Algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2001 (27400, nr. 1)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 6-73

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

28-09-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 2, pagina 6-73

20-09-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27400Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 20 september 2000)Pagina 73-75
Presentie en opening (woensdag 20 september 2000)Pagina 5-5
Regeling van werkzaamheden (woensdag 20 september 2000)Pagina 5-6
Algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2001 (27400, nr. 1)Pagina 6-73

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 340 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de algemene politieke beschouwingen
naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2001 (27400,
nr. 1).De beraadslaging wordt geopend.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter! In de schaduw van de toen nog niet bekende tweede
gouden medaille voor Pieter van den Hoogenband, zei gisteren iemand tegen
mij gekscherend: ach Jaap, stuur de bijdrage nu maar rond, circuleer die maar,
want dan kunnen wij morgen naar de televisie, naar het zwemmen gaan kijken;
misschien helpt dat ons allemaal. Ik zie dat de minister van Financiën
dat een goed idee zou hebben gevonden. Ik heb besloten dat toch maar niet
te doen, omdat ik vanmorgen graag twee werelden en twee werkelijkheden tegenover
elkaar wil zetten.De eerste werkelijkheid is die van de mooie cijfers, van de groei van
de economie, van het begrotingsoverschot, van de werkgelegenheid, van de impulsen
voor de arbeidsmarkt, het op orde zijn van het huishoudboekje. Dat is mooi
en dat moet ook gezegd worden, ook door hare majesteits meest loyale oppositie.
Dat is een compliment. Maar er is nog een andere werkelijkheid. Die maakt
die eerste werkelijkheid haast tot een virtuele. In die andere werkelijkheid
knaagt er iets. Is een werkelijkheid van de Miljoenennota, de echte werkelijkheid
die de vraag oproept hoe het nu kan dat ondanks al die mooie cijfers, er een
aantal gebieden in de samenleving is waar het wachtwoord "wachten" is? Wachten
op betere gezondheidszorg, wachten op een veiliger buurt, wachten op de meester
of de juf, die er op vrijdag niet meer is. Het lijkt wel of er op die gebieden
stilstand is ingetreden, alsof met die steeds mooier wordende cijfers de verschraling
op sommige punten groter wordt. De vraag is dan ook: als het op papier zo
goed gaat, waarom gaat het dan in de praktijk niet beter?De heer Dijkstal (VVD):U sprak over een verschraling op een aantal gebieden. Bedoelde u met dat
woord "gebieden" een hele sector of komt u binnen volksgezondheid of binnen
het onderwijs incidenteel ziekenhuizen of scholen tegen waar die problemen
zich voordoen? Het is voor het debat van belang dat u dat wat preciezer verwoordt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat zal ik ook doen als ik straks de verschillende sectoren langsloop.
De heer Dijkstal heeft echter al ongeveer aangegeven waar het ons om gaat.
Mocht ik niet duidelijk genoeg zijn in de rest van mijn betoog dan hoor ik
dat wel weer van de heer Dijkstal.Voorzitter! Als je iets wilt doen aan dat onbehagelijke gevoel –
als het nu niet beter gaat, wanneer gaat het dan ooit wel beter – dan
moet je een belangrijke constatering doen, namelijk dat het lang niet altijd
alleen om geld gaat. Geld is er in overvloed in deze coalitie. Het ontbreekt
echter aan een beleid dat de verdeling en de toekenning van verantwoordelijkheden
in ons land ter discussie durft te stellen: een beleid van herstelde verantwoordelijkheid.
Dan gaat het om vrij fundamentele veranderingen, ook op de terreinen waar
ik verschraling heb geconstateerd, die in het beleid een plaats zouden moeten
krijgen.Wat betekent herstelde verantwoordelijkheid? Het klinkt zo mooi, maar
ook zo theoretisch. Herstelde verantwoordelijkheid betekent: mensen serieus
nemen. Het betekent erkennen dat mensen en de verbanden waarin
zij leven heel goed in staat zijn zelf keuzes te maken, zelf verantwoordelijkheid
te dragen. Herstelde verantwoordelijkheid betekent in dat kader dus ook: weg
van het exclusief denken in termen van of de staat of de markt. Herstelde
verantwoordelijkheid betekent het teruggeven van verantwoordelijkheid aan
mensen die deze heel goed zelf kunnen dragen. Herstelde verantwoordelijkheid
betekent de basis voor een betrokken samenleving en het betekent voor ons
ook de kunst van het loslaten.Laat ik die notie nu allereerst eens toepassen op de gezondheidszorg;
één van die terreinen waarvan veel mensen in Nederland constateren:
wat gek is dat, er is zoveel geld en toch gaat het niet goed. Als je de term
herstelde verantwoordelijkheid toepast op de gezondheidszorg, dan ga je ook
daarbij uit van mondige burgers, van mensen die niet betutteld hoeven te worden
en niet betutteld willen worden. Je gaat dan uit van mensen die zelf willen
uitmaken, samen met degene die de zorg aanbiedt en samen met de verzekeraar,
waar wanneer en hoe zij zorg willen genieten. Een zorg – dat klinkt
haast overbodig, maar dat is het niet – waar de mensen recht op hebben.
En dat is de reden waarom het wetenschappelijk instituut van het CDA vorige
week de nota "Het wachten moe" heeft gepresenteerd. Daarin wordt dat systeem
op de kop gezet en wordt heel duidelijk uitgegaan van de patiënt, van
de cliënt, van de consument en niet van een rigide haast "Sovjetachtig"
aandoend systeem van aanbod.Dat betekent veel. Het betekent dat budgetteringssystemen en grote macrokaders
voor ons niet meer hoeven. Mevrouw Borst heeft in de afgelopen week een klein
aanzetje gegeven voor die stelling. Maar het betekent ook – en daar
roep ik de coalitie in alle ernst toe op – dat als je een eind wilt
maken aan "het wachten moe", je dan bereid zult moeten zijn het stelsel en
de gezondheidszorg in den brede bij de kop te pakken. Daar vind ik een heel
klein zinnetje over terug in de Troonrede. Ik weet dat hierover in de Kamer
gediscussieerd is en dat er moties liggen, maar daarna is het buitengewoon
stil geworden. Toch moet het. Want wat is de huidige situatie en waarom moet
die op de kop? De huidige situatie is de mevrouw in het ziekenhuis in Amstelveen
die op 9 september in jargon hoort: u bent de laatste heup. Zij kreeg dus
te horen: dit is de laatste heupoperatie die wij hier kunnen uitvoeren. De
huidige situatie is: degene die het kan betalen laat zich aan de tussenwervelschijf
opereren in München. De huidige situatie is: twee verplegers of verpleegsters
op 80 bejaarden. Ondanks al dat geld! Hoe kan dat nou? De huidige situatie
is een verzekeringsmaatschappij die zegt: ach mijnheer of mevrouw, als u zich
voor ƒ 200 bijverzekert, bent u van alle sores af. De huidige situatie
is: lege bedden en lange wachtlijsten. Hoezo geen tweedeling?Mevrouw de voorzitter! Ik realiseer mij ten volle dat dit na zes jaar
mevrouw Borst een vrij dramatische conclusie is. En daarom is er dus een totaal
andere benadering nodig. Ik citeer mevrouw Borst uit de hoofdlijnen van het
regeringsbeleid:Wat mensen willen hebben, kunnen zij meestal op korte termijn kopen. Burgers
projecteren dit ook op de overheid. Zodra bij hen een bepaalde behoefte ontstaat,
moet ook de overheid daarin op korte termijn kunnen voorzien. Dat geldt eveneens
bij ziekte. Ik vind dat nogal een pedante formulering. Als je dat wilt bereiken,
moet het systeem echt anders. Ik herhaal dat dit betekent dat mensen serieus
genomen moeten worden. Zij kunnen hun verantwoordelijkheid nemen. Zij kunnen
zelf kiezen. Daar zijn ze zeer goed toe in staat.De heer De Graaf (D66):Demagogie regeert de wereld. Het is niet erg om kritisch te zijn, sterker
nog, dat moet ook. De heer De Hoop Scheffer en ik weten toch dat voor 1998,
gedurende zestien jaar – drie kabinetten-Lubbers en Paars 1 –
de kostenbeheersing in de gezondheidszorg voorop is gesteld? Zorg was vooral
een financiële zorg. Daar hebben alle partijen verantwoordelijkheid voor
genomen. In 1998 is de draai gemaakt. Toen is gezegd: er wordt fors meer geïnvesteerd.
De partijen van dit kabinet, overigens ook mijn partij, hadden aanmerkelijk
meer geld over voor zorg in hun verkiezingsprogramma's van 1998 dan het CDA.
Dat is ook een deel van de werkelijkheid en dat wast de heer De Hoop Scheffer
niet weg.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik zeg het voorzichtig: het is bijna een gotspe dat collega De Graaf nu
met het verhaal aankomt dat het eigenlijk de schuld is van de kabinetten die
voor 1994 hebben geregeerd. Ik ontdoe zijn verhaal even van alle wolligheid.
Eigenlijk is het de schuld van het CDA: dat is de achtergrond van zijn verhaal.
Dat heeft mevrouw Borst de afgelopen week ook geprobeerd. Ik antwoord daarop
als volgt.Dat was in de kabinetten voor 1994 – dat waren kabinetten waarin
het CDA met de VVD en de PvdA regeerde – buitengewoon hard nodig om
dit kabinet in de situatie te doen zitten waarin het nu zit. Als dat niet
gebeurd was, hadden wij hier nooit zo gezeten. Er moest af en toe een heel
harde operatie worden uitgevoerd. Ik kan de heer De Graaf een groot aantal
citaten uit de periode vanaf 1994 uit de mond van mevrouw Borst voorleggen
waarin zij zei dat de wachtlijsten echt binnen een jaar weg zouden zijn. In
de campagne van 1998 zei mevrouw Borst: de wachtlijsten verdwijnen. Dat was
de titel waarop D66 de verkiezingen inging. De heup uit Amstelveen, de tussenwervelschijf
in München en de ƒ 200 zijn geen verzinsels van mij, maar uit
het leven getrokken voorbeelden. Hoezo, demagogie?De heer De Graaf (D66):Als de heer De Hoop Scheffer kritisch wil zijn, wil ik dat graag met hem
zijn, ook over Paars 1. Maar de werkelijkheid is nog steeds dat pas in 1998
is gezegd – en dat vind ik persoonlijk een verdienste van dit kabinet,
maar ook van mevrouw Borst – dat het roer om moet gaan en dat wij zorg
meer moeten zien als een maatschappelijke investering dan als een kostenbeheersingszaak.
Het CDA en andere partijen, ook D66 in Paars 1, hebben verantwoordelijkheid
gedragen omdat het financieel nodig was om de kosten binnen de perken te houden.
In 1998 ontstond er ruimte en nu is er ruimte. De heer De Hoop Scheffer moet
uitleggen waarom hij nu zegt dat er veel meer moet gebeuren, terwijl hij daarvoor
in 1998 minder geld over had dan het kabinet uiteindelijk heeft gereserveerd.
Hij wilde niet meer dan 1,6 mld. aan de zorg geven.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als de heer De Graaf deze stelling hard wil maken, roep ik hem op, eens een eind te maken in de situatie die wij de afgelopen jaren hebben
gekend. Dat heb ik net in de richting van de coalitie gedaan, maar ik kan
dat ook in de richting van de fracties in de Kamer doen. Er zijn enorm veel
miljarden extra naar de zorg gegaan. Men heeft het CDA daar geen bezwaar tegen
horen maken.Ik durf wel een voorspelling te doen. Als het zo doorgaat zonder dat wij
bereid zijn de cliënt-patiënt-consument centraal te stellen en het
systeem op de kop te zetten, komen wij er nooit uit. Dat is wat ik deze coalitie
verwijt. Ik weet wel waarom. Partij van de Arbeid en VVD verschillen fundamenteel
van mening over het antwoord op de vraag hoe het in de toekomst met de zorg
moet.Ik nodig de heer De Graaf uit om over de benadering waarvoor wij hebben
gekozen in onze nota "Het wachten moe", mee te discussiëren. Wij hebben
niet de wijsheid in pacht op dit punt. Wij hebben wel aangegeven hoe wij de
gezondheidszorg op de langere termijn in een solidair stelsel, waarin mensen
niet worden betutteld, maar zelf kunnen kiezen, vorm kunnen geven. Nogmaals,
ik heb zo vaak en zo veel gehoord dat het met die wachtlijsten goed zal komen,
dat de heer De Graaf mij niet tegen zal werpen of verwijten dat ik daar langzamerhand
enigszins sceptisch over ben geworden.Ik ben ook concreet. Ik realiseer mij dat ik op de grens zit tussen onderwijs
en gezondheidszorg, maar je zou in ieder geval moeten beginnen met het opheffen
van de numerus fixus. Het is natuurlijk te gek voor woorden dat wij artsen
uit het buitenland halen omdat wij hier overbelaste huisartsen en te weinig
artsen hebben, terwijl jonge talenten ieder jaar terzijde worden gesteld omdat
ze uitloten voor medicijnen. Wij trekken daar geld voor uit in het plan van
aanpak dat wij hebben gepresenteerd en waarvan ik hoop dat het inmiddels bij
de collega-fractievoorzitters is aangekomen. Ik vraag met name aan de premier,
omdat ik hem vanmorgen op de radio over de numerus fixus hoorde praten, of
dit nu een nieuw geluid is. Ik heb het in de begroting niet aangetroffen.
Wij hebben daar via een motie van collega Buijs uit de CDA-fractie al eerder
om gevraagd. Als de numerus fixus in de visie van het kabinet zou moeten worden
opgeheven, dan vindt het kabinet ons aan zijn zijde, maar ik vraag mij dan
wel af waarom wij dat niet eerder hebben gehoord.In de gehandicaptensector bestaan wel uiterst schrijnende wachtlijsten.
Er staan 5800 mensen op de wachtlijst voor een persoonsgebonden budget. Daar
moet echt op heel korte termijn wat gebeuren. Wij hebben daar voorstellen
voor, zoals wij ook voorstellen hebben om de eigen bijdrage in de thuiszorg
af te schaffen. Wij weten dat de thuiszorg door die eigen bijdrage voor grote
groepen in de samenleving volledig onbetaalbaar is geworden. Kernvraag aan
de premier en de coalitie bij deze algemene beschouwingen blijft wat zij gaan
doen aan het stelsel van de gezondheidszorg.Sprekend over eigen verantwoordelijkheid, herstelde verantwoordelijkheid
en keuzevrijheid kom ik kort terug op een ander voorstel dat wij vorige week
hebben gedaan. Dat betreft de discussie rond de armoedevallen.De heer Dijkstal (VVD):Ik heb net – met dank daarvoor – de hoofdpunten van het voorstel
op papier gekregen. Hoewel ik de opmerkingen van de heer De Hoop Scheffer
over de zorg zeer serieus neem, begrijp ik dat hij als oplossing van de kant
van het CDA in afwijking van de plannen van het kabinet voorstelt om 200 mln.
extra toe te voegen voor persoonsgebonden budgetten en 200 mln. voor opheffing
van de eigen bijdrage in de thuiszorg. Veel verder dan dat – dan heb
ik het over meer concrete voorstellen – is de heer De Hoop Scheffer
volgens mij nog niet gekomen. Of komt dat nog?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, en ik zal de heer Dijkstal ook uitleggen waarom ik niet ben gekomen
met concrete voorstellen. Ik sluit niet uit dat wij volgend jaar helemaal
geen extra geld voor de zorg meer zullen vragen. Ik heb net geprobeerd om
mijn redenering uiteen te zetten en daaruit blijkt dat iedere patiënt
in Nederland recht heeft op zorg en per definitie dus een budget heeft voor
die zorg. Dan is het over en uit met het hier tegen elkaar opbieden naar aanleiding
van de vraag waar er extra geld moet komen in de zorg. Ik zeg het in alle
ernst: collega Dijkstal zegt het volstrekt juist. Als wij onze zin krijgen
in het op z'n kop zetten van het systeem, dan is er geen extra geld in die
grote budgettaire kaders – macrokaders noemen we ze, maar niemand begrijpt
dat – meer nodig. Waar het echt schrijnt, daar proberen wij de vinger
op te leggen.Wij hebben dat ook gedaan bij de armoedevallen: herstelde verantwoordelijkheid
en keuzevrijheid.De heer Marijnissen (SP):De heer De Hoop Scheffer moet het mij niet kwalijk nemen dat ik de notitie
niet heb gelezen, maar ik vrees dat dit voor meer mensen hier geldt. Ik heb
wel aandachtig naar hem geluisterd, maar ik snap het, eerlijk gezegd, niet
zo goed. Hij benadrukt het punt van de hernieuwde verantwoordelijkheid. Hij
heeft gezegd dat hij dat vorig jaar ook heeft bepleit. In dit kader heeft
hij het vooral over eigen verantwoordelijkheid. In reactie op de heer Dijkstal
heeft hij zojuist gezegd dat hij niet verwacht dat hij volgend jaar nog extra
geld vraagt voor de zorg. Tegelijkertijd komt hij met een opsomming van alle
problemen in de zorg en wij weten allebei dat die lijst eindeloos is. Dan
snap ik het verhaal niet. Waar zit dan die eigen verantwoordelijkheid? Moeten
wij dat zoeken in de beschikbaarheid van voorzieningen? Of moeten mensen zelf
op zoek? Zit de heer De Hoop Scheffer op de lijn van de Aegonpolis? Ik snap
het gewoon niet met die eigen verantwoordelijkheid.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het laatste zeker niet. De lijn waar wij op zitten, is het uitgangspunt
van het recht op zorg. De cliënt, de consument, is in onze optiek heel
goed in staat om met de aanbieder van de zorg en de verzekeraar – ziekenfonds
of particuliere verzekeraar – te zorgen voor de zorg waar hij recht
op heeft. Dat is een systeem dat een open einde heeft en dat, zoals ik net
heb uitgelegd, het niet meer nodig maakt dat wij hier over de grote macrokaders
debatteren. Wat gebeurt nu en wat zal steeds meer gebeuren? De rechter in
Nederland zal, op het moment dat de ANBO of anderen zich tot hem wenden met
de klacht dat zij de zorg waar zij recht op hebben, niet krijgen, zeggen:
u heeft daar recht op, dus men zal u die zorg moeten bieden. Wat wij dus doen
in ons plan, is die verantwoordelijkheidsverdeling op z'n kop zetten en, uitgaande
van die keuzevrijheid, mensen in staat stellen zelf te kiezen welke
zorg zij willen, hoe zij die willen ontvangen en waar zij die willen afnemen.
Ik hoop uiteraard van ganser harte dat ons plan zal worden ingevoerd.Ik weet met de heer Marijnissen dat er op dit moment enorme knelpunten
zijn bij het vinden van mensen in de zorg. Dat is een probleem dat ook door
ons als buitengewoon ernstig wordt gekwalificeerd. Maar daarvan zeg ik dan
tegen het kabinet: hoe was het ook weer in de afgelopen jaren in de discussies
over enorme generieke lastenverlichting? Hadden daar dan geen andere prioriteiten
moeten worden gesteld?De heer Marijnissen (SP):Oké, maar het gaat er toch om dat iemand met een hernia gewoon
geopereerd wordt? Dan is een bepaald ziekenhuis dichtbij. Hoezo moet die persoon
dan met zijn verzekeraar op zoek? Dat wordt toch een gigantische toestand
voor mensen! Dat wordt toch een enorme bureaucratie! Het ligt toch veel meer
voor de hand dat de overheid of, in naam van de overheid, organisaties zorgen
voor de beschikbaarheid van voorzieningen, waarvan mensen gebruik kunnen maken
op het moment dat zij er behoefte aan hebben.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Daarover verschillen wij dan fundamenteel van mening. Maar daarom is de
heer Marijnissen van de SP en ik van het CDA. Immers, als hij de term "de
overheid" gebruikt, dan gaat hij ervan uit dat de overheid dat wel kan regelen.
De overheid moet twee dingen doen: zij moet zorgen voor kwaliteit en zij moet
zorgen voor toegankelijkheid. De rest in de zorg – ik zeg het wat extreem,
maar zo bedoel ik het wel – kan heel goed gedaan worden in die combinatie
van keuzevrijheid van de patiënt, de aanbieder van de zorg en de zorgverzekeraar.
Daarbij heeft, wat ons betreft, de overheid helemaal geen plaats.De heer Marijnissen (SP):De heer De Hoop Scheffer zegt dat de overheid moet zorgen voor toegankelijkheid
en kwaliteit.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar natuurlijk.De heer Marijnissen (SP):Daar zijn wij het dan over eens. Dat is de rol van de overheid. Maar dan
kan de heer De Hoop Scheffer toch niet tegelijkertijd zeggen dat hij voor
volgend jaar geen extra geld zal vragen voor de zorg? Het betekent eigenlijk
alleen maar dat hij akkoord gaat met het plan van minister Borst en het kabinet
plus wat daar nu bijkomt voor de zorg, en dat is het dan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter! Ik zal het nogmaals uitleggen. Wij hebben geconstateerd
dat het kabinet een groot bedrag aan intensiveringen inzet. Ik plaats daarbij
de notie dat wij daarover in de voorafgaande vier jaren ook gepraat hebben,
maar dat de laatste heup nog steeds op 9 september geopereerd wordt. Dan zeg
ik: wij zijn het niet eens met de constatering van de regering dat recht op
zorg maximaal wordt waargemaakt. Wij bepleiten dan ook een totaal ander systeem
met een heel andere rol van de overheid daarin. Dan heb je hier dus geen discussies
meer nodig over de algemene kaders en over een overheid die op een "Sovjetachtige"
manier wanhopig probeert het aanbod van de zorg te plannen. Dat systeem is
toch failliet! Dat zie je toch om je heen!De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik stel voor dat wij dit maar eens uitdiscussiëren bij
de behandeling van de begroting van Volksgezondheid. Eerlijk gezegd, snap
ik het nog steeds niet helemaal. Ik durf op voorhand niet te zeggen of ik
het paarse beleid slechter of beter vind dan het voorstel van het CDA.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik begrijp dat het niet in de politieke ideologie van de heer Marijnissen
past. Daarin wordt immers een buitengewoon sterke nadruk gelegd op de staat
en de overheid. Daar past het inderdaad niet in. Maar ja, daarom is hij geen
christen-democraat, en ik wel!Voorzitter! Ik had het over de armoedevallen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Het spijt mij dat ik de heer De Hoop Scheffer onderbreek terwijl
hij zo'n belangrijk onderwerp bespreekt, maar ik wil nog even terug naar het
stelsel. Hij heeft gesproken over een openeinderegeling. Ik begin nu de contouren
van zijn betoog te begrijpen. Hij zegt uiteindelijk: dat kost wel extra geld,
maar daar hoeven wij hier dan niet elke keer meer om te vragen. De vraag is:
waar komt dat extra geld vandaan? Is dat een beslag op het rijk of is dat
afkomstig van premies? Vindt de heer De Hoop Scheffer dat de premies dan omhoog
moeten gaan?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voor het wegwerken van wachtlijsten zal extra geld nodig zijn. Dat maakt
ook onderdeel van ons plan uit. Wij gaan geen verstoppertje spelen. Als ons
plan wordt ingevoerd, dan kost dat geld. Het zal niet van het ene op het andere
moment worden ingevoerd, maar dat kost geld. De essentie van het plan is dat
uiteindelijk wordt gekozen voor een AWBZ – het eerste compartiment van
de zorg – die een inkomensafhankelijke premie zal blijven kennen. In
het tweede compartiment komen wij uit op een nominale premie, maar daaraan
ons gekoppeld ons systeem, dat wij én in ons zorgrapport én
bij de armoedevallen hebben geïntroduceerd: een maximering van de lasten
voor de gezondheidszorg van 10% voor een huishouden. Daarmee leggen wij de
mensen juist niet aan het subsidie-infuus, zoals door D66 wordt gesteld. Via
de belastingdienst kan immers op een eenvoudige wijze worden geregeld dat
niemand meer dan 10% van zijn huishoudinkomen aan de kosten van gezondheidszorg
betaalt. Op die manier is er een zeer rechtvaardig en solidair systeem om
de gezondheidszorg op een moderne, nieuwe manier vorm te geven. Dat is de
inzet die wij in ons plan kiezen. Daar is inderdaad extra geld voor nodig.De heer De Graaf (D66):Precies, laten wij elkaar niet verkeerd begrijpen. Ook u wilt extra geld
dat via de fiscus betaald zal moeten worden, terwijl er ook nog rechtstreeks
extra middelen moeten komen, bijvoorbeeld voor het wegwerken van de wachttijden.
Verder zult u ook voor de personeelsschaarste, zelfs als het stelsel wordt
gewijzigd in de door u gekozen richting waar ik mij wel iets bij kan voorstellen
omdat dan de patiënt centraal staat, nog rijksbeleid moeten voeren om
ervoor te zorgen dat extra mensen kunnen worden geworven, arbeidsomstandigheden
kunnen worden verbeterd en knelpunten kunnen worden weggenomen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als u spreekt over personeelskrapte, speel ik de bal terug door te stellen
dat ik dit punt op het bordje van het CDA leg. Wij hebben de afgelopen jaren
niet voor niets steeds de vraag opgeworpen, ook met het oog op ons verkiezingsprogramma,
of inderdaad zoveel generieke lastenverlichting gegeven zou moeten worden.
Wij hebben voortdurend aandacht gevraagd voor arbeidsmarktmaatregelen op deze
terreinen. De enorme krapte aan personeel in de zorgsector is geen natuurverschijnsel;
het is geen onweersbui die wij niet hadden zien aankomen en die nu over ons
heen komt. Er had op dit punt een heleboel moeten gebeuren en dit geldt nog
steeds. Dat vindt u en dat vinden ook wij.Ik herneem mijn punt van de armoedeval, voorzitter. Verleden week hebben
wij gekozen voor een lijn die wij zien als de meest solidaire en houdbare.
De armoedeval is een belangrijk probleem en het kabinet doet daar ook voorstellen
voor. Tot onze vreugde hebben wij verleden week onze opvattingen aan minister
Vermeend mogen aanbieden, onder de titel "Gericht en rechtvaardig". Ook hier
letten wij op huishoudinkomens. Het grote probleem van de armoedeval is, dat
je in een diep gat valt als je een gulden meer verdient. Is de armoedeval
echter alleen een kwestie van de overgang van een uitkering naar betaald werk?
Nee, dat is niet het geval. De armoedeval komt ook veel hoger in de inkomensladder
voor. Er moet dus gekeken worden naar het besteedbaar huishoudinkomen van
mensen. Wij vinden dan ook de voorstellen van het kabinet op dit punt te beperkt,
omdat deze zich alleen richten op de overgang van een uitkering naar betaald
werk. Wij zouden graag met het kabinet verder discussiëren over de vraag,
hoe gericht en rechtvaardig een einde aan de armoedeval kan worden gemaakt.
Ook hier geldt weer: keuzevrijheid voor het netto besteedbaar inkomen van
huishoudens, in de lijn zoals ik dat in het begin van mijn betoog uiteen heb
proberen te zetten.Ook ten aanzien van het onderwijs zal de overheid de kunst van het loslaten
verder moeten leren beheersen. "De school aan de ouders" is meer dan een loze
kreet en de discussie over onderwijs is meer dan statistiek en logistiek.
Ouders willen kiezen voor een school waar hun stem meer is dan het vijfminutengesprek
op de ouderavond. De behoefte aan waardeoverdracht, zeg leefregels, is enorm
groot. Ouders willen respect, willen een school waar "u" wordt gezegd tegen
de meester of de juf, willen een school waarvan zij de schaal kunnen overzien.
Laten wij eens ophouden met onze dwaalweg van "groter is beter". Waar de schaal
van de school te groot is, verdwijnen de ouders uit beeld.Net als voor zorg geldt ook voor onderwijs, dat het niet te koop mag zijn.
Wij kunnen van hieruit niet tegenhouden dat er privé-scholen ontstaan
met heel hoge eigen bijdragen en groepen van zes leerlingen. Het is echter
wel ons aller dure plicht om te behouden wat wij als een fatsoenlijk, aanvaardbaar
niveau van onderwijs beschouwen. Daarom kiezen wij, bovenop de voorstellen
van het kabinet, op een forse manier voor ondersteuning van leraren die te
lijden hebben onder een enorm hoge werkdruk en zeer slechte werkomstandigheden.
Wij pleiten voor een zeer aanzienlijke vergroting van de mogelijkheid om ondersteunend
personeel aan te trekken, ook weer via de eigen keuzemogelijkheden van de
scholen: de kunst van het loslaten, eigen vrijheid en verantwoordelijkheid.
Laat de school de keuze. In ons plan van aanpak hebben wij 500 mln. uitgetrokken
om ervoor te zorgen dat docenten ondersteuning kunnen krijgen van mensen met
een MBO-opleiding die er zijn. Men zal dan zelf moeten kunnen kiezen: moet
het een conciërge of een klassenassistent zijn of wil men die man of
vrouw op een andere manier op de school inzetten? Wij denken dat dit een belangrijke
oplossing kan zijn voor datgene waaronder de docenten thans het meest lijden,
hun zware werkdruk.Voorzitter! Het is wellicht niet geheel overbodig om namens mijn fractie
nog eens duidelijk te maken – ik verwijs naar de recente discussie over
het bijzonder onderwijs en allochtone leerlingen – dat wij niet kunnen
en zullen instemmen met welke opvatting dan ook die zou neerkomen op een beteugeling
van de vrijheid van het bijzonder onderwijs, óók wanneer het
gaat om de niet bewezen verhalen over het weigeren van allochtone leerlingen.
Ik verwijs hierbij naar een uitstekend artikel over dit onderwerp dat een
dezer dagen door de voorzitter van de Besturenraad in een ochtendblad is geschreven.De kunst van het loslaten, verantwoordelijkheid leggen waar zij hoort.
Voorzitter! Dat geldt ook voor het debat dat wij eens, zo hoop ik, zullen
voeren over de ruimtelijke ordening. Wanneer komt die nota er eindelijk? Waar
ben jij dan, Jan? Ben je de wereld aan het ordenen of blijf je in het Nederlandse
groen? We wachten nu al zo lang op die nota, voorzitter, en straks is Jan
Pronk nog weg óók. Overigens heb ik niet de indruk dat men dat
erg vindt, maar goed...Mensen vinden hun identiteit in de ruimtelijke ordeningsdiscussie die
dicht bij huis wordt gevoerd. Bij de behandeling van de vijfde nota dienen
de regio's dan ook een grote verantwoordelijkheid te dragen. Brabant is geen
Friesland. Wij vinden dat in deze discussie een drieslag moet worden gemaakt
waar het gaat om gebieden waar wij écht met onze handen vanaf blijven,
gebieden waar het economische of het werkgelegenheidsbelang de overhand mag
hebben en gebieden waar er moet worden gezorgd voor een goede balans tussen
economische ontwikkeling en de waarde van landschap en natuur. Sprekend over
de laatste twee aspecten, onderstreep ik dat voor het CDA van groot belang
blijft de agrarische ondernemer als duurzaam beheerder en bewerker van een
alleen op die manier vitaal te houden landelijk gebied. Wie nu niet precies
begrijpt wat ik bedoel, raad ik aan om eens in Frankrijk te gaan kijken waar
grote gedeelten van het landelijke gebied zijn kaalgeslagen.De kunst van het loslaten, voorzitter, maar ook de kunst van het vasthouden.
Wij vinden dat de coalitie ten aanzien van veiligheid en morele grenzen te
veel laat liggen. Nederland ontwikkelt zich met betrekking tot de handel in
en de export van drugs tot een tweede Colombia. Ik verwijs hierbij naar de
rapporten van het Amerikaanse DEA en andere instellingen. Nederland is voor
deze activiteiten een safe haven geworden, maar wij willen niet dat Nederland
wordt gezien in het rijtje van traditionele drugslanden. Alles wat is verboden,
wordt in Nederland geproduceerd of verhandeld. Wij hebben op dit punt in het
buitenland een abominabele reputatie en dat gaat ons opbreken.
Een van de architecten van het Nederlandse drugsbeleid constateert deze zomer
in Trouw dat dit beleid failliet is. Wat gaat de premier hieraan doen? Voelt
hij niet een enorme verlegenheid wanneer hij in Europees verband de boer op
moet om over de bestrijding van drugs te praten? Gaat hij het desbetreffende
Europese actieplan uitvoeren? Zo ja, dan zal in vijf jaar tijd het aantal
aan drugs gerelateerde misdrijven sterk moeten afnemen en moet ook de beschikbaarheid
van illegale drugs sterk verminderen.Voorzitter! De fractie van het CDA wenst zich niet neer te leggen bij
de beschamende positie waarin Nederland is komen te verkeren met betrekking
tot productie, handel en transport van drugs. Wij willen dit concretiseren
met onze voorstellen om de unit synthetische drugs uit te breiden en om een
eenheid cannabisteelt- en handel in te stellen, die zich moet richten op een
veel krachtiger bestrijding van de illegale teelt, handel en export van enorme
hoeveelheden cannabis. Wij willen de oprichting van een chemicaliënteam
bij de politie, dat zich moet richten op de vaak zeer milieugevaarlijke lozingen
door illegale laboratoria waar deze rommel wordt gemaakt. Het water staat
ons, wat het CDA betreft, tot aan de lippen. Het kabinet mag deze problematiek
niet onderschatten. De florerende drugshandel is geen onvermijdelijke bijkomstigheid
van het beleid, maar is dermate onacceptabel dat het beleid zelf ter discussie
moet komen. Is de minister-president van mening dat het drugsbeleid dat wij
in Nederland voeren, uiteraard met erkenning van onze voorsprong op het gebied
van verslavingszorg en preventie, uiteindelijk de Europese toets kan doorstaan?
De jongerenorganisaties van de politieke partijen hebben ons eergisteren over
het gedogen indringend een spiegel voorgehouden. Het woord "gedogen" is vanaf
deze plaats door verschillende woordvoerders van het CDA vaak gebruikt.Over politieke partijen gesproken, veroorloof ik mij een stap buiten mijn
betoog. De berichten die naar buiten zijn gekomen over de gedachten van de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met betrekking tot
financiële ondersteuning van politieke partijen roepen bij ons veel vragen
op. De commissie-Elzinga heeft duidelijke taal gesproken over de positie van
politieke partijen en wij vinden dat deze positie van overheidswege versterkt
moet worden. Wij komen hierop terug bij de behandeling van de begrotingsbehandeling
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.Ik vraag het kabinet uitdrukkelijk de leiding te nemen bij een van de
belangrijkste onderwerpen van het begin van deze eeuw: het debat over de genetica.
Ik zeg dit vanuit de zorg dat de politiek en de samenleving in een hoog tempo
voorbij wordt gehold door een van nature nieuwsgierige wetenschap. Ook hier
mag de praktijk niet de norm bepalen. Moraal, recht en ethiek mogen niet op
de achterhand zitten. Ik vraag de minister-president wanneer de nota over
deze fundamentele problemen komt. Collega De Graaf deed afgelopen zomer een
oproep om hierover te debatteren. Hij richtte daarbij ook een oproep tot de
coalitie om met de lang verwachte nota over deze problemen te komen. Mijn
stelling is dat wij de vraagstukken rondom genetica, ethiek en moraal alleen
serieus nemen als wij eerst onze eigen grenzen stellen.De heer De Graaf (D66):De discussie over de genetische revolutie is buitengewoon belangrijk.
