haast te maken met de wijziging van het wetsvoorstel 22599 inzake de verjaring
van de vordering tot vergoeding van schade door milieuverontreiniging. Het
kan soms snel gaan. Er volgt dan in de Tweede Kamer een nota van wijziging
op 24 september 1992 en nog een nota van verbetering op 12 oktober 1992. Op
4 november 1992 stelt de vaste commissie voor Justitie in de Tweede Kamer
het eindverslag vast. Nog geen week later dient de regering het gewijzigde
voorstel van wet bij deze Kamer in. Artikel 3:310 BW krijgt dan twee nieuwe
leden. In artikel 2 wordt bepaald dat de rechtsvordering tot vergoeding van
schade in afwijking van lid 1 in ieder geval verjaart door verloop van dertig
jaren na de gebeurtenis waardoor de schade is veroorzaakt. In die formulering,
te weten "na de gebeurtenis waardoor de schade is veroorzaakt" zit in dezen
de crux.De vaste commissie voor Justitie van de Eerste Kamer dient op 17 december
1992 haar verslag in. De volgende dag al reageert de regering met een nota
naar aanleiding van het verslag en nog voor het eind van 1992 gaat deze Kamer
akkoord met de voorgestelde wetswijziging die op 1 januari 1993 van kracht
wordt.Dat ik wat langer stilsta bij deze voorgeschiedenis heeft zijn redenen.
In het verdere verloop van mijn betoog zal ik aangeven dat de wetgever, zeg
maar de regering en de Staten-Generaal, naar mijn mening in 1992 met het aannemen
van het wetsvoorstel 22599 een ernstige misslag heeft begaan, door niet te
onderkennen dat het hanteren van een verjaringstermijn van dertig jaar in
combinatie met de formulering "door verloop van dertig jaren na de gebeurtenis
waardoor de schade is veroorzaakt" grote schade heeft toegebracht aan met
name asbestslachtoffers bij wie de ziekte ontstaat meer dan dertig jaar na
het einde van de blootstelling. Is het minder dan dertig jaar, dan is dat
probleem natuurlijk niet aan de orde. In die opvatting sta ik niet alleen.
Ook A-G. Spier en de Hoge Raad hebben in het bekende asbestarrest-Van Hese/De
Schelde van 28 april 2000 op deze misslag gewezen en er zelfs het argument
in gezien om tot een rechtsopvatting te komen die scherp afwijkt van de opvatting
van de wetgever.Alvorens de verdere wetsgeschiedenis van artikel 3:310 nader te beschouwen,
wil ik voor een goed begrip van de zaak de geschiedenis van het gebruik van
asbest en de gevolgen daarvan voor de Nederlandse samenleving nader uiteenzetten.
Daarna kom ik terug op de rechtspraak en het huidige wetsvoorstel.Het gebruik van asbest op grote schaal nam in de geïndustrialiseerde
landen een aanvang rond 1860. Engeland liep daarbij voorop. Reeds rond 1900
wordt in medische kringen in Engeland het eerste asbestslachtoffer als zodanig
genoteerd. Het betrof een geval van asbestose. Na 1900 neemt het aantal asbestoseslachtoffers
met name in de asbesttextielindustrie in Engeland snel toe. Medici worden
steeds vaker met de gevolgen daarvan geconfronteerd en uitgebreid medisch
onderzoek in 1929 leidt ertoe dat asbestose in Engeland al als beroepsziekte
wordt erkend. In ons land zou het vervolgens nog twintig jaar duren voordat
de overheid tot dezelfde opvatting komt.De problematiek van asbestslachtoffers kent grofweg twee belangrijke terreinen,
het medische en het juridische. Beide terreinen worden verbonden door de zogenaamde
state-of-the-art-discussie, ook wel genoemd "de stand van de wetenschap en
techniek". Medische inzichten omtrent asbestziekten zijn bepaald relevant
voor de juridische discussie in het kader van de vraag wat de stand van de
wetenschap en techniek was. Het zal duidelijk zijn dat dat aspect zwaar meeweegt
bij het beoordelen van de zorgplicht van de werkgever en daarmee de aanspraken
van asbestslachtoffers jegens hun werkgevers krachtens artikel 7:658 BW. De
Hoge Raad heeft inmiddels beslist dat werkgevers in Nederland in ieder geval
al in 1949 bekend konden zijn of hadden moeten zijn met het gevaar van asbest
en daarop hun beleid in het kader van de zorgplicht hadden moeten afstemmen.
Toch wordt in de discussie en ook in de rechtspraak van de afgelopen jaren
nog vaak de stelling verdedigd, met name van de kant van de verzekeraars en
werkgevers, dat men het gevaar van asbest pas rond 1970 hoefde te kennen.In dat licht wil ik wijzen op een publicatie van de heer Hoffman uit 1918,
die ik onlangs vond. De heer Hoffman was werkzaam voor het Bureau voor arbeidsstatistiek
van het US Department of Labour in Washington. Hij publiceerde in 1918 het
onderzoek naar het sterftecijfer aan longziekten in stoffige beroepen en maakte
daarbij melding van een statistisch onderzoek door de Prudential Insurance
Company in New York. Uit het onderzoek van verzekeraar bleek dat werknemers
die blootgesteld waren aan asbeststof een verhoogd risico liepen. Op grond
daarvan besloot de directie van Prudential Insurance Company om geen levensverzekeringen
meer te verstrekken aan asbestwerkers, een voorbeeld dat door vele andere
Amerikaanse en Canadese verzekeringsmaatschappijen werd opgevolgd. Ik stel
vast dat in ieder geval verzekeraars in Noord-Amerika al heel vroeg bekend
waren met het gevaar van asbest.Voorzitter. Het grootschalige industriële gebruik van asbest kwam
in Nederland pas na 1945 op gang. Wij kunnen dat onder meer aflezen uit de
invoer van asbestvezels in de periode tussen 1950 en 1980. Begin jaren vijftig
bedroeg de netto-invoer ongeveer 10.000 ton per jaar. Later loopt dat cijfer
op tot bijna 50.000 ton netto-invoer van asbestvezels per jaar. Voor de omvang
en de diversiteit van de asbestverwerkende industrie verwijs ik naar de publicatie
van het ministerie van Sociale Zaken uit 1984, getiteld "Inventarisatie van
het gebruik van asbest in Nederland", uitgevoerd door DHV Raadgevend ingenieursbureau.Hoewel wij toen reeds het Eerste asbestbesluit dat dateert uit 1977 kenden
en de omzet aan asbest in Nederland een dalende lijn ver toonde,
is het toch schokkend om te zien in welke bedrijfstakken begin jaren tachtig
nog asbest werd bewerkt en verwerkt. In honderden producten werd asbest gebruikt
en met name in de productiesector was daardoor blootstelling aan asbest wijd
verbreid. We komen het tegen als cementproducten, garens, weefsels, koord,
papier, karton, vilt en remvoeringen maar ook als isolatiemateriaal, bitumenproducten,
kitten, coatings en lijmen.Vooral de asbestcementproductie was omvangrijk. In golfplaten, leien,
vlakke platen, buizen en waterleidingen werd het gebruikt. Als we naar de
bekende golfplaten kijken – op hoeveel schuurtjes liggen ze niet? –
is vooral de omzet aan asbestcementgolfplaten in de agrarische sector indrukwekkend
te noemen. In de hoogtijdagen in de jaren zestig en zeventig werd er 70.000
ton van dit soort platen in de agrarische sector afgezet. Met de tragische
gevolgen daarvan worden we heden ten dage geconfronteerd.Een recent voorbeeld leerde mij dat een boerendochter uit het Drentse
land onlangs getroffen werd door mesothelioom. Op de boerderij van haar ouders
in 1971 in Drenthe waren asbestgolfplaten gezaagd. Hoewel zij er zelf niet
aan had meegedaan en haar broers de platen hadden gezaagd, heeft zij de ziekte
mesothelioom en zal zij niet lang meer leven. Kort daarna hoorde ik een ander
voorbeeld van een agrariër, toevallig ook uit Drenthe, die deze platen
had gezaagd en inmiddels aan de gevolgen van de ziekte is overleden. Als we
weten hoeveel platen er in Nederland gezaagd zijn, kunnen we zeggen dat dit
het topje van de ijsberg is. Er zullen nog zeer veel slachtoffers volgen op
het platteland.De medische sector was natuurlijk de eerste sector in ons land waar men
op grote schaal te maken kreeg met asbestziekten. Al voor de oorlog werden
er, zij het nog op beperkte schaal, asbestslachtoffers geconstateerd. In de
jaren veertig en vijftig kwamen daar ook longkanker- en mesothelioomslachtoffers
bij. Dat medisch inzicht leidde er in 1949 toe dat asbestose in Nederland
als beroepsziekte werd erkend. Midden jaren vijftig ontstond consensus over
de relatie asbest-longkanker en de bekende publicatie van dr. Wagner in Zuid-Afrika
uit 1960 maakte plots duidelijk dat ook mesothelioom het gevolg was van blootstelling
aan asbest. Internationaal ontstond in 1964 op de asbestconferentie in New
York overeenstemming over de relatie asbest-mesothelioom, waarbij bovendien
duidelijk werd dat zelfs de geringste blootstelling aan asbest deze verschrikkelijke
ziekte kon veroorzaken. Dat werd in ons land nog eens aangetoond door het
proefschrift van dr. Stumphius, indertijd bedrijfsarts bij de scheepswerf
De Schelde in Vlissingen. Bij zijn onderzoek onder het personeel van deze
scheepswerf, waar asbest vooral als isolatiemateriaal werd gebruikt, vond
hij in korte tijd 22 mesothelioomslachtoffers. Dr. Stumphius eindigde zijn
proefschrift destijds dan ook met de waarschuwing aan de Nederlandse overheid
voor het gevaar van asbest. Hij roept de regering op snel maatregelen te nemen
omdat er een groot probleem, zo zegt hij, voor de volksgezondheid dreigt.
Triest genoeg moeten wij achteraf constateren dat het dan nog bijna 25 jaar
duurt voordat de overheid daadwerkelijk tot een verbod op het gebruik van
asbest overgaat. 25 verloren jaren, met enorme gevolgen. De nalatigheid van
de overheid na 1969, na de waarschuwing van Stumphius, en de internationale
inzichten moeten naar mijn mening ook bij de beoordeling van dit wetsvoorstel
meewegen.Het onderzoek van Stumphius en zijn waarschuwingen krijgen in 1969 en
1970 de nodige aandacht. Hierover worden in de Tweede Kamer schriftelijk en
mondeling vragen gesteld, maar de minister van Sociale Zaken – destijds
was dat de heer Roolvink – was niet onder de indruk. Ik citeer hem."De relatie tussen de hoeveelheid ingeademde asbest en het op de lange
duur ontstaan van mesothelioom is onvoldoende bekend om daarop een beleid
te baseren. De bewering dat inademing van enkele asbestvezels onherroepelijk
na dertig tot veertig jaar tot een kwaadaardig gezwel leidt, moet ten stelligste
worden tegengesproken. Zij heeft hetzelfde karakter als de bewering dat eenieder
die ooit eens een paar sigaretten heeft gerookt, onherroepelijk longkanker
krijgt."Het is eigenlijk onvoorstelbaar dat een overheid die dit weet, zoiets
kan uitspreken. Hoe kan een overheid in 1970 zo'n standpunt innemen? Eerlijk
gezegd, kan ik er nog steeds met mijn pet niet bij. Toch moet ik op het merkwaardige
wijzen dat diezelfde overheid, kennelijk "zwei Seelen in einer Brust", er
blijk van geeft heel wel te beseffen hoe gevaarlijk asbest is. De arbeidsinspectie,
ook de overheid, publiceert immers in 1971 haar bekende Publicatieblad P116,
getiteld "Werken met asbest". Daarin bevestigt de arbeidsinspectie dat er
ten aanzien van het mesothelioomrisico geen enkele drempelwaarde meer bestaat.
Anders gezegd: zelfs de geringste blootstelling aan asbest kan mesothelioom
veroorzaken. De praktijk daarna heeft dat honderden malen bewezen. De enige
veilige grenswaarde ten aanzien van mesothelioom is volgens de arbeidsinspectie
nul. Ook die opvatting publiceert de overheid, maar de noodzakelijke conclusie,
namelijk een verbod op asbest, werd niet getrokken. Wel vraagt de regering –
ook dat was gebruikelijk – naar aanleiding van het proefschrift van
dr. Stumphius advies aan de SER. De SER wint her en der informatie in en vraagt
de betrokken partijen om hun mening. De Nederlandse fabrikanten van asbestcementwaren –
in die tijd Eternit – delen in 1975 aan de SER desgevraagd het volgende
mede."Immers, iedere maatregel waarbij het gebruik van asbest in verband met
de gezondheid aan banden wordt gelegd, heeft in de publiciteit weer repercussies
ten aanzien van alle producten die asbest bevatten, ook op asbestcementwaren,
hoewel zeer waarschijnlijk ten onrechte, omdat de gevaren van inademing van
asbeststof louter op vermoeden berusten."Dat durft Eternit, toen een van de drie grote wereldspelers op het terrein
van de asbestcementproductie, doodgemoedereerd te beweren, tien jaar nadat
de relatie asbest-mesothelioom internationaal onomstotelijk was vastgesteld.
Dat dit gevaar niet denkbeeldig was, bleek ook uit de cijfers. Pas in 1969
start Nederland met de inventarisatie van het aantal slachtoffers per jaar.
Dan blijkt dat er in dat jaar al bijna zeventig mesothelioomslachtoffers zijn.
Sindsdien is dat aantal helaas elk jaar gestegen. Volgens de recentste CBS-cijfers
overleden in het jaar 2000 350 mensen aan de gevolgen van mesothelioom. Met
andere woorden: iedere dag één. Volgens de laatste prognoses
van Burdorf en anderen zal deze stijgende lijn zich nog ongeveer vijftien
jaar voortzetten. Daarna zal de daling pas intreden. Het aantal mesothelioomslachtoffers
in Nederland tot 2000 ligt op ruim vijfduizend en over de periode 2000-2028
zullen er volgens een conservatieve schatting nog ruim twaalfduizend bijkomen.
Hoezo ongevaarlijk?Mede door de sterke invloed van de asbestindustrie komt de SER in 1975
met een verdeeld advies. Twee jaar later vaardigt de overheid op basis van
de oude Silicosewet het eerste Asbestbesluit uit, dat in 1978 in werking treedt.
Dit Asbestbesluit wordt gekenmerkt door de halfslachtigheid en terughoudendheid
van de overheid bij het asbestgevaar. Alleen het gebruik van blauw asbest
wordt in dit besluit verboden. Dat is zeer merkwaardig, als men weet dat ook
de twee andere soorten, wit en bruin, kankerverwekkend zijn. Dat stond toen
al vast, daar was geen discussie over.Ernstiger is echter nog dat in het eerste Asbestbesluit al direct een
ontheffingsmogelijkheid wordt geboden ter zake van het verbod op blauw asbest.
Uit de literatuur, maar ook uit eigen onderzoek, heb ik moeten vaststellen
dat er direct daarna honderden ontheffingen zijn verleend, zodat er nog zeker
tot 1 juli 1985 met blauw asbest is gewerkt. Het is wederom cynisch te moeten
vaststellen dat de eerste onderneming die ontheffing vroeg en kreeg, het asbestcementbedrijf
van Eternit in Goor was.Tien jaar later, in 1988, wordt de voormalige minister van Sociale Zaken
die destijds het eerste Asbestbesluit uitvaardigde, de heer Boersma, bij de
invoering van de Arbeidsomstandighedenwet gevraagd wat hij vond van de lakse
houding van de overheid bij het verbod op asbest tien jaar tevoren. Hij trekt
dan het boetekleed aan:"Ik heb zelf wat dat betreft ook boter op mijn hoofd. In mijn ministertijd
speelde de discussie over wel of niet stoppen met de asbestproductie. Je weet
dat het kwaad kan, maar een bedrijf als Eternit sluiten is nogal wat. Het
is erg gemakkelijk om te zeggen: stoppen. Maar de mensen die daar werkten
wilden dat niet. Wel heb ik toen gezegd dat we het Asbestbesluit moesten aanscherpen."
Waarvan akte, zou ik zeggen.Na 1977 blijft het aantal slachtoffers zoals gezegd jaarlijks fors stijgen.
De overheid doet daar weinig mee. Slechts vanwege internationale verplichtingen
komt er in 1988 een tweede Asbestbesluit, dat nog steeds geen volledig verbod
op het gebruik van asbest kent. Dat komt er pas op 1 juli 1993. Dan zijn de
gevolgen van de blootstelling aan asbest in ons land massaal te noemen. Het
aantal slachtoffers dat om een schadevergoeding moet vragen, is ook aanzienlijk
gestegen. Toch was de positie van de asbestslachtoffers tot 1990 juridisch
gezien bepaald niet rooskleurig. Daardoor zagen veel slachtoffers zich gedwongen
om af te zien van het instellen van een vordering tot schadevergoeding. De
positie van de slachtoffers werd verbeterd door het eerste bekende asbestarrest
Janssen/Nefabast uit 1990. Hetzelfde gebeurde met het Cijsouw-arrest uit 1993.In de jaren negentig zien wij niet alleen het aantal slachtoffer snel
toenemen, maar ook het aantal procedures. Om de maatschappelijke en juridische
positie van de slachtoffers te versterken richt de Socialistische Partij in
1995 het Comité asbestslachtoffers op. Die organisatie blijkt snel
te voldoen aan een grote behoefte en het comité ontwikkelt zich tot
de spreekbuis van de asbestslachtoffers in Nederland. Het publiceert het rapport
"Asbest, de dubbele lijdensweg of waarom er een asbestfonds moet komen". Daarin
wordt aangedrongen op een collectieve regeling, waarmee voorkomen moet worden
dat elk individueel asbestslachtoffer, waarvan het overgrote deel mesothelioomslachtoffer
is, naast de persoonlijke tragedie en de medische lijdensweg ook nog een juridische
lijdensweg moet doorstaan. Die juridische lijdensweg is vooral aanwezig, omdat
een mesothelioomslachtoffer tussen het moment waarop de ziekte wordt gediagnosticeerd
en het moment van overlijden, slechts weinig tijd is gegund. Het is wellicht
bekend dat 90% van de slachtoffers binnen een jaar nadat de ziekte is vastgesteld,
overlijdt.Dan kom ik bij de aanleiding van dit wetsvoorstel. Het Comité asbestslachtoffers
pleit in 1995 voor een collectieve regeling en brengt deze onder de aandacht
van de overheid. De toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken, de heer
Linschoten, laat weten positief te staan tegenover het voorstel van het comité,
maar hij adviseert het comité – het waren de paarse tijden van
toen – om eerst zijn heil te zoeken bij de andere marktpartijen, zoals
werkgevers, verzekeraars en vakbonden. Hij voegt eraan toe dat het comité
weer bij de overheid terecht kon, mochten die inspanningen niet tot een bevredigend
resultaat leiden.In hetzelfde jaar 1995 blijkt er in de vaste commissie voor Sociale Zaken
van de Tweede Kamer brede steun te bestaan voor het initiatief van het comité.
De volgende staatssecretaris, de heer De Grave, verzoekt prof. De Ruiter om
hem van advies te dienen, zoals al is gememoreerd. Dat leidt tot het rapport
uit maart 1997. Tegelijk met dit rapport wordt de prognose van Burdorf gepubliceerd,
waarin een schatting wordt gemaakt van het aantal te verwachten asbestslachtoffers.
Dat aantal blijkt zeer groot te zijn.Prof. De Ruiter adviseert de regering tot oprichting van een asbestinstituut.