Het gaat daarbij echter niet alleen over ethiek en moraal. Het is nog ingewikkelder.
Ik heb u en de collega's toen voorgesteld niet alleen te wachten op het kabinet,
maar om de eigen verantwoordelijkheid te nemen door een eigen parlementaire
inventarisatie te maken. Ik wil graag dat u daarvoor steun uitspreekt. Iedereen
kan zich dan binnen de eigen verantwoordelijkheid en zijn eigen gedachtegoed
voorbereiden op het debat dat hier en in de samenleving moet worden gevoerd.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik sluit niet uit dat het zover komt. In die zin heb ik uw verzoek van
afgelopen zomer beluisterd. Wij moeten echter een goede volgorde bepalen.
Ik vraag dus met klem aan het kabinet om in deze discussie de leiding te nemen.
Het parlement bepaalt zelf hoe het zal handelen met wat het kabinet naar voren
brengt. Het gaat inderdaad om meer dan om moraal en ethiek, maar u bent het
met mij eens dat wij in dit huis onze plicht zouden verzaken als wij niet
onze eigen ethische en morele grenzen op dit punt stellen. Dat moeten wij
op de eerste plaats doen en het kabinet moet daarin de leiding nemen. Dit
is tot nu toe niet gebeurd. Ik begrijp uw oproep maar ik wijs in eerste instantie
naar degenen die daartoe zijn aangesteld: de leden van het kabinet.De heer De Graaf (D66):U zegt dat het kabinet de leiding moet nemen om uw morele grenzen vast
te stellen. Maar dat moet u zelf doen, zoals wij dat ook doen. Ik vind het
uitstekend dat het kabinet wordt aangespoord om een eigen visie te ontwikkelen,
maar dat staat los van het gegeven dat het parlement zelf kan inventariseren
wat er aan de hand is. Vervolgens kunnen wij met het kabinet discussiëren
en in de fractie een afweging maken. Daarvoor is eerst de kennis nodig en
dan pas het antwoord op de politieke vraag. Dit moet niet worden omgedraaid,
in de zin dat eerst antwoorden worden gegeven en dat daarna kennis wordt gegenereerd.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, dan zijn wij het toch niet eens. Ik heb de Troonrede er gisteren
nog eens op nagelezen. Er wordt alleen een vraag gesteld in de Troonrede.
Er wordt geen antwoord gegeven. Ik wil dat kennen voordat ik het debat aanga
over onze morele en ethische wensen, waarvan ik er enkele zal aangeven in
het vervolg van mijn betoog. Ik vind dat ik daartoe verplicht ben als ik het
kabinet daarop bekritiseer. Laten wij wel de juiste volgorde in de gaten houden.
Het is aan de regering om dit duidelijk te maken via de reeds lang aangekondigde
nota, om het debat te leiden en aan te zetten. Wat de Kamer vervolgens daarmee
doet, is iets wat zij zelf moet uitmaken. Wat dat betreft is de oproep van
afgelopen zomer bij mij niet aan dovemansoren gericht, maar wij moeten wel
de juiste volgorde in de gaten houden. Als ik het tempo van de ontwikkelingen
zie, ben ik bevreesd dat straks in Europa en de Verenigde Staten de ontwikkelingen
zich in razend tempo voltrekken en dat wij in de achterste wagon zitten en
vervolgens nog eens een debat gaan voeren over onze eigen grenzen. Daarom
roep ik het kabinet op tot snelheid. Hoe gaat het CDA die discussie in? Ik laat het namelijk niet bij het stellen
van een vraag. Wij gaan deze discussie in als houder en beschermer van hetgeen
zwak is en wij gaan uit van de menswaardigheid van iedere vorm van leven.
Wij gaan het debat in als partij die altijd van het voorzorgsbeginsel zal
uitgaan en die ook altijd vragen zal stellen over het stimuleren van alternatieve
wegen. Ik zeg dat ook als woordvoerder van een partij die vanuit haar beginselen
het woord "barmhartigheid" weet te schrijven. Als wij nu vernemen dat de mogelijkheden
bestaan en zich steeds verder zullen ontwikkelen om ons nageslacht blijvend
te beïnvloeden, zeg ik dat wij vinden dat wij daar op een ethische grens
botsen, evenals dit het geval is bij het uitsluitend voor experimenten opkweken
van embryo's. Deze discussie is wat ons betreft niet alleen een voorwaardenscheppende
discussie, maar ook een discussie met een sterk waardescheppend karakter.
Ik wil minister-president Kok oproepen om niet alleen in Nederland in actie
te komen, maar dat ook in Europees verband te doen. Het is mij namelijk niet
ontgaan dat de geestverwant van de minister-president, Tony Blair in Engeland,
een forse stap vooruit heeft gezet. Wij moeten natuurlijk wel voorkomen dat
straks in de Europese Unie ontwikkelingen ontstaan die wij niet willen en
waarvan wij nu zeggen dat wij daar op een ethische grens botsen.Waarom doe ik deze klemmende oproep? Er zullen altijd mensen zijn die
zullen vragen om de resultaten van deze ontwikkelingen. Er zullen altijd verzekeringsmaatschappen
zijn die gegevens over hun klanten willen. Voorts leven wij natuurlijk in
een op dit punt verwende samenleving. Ook als mensen bepaalde ontwikkelingen
niet zouden moeten willen, zullen zij er toch om vragen. Het is aan ons met
z'n allen om het morele en ethische kader te scheppen. Het is aan het kabinet
om de discussie aan te zetten, te leiden en te begeleiden.Ik ben wat ongerust over de uitspraken van mevrouw Borst gisteren in NRC
Handelsblad. Er is nog geen nota en mevrouw Borst doet uitspraken over een
van de essentiële vragen in dit debat, het gebruik van embryo's voor
de medische wetenschap, voor medische experimenten. Zij zegt dat zij ook wel
inziet dat daarvoor nu in de samenleving nog niet voldoende steun bestaat,
maar dat dit misschien over twee of drie jaar wel het geval is.Voorzitter! Dit is het soort discussie waarbij de praktijk de norm gaat
bepalen. Het CDA wenst daar verre van te blijven.De heer Schutte (RPF/GPV):De heer De Hoop Scheffer houdt een pleidooi voor de beschermwaardigheid
van alle leven, zoals hij dat noemt. Dat lijkt mij een goed en terecht uitgangspunt.
Hij spitst het toe op de nieuwe discussies die nog komen en die steeds vertraagd
worden. Hoe breed wil hij die discussie echter voeren? Als het gaat over de
beschermwaardigheid van alle leven, spelen daar wat mij betreft ook in mee
discussies die voor velen al zijn afgesloten. Ik denk aan de wetgeving over
abortus provocatus. Wij moeten constateren dat het aantal abortussen provocatus
van jaar op jaar toeneemt. Vindt hij ook dat een element waarvan hij zegt
dat wij daar opnieuw een discussie over moeten voeren?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik herinner mij een vrij schokkende Zembladocumentaire daarover.
De CDA-fractie vraagt daar ook permanent de aandacht voor. Mijn antwoord op
de vraag van de heer Schutte is dus: ja, wij zullen dat blijven doen. De Kamer
moet ook nog, over de beschermwaardigheid van zwak leven gesproken, de euthanasiewetgeving
behandelen die nu schriftelijk wordt voorbereid. Het CDA trekt daar ook heel
duidelijk de grenzen die ik zojuist heb aangegeven. De terreinen die de heer
Schutte noemt, zijn uiterst relevant maar ik heb het voor deze discussie op
de genetica geconcentreerd omdat daar in de Troonrede wel heel gemakkelijk
slechts een vraagje over werd gesteld. Het kabinet moet daarover snel een
nota schrijven en van de CDA-fractie mag verwacht worden, dat zij met het
aanzwengelen van deze discussie dan ook een begin aangeeft van de manier waarop
zij dat debat wil ingaan. Bij dergelijke discussies mogen wat ons betreft
ook de biotechnologie en het octrooieren van planten en dieren worden genoemd.
Overigens is wat betreft het laatste ook sprake van een verwrongen verhouding
met Europa. De Kamer heeft zitten suffen, want er blijkt een Europese richtlijn
te zijn die dat wel mogelijk maakt.De heer Schutte (RPF/GPV):Dat is prima, maar het gaat mij om de reikwijdte van de discussie en heel
concreet om de Wet afbreking zwangerschap, die mede onder verantwoordelijkheid
van de CDA-bewindslieden tot stand is gekomen. Is dat voor u een gegeven,
ook in het licht van de voortdurende stijging van het aantal abortussen in
Nederland, of is het CDA bereid om ook die ter discussie te stellen, mede
gelet op alle omstandigheden?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Wij zullen permanent de aandacht blijven vragen voor de uitwassen
en de excessen rond het wetsvoorstel waar het CDA de verantwoordelijkheid
voor draagt. Dat blijven wij doen tot op de dag van vandaag. Dat geldt ook
voor de vigerende euthanasiewetgeving.De heer Schutte (RPF/GPV):Het gaat niet alleen om uitwassen of excessen. In de cijfers van de inspectie
voor de volksgezondheid zie ik een jaarlijkse stijging van het aantal. Is
dat voor u een signaal om toch nog eens te kijken naar hetgeen waarmee u in
1981 heeft ingestemd?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mijn antwoord daarop is het volgende. Wij blijven verantwoordelijkheid
dragen voor de wet van 1981. Ik loop daar niet van weg. Wij zullen, daar waar
dat mogelijk is, uitwassen en excessen en dingen die totaal misgaan, blijven
bestrijden.De heer Schutte (RPF/GPV):Maar vindt u de praktijk van de wet, blijkend onder meer uit de stijgende
aantallen, ook behoren tot uitwassen of excessen of moeten wij daarbij aan
andere dingen denken?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb in mijn eerste antwoord op uw interruptie aangegeven dat ook de
praktijk en de uitvoering van de wet leiden tot excessen waartegen wij hebben
gestreden en zullen blijven strijden. Dat doet echter niet af aan de verantwoordelijkheid
die wij blijven nemen voor de totstandkoming van die wet.De heer Schutte (RPF/GPV):Aan beide zaken zullen wij elkaar blijven herinneren!De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik hoop dat zeer!Voorzitter! Over Europa gesproken. Binnenkort krijgen wij een uitgebreid
debat over de Staat van de Unie. Ik wil er nu geen uitgebreid betoog aan wijden,
maar wel zeggen dat Europa geen natuurverschijnsel is maar door onszelf wordt
gebouwd. Ik maak nu even een koppeling met het debat over de gezondheidszorg.
Wij willen hier een debat over de gezondheidszorg voeren, zoals wij een kwartier
geleden uitgebreid hebben gewisseld, want er komen vele Europese ontwikkelingen
op die gezondheidszorg af die de vrijheid van datgene wat wij hier met elkaar
zouden willen wisselen wel eens kunnen beperken. Ook hier zeg ik weer, dat
wij ons niet door Europa moeten laten voorbijhollen met het gevolg, dat wij
onze eigen discussie niet meer kunnen voeren. Dat geldt met name voor de gezondheidszorg.
Ik krijg hierop graag een reactie van de premier en ik roep de coalitie dan
ook op om de discussie over de gezondheidszorg te openen.Voorzitter! Het document over de Staat van de Unie zit wat ons betreft
te vol met zinnen als "het is denkbaar dat het zou kunnen", "misschien moet
dat en dat gebeuren" en "het is het overwegen waard dat dit en dit zou moeten
gebeuren". Ik roep de premier op om in dit debat aan te geven in welke richting
het kabinet koerst als wij denken over de toekomst van Europa. Hoe reageert
de premier op de belangwekkende rede van Joschka Fischer en de reacties daarop?
Dat hoort bij dit debat, voorzitter, en ik zou de premier daartoe wil uitnodigen.
Wat ons betreft, gaat ook bij Europa het verhaal van de verantwoordelijkheidsverdeling
op. Drie lagen in Europa: het subnationale (de krachtige regio), de nationale
staat en wat ik naar Duits federatief voorbeeld de "bond" zou willen noemen,
met een strakke bevoegdheidsverdeling tussen het subnationale, het nationale
en het Brusselse: de "bond". Ik durf het woord federatie hier best te gebruiken,
maar dan een federatie naar Duits model, met wat ons betreft een duidelijke
bevoegdheidsverdeling, met kan het zijn een Europees Parlement en een Europese
senaat en met een veel duidelijker en scherper toezien van de nationale parlementen
op hetgeen in Brussel tot stand komt. Ik heb hierop graag een antwoord van
de premier.Voorzitter! Het had niet misstaan als er gisteren in de Troonrede aandacht
was besteed aan de helaas te vele slachtoffers van het geweld op de Molukken.
Ik erken voluit dat de politieke mogelijkheden van het kabinet op bepaalde
gebieden beperkt zijn, ik vind echter wel dat in dit debat zorg moet worden
uitgesproken over wat er op de Molukken gebeurt. Ik doe dat bij dezen.De heer Melkert (PvdA):De heer De Hoop Scheffer sprak over een Europese senaat. Ik vind dat een
interessante gedachte waarover wij verder moeten praten aan de hand van de
Staat van de Unie. Ik snap echter niet helemaal zijn analogie met de Duitse
bondsraad. Die is immers niet vergelijkbaar met het type senaat bestaande
uit parlementariërs, dat de heer De Hoop Scheffer nu naar voren brengt.
Dat laat onverlet dat wij daarover verder kunnen nadenken.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Uw interruptie is volstrekt terecht, collega Melkert. Ik zal proberen
mij zorgvuldiger uit te drukken. Ik heb geprobeerd een marsroute te schetsen.
Ik vind namelijk wel dat wij over de finaliteit van Europa moeten debatteren
en het niet moet afdoen met de opmerking dat wij werkende weg wel zien waar
wij uitkomen. In onze opvatting zijn er drie belangrijke elementen die in
het Europa vorm zouden kunnen krijgen: het regionale, de nationale staat en
de bond. Als ik daaraan de discussie over een senaat koppel, heeft u gelijk
dat je die niet naar Duits model kunt construeren. Dat geldt ook voor de verhouding
tussen Bund en Länder. Zeker wat de inkomensoverdracht betreft bestaat
er tussen de Duitse Bund en de Länder een geheel andere situatie dan
in Europa het geval is.Ik heb willen spreken over een federatiegedachte van onderop. In de democratische
component en in de democratische controle van Europa past naar mijn mening
een Europese senaat bestaande uit een even groot aantal afgevaardigden van
alle lidstaten. Op die manier kan een aantal Europese onderwerpen dichter
bij de burgers van de lidstaten gebracht worden. Ik ben het met u eens, mijnheer
Melkert, dat dit niet hetzelfde is als de wijze waarop de Duitse bondsraad
op dit moment functioneert. Wij komen er graag op terug. Ik heb het echter
heel bewust genoemd teneinde de premier uit te dagen iets daarover te zeggen.Voorzitter! Europa mag in de discussie over de accijnzen niet als schaamlap
worden gebruikt. De vrachtwagenchauffeurs zijn vorige week vrijdag tegemoetgekomen.
Ik zou graag willen vernemen hoe dat precies is gebeurd. Wij weten al wel
veel uit de kranten, maar zijn formeel nog niet door het kabinet geïnformeerd.
In het kader van de rechtvaardigheid is nu de gewone automobilist aan de beurt.
Wij zeggen dus: geen indexering van de brandstofprijzen per 1 januari 2001.
Dat zal wat ons betreft en conform datgene wat onder andere door de ANWB is
gezegd, kunnen via een verlaging van de motorrijtuigenbelasting. We hebben
daarvoor in ons plan van aanpak een bedrag van 300 mln. opgenomen. Wij vinden
echt dat nu de automobilist gecompenseerd moet worden voor datgene wat hem
overkomt nadat afgelopen vrijdag de truckers zijn gecompenseerd en hopelijk
gecontenteerd. Al weten wij niet precies hoe.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Aandachtig luisterend naar dit onderdeel van het verhaal van
collega De Hoop Scheffer, heb ik een enkele vraag. De fractie van het CDA
heeft in de afgelopen jaren met enige regelmaat een punt gemaakt van het kwartje
van de minister-president. Ik kom dat, tot mijn geruststelling, in het plan
van aanpak niet meer tegen. Mag ik daaruit de conclusie trekken dat dit een
band tussen hem en mij schept?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, rekent u zich niet te snel rijk, collega Rosenmöller. In mijn
geschreven speech staat dik gedrukt: kwartje van Kok. Dus daarop kom ik nu.Wij hebben altijd gezegd en vinden nog steeds dat het kwartje van Kok
weg moet. Wij hebben daarover bij monde van collega Reitsma moties ingediend,
maar die zijn verworpen. Ik wil nu, met name aan collega Dijkstal van de VVD
een oproep doen met de vraag ons te steunen in het afschaffen van het kwartje
van Kok. Dan beloof ik dat ik in de rest van dit debat daaraan aandacht zal
besteden. Wij vonden en vinden namelijk dat het kwartje van
Kok moet worden afgeschaft, jazeker.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als het maar niets kost. Dat is in ieder geval de conclusie die ik uit
het plan van aanpak mag trekken. U weet dat het hier om een miljardenoperatie
gaat. Maar goed, u wilt het kwartje van Kok nog wel afschaffen al staat dat
niet in het plan van aanpak. Voor mijzelf concludeer ik dan dat deze afschaffing
geen prioriteit heeft. Ik heb nog een vervolgvraag en die betreft wat wel
in het plan van aanpak staat: verlaging van de wegenbelasting.U heeft in 1998 en daarna consequent een punt gemaakt van de algemene
lastenverlichting. U heeft daarvoor gewaarschuwd. Ook in dit debat heeft u
gezegd: weer zo'n vorm van algemene lastenverlichting. Wat u echter ten aanzien
van de wegenbelasting doet, is precies het geven van een algemene lastenverlichting.
Kan ik u nu aanspreken op de consequenties van de algemene lastenverlichting?De heer De Hoop Scheffer (CDA):In dit geval is het simpelweg een kwestie van iets teruggeven aan de automobilisten.
Terwijl de schatkist volstroomt met meer opbrengsten via de accijnzen heeft
deze groep, net als de vrachtwagenchauffeurs, recht op teruggave, recht op
compensatie. Maar u zult het ook wel niet eens zijn met compensatie voor de
vrachtwagenchauffeurs. Maar wat heeft dit punt eigenlijk te maken met het
voorgaande? Hierover hebben wij met Zalm ook wel eens gediscussieerd. Vrijdag
is hij echter voor de truckers door de pomp gegaan en als de voortekenen niet
bedriegen, is er in de omgeving van dit gebouw al een afspraak gemaakt tussen
de Partij van de Arbeid en de VVD, waarin de lastenverlichting voor de automobilist
een grote rol speelt. Misschien is het niet waar, maar dat merken we in de
loop van de dag wel. Met andere woorden: hoezo CDA niet? Wij hebben dit altijd
gezegd en we blijven dit zeggen. Het is nieuw voor minister Zalm, dat is waar.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U speelt de bal vrij snel en handig terug, althans zo lijkt het, naar
minister Zalm of naar partijen behorend tot de coalitie. Ik had het nu echter
over het CDA. Ik neem althans aan dat u, zoals u tegen de heer Marijnissen
zei, als CDA'er spreekt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik hoop het wel.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Daar spreek ik u op aan, uiteraard!Het CDA heeft sinds de totstandkoming van zijn verkiezingsprogramma de
waarschuwende vinger geheven als het ging om algemene lastenverlichting. Die
koers moeten wij verlaten: u heeft getracht die lijn consequent te volgen.
Maar waarom handelt u dan anders als het de automobilist betreft? Hij was
gewend geraakt aan erg lage benzineprijzen. Als gevolg van de marktontwikkelingen
moet hij nu een hogere prijs betalen. Waarom zegt u nu ineens tegen hem: u
komt in aanmerking voor een algemene lastenverlichting? Dit is een inconsequente
politiek en niets anders.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik zeg helemaal niet: "U komt in aanmerking voor een algemene lastenverlichting."
Ik zeg wat u zegt: hij is gewend geraakt aan lage benzineprijzen en hij zal
niet wennen aan hoge benzineprijzen. Ik wil ook niet dat hij aan hoge benzineprijzen
went.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat betekent dus dat elke verhoging aan de pomp hier door het kabinet
moet worden gecompenseerd, omdat de automobilist weigert te wennen aan een
wat hogere benzineprijs.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is onzin.De heer Rosenmöller (GroenLinks):We zullen toch ook op dit punt de kosten van vervuiling moeten laten neerslaan
bij degene die vervuilt. Dat is een marktmechanisme dat u zou moeten aanspreken.
Dat is punt één. Dan punt twee. U handelt inconsequent met uw
opmerkingen over de algemene lastenverlichting. 7 miljoen automobilisten zouden
van u 300 mln. terugkrijgen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Waarom is dat inconsequent? Dat zie ik absoluut niet. Ik zeg alleen: de
opbrengsten van de accijnzen stromen binnen. De accijnzen worden per 1 januari
2001 automatisch gekoppeld aan het inflatiepercentage en wij zeggen ten behoeve
van de automobilist, die niet went aan die hoge prijzen, zeker niet als het
kabinet ondertussen als gevolg van de hoge accijnzen de kassen kan vullen:
"Op 1 januari even niet, want u went niet aan hoge prijzen, maar ik ook niet."
Dan kan de heer Rosenmöller over algemene lastenverlichting praten, maar
ik wil die automobilist compenseren, net zoals de vrachtwagenchauffeur!De heer Rosenmöller (GroenLinks):Door middel van algemene lastenverlichting. Twee jaar geleden wilde de
heer De Hoop Scheffer dat echter niet. Het gaat trouwens niet eens om de verhoging
van de accijnzen, want die laat de heer De Hoop Scheffer doorgaan. Hij wil
die echter compenseren via de wegenbelasting. Wat dat betreft moet de automobilist
wel degelijk wennen aan de hoge prijs bij de pomp.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Op dat punt vinden wij elkaar, maar dat verhaal kan ik uitleggen. Ook
het CDA vindt dat niet het bezit van, maar het rijden met de auto in prijs
moet stijgen. Wij kiezen dus voor een heel evenwichtige oplossing. Wij zeggen
tegen de automobilist: "U went niet aan de hoge prijzen, maar u mag van ons
weten dat wij niet instemmen met een automatische verhoging van de accijnzen.
Het gaat allemaal briljant, maar u moet de prijs daarvoor betalen, hoe dan
ook, aan de pomp of via de wegenbelasting." Ik vind overigens dat het via
de wegenbelasting moet. Dat zeggen wij gewoon. Dat is een voor de automobilist
buitengewoon heldere boodschap. Voor de heer Rosenmöller waarschijnlijk
niet, maar hij wil waarschijnlijk ook geen compensatie voor de vrachtwagenchauffeurs.
Mag ik daar misschien een antwoord op?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Daar hebben wij de afgelopen dagen geen enkel geheim van gemaakt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik hoor het graag nog een keer, voorzitter. De heer Rosenmöller is
het eens met de compensatie voor de vrachtwagenchauffeurs. Ja of neen?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Wij hebben de afgelopen kritiek geuit op het
akkoord, zoals minister Zalm, de minister van Verkeer en Waterstaat en de
staatssecretaris van Financiën dat hebben afgesloten. Wij wijzen dat
akkoord af. Het gaat in dit geval echter de stelling van de heer De Hoop Scheffer
naar analogie van dat akkoord. Als dat akkoord niet zou zijn gesloten, dan
had hij zijn pleidooi waarschijnlijk ook wel gehouden, want dat stamt al uit
een vorige periode. Ik wijs de heer De Hoop Scheffer erop dat de automobilist
ruimschoots wordt gecompenseerd via een enorme belastingverlichting van bijna
7 mld. Daarmee stijgt de koopkracht over de gehele linie tamelijk fors. De
heer De Hoop Scheffer blijft vervolgens consequent in zijn redenering over
het afwijzen van algemene lastenverlichting, maar als een duveltje uit een
doosje komt hij wel ineens met een bedrag van 300 mln. aan algemene lastenverlichting
voor de automobilist. Dan moet hij de vraag beantwoorden waarom die 300 mln.
belangrijker is dan een extra intensivering in de zorg, de natuur of het onderwijs.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Neen, voorzitter. Nu raakt de heer Rosenmöller verstrikt in zijn
eigen kluwen. De lastenverlichting op grond van het belastingplan is een generieke
lastenverlichting. Daar hebben wij mee ingestemd. Ik stel overigens vast dat
de heer Rosenmöller geen antwoord geeft op mijn vraag over de truckers.
Wij zeggen tegen de automobilist, dus niet alleen tegen de truckers: "Als
de accijnzen in deze tijd van voorspoed automatisch omhoog gaan per 1 januari
2001, dan willen wij die voor u compenseren." Wij betrekken daarmee een politieke
stelling. Die heeft voor mij niets te maken met onze stelling en onze pleidooien
voor algehele lastenverlichting. Ik zou niet weten waarom.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik probeer het nog één keer, want anders blijft dat misverstand
hangen. Het lijkt er overigens op dat de heer De Hoop Scheffer niet wil horen
dat wij het akkoord tussen het kabinet en de truckers afwijzen. Ik zeg dat
nu voor de tweede keer, maar misschien is het voor de heer De Hoop Scheffer
de eerste keer.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat lijkt mij nuttig voor de duidelijkheid. De heer Rosenmöller wijst
dat akkoord af.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer De Hoop Scheffer doet net alsof het mij pijn doet als ik het zes
keer zeg, maar dan vergist hij zich.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Men kan er baat bij hebben.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Oké, maar de heer De Hoop Scheffer komt niet om de volgende stelling
heen. De normale indexering en een deel van de verhoogde BTW zijn gecompenseerd
via de lastenverlichting 2001. Het teruggeven van 300 mln. via de wegenbelasting
is dus gewoon algehele lastenverlichting voor een grote groep mensen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voor een grote groep mensen, maar daar kiezen wij voor. Heel simpel.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Daar kiest het CDA voor. Dat betekent dat de heer De Hoop Scheffer afdingt
op de algemene stelling die hij in 1998 heeft betrokken, namelijk dat het
CDA niet voor algehele lastenverlichting is.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik zou niet weten waarom.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik probeer het niet verder, voorzitter, maar het is mijn perceptie dat
het CDA op het terrein van de lasten in een absolute spagaat verzeild is geraakt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Rosenmöller wil gewoon niet dat wij op dit punt voor de automobilist
kiezen, maar dat doen wij wel.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat willen wij inderdaad niet, maar het instrument is ook inconsequent.
Daar spreek ik de heer De Hoop Scheffer op aan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Neen, dat is het niet, voorzitter. Ik ben het niet met de heer Rosenmöller
eens.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Ik ben een beetje in verwarring geraakt. De heer De Hoop Scheffer
spreekt over het niet door laten gaan van de indexering. Daar is volgens mij
een bedrag van rond de 200 mln. mee gemoeid. In het stuk dat wij hebben gekregen,
pleit de heer De Hoop Scheffer voor een verlaging van de motorrijtuigenbelasting
met 300 mln. Wil de heer De Hoop Scheffer de verhoging van de accijnzen door
laten gaan, maar dat compenseren via de motorrijtuigenbelasting?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ja, daar kun je voor kiezen. Ik heb zojuist de ANWB geciteerd. Dat citaat
valt bij ons wel in goede aarde. Ik ben benieuwd wat de heer Dijkstal daarvan
vindt. Naar onze berekeningen is dat 300 mln. Ik ben reuze benieuwd. Misschien
dat het kwartje van Kok ook nog wordt genoemd. Ik wacht in gespannenheid af.De heer De Graaf (D66):Ik wil nog even terugkomen op die lastenverlichting. Is de heer De Hoop
Scheffer het met mij eens dat als je praat over een verlichting van wegenbelasting
of accijnzen voor de automobilist, je eigenlijk praat over een volstrekt generieke
lastenverlichting? Er is namelijk niet een samenleving en een aparte categorie
autogebruikers. Nee, bijna elk gezin in Nederland heeft ten minste één
auto. Anders gezegd, als je dat doet, ben je bezig met een volstrekt generieke
lastenverlichting. Ik geef collega Rosenmöller gelijk dat u niet twee
dingen tegelijk kunt roepen: geen generieke lastenverlichting, maar wel een
lastenverlichting voor alle Nederlanders met een auto en allen die daar gebruik
van maken.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik ben het daar niet mee eens. Ik heb zojuist gezegd dat wij hiervoor
kiezen en dat dat op geen enkele wijze op gespannen voet staat met datgene
wat wij eerder hebben geroepen of nog roepen. Ik ben het dus niet met u eens.
Het spijt mij. Hoewel, het spijt mij niet.De heer De Graaf (D66):Je kunt natuurlijk zeggen: ik zeg eerst wit en dan zwart, maar het is
alletwee grijs, dus het staat niet op gespannen voet met elkaar. Het is echter
niet goed uit te leggen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het heeft een heel heldere kleur, collega De Graaf. Wij kiezen voor een
compensatie voor de gestegen benzineprijs als gevolg van een
automatische accijnsverhoging. Ik ben reuze benieuwd waar de coalitiepartijen
straks mee komen op dit terrein. Wij zullen dat met grote aandacht volgen.Op het punt van veiligheid, een andere grote prioriteit van het kabinet,
scoren wij volgens het rapport van het Sociaal en cultureel planbureau niet
positief. Ik herinner mij nog de minister-president die in de statencampagne
een veiliger Nederland aan het einde van de kabinetsperiode beloofde. Aan
de slag dus, zou ik willen zeggen. Veiligheid is voor het CDA een tweesporenbeleid.
Het is preventie. Preventie begint in het gezin, bij het zo nodig ondersteunen
van ouders. Is er op dit punt tijd voor kwaliteit? Jakkeren wij niet zeven
dagen in de week achter elkaar aan? Er zijn ouders die elkaar alleen af en
toe ontmoeten. Er ligt nu weer een wetsvoorstel van de Christenunie en de
PvdA over de zondagsarbeid. De fout is echter al gemaakt bij de Winkeltijdenwet.
Toen is het misgegaan. Wat nu wordt gedaan, is niet veel meer dan het bestrijden
van een symptoom.Aanvaarden wij, als het om preventie gaat, zonder blikken of blozen een
dosis geweld en seks op het open net van de televisie? Ik wil een oproep herhalen
die ik eerder dit jaar heb gedaan aan de publieke omroepen, namelijk om voort
te gaan met hun positieve campagnes in dezen over te bewaken waarden. Zij
zouden, samen met de commerciële omroepen binnen het Nicam, een organisatie
die hiervoor is opgericht, aan de gang moeten. Zij moeten zelf hun verantwoordelijkheid
nemen. Ik denk ook aan de trailers van geweldsfilms die op steeds vroegere
tijdstippen worden uitgezonden. Wij kunnen wel roepen dat wij hiervoor een
wet gaan maken, maar dat zal niet helpen. Het zal een kwestie zijn van het
zelf nemen van verantwoordelijkheid, in dit geval door de omroepen. Ik denk
ook aan internet. Blijkens een recente Sterspot kan een provider zonder veel
problemen een filter tegen bepaalde sites aanbrengen. Kunnen wij met andere
woorden, laten zien dat wij een morele standaard in dit land, zoals het CDA
deze wenst te zien, hoog kunnen houden?De heer Van der Vlies (SGP):Op zichzelf ben ik het graag eens met collega De Hoop Scheffer dat hier
een belangrijke verantwoordelijkheid ligt. Beluister ik hem echter goed dat
hij blijft in het spoor van de zelfregulering? Hij roept op tot zelfregulering.
Laten wij hopen dat er iets van komt. Maar als het er niet van komt, gaat
hij toch wel heel gemakkelijk door de bocht als hij zegt dat je er wel een
wet voor kunt maken, maar dat dat niet zal helpen. Ik heb nog wel het vertrouwen
dat als wij het met elkaar eens zouden zijn over een wet, dat die wet ook
gehandhaafd zal worden en wij een daad hebben gesteld.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik begrijp collega Van der Vlies, maar ik zeg dat in het kader van de
verantwoordelijkheidsverdeling, zoals ik die in het begin van mijn betoog
heb geschetst, wij beginnen met de verantwoordelijkheid te leggen daar waar
die hoort. In dit geval is dat bij de omroepen, met name de commerciële
omroepen. Die hebben de mogelijkheid om hun eigen verantwoordelijkheid te
nemen in dezen. Ik heb hen daar nog eens toe opgeroepen, in navolging van
pleidooien die ik eerder heb gehouden. Ik ben het wel met de heer Van der
Vlies eens dat je nooit moet uitsluiten dat wij er met z'n allen toe kunnen
besluiten om daar een wet voor te maken. Maar de arm van de wetgever is niet
alleen om de ideologische redenen die ik zojuist uiteen heb gezet, maar ook
om praktische redenen een arm die natuurlijk wel korter wordt, omdat wij met
grensoverschrijdende, buitengewoon moeilijk aan te pakken ontwikkelingen te
maken hebben. Ik wijs nogmaals op het internet. Dus ik zeg met de heer Van
der Vlies: wij moeten daar beiden aandacht aan blijven besteden. Wij hebben
een morele standaard in dit land hoog te houden, maar wij beginnen graag daar
waar begonnen zal moeten worden en, zo mogelijk, waar ook geëindigd zal
moeten worden, namelijk bij – zoals de heer Van der Vlies aangeeft –
zelfregulering.De heer Van der Vlies (SGP):Dat zou goed zijn als het ervan komt, maar het is natuurlijk de vraag
hoe lang wij bereid zijn om dat aan te zien. De Hoop SchefferEr zijn namelijk
nogal wat processen gaande waarbij zelfregulering een oplossing zou zijn.
Wij moeten nu toch met elkaar constateren dat daar te weinig van terechtkomt
en dan zullen wij onze verantwoordelijkheid als wetgevende macht moeten nemen
op enig moment, nationaal en zo nodig – als het gaat om het internet –
internationaal.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik deel uw zorg en ik herhaal ook niet voor niets oproepen die ik eerder
dit jaar in de media heb gedaan. Ik vind dat als je dat doet,
je ook hier in dit huis je gezicht moet laten zien op dit punt. Ik doe dat
ook, met grote nadruk en met grote klem. Ik wil helemaal niet uitsluiten dat
wij uiteindelijk zouden moeten komen tot een bepaalde vorm van het regelen,
verantwoordelijkheid nemen als wetgever. Toch wil ik met u – en ik hoop
u met mij – proberen, hoewel mijn zorg groter is geworden, die oproep
tot het nemen van die eigen verantwoordelijkheid met alle kracht te herhalen.Voorzitter! Ik wil graag in dit debat na vier plus twee jaar paars een
conclusie trekken. Die conclusie wordt beheerst door een tweetal woorden en
dat is ten eerste het woord "verwondering" en ten tweede het woord "teleurstelling".
Zelden heeft een coalitie zoveel talenten meegekregen als de vorige en deze.
De zittende premier hoefde niet voor de spiegel te oefenen op woorden als
"grote bezuiniging", "grote problemen" en "niet eenvoudig". De vraag blijft –
en vandaar mijn verwondering en teleurstelling – welke visie op de toekomst
richting heeft gegeven en richting geeft aan het beleid. Wat nodig was en
is, dat is die goede balans tussen zorgen voor de toekomst – dus minder
schulden – en voorbereiden op de toekomst: beter onderwijs, betere gezondheidszorg
en een veiliger Nederland. Ik heb overigens met grote belangstelling de buitengewoon
interessante opmerkingen van collega Melkert over terugdringing van de staatsschuld
en over zorgen voor de toekomst en voorbereiden op de toekomst bij de verklaring
van Koudum tot mij genomen en ik neem aan dat hij die straks verder uit zal
werken. Als ik de heer Melkert hoor, constateer ik dat het CDA en de consistentie
die ons kenmerkt dit vorig jaar ook al riep. Sterker nog, in ons verkiezingsprogramma
was al uitgegaan van het afbouwen van de staatsschuld in 20 à 25 jaar.