Dat zou zich onder meer moeten belasten met opvang, steun, informatie en advies
aan de slachtoffers, het onderzoek naar de gegrondheid van de vordering en
het overleg met de werkgever en vooral bemiddeling tussen partijen. Ook adviseert
prof. De Ruiter de regering om van overheidswege een vaste uitkering toe te
zeggen aan die asbestslachtoffers die hun vordering niet meer kunnen verhalen
wegens het ontbreken van een aansprakelijke werkgever of – dat mogen
wij niet vergeten – het beroep van de werkgever op de verjaring. Voorts
dringt prof. De Ruiter er in zijn advies bij de regering op aan om zo spoedig
mogelijk klaarheid te brengen in het overheidsstandpunt ten aanzien van de
verjaring van de vorderingen van asbestslachtoffers.Enkele maanden later laat staatssecretaris De Grave van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid in zijn brief van 10 juni 1997 aan de Tweede Kamer weten
dat het kabinet met waardering kennis heeft genomen van het rapport van prof.
De Ruiter. Hij geeft aan dat het kabinet positief staat tegenover de aanbevelingen
van prof. De Ruiter om de juridische lijdensweg van asbestslachtoffers te
verlichten. De regering zegt toe dat op korte termijn voor die asbestslachtoffers
die er niet in slagen om langs civielrechtelijke weg een schadeloosstelling
te verkrijgen, een compensatieregeling asbestslachtoffers zal worden ontworpen. Inzake de verjaringsproblematiek wordt opgemerkt dat het kabinet
onderkent dat in geval van asbest zich de situatie kan voordoen dat een slachtoffer
geen vordering meer kan instellen, omdat hij pas na het verstrijken van de
termijn van dertig jaar na de laatste blootstelling, bekend werd met de gezondheidsschade
als gevolg van de blootstelling aan asbest. In het advies wordt gepleit voor
een duidelijke uitspraak van de wetgever over het verjaringsregime in het
aansprakelijkheidsrecht in relatie tot asbestgerelateerde ziekten.Gelet op het belang van verjaring voor de rechtszekerheid is het kabinet
van mening dat zeer terughoudend moet worden omgegaan met wijzigingen in het
verjaringsregime, zeker wanneer dit met terugwerkende kracht dient te geschieden.
Het kabinet is bereid de materie van de verjaring op korte termijn nader te
bezien, zo schrijft de regering aan de Kamer. Dat was bijna zes jaar geleden.
Daarbij zal, aldus de regering, het belang van de laedens nadrukkelijk in
de afweging worden betrokken. Natuurlijk zullen de wetgeving, de praktijk
en de verzekeringsmogelijkheden in omliggende landen in het onderzoek worden
betrokken. Overigens kan deze verjaringsproblematiek zich ook bij andere soorten
van personenschade voordoen, zodat enige uitspraak of voornemen omtrent de
wettelijke verjaringstermijnen aanstonds een bredere reikwijdte zou kunnen
hebben. De minister van Justitie zal, zodra de studie is afgerond, de Kamer
nader berichten, aldus de staatssecretaris van Sociale Zaken in zijn uitgebreide
brief van 10 juni 1997.In deze brief tref ik nog een andere belangrijke passage aan. Ik citeer.
In het advies wordt door de heer De Ruiter gewezen op de mogelijkheid dat
werkgevers en verzekeraars vrijwillig afzien van een beroep op de verjaring.
Het kabinet doet een dringend beroep op werkgevers om in voorkomende gevallen
uit overwegingen van coulance af te zien van een beroep op de verjaring. De
staatssecretaris van Defensie wil in vervolg op de discussie met de Kamer
over de asbestblootstelling bij militair en burgerpersoneel van Defensie,
bekend maken in voorkomende gevallen geen beroep op de verjaring te zullen
doen, als dat een beletsel vormt voor een asbestslachtoffer die werkzaam is
of is geweest bij het ministerie van Defensie, om een vordering geldend te
maken. In die gevallen waarin werkgevers niet wensen af te zien van een beroep
op de verjaringstermijn zal het kabinet – in afwachting van de bevindingen
van de minister van Justitie over de verjaringsproblematiek – deze asbestslachtoffers
vooralsnog op dezelfde manier tegemoetkomen als die asbestslachtoffers die
geen vordering meer kunnen instellen, omdat de aansprakelijke werkgever onvindbaar,
failliet of insolvabel is.Voorzitter. Ik ga uitvoerig op deze brief in, omdat daarin het wetsvoorstel
van vandaag wordt aangekondigd. Men zal zich kunnen voorstellen dat de asbestslachtoffers
daar met veel interesse en ook grote verwachtingen naar hebben uitgekeken.
Prof. De Ruiter heeft in zijn rapport, mede aan de hand van de praktijk, aangegeven
hoe onredelijk de verjaringstermijn van artikel 3:310 uitwerkte voor mesothelioomslachtoffers.
Ik heb in mijn schriftelijke inbreng al uitvoerig verwezen naar de literatuur.
Daarin was er al vrij snel na de inwerkingtreding van de wijziging van artikel
310 per 1 januari 1993 veel aandacht voor dit onderwerp. Men wees er ook op
dat die nieuwe verjaringstermijn de mesothelioomslachtoffers sterk dupeerde.
Prof. Hondius komt de eer toe dit voor het eerst nadrukkelijk te hebben geformuleerd
in 1994. In het jaar daarna komt A-G. Hartkamp in het bekende Diaconessenhuisarrest
op de consequentie van deze wetgeving terug. Heel kernachtig verwoordt Hartkamp
het als volgt: "Het is mijns inziens niet aanvaardbaar dat een vorderingsrecht
kan verjaren voordat de gelaedeerde zijn schade kan kennen of weet dat zij
door een onrechtmatige daad is veroorzaakt. Voor dat geval zou ik dan ook
een uitzondering op de leer van Uw Raad willen bepleiten, inhoudende dat aan
de gelaedeerde nog enige tijd ter beschikking staat om zijn rechtsvordering
in te stellen." Hierbij merk ik op dat met Uw Raad de Hoge Raad wordt bedoeld.Hartkamp wijst er in zijn conclusie verder op dat zowel het Engelse als
het Franse recht in dit soort situaties de zogenaamde manifestatieleer hanteren.
Deze manifestatieleer was ook in ons land gangbaar tot 1 januari 1992. Het
moge duidelijk zijn dat juist het loslaten van de manifestatieleer van voor
1 januari 1992 en het overstappen naar de formule "een gebeurtenis waardoor
de schade is ontstaan" de cruciale en naar mijn mening fundamentele inbreuk
betekende op het recht tot schadevergoeding, waar het gaat om gelaedeerden
die met latentietijden van meer dan dertig jaar kunnen worden geconfronteerd.
Naar mijn overtuiging is voor asbestslachtoffers terugkeer naar de manifestatieleer
onontbeerlijk en gerechtvaardigd. Ik vind dat de wetgever een fout goed te
maken heeft.Hoewel de overheid in het verleden op een aantal momenten nalatigheid
kan worden verweten, moet evenzeer erkend worden dat staatssecretaris De Grave
er in 1997 blijk van heeft gegeven de precaire situatie van asbestslachtoffers
te begrijpen, niet alleen door zijn steun te verlenen aan de oprichting van
het Instituut Asbestslachtoffers, zowel moreel als financieel, maar ook door
het instellen van een Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers, die eveneens
in januari 2000 in werking trad. Zeker zo belangrijk was echter de beslissing
van het kabinet in juni 1997 om als overheid af te zien van een beroep op
de dertigjarige verjaringstermijn, terwijl bovendien het ministerie van Defensie
besloot af te zien van een beroep op de vijfjarige verjaringstermijn.In dat verband heb ik nog een concrete vraag aan de minister van Justitie
over de opstelling van de overheid inzake de verjaringsproblematiek. Volgens
het verslag van het algemeen overleg van de vaste commissies voor Defensie
en voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid van de Tweede Kamer op 15 april 1998 –
het kabinet reageerde toen op het rapport van de werkgroep Asbestproblematiek
Cannerberg – heeft de toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid, de heer De Grave, gezegd dat, wanneer het afzien van een
beroep op de verjaringstermijn geldt voor Defensie, het ook geldt voor de
overheid als geheel. Het is mij echter in de praktijk gebleken dat na april
1998 met name lagere overheden zich niets gelegen laten liggen aan deze uitspraak
van het kabinet. Zij zijn van mening dat het hen onverminderd vrijstaat om
zich, ter afwering van vordering van asbestslachtoffers jegens die lagere overheden, op de dertigjarige verjaringstermijn te blijven beroepen.