Het viel toen op rotsige bodem. Ik heb het idee dat die bodem nu iets minder
rotsig is en ik hoop dat dit debat en de komende algemene financiële
beschouwingen de ruimte zullen bieden om deze ideeën nader uit te werken.Met "teleurstelling" bedoel ik dat deze coalitie zo weinig geïnspireerd
werkt. Men werkt op de automatische piloot; men past goed op de winkel. Natuurlijk
is er een belastingplan, maar is dat het dan? De Vreemdelingenwet moet nu
een groot project worden van de VVD. Het zal je maar gebeuren als verantwoordelijk
staatssecretaris! Dus de vraag blijft: komt de zorg in dit land op een voor
iedereen acceptabel niveau? Ik zie het tot op heden niet. Zoals ik al zei:
ook personeelsgebrek is geen natuurverschijnsel. Mevrouw Borst en anderen:
u zit er nu zes jaar; bent u in staat om de lang geleden door oud-premier
Lubbers gedane uitspraak dat Nederland ziek is te ontkrachten? Tot op heden
niet, want u heeft de WAO voor een tijd gepacificeerd. De eminente christen-democraat
Donner gaat u adviseren. Dan komt er een SER-advies. Dan is de WAO dus weer
voor een jaar van de agenda. Hoe zit dat nou? Kan de kwaliteitsverbetering
waar ons onderwijs om schreeuwt tot stand worden gebracht? Hoelang voeren
wij nog discussies over de vierdaagse schoolweek? Kunnen wij op afzienbare
termijn over de inrichting van ons land debatteren? Heeft het kabinet opvattingen
over de gevolgen van de genetische revolutie? Durft het aan te geven hoe Europa
er over tien jaar volgens hem zou moeten uitzien?Het geld is er wel, ja zeker. Maar ik zou zo graag meer visie op de toekomst
zien. Ik zou zo graag meer inspiratie zien. Vandaar verwondering en teleurstelling.
Ik zeg dat vanuit de vaste overtuiging van het CDA dat vele van de problemen
die ook in mijn betoog de revue hebben gepasseerd, niet alleen een kwestie
van geld zijn, maar ook een kwestie van verantwoordelijkheid, van het weer
serieus nemen van mensen, van keuzevrijheid geven aan mensen. Wij moeten het
starre staat-marktdenken doorbreken. Verantwoordelijkheid teruggeven. Loslaten.De vragen die ik stel, moeten met beleid worden beantwoord en niet alleen
met geld. Zo wil ik de hoofdopdracht van deze coalitie formuleren. Een rijk
en welvarend land zoals Nederland kan zich alleen al in het belang van de
mensen die niet mee kunnen, een onvoldoende antwoord op al deze vragen niet
veroorloven. Inspiratie, visie, beleid. Het geld is er, maar dat is niet voldoende.De heer Melkert (PvdA):Mevrouw de voorzitter! De sfeer zit er goed in, in Nederland. Aan de olympische
jubeltonen vanuit Australië voegt de Troonrede een scheut optimisme toe
over hoe wij er hier in Nederland voor staan. Daar is niets mis mee. Want
zo blij als wij mogen zijn over de prestaties van onze sporters, zo trots
mogen wij ook zijn op wat de laatste jaren in Nederland is bereikt. Jammer,
maar begrijpelijk, dat wij het hier vandaag bij de algemene beschouwingen
zonder de aanmoedigingen van Erica Terpstra moeten doen.De economische voorspoed biedt kansen, maar er zijn ook risico's en onzekerheden
die ervoor zorgen dat we niet te lang bij ons huidige succes stil mogen staan.Zo staat Europa aan de vooravond van zijn grootste krachtproef in bijna
vijftig jaar van integratie. Drie ingrijpende gebeurtenissen zullen een sterk
beroep doen op de bereidheid van de Nederlanders hun welvaart en belangen
te delen met driehonderd en straks misschien wel 500 miljoen andere Europeanen.In de eerste plaats is er de invoering van de euro. De lotgevallen van
de euro op de valutamarkt geven aan dat er nog heel wat onzekerheden zijn.
De lidstaten beschikken over een groot economisch potentieel. Vertrouwen is
dus gerechtvaardigd. De, vriendelijk gezegd, gespreide leiding van de unie
komt echter de interne discipline en het externe gezag van Europa niet ten
goede. Wie weet alle neuzen dezelfde kant op te krijgen en wint daarmee het
vertrouwen van de Nederlandse burger dat de euro straks even hard en veilig
is als de gulden?In de tweede plaats is er de uitbreiding van de Europese Unie. Het gaat
om aspirant-lidstaten met zeer grote verschillen in economische kracht en
bestuurlijk vermogen. Hoe worden de burgers van de huidige unie eigenlijk
voorbereid op de toetreding van de nieuwkomers? Wie stelt zich hiervoor echt
verantwoordelijk, behalve een voorzitter bij toerbeurt?Ik noem in de derde plaats het Europese veiligheids- en defensiebeleid.
Voorlopig is de politieke en militaire top hier nog druk mee bezig. Als er
actie moet worden ondernomen, zal voorlopig van de NAVO-infrastructuur
gebruik moeten worden gemaakt. Maar er komt een moment dat Europa één
militair gezicht zal laten zien. Hoe wordt dat geregeld? Komt er duidelijkheid
over verantwoordelijkheden en bevoegdheden? Wordt het volstrekt helder dat
de Europese defensie onderdeel is van de gemeenschappelijke buitenlandse politiek
en net zo democratisch gelegitimeerd is, zoals dat nu bij ons het geval is?
Nederlanders weten dat Europa de toekomst is, maar ervaren een te grote afstand
tot hun bestuurders. De Partij van de Arbeid zal het regeringsbeleid beoordelen
op de onvermoeibare inzet die nodig is om deze kloof te overbruggen. Ik kom
daar ook graag zelf bij de behandeling van de Staat van de Unie uitgebreider
op terug.Buiten Europa zijn de problemen van een geheel andere orde. Wij zijn bezorgd
over de gestegen olieprijzen. Maar voor veel landen in ontwikkeling is het
een regelrechte nachtmerrie, zeker als je daar hun schulden bij betrekt. Aan
de vooravond van de vergadering van het Internationaal Monetair Fonds en de
Wereldbank vraag ik de regering bij te dragen aan een scherpere Europese opstelling.
Nodig is een gecoördineerde olie- en energiepolitiek in samenhang met
een Europese inzet voor de klimaatconferentie in Den Haag en voor de verdere
aanpak van de schuldverlichting. Dat vereist afspraken over lastenverdeling.
Juist in het kader van IMF en Wereldbank is dit aan de orde. Nederland heeft
ook recht van spreken door de forse eigen inzet. Voorop moet een versnelling
van de schuldenstrategie staan, want nu heeft alleen Oeganda zich nog maar
gekwalificeerd. De criteria verdienen snelle aanpassing als gevolg van de
hogere olieprijzen en het mislukken van de WTO-conferentie in Seattle.Het zou trouwens ook helpen om de transparantie van het IMF te vergroten
als er daar meer bereidheid zou ontstaan, ruimte te maken voor een controlerend
orgaan van parlementariërs. Bij de Wereldbank is dit initiatief van mijn
fractiegenoot Bert Koenders al opgepakt. Ik roep de regering op zich hiervoor
verder in te zetten.Onze fractie hecht groot belang aan de verdergaande ondersteuning van
de democratische veranderingen in Indonesië. In eigen land leven wij
mee met het verdriet en de gevoelens van wanhoop van vele Molukse Nederlanders.
Regering en parlement spannen zich samen in om internationaal gehoor te vinden
voor bijdragen aan conflictoplossing, terugkeer van vluchtelingen en wederopbouw
op de Molukken. De EU-waarnemersmissie en de activiteiten van de minister-president
en de minister van Buitenlandse Zaken zijn daarbij van groot belang geweest.
De regering zal haar communicatie met de Molukse gemeenschap hier wel goed
moeten verzorgen. Wat was er deze week aan de hand en hoe komt zo spoedig
mogelijk alsnog het gewenste brede gesprek tot stand?De heer Schutte (RPF/GPV):Had bij de opmerkingen over Indonesië en de Molukken ook niet een
opmerking gepast over het geheel ontbreken van enige verwijzing naar dit vraagstuk
in de troonrede?De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Als bij de heer Schutte die vraag leeft – wat dus kennelijk
het geval is – vind ik dat hij die aan de minister-president zou moeten
voorleggen.De heer Schutte (RPF/GPV):Dat dacht ik niet. Wij zijn nu de Troonrede aan het bespreken. Ik zou
mij kunnen voorstellen dat het de heer Melkert ook was opgevallen dat juist
in deze tijd dat element er niet in stond. Maar ook als hij het niet gemist
heeft, hoor ik dat graag.De heer Melkert (PvdA):Ik zou mij kunnen voorstellen dat er in de Troonrede ook over de situatie
op de Molukken zou zijn gesproken. Zeker!Voorzitter! Ik vervolg mijn betoog. De komst van de nieuwe regering in
Suriname schept een nieuwe kans om samen verder te werken aan de doelstellingen
van het raamverdrag van vriendschap en samenwerking. Een nieuwe relatie tussen
beide landen en volken zal in deze tijd vooral gekenmerkt moeten worden door
een combinatie van zakelijkheid en betrokkenheid. In onze ogen blijft het
wel gaan om een bijzondere relatie, met voorrang, als daartoe over en weer
de mogelijkheden worden geboden. Graag zouden wij zien dat ook jongeren, niet-gouvernementele
organisaties en het bedrijfsleven in beide landen hierbij intensief betrokken
worden. Is de regering bereid hiertoe initiatieven te nemen?De Nederlandse Antillen lijken met de totstandkoming van het IMF-akkoord
een cruciale drempel over te zijn. Wij mogen niet vergeten dat de zo noodzakelijke
sanering met heel veel pijn voor de burgers van dat land gepaard zal gaan.
Hier past van de kant van de Nederlandse regering van nu af aan een royale
inzet. Wij gaan ervan uit dat de Kamer nog voor het eind van dit jaar een
nieuw samenwerkingsprogramma met de Antillen te beoordelen zal krijgen. Wil
de minister-president dit toezeggen?Ik kom bij de toestand van het land. Nederland verandert. Dat is een zaak
van lange adem, van aanpassen en het doorbreken van oude patronen. Vele jaren
is er bezuinigd en vonden er pijnlijke ingrepen plaats. De balans was zoek.
Met de wending naar begrotingsdiscipline en naar de actieve welvaartsstaat
is de basis gelegd voor een gezonde economie. Een economie die werk biedt
aan steeds meer mensen, in een klimaat waarin initiatief en ondernemersschap
hoog worden gewaardeerd, waarin jonge mensen vol ambitie de toekomst tegemoet
treden, waarin vitale oudere mensen na een werkzaam bestaan langer dan vroeger
van hun leven kunnen genieten. Op die vooruitgang mogen wij trots zijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik neem aan dat collega Melkert bij dit deel van zijn betoog
ook de blijheid deelt van het Sociaal en cultureel planbureau dat constateert
dat Nederland liberaal is geworden.De heer Melkert (PvdA):De clou ontgaat mij.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik geloof dat ik het niet nog een keer hoef uit te leggen. Het Sociaal
en cultureel planbureau constateert dat Nederland liberaal is geworden. Past
dat ook in de blijheid van de heer Melkert over de vooruitgang in Nederland?De heer Melkert (PvdA):Ik kan niets met deze opmerking. Misschien moet de heer De Hoop Scheffer
het aan de heer Dijkstal vragen. Die is expert in het liberalisme.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Dijkstal zei al dat hij het prachtig vond.De heer Melkert (PvdA):Daar weet ik niets van.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dan moet de heer Melkert de conclusie nog eens lezen. Nederland is liberaal
geworden, leuk.De heer Melkert (PvdA):Wij zullen zien.Voorzitter! Nederland verandert. Het is fascinerend om te zien hoe een
groeiende diversiteit aan culturele achtergronden en levensovertuigingen de
samenleving ingewikkelder, maar ook rijker en kleurrijker maakt. Simpele indelingen
in klassen, standen of zuilen gaan niet meer op. Het overgrote deel van de
bevolking deelt dezelfde kenmerken als het gaat om inkomen, opleidingsniveau
en de wijze waarop aan het leven vorm wordt gegeven. Dat vormt de basis van
onze Nederlandse samenleving: mensen die hard werken voor zichzelf en voor
hun gezin. Zij zorgen ervoor dat het gewone dagelijkse leven in ons land een
enorme maatschappelijke vitaliteit vertoont. De overheid heeft de taak om
deze vitaliteit te erkennen en ruimte te geven aan de kwaliteit van het gewone
leven. Mensen zijn op zoek naar een steeds grotere persoonlijke zelfstandigheid.
Nieuwe Nederlanders werken hard aan hun toekomst en die van hun kinderen.
Steeds meer mannen en vrouwen nemen gelijkwaardig deel aan betaald werk. Dat
wordt weerspiegeld in een toenemend aantal werkende ouders. Zij willen hun
leven anders kunnen inrichten. Naast arbeid en zorg willen zij meer ruimte
en mogelijkheden voor individuele ontplooiing.Nederland verandert. Nederland is sterker. Naast nieuwe kansen brengt
dit ook nieuwe onzekerheden mee. Er zijn nieuwe scheidslijnen ontstaan. Globalisering
en marktwerking stellen nieuwe eisen. Een baan is niet meer voor het leven.
Meer variatie en dynamiek in je loopbaan zijn prima, als daar maar voldoende
sociale zekerheid en rechtsbescherming tegenover staan. Hoewel een steeds
groter deel van de bevolking goed is opgeleid, welvarend is en goede kansen
heeft op de arbeidsmarkt, zijn er ook mensen aan wie deze dynamiek voorbij
gaat. Zij zijn naar de zijlijn van onze samenleving geschoven. Het is de opdracht
van de politiek om dat tegen te gaan. Iedereen moet de mogelijkheden hebben
om volwaardig deel te nemen aan de samenleving. Tweedeling in onze maatschappij
is en blijft onaanvaardbaar. Dat is de "sociale kwestie" in een eigentijdse
variant. Die vraagt om nieuwe solidariteit.Om die nieuwe solidariteit werkelijk betekenis te geven, heeft de politiek
steun nodig. Die is er als mensen zien dat hun belangen in vertrouwde handen
zijn. Het moet zeker in een voorspoedig land als het onze mogelijk zijn om
de normale zaken van het leven als vanzelfsprekend op orde te hebben. De kwaliteit
van het normale dagelijkse leven zou eigenlijk geen discussiepunt mogen zijn.
Wat dat "normale" leven is en om welke "kwaliteiten" het gaat: daarover wil
ik graag van gedachten wisselen. Voor mijn fractie gaat het erom dat kinderen
elke dag naar school kunnen gaan, dat er plaats is in een crèche, dat
iedereen de zorg krijgt die nodig is, dat ouderen op waardige wijze in een
verzorgingstehuis kunnen wonen, dat een woonwijk op orde is en je er veilig
op straat kunt fietsen. Heel gewone dingen die de kwaliteit van het dagelijkse
leven bepalen.Om de kwaliteit van het normale dagelijks leven te garanderen is meer
nodig dan vertrouwd beleid. Er moet nu worden voortgebouwd op de voorspoed.
Het is tijd voor een volgende stap.De heer Marijnissen (SP):Ik heb met grote belangstelling geluisterd naar hetgeen de heer Melkert
tot nu toe heeft gezegd. Na deze inleiding dringt zich wel de vraag op, of
hij niet ook vindt dat er in Lubbers III, Paars 1 en Paars 2 tot nu toe, waarin
de PvdA een belangrijk deel van het kabinet uitmaakte, een beleid is geweest
waardoor de tweedeling die hij zegt niet te willen, wel tot stand is gekomen.
Vindt ook hij niet dat de kwaliteit van het gewone leven, als wij het hebben
over zorg en onderwijs, verslechterd is?De heer Melkert (PvdA):Na de diepe crisis waar Nederland doorheen is gegaan, is het juist andersom
komen te liggen. Ik durf te zeggen – ik weet waar ik het over heb –
dat vanaf 1994, toen ik als minister mede verantwoordelijkheid droeg voor
de toestand van het land toen, de toestand van het land beter is geworden
als het gaat om sociale kansen van mensen. Er zijn veel indicatoren aan de
hand waarvan dat gesteld kan worden. De PvdA heeft verantwoordelijkheid genomen
toen het er echt op aankwam en anderen niet thuis waren. Wij dragen dan ook
verantwoordelijkheid voor alle stappen die zijn gezet, waar ook negatieve
of ongelukkige kanten aan zitten. Wij nemen nu ook verantwoordelijkheid voor
wat er is en voor de stap die moet volgen. Daar wil ik het graag over hebben.De heer Marijnissen (SP):Alles goed en wel, maar feit is ook – ik vertolk daarbij de opvatting
van zeer velen, zoals het SCP en de OESO, terwijl u het ook al eerder hebt
gesignaleerd – dat de uitgaven van de Nederlandse overheid op het gebied
van zorg en onderwijs de afgelopen jaren zijn gedaald, althans als percentage
van het bruto binnenlands product. Daarmee zijn wij ook op de Europese lijst
gedaald op die punten. Maatschappelijk is daar een prijs voor betaald, op
het punt van kwaliteit en toegang tot zorg en onderwijs. Dat is in diezelfde
periode gebeurd.De heer Melkert (PvdA):Je kunt niet alles tegelijk hebben. Als wordt gekeken naar ranglijsten
op andere gebieden, blijkt dat Nederland juist bijzonder hoog scoort, bijvoorbeeld
op het terrein van de economische kracht die is ontwikkeld. Het bruto nationaal
inkomen per hoofd van de bevolking lag jarenlang onder het gemiddelde van
de Europese Unie, maar inmiddels zijn wij door dat gemiddelde naar boven geschoten.
Dan wordt het tijd voor de volgende stap, om ook op de andere ranglijsten
hoger te kunnen scoren. Die intentie en die diepgevoelde behoefte zullen wij
allebei hebben.De heer Marijnissen (SP):Misschien juist daarom is het zo navrant dat wij een aanhoudende economische
groei hebben gehad met particuliere rijkdom, met name op de beurs, zoals wij
allen weten na de uitspraken van de minister-president over de exhibitionistische
verrijking. Tegelijkertijd heeft de sociaal-democratie, ondanks haar prominente
plaats binnen het kabinet, niet kunnen verhinderen dat de publieke zaak uiteindelijk
verweesd is, zoals meerderen inmiddels met mij constateren.De heer Melkert (PvdA):Dit zou u kunnen stellen als niet op het moment dat het
mogelijk was, al een wending is gemaakt waarover wij vandaag heel indringend
willen spreken met het kabinet. Ik wijs erop dat het regeerakkoord in 1994
nog totaal in het teken stond van het economisch herstel en vooral van de
groei van de werkgelegenheid. Wie de werkgelegenheidscijfers van 1994 vergelijkt
met de cijfers van nu, kan zien dat het een wereld van verschil is. Op het
moment dat het kon, in 1998, zijn wij begonnen met de wending te maken, met
de investeringen in zorg, onderwijs en veiligheid die toen mogelijk leken
binnen het raamwerk van de economische groei. Op dit moment kunnen wij concluderen
dat die economische groei toen werd onderschat, hetgeen veel nieuwe opgaven
met zich brengt. Als gevolg daarvan kan de volgende stap – enkele jaren
geleden dacht ik nog dat die stap misschien in een volgende kabinetsperiode
zou kunnen worden gezet – naar voren worden gehaald. Dat momentum mogen
wij nu niet laten verglijden.De heer Marijnissen (SP):Ik hoor straks wel wat u zegt over uw in De Telegraaf uitgesproken wens
om de staatsschuld nu weer prioriteit te geven. Mij gaat het er nu om dat
er in de afgelopen zes jaar in dit een land een situatie is ontstaan –
dit moet toch de sociaal-democratie in het hart raken – waarin de populariteit
van het werken in de publieke sector ontzettend sterk is afgenomen. Daarover
behoeven wij niet te redetwisten. Mensen lopen weg uit de zorg; het is moeilijk
om nieuwe mensen te vinden omdat de lonen laag zijn, de arbeidsomstandigheden
slecht en de werkdruk hoog zijn. Het is mooi om nu over de toekomst te spreken
maar het is óók nodig dat er verantwoording wordt afgelegd in
verband met dit proces. Hoe is het mogelijk geweest dat het met dit land zover
is gekomen?De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Ik onderschrijf de intentie waarmee de heer Marijnissen zijn
opmerkingen maakt, maar ik meen toch dat hij een eenzijdig beeld geeft van
de ontwikkelingen in de afgelopen tien, vijftien jaar. Wij komen uit een situatie
waarin het er beslist niet om ging welke sector populair was om in te werken.
Neen, er was gewoon geen werk genoeg. Dat werk is er vervolgens massaal gekomen.
Omdat dat werk er is gekomen, is er een basis ontstaan op grond waarvan wij
nu in de kwaliteit kunnen investeren waarover de heer Marijnissen en ik het
beiden willen hebben. Men kan het één niet los zien van het
ander. Je ziet die ontwikkeling ook in andere landen. Laten wij die zaken
wel blijven verbinden. Daar kan men ons zonder meer op aanspreken.De heer Marijnissen (SP):Ik denk dat deze discussie uitmondt in de vraag: wat is de mate van urgentie?
Wij spreken niet alleen over de Troonrede maar ook over de Miljoenennota en
de bedragen die het kabinet wil inzetten ten behoeve van de noodlijdende sectoren.
Die mate van urgentie hangt natuurlijk samen met de wijze waarop men de problemen
inschat. Hoe urgent is het nu in úw ogen? Bent u van oordeel dat de
bedragen die het kabinet hiervoor wil vrijmaken, toereikend zijn?De heer Melkert (PvdA):De urgentie is hoog, maar hoe men het ook wendt of keert, in de kabinetsvoorstellen
is ten opzichte van de uitgangspunten en verwachtingen van nog maar twee jaar
geleden een geweldige versnelling aan het ontstaan. Ik vind het logisch dat
wij ons afvragen of die versnelling wel voldoende is, of de middelen op de
juiste manier worden ingezet en wat er precies in de komende jaren gebeurt.
Dat is een prima discussie, maar het feit dat de uitgaven voor onderwijs,
zorg, veiligheid en enkele andere sectoren ten opzichte van twee jaar geleden
zijn verdubbeld, maakt toch duidelijk dat er sprake is van een enorme versnelling.
Ik kan het niet anders zien en daaruit spreekt toch een gevoel van enige urgentie.
Of het voldoende is, daarover zal ik in het vervolg van mijn betoog nog het
een en ander zeggen.Voorzitter! Wat betekent nu die volgende stap? Wij kunnen niet onverstoorbaar
doorgaan met de verdelingsrichtsnoeren van de afgelopen jaren als wij het
maatschappelijk evenwicht willen bereiken dat voor ons in slechte én
in goede tijden vooropstaat. Minstens zo belangrijk is wat wij verder van
het kabinet verwachten: leidinggeven aan het verkennen van de toekomst om
Nederland op een hoger niveau te brengen. Daarvoor is het nodig dat nog in
deze periode de volgende stap wordt gezet.De heer De Graaf (D66):De opmerking dat wij zo niet kunnen doorgaan met de verdelingsmechanismes
intrigeert mij uiteraard. Ik neem aan dat u doelt op de verdeling van middelen
over de verschillende mogelijkheden, zoals de staatsschuld, lastenverlichting
en uitgaven. Volgens u kunnen wij daar in deze periode niet mee doorgaan.
Wat bedoelt u daarmee en wanneer moeten wij een dergelijke stap zetten? Ik
hoor de PvdA dit al enige tijd zeggen, maar u doet nooit boter bij de vis
door te zeggen wanneer dit moet gebeuren.De heer Melkert (PvdA):Misschien is het goed als ik de gelegenheid krijg om eerst de samenhang
der dingen voor te dragen. Ik ben graag bereid om daarna allerlei vragen te
beantwoorden. Uiterlijk begin volgend jaar willen wij de plannen bespreken
om de arbeidsmarkt in de publieke sector concurrerend te maken en duurzame
investeringen in de kenniseconomie, de grote steden en de natuur extra te
verhogen. Dat is ook een verantwoord moment om na te gaan of de turbulentie
in de internationale economie van dit moment – de olieprijs en de ontwikkelingen
rondom de euro – tijdelijk of meer ingrijpend is. Wij zijn nu op een
belangrijk moment aangekomen.Nu wij voor het zesde achtereenvolgende jaar te maken hebben met een groei
van boven de 3% is de uitgangssituatie voor het aflossen van de schuld veel
beter geworden. Het is menigeen kennelijk ontgaan, en ik vraag dus excuus
dat ik naar eigen werk verwijs, maar ik heb op 6 december 1999 – inderdaad
in de vorige eeuw – in een toespraak voor de American Chamber of Commerce
al gesproken over versneld aflossen van de staatsschuld in geval van bovengemiddelde
economische groei.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter!...De heer Melkert (PvdA):U kent dat verhaal!De heer De Hoop Scheffer (CDA):Alles wat u zegt, leer ik van voor naar achteren uit mijn hoofd. Ik wil
 even over de consistentie in uw denken spreken. Op 23 mei wast
u in Trouw een aantal geestverwante economen de oren met de stelling dat die
nadruk op de staatsschuld wel heel vreemd is. Dan komt het edict van Koudum
in Friesland, of van de Galamadammer zo u wilt, en daarin staat dat extra
in de publieke sectoren moet worden geïnvesteerd. Ik zeg dus met collega
De Graaf dat er duidelijkheid moet komen over wat u wilt. Betekenen uw opmerkingen
over de staatsschuld dat in de komende jaren het pad van de generieke algemene
lastenverlichting nu moet worden verlaten? Ik spreek hierbij over 2001 en
2002.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Het komt er allemaal aan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Neen, ik stel een concrete vraag. Hoe zit het met de staatsschuld? Wordt
nu verwezen naar de toespraak voor de Amerikaanse kamer van koophandel en
de toespraak te Koudum of hoor ik nu de Ad Melkert van het afgelopen weekend?
Als de staatsschuld versneld moet worden afgelost, wat betekent dit dan in
het kader van de verdelingsmechanismen voor de beleden filosofie van de algemene
generieke lastenverlichting voor volgend jaar?De heer Melkert (PvdA):U kunt niet wachten. Ik zal het u zeggen. Wij zien een schema dat ervoor
kan zorgen dat de staatsschuld over 25 jaar uitkomt op nul. Het AOW-spaarfonds
is dan voller dan bij de start was voorzien. Wij kunnen ons binden aan een
langjarige inspanning om de lasten van de generaties voor ons om te zetten
in een schone lei voor de generaties na ons door daar bovenop ruimte te houden
die rechtstreeks voortvloeit uit de nu gecreëerde ruimte. Als je het
overschot dat er nu is, aanhoudt voor de komende jaren, kom je er in 2025.
Daar zijn geen extra inspanningen voor nodig ten opzichte van wat er nu gebeurt.
In de studiegroep begrotingsruimterapportage en door de WRR wordt aangegeven
dat het overschot vrij dicht tegen de 1% ligt, kijkend naar de opbouw van
het AOW-fonds. Het is dus heel goed om dat als een kader te hebben, zodat
wij aan die andere verdelingsvraag komen die de heer De Hoop Scheffer terecht
stelt. Dat is de vraag wat dit betekent voor de kwaliteit van de voorzieningen,
voor de publieke investeringen, voor onderwijs, zorg, veiligheid enzovoorts
en de ruimte die er is voor lastenverlichting voor de burger, een algemene
belastingverlaging en de keuzes die dan nodig zijn. Ik ben het met de heer
De Hoop Scheffer eens dat dan inderdaad keuzes nodig zijn. In de komende jaren
en ook in deze kabinetsperiode moeten wij het daarover hebben. Gaan wij na
de maatregelen in het nieuwe belastingplan na 1 januari verder met een algemene
belastingverlaging of zullen wij de komende jaren steeds weer met elkaar de
vraag onder ogen zien wat wij in en voor de gemeenschap kunnen investeren?
Wat is dan voor het kind op school, voor de ouder in een verzorgingshuis of
de politieagent op straat het belang, afgezet tegen de wens die wij allemaal
wel hebben dat wij er geld bij krijgen via belastingverlaging? Dat vind ik
een bijzonder belangrijk politiek vraagstuk dat wij keer op keer opnieuw zullen
moeten bezien, want in combinatie met de aflossing van de staatsschuld kan
niet alles tegelijk.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Politiek is altijd kiezen. Ik begrijp dat de heer Melkert zegt dat het
kabinet – en ik neem aan de PvdA met het kabinet – dit jaar kiest
voor een reductie van staatsschuld, maar dat dit absoluut niet betekent dat
volgend jaar zou kunnen worden teruggegaan naar het pad van de generieke lastenverlichting
en dat misschien wel moet worden gekozen voor gerichte lastenverlichting.
Dat klinkt mij als muziek in de oren, want wij hebben altijd die combinatie
van reductie van staatsschuld en gerichte lastenverlichting hoog in het vaandel
gehad. Dat pad lijkt collega Melkert dus goed begaanbaar?De heer Melkert (PvdA):Nog even en ik ga voor u zingen, als uw oren daarop ingesteld zijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Heel graag, maar geen twee liedjes voor één cent. U moet
dus ook even antwoorden.De heer Melkert (PvdA):Nee, het is een reële vraag wat dit betekent voor het resterende
deel van de kabinetsperiode en in het bijzonder de begroting voor 2002. De
handicap daarbij is dat de precieze cijfers voor 2002, zoals altijd, in beweging
zijn. Er staan afspraken in het regeerakkoord, die het kabinet nog steeds
hanteert. Wij doen dat niet, omdat wij immers in een nieuwe situatie zijn
gekomen nu het tekort er niet meer is. In de logica van het kabinet ontstaat
er dan een ruimte voor lastenverlichting die enorm groot is. Misschien moet
de minister-president daarover iets zeggen in zijn antwoord, maar ik verwacht
dat dit al snel tegen de 10 mld. zal zijn, ervan uitgaande dat het goed blijft
gaan met de economische groei. Dat laatste is natuurlijk niet vanzelfsprekend.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik begrijp uit uw redering dat de logica van het kabinet, gezien het regeerakkoord,
wel eens een andere zou kunnen zijn ook binnen deze kabinetsperiode. Omdat
er nu een overschot is, is dat deel van het regeerakkoord voor u uitgewerkt.
Begrijp ik u zo goed?De heer Melkert (PvdA):In het regeerakkoord zijn afspraken gemaakt over het reduceren van het
tekort en de verdeling die daarbij hoort. Als er geen tekort is, volgt daaruit
vrij logisch dat je dat ook niet meer kunt reduceren. Dan is er dus ruimte
voor nieuwe afspraken. Het is overigens legitiem dat het kabinet, alles afwegende,
het wil doen zoals het nu heeft aangegeven. Misschien zegt het kabinet dit
voor 2002 ook wel. Zou het kabinet dit zeggen, dan vind ik dat een nadere
afweging op haar plaats is in het kader van wat ik zojuist zei. Als men wil
doorgaan met het aflossen van de staatsschuld, wat wij belangrijk vinden omdat
wij dan de volgende generaties niet opzadelen met de lasten van de vorige
generaties, zou een keuze voor de publieke voorzieningen onderwijs, zorg en
veiligheid, afgezet tegen de ruimte voor algemene belastingverlaging, inderdaad
een heel belangrijke keuze zijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat zou dus kunnen leiden tot een herijking van de Zalmnorm?De heer Melkert (PvdA):Ik ga maar uit van mijn eigen normen. Die zijn dat wij voor onderwijs,
zorg en veiligheid en voor jeugdzorg en kinderopvang kwaliteit moeten zien
te brengen in verband met de hoge urgentie. Dat moet natuurlijk
zo snel mogelijk gebeuren. Daaraan zijn nog een hoop problemen verbonden.
De vraag is hoe snel je dit kunt realiseren. Dat hiervoor financiële
ruimte beschikbaar komt, lijkt mij echter een logische zaak.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Het moment waarop interesseert mij altijd zo. Ik heb elementen
van dit verhaal van de heer Melkert al vaker gehoord: vorig jaar, een halfjaar
geleden, eigen normen, geen Zalmnorm die per se heilig is, maar ik hoor hem
ook steeds zeggen, dat wij er over een halfjaar misschien over spreken. Dat
kan hij natuurlijk eindeloos herhalen tot de verkiezingen maar waarom meent
hij, dat er nu geen extra uitgavenruimte is voor 2001? Heeft hij daarvoor
een analyse van het kabinet nodig over de vraag hoe schraal het is of komt
hij zelf tot die conclusie? Het een kwestie van politieke wil en politieke
moed. Waarom stelt hij die norm nu niet ter discussie?De heer Melkert (PvdA):In de eerste plaats heb ik die vraag in verband met het halfjaar samen
met u gesteld. Dat resulteerde ook in het onvergetelijke debat over de Voorjaarsnota.
Vervolgens hebben wij geconstateerd dat het kabinet een beetje moeilijk deed
en dat wij na de zomer zouden bekijken of het ons tegemoetkwam. Wij hebben
een slechte zomer gehad, want tegen u en tegen mij werd gezegd dat wij voor
de zomer mooi van het tapijt waren getrokken. Dat leidde inderdaad tot een
wat lastige zomer maar na de zomer zag het er weer anders uit, want het kabinet
deed wat wij hadden gevraagd: ongeveer 1,5 mld. kwam erbij en dat betekent
in totaal meer dan een verdubbeling van hetgeen in het regeerakkoord was afgesproken.
Dan is het logisch om eerst voorrang te geven aan het verwerken van die enorme
extra inspanning die van iedereen gevraagd wordt, variërend van de ambtelijke
diensten – die al jarenlang niet zijn ingesteld op het begeleiden van
extra uitgaven en het formuleren van de prestatievereisten die daaraan vooraf
moeten gaan – en de uitvoeringsorganisaties die door de omvang echt
de handen uit de mouwen moeten steken om het allemaal waar te maken. Dat geldt
evenzeer voor de ziekenhuizen en de scholen, want ik zie niet graag dat er
geld wordt ingezet zonder dat je vooraf weet waarvoor het dient en zonder
dat er fatsoenlijk verantwoording over wordt afgelegd. Het is logisch om het
kabinet te vragen die volgende stap ordentelijk voor te bereiden en de Kamer
de gelegenheid te geven om de echte urgenties vast te stellen. Ook in de kranten
rollen de miljarden over de straat en de Kamer moet een ordening aanbrengen
in wat het zwaarst weegt. Allemaal tegelijk kan niet. Dat heeft nooit bestaan
en dat zal ook niet bestaan. Ik wil dat het ordentelijk gebeurt, dat de Kamer
zich daarover uitspreekt en daarna met het kabinet vaststelt, dat die ruimte
er ook moet komen als het echt zo urgent is.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik concludeer dat de heer Melkert nog niet weet hoe urgent
die verschraling in de collectieve sector is en dat hij die eerst uitgezocht
wil hebben.De heer Melkert (PvdA):Dat is echt een flauwe opmerking!De heer De Graaf (D66):Dat zegt u met zoveel woorden. In de tweede plaats constateer ik dat de
heer Melkert dus geen reden ziet om voor de begroting 2001 extra ruimte te
vragen voor bijvoorbeeld de arbeidsomstandigheden of arbeidsknelpunten...De heer Melkert (PvdA):Heeft u mij dat horen zeggen?De heer De Graaf (D66):U zegt eerst te willen weten wat die analyses uitwijzen en dan komt u
er in het voorjaar op terug. Maar volgens mij zijn er voldoende redenen om
samen niet alleen te kijken wat er binnen het uitgavenkader mogelijk is maar
ook om ten principale de vraag te stellen die u min of meer op termijn schuift,
namelijk of wij niet door een herschikking van afspraken structureel meer
ruimte moeten vinden om meevallers ook te kunnen gebruiken voor uitgaven in
de samenleving. U ontloopt die vraag toch een beetje en eigenlijk al vrij
lang.De heer Melkert (PvdA):Wilt u voor 2001 minder lastenverlichting ter beschikking stellen dan
het kabinet voorstelt?De heer De Graaf (D66):U redresseert een vraag maar u zou eigenlijk mijn vraag moeten beantwoorden.De heer Melkert (PvdA):Dan kom ik op het antwoord op mijn vraag, maar ik heb het antwoord op
deze vraag nodig om uw vraag te kunnen beantwoorden.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik blijf graag bij mijn eigen vragen en ik vraag een antwoord
aan de heer Melkert. Als ik daar sta, mag hij het omdraaien!De heer Melkert (PvdA):Dan zal ik veronderstellen wat uw antwoord zou zijn op mijn vraag, namelijk
dat u niet minder lastenverlichting wilt dan het kabinet voorstelt. Ik veronderstel
ook – ik stel gelijk de tweede vraag en geef daarbij het antwoord –
dat u niet minder aflossing van de staatsschuld wenst dan het kabinet voorstelt
voor 2001. Het is dan logisch dat je, kijkend naar 2001, niet zegt dat er
niks meer kan. Misschien kan er binnen het uitgavenkader nog het een en ander
en hoe zit het eigenlijk met de lastenverlichting? Dat kan soms ook een heel
belangrijke rol vervullen in het realiseren van de doelstellingen. Maar dan
voer je niet die fundamentele discussie waarover ik sprak. En ik wil die fundamentele
discussie wel in het voorjaar voeren, omdat het dan gaat over het echte vraagstuk
van deze kabinetsperiode, namelijk wat er gebeurt met die grote ruimte aan
lastenverlichting die dan voor het jaar 2002 nog in het vat zit. Dan komen
wij elkaar natuurlijk weer tegen en het zou mij niet verbazen als wij dan
zij aan zij staan.De heer De Graaf (D66):Ik sluit af met de constatering dat ik én het antwoord niet helemaal
krijg én dat als de heer Melkert zaken bij elkaar optelt, hij ook te
veel wil. Hij geeft voorrang aan vermindering van de staatsschuld. Hij heeft
dat vrij uitvoerig uitgelegd, ook afgelopen zaterdag. Maar hij wil ook graag
een investering in de samenleving en bovendien lastenverlichting en dat allemaal
binnen de huidige spelregels. Ik vind dat geen echt helder standpunt.De heer Melkert (PvdA):De heer De Graaf geeft een volkomen verkeerde weergave van mijn woorden.
Ik heb nu juist gezegd dat wij de staatsschuld verder gaan aflossen en dat
 wij verder willen investeren vanwege de hoge urgentie die er
ligt. Dat betekent dat wij wel eens voor nadere keuzes kunnen komen te staan
als het gaat om de ruimte voor lastenverlichting die nog in deze kabinetsperiode
in grote mate beschikbaar is, ondanks de belangrijke stappen die per 1 januari
worden genomen. Dat zou een correcte samenvatting zijn van hetgeen ik heb
gezegd. En dan komen wij toch weer dichter bij elkaar, tenzij u de fundamentele
keuze over wat je met lastenverlichting of schuldaflossing doet al betrekking
wilt laten hebben op de begroting 2001. Dan wacht ik met belangstelling uw
voorstellen af. Ik zou dan ook willen weten waar dat dan heen zou moeten om
echt zoveel extra te doen, dat het een betekenende bijdrage zou zijn om de
kwaliteit te vergroten op de meest korte termijn.De heer De Graaf (D66):Dat antwoord kan de heer Melkert krijgen in mijn termijn. Ik constateer
dat hij de Zalmnorm nog een tijdje laat bungelen, maar meer is het ook niet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wij bespreken hier de begroting 2001. Als de heer Melkert dan zegt dat
het tijd is voor een nieuw plan, spijt het mij bijzonder te moeten horen dat
hij dat verschuift naar het voorjaar. Mijn conclusie is dat het voor de fractie
van de Partij van de Arbeid misschien over een halfjaar tijd is voor een nieuw
plan, maar het dan het te vroeg is om de bespreking over 2002 aan te vangen.
Dat is een merkwaardige redenering. De heer Melkert neemt een voorschot op
2002 om zich uit de netelige situatie van 2001 te redden. Als hij echter eens
kijkt naar de gebouwen in het onderwijs en naar de salarissen in de zorg,
zou dat geld toch gewoon in 2001 besteed kunnen worden? Dat is geen enkel
probleem.De heer Melkert (PvdA):Ik zie honderden miljoenen en miljarden guldens die onder andere voor
deze doelstellingen door het kabinet worden uitgetrokken. U herinnert zich
toch hopelijk wel, mijnheer Rosenmöller, dat het kabinet reeds in het
voorjaar gekomen is met een zeer ongebruikelijke Voorjaarsnota, namelijk een
Voorjaarsnota met ongeveer 5 mld. aan nieuw beleid? Dat is onmiddellijk in
voorbereiding genomen en staat nu in de begroting voor 2001. Als u mij anderhalf
jaar geleden gevraagd zou hebben wat ik aan extra ruimte voor 2001 noodzakelijk
of wenselijk zou hebben gevonden, vraag ik mij echt af of ik toen een bedrag
van 7 à 8 mld. in de mond had durven nemen. Wat er nu ligt, is heel
substantieel.Als ik nu even verder kijk, ook als medeauteur van het regeerakkoord,
zie ik dat de ruimte voor 2002 een heel ander chapiter is en dat, als de mensen
in het onderwijs en in de zorg echt verder willen investeren, het belangrijk
is wat zij in 2001 krijgen. Minstens zo belangrijk is echter waarop zij meerjarig
kunnen rekenen en wat er nog meer in het vat zit. Kunnen wij het daar dan
over hebben?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Dit is één héle gróte
uitschuifoperatie. Echt waar. Wat wil de heer Melkert nu tegen de mensen in
het onderwijs en de zorg zeggen? Hij laat als het ware het jaar 2001 passeren
en zegt: omdat wij het in het volgende jaar nog geen goede plannen hebben,
want die komen over anderhalf jaar, gaat het om meerjarenafspraken. Natuurlijk
gaat het om meerjarenafspraken. Natuurlijk weet iedereen dat de problemen
in de gezondheidszorg, in het onderwijs en in andere sectoren niet in 2001
opgelost kunnen worden. De mensen die in die sectoren werken, zijn echter
helemaal niet geholpen met de redenering die de heer Melkert nu houdt. Hij
geeft daarmee blijk gevangen te zitten in het financiële kader van de
minister van Financiën. Daarom stelde hij een vraag aan Thom de Graaf.
Vanwege zijn gevangenschap kan de heer Melkert in 2001 niets en verschuift
hij het aanbrengen van een wijziging naar het voorjaar of wacht de lastenverlichting
af die ergens in de boeken voor 2002 staat. Dat is echter niet de essentie
van wat wij bij deze algemene beschouwingen voor 2001 horen te bespreken.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Ik ken de heer Rosenmöller als iemand met wie het goed
discussiëren is. MelkertIk vind het echter op het randje van het onbetamelijke,
dat gezegd kan worden dat de inspanningen die nu door het kabinet worden voorgesteld,
eigenlijk niets betekenen voor de sectoren waarom het gaat.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat heb ik niet gezegd. Ik heb niet gezegd dat de inspanningen niets betekenen.De heer Melkert (PvdA):Het kwam er dicht bij. De precieze bewoordin gen kunnen wij
in de Handelingen vinden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De kwestie is dat door u nu de kwalificatie "onbetamelijk" of "tegen het
onbetamelijk aan" wordt gebezigd. Het zou u sieren als u mij goed zou citeren.De heer Melkert (PvdA):Dan wil ik u vragen een waardering te geven van datgene wat nu wordt voorgesteld
voor onderwijs, zorg en veiligheid. Vervolgens kunnen wij met elkaar een zuivere
discussie voeren over de vraag wat wij nog meer zouden kunnen of straks meer
zouden moeten.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Maar daar heb ik straks 25 minuten de tijd voor. Het is niet sterk van
u, mijnheer Melkert, als u door collega De Graaf en mij hier wordt bevraagd
over de kwalitatieve tekorten in de publieke sector en dan steeds de bal terug
moet spelen. Dat is niet sterk. U zou zelf antwoord moeten geven op basis
van de analyses die de PvdA-fractie, net als alle fracties, doorlopend maakt
met betrekking tot de tekorten en de vraag wat extra gedaan moet worden. Daarbij
is tevens de vraag aan de orde op welke manier de extra uitgaven gefinancierd
moeten worden. Die vraag stellen wij ons ook. Wij spannen ons daarbij maximaal
in. U, mijnheer Melkert, heeft van ons een stuk gekregen en het kabinet heeft
dat ook gekregen. Daarin staan alternatieven. Echter, omdat u de gevangene
bent van het financieel kader, zegt u: op grond van het financieel kader hebben
wij nu niets te besteden. Vervolgens maakt u een vlucht naar volgend jaar
met de argumentatie: we hebben eigenlijk te weinig goede plannen en de ambtenaren
zijn nog druk bezig met het verwerken van wat we bij de Voorjaarsnota hebben
gerealiseerd. Dat is het kiezen van uitvluchten en niet datgene wat we volgens
mij bij deze begrotingsbehandeling zouden moeten bespreken.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! De heer Rosenmöller maakt zich tot tolk van het ongenoegen
dat niet op zijn plaats is. Over het ongenoegen vanwege de situatie in het
onderwijs, de zorg en bij de veiligheid, hebben wij het nodige gezegd en daarbij
voorstellen gedaan. Daarbij kregen wij de steun van de heer Rosenmöller.
Die gaf hij al bij de algemene beschouwingen van vorig jaar en dit jaar kregen
wij die bij de behandeling van de Voorjaarsnota. We zien dat het kabinet nu
100% meer doet dan het volgens de uitgangspunten van destijds zou moeten doen.
Dan kan ik nu wel zeggen: we maken er 130% van. Ik zie echter veel liever
dat wij deze beweging doorzetten en dat deze inspanningen ook in 2002 aan
de orde zijn. We hebben echt die tijd nodig voor de nodige opbouw. Voorbeeld:
de arbeidsmarkt en de CAO's. Voor het onderwijs is een CAO afgesloten. Voor
de politie wordt erover gesproken. Volgend jaar is de gezondheidszorg aan
de orde. Dan zal het kabinet dus echt alles op een rij moeten hebben om te
kunnen bieden wat met betrekking tot de arbeidsvoorwaarden, de arbeidsomstandigheden
enzovoorts nodig is. Ik zeg u zelfs dat als ik het heb over de begroting voor
2002, daarmee de begroting voor volgend jaar niet is afgesloten. Volgend voorjaar
krijgen wij wat dat betreft nog onze kansen. Mijn hoofdpunt nu is echter:
je zult eerst moeten aangeven wat de prioriteiten zijn binnen die enorme prioriteit
voor het onderwijs. Wat dat betreft ben ik erg benieuwd naar het verhaal van
de heer Rosenmöller. Ik meen vanochtend in de krant te hebben gelezen
dat er al een optelsom van 18 mld. circuleert. Zelfs GroenLinks zal bij zo'n
uitgave moeten kiezen. Waarvoor gaan we kiezen? Hoe maken wij de keus? Naar
mijn mening hebben wij een kabinet om daarvoor voorstellen te doen. Het is
onze verantwoordelijkheid ruimte te vinden. Ik geef aan op welk moment de
keus aan de orde is. Nu zullen echter alle zeilen moeten worden bijgezet om
datgene te kunnen doen wat is voorgesteld.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het kabinet heeft die keuzen gemaakt en heeft die gisteren aan ons voorgelegd.
Tijdens dit debat bepalen wij op hoofdlijnen of dat genoeg is of niet. Wij
hebben al onderbouwd aangegeven – wij zullen dat straks nog eens doen –
welke accenten wij leggen, binnen welke kaders wij dat doen en hoe wij die
financieren. Daarmee onderbouwen wij dat het kabinet op een aantal belangrijke
terreinen niet genoeg doet. Als ik luister naar de heer Melkert, dan vrees
ik echter dat 2001, als het gaat om het tijdstip voor nieuwe maatregelen,
een verloren jaar is voor de fractie van de PvdA. Dat zal de heer Melkert
toch niet voor zijn rekening willen nemen?De heer Melkert (PvdA):Ik citeer de heer Rosenmöller nu. Hij heeft het over een verloren
jaar. Dat vind ik op de rand van het onbetamelijke.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik heb het over de vrees voor een verloren jaar.De heer Melkert (PvdA):De vrees voor een verloren jaar met datgene wat nu wordt voorgesteld op
het gebied van onderwijs, zorg, veiligheid en kinderopvang. Ik vind dat op
de rand van het onbetamelijke. De heer Rosenmöller doet net alsof dat
bedrag van 7 à 8 mld. het raam wordt uitgesmeten en dat niemand daar
wat van merkt. Wij komen daarover in de loop van volgend jaar nog wel te spreken.
Iets anders is of dat de basis is waarmee wij verder kunnen. Ik ben wat dat
betreft ook geïnteresseerd in de volgende stap. Ik wil die samen met
fractie van GroenLinks zetten.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Dit komt bij mij over als de kat in het nauw die een heel
rare sprong maakt. Wie dingt er nu af op de intensiveringen die het kabinet
voor volgend jaar vaststelt? De heer Melkert heeft mij dat niet horen doen.De heer Melkert (PvdA):Wat betekent dan de term "verloren jaar"?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wij discussiëren met elkaar over de vraag of en, zo ja, wanneer er
iets extra's moet gebeuren, in vergelijking met de plannen van het kabinet.
Dat is de zuivere discussie. De heer Melkert kent mij als een redelijk gesprekspartner.
Dat geldt wederzijds. Ten opzichte van het additionele dat er zou moeten komen,
vrees ik dat, als de heer Melkert een en ander verschuift naar volgend voorjaar,
dit een verloren jaar kan zijn, terwijl wij nogal wat verloren jaren achter
ons hebben liggen.De heer Melkert (PvdA):Het verschil tussen de heer Rosenmöller en mij is dat hij het startpunt
neemt aan het eind van waar het kabinet is gekomen. Ik begin
echter bij waar het kabinet moest beginnen. Er moesten namelijk eerst besluiten
worden genomen over de stappen die nu, bij elkaar opgeteld een bedrag van
7 à 8 mld., de intensivering vormen waar het om gaat. De vervolgvraag
is wat mensen aan die 7 à 8 mld. hebben, want niemand kan precies doorgronden
wat dat is. Daarom gaan wij alle stukken bekijken. Wij willen precies weten
wat het kabinet zich voorstelt van bijvoorbeeld de extra gelden voor de wachtlijsten.
Daar hebben wij heel wat kritische noten over te kraken. Wat betekent dat
voor de patiënt? Laten wij het daar verder over hebben. Dan komen wij
ook te spreken wat er de komende jaren nog aan de orde is, maar volgend jaar
is dus geen verloren jaar. Integendeel, dat is een heel belangrijk jaar, want
het gaat om een trendbreuk die in 20 jaar tijd niet is gezien. Daar gaan wij
het mee doen. Dat is de inzet die wij de komende maanden zullen plegen.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! De min of meer geagiteerde toon die de heer Melkert in zijn
laatste zinnen gebruikte, kan ik mij vanuit zijn positie wel een beetje voorstellen.
Ik denk echter dat de nogal tegenvallende reacties van de samenleving gisteren
op de Miljoenennota er ook een beetje achter zitten. Kortom, het signaal dat
de heer Melkert en het kabinet misschien nog willen geven, namelijk dat de
publieke zaak wordt hergewaardeerd, dat die opnieuw gaat worden gediend, is
niet echt overgekomen. De heer Melkert zei zojuist een beetje badinerend dat
er in de zorg of het onderwijs al over 18 mld. wordt gesproken. Dat zijn over
het algemeen organisaties die redelijk goed weten waar ze het over hebben.
Ze hebben ook redelijk goed op orde waar ze het geld aan willen besteden.
Voortgaand op ons eerdere interruptiedebatje over de mate van urgentie dringt
de vraag zich op of er verschil is tussen de mate van urgentie die de heer
Melkert bij het kabinet signaleert en die van hemzelf. Dat wordt niet duidelijk
als het gaat om het vragen van extra middelen voor de sectoren die zijn getroffen.De heer Melkert (PvdA):Op een eerdere vraag van de heer Marijnissen – die leidde zo ongeveer
tot hetzelfde – wees ik erop dat die urgentie door ons als zeer hoog
wordt gezien. Ik wil van het kabinet weten of dat ook voor het kabinet geldt,
in de veronderstelling dat de boeken voor 2001 niet gesloten zijn en dat alles
overgaat tot de orde van de dag, maar dat er verder wordt gekeken naar wat
er nodig is. Dat lijkt mij voor het kabinet een heel belangrijke opgave. Ik
ben benieuwd wat daar van die kant over wordt gezegd.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Volgens mij kan dit zo niet. In de PvdA-nota "Kracht en kwaliteit"
wordt over veel grotere en structurele bedragen gesproken die voor deze sectoren
moeten worden vrijgemaakt. U heeft zelf gesproken over het op niveau brengen
van het OESO-gemiddelde van het onderwijs. Dan moet er 8 mld. bij. Dat is
een eis die u zelf heeft gesteld. Ik weet wel dat u dan zegt dat het niet
in een jaar hoeft te gebeuren, maar dan is het begin dat nu wordt gemaakt,
een begin, maar ook niet meer dan dat. Dit lijkt mij dan ook het moment om
tegen het kabinet te zeggen dat de urgentie, de uitstroom van het personeel
en de onaantrekkelijkheid van de sector zo groot zijn, dat wij het signaal
moeten geven aan de samenleving dat wij die hoge mate van urgentie zien en
dat wij er extra geld bij willen doen.De heer Melkert (PvdA):Ik moest even lachten toen onze onvolprezen nota "Kracht en kwaliteit"
naar voren werd gebracht. Ik herinner mij namelijk dat toen die nota werd
uitgebracht, er uitermate kritische reacties waren, tot en met D66 toe. Overigens
niet van de SP, want die biedt er nog overheen. Er werd echter gezegd dat
die optelsom van verlangens nooit wat zou kunnen worden. Als wij nu de nota
"Kracht en kwaliteit", die voor meerdere jaren geschreven was, vergelijken
met wat in totaal in deze periode door het kabinet wordt gedaan, moeten wij
constateren dat ongeveer driekwart van wat wij hebben voorgesteld, al is gerealiseerd,
met de aantekening dat het toewerken naar die OESO-norm, waar ik nog steeds
zeer gemotiveerd voor ben, een zaak van wat langere adem is. Dat is een mooie
start. Wij moeten nu echt vermijden – ik zeg dit tegen de heer Marijnissen
en de heren Rosenmöller en De Graaf – dat wij over elkaar heen
gaan bieden van wie nog een grotere urgentie aan kan geven en wat er nog meer
moet gebeuren. Het moet namelijk wel allemaal waar worden gemaakt. Het kabinet
legt nu echter een heel stevige bodem en daar kunnen wij verder mee aan de
slag. Het vervolg is dan ook erg belangrijk.De heer Marijnissen (SP):Ik moet eerlijk zeggen dat mijn wantrouwen jegens de intenties van de
heer Melkert op dit gebied mede is gevoed door het interview in De Telegraaf,
waarin hij zeer expliciet heeft gezegd dat de staatsschuld binnen 25 jaar
moet worden teruggebracht. Hij plaatst een "VVD"-punt op de politieke agenda
als een zeer prominent punt, dat hij zelfs wil aandragen voor het nieuwe verkiezingsprogramma
van zijn partij. Daarmee laadt hij op zijn minst de verdenking op zich, althans
in mijn ogen, dat er naast die prioriteiten voor zorg en onderwijs een nieuwe
prioriteit op de PvdA-agenda is gekomen, die zal concurreren met de andere
prioriteiten. Hij heeft dat prominent aan de vooravond van Prinsjesdag gezegd.
Hij verwijst wel naar eerdere toespraken, maar in de kranten staat het voor
het eerst. Hoe verhoudt dat zich tot die andere prioriteiten? Wat gaat voor?De heer Melkert (PvdA):Ik heb zojuist al gezegd dat het heel goed kan samengaan met de ruimte
die wij voor de komende tientallen jaren nodig vinden voor met name de zorg,
ouderenzorg, thuiszorg, woonzorg, mits je als het nodig is, kiest voor die
kwaliteit in de samenleving en dan minder gretig kijkt naar algemene belastingverlaging.
Dan denk ik dat, juist als je dat pleidooi houdt om in de toekomst meer geld
voor de zorg vrij te spelen, je geloofwaardigheid er niet sterker op wordt
als je tegelijkertijd de schuld van vorige generaties laat hangen. Mensen
weten namelijk heel goed dat je daarvoor moet blijven betalen. Het is dus
ook een misverstand dat het maken van schulden sociaal, laat staan socialistisch
zou zijn.De heer Marijnissen (SP):Daar ben ik het helemaal mee eens. De SP zat dan ook niet in het kabinet
dat die schulden heeft gemaakt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil graag een opmerking van orde maken. Tegen de heer
Marijnissen zou ik willen zeggen: zo gaat ieder debat kapot. Ik zal mijzelf
ook in acht nemen, maar als het zo verder gaat als de laatste tien minuten...De voorzitter:Mijnheer De Hoop Scheffer, laat u dat nu maar aan mij over. Ik ben heus
wel in staat om dat te beoordelen. Ik heb tot nu toe niemand afgehouden van
interrupties en iedereen maakt zelf uit welke interrupties hij pleegt. Ik
maak alleen uit of het er te veel zijn.De heer Dijkstal (VVD):Mevrouw de voorzitter! Ik wil mij aansluiten bij de heer De Hoop Scheffer.
De interrupties duren veel te lang. Het zijn verhalen die ze ook in hun eigen
termijn kunnen houden.De voorzitter:Dat zal allemaal wel waar zijn, maar ik vraag u toch om dat aan mijn beoordeling
over te laten. Mijnheer Marijnissen, misschien is het goed als u nu uw laatste
interruptie pleegt, althans over dit onderwerp.De heer Marijnissen (SP):Mevrouw de voorzitter! Ik wil toch iets zeggen aan het adres van de heren
De Hoop Scheffer en Dijkstal, want het is wel beschuldigend wat zij zeggen.De voorzitter:Ik raad u dat niet aan!De heer Marijnissen (SP):Menig keer heb ik debatten meegemaakt die van hun zijde helemaal doodgeïnterrumpeerd
werden.Mevrouw de voorzitter! De heer Melkert gaat uit van een aanhoudende economische
groei. Je zou je ook een scenario kunnen voorstellen, waarbij dat anders wordt.
En dan wordt de vraag wel degelijk wat prioriteit heeft. Is dat de aflossing
van de staatsschuld of is dat het investeren in de zorg en in het onderwijs?De heer Melkert (PvdA):Allereerst wil ik opmerken dat ik dit een leuk debat vindt dat ook echt
over de kern van de zaak voor de komende jaren gaat. Wat die economische groei
betreft, ik heb in het interview gezegd dat voorwaarde moet zijn een redelijke
economische groei. Bij een groei van ongeveer 5% nominaal, met inbegrip van
de inflatie, staat mijn verhaal heel stevig. Wij mogen niet hopen dat wij
als gemiddelde onder die 5% nominaal komen in de komende 25 jaar, want dan
zul je nog eens wat anders beleven in dit land. Maar er is geen enkele indicatie
na de oorlog dat dat een reëel vooruitzicht is. Dus die vraag is terecht,
maar ik ga uit van een heel gematigde economische groei om waar te kunnen
maken wat ik heb toegelicht.Voorzitter! Nu dit allemaal is opgehelderd, wil ik graag nog het volgende
zeggen. Het verbeteren van de publieke diensten is natuurlijk niet alleen
een kwestie van geld. Van dienstbare organisaties moet natuurlijk ook doelmatigheid
worden geëist. Ook waardering speelt een belangrijke rol en die kan niet
los worden gezien van de problemen op de arbeidsmarkt die de publieke sector
op te veel plaatsen teisteren. Het gaat om meer dan de arbeidsvoorwaarden.
Het gaat ook om de maatschappelijke status van beroepen als leraar, verpleegkundige,
politieagent, crècheleidster of jeugdhulpverlener. Dat betekent dat
een klimaat moet worden geschapen waarin waardering voor hun maatschappelijk
belangrijke werk tot zijn recht komt. Dat verwacht ik van het kabinet.Het kabinet komt zichzelf steeds weer tegen als aan het eind van stroperige
onderhandelingen tevreden wordt geconstateerd dat er een zogenoemde marktconforme
uitkomst ligt. Hoezo "marktconform"? Met inbegrip van optieplannen, lease-auto's
en extra toeslagen? Hoezo marktconform, zeg ik ook tegen de bonden van werknemers
als het gaat om flexibiliteit van inzet, arbeidsduurverkorting, volwaardige
acceptatie van bijvoorbeeld stadswachten en surveillanten bij de politie."Mijn dochter is een verstandig meisje". Zo begint een brief van een moeder.
Het zou overigens ook op mijn eigen dochters van toepassing kunnen zijn. Dat
moet ik er wel bij zeggen, want als zij nu zitten te kijken en ik zeg er niets
over, heb ik vanavond een probleem. Die brief vervolgt: "Op school gaat zij
nooit naar de wc. Die is te vies. Daar wordt zij ziek van. Moet ik nu de rekening
van de dokter naar het ministerie van onderwijs sturen?"De moeder die dit schrijft beperkt haar brief niet tot het ongemak van
haar eigen dochter, want zo'n school is ook een werkplek voor leraren, zonder
ruimte om eens rustig met een leerling te kunnen praten of op een eigen pc
de lesstof voor te bereiden. Hoe lossen wij dat op? Met geld is niet alles
te koop. De bewindspersonen van onderwijs hebben onze steun als het erom gaat
de zelfstandigheid van scholen te vergroten. Zij hebben dan echter wel de
dure plicht te werken aan statusverhoging van de leraar en de lerares, te
werken aan de school als broedplaats van talent en innovatie. Daar moet het
geld voor gerichte salarisverbetering dan wel worden bijgelegd, ook voor de
ondersteunende functies die zoveel werk uit handen van de leraar kunnen nemen.
Dat is niet alleen het sociaal appel; het is ook pure economische noodzaak.
De kenniseconomie vraagt om nieuwe ambities, want de kwaliteit van ons onderwijs
wordt met de dag meer bepalend voor de duurzaamheid van onze economische voorspoed.
ICT speelt daar een cruciale rol in. De digitale school heeft een flinke impuls
gekregen met de komst van kennisnet. Nu al staat vast dat een vervolginvestering
noodzakelijk is. Dat geldt niet alleen voor de school, om van internet een
vloeiend onderdeel van de les te maken, maar ook voor de positie van Nederland
als vestigingsplaats voor bedrijven. In het project gigaport liggen prachtige
kansen voor een glasvezelnetverbinding naar alle scholen met, inderdaad, gigantische
uitstralingseffecten van dien. Mevrouw Jorritsma knikt ja, maar pak die kansen
dan! Dat doet u niet!Wie overigens een digitale revolutie in het onderwijs wil ontketenen,
kan snel met beide benen op de grond komen te staan. Zo hoorde ik het verhaal
over een basisschool die 30 pc's van een bank kreeg. Enthousiaste leraren
en ouders bouwden er een mooi netwerkje van. Maar toen dat feestelijk in gebruik
werd genomen, sloegen alle stoppen in het gebouw door. Dat onderstreept nog
eens de noodzaak van forse investeringen in schoolgebouwen. Die kunnen niet
wachten.In het onderwijs neemt de discussie over het heffen van ouderbijdragen
toe. Ik wil er geen misverstand over laten bestaan dat de PvdA-fractie betrokkenheid
van ouders bij de school van hun kinderen toejuicht. Die inzet komt de school
ten goede. Maar het moet net zo duidelijk zijn dat de overheid garant moet
staan voor een goede kwaliteit van het onderwijs. Aan het beginsel
dat funderend onderwijs gratis toegankelijk is voor alle kinderen, mag niet
worden getornd. Ik zet eerlijk gezegd vraagtekens bij het enthousiasme dat
toch uit de tekst van onderwijs over privé-bijdragen doorklinkt. Ik
nodig de minister-president uit om dat toe te lichten. Ik zet een vraagteken
bij de oproep van minister Hermans om de aanstelling van leraren door ouders
te laten bekostigen. Ouderbijdragen mogen nooit meer zijn dan een toefje slagroom.
De overheid moet zorgen voor de taart. Liever ziet de PvdA-fractie bewindslieden
die aangeven wat goed onderwijs behoort te zijn en wat daarvoor nodig is.
Ongelijkheid van kansen als gevolg van private bekostiging wijst de PvdA-fractie
vierkant van de hand. Van mijn familie in Chili weet ik wat het betekent als
je de peperdure private school niet meer kunt betalen, omdat je ziek bent
of werkloos. Dat betekent een duik in kwaliteit, in toekomstkansen. Graag
wil ik van het kabinet horen hoe het beginsel van gelijke kansen in het onderwijs
in Nederland recht overeind blijft.Ook in de zorg moeten gelijke toegankelijkheid en kwaliteit de norm zijn.
De PvdA fractie wijst ook hier ongelijke kansen als gevolg van private bekostiging
van de hand, maar wij kunnen evenmin berusten in het soort gelijkheid van
met z'n allen op een wachtlijst staan.Over de zorg kunnen wij een klinische, zakelijke discussie voeren, maar
wij weten ook dat het om een vraagstuk gaat dat diep ingrijpt in het leven
van mensen. Ook voor de werkers in de zorg komen de gebreken hard aan. Te
vaak kunnen zij niet de zorg geven die ze wel nodig achten. Een op de acht
mensen krijgt te maken met kanker waarvoor radiotherapie nodig is om te genezen
of om de pijn te bestrijden. Wie dat nodig heeft, moet drie tot zeven weken
wachten. Hoe voel je je als je moet wachten met een tumor in je lijf? Krapte
aan middelen, krapte aan personeel, wachtlijsten, en de druk die dit alles
op de kwaliteit zet. Wij juichen de extra inspanningen van het kabinet echt
toe, maar voor ons blijft het een vraag of deze voldoende zijn om de schaarste
te verdrijven. Terecht heeft het kabinet afspraken gemaakt voor een betere
verhouding tussen het departement en de sector, maar de echte test is of de
burger dat voordeel merkt, bijvoorbeeld door het verdwijnen van de wachtlijsten.
In de thuiszorg en de gehandicaptenzorg lijkt een doorbraak te zijn geforceerd,
nadat de rechter heeft ingegrepen. Zie ik het goed dat aan verzekeraars alle
extra geleverde zorg wordt vergoed zodra die is geïndiceerd? Waarom gold
dat dan niet meteen voor geïndiceerde verrichtingen in ziekenhuizen?
Begrijp ik het goed dat de minister eindelijk de budgettering loslaat en dat
de bodem van het budget niet langer bepalend is voor het oplopen van de wachttijden?Dan vraag ik uitdrukkelijk niet om het pompen van veel geld in een bodemloze
put. Investeren in meer van hetzelfde heeft bij de huidige stand van zaken
in de zorg op een aantal plaatsen geen zin meer. Investeren heeft zin als
wij daar concrete en controleerbare prestaties voor terugkrijgen.Dan zullen wij dus moeten vaststellen, ook hier in deze Kamer, aan welke
voorwaarden eersteklas zorg – begrijp mij goed: eersteklas voor iedereen –
dan moet voldoen. Wij moeten de toegankelijkheid waarborgen, de keuzevrijheid
vergroten en het stelsel blijven funderen op het principe van eerlijke verdeling
van de kosten. Inkomenssolidariteit, dat raakt de kern waar het om gaat. Een
breed draagvlak en geen sociaal vangnet. Verbondenheid tussen mensen met hogere
en mensen met lagere inkomens. Het is goed dat de gedachte aan een basisverzekering
voor een op het ziekenfondspakket gelijkend pakket inmiddels zelfs op liberale
steun mag rekenen.Op allerlei plaatsen hoor ik ook pleidooien voor een sterk verhoogde nominale
ziektekostenpremie als smeerolie van een nieuw stelsel. Dat is een weg die
ons van de regen in de drup brengt. Het overlaten van de kostenontwikkeling
aan de verzekeraars en het compenseren van hogere lasten via een vangnet kan
gemakkelijk een verkeerde kostenspiraal in werking zetten. En als er niet
wordt gecompenseerd, betalen de mensen met de laagste inkomens het gelag.
Aan ons lijf geen polonaise: wij blijven aanhanger van een bijdrage naar draagkracht,
zodat zieken zich geen zorgen hoeven maken over rekeningen die ze niet kunnen
betalen.Kwaliteit van zorg betekent voor de PvdA: meer ruimte voor keuzes van
de burger door middel van een geleidelijke verschuiving van aanbodsturing
naar vraagsturing. Ik vraag het kabinet om in scenario's te laten zien wat
de consequenties op de langere termijn daarvan zouden kunnen zijn. Verder
wil de PvdA: gepaste zorg op indicatie, één verzekering voor
alles wat onder "gepaste zorg" valt, standaardisering van wat "kwaliteit op
tijd" per verrichting inhoudt.Toegankelijkheid van zorg betekent voor ons: inkomenssolidariteit binnen
het zorgstelsel, uitbreiding van mogelijkheden voor een persoonsgebonden budget,
acceptatieplicht voor verzekeraars maar ook contracteervrijheid voor verzekeraars
en concurrentieruimte voor verzekeraars en instellingen.Wij hebben haast, want vergrijzing en medisch technologische ontwikkelingen
vragen om gepaste zorg. En hogere kosten vragen om een eerlijke verdeling.
Daar mogen wij niet meer mee wachten. De PvdA-fractie vraagt het kabinet om
in de komende maanden in overleg met alle betrokkenen een zorginvesteringsplan
op te stellen teneinde de structurele tekorten te overbruggen en betere voorwaarden
te scheppen voor een concurrerende positie van de zorgsector op de arbeidsmarkt.