Naar mijn mening is die opstelling van lagere overheden niet te verenigen
met de uitspraak namens de regering in 1998. Graag hoor ik van de minister
van Justitie of hij mijn opvatting dienaangaande deelt en, zo ja, of hij bereid
is nogmaals namens de gehele overheid, inclusief de lagere overheden, waaronder
de gemeenten, uit te spreken dat de overheid zich niet meer op de dertigjarige
verjaringstermijn zal beroepen tegenover mesothelioomslachtoffers.Evenzeer van belang is de passage in de voornoemde brief van 10 juli 1997,
waarin de regering de werkgevers en verzekeraars oproept vrijwillig af te
zien van het beroep op de verjaring. Ik moet tot mijn spijt vaststellen dat
geen van de verzekeraars zich iets van deze oproep heeft aangetrokken. Men
heeft die oproep massaal naast zich neergelegd. Er is mij slechts één
private werkgever bekend – het mag best gezegd zijn: Eternit –
die vrijwillig afstand heeft gedaan van het beroep op de verjaring. Andere
werkgevers hebben niet eens de moeite genomen om erop te reageren. Nu de overheid
van haar kant afstand heeft gedaan van het beroep op de verjaring op grond
van goede argumenten en de overheid werkgevers en verzekeraars heeft opgeroepen
dat voorbeeld, al is het maar uit coulanceoverwegingen, te volgen en wij moeten
vaststellen dat werkgevers die oproep naast zich hebben neergelegd, creëert
dat naar mijn mening een omstandigheid die voor de wetgever zwaar moet wegen
voor de positie van de asbestslachtoffers, juist ook in het kader van dit
wetsvoorstel. Ik kom daar nog op terug.Het onderhavige wetsvoorstel werd op 24 september 1999 aan de Tweede Kamer
aangeboden. In de memorie van toelichting wordt in de inleiding het probleem
samengevat: "Aanleiding voor het onderhavige wetsvoorstel is de heroverweging
van de verjaringsregeling zoals die door het kabinet is toegezegd in de brief
aan de Tweede Kamer van 10 juni 1997, naar aanleiding van het kabinetsstandpunt
over het advies van prof. mr. J. de Ruiter inzake asbestslachtoffers." Ik
onderbreek even het citaat, door erop te wijzen dat hieruit duidelijk blijkt
dat de positie van asbestslachtoffers de aanleiding voor het wetsvoorstel
was. Als wij straks de uitkomst van het wetsvoorstel zien, moeten wij dus
nagaan in hoeverre de regering zich gehouden heeft aan deze uitspraak uit
1999.Ik vervolg het citaat: "In dit advies wordt gesignaleerd dat slachtoffers
van asbestgerelateerde ziekten voor een deel geen mogelijkheid hebben om vergoeding
van hun schade te vorderen, omdat hun eventuele vordering reeds is verjaard
op het moment dat de ziekte zich heeft geopenbaard. Bij veel van deze ziekten
is de periode tussen het moment van de schadeveroorzakende gebeurtenis (de
blootstelling aan asbest) en het bekend worden van de schade (doorgaans de
diagnose) zodanig lang (tussen de twintig en veertig jaar) dat de geldende
verjaringstermijn reeds is verstreken. De Ruiter stelde naar aanleiding van
deze blokkade in zijn advies een heroverweging van het geldende recht met
betrekking tot de verjaring voor. Het onderhavige wetsvoorstel vormt de neerslag
van deze heroverweging."Kortom: een heroverweging van het geldende recht met betrekking tot verjaring
voor de asbestslachtoffers. Dat zou het wetsvoorstel dus moeten behelzen.De inleidende passage die ik zojuist citeerde, doet vermoeden dat de regering
het probleem begrepen heeft en dus met een oplossing zou komen voor het onrecht
dat de wetswijziging van 1 januari 1992 betekent voor de mesothelioomslachtoffers
met een latentietijd van meer dan 30 jaar. Maar die verwachting en die hoop
worden in de daarop volgende passage in de memorie van toelichting direct
de bodem ingeslagen. Ik citeer daaruit: "Daarbij dient aanstonds te worden
aangetekend dat de doelstelling van dit wetsvoorstel niet is om in te grijpen
in de in het verleden ontstane asbestproblematiek door slachtoffers alsnog
vorderingsrechten toe te kennen, waar deze onder het oude recht zouden zijn
verjaard, dan wel te zorgen dat deze niet langer kunnen verjaren. Aan deze
regeling wordt door de regering in de vorm van de Regeling tegemoetkoming
asbestslachtoffers tegemoet gekomen. Het onderhavige voorstel beoogt ervoor
zorg te dragen dat een problematiek als die van de asbestslachtoffers wat
betreft het aspect van de verjaring zich in de toekomst niet meer zal kunnen
voordoen."Was het overheidsbeleid ten aanzien van het gebruik van asbest en het
uiteindelijke verbod op asbest al laakbaar te noemen, en de wetswijziging
inzake de verjaringstermijn van 1 januari 1993 al een omissie te noemen, het
onderhavige wetsvoorstel zou dé kans zijn geweest voor de wetgever
om zijn falen goed te maken, althans ten dele. Een correctie waar naar mijn
mening alle mesothelioomslachtoffers in Nederland het volste recht op hebben.
Toch moet bij dit wetsvoorstel geconstateerd worden, dat de overheid niet
alleen de kans op herstel van haar fouten heeft laten liggen, maar zelfs de
euvele moed heeft gehad om de vele asbestslachtoffers die er al zijn geweest
en die nog gaan komen, af te schepen met een dooie mus. Dat is immers de kern
van dit wetsvoorstel.Dit is een harde conclusie en daarom wil ik deze graag toelichten. In
1992 heeft de wetgever, door af te stappen van de manifestatieleer en over
te stappen op het begrip "de gebeurtenis waardoor de schade is veroorzaakt",
in één klap de klok voor mesothelioomslachtoffers meer dan 30
jaar teruggezet. Ik geef een voorbeeld. Men neme twee werknemers op de scheepswerf
Wilton Feijenoord in Rotterdam. Dat is geen toevallig voorbeeld, want op deze
scheepswerf hebben duizenden mensen gewerkt en velen zijn daarbij aan asbest
blootgesteld. Er hebben zich inmiddels ook vele slachtoffers voorgedaan. Neem
werknemer A. Deze werkte bij Wilton Feijenoord tussen 1950 en 1960, werd daar
aan asbest blootgesteld en wordt helaas in 1991 door de ziekte mesothelioom
getroffen. Het oude recht is van toepassing, dus de manifestatieleer, en hij
kan in theorie vanaf 1991 nog 30 jaar lang zijn werkgever aansprakelijk stellen.
Als hij inderdaad in het jaar 1991 zijn werkgever aansprakelijk zou stellen,
zou deze werkgever geen verweer hebben door middel van verjaring. Immers,
de verjaringstermijn begon onder het oude recht te lopen op het moment dat
de ziekte en daarmee de schade zich manifesteerden. Neem nu zijn collega die
in dezelfde periode en onder dezelfde omstandigheden bij Wilton Feijenoord
heeft gewerkt, maar wie het noodlot van mesothelioom twee jaar later treft
op 1 juli 1993. Deze werknemer krijgt niets. Want, zegt de werkgever,
wij hebben nu de verjaringstermijn van dertig jaar, daarop beroepen wij ons
en u bent meer dan dertig jaar geleden bij ons in dienst geweest; lex dura,
sed lex, u krijgt niets. Dankzij het falen van de wetgever in 1992, ook in
deze Kamer, gaat werknemer B met lege handen naar huis. Om met de woorden
van A-G. Spier te spreken: dat is aan een slachtoffer niet uit te leggen.Als gezegd, werd vrij snel na 1 januari 1993 door verschillende schrijvers
op de onrechtvaardige uitkomst van de nieuwe verjaringstermijn gewezen. Ik
sprak al over Hondius en Hartkamp, maar ook prof. Van Dunné heeft zich
uitvoerig over deze kwestie gebogen en met hem nog vele andere schrijvers.
Bijna unaniem kwamen zij tot de conclusie dat de uitkomst zo onredelijk was
dat er iets aan moest veranderen. Mede gesteund door deze opvattingen heeft
het Comité Asbestslachtoffers dat ook in 1997 bij de overheid bepleit.
De slachtofferorganisatie kreeg een positief onthaal en koesterde zich dan
ook in de verwachting dat de overheid als wetgever haar fout zou inzien en
het onrecht zou herstellen, maar niets is minder waar, helaas. Want door aan
het huidige wetsvoorstel de voorwaarde te verbinden dat de wijziging van de
verjaringssystematiek alleen ten goede kan komen aan die asbestslachtoffers
die worden blootgesteld nadat dit wetsvoorstel wet is geworden, neemt de overheid
als wetgever met de ene hand terug wat zij met de andere heeft gegeven. Voelden
de slachtoffers zich door de nalatigheid van de overheid in het verleden en
door de slechte wetgeving van 1992 al in de kou gezet, dit wetsvoorstel is
niet minder dan een belediging van deze slachtoffers en hun nabestaanden.Het is volstrekt duidelijk dat, gezien de lange latentietijden bij mesothelioom,
het aantal mesothelioomslachtoffers dat gebaat zal zijn met deze voorgenomen
wetswijziging zo goed als nul is. Dit wetsvoorstel heeft immers alleen betrekking
op diegenen die na de wetswijziging, zeg in 2004 of 2005, aan asbest worden
blootgesteld – dat zou trouwens vrij merkwaardig zijn tien jaar nadat
het gebruik van asbest is verboden! – en die over tien, twintig of dertig
jaar ziek zouden worden en dan niet meer tegen het verjaringsverweer van de
werkgever zouden oplopen. Daarmee zijn evenwel al die slachtoffers die voor
2003 aan asbest zijn blootgesteld en op grond van die blootstelling in het
verleden in de komende tien, twintig, dertig en veertig jaar ziek worden,
niet gebaat. Tegen hen wordt steeds het verjaringsverweer gebruikt. Ik ben
ervan overtuigd dat nog geen procent van de in totaal circa 20.000 mesothelioomslachtoffers
in ons land in de periode 1970-2030 iets opschiet met dit wetsvoorstel, eenmaal
wet geworden. Ik ben ervan overtuigd dat 99,5% er helemaal niets mee opschiet.
Ik vraag mij af of de regering dat voor haar rekening wil nemen.Ik heb mij natuurlijk ook de vraag gesteld hoe een dergelijk wetsvoorstel
mogelijk is. Het is mij van nabij bekend dat er bij de ontwerpers op het ministerie
van Justitie meer dan voldoende – ik mag wel zeggen: volledige –
kennis van de asbestproblematiek aanwezig was. Men weet van de hoed en de
rand. Er is hier dus geen sprake van een vergissing, zoals misschien in 1992
wel het geval was. Er is sprake van een welbewust gedaan voorstel. Als dat
zo is, moet ik helaas niet alleen vaststellen dat de slachtoffers niet met
dit voorstel zijn gebaat, maar ook dat de regering in feite woordbreuk pleegt
tegenover de slachtoffers, want zij wist waar de schoen wrong door haar eigen
wetgeving uit 1992 en de rechtspraak nadien. De overheid wist waarom de asbestslachtoffers
om een wetswijziging vroegen. De overheid wist dat daar maar één
oplossing voor was, namelijk een wijziging van de verjaringsbepaling met terugwerkende
kracht. En toch presteert de regering het om dit wetsvoorstel aan de Kamer
voor te leggen. Ik vind het ongelooflijk.Ik heb mij de afgelopen 2,5 jaar intensief met dit wetsvoorstel beziggehouden.