Het budgettair kader voor de zorg kan hiervoor worden verruimd, op basis van
afspraken over door de sector te leveren prestaties.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Dit is een interessante bijdrage van collega Melkert. Ik verwijs
naar datgene wat ik daar zelf over gezegd heb en wil hem vragen of hij bereid
is, met ons die discussie over de toekomst aan te gaan. Ik denk namelijk dat
wij het eens zijn over de stelling dat wij er niet komen als wij op de voet
van dat budgettaire macrokader doorgaan. Dat heb ik ook uit het betoog van
de heer Melkert geproefd. Is hij bereid die handschoen op te nemen en met
ons dat debat aan te gaan?De heer Melkert (PvdA):Die handschoen ligt dus gewoon in de zorgsector zelf. De toekomst is voor
ons allemaal een grote vraag, ook gezien de oplopende kosten die verwacht
mogen worden. Minister Borst is zelf ook voornemens om een en
ander in werking te stellen en de discussie te entameren. Ik juich het in
dat kader toe dat door het CDA, de VVD en het wetenschappelijk instituut van
D66 bijdragen zijn geleverd die naar mijn mening alle een rol moeten spelen
in die discussie. Ik heb echter ook gepoogd een aantal kanten en grenzen aan
te geven die in ieder geval voor ons gelden. Maar wij zullen natuurlijk ook
weer tot een maatschappelijk vergelijk daarover moeten komen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is mij niet ontgaan. Mijn enige vraag was de volgende. De tijd begint
te dringen om in deze coalitie nog iets van het kabinet te horen over het
toekomstige beleid op dit punt. Bij ontstentenis van dergelijke uitspraken
tot nu toe probeer ik de heer Melkert die handschoen toe te werpen. Ik ben
blij dat hij die opneemt. Zo mag ik althans zijn antwoord toch begrijpen?De heer Melkert (PvdA):Er is afgesproken dat het kabinet hiermee halverwege de kabinetsperiode
zou komen. Daar is dus op zichzelf niets mis mee. Nu gaat het er natuurlijk
wel om waar het kabinet mee komt en of dat ook de vragen adresseert die hier
liggen. Eerlijk is eerlijk, die vragen zijn natuurlijk alleen nog maar klemmender
geworden. Je ziet dat zelfs bij meer middelen zich een verhoging van de vraag
voordoet, die ons weer voor allerlei nieuwe vragen stelt. Minister Borst heeft
dat ook aangegeven. Het is dus hard nodig; daarover zijn wij het eens.De heer Schutte (RPF/GPV):De heer Melkert noemt een aantal elementen die voor zijn fractie essentieel
zijn in een nieuw zorgstelsel. Ze zijn redelijk herkenbaar, want dit debat
hebben wij al gevoerd zo lang wij een paars kabinet hebben, met alle plussen
en minnen die daaraan verbonden zijn. Ik heb een concrete vraag, ook in het
licht van de vrij procedurele opmerkingen die wij tot nu toe van de kant van
het kabinet hebben gehoord. Vindt de heer Melkert dat dit kabinet een nieuw
zorgstelsel in de steigers moet zetten voor het eind van de kabinetsperiode?De heer Melkert (PvdA):Om in de sector van de steiger te blijven waar de heer Schutte het net
over had, ik dacht dat het om bouwstenen ging. Aan de hand van de discussie
daarover moeten wij kijken waar mogelijke steun kan liggen, waar een draagvlak
ontstaat om de juiste richting in te gaan. Hoe sneller hoe beter, zou ik zeggen.
Ik dacht dat de heer Schutte het niet alleen over de paarse kabinetsperiode
wilde hebben, maar over de tijd dat hij al in de Kamer zit. Dat is net wat
langer dan ik in de Kamer zit. Al die jaren is hierover gesproken en ik denk
dat de heer Schutte en ik wel tot een zekere bescheidenheid zijn gekomen.
Wij verwachten niet dat wij dat ook een, twee, drie voor elkaar hebben, maar
er moet wel serieus aan gewerkt worden.De heer Schutte (RPF/GPV):Voor mij is het inmiddels twintig jaar en de heer Melkert schiet ook al
aardig op in die richting. Dan begin je ook wel ongeduldig te worden. Je hebt
natuurlijk allerlei goede voornemens meegemaakt, die dan weer ergens op afstuiten.
Ik heb de indruk dat de voortgang nu vooral belemmerd wordt doordat er binnen
de coalitie niet echt vorderingen worden gemaakt. Dan vind ik het begrip "bouwstenen"
te weinig voor deze kabinetsperiode. Zeker van de kant van de heer Melkert
zou ik graag horen dat hij het kabinet prikkelt om met iets te komen dat in
de steigers staat voordat het kabinet weggaat. Als wij daarmee moeten beginnen
na een volgende kabinetsformatie, dan vrees ik dat ik nog heel lang moet wachten
voordat ik in de krant kan lezen wat er allemaal gebeurd is.De heer Melkert (PvdA):De heer Schutte zal dat ongetwijfeld met veel aandacht blijven volgen
en hij zal ons ook van commentaar voorzien als dat nodig is. Ik denk dat het
goed is dat de minister-president uiteenzet wat de verdere aanpak in het kabinet
is. Ook voor ons geldt: hoe sneller, hoe beter.Voorzitter! Het verhaal over onderwijs en zorg kan moeiteloos worden aangevuld
met tal van kwaliteitsvragen. Neem de opvang van drugsverslaafden. Twee weken
geleden was ik in de tunnel onder Hoog Catharijne, een gebruikersruimte in
Utrecht. Daar treedt werkelijk de onderwereld uit de Griekse mythologie aan
de oppervlakte. Uitgeputte, losgelaten, stinkende verslaafden in een "no-go
area". De steden moeten meer armslag krijgen om verslaafden, psychisch gestoorden
en dak- en thuislozen op te kunnen vangen, zodat de politie ook meer tijd
heeft om op andere plekken de veiligheid te garanderen. Veiligheid voor iedereen
is een grondrecht. Ik wil niet leven in een land met plaatsen waar je niet
durft te komen. Ik vraag de regering om actie te ondernemen om dat terug te
dringen en te voorkomen. In dit licht kan het kabinet toch werkelijk niet
van plan zijn om de politiesterkte in Zuid-Limburg met 400 agenten te verminderen.
Dat kan niet. Wij verwachten andere voorstellen wanneer de Kamer hier volgende
maand met de regering over spreekt.Ik zei het al, de lijst kan moeiteloos worden aangevuld: kinderopvang,
personeel, gebouwen en kwaliteitszorg; peuterspeelzalen en een gekwalificeerde
leiding die daarvoor nodig is. Ik noem de jeugdzorg, waar het gebrek aan geld
en personeel wordt gemaskeerd achter een haag van formaliteiten. Bij dit alles
gaat het erom dat wij pleiten voor intelligente investeringen, extra geld
dat goed wordt besteed, zodat de burger waar krijgt voor iedere belastingeuro.De inkomensvooruitzichten van veel Nederlanders zijn goed.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Collega Melkert heeft net een lijstje opgesomd. Is dat wat boven op de
intensiveringen van het kabinet komt? Of heb ik een plan van aanpak van de
PvdA gemist?De heer Melkert (PvdA):Ik heb die terreinen kort genoemd. Je kunt natuurlijk niet overal heel
diep op ingaan. Dat zijn de elementen die naar onze mening in die plannen
van het kabinet, in de toekomstverkenning die wij begin volgend jaar echt
willen bespreken, een plaats zouden moeten krijgen, in het licht ook van de
andere discussie die wij met elkaar gevoerd hebben.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ook dat is dus weer voor 2002.De heer Melkert (PvdA):Nu, het kan ook in de loop van 2001, als het nodig is. U kent onze creativiteit
die wij dit jaar bij de Voorjaarsnota tentoon hebben gespreid en die in het
lopende jaar nog tot heel wat heeft geleid.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik had dan graag een plan van aanpak van u op papier gezien.
Als u extra dingen wilt, is een verwijzing naar alleen de Voorjaarsnota wat
mager.De heer Melkert (PvdA):Het plan van aanpak van het kabinet ligt er nu en zal verder kunnen worden
toegelicht. Daarna gaan wij ermee verder. Ik heb daar al het nodige over gezegd.De inkomensvooruitzichten van veel Nederlanders zijn goed. De blauwe brieven
die vanaf 1 januari in de bus vallen, zullen voor heel wat mensen beter uitpakken
dan ze jaren gewend zijn geweest. Toch zijn er ook nu mitsen en maren. Ik
wil er enkele noemen. In de eerste plaats behouden wij ons een gezonde dosis
voorzichtigheid voor bij de verwachte inkomensgevolgen van de belastingherziening.
U zult dat van mij als doorgewinterd koudetoeslag- en loonstrookjesdeskundige
wel willen aannemen. Ik zeg dit niet om verantwoordelijkheid te ontlopen,
want het compromis kent genoeg sterke punten: werken moet lonen, de individuele
heffingskorting, het terugdringen van ontwijkingsconstructies, de vergroening.
Ik zeg dit juist omdat verantwoordelijkheid vooraf ook aanspreekbaarheid achteraf
betekent en het kabinet zal zich hieraan evenmin kunnen onttrekken.In de tweede plaats stellen wij voor dat mensen met een laag inkomen die
ook kinderen hebben te onderhouden, nog wel wat ruimer in de welvaart mogen
delen. Wij zullen in de loop van dit debat voorstellen doen om dit te corrigeren.Ten derde zou het van goed gevoel voor rechtvaardigheid getuigen als van
de ruime gelegenheid van dit moment gebruik zou worden gemaakt om de belastingkorting
voor gehandicapten en chronisch zieken te verhogen en te vereenvoudigen. Naar
ons idee kan de bestaande regeling worden veranderd in een heffingskorting.In de vierde plaats willen wij een beroep op regering en Kamer doen om
nu snel werk te maken van het positieve advies van de SER over het wegnemen
van het "AOW-gat" dat de oude dag van veel mensen met een onvolledige AOW-opbouw
ernstig bezwaart.Dan is ook nog een voorwaarschuwing op haar plaats over de huurverhoging
op 1 juli volgend jaar. Die komt er elk jaar weer aan en dan komt er ook steeds
weer een voorwaarschuwing. Volgens de voorspelling neemt de inflatie in 2001
fors toe, deels als eenmalig gevolg van de belastingherziening. Toch willen
wij vasthouden aan het gematigde huurbeleid dat dit jaar voor het eerst binnen
bereik is gekomen. De eenmalige effecten op de inflatie zouden dus niet moeten
worden verrekend. Ook is het gewenst dat de huursubsidie weer wordt geïndexeerd
met de maximaal toegestane huurverhoging, die ook dit jaar heeft voorkomen
dat een miljoen huishoudens met een laag inkomen erop achteruit zou gaan.
Op beide punten vragen wij het kabinet tijdig zijn intenties kenbaar te maken.Als dienstmededeling moge nog gelden dat ondanks zijn zware verantwoordelijkheden
onze vice-fractievoorzitter woordvoerder blijft op dit terrein.De PvdA wil de kwaliteit van ons samenleven verbeteren. Dat betekent:
investeren in onderwijs, zorg en veiligheid, maar ook in de fysieke ruimte
van ons land. Waardering heeft de fractie voor de grote creativiteit en inzet
van de minister van Verkeer en Waterstaat, met als uitkomst een pakket van
extra maatregelen dat in directe zin de mobiliteit zal bevorderen, zowel op
de weg als in het openbaar vervoer. Dat zijn maatregelen waar zowel automobilisten
als treinreizigers dringend behoefte aan hebben. Maar bij de keuze zelf is
het kabinet nog halfslachtig. Waarom is er niet dezelfde creativiteit en inzet
voor investeringen die de andere prioriteiten van het regeerakkoord raken?
Er zijn dringend extra impulsen nodig. Waarom in een tijd van een zich ontwikkelend
Oost-Europa een HSL-Oost die boemelt over bestaand spoor? Hoe staat het met
investeringen in onze kennisinfrastructuur, onze steden en onze natuur? Wat
zeggen wij als de Maas weer buiten zijn oevers zou treden? Dat we vergeten
zijn het Deltaplan op tijd uit te voeren? De PvdA zou het toejuichen indien
het kabinet vergelijkbare beleidspakketten als het Bereikbaarheidsoffensief
zou maken voor bijvoorbeeld de financiering van de glasvezelnetverbinding
naar de scholen, de ondersteuning van de middelgrote steden, de verwerving
van gronden en het waterbeheer om het tempo van de versterking van onze natuurgebieden
te versnellen.Ruimtelijk-economische investeringen bieden ook een uitgelezen kans om
Nederland aantrekkelijker, mooier te maken. Maar dan zal het kabinet de ambitie
moeten hebben een relatie te leggen tussen de investeringen en hun culturele
dimensie. Nederland staat internationaal vanouds bekend om de bijzondere koppeling
van functionaliteit en schoonheid, juist in het publieke domein. De droogmakingen
door de eeuwen heen, de Deltawerken maar ook onze steden bieden hiervan vermaarde
voorbeelden. Denk aan de Erasmusbrug in Rotterdam. Door infrastructurele investeringen
te ontwikkelen binnen deze traditie zal de kwaliteit van ons land toenemen.Tegen deze achtergrond is het winst dat het kabinet heeft besloten tot
de invoering van een baten-lastenstelsel in plaats van het huidige kasstelsel.
Het Fonds economische structuurversterking verliest hierdoor zijn betekenis.
De volgende stap is dat er een nieuw investeringsplan komt. Wij verwachten
dat het kabinet daar de komende maanden werk van maakt. Daarin kan de relatie
met de ruimtelijke ordening en in het bijzonder de vijfde nota als drager
van integrale strategische investeringen worden hersteld.Investeren doe je niet alleen in stenen en beton. Een samenleving is ook
gebaat bij investeringen in onze geestelijke rijkdom en vrijheid. Juist een
rijk geschakeerd cultuuraanbod draagt direct bij aan de kwaliteit van onze
individuele ontwikkeling en aan die van de samenleving als geheel. Het is
dan ook terecht dat het kabinet aandacht heeft gevraagd voor een bredere deelname
van burgers aan kunst en cultuur, in het bijzonder jongeren en allochtonen.
Dat veel kunst en cultuur zich op een zeer beperkt deel van de samenleving
richt, is een feitelijk gegeven dat niet zonder meer behoeft te worden geaccepteerd.
Het is echter de vraag of wij hier moeten spreken in termen van tegenstellingen:
tussen klein en groot bereik; jong en oud; hoog en laag opgeleid; wit en zwart.
Wij vinden dat de discussie tussen al deze groepen in de kunst open en onbevreesd
moet kunnen worden gevoerd en dat de ontmoeting tussen die groepen onbevreesd
tegemoet moet worden getreden. Maar door de wijze waarop en door de strijd
om het altijd te beperkte budget voelt iedereen zich door iedereen
bedreigd. Is er niet veel eerder sprake van nieuwe groepen op de markt van
kunst en cultuur? De volgende stap laat zich raden. Na een aantal magere jaren
moet er ruimte kunnen komen voor een nieuw cultuuroffensief. Het kabinet heeft
reeds een eerste aanzet daartoe gegeven. Het is de taak van de rijksoverheid
een forsere inspanning te ondernemen. Maar daarnaast is het vooral tijd om
de daadwerkelijke financiële betrokkenheid van burgers en particuliere
ondernemingen bij kunst en cultuur te vergroten, meer te investeren in de
kwaliteit van de kunst en cultuur. De overheid zou dat gedrag positief moeten
stimuleren en honoreren. Hiermee zal het draagvlak voor kunst en cultuur in
onze samenleving belangrijk kunnen worden verbreed. Andere landen zijn ons
wat dat betreft voorgegaan.Er zijn natuurlijk heel wat wegen die naar Rome leiden. Mag ik er twee
noemen? In de eerste plaats wil de PvdA in de toekomst een vaste reservering
voor het rijksbudget voor kunst en cultuur nastreven. In een aantal jaren
zou moeten worden doorgegroeid naar een reservering van 1% van de rijksuitgaven.
Een belangrijke stap zouden wij nu al moeten zetten. In de tweede plaats wil
de PvdA het investeren in kunst en cultuur door individuele burgers en ondernemingen
aantrekkelijker maken. De suggestie volgend van de commissie-Habbema kan dat
door de oprichting van een kenniscentrum cultuur bij het ministerie van Financiën –
kennelijk is die kennis op dit moment niet aanwezig; ik zeg het totaal neutraal –
door het "cultureel beleggen" in erkende kunst- en cultuurfondsen gelijk te
stellen aan het "groen beleggen" en door een belangrijke verruiming van het
schenkingsrecht.Voorzitter! Ik kom tot enkele opmerkingen over de verhouding tussen regering
en parlement. Daar is de laatste tijd veel aandacht voor geweest. Het is belangrijk
de parlementaire democratie vitaal te houden. Het initiatief om via de vaste
commissie een second opinion te vragen teneinde de gang van zaken rond de
UMTS-veiling beter te kunnen beoordelen, past hierin. We zien voorts uit naar
voorstellen van u, voorzitter, over het versterken van onze onderzoeksfunctie.
U bent op reis geweest en hebt daarvan ongetwijfeld iets teruggenomen. Zo
gaat het vaak.De voorzitter:U ziet het scherp!De heer Melkert (PvdA):Het voorstel van de fractie van D66 om een inventariserend onderzoek te
verrichten naar de ontwikkelingen rond de gentechnologie past óók
in het vernieuwen van onze werkwijze. Afhankelijk van de wijze van invulling
zullen wij onze steun geven aan dit initiatief. In dezelfde lijn zijn wij
er voorstander van dat direct na verkiezingen en tijdens kabinetsformaties
minder tussen de schuifdeuren van de media en meer in de Kamer zelf verantwoording
wordt afgelegd over de gang van zaken. Het is gewenst dat sneller dan nu nog
het geval is, na verkiezingen de Kamer in nieuwe samenstelling kan worden
geïnstalleerd. Een debat over de gevolgen van de verkiezingsuitslag kan
dan voorafgaan aan de start van het formatieproces. Vereist dit wijziging
van de Kieswet en wat kan de Kamer zélf doen om dit te bevorderen?De heer Schutte (RPF/GPV):Voorzitter! Wij hebben op dit punt al enige ervaring opgedaan. Vandaar
dat ik de volgende opmerking maak. Als wij snel na verkiezingen een debat
willen hebben over hoe het verder moet, is er een relatie met de inzet bij
de verkiezingen. Als de inzet is "wel of niet doorgaan met Paars", kan een
dergelijk debat wellicht snel plaatsvinden. Wanneer echter alle grote fracties
de verkiezingen ingaan met de slogan "stem op ons" en verder niets, dan kon
het wel eens zijn dat een week na de verkiezingen erg kort is.De heer Melkert (PvdA):Ik stel voorop dat ik onder alle omstandigheden de meest wervende verkiezingsslogan
vind: "Stem op ons". Voorzitter! Het is afhankelijk van de keuze die partijen
moeten maken wanneer zij bezig zijn met het opstellen van verkiezingsprogramma's
en de inzet die nader moet worden geformuleerd. Het is logisch dat die inzet
een rol speelt voor wat men op de dag na de verkiezingen denkt te gaan doen,
maar veel meer valt daarover vandaag niet te zeggen.De heer Schutte (RPF/GPV):U zou nu wél kunnen zeggen: als ik dit voorstel doe, vind ik dat
mijn fractie na de verkiezingen bereid moet zijn om binnen een paar dagen
kenbaar te maken in welke richting de formatie zou moeten gaan. U moet dan
niet komen met het verhaal: het kan richting A zijn, maar het zou ook richting
B kunnen zijn. In dat geval heeft zo'n discussie immers niet veel meer op
te leveren dan een hoop onvrede.De heer Melkert (PvdA):Dat weet ik niet. Wij leven in een land met het kiessysteem dat er is
en met de coalitievorming die daaruit voortvloeit. Het is heel goed mogelijk
dat er na de verkiezingen een situatie ontstaat die bijzonder onduidelijk
is. Het simpelweg uitspreken van wat er moet gebeuren, zou dan iets te gemakkelijk
zijn. Dat blijkt dan wellicht niet op de dag dat men zoiets zegt, maar misschien
drie weken later. Ik behoef u niet uit te leggen dat de eerste stappen in
het formatieproces bijzonder ingewikkeld zijn. Wij willen dat proces niet
ingewikkeld maken maar hebben nu eenmaal met minderheden te maken die uiteindelijk
met elkaar een meerderheid moeten vormen.De heer Schutte (RPF/GPV):Ik probeer mij een beeld te vormen van de meerwaarde die de door u voorgestelde
procedure zou hebben, vergeleken met de werkwijze die wij tot nog toe hebben
gevolgd. Die meerwaarde zou er kunnen zijn wanneer het debat van de Kamer
in nieuwe samenstelling, te voeren enkele dagen na de verkiezingen, inderdaad
duidelijk richtinggevend zou zijn voor het formatieproces. Als het echter
niet veel meer is dan het kenbaar maken van een aantal mogelijkheden, zou
ik zeggen: laten wij niet wachten maar direct naar Hare Majesteit gaan om
haar te vragen, op de bekende manier haar diensten te verlenen. Het kon wel
eens zijn dat wij op die manier sneller duidelijkheid verkrijgen.De heer Melkert (PvdA):Als uw punt is dat wij er niet te veel tijd overheen mogen laten gaan,
ben ik het volkomen met u eens. Vandaar mijn vraag om uit te zoeken of de
installatie van de nieuwe Kamer zou kunnen worden vervroegd. Die nieuwe Kamer
moet zich natuurlijk kunnen uitspreken. Ik kan natuurlijk niet voor fracties
spreken en zelfs niet voor mijn eigen fractie als het gaat om de vraag wat
wij de dag na de verkiezingen zullen doen. Ik vind echter op zijn minst dat,
als je als onderhandelaar allerlei dingen zegt in microfoons
die je worden voorgehouden bij een oversteek van de ene naar de andere kant
van het Binnenhof, het passend is om diezelfde zaken ook in deze zaal te zeggen
zodat men elkaar daarover vragen kan stellen waarna bezien kan worden of daarover
een gezamenlijke positie kan worden ingenomen.De heer Schutte (RPF/GPV):Om hieraan een kans van slagen te geven, vind ik dat uw fractie, net als
andere, in eerste instantie moet aangeven in welke richting een proces van
informatie en formatie moet gaan. Als dat niet gebeurt, wordt het een inventarisatie
van mogelijke varianten en daar schiet je niet veel mee op.De heer Melkert (PvdA):Voorzover ik het tegen die tijd in mijn fractie voor het zeggen heb –
maar dat weet je natuurlijk nooit – zou ik eraan hechten dat eerst wordt
weergegeven wat de verkiezingsuitslag betekent voor het land. De dag na de
verkiezingen worden altijd besloten fractievergaderingen gehouden. In het
openbaar zou een gedachtewisseling moeten kunnen plaatsvinden over de vraag
wat de verkiezingsuitslag betekent. Wij willen dan zo goed mogelijk aangeven
wat volgens ons in de eerste fase van het proces van kabinetsvorming moet
gebeuren. De invulling daarvan ligt in de eerste plaats bij de kiezers en
naarmate zij onze slogan "stem op ons" volgen, zal het gemakkelijker zijn
om in het debat onze richting aan te geven.De heer Van der Vlies (SGP):Veronderstel, dat er kiezers zijn die niet op u, maar op ons stemmen,
dan is het toch interessant een dergelijk debat te voeren. Hierbij geldt echter
een voorwaarde. Vindt de heer Melkert dat de transparantie die beoogd wordt
moet inhouden dat pas naar aanleiding van een dergelijk debat de meest gewenste
coalitievorming wordt bepaald?De heer Melkert (PvdA):Ik weet niet precies wat de vraag impliceert voor wat er in de tussenfase
is. Ik heb wel een begin van een idee van wat dit betekent, maar mijn hoofdpunt
is dat het gehele proces zijn loop moet krijgen. De Kamer zou er goed aan
doen om zo spoedig mogelijk bij elkaar te komen en zich mogelijkerwijze uit
te spreken over de volgende stappen. Als de Kamer erin slaagt dit snel te
doen, zitten er luttele dagen tussen de verkiezingen en een Kamerdebat. Daar
zit niet veel ruimte in, maar iedereen kan volgens de eigen verantwoordelijkheid
daaraan invulling geven.De heer Van der Vlies (SGP):Het gaat natuurlijk om de openheid waarmee dat debat wordt gevoerd, zonder
voorbereidingen in die achterkamertjes en zonder bewegingen daarna. Veronderstel,
dat dit niet voldoende integer is geregeld, dan is de teleurstelling respectievelijk
het risico van een dergelijk debat voor de kiezer bijzonder groot.De heer Melkert (PvdA):Nu verbindt u het woord "integer" met "achterkamertjes" en daar ben ik
niet zo van gecharmeerd. Ik vind namelijk dat er niets mis is met kamertjes
waarin in beslotenheid met elkaar wordt gesproken. Wel vind ik dat je daarover
verantwoording moet afleggen. Dat is voor mij de kern van democratische verantwoording.De heer Van der Vlies (SGP):Dat heb ik bedoeld.De heer Melkert (PvdA):Dan zijn wij het eens.Zoals ik verleden week heb toegelicht, kwam de aanleiding van deze voorstellen
voort uit een evaluatie van de gang van zaken tijdens recente formaties. Nu
is de regering op initiatief van de heer De Graaf nader ingegaan op enkele
aspecten van de positie van het koningshuis. Het is goed dat dit op zorgvuldige
wijze is gedaan. Bovendien achten wij het advies van de Raad van State waardevol.
Ik constateer dat de regering verheldering aanbrengt in wat in het verleden
onhelder was, de kwestie van het regeringsleiderschap. Zij maakt duidelijk
dat de politiek verantwoordelijke, die het eerst aanspreekbaar is op het algemene
regeringsbeleid, in Nederland de minister-president is. De PvdA-fractie deelt
de conclusies van de regering, dat geen wezenlijke staatsrechtelijke veranderingen
nodig zijn. De hoofdreden is, dat het sluitend stelsel van ministeriële
verantwoordelijkheid volledige democratische inbedding biedt voor alle handelingen
van leden van het Koninklijk Huis, voorzover hun optreden het openbaar belang
raakt. Als er dus aanleiding zou zijn voor verandering, zou deze gelegen moeten
zijn in kwesties betreffende de interpretatie van de ministeriële verantwoordelijkheid.
Daartoe is bij mijn weten geen aanleiding gebleken. Daarbij komt dat Nederland
zich gelukkig mag prijzen met de wijze waarop de Koningin haar taak die de
eenheid van ons volk dient, vervult. Dit alles laat onverlet dat door de Kamer
nog steeds grote, naar onze mening te grote, terughoudendheid wordt betracht
om haar eigen rol in te vullen tijdens kabinetsformaties. Ik besef heel wel
dat binnen ons systeem de ruimte voor vernieuwing niet mag worden overschat,
maar het is de moeite waard om de marges beter te benutten en in overeenstemming
met de ruimte die reeds bestaat. Heb ik zo de minister-president in zijn notitie
goed begrepen? Voor ons staat voorop dat wie de burger meer bij de politiek
wil betrekken, er goed aan doet de historisch gegroeide en aanvaarde positie
van het staatshoofd te respecteren en tegelijkertijd na te streven dat de
werkwijze van het parlement wordt aangepast aan de eisen van de tijd. Daar
ligt voor de PvdA de prioriteit.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik heb goed geluisterd en ik constateer dat er een verschil
van opvatting bestaat tussen de heer Melkert en mij over een belangrijk aspect
van de voorstellen die wij eerder hebben gedaan, namelijk de positie van de
constitutionele Koning binnen de regering. Ik herinner mij ook, dat ik hem
tijdens het ordedebat over de vraag of het kabinet zo vriendelijk wilde zijn
een dergelijke notitie te schrijven, heb gevraagd nadrukkelijk aandacht te
schenken aan de omvang van de ministeriële verantwoordelijkheid voor
de leden van het Koninklijk Huis. Vindt hij het logisch en vanzelfsprekend
dat ook voor ver van de troon verwijderde leden van de koninklijke familie
een ministeriële verantwoordelijkheid in beginsel moet worden aangenomen,
zoals de regering in de notitie beschrijft? Zo neen, moeten wij dan toch niet
denken aan een beperking van ofwel de leer van de ministeriële verantwoordelijkheid –
die afgeleide verantwoordelijkheid – ofwel aan de omvang van het Koninklijk
Huis?De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Het kabinet is in de notitie op die vraag ingegaan,
mede naar aanleiding van mijn verwijzing naar een nota uit 1964 van de heren
Drees en Oud. Als ik het goed lees, wordt het uitgangspunt van de stelling
die toen is betrokken, namelijk dat de ministeriële verantwoordelijkheid
verband houdt met alle handelingen van leden van het Koninklijk Huis voorzover
hun optreden het openbaar belang raakt, onderschreven. In die formulering
ligt dan ook het antwoord op de vraag van de heer De Graaf. Dat is dus eigenlijk
een gedifferentieerde ministeriële verantwoordelijkheid, al naar gelang
het belang van de handelingen van leden van het Koninklijk Huis voor de staat.De heer De Graaf (D66):Maar dat wist de heer Melkert natuurlijk al heel lang, zeker met zo'n
eminente staatsrechtskundige als de heer Rehwinkel in zijn fractie die daar
zelf al vele dingen over heeft geschreven. Hij had dus niet aan de regering
hoeven te vragen wat de leer van Drees en Oud inhield. De vraag is nog steeds:
vindt hij dat de ten principale aangenomen ministeriële verantwoordelijkheid
in de zin van zelf interveniëren als het openbaar belang zou kunnen worden
geraakt, ook moet gelden voor ver van de troon verwijderde leden van de koninklijke
familie. Zelf ben ik van mening – maar dat antwoord kent hij –
dat dit echt niet van deze tijd is en dat wij dit zouden moeten loslaten,
ook overigens ter bescherming van de privacy van de betrokkenen. De heer Melkert
geeft daar toch geen antwoord op.De heer Melkert (PvdA):Ik geef daar wel een antwoord op. Het antwoord ligt namelijk in die formulering
"voorzover hun optreden het openbaar belang raakt". Dat betekent dat in een
belangrijk aantal gevallen waarin leden van het Koninklijk Huis allerlei dingen
doen en laten, deze niet of in mindere mate hieronder kunnen worden geschaard.
Mijn vraag aan de regering was natuurlijk niet of zij de woorden van Drees
en Oud nog eens kon oplepelen. De vraag was of dat nog steeds actueel is en
nog steeds toepasbaar op de huidige tijd. In de notitie komt mijns inziens
naar voren dat de regering dat, alles overziende, nog steeds toepasbaar acht.
Dat verbaast mij ook niets waar het gaat om het gedachtegoed van de heer Drees.
Bij de heer Oud kun je natuurlijk zo weer je gedachten hebben!De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik hoorde en zag collega Melkert gisteren op televisie zeggen dat het
wel redelijk was om iets te doen voor de automobilist, misschien iets in termen
van wegenbelasting. Ik heb hem daarover nu niet – ik zou bijna zeggen
gelukkig niet – horen spreken. Klopt dat en betekent het dat het voor
hem geen issue is bij de algemene beschouwingen?De heer Melkert (PvdA):Dat is toch weer een verrassend punt na de bespreking van de staatsrechtelijke
verhoudingen in ons land. Wij zijn weer met beide benen op de grond. De heer
Dijkstal leeft ook helemaal op, die was een beetje weggesukkeld bij het vorige
onderwerp.Wij zijn inderdaad van mening dat het goed is nog even te kijken naar
wat er in de sfeer van de kosten gedaan kan worden voor de automobilist. Ik
sluit mij kortheidshalve aan bij de desbetreffende vragen – niet noodzakelijkerwijs
bij de insteek – van de heer De Hoop Scheffer.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Aan de ene kant heeft u treffend aangegeven en geanalyseerd wat er allemaal
mankeert in de publieke sector, van stopcontacten in het onderwijs tot mensen
die met een tumor rondlopen en op een wachtlijst staan. Ik deel die analyse,
maar dat vraagstuk verschuift u in politieke zin naar het voorjaar nadat u
een plan heeft ontvangen van het kabinet. Het zal toch niet zo zijn, mijnheer
Melkert, dat er hier vandaag met uw steun afspraken gemaakt worden over het
verlagen van de wegenbelasting en dat de vraagstukken over gezondheidszorg
en onderwijs naar volgend jaar worden verschoven?De heer Melkert (PvdA):Er zal altijd een evenwicht gevonden moeten worden dat echt rekening houdt
met wat nodig en mogelijk is op de kortere termijn. Als dat nodig is, zullen
wij daarop zeker terugkomen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik dacht dat u zelf vrij treffend hebt beschreven dat iets op dat terrein
nodig is. Vervolgens heb ik tot mijn teleurstelling geconstateerd dat u dat
naar volgend voorjaar verschuift. Zou het in uw redenering dan niet consequent
zijn als de kwestie van de wegenbelasting in dat pakket wordt meegenomen en
wij daarover volgend voorjaar eens verder praten?De heer Melkert (PvdA):Ik heb niet helemaal voor ogen hoe GroenLinks zich in de loop van de tijd
geuit heeft over bijvoorbeeld de wegenbelasting. Het is voor ons altijd een
belangrijk element van vergroening geweest, in die zin dat automobilisten
meer in rekening gebracht krijgen voor het rijden en minder voor het bezit
van hun auto betalen. Soms is het lastig op dat terrein vooruitgang te boeken
en moet je dat verbinden met de kostenontwikkelingen van de auto. Zo'n onderwerp
is niet weg op het moment dat je over andere onderwerpen spreekt. Het gaat
hier nu eenmaal altijd om zaken die naast elkaar, in verband met elkaar en
dan in een prioriteit ten opzichte van elkaar een plaats moeten krijgen. Natuurlijk
zullen wij daarop terugkomen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik geloof niet dat het echt nuttig is voor de vergadering als ik onze
positie daaromtrent nader toelicht.De voorzitter:Liever niet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dank u zeer, voorzitter, dan zijn wij het met elkaar eens.Politiek is keuzes maken. Maar het kan toch niet zo zijn dat de schrijnende
zaken naar het voorjaar gaan en wij moeten afwachten wat de fractie van de
PvdA op dit soort punten wil terwijl hier wel de keuze gemaakt wordt om bij
de behandeling van de begroting voor 2001 iets te doen in de sfeer van de
wegenbelasting?De heer Melkert (PvdA):Nu maakt u weer dezelfde fout als daarstraks. U suggereert namelijk dat
er niets gebeurt. Op het terrein van de zorg stelt het kabinet heel wat voor.
Wij moeten beoordelen of dat voldoende is en terechtkomt waar het nodig is.
Alles wat wij nog in deze ronde nodig zullen achten, komt bovenop hetgeen
het kabinet voorstelt, met dien verstande dat ik anders dan u, mijnheer Rosenmöller,
mijzelf ook graag vereenzelvig met het overgrote deel waarmee het kabinet
dan komt. Dan is het antwoord op uw vraag natuurlijk wel een
heel ander. De verhoudingen in aanmerking nemend, kunnen we zeggen, dat er
met onderwijs, zorg en veiligheid flinke stappen worden gezet. Het andere
volgt uit wat we eerder besproken hebben.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als ik de heer Melkert dit hoor zeggen, heb ik nog wel een slotopmerking.
Hij heeft gelijk als hij zegt, dat alles wat wij hier bespreken bovenop of
in mindering op de kabinetsplannen komt. Ik heb ook nooit iets anders beweerd.
Het gaat om het al dan niet aanbrengen van wijzigingen ten opzichte van wat
we gisteren via de begroting hebben vernomen. De conclusie van de heer Melkert
is echter: het kabinet doet 7 mld. voor onderwijs en zorg en ten behoeve van
investeringen op andere terreinen en het is nodig dat er nu iets aan de wegenbelasting
wordt gedaan. Met betrekking tot onderwijs en zorg worden wijzigingen in politieke
zin over de jaarwisseling heen getild en naar het voorjaar verschoven, ook
als het gaat om de wachtenden met een tikkende tumor in het lijf en dat is
niet mijn voorbeeld maar het uwe, mijnheer Melkert.De heer Melkert (PvdA):Het is inderdaad mijn voorbeeld, maar wel bijzonder demagogisch gehanteerd.
Ik zie dat dat bij de leden van de fractie van de heer Rosenmöller niet
helemaal overkomt en wil dat daarom uitleggen. Ik vind dat wat nu gebeurt
echt onjuist. We zijn hier altijd bezig met het stellen van prioriteiten.
Je zou bijvoorbeeld de accijns op benzine kunnen verhogen en op 5 gulden de
liter brengen. Dat idee moet de heer Rosenmöller bekend in de oren klinken.
Wat zouden we met de opbrengst kunnen doen? De gezondheidszorg financieren.
Inderdaad, zoiets kun je wel doen, maar ik wijs erop dat wij te maken hebben
met een samenleving waarin mensen zeer verschillende belangen hebben en zeer
verschillende posities innemen. Wij proberen de balans te vinden waardoor
uiteindelijk voor iedereen de kwaliteit toeneemt en er ruimte blijft voor
de eigen vrijheid. Die situatie proberen wij dichterbij te brengen. Daarom
zijn er op de moeilijke vragen waarover wij het nu hebben niet gemakkelijke
antwoorden te vinden. Als u, mijnheer Rosenmöller, proportionaliteit
wilt, hetgeen uw goede recht is, vraag ik u in aanmerking te nemen wat aan
het eind van deze algemene beschouwingen is aangegeven voor 2001 en ten volle
mee te tellen wat door het kabinet wordt voorgesteld en door ons ondersteund.
Dat betreft het overgrote deel. Dan komen wij bij eerlijke verhoudingen. Het
is dan best mogelijk dat u zegt dat er bij punt X ietsje bij moet en bij Y
iets af. Als het gaat om er iets bij doen, vergeten wij onderwijs en zorg
niet. Wees gerust, daarover komen wij te spreken. Een paar punten heb ik al
genoemd. Die kwamen in de tekst voor en zij zouden op de kortere termijn aan
de orde kunnen komen. Hiermee geef ik de verhoudingen aan die wij in aanmerking
moeten nemen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Het begrip "demagogie" werp ik verre van mij. Collega Melkert
kan absoluut niet waarmaken dat ik mij hieraan schuldig maak. Ik speel niet
met zijn voorbeeld. Verder wil ik er niets meer over zeggen, want daarmee
zou ik afbreuk doen aan datgene wat ik zojuist op dit punt heb geconcludeerd.Het gaat inderdaad om een balans en het gaat ook om datgene wat het kabinet
gisteren heeft gepresenteerd. Ik zou het echter stuitend vinden als de uitkomst
van dit debat voor een deel zou zijn dat de wegenbelasting wel omlaagging,
maar dat met betrekking tot de dingen die de heer Melkert treffend heeft geanalyseerd –
dat zeg ik in alle ernst – naar volgend voorjaar wordt verwezen, ook
als het gaat om datgene wat het kabinet heeft gepresenteerd en de oplossing
van de problemen. Verder zeg ik er niets meer over, maar dit is de verkeerde
balans.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! De heer Rosenmöller zegt het weer, namelijk dat verwezen
wordt naar het voorjaar. Dat is niet zo. Er wordt een heleboel gedaan. Zelfs
dit jaar worden al wijzigingen ingezet. Vanaf volgend jaar zal er met heel
veel kracht een voortzetting komen. Als de heer Rosenmöller zegt dat
naar volgend jaar wordt verwezen, bedrijft hij demagogie.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voor de tweede keer en op een ander punt krijg ik het verwijt van demagogie.
Zo ken ik de heer Melkert niet. Als hij zich op dit soort momenten en in dit
soort debatten van die kwalificaties moet bedienen, zit hij in een lastig
parket. Eerst ging het om de kwestie van die patiënt en nu om de vraag
of er iets moet gebeuren. Het gaat hier om iets anders. Het lijkt af en toe
wel of de heer Melkert kroketten in de oren heeft. Het gaat hier om plannen,
voorstellen en wijzigingen ten opzichte van het kabinetsbeleid. Daar hebben
wij het over. En het aanbrengen van die verandering verschuift hij naar het
voorjaar. Dat hadden wij al geconcludeerd. Mijn teleurstelling over deze gang
van zaken had ik reeds uitgesproken. Nogmaals, ook op dit punt werp ik verre
van mij dat ik demagogie bedrijf. U kent mij niet als demagoog, mijnheer Melkert,
maar ik ken u niet als iemand die met dat soort kwalificaties strooit.De heer Melkert (PvdA):Dan kan de heer Rosenmöller nagaan hoe ernstig ik het vind wat hij
zegt. Ik zou wat dat betreft ook wel de waardering willen hebben voor wat
er wel wordt voorgesteld. De heer Rosenmöller wilde daar zojuist niet
op ingaan. Het is zijn goed recht om dat in zijn termijn te doen, maar hij
wekte wel de suggestie dat een discussie over bijvoorbeeld de verlaging van
de motorrijtuigenbelasting, waarbij het natuurlijk nooit om grote bedragen
kan gaan, of enkele andere punten die momenteel spelen, zou zijn afgezet tegen
andere, kleinere punten die wellicht nog worden toegevoegd aan wat het kabinet
op korte termijn denkt te doen. Dat is echter een verkeerde voorstelling van
zaken. Ik vind dat wij een eerlijke voorstelling van zaken moeten geven. Ik
respecteer zeer wat de heren Rosenmöller, Marijnissen en De Graaf hebben
gezegd. Wij kijken wat dat betreft allemaal dezelfde kant op als het gaat
om wat er verder moet gebeuren. Ik heb aangegeven wanneer dat naar mijn mening
als fundamentele keuze aan de orde is. Daar gaan wij ons niet aan onttrekken.
Het staat zo vast als een huis dat die discussie er komt, mits goed voorbereid,
want wij moeten weten waar wij het over hebben. Laten wij die discussie dus
zij aan zij aangaan. Laten wij elkaar nu niet aanspreken over dit of dat in
een balans, want dan gaat de heer Rosenmöller voorbij aan iets wat altijd
al moeilijk ligt. Als je iets heel belangrijk vindt, als je
dat dolgraag wilt, dan weet je ook dat er geld moet worden uitgetrokken voor
een heleboel andere dingen die je misschien wel anders zou willen zien. Dat
is echter de samenleving waarmee je te maken hebt. Ik zoek naar een balans
in die samenleving. Ik hoop dat de heer Rosenmöller dat met mij wil doen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik sluit mij daarbij aan, maar niet als het gaat om het gestelde
door collega Rosenmöller over de motorrijtuigenbelasting. Als ik het
goed begrijp, dan wordt datgene wat de heer Melkert aan wensen heeft geuit
in zijn termijn, variërend van de 400 agenten in Limburg tot de Maas
en de kinderopvang, niet tijdens deze algemene beschouwingen door de PvdA
gerealiseerd. Daar gaan wij later over praten. Ook wij onderschrijven en ondersteunen
de intensiveringen van het kabinet overigens.De heer Melkert (PvdA):Dat siert de fractie van het CDA zeer, maar dat had ik al gemerkt aan
de bijdrage van de heer De Hoop Scheffer.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Hoe staat het met het eerste deel van mijn vraag?De heer Melkert (PvdA):Dat verschilt per punt. Een aantal punten zou op kortere termijn aan de
orde kunnen komen. Ik vraag het kabinet daarop in te gaan. Andere dingen vergen
uit zichzelf een langere tijd. Dat zullen wij aan het eind van dit debat in
het goede evenwicht beoordelen, maar ook in de komende maanden bij de begrotingsbehandelingen.
Neem het punt van de politieagenten in Limburg. Ik vind dat het kabinet zich
eerst moet verantwoorden voor hoe dat zit met 400 agenten minder in Limburg.
Ik kan dat met de beste wil van de wereld niet plaatsen in het kader van meer
veiligheid op straat. Het is ook aan het kabinet om met voorstellen te komen
over hoe dat beter kan, zonder dat het ten koste gaat van de veiligheid in
Limburg. Zo zijn er meer voorbeelden te noemen.Voorzitter! Ik kondigde aan dat ik tot een bekentenis zou willen komen.
Die begint hiermee. Uit het debat zal al zijn gebleken dat wij waardering
hebben voor de inspanningen van het kabinet. Maar ook wij, als drager van
regeringsverantwoordelijkheid, ook al in de tijd dat er niets te verdelen
viel en het veel moeilijker was om verantwoordelijkheid te nemen, hebben aandacht
gevraagd voor méér betrokkenheid van de burger bij Europa, méér
ambitie voor het doen van investeringen. Wij hebben ook niet geschroomd om
méér aandacht te vragen voor méér geld voor het
onderwijs, méér geld voor de zorg, méér geld voor
de kunst, méér, méér, méér...Ja, voorzitter, ik weet het commentaar al: is het de PvdA dan nooit genoeg?
Mijn collega Dijkstal heeft de vergelijking met het bekendste rupsje uit de
wereldliteratuur vast wel weer klaarliggen. Maar wij moeten wel onze klassiekers
kennen. Want wat rupsje Nooitgenoeg in dit boek doet, is niet zomaar eten
of potverteren of weggeven of in een bodemloze put storten. Nee, dat is investeren.
Nooitgenoeg heeft toekomst, omdat de tijd nooit ophoudt. Een rups investeert
in een mooiere toekomst, een toekomst met vleugels. Daarom: op het moment
dat uit de cocon van het kabinet een "wondermooie vlinder" komt, zijn wij
tevreden.De heer Dijkstal (VVD):Dit is een zeer poëtisch slot. Ik denk daar heel hard over na, want
volgens mij is het noodlot van die prachtige vlinders, dat ze maar zeer kort
leven. Bovendien gebiedt de eerlijkheid mij te zeggen dat in mijn kringen
er inmiddels een andere naam voor de heer Melkert is gevonden: het Koekjesmonster.
Maar ik vind dat voorbarig.De heer Melkert (PvdA):Ik ben benieuwd wat er nog meer aan wereldliteratuur in de boekenkast
van de heer Dijkstal staat.De vergadering wordt van 14.20 uur tot 15.10 uur geschorst.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Zoals te doen gebruikelijk de afgelopen jaren heeft
de fractie van GroenLinks een tegenbegroting gemaakt, doorgerekend door het
CPB. Ik wil u hierbij een exemplaar overhandigen.De voorzitter:Dank u wel. Ik zal daar ook op de gebruikelijke wijze mee omgaan.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ja, dat was een antwoord op een niet gestelde vraag. Dank u zeer. Als
de postbestelling goed is verlopen, hebben de collega's en het kabinet een
vergelijkbaar product reeds ontvangen.Mevrouw de voorzitter! Voor wie zijn politiek-maatschappelijk engagement
ontleent aan waarden als sociale rechtvaardigheid, ecologische duurzaamheid,
internationale solidariteit en culturele openheid, zijn Nederland, Europa
en de wereld nog lang niet af. Met Nederland gaat het zo op het eerste oog
goed. Met dat ene Europa gaat het al een stuk minder. Echt beroerd gaat het
eigenlijk nog steeds in grote delen van de wereld buiten Europa, grote delen
van de Derde Wereld. Armoede, honger en geweld nemen eerder toe dan af. Op
onze aardbol leven 4 miljard mensen onder de armoedegrens, zijn er 1 miljard
analfabeten, 800 miljoen mensen getroffen door hongersnood, 250 miljoen kindarbeiders
en 100 miljoen daklozen. De bewuste keuze voor globalisering heeft de ecologische
crisis en de mondiale armoedekloof eerder vergroot dan verkleind. Topconferenties
blijven hangen in goedbedoelde verbale retoriek. Er is gebrek aan zichtbare
daden. "Eigen handel eerst" is het parool van de rijkste landen. Een VN-rapport
schrijft dat de regels van de WTO een nachtmerrie zijn voor de mensenrechten.
De mondiale inkomenskloof is vanaf 1960 verdrievoudigd. De rijkste 20% verdient
inmiddels 90 keer zoveel als de armste 20%. "The winner takes it all" is de
uitkomst van de globalisering.De globalisering is tot nu toe een eenzijdig economisch project, waarvan
vooral big business profiteert. Maar, oh wee als er geen zicht is op winst.
Neem de farmaceutische industrie. Al sinds de jaren zestig zijn er geen medicijnen
meer ontwikkeld tegen tropische ziekten. In het postkoloniale tijdperk hadden
de rijke landen daar geen direct belang meer bij. Terwijl er 5 tot 8 miljoen
mensen sterven aan TBC, malaria en aids, geldt voor de industrie: geen afzetmarkt,
geen winst, geen medicijn. Deze spiraal moet doorbroken worden. Daarom doe
ik een oproep aan de regering om zich tijdens de Europese bijeenkomst eind
 september in te zetten voor onafhankelijke prijsstelling van
nieuwe medicijnen en zich bereid te tonen, bij te dragen aan een fonds dat
een waarborg biedt voor de daadwerkelijke afname van die nieuw te ontwikkelen
medicijnen.Mevrouw de voorzitter! Onder de noemer van een nieuwe strategie, een strategie
van publieke vernieuwing, zullen de bakens verzet moeten worden. Nieuwe politieke
arrangementen zijn nodig om een verdergaande ecologische crisis af te wenden
en sociale verhoudingen te herstellen. Dat vraagt om vernieuwing van de handelspolitiek,
om schuldkwijtschelding en een fatsoenlijk niveau van ontwikkelingssamenwerking.
Maar het gaat ook om structurele aanpassingen van de VN en de Europese Unie,
waarbij slagvaardigheid en democratisering voor ons de twee sleutelbegrippen
zijn.Nederland ziet zichzelf graag als vriend van de Derde Wereld. Er wordt
dan verwezen naar onze bijdrage aan ontwikkelingssamenwerking, naar deelname
aan vredesoperaties en inzet voor het milieu. Maar ook hier houden wij van
tropisch hardhout waardoor oerbossen worden gekapt en interesseert ons de
herkomst van diamanten te weinig, terwijl met de opbrengst wel oorlogen worden
gefinancierd. De relatie tussen ons consumentengedrag en de gevolgen voor
de Derde Wereld moet in beeld blijven.Terecht krijgt Suriname in de Troonrede weer aandacht. Maar waarom geen
woord over de Molukken, met zoveel ellende daar en veel betrokkenheid, maar
ook enige spanning, hier in Nederland?Nederland is ook lid van de Europese Unie, die er voor de armste landen
een werkelijk funeste handelspolitiek op na houdt. Met miljarden aan subsidies
worden onze producten elders gedumpt. Hoge invoerheffingen zijn ook een blokkade
om ontwikkelingslanden te stimuleren hun eigen producten kwalitatief te verbeteren
en afzetgebieden te vinden in het rijke Westen. Het landbouwbeleid van de
Europese Unie is in de kern asociaal. Het is hard, maar waar. Ook de Europese
Unie houdt de Derde Wereld arm.Minister Herfkens pleitte dit voorjaar voor het stopzetten van de gebonden
hulp. Dat is hulp waarbij het geld moet worden besteed aan Nederlandse bedrijven.
Zij stuitte op verzet van staatssecretaris Ybema. Diezelfde Herfkens ligt
in de clinch met een andere D66'er, minister Brinkhorst, over het Europese
landbouwbeleid. Mijn vraag aan de minister-president is of de gebonden hulp
wordt afgeschaft. Wordt de landbouwpolitiek van de EU fundamenteel ter discussie
gesteld? Gaan we eerlijke handel echt stimuleren en consumenten informeren?Aan contacten over de grens geen gebrek voor Wim Kok. Hij schrijft artikelen
met derdewegcoryfeeën. Hij confereert met centrum-linkse regeringsleiders
in Berlijn. Dan daagt er wel iets van een besef dat er wat moet veranderen.
In Berlijn sprak de minister-president over de noodzaak van "nieuw denken",
maar het blijft toch te veel het benoemen van problemen en het stellen van
vragen. Ik citeer hem weer: "De wereld is zo geïnternationaliseerd dat
de oude instituties niet meer zijn uitgerust voor de huidige problemen". Mij
gaat het vooral ook om de antwoorden. Wil hij nieuwe instituties en welke?Veel is reeds gesproken over het beteugelen van de financiële markten.
Wat wordt er nu concreet aan gedaan? Als alleen de problemen worden benoemd
en de antwoorden achterblijven, heeft dat iets van een capitulatie voor het
neoliberalisme. Wil de minister-president op z'n minst ook die ideologische
veren van zich afschudden?Voorzitter! 58 dode lichamen in een vrachtwagen in Dover: een lugubere
confrontatie met het gegeven van de migratie en haar mogelijke consequenties.
De migratiebeweging is uitgegroeid tot een massale beweging, overwegend binnen
de regio zelf, maar soms heeft men er letterlijk alles voor over om de tocht
naar het rijke Westen te maken. Dover dwingt ons ook echt werk te maken van
een goed, fatsoenlijk Europees migratiebeleid. Het enthousiasme van de top
in Tampere lijkt verstomd. Wij bepleiten de vorming van een kopgroep om tenminste
een snelle Europese ontheemdenregeling te realiseren. Wil de regering zich
daarvoor hard maken?De Europese Unie bevindt zich in een cruciale fase. De uitdaging is om
zo snel mogelijk landen uit Midden- en Oost-Europa volwaardig lid te maken
en om die grote Unie straks democratisch en bestuurbaar te houden. Ook hier
geldt dat een strategie van publieke vernieuwing een eenzijdige economische
oriëntatie corrigeert. Het zal bijdragen aan toenemende transparantie
en het vertrouwen van de mensen zelf, en dat is zeer noodzakelijk. Is de minister-president
net zo'n enthousiast voorstander van een referendum over de toetreding van
nieuwe lidstaten als staatssecretaris Benschop?De kernvraag van de afgelopen maanden was toch een andere. Hoe zien wij
dat voor ons, een Unie die straks uit 20 of 25 lidstaten bestaat? Joschka
Fischer heeft met zijn zienswijze een ongekend debat ontketend. De waan van
de dag werd verruild voor een visie. Fischer wil een Europa dat breder is
dan alleen maar een markt en een munt. Hij bepleit verdergaande democratisering
en doet concrete voorstellen om het toekomstige Europese bouwwerk ook nog
slagvaardig te laten opereren. Zijn analyse spreekt ons aan. Het risico van
een Unie die straks een grote interne markt is zonder duidelijke politieke
aansturing, is immers nog steeds te groot. Verdere federale uitbouw van de
Unie vinden wij een goede richting. Zijn precieze invulling is zeker voor
discussie vatbaar. En die kwam er dan ook. Maar wie reageerde? Geen regering,
geen minister president. Kiest de Europeaan Kok voor pragmatisch doormodderen?
Of heeft misschien het oncontroleerbare netwerkmodel de toekomst? Wat is eigenlijk
zijn visie op het toekomstige Europa?Mevrouw de voorzitter! Zweeg het kabinet over Europa, in eigen land kwam
de begroting geruisloos tot stand. En dat in een kabinet met de klassieke
tegenpolen van weleer bij elkaar. "Saaie boel in Den Haag" heb ik velen na
de vakantie horen zeggen. En natuurlijk, het gaat goed in ons land. En het
gaat helemaal goed als je bent gericht op de groeicijfers, de beurskoersen
en de meevallers. Dan zwelgen wij in onze rijkdom. Maar het leven bestaat
uit meer dan de te dominante geldeconomie. Voor de snelle sanering van de
overheidsfinanciën hebben wij een enorme prijs moeten betalen, in het
onderwijs, de zorg, het jeugd- en jongerenwerk, en zo kan ik doorgaan. De
collectieve sector staat onder een enorme druk. Op weg naar
de VN-millenniumtop leek de minister-president het zicht op een deel van de
maatschappelijke werkelijkheid te hebben verloren. In de Volkskrant schreef
hij samen met de regeringsleiders van Engeland, Duitsland en Zweden onder
andere dat er sprake was van "toenemende kwaliteit in gezondheidszorg en onderwijs".
En dat terwijl specialisten spreken van een bende in de gezondheidszorg en
leerkrachten kinderen naar huis moeten sturen. Wil de minister-president mij
van mijn boosheid verlossen en zijn stelling over de kwaliteit van het onderwijs
en de zorg nader herzien?De publieke sector kent tekorten aan personeel, uitvoeringsproblemen,
bureaucratie en wachtlijsten, heel veel wachtlijsten. Wij kennen wachtlijsten
voor het ziekenhuis, wachtlijsten voor het verzorgings- en het verpleeghuis
en de thuiszorg, wachtlijsten bij de taallessen voor migranten, wachtlijsten
voor mensen die asiel aanvragen, wachtlijsten bij de schuldhulpverlening,
bij de kinderopvang, bij de sociale werkvoorziening en bij de jeugdzorg. Nederland
is één grote wachtkamer aan het worden!Meer geld is zeker nodig, maar alleen dat is niet genoeg. Wij bepleiten
een nieuwe strategie om de verarming in de collectieve sector aan te pakken.
Een strategie die de kwaliteit van onderwijs en zorg structureel verbetert.
Een strategie die sociale zekerheid en veiligheid in een groene en leefbare
omgeving versterkt. Een strategie die de fixatie op materiële welvaart
doorbreekt, die naast de overheid, ook burgers, bedrijven en hun organisaties
aanspreekt op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ik noem die nieuwe
strategie: publieke vernieuwing.Publieke vernieuwing staat voor een driesporenbeleid. Het is een beleid
dat ten eerste een hoger budget veiligstelt voor de collectieve sector, ten
tweede de uitvoering verbetert en vereenvoudigt en ten derde transparantje
verschaft in de rolverdeling tussen overheid, markt, burgers en hun organisaties.
Publieke vernieuwing kan, net als de sociale vernieuwing in het verleden,
binnen iedere sector haar eigen specifieke invulling krijgen. Het moet hét
antwoord worden op het toenemend maatschappelijk ongenoegen over de verschraling
in de zorg en het onderwijs en het verpesten van ons leefklimaat. Met een
schoolkrijtje of een injectiespuit blokkeer je geen snelwegen. Wie een uiting
van toenemende onvrede wil voorkomen, moet nu handelen. Het kabinet heeft
ons zijn handelingen voorgelegd. Met de extra intensivering is hooguit een
eerste begin gemaakt, maar de verhoudingen zijn niet in balans.In de gezondheidszorg willen wij 1,3 mld. extra investeren. Een samenhangende
aanpak van de wachtlijsten heeft absolute prioriteit. Minister Borst heeft
na zes jaar nog maar weinig om trots op te zijn. GroenLinks wil een echte
verbetering van de arbeidsvoorwaarden, verlichting van de werkdruk en meer
opleidingsmogelijkheden. Maar ook de bureaucratie, voortvloeiend uit onbegrijpelijke
regelgeving, moet worden aangepakt. Ziekenhuizen die na een operatie iemand
verplegen omdat het verpleeghuis vol is, moeten daarvoor vergoed worden. Ziekenhuizen
die extra hulp verrichten, verdienen beloning in plaats van straf.Ook voor het onderwijs pleiten wij voor een versterking over de hele linie.
Het gaat ons daarbij om 1,4 mld. Wie een kennisintensieve samenleving wil
met oude schoollokalen en overbelaste leerkrachten, stelt de verkeerde prioriteiten.
Kinderen door gebrek aan personeel naar huis sturen is onacceptabel! Ik wil
twee van onze voorstellen toelichten. Wij vinden dat het mogelijk moet worden
om tijdelijk en op vrijwillige basis de arbeidsduurverkorting om te zetten
in gewerkte uren. Uit onderzoek blijkt 71% van de leerkrachten dat een acceptabele
maatregel te vinden. In het basisonderwijs is bijna 50% van de leerkrachten
bereid dat ook zelf te doen. Maar tegelijkertijd moeten er extra middelen
vrijkomen voor de daadwerkelijke verlichting van de werkdruk. Daarom verzoeken
wij de regering om ook hierover met de bonden afspraken te maken.De heer Dijkstal (VVD):Mijn vraag sluit eigenlijk direct aan op de laatste zin. De heer Rosenmöller
wil dus de mogelijkheid openhouden dat de CAO tussentijds wordt opengebroken
om die aanpassing mogelijk te maken, daar waar de CAO het verhindert.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Op het moment dat het kabinet zich bereid zou verklaren om zowel het punt
van het omzetten van de arbeidsduurverkorting als het punt van daadwerkelijke
verlichting van de werkdruk voor de leerkrachten in het basisonderwijs te
realiseren, dan maken wij een dubbelslag. Wat ons betreft is het geen enkel
probleem om morgen de bonden uit te nodigen voor een fundamenteel gesprek,
dat wat mij betreft over een week of twee weken tot een nieuw akkoord kan
leiden. Ik hoop dat de minister-president en het kabinet en uiteraard ook
de collega's zich daar positief over uitlaten.Voorzitter! Ook de financiering van de scholen kent haar rigide trekjes.
Om ook recht te doen aan de verschillen tussen de scholen en de betrokkenheid
van ouders te stimuleren, bepleiten wij de invoering van, wat wij genoemd
hebben, een onderwijsvoucher. Het is heel simpel. Ouders in het basisonderwijs
krijgen een cheque van ƒ 500. Zij geven die aan de school en de school
verzilvert hem. Dat is ƒ 100.000 voor een gemiddelde school met 200
leerlingen. Vervolgens bepalen schoolleiding en ouders samen de bestemming:
extra computers, extra leerkrachten, een nieuw lokaal, schone toiletten. Het
staat ze vrij. Ik krijg graag een reactie van de regering.De ICT-opmars mag niet betekenen dat de inrichting van het virtuele domein
geheel en al wordt overgelaten aan de markt. Waar blijft de uitvoering van
onze aangenomen motie om een fonds te starten voor publieke dienstverlening
op het internet?Van een nieuwe uitdaging naar een oud probleem: leefbaarheid en veiligheid
vragen om een extra investering in preventie en opvang. Jongeren, al dan niet
zwervend, verslaafden en dak- en thuislozen, ze verdienen meer steun.Waar de kas van de publieke sector kampt met structurele tekorten, kent
de portemonnee van de topondernemers alleen maar overschotten. Waar de vakbewegingen
trachten de loonstijging verantwoord te houden tot zo'n 3%, zaten de bestuurders
10% hoger. Een beetje vent gaat voor 13%, is in de directiekamer de overheersende
mentaliteit. Een moreel laakbare vorm van hebzucht die ook economisch gevaarlijk
is omdat het elke steun voor een evenwichtige loonontwikkeling
uitholt. Maar alleen verontwaardiging volstaat hier niet. Politieke actie
van de premier is geboden, en wel als logisch vervolg op zijn uitspraak in
1997 over de exhibitionistische zelfverrijking. Nu wordt het tijd voor een
nieuw gesprek, apart met de ondernemers of tijdens het najaarsoverleg, met
als inzet een kader voor een loonontwikkeling, waarin top en basis gelijk
op trekken. Ik krijg graag een reactie van de minister-president.Voor de mensen op het minimum blijft het tobben. Als Paars 2 denkt dat
Paars 1 de stille armoede heeft uitgebannen, dan heeft hij het mis. Gezinnen
met kinderen, alleenstaande ouders, het zijn groepen aan wie de jarenlange
hoogconjunctuur voornamelijk voorbijgaat. Na jarenlang inleveren is het tijd
voor een verhoging van het sociaal minimum met 2% extra. Nieuwe minister,
nieuwe kansen?De kloof tussen particuliere welvaart en collectief tekort vraagt om een
herziening van het financieel kader. De combinatie van een begroting gebaseerd
op een behoedzaam scenario, een schot tussen inkomsten en uitgaven en de afspraken
voor de besteding van de meevallers vormt een blokkade voor echte publieke
vernieuwing. Het is vandaag al weer bewezen: een te krappe begroting, met
miljarden en miljarden aan meevallers. Verreweg het grootste deel, 28 mld.,
gaat naar lastenverlichting en staatsschuld en dus niet naar zorg en onderwijs,
wat sommigen wel eens denken, want dat is 7 mld. Tijdens zes jaar Paars dalen
zij, onderwijs en zorg, als aandeel van het bruto binnenlands product. Onderwijs
daalt van 5,3% naar 4,6% en zorg van 9,9% naar 8,5%. GroenLinks pleit sinds
vorig jaar voor een begroting die is gebaseerd op een reële groeiverwachting.
Dan komen er wel miljarden meer vrij voor de noodzakelijke investeringen.
Tegelijkertijd nemen wij afscheid van de algemene lastenverlichting. Toen
kregen wij nog weinig respons, maar dat is nu anders. De SER kwam als eerste
over de brug en sinds kort horen wij zeker uit D66 nieuwe geluiden.De krimpende collectieve sector gaat ook gebukt onder bureaucratische
problemen. De uitvoering van de sociale zekerheid of de afhandeling van asielverzoeken:
het zijn bekende voorbeelden. De kinderopvang komt maar niet aan voldoende
gebouwen op de juiste plaatsen. En zo kan ik doorgaan. Wel goed ging het bij
Euro 2000 en ook voor het optreden bij de ramp in Enschede verdient het kabinet
een compliment. Maar bij het onderzoek naar die ramp ontstaat weer die ergerlijke
vertraging. De acht betrokken inspecties hebben hun rapportages niet op tijd
af. Eind juli wordt waarschijnlijk begin november, en dus ook vertraging voor
de commissie-Oosting. Kan het kabinet dit proces helpen versnellen?De uitvoeringsproblemen vragen om investeringsplannen met een langere
looptijd. Dat is ook wat wij met publieke vernieuwing beogen. Uitvoeringsproblemen
mogen nooit een reden zijn om ondoordacht activiteiten af te stoten naar de
markt. Onze kritiek op de vermarkting van de samenleving onder Paars 1 en
Paars 2 is bekend. Ook hier wordt de kritiek breder. De WRR vindt dat soms
ondoordacht voor privatisering is gekozen en de vice-voorzitter van de Raad
van State waarschuwt eveneens. Hoe beoordeelt het kabinet deze kritiek?Privatisering kan leiden tot het ondergraven van solidaire arrangementen.
Tweedeling is dan het gevolg. Zie de privatisering van de Ziektewet. Meer
selectie aan de poort: groot risico op ziekte, kleine kans op een baan. Ziedaar
de tweedeling. Nu zit minister Borst in de problemen. Werkgevers willen voorrang
voor werknemers. Of de alleenstaande moeder of het oudere echtpaar maar even
willen wachten. De Kamer verzet zich, maar de werkelijkheid buiten deze Kamer
is dat private klinieken als paddestoelen uit de grond schieten. Het is dan
iets te gemakkelijk om de andere kant op te kijken, temeer omdat dit slechts
een voorbeeld is van een fenomeen dat sterker en sterker wordt.De fractie van GroenLinks blijft een groot voorstander van een collectief
gefinancierd onderwijs- en zorgsysteem. Alleen een vorm van solidariteit kan
toegankelijkheid, betaalbaarheid en vergelijkbare kwaliteit waarborgen. Door
de toegenomen welvaart zoeken mensen echter steeds meer nieuwe wegen om met
privaat geld de publieke armoede te compenseren. Zo ontstaan private klinieken
en private scholen. Het is een reden temeer om met een geloofwaardig meerjarenprogramma
de kwaliteit in onderwijs en zorg op peil te brengen. Maar Paars doet dat
niet voldoende en dus kruipt privaat geld waar het niet gaan kan. Snelle zorg
en goed onderwijs gaan gelijke tred houden met de inhoud van de portemonnee.
Er waren tijden dat deze minister-president daarvan zou gruwen. Zijn die tijden
vervlogen en, zo nee, hoe keert hij die trend?Ook de marktsector heeft een tekort, en wel aan arbeidskrachten. Dat werk
moet lonen klopt, maar de aandacht voor de armoedeval heeft iets eenzijdigs.
Het gaat wat ons betreft om de gezamenlijke aanpak van armoede en armoedeval.
De plannen om met een beperkte verhoging van de arbeidskorting en een sympathiek
ogende bonus de armoedeval te bestrijden, zijn beperkt. GroenLinks bepleit
een forse arbeidskorting die afloopt naarmate het inkomen stijgt, de zogenaamde
"earned income tax credit". Dat sorteert echt veel meer effect. Waarom is
daar niet voor gekozen?"Nederland is ziek" zei Ruud Lubbers, verwijzend naar het grote aantal
WAO'ers. Voorlopig is er nog geen paarse dokter met een medicijn dat werkt.
Sterker nog: de recepten vliegen co-assistent Hoogervorst van links en rechts
om de oren. En die? Die benoemt een commissie van wijzen. Niet echt daadkrachtig.
Hoe kan het gebeuren dat er van die reïntegratie niets, maar dan ook
werkelijk niets terechtkomt? Het WAO-beleid van het kabinet-Kok is niet sterk
en niet sociaal. Wordt het geen tijd voor verplichtende maatregelen, hogere
eisen aan de Arbo-contracten in plaats van die mislukte geprivatiseerde Ziektewet?Verbetering van arbeidsvoorwaarden, uitbreiding van kinderopvang, scholing,
werkaanpassing: ze zijn allemaal nodig om de bestaande mogelijkheden beter
te benutten. De vraag is of dit voldoende zal zijn. Her en der klinkt de roep
om arbeidsmigratie, maar dat is nog een politiek taboe. In de strategie van
publieke vernieuwing vergt arbeidsmigratie een zorgvuldige benadering, maar
is het geen taboe. Wij zeggen dit niet alleen vanuit de invalshoek van de
arbeidsmarkt, maar ook vanuit de erkenning dat migratie in zijn vele, soms
mensonterende hoedanigheden een gegeven is. Dat vraagt nadrukkelijk om regulering.
Nu is het ad-hocbeleid dominant aanwezig. Er zijn tijdelijke regelingen. Er
zijn natuurlijk de illegaliteit, de mensensmokkel en de druk
op het ene loket van de asielprocedure. Dit vraagt om een politiek debat.
Dit vraagt ook om een initiatief, uiteraard bij voorkeur op Europees niveau.
In Nederland valt te denken aan verruiming van de Wet arbeid vreemdelingen,
hetgeen meer mogelijkheden biedt voor migratie van buiten de Europese Unie.
Te denken valt ook aan het anticiperen op de uitbreiding van de EU zelf. Migratie
vanuit de kandidaat-lidstaten zou geleidelijk mogelijk kunnen worden gemaakt.