Dat blijkt ook wel uit de omvang van mijn bijdrage hier. Ik moet opmerken
dat er veel vertraging is opgetreden door toedoen van de regering. Wij hebben
soms meer dan een jaar op een reactie moeten wachten. Ik heb mij ook verdiept
in de geschiedenis van de verjaring en de behandeling van het wetsvoorstel
aan de overzijde van het Binnenhof. Met name bij de behandeling van het wetsvoorstel
daar is het mij opgevallen dat de regering zich nogal eens heeft bediend van
vage en ontwijkende antwoorden. Zo werd bijvoorbeeld door de toenmalige minister
van Justitie, Korthals, die in 1992 als Kamerlid bij de toenmalige wetswijziging
betrokken was, opgemerkt dat hij de opvatting van de Hoge Raad en A-G. Spier
niet deelde dat de wetgever kennelijk in 1992 de consequentie van de wetswijziging
over het hoofd had gezien dat slachtoffers met een latentietijd van meer dan
dertig jaar de dupe zouden kunnen worden van deze wetswijziging. Als men de
Handelingen van de Tweede Kamer op dit punt naleest, kan men zich niet aan
de indruk onttrekken dat de toenmalige minister van Justitie koste wat het
kost zijn onjuiste opvatting bleef aanhangen.De behandeling van het wetsvoorstel in deze Kamer stemt echter ook niet
tot voldoening of vrolijkheid. Het enige argument in deze discussie dat naar
mijn mening enigszins steekhoudend was, was de mededeling van de regering
dat verzekeraars van werkgevers er nadeel door zouden ondervinden als de wetswijziging
van 1992, die zo nadelig was voor de asbestslachtoffer, nu weer zou worden
gecorrigeerd door aan het huidige wetsvoorstel terugwerkende kracht te verlenen.Ik moet toegeven dat niet ontkend kan worden dat verzekeraars sinds 1992
volop profijt hebben getrokken van de misslag van de wetgever. Immers, voor
1992 was er voor werkgevers in dit soort situaties geen enkele aanleiding
om te veronderstellen dat zij aan hun aansprakelijkheid jegens mesothelioomslachtoffers
zouden ontkomen. Er golden immers de manifestatieleer en een verjaringstermijn
van dertig jaar, gerekend vanaf het moment van de ziekte en de schade. Plotseling,
in 1992, konden door die vermaledijde wetswijziging werkgevers zich aan hun
aansprakelijkheid en verzekeraars zich aan hun betalingsverplichtingen onttrekken
met een beroep op de verjaring.A-G. Spier heeft in zijn conclusie bij het arrest Soolsma/Hertel terecht
opgemerkt dat dit soort vorderingen voor 1992 niet zouden zijn verjaard en
dat de rechtszekerheid van de werkgevers derhalve niet werkelijk in het geding
was, zeker indien men daarbij in overweging neemt dat bij alle mesothelioomslachtoffers
die de laatste tien jaar een vordering tot schadevergoeding hebben ingediend,
de fatale blootstelling aan asbest voor 1992 en vaak ver voor 1992 heeft
plaatsgevonden. Of, zoals Spier het heeft gezegd: "Tot de kern teruggebracht
komt de stelling van de werkgever erop neer dat het unfair is dat een dergelijke
last op werkgevers en verzekeraars wordt afgewenteld, omdat: 1) deze onvoorzien
en onvoorzienbaar was; 2) de Nederlandse rechter met terugwerkende kracht
de spelregels verandert."Beide opvattingen blijven steken in retoriek, aldus Spier. Zij zien eraan
voorbij dat onder het oude recht, dat in dit soort zaken tot 1 januari 1993
gold, de vordering niet was verjaard en huidige BW weggedacht, niet zou zijn
verjaard. Hij voegt hieraan verder nog toe: "Bezien naar de maatstaf van de
periode waarin het door asbestslachtoffers gewraakte handelen plaatsvond (de
jaren vijftig en zestig) – kennelijk een uitgangspunt van de critici –
was er geen enkele grond om te rekenen op verjaring. Hooguit kan worden gezegd
dat recente arresten (Van Hese/De Schelde) het voordeeltje dat de wetgever
op 1 januari 1993 aan de laedentes ten deel liet vallen weer ongedaan heeft
gemaakt. Geweeklaag daarover laat na diepe indruk te maken." Deze opvatting
van A-G. Spier deel ik volledig.Het is waar dat er een wijziging wordt aangebracht ten gunste van de asbestslachtoffers
en ten nadele van de werkgevers en verzekeraars als dit wetsvoorstel terugwerkende
kracht zou hebben. Men kan zich in gemoede echter afvragen of dit onredelijk
of onjuist zou zijn. Ik denk het niet.In 1992 heeft de wetgever zonder enige reden, een fors cadeau uitgedeeld
aan de werkgevers en er is, zeker gezien de uitkomsten voor de slachtoffers,
geen enkele reden om deze vrijgevigheid niet ongedaan te maken. Als het huidige
wetsvoorstel terugwerkende kracht zou krijgen en daarvoor pleit ik nu, dan
kan met hooguit zeggen dat wij terug zijn bij de oude situatie. Van een ingrijpende
breuk ten opzichte van het huidige verjaringsrecht waarover de regering onder
meer in haar memorie van antwoord aan deze Kamer spreekt, is dan ook helemaal
geen sprake. Nog minder is het waar dat dit wetsvoorstel, zoals de regering
beweert, aansluit bij de aanbeveling van prof. De Ruiter. Hij wist precies
waarover het ging en hij wist waar de schoen wrong. Bovendien staat het wetsvoorstel
haaks op de toezegging van de regering aan de asbestslachtoffers. Ik zie er
weinig heil in om de discussie op dit punt hier te herhalen. Ik stel slechts
vast dat de regering willens en wetens heeft besloten om de slachtoffers in
de kou te laten staan.In het voorgaande is het belangrijke verjaringsarrest van de Hoge Raad
van 28 april 2000 Van Hese/De Schelde genoemd. Tijdens de schriftelijke behandeling
van dit wetsvoorstel is dit zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer aan
de orde geweest. Ik wil echter één aspect uit de behandeling
nadrukkelijk aan de orde stellen. Tijdens het plenaire debat in de Tweede
Kamer is toenmalig minister Korthals van Justitie op 14 december 2000 ingegaan
op de opmerking van mijn partijgenoot De Wit dat de wetgever de gevolgen van
de wetswijziging voor asbestslachtoffers in 1992 niet heeft onderkend. Ik
heb er al eerder op gewezen dat A-G. Spier en ook de Hoge Raad in het arrest
Van Hese/De Schelde die omstandigheid nadrukkelijk hebben genoemd. Ook annotator
Bloembergen, toch niet de eerste de beste, onderschrijft deze opvatting. Toch
zei minister Korthals in zijn bijdrage van 14 december 2000: de wetgever van
het nieuwe BW heeft uitdrukkelijk overwogen dat er gevallen zouden kunnen
zijn waarin de schade nog niet bekend is op het moment waarop de lange verjaringstermijn
verstrijkt. Dit is naar mijn mening een onjuiste stelling van de toenmalige
minister.Ik heb de regering deze passage eerder voorgehouden, maar het antwoord
daarop in de nadere memorie van antwoord van 6 januari jongstleden, is evenmin
bevredigend. Ik citeer de minister: ik wil hierbij vooropstellen dat het voor
mij thans niet meer goed mogelijk is om vast te stellen of de wetgever zich
in 1992 bij de regeling van de bevrijdende verjaring ook het geval voor ogen
heeft gehad waarin de schade pas na het verstrijken van de verjaringstermijn
is ontstaan; ik kan daarover derhalve geen stellige uitspraak doen.Vervolgens noemt de minister nog een aantal aanwijzingen die er naar zijn
oordeel wel op zouden duiden dat de wetgever zich rekenschap zou hebben gegeven
van de onderhavige, door mij bekritiseerde, consequentie. Ik kan echter niet
zeggen dat deze aanwijzingen overtuigend zijn. Verder beroept de minister
zich op het artikel van prof. Tjittes (WPNR 6472 (2002) p. 61) en merkt daarover
op dat Tjittes van oordeel is dat de wetgever de problematiek van de verborgen
schade expliciet heeft onderkend. Opmerkelijk is dat Tjittes de enige auteur
op dit onderwerp is. Wie het artikel van Tjittes tot zich door laat dringen –
ik heb dat een aantal keer gedaan – zal moeten vaststellen dat de motivering
van Tjittes nogal vaag is. Ook Tjittes kan niet heen om het feit dat de wetgever
in 1992 en 1993 nooit expliciet de positie van de mesothelioomslachtoffers
heeft laten meewegen en zeker niet expliciet besloten heeft om deze categorie
van gelaedeerden met lege handen naar huis te sturen. Ik moet derhalve concluderen
dat de uitspraak van de toenmalige minister van Justitie in de Tweede Kamer
op 14 december 2000 niet houdbaar is.In ieder geval was deze omstandigheid aanleiding voor de Hoge Raad om
in het arrest Van Hese/De Schelde op grond van de maatstaven van redelijkheid
en billijkheid een uitzondering te maken op de verjaringsregel. Ik heb tot
mijn verbazing vastgesteld dat deze rechtspraak, die toch bepaald relevant
is voor de onderhavige problematiek, in de memorie van antwoord van 21 november
2001 door de regering nauwelijks of niet wordt genoemd. Deze gang van zaken
duidt niet bepaald op een zorgvuldige benadering.De opvatting van de Hoge Raad inzake Van Hese/De Schelde heeft inmiddels
ruime toepassing gevonden in de rechtspraak. Geconstateerd kan worden dat
de rechter de lijn van de Hoge Raad volgt, maar dat de toepassing van de zeven
criteria – terecht geen voorwaarden, maar gezichtspunten – in
de praktijk tot ingewikkelde, ellenlange en dure procedures leidt. De juridische