Daarbij is het essentieel dat niet fouten uit de jaren zestig en zeventig
worden herhaald. Dit betekent dat er voldoende voorzieningen en rechten zullen
moeten worden verstrekt, opdat daadwerkelijke integratie van het begin af
aan mogelijk is als zulks ook de bedoeling is. Is de regering bereid een commissie
arbeidsmigratie in te stellen? Mijn vraag aan de collega's is: is er voldoende
steun in de Kamer om het thema van de arbeidsmigratie politiek te agenderen
door bijvoorbeeld het beleggen van hoorzittingen met deskundigen?De heer Schutte (RPF/GPV):Ik begrijp dat hier wel een commissie van wijzen aan het werk moet. Het
is een kwestie van smaak waar je voor kiest. Maar dat terzijde. Denkt u aan
een vorm van tijdelijke migratie als het gaat om mensen uit kandidaat-lidstaten
of aan permanent verblijf?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als het een kwestie is van vooruitlopen op wat in de Europese Unie straks
mogelijk is, is dat niet aan de orde, want dan staat het eenieder vrij om
zich op welk moment waar dan ook in Europa te vestigen. Het gaat meer om zaken
als het wat verruimen van de Wet arbeid vreemdelingen en migratie van buiten
Europa. Allebei kan. Er zullen ongetwijfeld situaties zijn en blijven waarin
sprake is van tijdelijkheid. Wij weten dat wij in de jaren zestig, zeventig
zijn begonnen met vormen van tijdelijk verblijf die uiteindelijk hebben geleid
tot permanent verblijf. Daarop hebben wij pas in 1984 via de nota van wijlen
minister Rietkerk beleidsmatig geanticipeerd. Want toen pas zijn wij gaan
erkennen dat groepen van buiten zich permanent in de Nederlandse samenleving
zouden vestigen. Ik vind dat je dit vraagstuk moet betrekken bij het maatschappelijke
debat dat gaande is en het politieke debat dat wat mij betreft begint.De heer Schutte (RPF/GPV):Juist daarom is het denk ik belangrijk dat er, als wij ermee gaan beginnen,
ook al is het dan in het perspectief van toetreding tot de Europese Unie,
duidelijkheid is over het antwoord op de vraag: als deze mensen hier komen,
is dat dan tijdelijk of niet tijdelijk? Anders krijgen wij de schimmige situatie
van een categorie mensen die op zijn minst voor geruime tijd niet weten of
hun verblijf tijdelijk dan wel niet tijdelijk is.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik kan mij heel goed voorstellen dat wij mensen vragen of uitnodigen om
hier bepaalde functies tijdelijk te vervullen. Ik kan mij ook zeer goed voorstellen
dat wij regelingen ter discussie stellen die zouden kunnen leiden tot een
wat meer permanent verblijf. Dan is het een kwestie van integratie en voorzieningen,
zaken die van het begin af aan bij de discussie moeten worden betrokken, willen
wij de in het verleden gemaakte fouten voorkomen. Wij hebben over de consequentie
van die fouten in april jongstleden met minister Van Boxtel en de fractievoorzitters
nog een interessant debat gehad, handelend over het minderhedenbeleid. Wij
moeten voorkomen dat wij over tien jaar een nieuw debat moeten voeren. Ik
denk daarom dat het onvermijdelijk is dit onderwerp ook op de politieke agenda
te plaatsen, met alle zorgvuldigheden die daarbij nodig zijn.De heer Marijnissen (SP):Betekent dit dat de ontwikkeling die wij nu zien – Zuid-Afrikaanse
verpleegsters die hierheen komen – de instemming van de fractie van
GroenLinks heeft?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik vind dat je niet alleen moet kijken naar de arbeidsmarkt. Als er hier
aan de aanbodszijde voldoende verpleegster zijn, moeten wij alles doen om
die mensen hier geplaatst te krijgen. De discussie die ik politiek wil agenderen,
waarbij niet op elke vraag het laatste antwoord is gegeven, moet voorkomen
dat degenen die nog in de bakken zitten, zeg ik maar even, zich als een afgeschreven
categorie beschouwen.De heer Marijnissen (SP):Dat risico is levensgroot. Er is overigens nog een ander risico, waarbij
ik denk aan de jaren zestig en zeventig. Toen werden mensen uit het mediterrane
gebied naar Nederland gehaald om de spanning op de arbeidsmarkt te verminderen.
Algemeen wordt nu ingezien dat de innovatie van het Nederlandse bedrijfsleven
mede daardoor is achtergebleven. U pleit voor een onderzoek en daar is nooit
iets tegen maar valt niet al op voorhand veel in te brengen tegen uw suggestie
om hiermee wat gemakkelijker om te gaan?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Neen, dat denk ik niet. Ik wil dit politiek agenderen maar ik wil het
daarbij niet laten. Wij hebben een bepaalde motivatie. Enerzijds moeten wij
erkennen dat die migratie haar bewegingen heeft, óók in de richting
van Nederland, waarbij de discussie zich vaak richt op de vraag: wat is politiek
en wat is economisch? Het komt allemaal bij datzelfde asielloket terecht.
Anderzijds hebben wij, als gevolg van ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, te
maken met een verzoek van werkgevers om arbeidsmigratie. Ik vind dat je dat
niet van een politiek taboe moet voorzien. Dat heb ik in de zomer gezien,
toen de ex-minister van buitenlandse zaken van Frankrijk een en ander op Europees
niveau wilde bespreken, tijdens de JBZ-top. Bij die gelegenheid werd door
Nederland en de andere landen negatief op zijn voorstellen gereageerd. Ik
vind dat dit heel breed moet worden besproken en moet worden erkend als vraagstuk.
Vervolgens kan worden nagegaan welke oplossingen er zijn. In elk geval zullen
wij er iets mee moeten doen.De heer Marijnissen (SP):Ik vraag mij af of het dekseltje wel op het potje past. Terecht zegt u
dat er nu al arbeidsmigratie is; in dit verband wordt gesproken over economische
vluchtelingen. Daarnaast is er de spanning op de arbeidsmarkt. De vraag is
of die twee zaken wel goed op elkaar aansluiten.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Enerzijds hebben wij nog heel wat mensen die in de bijstand zitten of
werkloos zijn, ook al worden het er steeds minder. Er zijn heel wat mensen
die omgeschoold, geschoold of gekwalificeerd gemaakt zouden kunnen
worden voor het werk dat er is. Het gaat om bepaalde segmenten van de arbeidsmarkt.
Wij dienen dan ook op bepaalde sectoren in te zoemen om na te gaan wat daar
wel kan en wat niet. Tegelijkertijd moet dat andere element, de erkenning
van de arbeidsmigratie, bij het debat worden betrokken. Immers, als men slechts
eendimensionaal naar de arbeidsmarkt kijkt, vervalt men al heel snel in de
fouten die in de jaren zestig en zeventig zijn gemaakt.Wat de zojuist genoemde verpleegsters betreft zie ik een relatie met de
interruptie van de heer Schutte. Nu worden er afspraken gemaakt voor twee
jaar, maar ik weet precies hoe het gaat. Wanneer deze verpleegsters over twee
jaar in Zuid-Afrika nog niet kunnen worden ingezet terwijl er hier nog steeds
tekorten zijn, dan wordt twee jaar vier jaar en vier jaar vijf jaar. Voor
je het weet, is er sprake van een permanente of semi-permanente situatie,
zonder dat mensen rechten hebben of voorzieningen zijn aangepast.Voorzitter! De hoge economische groei vergroot de druk op ons milieu.
Sterker nog: de fixatie op de geldeconomie verdringt bij paars de aandacht
voor de kwaliteitsvraag. Publieke vernieuwing is een concept waarbij ecologische
grenzen maatgevend zijn voor onze economische activiteiten. Duurzame ontwikkeling
is echt zorgen voor morgen. Daarbij heeft een trendbreuk in het CO2-beleid
prioriteit. Paars zei het wel, maar doet het niet. Minister Pronk is zo ongeveer
het levende bewijs dat hier sprake is van een grensoverschrijdend vraagstuk.
Wat wil de regering exact bereiken op de grote klimaatconferentie die in november
in Den Haag wordt gehouden?Zou Nederland internationaal niet geloofwaardiger opereren als wij zelf
een groter deel van de afgesproken CO2-reductie in eigen land zouden
realiseren? De plannen om echt werk te maken van CO2-reductie,
schonere productie en energiebesparing, ontbreken. De extra aardgasbaten en
de hoge olieprijzen moeten worden benut voor investeringen in duurzame energie
en energiebesparing. In onze tegenbegroting hebben we daarvoor respectievelijk
900 en 300 mln. uitgetrokken. Echter, niet alleen de overheid heeft hier een
verantwoordelijkheid. Oliemaatschappijen worden bijna slapend rijk door de
gestegen winsten op gas en olie. Zij zouden dan ook een fors deel van die
winst moeten investeren in duurzame energie. Ik vraag de minister-president
een beroep te doen op deze sector om een forse slag in die richting te maken,
temeer daar de druk op deze bedrijven verminderd is door het dieselakkoord.
De slappe knieën van het kabinet hebben helaas veel geld gekost. Kunnen
wij ervan uitgaan dat dit betaald wordt door lastenverzwaring bij het bedrijfsleven?De heer Melkert (PvdA):Ik neem aan dat de heer Rosenmöller ook over de dieselkosten sprak.
Ik snap iets niet in het stuk dat hij gemaakt heeft. In de versie die ik heb
gekregen, was iets met een zwarte stift doorgekrast. Ik kan er gelukkig doorheen
lezen. Als ik het goed zie, staat er: "Ook het vrachtverkeer zal door het
afschaffen van de gereduceerde dieseltarieven met stijgende kilometerkosten
te maken krijgen." Dát is er, voor een goed begrip, met een zwarte
stift uitgehaald. Ik vroeg de heer De Graaf hoe het er in zijn versie staat.
Bij hem was de hele zin weg. Wat is nu eigenlijk de positie van de heer Rosenmöller?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Je kunt twee dingen doen. De oude manier is met de zwarte stift, maar
dat vonden wij ouderwets. Wij hebben de deleteknop genomen. Dat is de toekomst.
Dus: geen zin. Maar goed, ik dank de heer Melkert voor deze verheldering.
Stel je voor dat anderen het van de andere kant gelezen hadden. Dan was het
nog doorzichtiger.Ik was gebleven op een punt waar wij het kabinet van harte willen steunen.
Laat het kabinet in ieder geval de rug recht houden als het gaat om de motorrijtuigenbelasting.
Gaat het bij het klimaatprobleem om de leefbaarheid voor de komende generatie,
ook de leefbaarheid voor de huidige generatie komt steeds meer onder druk
te staan. Blik, asfalt en beton maken Nederland grijzer in plaats van groener.
Ernstige geluidshinder door wegverkeer en vliegverkeer neemt toe in plaats
van af. Stilte in het landelijk gebied wordt een uitzondering. Groen rond
de stad is schaars. Op deze manier zijn we bezig ons land te verzieken. Het
Bereikbaarheidsoffensief, met meer geld voor wegen dan voor openbaar vervoer,
doet daar nog een flinke schep bovenop.Waar wel is gekozen voor modern openbaar vervoer dreigt het mis te gaan.
De spoorverdubbeling Utrecht-Arnhem, beter bekend als de HSL-Oost, van belang
voor snelle internationale treinen en beter binnenlands openbaar vervoer,
wordt geschrapt. Wij vragen aan het kabinet vast te houden aan deze verbetering.
Alleen dan is op dit traject in de toekomst een betrouwbaar, frequent openbaar
vervoer gegarandeerd.Middenmoter Nederland zit in de achterhoede als het gaat om de biologische
landbouw. Waar de vervuilende landbouw jarenlang gesubsidieerd is, moeten
de biologische vernieuwers het maar redden in de markt. Met een extra stimulans
om om te schakelen zal ook meer dan die 1% landbouwgrond biologisch worden
gebruikt. En ondertussen maar gif blijven spuiten en burgers er voor laten
betalen, met dank aan D66. Hoezo de vervuiler betaalt?De leefbaarheid is gediend met een extra impuls voor de natuur, voor het
voltooien van de ecologische hoofdstructuur en meer groen rond de steden.
Groen in en rondom de stad is een schaars goed. De door speculatie hoog opgedreven
grondprijzen werken ook niet mee. Vorig jaar sprak ik over de noodzaak weer
grondpolitiek te voeren. Vandaag doen wij twee voorstellen waarvan we verwachten
die terug te vinden in de nota over grondbeleid die nog dit jaar moet uitkomen.Allereerst stellen wij een heffing op bouwgrond voor. Daardoor wordt grond
die voor natuur bestemd is in verhouding goedkoper. Bovendien creëren
wij een nieuwe financieringsbron voor de verwerving van die grond. Vervolgens
willen wij dat de regering de mogelijkheid schept voor een grondexploitatievergunning.
Op die manier krijgen gemeenten, als zij zelf geen eigenaar van de grond zijn,
een instrument om projectontwikkelaars mee te laten betalen aan noodzakelijke
publieke voorzieningen.Ik sluit mij aan bij de vraag waar de nota over biotechnologie van het
kabinet blijft. In juni hebben wij onze nota "Genen zonder risico" gepresenteerd.
Voor ons geldt geen totaalverbod. Wel bepleiten wij de grootst mogelijke voorzichtigheid
en toepassing van het voorzorgbeginsel. Vervolgens is de lijn:
wel verder onderzoek, maar onder strikt toezicht van de overheid, toepassingen
hooguit als er zicht is op risico's, dierenleed wordt voorkomen, er geen alternatieven
zijn en er een onmisbare bijdrage wordt gevormd aan welzijn en volksgezondheid.
Wij willen een moratorium op genetische manipulatie van gewassen en klinische
toepassing van xenotransplantatie. Met dit inzicht als vertrekpunt zijn wij
zeker bereid met D66 en andere fracties te bezien welke nieuwe initiatieven
het parlement zou kunnen nemen.Voorzitter! Een moderne samenleving met mondige burgers, veel nieuwe technologie
en een onuitputtelijke hoeveelheid informatie, vraagt om een bijpassende politieke
cultuur. Openheid en transparantje zijn minimumvereisten die Paars niet waarmaakt.
Het belastingplan, de Vreemdelingenwet en burgemeestersreferendum zijn voorbeelden
van hoe het vooral niet moet. Een Kamermeerderheid voor legalisering van softdrugs
wordt genegeerd. Het zwaartepunt van de parlementaire democratie lijkt verschoven
te zijn van de Kamer naar de Toren. Een beperkt parlementair debat, en nauwelijks
een maatschappelijk debat. Of het nu gaat over de hypotheekrente, Europa,
of integratie, het kabinet-Kok is vooral afwezig. Over de monarchie is men
vooral afhoudend. Hoe kun je nou moderniseren door alles bij het oude te laten?
Een regering hoort meer te zijn dan een besluitvormingsmachine. Politici hebben
ook tot taak maatschappelijke ontwikkelingen te analyseren, het debat te initiëren
en creativiteit te stimuleren. Dat houdt onze democratie levendig en sterk.
Een saai land is niet in alle opzichten een leuk land.Saai is het bepaald niet in de culturele sector. Staatssecretaris Van
der Ploeg heeft een ambitieus cultuurbeleid gepropageerd. Maar waarom slechts
20 mln. voor de kunst? De Raad voor cultuur heeft al voor 35 mln. kunstinstellingen
afgewezen, die kwalitatief volstrekt voldoen aan de eisen. En dat terwijl
cultuur in toenemende mate een pijler wordt onder onze vernieuwde diensteneconomie.
Zo ontstaat te weinig doorstroming en vernieuwing. Gevestigde instellingen
worden op oneigenlijke redenen opgeheven. Huize Doorn wordt nog steeds bedreigd
met sluiting. Daarbij ontbreekt het historisch besef. Wij zeggen: 100 mln.
erbij voor de kunsten. Bij een rijk land hoort een rijke cultuur.Voorzitter! Dat leuke land dat wij voor ons zien, is onderdeel van een
democratisch en tolerant Europa. Het is lid van een Europese Unie die snel
naar het oosten uitbreidt en openstaat voor de landen op de Balkan. Een land
dat op het wereldtoneel initiatiefrijk is om de mondiale welvaartskloof te
dichten, dat mensen belangrijker vindt dan cijfers en waar kwaliteit boven
kwantiteit gaat, waar voor iedereen kansen zijn en niemand de boot hoeft te
missen, waar ruimte is voor arbeid en zorg en onthaasting een ingeburgerd
begrip is. Het is een land waar de slag is gemaakt van welvaart naar welzijn.
De waarden waar ik in het begin over sprak, blijven daarbij een inspiratiebron.
Publieke vernieuwing is een werkbare strategie. De wereld, Europa en zelfs
Nederland zijn nog lang niet af!De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Ik wil en kan niet verhelen, dat er bij de leden van de VVD-fractie
grote voldoening bestaat over de toch unieke begroting die gisteren door het
kabinet aan de Kamer is aangeboden. Die voldoening bestaat misschien niet
alleen bij hen maar ook bij een aantal oud-collega's van ons die sinds het
begin van de jaren tachtig gewerkt hebben en geprobeerd hebben hun bijdrage
te leveren aan een sanering van de overheidsfinanciën, het stimuleren
van de economie, het creëren van werkgelegenheid en dat alles in een
sociaal aanvaardbaar klimaat. Ik kan mij zo voorstellen dat er bij alle leden
van het kabinet diezelfde voldoening bestaat over het feit dat het mogelijk
is gebleken om dat te doen. Ik wil hen daar allen ook van harte mee complimenteren.
Het is namelijk echt niet niks om niet alleen een begroting te krijgen die
in evenwicht is maar ook om een begroting te krijgen die kans ziet om aan
de 7 mld. extra uitgaven die voorzien waren in het regeerakkoord nog eens
7,3 mld. toe te voegen. Het is erin geslaagd om 6,6 mld. in geld aan de burgers
terug te geven via lastenverlichting, om meer dan 20 mld. in de schuldaflossing
te stoppen en om dat te doen met koopkrachtplaatjes die variëren van
3% tot 7%+. Dat is in Nederland nog nooit voorgekomen. Die voldoening past
misschien nog veel meer al die burgers in het land die deze welvaart tot stand
hebben gebracht: werkgevers, werknemers en alle anderen in de samenleving
die daaraan een bijdrage hebben geleverd. Wij hebben tegenover die burgers
en tegenover de samenleving als geheel de plicht om na te gaan hoe wij die
welvaart voor een langere termijn kunnen vasthouden, hoe wij kunnen proberen
die welvaart ook toegankelijk te maken voor degenen die daarvan nog niet volledig
hebben kunnen profiteren en hoe wij met die financiële ruimte de problemen
die nog in de samenleving bestaan, kunnen helpen oplossen.De vooruitzichten voor de komende jaren lijken gunstig. Ik ga hier vandaag
zeker niet de rol spelen van doemdenker of zwartkijker. Ik denk echter wel
dat het onze plicht is iets verder te kijken en ons de vraag te stellen, hoe
het zal gaan met de economische groei en wat er verwacht mag worden van de
inflatie. En ik wil ook iets zeggen over het vraagstuk van de vergrijzing.De economische groei is vanaf 1994 – met uitzondering van 1995 –
hoger geweest dan voorspeld was door het CPB, de OESO en Europese Commissie
én hoger dan wij in het regeerakkoord in 1998 in het behoedzaam scenario
hebben aangenomen. De vraag die voorligt is, of wij mogen verwachten dat die
structureel hogere groei zich ook in de komende jaren zal voordoen.De groei in Nederland was niet zo hoog als in de Verenigde Staten maar
wel hoger dan het gemiddelde in Europa. Wat waren daarvan de oorzaken? In
de gepresenteerde stukken heb ik er een aantal kunnen vinden. Ik noem deze
in willekeurige volgorde. Een van de oorzaken was het macro-economisch beleid
van de Nederlandse overheid zelf: een verlaging van de overheidsbestedingen,
een lastenverlaging en een verlaging van de arbeidskosten. Een andere reden
was de toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen die een impuls gegeven heeft
aan de groei van de productie en van de gezinsinkomens en van daaruit aan
de groei van de consumptie. Er is sprake geweest van een hogere arbeidsproductiviteit
met lagere arbeidskosten per eenheid product, van een gunstige
verhouding tussen de euro en de dollar – belangrijk voor de export –
en ook in Nederland heeft de nieuwe technologie een zekere aanjaagfunctie
gehad met hogere productiviteit, nieuwe bedrijven en nieuwe consumentenproducten.Op het internationale vlak doen zich in ieder geval al enkele onzekerheden
voor. Wij zien een lichte kentering in de Verenigde Staten en wie zal durven
zeggen of dat maar een incidentje is of een voorbode van een lagere groei
aldaar met alle gevolgen van dien voor de wereldhandel? De olieprijzen zijn
intussen wel hoog opgelopen en wij hebben in het verleden gezien wat daarvan
het effect kan zijn.De "onbetrouwbaarheid" van de ramingen – ik zeg dat niet in verwijtende
maar in constaterende zin – gekoppeld aan het feit dat er internationale
onzekerheden zijn en aan de constatering dat de redenen die in Nederland aan
de groei ten grondslag lagen er op dit moment niet allemaal in diezelfde mate
zijn, werpt de vraag op of wij niet voorzichtig moeten zijn met hogere groeiramingen
voor de wat langere termijn.Bij de inflatie zie je hetzelfde beeld. Ook daar was de werkelijkheid
anders dan de ramingen. Sterker nog, er werden over de laatste jaren sterkere
afwijkingen geconstateerd dan de ramingen te zien gaven. Het kabinet spreekt
over een inflatie van 3,5% voor het volgend jaar. De achterliggende oorzaken
zijn de stijgende producentenprijzen en ook eenmalige effecten zoals de verhoging
van de BTW. Welke conclusie mag je daaraan verbinden? Mag je dan zeggen dat
het voor Nederland allemaal wel zal meevallen, of moet je rekening houden
met de waarschuwingen die wij alom horen, namelijk dat de inflatie de tendens
heeft op te lopen?Beide componenten – groei en inflatie – zijn een beetje speculatief.
In zekere zin speculeer ik en zeg er bij, dat ik liever aan de veilige kant
van het risico ga zitten. Er is één element waarover niet te
speculeren valt, omdat het vaststaat en dat is de vergrijzing. Vaststaat hoe
de demografische ontwikkeling in Nederland zal zijn. Vanuit alle hoeken en
gaten worden we gewaarschuwd en wordt ons gezegd, dat wij met deze demografische
ontwikkeling nu rekening moeten houden. Straks komen wij namelijk te staan
voor hoge uitgaven voor de zorg en de AOW. Nogmaals, met die hoge uitgaven
moet reeds nu rekening worden gehouden.Er is dus onzekerheid over de groei en de inflatie, maar zekerheid over
de demografische ontwikkeling. Welke conclusie zou je daaruit voor de plannen
voor de langere termijn moeten trekken? Wij menen dat het verstandig is om,
in het bijzonder om de reden die ik heb genoemd, een behoedzaam scenario of,
zoals dat in het nieuwe jargon heet, de behoedzame uitgangspunten als leidend
beginsel te handhaven. Vertaald naar de concrete begrotingspolitiek, betekent
dat: vasthouden aan de begrotingspolitiek die wij sinds 1994 hebben gevoerd:
behoedzaam ramen ten opzichte van de trend, scheiding van inkomsten en uitgaven
en uitgavenkaders hanteren. In dit verband zeg ik met nadruk: proberen één
keer per jaar over de begroting te praten, en niet meer dan dat. Hiervan is
namelijk een zeer disciplinerende werking uitgegaan, in veel richtingen. Vertaald
betekent dit ook: één keer een formele verdeling van inkomsten-
of uitgavenmeevallers.Voorzitter! Deze handelwijze lijkt ons voor de komende jaren verstandig
en de VVD zal proberen om op de momenten die daarvoor geschikt zijn, nadrukkelijk
haar inbreng te leveren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Eén keer per jaar over de begroting praten: een lovenswaardig
streven. Ik begrijp dat de heer Dijkstal hiermee een groot deel van het betoog
van collega Melkert, waarover wij uitgebreide interruptiedebatten hebben gevoerd,
niet onderschrijft. Hij wil juist wel spreken over bijvoorbeeld Voorjaarsnota
en Najaarsnota. Hij wil dus graag de carrousel draaiend houden om na te gaan
wanneer zich weer extra mogelijkheden voordoen.De heer Dijkstal (VVD):Dat weet ik niet zeker. Wat was de discipline in de afgelopen jaren? Prinsjesdag
en de algemene en financiële beschouwingen gebruiken wij om te spreken
over de begroting voor het komende jaar. De voorbereiding van het kabinet
daarvoor in het voorjaar, onttrekt zich aan onze waarneming. Dus daar hebben
wij eigenlijk niets te maken. Een vraag is nu: wat doe je met de lopende begroting?
De Voorjaarsnota gebruiken voor het werpen van een blik in de lopende begroting,
is een traditie. Het is dus een gewoonte dat we over de Voorjaarsnota spreken.
Er is dan enige ruimte om in de lopende begroting aanpassingen aan te brengen.
Op zichzelf heb ik op dit punt geen kritiek. Waar ik wel bezwaar tegen heb,
is tegen datgene wat in het voorjaar is gebeurd. Wij hebben niet alleen gesproken
over de Voorjaarsnota, maar ook een tussendebat gehouden en zijn daarmee eigenlijk
vooruitgelopen op de algemene politieke en financiële beschouwingen.
Daarmee voert men een tweede moment in. Voor we het weten hebben wij op deze
manier straks zes momenten. U als geen ander, mijnheer De Hoop Scheffer, weet
hoe schadelijk dat is als het gaat om het voeren van een consequent financieel
beleid en het krijgen van rust op de departementen om het werk naar behoren
te doen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Zeker, voorzitter, ik constateer alleen ook, dat die semi-permanente debatten
die bij de behandeling van de Voorjaarsnota en Najaarsnota worden gehouden,
mede het gevolg zijn van de omstandigheid dat de Zalmnorm is gewijzigd. Zoals
bekend, wordt die norm voor een groot deel door de CDA-fractie onderschreven.
De 50-50-verdeling, die in het regeerakkoord was afgesproken en die aangaf
welk deel naar aflossing van de staatsschuld zou gaan en welk deel zou worden
aangewend voor algemene lastenverlichting, is echter vanwege de enorme inkomstenmeevallers
gewijzigd. Die onrust zit een beetje in de Zalmnorm ingebouwd. Daar komt bij
dat vanwege alle meevallers bij Voorjaarsnota en Najaarsnota met name door
de PvdA-fractie extra ruimte wordt gezocht. Er ontstaat dan een onrustig beeld.De heer Dijkstal (VVD):Met dat eerste punt heb ik geen problemen. Ik ben inderdaad van mening,
dat het regeerakkoord niet voorziet in hantering van de sleutel voor reductie
van schuld en het geven van lastenverlichting bij het ontstaan van een overschot.
Ik meen dat de heer Melkert hierop het eerst heeft gewezen. Er is dus een
vrij terrein. Mijn stelling is alleen maar: daarover hoef je
maar één keer per jaar te spreken en wel in de periode van het
jaar die wij nu hebben, dus bij de algemene en financiële beschouwingen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wat u dus liever niet zou hebben, is een catalogus van wensen nu, wensen
zoals die vanmorgen zijn uitgesproken en waarop we dan bij de behandeling
van de Voorjaarsnota uitgebreid terug zouden moeten komen.De heer Dijkstal (VVD):Ik kom straks nog wel terug op een paar opmerkingen die de heer Melkert
inhoudelijk terzake heeft gemaakt. Ik kan niemand verhinderen aan te geven
welke onderwerpen om welke reden belangrijk zouden zijn en om aan te kondigen
dat een bepaald onderwerp over vijf jaar of wanneer men maar wil, aan de orde
zou moeten komen. Ik ga straks ook aangeven welke onderwerpen ik belangrijk
vind. Nu pleit ik er alleen maar voor te proberen niet te veel af te wijken
van de regel. Als het gaat om de begroting voor het komende jaar, zouden wij
daar maar één keer per jaar over moeten spreken. Anders vallen
wij terug op een praktijk waaraan wij allemaal zeer slechte herinneringen
hebben. Dat is de portee van mijn verhaal.Voorzitter! In dit kader, sprekend over voorzichtigheid en behoedzaamheid,
vond de VVD de uitlatingen van de heer Melkert over de staatsschuld hartverwarmend.
Hij had oog voor detail, want ik mocht zijn uitlatingen in De Telegraaf lezen.
De vraag is inderdaad – ik had die eigenlijk van tevoren al bedacht –
of dit niet rechtstreeks een vriendendaad is. Ik wil nu een ander beeld over
die vlinder oproepen. Het was inderdaad een mooie vlinder. Ik heb een aantal
van die vlinders op internet opgezocht. Er zijn er veel. Ik kom eigenlijk
automatisch uit op het Geelsprietdikkopje. Voor de liefhebbers: men vindt
die in de omgeving van Birkenfeldt in Duitsland. Niettemin, het was hartverwarmend.Van mijn economische zorgen op de iets langere termijn kom ik nu op mijn
zorgen op de korte termijn. Wat staat ons in de komende tijd – ik beperk
het tot deze kabinetsperiode – nog te wachten? Ik wil eerst een paar
opmerkingen maken en een vraag stellen over wat heet de oververhitting van
de economie. Ik herinner mij dat de heer De Hoop Scheffer hier vorig jaar
voor heeft gewaarschuwd. Achteraf was dat niet nodig, want die kwestie heeft
zich niet voorgedaan. Ik constateer dat dit jaar in de stukken van het kabinet
ook wordt gesproken over de oververhitting. Het is voor mij niet gemakkelijk
om er een goed beeld van te krijgen of je daar op dit moment al of niet voor
moet vrezen. De indicatoren zijn niet eenduidig De inflatie stijgt, maar die
is nog niet zo erg hoog. Er is een verbetering voorspeld als het gaat om de
betalingsbalans. De huizen- en aandelenmarkten zijn fors gestegen. Wat dat
betreft kun je inderdaad de vraag stellen of die markten niet overspannen
zijn. Bij de arbeidsmarkt zien wij ernstige knelpunten. Ik kom daar nog op
terug. Over de lastenontwikkeling van de medeoverheden hoor ik telkens van
het kabinet dat die te fors stijgen. In die mix doet de vraag zich voor wanneer
er eigenlijk sprake is van een oververhitting. Ik heb er kennis van genomen
dat zowel de SER als De Nederlandsche Bank ons waarschuwt voorzichtig te zijn
met verdere lastenverlichting. De SER voegt eraan toe ook voorzichtig te zijn
met hogere uitgaven. Ik vraag het kabinet daar een nadere beschouwing aan
te wijden, in dit kader, of bij de financiële beschouwingen of bij beide.
Daar kan ik mij ook nog iets bij voorstellen, want dat is van belang bij de
verdere gang van zaken de komende maanden, maar ook daarna.In de tussentijd moeten wij een positie innemen. Wij praten vandaag over
de begroting van volgend jaar. Ook wat dit betreft zijn wij bereid aan de
voorzichtige, de veilige kant van het risico te gaan zitten. Wij zijn bereid
terughoudendheid te betrachten met een substantieel verdere lastenverlichting
dan het kabinet op dit moment heeft voorgesteld. Dat is voor ons echter niet
eenvoudig. In het kader van de socialezekerheidsfondsen doet zich namelijk
een zeer bijzondere situatie voor. Het exploitatieoverschot voor het jaar
2000 is naar verwachting 7 mld. De reserve aan het eind van het jaar 2000
wordt geraamd op 19,5 mld. Dat is 12 mld. boven de norm. Bij gelijke premies
en de huidige gunstige werkgelegenheidsontwikkeling komen wij eind 2001 op
een reserve van 27 mld. Dat is 20 mld. boven de norm. De eerste impuls is
te zeggen dat dit premies zijn die door de mensen zijn opgebracht en dat die
dus terug moeten. Geplaatst in het licht van de oververhitting zullen wij
dat op dit moment niet bepleiten. Wij vinden overigens wel dat dit volgend
jaar zeer nadrukkelijk in de lastenverlichting moet worden meegenomen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Waarom, in het kader van de mogelijke risico's van oververhitting,
dit jaar niet, maar volgend jaar wel? Als de heer Dijkstal bang is dat er
volgend jaar een hogere inflatie is – daar zit wat in – hoe zit
het dan met de sociale fondsen? Hij neemt afscheid van de motie-Bolkestein
die destijds vond dat er niet moest worden gejojood met die fondsen. Hoe moet
ik dat zien? Waarom volgend jaar wel en dit jaar niet?De heer Dijkstal (VVD):Ik vrees dat wij hier volgend jaar bij de algemene beschouwingen ook weer
staan. Dan doet zich weer een nieuw macro-economisch beeld voor. Ervan uitgaande
dat het succesvolle beleid van het kabinet financieel-economisch wordt voortgezet,
herhaalt deze discussie zich. Hoeveel geld is er extra beschikbaar binnen
het uitgavenkader voor uitgaven? Hoeveel geld is er beschikbaar aan de inkomstenkant?
Wat gaan wij daarmee doen in de richting van schuldreducties? Is het nog wenselijk
om lastenverlichting tot stand te brengen? Zo ja, moet het dan gaan om de
sociale premies of de belastingen? Die discussie komt dan ook terug, of wij
dat nu leuk vinden of niet. Ik vind in ieder geval wel dat wij onder ogen
moeten zien dat zich hier eigenlijk een absurde situatie voordoet. Er is een
fonds vol met miljarden van de mensen zelf. De eerste impuls zou dan ook moeten
zijn dat die terug moeten. In hoeverre dat verantwoord is en in welke vorm
en in welke mix, dat zullen wij volgend jaar moeten beoordelen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Akkoord. Ik sloeg echter aan op de stelling die de heer Dijkstal betrok,
namelijk dat het dit jaar niet kon, maar volgend jaar mogelijk wel. Dat vind
ik vreemd, als je tegelijkertijd waarschuwt voor oververhitting. Dat begrijp ik niet helemaal, tenzij de heer Dijkstal zegt dat het volgend
jaar misschien ook niet kan.De heer Dijkstal (VVD):Ik sluit dat in theorie niet uit, maar ik denk dat er volgend jaar wel
degelijk iets van een lastenverlichting mogelijk is. Ik kan en wil echter
op geen enkele manier aangeven in welke mix iets wel of niet kan. Dat moeten
wij volgend jaar dan maar doen. Je kunt dit punt echter niet negeren en daarom
geef ik het aan het kabinet, de Kamer en onszelf mee.De heer Melkert (PvdA):Ik moet de heer De Hoop Scheffer toch bijvallen met zijn verwijzing naar
de motie-Bolkestein. Aan de ene motie-Bolkestein hebben wij betere herinneringen,
dan aan de andere, maar deze wordt ofwel toegepast – dat betekent dus
dat overschotten in de exploitatie en in het vermogen terugkomen in lastenverlichting,
maar dan hoeft u niets aan het kabinet te vragen – ofwel zij wordt niet
toegepast en dan wordt aan het kabinet gevraagd om te kijken naar die enorme
berg aan potentiële lastenverlichtingsgelden die er liggen en te bekijken
wat daarmee kan worden gedaan. Ik begrijp heel goed dat het nu nog niet de
tijd is om die verdeling aan te geven. U geeft dan echter wel ruimte aan het
kabinet om afstand te nemen van die motie-Bolkestein. Dat is de afgelopen
jaren overigens toch al een goede gewoonte geweest.De heer Dijkstal (VVD):Ik moet wel bekennen dat wij niet altijd even gelukkig zijn met het tempo
waarin de moties worden uitgevoerd. Soms is daar geen goede reden voor, maar
soms wel. Wat dat betreft, voel ik mij ook wel aangesproken door uw bijdrage,
namelijk dat het allemaal in een zekere balans met elkaar moest worden gezien.De heer Melkert (PvdA):Dat is prima, maar als je de uitgangspunten van het kabinet volgt, staat
er voor volgend jaar, vooral door die sociale fondsen, een enorm bedrag aan
potentiële lastenverlichting klaar. Als je de spelregels volgt, doe je
dat en daar kun je die motie-Bolkestein bij gebruiken. Nu zegt u echter tegen
het kabinet: ik wil daar een nadere beschouwing over. Wat wilt u nader beschouwd
hebben?De heer Dijkstal (VVD):Eigenlijk zeg ik dat wij, de VVD, nu niet als voorstel op tafel zullen
leggen om voor het jaar 2001 deze gelden via de premies terug te geven. De
reden waarom wij dat niet doen, is gelegen in het door mij aangevoerde punt
van de oververhitting. Dan blijft de vraag wat wij dan zullen doen. Blijft
het geld dan voor eeuwig in die fondsen zitten? Ligt het echter niet zeer
voor de hand om voor de begroting 2002 als eerste daarnaar te kijken? Dat
lijkt ons zo te zijn. Daarom geef ik het kabinet mee, waar ze zelf in de hoofdlijnen
ook al spreken over vroeg nadenken over verdere lastenverlichting voor 2002,
om dit zeer nadrukkelijk in de beschouwingen te betrekken.Een ernstige bedreiging voor onze welvaart en economische groei zijn de
grote problemen op de arbeidsmarkt. Dat is overigens niet alleen een bedreiging
voor onze economische groei, maar zeker ook voor de dienstverlening en dan
niet alleen voor de dienstverlening aan de kant van de overheid, maar evenzeer
in bepaalde sectoren in de markt. Ik heb bij de algemene beschouwingen van
verleden jaar gewezen op de bijzondere situatie die wij in Nederland kennen.