lijdensweg van de asbestslachtoffers is derhalve nog steeds niet ten einde,
maar zij heeft zich slechts verplaatst. Nu echter de Hoge Raad duidelijk heeft
aangegeven dat de consequentie van de verjaringsregel van artikel 310 op gespannen
voet staat met de redelijkheid en billijkheid en een uitzondering op de wetsbepaling
mogelijk maakt, is er naar mijn mening en gezien de toezeggingen van de regering
in het verleden jegens de asbestslachtoffers, alle aanleiding
om deze uitzondering op de hoofdregel bij wet vast te leggen.Dat gebeurt in het onderhavige wetsvoorstel helaas niet. Ik stel vast
dat de categorie slachtoffers die daadwerkelijk getroffen is door de verjaringsproblematiek,
namelijk de mesothelioomslachtoffers met een latentietijd van meer dan dertig
jaar, niets heeft aan dit wetsvoorstel. Tegelijkertijd is dit wetsvoorstel
in opzet en strekking zo breed en ruim geformuleerd dat er allerlei juridische
problemen worden geschapen en onzekerheden worden gecreëerd die naar
mijn mening niet wenselijk zijn. De woordvoerder van de CDA-fractie heeft
daarover terecht al een aantal kritische opmerkingen gemaakt en daarbij sluit
ik mij volledig aan.Het is wrang te moeten zien dat de asbestslachtoffers, de enige concrete
groep die wij kennen, met dit wetsvoorstel niets opschiet en dat de regering
tegelijkertijd, zonder dat daar in de praktijk enige noodzaak voor is aangetoond,
allerlei nieuwe problemen schetst op basis van verwachtingen omtrent toekomstige
ontwikkelingen waarvan wij geen enkel concreet voorbeeld kennen. Reeds vanwege
deze laatste omstandigheid ben ik van mening dat dit wetsvoorstel haar doel
volledig voorbij schiet. Ik heb dan ook twee hoofdargumenten die tegen dit
wetsvoorstel pleiten. In de eerste plaats schieten de asbestslachtoffers,
voor wie het allemaal bedoeld was, niets met dit wetsvoorstel op. Sterker
nog: zij gaan er zelfs op achteruit, want als dit wetsvoorstel wet wordt,
zal dat geen stimulans zijn om tot een daadwerkelijke verbetering ten behoeve
van de asbestslachtoffers te komen door middel van een wetswijziging. In de
tweede plaats roept dit wetsvoorstel onnodig allerlei nieuwe verzekeringstechnische
problemen op.Ter afwering van de kritiek van mijn fractie op het wetsvoorstel heeft
de regering aanvankelijk gewezen op de Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers,
zoals die in januari 2000 is ingevoerd, en later op de uitbreiding van deze
regeling met de voorschotregeling, die per 1 januari jongstleden van kracht
is geworden. Ere wie ere toekomt: de invoering van de Regeling tegemoetkoming
asbestslachtoffers in januari 2000 was daadwerkelijk een verbetering van de
positie van de asbestslachtoffers en een stap in de goede richting. Dat geldt
zeker ook voor de instelling van het Instituut Asbestslachtoffers, dat financieel
door de overheid is ondersteund. De versnelling in de procedure die van het
Instituut werd verwacht, is er in de praktijk echter niet gekomen, waardoor
de noodzaak ontstond om tot een voorschotbetaling te komen aan de mesothelioomslachtoffers,
die heel weinig tijd rest.De huidige staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de heer
Rutte, komt zonder meer de verdienste toe dat hij in korte tijd voortvarend
is opgetreden en met de nieuwe voorschotregeling wederom een belangrijke stap
heeft gezet om het leed van de asbestslachtoffers te verzachten. Het doet
mij deugd te kunnen constateren dat in een paar maanden tijd al 65 mesothelioomslachtoffers
in aanmerking zijn gekomen voor het nieuwe voorschot van € 15.822
elk. Die voorschotbetalingen zijn zeer goed ontvangen door de slachtoffers.
Hulde aan de heer Rutte en aan de regering hiervoor! Maar in redelijkheid
kan natuurlijk niet worden gezegd dat deze voorschotbetaling aangemerkt kan
worden als een afdoende vergoeding van de schade van de slachtoffers. Daarvoor
is dit bedrag gewoon te laag; het betreft ongeveer eenderde van de immateriële
schade. Slachtoffers hebben recht op volledige vergoeding van de schade, ook
van de immateriële schade, en daarvoor dient de huidige wettelijke verjaringsregeling
te worden gewijzigd.Alvorens tot afronding te komen, wijd ik een enkel woord aan de roemruchte
uitbreiding van artikel 310 door middel van lid 5. Het betreft de objectivering
van de subjectieve bekendheid van de gelaedeerde. Deze toevoeging heeft inmiddels
een bewogen geschiedenis achter de rug. Lid 5 is op initiatief van de Tweede
Kamer bij amendement in dit wetsvoorstel ingevoegd, maar in het arrest Vellekoop/Wilton
Feijenoord van 6 april 2001 liet de Hoge Raad, in een overweging ten overvloede,
weten bijzonder ongelukkig te zijn met deze voorgestelde wetswijziging. De
Hoge Raad blijkt de ontwikkeling van het wetsvoorstel goed te hebben gevolgd
en kon het kennelijk niet laten om zijn bezorgdheid daarover uit te spreken.
In het kader van de scheiding der machten is dat een opmerkelijke stap. De
Hoge Raad zegt klip en klaar dat de voorgestelde uitbreiding met lid 5 niet
juist is. De Eerste Kamer heeft de minister daarop gewezen en opnieuw tot
mijn tevredenheid moet ik vaststellen dat hij met deze Kamer van mening is
dat de toevoeging van lid 5, althans op de voorgestelde wijze, niet zinvol
is. De regering heeft dan ook aangekondigd bij de eerste de beste gelegenheid
bedoelde inconsequentie te corrigeren. Wij zijn van mening dat, uit een oogpunt
van wetstechniek en wetszuiverheid, het de voorkeur verdient om lid 5 zonder
meer uit het onderhavige wetsvoorstel te schrappen. Het doet toch op zijn
minst potsierlijk aan om in de Memorie van Antwoord te lezen dat de regering
erkent dat er een inconsequentie in het wetsvoorstel zit en dat men dit ook
zal corrigeren, terwijl het hele wetsvoorstel nog niet eens is aangenomen.
Ik zou zeggen: bewandel de koninklijke weg en laat lid 5 varen.Ik rond nu echt af. Ik realiseer mij dat ik veel tijd van de leden heb
genomen met mijn uitvoerige betoog, maar ik hoop daardoor een volledig beeld
te hebben gegeven van de lange geschiedenis van de asbestproblematiek in Nederland;
van de gigantische menselijke drama's die het gebruik van asbest teweeg heeft
gebracht, teweegbrengt en nog teweeg zal brengen; van het tekortschieten van
de overheid waar het ging om het terugdringen en verbieden van asbest; van
de misslagen van de overheid en de Staten-Generaal als wetgever in 1992 en
1993 inzake de verjaring; van het onrecht dat daardoor aan asbestslachtoffers
wordt aangedaan; van de diepe teleurstelling die bij mijn fractie heerst ten
aanzien van het wetsvoorstel dat voorligt en van mijn conclusie dat niet alleen
dit wetsvoorstel faalt, maar ook dat het dringend gewenst is dat er met spoed
een lex specialis tot stand komt, die recht doet aan de verjaringsproblematiek
van de asbestslachtoffers. Zij hebben er gewoon recht op!Ik zie met bijzondere belangstelling de reactie van de regering tegemoet.De voorzitter:Ik denk dat uw bijdrage in het eventuele klassement van bijdragen in deze
Kamer heel hoog zal scoren. Ik weet niet of u daarmee kampioen geworden bent,
maar dat moeten wij niet alleen aan de tijd, maar ook aan de lengte van het verslag in de Handelingen afmeten.De heer Kohnstamm (D66):Voorzitter. Ik zal trachten in iets kortere tijd dan collega Ruers een
paar opmerkingen over het wetsvoorstel naar voren te brengen. Het wetsvoorstel
behandelt in essentie een lastig dilemma. Dit kan worden aangeduid als een
zoektocht naar het midden tussen rechtszekerheid en billijkheid in een ingewikkeld
vraagstuk.Ik wens vast te stellen dat er unanimiteit bestond over het uiteindelijke
wetsvoorstel na de behandeling in de Tweede Kamer. Na de schriftelijke behandeling
en na de uitvoerige mondelinge discussie in de Eerste Kamer, kan ik volstaan
met een korte standpuntbepaling namens mijn fractie in dit stadium van het
debat. Eigenlijk zijn er twee punten in het bijzonder naar voren gebracht
en besproken met de minister. Deze punten in de schriftelijke behandeling
in de Eerste Kamer waren niet helemaal nieuw, maar slechts gedeeltelijk. Ik
reageer vooral op deze twee punten, omdat ik voor het overige aan het einde
van mijn betoogje tot de conclusie zal komen dat mijn fractie vooralsnog het
wetsvoorstel zal willen steunen.Het ene punt is door collega Van de Beeten verwoord en door de CDA-fractie
in de schriftelijke voorbereiding naar voren gebracht. Het andere punt is
door collega Ruers in het bijzonder naar voren gebracht en overigens ook door
de fracties van SP en GroenLinks aan de overzijde van het Binnenhof.Laat ik met het laatste punt beginnen. Ik ben het zeker eens met collega
Ruers en anderen dat het aan de ene kant schrijnend is om te moeten vaststellen
dat een wetsvoorstel waarvan de directe aanleiding te vinden is in de Werdegang
van de asbestslachtoffers, nu juist voor deze categorie geen soelaas biedt.
Dit voelt in ieder geval uitermate onrechtvaardig aan. Aan de andere kant
kan ik niet anders dan namens mijn fractie melden dat terugwerkende kracht
van het voorliggende wetsvoorstel in onze ogen een tweede beroepsfout van
de wetgever met zich mee zou brengen. Ik ben het met de heer Ruers eens dat
je kunt reconstrueren dat er in 1992 bij de wetgever, dus bij de Eerste Kamer,
de Tweede Kamer en het kabinet dat het voorstel heeft gedaan, bijna een blinde
vlek is geweest op dit punt. Je moet vaststellen dat bij de wijziging in 1992
een onrechtvaardigheid in de wet is geslopen die daar niet in had mogen sluipen.
Tegelijkertijd stapelen wij volgens mij fout op fout als wij aan een nieuw
in het BW in te voeren bepaling terugwerkende kracht geven.Ondertussen hebben verschillende bewindslieden geprobeerd om aan het concrete
vraagstuk van de asbestslachtoffers een aantal dingen te doen. Vandaag is
daarover ook vrij veel te doen geweest. Als de analyse juist is dat er in
1992 echt iets mis is gegaan en dat wij langzaam maar zeker proberen daar
iets van goed te maken, wil ik de minister wel vragen of het juist is dat
dit niet door middel van dit wetsvoorstel kan, omdat dit wetsvoorstel naar
mijn stellige overtuiging geen terugwerkende kracht gegeven zou moeten worden.
Is in dat kader de regeling die is getroffen voor de asbestslachtoffers de
juiste regeling? Is daarin de ruimhartigheid verwerkt die na de eerder genoemde
"beroepsfout" voor de hand ligt?In de schriftelijke voorbereiding is door de fractie van het CDA vervolgens
een andere stelling naar voren gebracht. Ik wil de redenering van de heer
Van de Beeten op mijn manier weergeven, hetgeen vast een wat valse weergave
is. De voorgestelde nieuwe verjaringssystematiek levert ontwijkingsgedrag
van verzekeraars op, waardoor het risico in feite niet meer goed te verzekeren
zal zijn. De conclusie die de heer Van de Beeten hieruit vervolgens trekt,
is dat er geen regeling van de aansprakelijkheid annex verjaring zal moeten
worden getroffen zoals die nu wordt voorgesteld, maar dat wij een en ander
in een collectieve verzekering zouden moeten laten neerslaan. En dus moeten
het aansprakelijkheidsrecht en de verjaringstermijnen in onze wetgeving afgeleiden
zijn van wat de verzekeringsbranche leuk en aardig vindt. Ik zou geneigd zijn
om te zeggen: laten wij op het punt van de aansprakelijkheid en de verjaring
doen wat wij rechtvaardig achten, en als blijkt dat er in de praktijk problemen
ontstaan, is dat nog geen reden om de wet te wijzigen. Dat zou ook het einde
van een redelijk debat over dit soort zaken zijn. Zo'n debat voer je voor
een deel op basis van rechtstheoretische opvattingen en je probeert daarbij
in het Burgerlijk Wetboek neer te leggen wat je redelijk en billijk acht.
Natuurlijk let je daarbij ook op de werkbaarheid in de praktijk, maar het
zou raar zijn om te volstaan met het in het leven roepen van een collectieve
verzekering, waarin naar mijn gevoelen ook nog een regresmogelijkheid zou
moeten worden geïntroduceerd voor degenen die, onrechtmatig of niet,
worden geconfronteerd met een aansprakelijkheid die zij naar mijn mening niet
volgens een wettelijke bepaling zouden moeten kunnen ontlopen. En bovendien
ben ik het van harte eens met wat mevrouw De Wolff hierover zei, want wie
creëert er nu risico's? Moet je degenen die risico's veroorzaken door
producten te verspreiden waarbij de consequenties vooralsnog niet te overzien
zijn, niet een beetje schichtig maken voor het introduceren van nieuwe technologieën
of producten door hun via deze aansprakelijkheidsregeling toch een zwaard
van Damocles boven het hoofd te laten hangen?De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. Op dat laatste punt zal ik in tweede termijn nog wel terugkomen;
het is inderdaad een punt dat principieel rechtspolitiek en voor een deel
ook rechtseconomisch afgewogen moet worden. Ik wil op dit moment even reageren
op de verzekeringstechnische aspecten. Ik ben daarop zowel bij de schriftelijke
voorbereiding als bij deze plenaire behandeling uitvoerig ingegaan, omdat
het in de memorie van toelichting een argument is dat de wijziging van het
wetsvoorstel draagt. De regering betoogt uit en te na dat de risico's die
nu door met name werkgevers zullen moeten worden gedragen, verzekerbaar zijn.
Als dit een "dragend" argument is en als het op grond van wat ik heb gezegd,
niet te handhaven is, wil dat nog niet zeggen dat ik het standpunt zou innemen
dat de kwestie van de aansprakelijkheid zou moeten worden beoordeeld, afhankelijk
van wat verzekerbaar is.De heer Kohnstamm (D66):Touché! Maar ik ga in dit deel van mijn betoog ook echt in op het
rechtstheoretische deel. Ik vind dat de keuze die in het wetsvoorstel gemaakt
is, juist is. En als er sprake is van min of meer dubieuze motiveringselementen,
dan stelt de heer Van de Beeten die natuurlijk volstrekt terecht aan de orde,
voorzitter. Niettemin handhaaf ik mijn stelling dat je er natuurlijk ontzettend
voorzichtig mee moet zijn om de verzekerbaarheid te zwaar te laten meewegen
bij wat je in rechtstheoretisch opzicht juist acht.Overigens kan ik me wel voorstellen dat het probleem zodanig van aard
is dat werkgevers, werknemers en de overheid samen nagaan of het, als de wijziging
straks hopelijk geïmplementeerd zal zijn, niet om andere redenen wenselijk
is om te zoeken naar een vorm van collectieve verzekering. Maar dit staat
op zichzelf los van de vraag of je de nu aan ons voorgelegde regeling juist
acht. Het doet mij in elk geval groot genoegen om na enkele botsingen met
deze minister in verband met andere voorstellen van zijn hand te kunnen zeggen
dat onze fractie nu als één man achter hem staat.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter. Dit is de dag van collega Ruers; ik ben erg blij dat hij nog
als lid van deze Kamer de behandeling van dit wetsvoorstel mag meemaken en
de gelegenheid heeft gekregen om zijn eloquente betoog te houden over de inzet
over jaren door hem zelf persoonlijk en door zijn partij, de SP, die deze
zaak vanaf 1995 zo consequent op de agenda heeft gezet. Wij zijn hier gelukkig
een politieke samenleving waarin wij elkaar ook weleens kunnen huldigen en
elkaar dus niet alleen behoeven te bestrijden.In 1997 lag er het advies van oud-minister De Ruiter. Daarin werd de situatie
van de slachtoffers en de nabestaanden omschreven als een juridische lijdensweg.
Vandaar dan ook dat de pijnlijke conclusie waartoe de heer Ruers komt en die
de heer Kohnstamm ten dele onderschrijft, dat met name de asbestslachtoffers
met dit wetsvoorstel weinig opschieten maar wellicht wel anderen die aan een
nu nog onbekende ziekte na bijvoorbeeld twintig jaar zullen blijken te lijden.
Dat is een trieste constatering, waarop ik straks nog terugkom.Op advies van de heer De Ruiter is het asbestinstituut opgericht dat door
bemiddeling probeert een snelle afwikkeling van schadeclaims te realiseren.
Voor slachtoffers met een verjaarde vordering kwam er daarnaast de regeling
Tegemoetkoming asbestslachtoffers, die werknemers met mesothelioom een tegemoetkoming
verstrekt. De regering voegt daar nu een voorschotregeling aan toe met het
oogmerk de asbestslachtoffers nog bij leven geld uit te keren.Naast deze maatregelen is het vandaag te behandelen wetsvoorstel bedoeld
als een rechtvaardige regeling voor nieuwe gevallen van personenschade die
zich pas na lange tijd openbaart. Dat betreft niet alleen nieuwe asbestslachtoffers
en nieuwe beroepsziekten, maar ook alle andere zogenaamde long-tailschade –
ik ben zo vrij dat "schade met een lange staart" te noemen – bijvoorbeeld
veroorzaakt door de omgang met producten die een niet-onderkend gezondheidsrisico
blijken te hebben. De wet heeft dus een veel ruimere, eigenlijk haast onbepaalde
reikwijdte en betreft zeker niet alleen de tragedie van de asbestslachtoffers.
Over de reikwijdte van de wet kom ik nog te spreken maar eerst wil ik een
aantal vragen stellen over de manier waarop de regering de asbestslachtoffers
meent te kunnen helpen.Het betreft hier overigens vragen van iemand die deskundigheid in deze
materie mist. Dat is dubbel het geval omdat ik hier sta, terwijl dit wetsvoorstel
in mijn fractie is voorbereid door mijn collega Witteveen die zich op het
laatste ogenblik echter wegens ziekte moest afmelden voor deze plenaire bespreking.
Omdat ik de deskundigheid op dit punt mis, luister ik namens mijn fractie
goed naar de vragen van degenen in ons midden die de expertise wel bezitten.
Ik heb dus goed geluisterd naar de woordvoerders die met forse kritiek zijn
gekomen en ben dan ook benieuwd naar de antwoordden van de regering daarop.Op grond van de regeling Tegemoetkoming asbestslachtoffers wordt volgens
de stukken aan werknemers met mesothelioom een tegemoetkoming gegeven van € 15.882;
dit bedrag ligt ver onder de werkelijke schade. Volgens de SP is het maar
eenderde van de schadevergoeding waarop gedupeerde werknemers wier claim niet
verjaard is, aanspraak kunnen maken. De regering bestrijdt dat niet, maar
is in de nadere memorie van antwoord van mening dat het doel van de regeling
is om een tegemoetkoming te verstrekken en niet om de volledige schade te
vergoeden. Ik citeer: "De regering verstrekt een tegemoetkoming als uiting
van maatschappelijke erkenning van het persoonlijke leed en beoogt zeker niet
de verantwoordelijkheid van de werkgever over te nemen." Van die passage gaat
de suggestie uit dat de regering het onjuist vindt om verantwoordelijkheid
over te nemen die thuishoort bij de werkgever. Dat is curieus, want de werkgever
kan in de gevallen waarover wij het nu hebben, bij het verjaren van de claim
juist niet meer op zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid worden aangesproken.