Ook toen al hadden wij een groot tekort aan mensen om de vacatures te vervullen
en gelijktijdig een groot aantal inactieve burgers. Dat probleem is alleen
maar groter geworden. De moeilijkheden in de markt en bij de overheid om de
vacatures te vervullen, zijn alleen maar groter geworden en ondertussen is
er nog steeds een groot arbeidspotentieel. Wij tellen in de WAO, in de WW
en in de bijstand ongeveer 1,5 miljoen mensen. Bovendien begrijp ik uit becijferingen
van De Nederlandsche Bank dat er nog een verborgen arbeidspotentieel is, dus
mensen die niet in die systemen staan geregistreerd, van 500.000. Daarmee
worden met name gehuwde vrouwen met kinderen bedoeld. Die vormen een arbeidsreserve.
Dus is de allereerste vraag die wij onszelf moeten stellen: wat moeten wij
doen, uitgaand van dat arbeidspotentieel, om ervoor te zorgen dat die vacatures
worden vervuld? Over dat punt zou ik graag een aantal opmerkingen willen maken,
waarbij ik mij realiseer dat een complicerende factor in kwalitatieve zin
de "mismatch" is. Daarmee bedoel ik dat de mensen uit dat arbeidspotentieel –
mensen die eigenlijk zouden kunnen en ook zouden moeten werken – vaak
voor bepaalde beroepen niet de gewenste opleiding hebben. Ik kom daar straks
nog op terug.Ik wil op een aantal aspecten van die knelpunten ingaan. In de eerste
plaats de loonontwikkeling. Ik kan mij niet voorstellen dat er nog iemand
in dit land is die niet begrijpt hoe zegenend de loonmatiging in de afgelopen
jaren gewerkt heeft voor de totstandkoming van onze welvaart. Met die loonmatiging
ging vaak lastenverlichting gepaard. In feite was het lastenverlichting in
functie van loonmatiging. Dat zullen wij ook volgend jaar onder ogen moeten
zien. Wat zijn nu de risico's op het loonfront? Die zijn van uiteenlopende
aard en ook ik ben niet in staat die risico's precies te kwantificeren. Het
lijkt erop dat wij te maken krijgen met een achterblijvende arbeidsproductiviteit.
Nederland lijkt ten opzichte van andere landen achter te lopen in de groei
van de arbeidsproductiviteit. Daar komt bij dat er in Nederland minder uren
worden gewerkt dan in veel concurrerende landen. In de tweede plaats noem
ik de inflatieontwikkeling. In de derde plaats vrees ik dat wij meer rekening
zullen moeten houden met tegen elkaar op concurrerende sectoren in de marktsector
in een poging om aan personeel te komen, gewoon door mensen meer geld te bieden.
Nu lijkt dat tot nu toe vooral meer buiten de primaire loonontwikkeling te
vallen via bonussen en dergelijke. Niettemin is het een serieus risico op
een krappe arbeidsmarkt. Bovendien speelt er nog een imagoprobleem dat zowel
voor de markt als voor de overheid geldt. Men zal via hogere lonen, ondanks
dat imago, mensen naar de eigen sector willen lokken. Dat imagoprobleem met
daaraan gekoppeld die beloning heeft ook een gevolg voor de keuze van de opleiding.
In de afgelopen jaren is gebleken dat men in bepaalde sectoren bijna geen
mensen kan krijgen, omdat te weinig mensen de gewenste opleidingen hebben
gekozen.Al deze factoren bij elkaar zijn zorgwekkend. Ik probeer realistisch te
zijn. Het CBS spreekt nog niet van een te verwachten loonexplosie, maar wel
van een duidelijke opwaartse tendens. Het CPB heeft in dit kader een waarschuwing
gedaan die wij naar mijn mening serieus moeten nemen. Het CPB
stelt dat de loonstijgingen in de nieuwe contracten lager moeten liggen dan
de meest recent afgesproken loonstijgingen om uit te kunnen komen op de geraamde
loonstijging van 3,5%. Dus ga er maar aan staan, zeg ik tegen degenen die
morgen en overmorgen nog aan CAO-onderhandelingen deel moeten nemen. Mij dunkt
dat ook die waarschuwing terecht is.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wij mogen onszelf gezegend prijzen met een vakbeweging die op dat terrein
haar verantwoordelijkheid kent en ook beleefd heeft de afgelopen jaren. Ik
denk dat de heer Dijkstal het gauw met mij eens is op dat punt. Hij heeft
een aantal punten van zorg genoemd en daar wil ik er één aan
toevoegen, namelijk de exorbitante loonstijging aan de top in relatie tot
de basis. Om in termen van het economisch fundament onder loonmatiging te
spreken: moet het als bedreigend gezien worden als die loonmatiging in lengte
van jaren geaccepteerd wordt, ook als het bij werknemers gaat om 3 à
4% terwijl dat aan de top 10% hoger ligt?De heer Dijkstal (VVD):Ik geloof niet dat, in tegenstelling tot de jaren zestig en zeventig toen
dat een groot politiek punt was, de netto-inkomensverschillen in Nederland
het grote punt zijn. Wij aanvaarden in ieder geval een zekere mate van verschil
in inkomen om mensen geprikkeld en gemotiveerd te houden. Daar komt bij dat
het een moderne tendens is – ook de vakbond pleit daarvoor – om
werknemers mee te laten profiteren van bijzondere winstontwikkelingen in bedrijven
of sectoren via allerlei systemen, zoals opties, sharing, etc. Daar heb ik
ook geen bezwaar tegen. Wel vind ik dat een modern bestuurder als er sprake
is van exorbitante verrijking, of dat nu een minister of een directeur van
een grote onderneming is, mensen duidelijk moet maken wat de ratio is van
die exorbitante verrijking. Als hij dat niet aan zijn eigen mensen kan uitleggen
of, sterker nog, als zijn eigen mensen dat niet pikken, raakt hij immers nog
verder van huis. Dat lijkt mij dus een verantwoordelijkheid die het management
heeft. Daar voeg ik overigens aan toe dat ik geen bezwaren zou hebben tegen
meer openbaarheid op dat terrein.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is negatief geformuleerd, maar de laatste opmerking ontvang ik positief.
De redenering over de topondernemer versus zijn werknemers – als hij
het maar uit kan leggen – kun je natuurlijk ook ophangen als het gaat
om concurrentie tussen sectoren, maar dat geldt ook voor de andere bezwaren
die de heer Dijkstal noemt en die mogelijkerwijs leiden tot opwaartse effecten
op de loonontwikkeling. Daarom plaats ik dit vraagstuk ernaast. Dat doe ik
niet omdat ik geloof dat een en ander in 2001 hetzelfde zal uitpakken als
in 1968, maar wel omdat ik zie dat werknemers zich meer en meer afvragen waarom
de groei van hun loon gematigd moet worden tot 3 à 4%, alsof de winsten
zoveel stijgen. Het emotionele aspect is daarbij misschien nog wel belangrijker:
mijn baas verdient 13% meer exclusief opties. Het zou mij goed lijken als
wij daar nou een brug over konden slaan.De heer Dijkstal (VVD):Zo zie ik dat ook. Ik heb dat net geprobeerd te zeggen. Ik probeer mij
altijd maar voor te stellen dat ik manager ben in zo'n bedrijf en dat wij
over de lonen onderhandelen met de bonden. Dan probeer je dat toch allemaal
in evenwicht te houden. Tegelijkertijd weten wij echter dat wij, als wij op
bepaalde punten niet concurreren, de arbeidskrachten niet kunnen krijgen,
ook niet uit het buitenland. Je kunt dan wel zeggen dat dit jammer is, maar
dat is dubbel jammer als dat uiteindelijk leidt tot welvaartsverlies. Dat
punt zul je dus in de overwegingen moeten betrekken. Ik kom daar straks nog
even op terug.De heer Rosenmöller maakt dit punt terecht. Hij zegt er zelf bij:
vooral emotioneel. Dat is precies de psychologie. Het management van een bedrijf
moet nadenken over de betekenis van de regelingen die zij hebben en de wijze
waarop die uitpakken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat management zou niet te makkelijk moeten wijzen naar de internationale
concurrentie op dat terrein. Ik heb zelf gepleit voor een "moreel kader" waarbinnen
zich die ontwikkeling voor de top en de basis afspeelt. Als je daar de solidariteit
niet kunt organiseren, dan kun je dat tussen de sectoren straks ook wel vergeten.
Dan krijg je ook haasje-over-effecten en dat heeft precies het effect dat
de heer Dijkstal wil vermijden. Het zou goed zijn als de heer Dijkstal zich
daar als fractievoorzitter van de VVD krachtig over uitspreekt. Ik denk dat
dit iets meer effect heeft dan wanneer een ander dat zou doen.De heer Dijkstal (VVD):Ik zou alleen niet "moreel kader" gebruiken, maar "rationeel kader". De
directie van een bedrijf moet het personeel motiveren. De arbeidsproductiviteit
moet omhoog. Dus als dat bedrijf verstandig genoeg met zijn eigen mensen omgaat,
maar tegelijkertijd anderen moet aantrekken, moet het een bepaalde mix vinden.
Ik meen overigens dat het in Nederland niet zo rampzalig is op dit terrein,
maar niettemin. Ik geloof dat ik wel duidelijk ben.De heer Melkert (PvdA):Ik wilde nog even terugkomen op de loonontwikkeling – de heer Dijkstal
maakte daar een aantal interessante opmerkingen over – en de lonen in
de publieke sector, maar ik begrijp dat hij daar nu op ingaat.De heer Dijkstal (VVD):Ja. Het is de vraag of wij de kernvraag nu al onder ogen moeten zien.
Dat vraag ik ook aan het kabinet. Als de lonen gematigd blijven, is er niks
aan de hand. Dan redden wij het wel weer. Maar wat moeten wij doen als de
lonen om een van de redenen die ik genoemd heb of om meer redenen bovenmatig
gaan stijgen? In economisch opzicht hoeft dat nog geen ramp te zijn. Als in
een bepaalde sector een hoge CAO wordt afgesloten omdat het hartstikke goed
gaat in die sector en er veel geld wordt verdiend, kun je nog stellen dat
daar niets op tegen is. Het probleem is natuurlijk de doorwerking. Dat geldt
in zekere zin voor de markt zelf, want als er hogere CAO's worden afgesloten
kijken anderen daar ook naar, maar het speelt a fortiori een rol voor de overheid.
Dan moet je naar twee terreinen kijken. Het eerste is al aangeduid: de doorwerking
van die te hoge lonen naar de overheidssector. Dat punt zullen wij onder ogen
moeten zien. Gaat de loonstijging ver uit boven de geldontwaarding en is er
voor mijn part ook nog iets van een verbetering, moet je dat
dan automatisch naar de overheid laten doorwerken? Het kenmerk van het sectorenmodel
is nu juist dat dit niet automatisch naar al die sectoren gaat. Per sector
wordt bekeken wat in de sector nodig, wenselijk of nuttig is, in welke mix
dan ook. Een van de bezwaren van het sectorenmodel tot nu toe is dat het geen
sectorenmodel is. Het is veel te veel: de markt zet een lijn, de oliesectoren
lopen er trouw achteraan en er is nauwelijks ruimte om binnen de sector te
gaan onderhandelen met de bonden teneinde te kijken wat er in die sector zou
moeten worden gedaan. Ik noem sectoren als de politie, het onderwijs en de
zorg. Mevrouw Borst zit bij de zorg overigens nog in een dubbel moeilijk pakket,
want zij onderhandelt eigenlijk met de werkgevers, die dan op hun beurt weer
met de bonden onderhandelen. Dat is dus nog een complicerende factor in de
zorgsector. Wij zullen dat onder ogen moeten zien. Ik weet op dit moment het
antwoord niet.De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal zegt dat wij het onder ogen zullen moeten zien. Daar
kan ik niet zoveel mee. Als er iets beters voor het sectormodel moet komen,
dan zou het toch wel nuttig zijn als hij daar ook een begin van een suggestie
voor deed. Hij heeft tenslotte ook zelf wel wat ervaring daarmee opgedaan.
Mijn hoofdpunt betreft het volgende. De heer Dijkstal sprak gisteren op het
journaal bewogen woorden over hetgeen in de publieke sector voor leraren of
voor verpleegkundigen zou kunnen worden gedaan. Als er knelpunten zijn, dan
moet er meer geld op tafel komen. De heer Dijkstal zegt tegelijkertijd dat
als de lonen in de marktsector zich boven een voor hem aanvaardbaar niveau
zouden ontwikkelen, hij dan niet weet wat de betekenis daarvan voor de overheid
zou zijn. Die zou wellicht een beetje terughoudend moeten zijn.Ik zet daar het punt van de marktconformiteit naast. Daar wijst het kabinet
ook zelf op. Ik heb daarvan in mijn bijdrage gezegd: dat is dan ook wel het
minimum, wil je concurrentiepositie in de publieke sector versterken. Kortom,
wat zegt de heer Dijkstal nu? Wat is zijn boodschap aan de onderwijzers en
de politieagenten?De heer Dijkstal (VVD):Ik zal later in mijn betoog ingaan op de knelpunten bij de overheid. Daarbij
zal ik ook aandacht schenken aan de zorg, het onderwijs en de politie. Ik
zal daarbij op deze vragen terugkomen. Ik wil nog even mijn redenering over
de doorwerking afmaken.De heer Melkert (PvdA):Gaat de heer Dijkstal dan ook in op de arbeidsvoorwaarden?De heer Dijkstal (VVD):Ja, ik zal bij die gelegenheid ook op de arbeidsvoorwaarden ingaan.De stelling is nu: als de lonen zich hoger ontwikkelen dan de productiviteit,
dan krijg je doorwerkingsproblemen naar de overheid. Maar hoe ligt het dan
bij de uitkeringen? In de richting van de sociale partners is onlangs een
waarschuwing uitgesproken. Zij moeten ervoor oppassen dat incidentele effecten
op de inflatie niet gepaard gaan met contractloonstijgingen die structurele
schade doen aan de werkgelegenheid. Mij dunkt dat dit op zichzelf een terechte
waarschuwing is. Maar wat betekent die waarschuwing dan als je kijkt naar
de uitkeringen? Volgens de Koppelingswet, waar wij het mee eens zijn, vindt
er een doorvertaling via de techniek van het minimumloon plaats. Als de contractloonstijging
volgend jaar 3,5% zou zijn, en wij vinden dat allemaal gematigd, dan zou die
dus doorwerken. Daar is niets mee aan de hand. Maar wat gebeurt er als het
6% zou worden? Wat moeten wij dan doen? Komt de afwijkingsregel dan in beeld?
Als je een eenmalige extra loonontwikkeling doorberekent waardoor schade wordt
aangebracht aan de economie, aan de werkgelegenheid, dan zie je dat niet direct.
Dat werkt pas door na een periode van vier jaar. Een of andere zeer intelligente
man heeft uitgerekend dat dat dan met 1% loonstijging 12.000 arbeidsjaren
kost. Dan is de vraag die voorligt: hoe voorkom je dat? Moet je dan ingrijpen?
Moet je die te hoge gemiddelde contractloonstijging dan niet geheel doorkoppelen
naar de uitkeringen?De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal zegt hier dat de WAO'ers – om maar een groep te
noemen – er rekening mee zouden moeten houden dat zij, als het aan de
VVD ligt, bij bepaalde ontwikkelingen niet kunnen rekenen op het meedelen
in de welvaart. Klopt dat?De heer Dijkstal (VVD):Nee, ik zeg iets anders. Een bepaalde loonontwikkeling in de markt is
gebaseerd op de consumentenprijzenindex en dan komt er waarschijnlijk nog
wel iets bij. Laten wij nu even uitgaan van een aanvaardbare gematigde loonontwikkeling
van 4%. De bonden hebben gisteren immers over maximaal 4% gesproken. Dan werkt
die 4% dus door naar de uitkeringen, naar die WAO'er. De vraag die voorligt,
is: wat doe je als de lonen daar behoorlijk bovenuit gaan stijgen, om bijzondere
redenen die ik zojuist heb aangeduid? Moet dat dan ook volledig doorwerken
naar iedereen die een uitkering heeft? Ik vind in ieder geval dat dit niet
moet gebeuren als dat schade toebrengt aan de economie, aan de werkgelegenheid.
Dan moet je dat niet doen. De wet voorziet daarin. Ik denk dat het verstandig
is als wij dat goed voor ogen blijven houden, en dat is niet omdat ik die
situatie wenselijk vind. Nee, ik wil juist proberen om te kijken of wij –
vooral ook sociale partners, want die spelen hierin een veel grotere rol –
kunnen voorkomen dat wij op dat punt uitkomen.De heer Melkert (PvdA):Ik vind dat heel verontrustend. Dat denken komt niet uit de lucht vallen.
Ik vind het ook verontrustend dat de heer Dijkstal de afwijkingsgronden voor
de toepassing van de Koppelingswet zeer selectief weergeeft. Er zijn namelijk
meer afwijkingsgronden en in het bijzonder is daarbij van belang de verhouding
tussen het aantal mensen met een uitkering en het aantal mensen dat werkt.
Die verhouding is spectaculair verbeterd. Die spectaculaire verbetering zou
zelfs bijna gevierd kunnen worden. Is dan ineens de boodschap van de VVD dat
er een andere reden is om niet te koppelen? Ik vind het onbegrijpelijk dat
de heer Dijkstal dat zegt.De heer Dijkstal (VVD):Dat vind ik eerlijk gezegd onbegrijpelijk. Wij worden er van allerlei
kanten voor gewaarschuwd dat de loonontwikkeling in een zorgelijke richting
gaat. Nu is de vraag of die waarschuwingen serieus zijn te nemen. Moeten wij
daar echt rekening mee houden? En zo ja, wat doen wij dan? Als die ontwikkeling
zich niet voordoet, dan zijn wij snel klaar. Maar de heer Melkert
kan ook de vraag niet ontlopen wat wij doen als die ontwikkeling zich wel
voordoet. Ik zal zo dadelijk nog over die krappe arbeidsmarkt praten, want
dat is de problematiek die daarachter ligt. Het is in deze economische omstandigheden,
zo goed als ze zijn, een regelrechte bedreiging voor de welvaart, dus voor
ons allen, als wij de lonen niet gematigd weten te houden. Ik wil voorkomen
dat wij in de situatie komen waarin die wet voorziet. Ik wil dat helemaal
niet eenzijdig en ik wil dat niet hard doen. Ik wil daar graag over praten,
maar wij moeten daar nu al over nadenken.De heer Melkert (PvdA):Hier heeft de heer Dijkstal een concreet idee. Maar als het gaat om de
vraag hoe je de loonontwikkeling gematigd zou kunnen houden, dan mompelt hij
wat over een sectormodel en dan heeft hij verder geen begin van een aanknopingspunt
hoe je daar beter mee zou kunnen omgaan. Ik vind dat heel onevenwichtig en
het verraadt een agenda die mij niet bevalt.De heer Dijkstal (VVD):Ik zou zeggen: heb nog even geduld totdat ik dat deel van de collectieve
sector ook besproken heb. Dan zullen wij kijken hoe het staat.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Dijkstal werpt een hele hoop vragen op. Wat is de beleidsconclusie
die zijn fractie als antwoord op die vragen wil geven? Wat doet hij nu? Geeft
hij, via de band, een boodschap aan sociale partners ten aanzien van de loonontwikkeling
voor volgend jaar? Het risico van zijn redenering is wel dat hij voor die
onderhandelingen een zekere bodem in de markt legt. Als hij dan zegt dat hij
de Koppelingswet in discussie brengt als het misgaat, dan zie ik daar, met
collega Melkert, het causale verband niet.De heer Dijkstal (VVD):Het hoort bij mijn werk en trouwens ook bij het werk van de heer De Hoop
Scheffer om te proberen te beoordelen hoe groot de risico's zijn. Gesteld
dat wij allemaal – de heer De Hoop Scheffer en ik en ook het kabinet –
van mening zijn dat er eigenlijk weinig aan de hand is: de inflatie blijft
laag, de lonen zullen zich gematigd ontwikkelen en de krapte op de arbeidsmarkt
is wel even vervelend, maar ook niet ernstig. Dan zijn wij natuurlijk gauw
klaar. Maar ook de heer De Hoop Scheffer, de heer Rosenmöller en het
kabinet kunnen de vraag niet ontlopen hoe wij ons wapenen tegen de situatie,
die de deskundigen om ons heen voorspellen, dat het de verkeerde kant op kan
gaan met de inflatie en de loonontwikkeling. Wat doen wij dan?De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Dijkstal stelt terecht dat wij hier over de begroting 2001 praten.
Wat vindt hij nu, bij dit debat, of subsidiair als die situatie zich zou voordoen,
dat het kabinet daar voor beleidsconclusies aan moet verbinden? Dat is toch
een reële vraag?De heer Dijkstal (VVD):Natuurlijk is dat een reële vraag. Daar is net ook een debat over
geweest. In het begin van mijn verhaal heb ik gezegd dat wij behoedzaam moeten
blijven en dat vertaal ik naar de functie van de lastenverlichting. Het is
een dilemma. Aan de ene kant moeten wij oppassen voor oververhitting en aan
de andere kant hebben wij het, nu of later, hard nodig om die loonmatiging
tot stand te brengen. Dan zul je ook bereid moeten zijn om dat te doen. Dan
moet je misschien zelfs nog een afweging maken hoe hoog die kan zijn. Dat
is de rol die de overheid zelf kan spelen op het terrein van de lastenverlichting.
In het najaar gaan het kabinet en de sociale partners weer ongetwijfeld bij
elkaar zitten. Een andere zaak is nog waar dat gesprek over gaat, nog even
los van de punten die de heer Melkert heeft genoemd. Hoe doe je dat met onderwijs?
Wat kun je bij zorg bedenken en wat kun je bij andere overheidssectoren bedenken?
Ik kom straks nog terug op die punten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dan ontgaat mij toch echt het causaal verband met de Koppelingswet dat
collega Dijkstal legt.De heer Dijkstal (VVD):Dan moet de heer De Hoop Scheffer die wet nog maar eens nalezen. Daar
staat het allemaal in. Ik heb het duidelijk gezegd. Als de lonen zich gematigd
ontwikkelen, gebaseerd op de consumentenprijzenindex, is er geen probleem.
Maar als er van vele kanten gewaarschuwd wordt voor een te hoge loonontwikkeling,
dan moet u daar ook over nadenken, of u dat nu leuk vindt of niet, tenzij
u uw werk verzaakt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De koppeling tussen de werkenden en de uitkeringsgerechtigden is voor
ons altijd buitengewoon essentieel geweest. De opmerking van collega Dijkstal
over de Koppelingswet vraagt toch wel de nodige zorgvuldigheid. Deze wet zegt
immers dat er gekoppeld moet worden wanneer het in de verhouding tussen actieven
en inactieven goed gaat, en in een situatie waarin de lonen zich beheerst,
binnen een bepaalde bandbreedte, ontwikkelen. Verder zegt de wet dat er gekoppeld
kán worden als het op een van die twee punten misgaat; ook is het dan
mogelijk om te ontkoppelen. Betekent nu de opmerking van collega Dijkstal
het volgende: Mocht onverhoopt een van die twee afwijkingsgronden aan de orde
zijn – in dit geval dan de afwijkingsgrond van de hoge loonontwikkeling –
dan is de VVD voor ontkoppeling, ook in een situatie van economische groei?
Dat is de politieke vraag die hier natuurlijk achter ligt.De heer Dijkstal (VVD):Ik ben nog niet zover dat ik al een conclusie op dit punt heb getrokken.
Het gaat mij erom dat wij die vraag onder ogen moeten zien. U wilt dat niet
eens, zo begrijp ik uit de interruptie. Laat ik de heer Crone citeren uit
het blad Socialisme en Democratie (blz. 337; het is dus een dik blad!): "Omdat
de lonen in de markt zich voorzichtig ontwikkelden, samenhangende met de arbeidstijdverkorting,
kon de overheid zowel de uitkeringen als de salarissen in de collectieve sector
gekoppeld houden aan die in de markt". Kortom: omdat het gematigd was, kon
de koppeling in stand blijven. Ik stel: het zou gematigd moeten blijven, opdat
de koppeling kan blijven. De vraag die zich voordoet is: wat doen wij als
dat niet het geval is? Die vraag is zeer legitiem, maar ik kan op dit moment
natuurlijk nog niet aangeven wat wij zouden moeten doen bij allerlei verschillende
mogelijke loonontwikkelingen, in welke mix dan ook. Ik wil alleen maar waarschuwen
(u, mijzelf, anderen) dat die vraag dan wel op tafel komt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voor mij is het antwoord al gegeven. Het is voor mij ondenkbaar dat wij
bij een economische groei van de huidige of een soortgelijke omvang de solidariteit
tussen werkenden en uitkeringsgerechtigden loslaten. Het antwoord dat ik bij
u zoek, maar dat u niet wilt geven, ligt misschien wel verscholen in de opvatting
die de VVD-fractie in voorgaande jaren had over de koppeling. Uw voorganger
heeft hier meerdere keren de stelling verdedigd: koppeling vernietigt banen.
Nu u vandaag een opmerking maakt over de koppeling tegen de achtergrond van
een ongewenste hoge loonontwikkeling, zit daar waarschijnlijk achter dat u
in dat geval negatief staat tegenover de koppeling, omdat dit bakken banen
zou laten verdwijnen. Kunt u daar een reactie op geven?De heer Dijkstal (VVD):Ik heb de indruk dat u meer met uw eigen achterdocht te maken hebt dan
met de woorden die ik heb uitgesproken. Ik heb geen zin om mijzelf te herhalen.
U mag speculeren wat u wilt, maar ik zeg alleen dat in de euforie van vandaag,
waar wij juichend zijn over de begroting tegen de achtergrond van de economische
groei en andere fantastische dingen die wij nu meemaken, de vraag gesteld
moet worden of wij dat volhouden. Of, om het anders te stellen: wat moeten
wij doen om dat vol te houden? Ik zie een ernstige bedreiging die zich vanuit
meerdere invalshoeken kan voordoen. Ik heb al gesproken over de inflatie en
daarnaast is er de dreiging van een loonontwikkeling die hoog boven matiging
uitkomt. Ik verzin dat niet zelf; het zijn anderen die daarvoor waarschuwen.
Verder is er het punt van de arbeidsmarkt. Als men de mensen niet kan krijgen
om te produceren, wordt er gewoon niet geproduceerd, niet verdiend en geen
winst gemaakt, zodat de groei naar beneden gaat.De vraag is nu, wat wij hieraan doen. Loonmatiging heeft uiteraard ook
iets te maken met het functioneren van de arbeidsmarkt. Anders is er het gevaar
dat het probleem bij bedrijven die toch al geen mensen kunnen krijgen, nog
groter wordt. De vraag ligt dus legitiem op tafel. Ik stel niet voor om de
koppeling zoals die in de wet is vastgelegd, los te laten. Het is mooi dat
wij die kunnen hebben. Wel moet nagedacht worden over de vraag wat er moet
gebeuren in die nu nog hypothetische situatie.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik vind het wel heel gemakkelijk om alleen maar een vraag op te werpen
over een politiek buitengewoon relevant en voor betrokkenen uiterst gevoelig
onderwerp. Dit wordt door betrokkenen toch geïnterpreteerd als: als die
situatie onverhoopt zou ontstaan, dreigt de koppeling in ieder geval de steun
van de VVD te verliezen. Dat is politiek natuurlijk niet zonder betekenis.
U kunt zeggen "dan moet ik herhalen en nog eens herhalen", maar dit kan niet
los worden gezien van de relatie tussen de VVD en de Koppelingswet en dat
is er niet een van grote vriendschap.De heer Dijkstal (VVD):Dat zijn allemaal volstrekt holle woorden, mijnheer Rosenmöller.
U staat een beetje voor uzelf tegen de televisie te kletsen. Alles wat u zegt,
heeft geen relatie met de woorden die ik uitspreek. U mag het dan wel hebben
over argwaan, Bolkestein en de mensen, maar ik zeg dat er ons veel aan gelegen
is om de welvaart, aan het bereiken waarvan wij met elkaar zo hard hebben
gewerkt, in stand te houden. Dat komt niet zomaar en zeker niet met een begroting
zoals u hebt ingediend en waaruit blijkt dat het geld maar over de balk moet
gaan. Zoiets kon alleen maar gebeuren door met behoedzaamheid te werken, zoals
wij al zes jaar lang met succes doen. Dan kom je onvermijdelijk te spreken
over zaken als loonmatiging en inflatie, of u dat leuk vindt of niet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dank in ieder geval voor de constructieve reactie op onze tegenbegroting.
Ik denk dat wij in dit debat daarmee niet veel verder komen, maar misschien
kunt u ook nog even de andere pagina's lezen, want er is minder sprake van
alleen maar geld over de balk gooien dan u denkt. Er is sprake van een bepaald
vooroordeel dat bestreden moet worden. Overigens praten wij allebei tegen
de televisie, maar dat terzijde.Het is toch logisch dat als u een vraag opwerpt over...De voorzitter:De CDA-fractie is zo aardig mij erop te wijzen, mijnheer Rosenmöller,
dat u in feite eerst tegen mij praat.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Daar heeft de CDA-fractie uiteraard gelijk in.De heer Dijkstal (VVD):Ik heb nog een leuk onderwerp, de armoedeval. Misschien kunnen wij even...De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik snap dat u er gauw vanaf wilt.De heer Dijkstal (VVD):Daarbij kom ik trouwens ook weer op de uitkeringen terug. Misschien kan
ik even doorpraten, zodat u alles in één keer kunt meenemen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Zou u niet willen nadenken over het begin van een antwoord op die vraag
of wilt u alleen maar die vraag stellen? Is dat echt alles wat u wilt?De heer Dijkstal (VVD):Dit is geen reële vraag. Ik geef een goed antwoord. Ik beredeneer
het allemaal. Ik waarschuw alleen dat er dingen kunnen gebeuren die wij geen
van allen willen. En mijn vraag is: wat doen wij dan?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Gaat u nog drie kwartier verder met waarschuwen voor dingen die wij met
zijn allen niet willen?De heer Melkert (PvdA):Ik wil nog even terugkomen op Socialisme en Democratie. Ik ben blij dat
de heer Dijkstal dat naast De Telegraaf leest.De heer Dijkstal (VVD):Ik moet u bekennen dat de volgorde vaststaat.De heer Melkert (PvdA):Omdat Socialisme en Democratie u een maand kost om het goed te kunnen
doorgronden.De heer Dijkstal (VVD):Dat is waar.De heer Melkert (PvdA):Dat heeft te maken met de opmerking die u net maakte. Wij verschillen
niet van mening – laat daar echt geen misverstand over zijn –
dat er een samenhang is tussen loonmatiging, het aantal uitkeringen en de
economische groei in het algemeen en de groei van de werkgelegenheid in het
bijzonder. Dat staat vast. Dat is twintig jaar lang de kern geweest waarop
beleid is gevoerd. Wat mij echt stoort, is dat op het moment dat u een zekere
of potentiële spanning signaleert – en ook daar moeten wij het over hebben – het enige wat u te binnen wil schieten precies
betrekking heeft op de koppeling. Dan gaat u voorbij aan wat er verder met
sociale partners moet worden besproken, waar de marktsector op aangesproken
moet worden, hoe dat zich verhoudt tot lastenverlichting en de inkomens in
de publieke sector. Ik ben benieuwd naar de reactie die u op dit punten straks
geeft.De heer Dijkstal (VVD):Ik kom daarop.De heer Melkert (PvdA):U heeft dat ene punt te pakken en dat is niet voor niks.De heer Dijkstal (VVD):Het is onvermijdelijk dat als ik mij over punten uitspreek, ik dit na
elkaar doe en niet gelijktijdig. Ik heb gesproken over de lonen. Ik wil nu
iets zeggen over de armoedeval. Vervolgens kom ik te spreken over de inkomensafhankelijke
regelingen, de belastingen en de uitkeringen. Daarna kom ik te spreken over
de collectieve sector, zoals ik al zeven keer beloofd heb, en ook over het
onderwijs. Ik kom daarover te spreken, juist omdat alle andere facetten ook
een rol daarbij spelen.Voorzitter! Dan nu de armoedeval. De kabinetsaanpak op dit terrein wordt
door de VVD als een eerste stap beschouwd, maar niet als voldoende. Overigens
zegt het kabinet dit in de hoofdlijnen ook, want het stelt: er is nog sprake
van een omvangrijke problematiek. Het CDA-plan terzake verdient wat ons betreft
zeker aandacht. Het heeft een aantal nadelen waarover wij al iets gezegd hebben.
Maar in ieder geval probeert het CDA in dit opzicht een bijdrage te leveren.
Wij willen dit ook doen. Wij zijn, zeg ik erbij, er nog niet helemaal uit,
maar wij proberen na te denken over wat naar onze wijze van zien een goede
mix zou zijn van alle relevante aspecten. Dat zijn de uitkeringen, de inkomensafhankelijke
regelingen en de belastingen. Volledigheidshalve moet ik hierbij ook de bonussen
vermelden.Wat de uitkeringen betreft rijst de vraag of bij het bestrijden van de
armoedevalproblematiek, afgezien van de koppelingsaspecten, onderscheid moet
worden gemaakt tussen mensen die worden verondersteld te gaan werken en degenen
waarvoor dat niet geldt. De discussie hierover zal nog uitgebreid aan de orde
komen op het moment dat wij het over de CWI's gaan hebben. Ik stel mij deze
centra zó voor dat iemand die niet meer behoeft te gaan werken, bij
het loket komt en in gesprek raakt over zijn uitkering, terwijl degene die
wél moet werken bij dat loket komt te praten over de manier waarop
hij aan het werk gaat. In die zin wordt dus een tweedeling gemaakt tussen
degenen die worden verondersteld te gaan werken en degenen waarvoor dat niet
geldt. De relevantie van dit punt is groot, mede gelet op de krapte op de
arbeidsmarkt, juist waar het gaat om de laaggeschoolden. Wij weten hoeveel
moeite men in de dienstverleningssector heeft om mensen aan te trekken.Wij komen hierbij ook te spreken over een groep mensen, volgens mij een
veel te grote groep mensen, die in