Als er geen andere manier is om de ereschuld van onze samenleving aan asbestslachtoffers
tot uitdrukking te brengen, dan is het toch passend dit uit de collectieve
middelen te doen. De vraag rijst of dan niet een groter deel van de geleden
geldelijke schade door de overheid, dus door de belastingbetalers, moet worden
gedragen. De regering vervolgt: "Men kan van de overheid ook niet verwachten
dat in alle gevallen waarin een slachtoffer zijn aanspraak niet geldend kan
maken, de overheid in zal staan voor de volledige vergoeding van de schade."
Dit zou om meerdere redenen onwenselijk zijn volgens de regering. Wat zijn
die "meerdere redenen"? Ik vermoed onder meer de vrees voor precedentwerking.
Maar het aannemen van dit wetsvoorstel heeft de bedoeling om een duidelijke
regeling te vestigen, die voorkomt dat dit precedent zich in de toekomst zal
voordoen. Er zou dan namelijk in een periode van vijf jaar na het blijken
van de personenschade nog een schadeclaim kunnen worden ingediend. Daarnaast
ligt er tussen een volledige honorering van schade en honorering van een derde
van de schade nog veel ruimte. Deze kan, ook als men principieel de overheid
van verantwoordelijkheid wil vrijwaren, anders worden ingevuld. Ik roep daarom
op tot een ruimhartiger opstelling.Mijn fractie wil ook graag een vraag stellen over de reikwijdte van de
regeling. Deze is nu ingesteld voor de ziekte mesothelioom. Wat wordt er gedaan
voor asbestslachtoffers die niet aan deze ziekte lijden maar aan een andere
ziekte, waarvan als directe oorzaak veroorzaking door asbest moeilijker is
aan te tonen, zoals longkanker? Het causale verband is daarbij
moeilijker hard te maken, vooral in het geval dat het asbestslachtoffer rookte
en dus ook als gevolg daarvan kans liep om longkanker te krijgen. Vallen deze
mensen tussen wal en schip?In de schriftelijke voorbereiding bepleit de SP invoering van de wet met
terugwerkende kracht. De heer Kohnstamm heeft daarover zojuist beeldende woorden
gesproken. De regering hanteert daarbij het pragmatische argument dat slechts
weinig asbestslachtoffers daarvan nog bij leven zouden profiteren en dat zij
meer gebaat zijn bij de voorschotregeling. Er zijn ook principiële nadelen
aan de terugwerkende kracht, zoals doorbreking van het vertrouwensbeginsel
en ernstige bewijsproblemen voor bedrijven die te goeder trouw na het verstrijken
van de wettelijke verjaringstermijn relevante stukken en bescheiden hebben
vernietigd. Het weer tot leven wekken van verjaarde rechten is in het algemeen
onwenselijk. De heer Kohnstamm zei zojuist dat je daarmee aan een fout die
in 1992 gemaakt is, in 2003 een nieuwe fout toevoegt. Omdat wij met de regering
de terugwerkende kracht afwijzen, is de vraag echter des te klemmender of
de huidige aanpak van de regering voldoende compensatie oplevert voor de huidige
en komende asbestslachtoffers. Het is dus of het een of het ander. Als men
kiest voor niet-terugwerkende kracht, moet er op andere wijze iets gedaan
worden voor de gevallen die tussen 1992 en nu tussen wal en schip zijn gevallen,
omdat het principe is veranderd van de manifestatieleer naar de leer van de
veroorzakende gebeurtenis.In de stukken is te lezen dat de regering en de SP diametraal tegenover
elkaar staan – overigens niet alleen in de stukken, zoals ik zojuist
heb gemerkt – en niet tot een vergelijk of zelfs maar een zinvolle dialoog
lijken te komen. In de nadere memorie van antwoord die is ingediend door een
andere bewindspersoon, merk ik een verandering van toon op. Ik citeer de minister
op pagina 18: "Uit dit voorstel blijkt dat thans een andere afweging wordt
voorgesteld dan in 1992. De onbillijkheid jegens degene die door de verjaring
zijn rechtsvordering verliest, weegt in deze afweging zwaarder dan de rechtszekerheid
die eist dat het recht zich na zekere tijd bij een eenmaal ontstane feitelijke
situatie aansluit. In die zin wordt aan de rechtszekerheid van gelaedeerden
door dit voorstel meer gewicht toegekend." En op pagina 19 schrijft de minister:
"Het mag duidelijk zijn dat ik thans prioriteit toeken aan de belangen van
slachtoffers met verborgen personenschade."Ik spreek gaarne de hoop uit dat in het vervolg van dit debat de regering
en de SP in een zinvolle dialoog geraken en dat er een betere regeling voor
asbestslachtoffers uit resulteert.Voorzitter. Het wetsvoorstel gaat intussen niet alleen over asbestslachtoffers,
het is een algemene regeling. Ook daarover wil ik graag enkele opmerkingen
maken. Verjaring van personenschade kan zich ook voordoen bij andere beroepsziekten.
Het CDA bepleit in de stukken het onderzoeken van een bepaalde vorm van collectieve
verzekering voor schades met een lange staart. De regering wijst in haar reactie
op de door de SER geopperde wenselijkheid om in het kader van de regeling
van arbeidsongeschiktheid ook de optie van een verplichte collectieve verzekering
van beroepsziekten te onderzoeken. Wij delen het standpunt van de regering
dat een dergelijk onderzoek wenselijk is en dat hieraan bij wetgeving onder
een komend kabinet (hoe ook de samenstelling daarvan mag zijn, zo zeg ik tegen
collega Van de Beeten) aandacht besteed zal moeten worden. Het is zinvol bij
de beroepsziekten ook uitdrukkelijk aandacht te besteden aan de verzekerbaarheid
van beroepsziekten, die zich pas na een zeer lange periode manifesteren. Collectieve
verzekering heeft overigens niet alleen voordelen maar ook nadelen. Mijn fractie
wijst op de bij collectivering altijd aanwezige risico's van afwentelingsgedrag,
waarover de heer Kohnstamm ook al sprak. Omdat deze kwestie later aan de orde
zal komen, hoeft behandeling van dit wetsvoorstel nu overigens niet te worden
gestaakt. Verder zijn er natuurlijk ook weer maatregelen te treffen om het
gebruik van afwentelingsgedrag zo onaangenaam mogelijk te maken. De algemene
wettelijke regeling biedt het voordeel van het scheppen van rechtszekerheid,
zowel voor de veroorzakers van personenschade als voor de slachtoffers.Het nieuwe wetsartikel heeft ook betrekking op schades met een lange staart
die geen beroepsziektes zijn. In de stukken is daarbij op vele denkbare mogelijkheden
gewezen. Het gaat om productaansprakelijkheid voor producten waarin een nieuwe
technologie is verwerkt en waarvan pas op langere termijn gezondheidsrisico's
worden vastgesteld. Wie een casus zoekt, wijs ik erop dat het intensief gebruik
van mobiele telefoons in deze categorie kan vallen. Dat wordt op dit moment
al geroepen. Gelukkig zie ik de mensen al minder van die dingen gebruik maken.
Helaas heeft de Eerste Kamer deze zojuist voor alle leden ingevoerd.Van een heel andere aard is het probleem van incestslachtoffers die pas
na vele jaren tot de ontdekking komen dat zij letselschade hebben geleden
door toedoen van familieleden en dat de termijn voor een schadeclaim inmiddels
is verjaard. Het wetsvoorstel heeft de verdienste deze en andere denkbare
en nog ondenkbare gevallen onder een scherp geformuleerde algemene regel te
brengen. Dat is ook precies wat de wetgever zou moeten doen. Het is de vraag
of wij op dit moment de variëteit van de situaties waarop het wetsartikel
moet worden toegepast, wel voldoende kunnen overzien. Dat geldt zeker omdat
de praktische gevolgen pas over twintig jaar merkbaar zullen zijn en wij nu
nog niet veel kunnen zeggen over de technologische ontwikkeling en de praktijk
die dan opgeld zal doen in het verzekeringsbedrijf. Wie kan zover in de toekomst
kijken? Een verstandige wetgever is nog niet altijd alwetend.Alles afwegende, ziet mijn fractie echter vooral voordelen in de algemene
regeling, vooral vanwege de duidelijkheid die geschapen wordt voor alle betrokkenen
en vanwege het feit dat de nieuwe regel minder aanleiding zal geven tot juridische
procedures dan de thans geldende regels.Ik maak nog een laatste opmerking over de brief van de minister van 6
februari. Deze brief gaat over de door het amendement-Dittrich in de wet gekomen
objectieve formulering van het bekendheidscriterium in het vijfde lid, die
strijdt met de subjectieve formulering die wordt aangehouden in het eerste
lid. Ik ben blij dat de regering heeft besloten, een voorstel in te dienen
om de redactie van het wetsvoorstel consistent te maken en daarvoor de subjectieve formulering aan te houden. Omdat de wet pas over twintig
jaar in de praktijk betekenis zal hebben, is het ook mogelijk de voorstellen
hieromtrent af te wachten. Dan hoeft de afhandeling van het onderhavige wetsvoorstel
daarvoor naar de mening van onze fractie niet te worden opgeschort.Overigens is dit wetsvoorstel een prachtig voorbeeld waaruit blijkt welke
buitengewoon interessante politieke vraagstukken aan de orde kunnen komen
bij een civielrechtelijk wetsvoorstel. Het is te hopen dat ook de andere leden
van de Eerste Kamer zich daarvan bewust worden en meer van hun belangstelling
ter zake blijk geven dan thans blijkt.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De verdere afhandeling van dit wetsvoorstel zal volgende week plaatsvinden.Sluiting 17.52 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20022003-651-671.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl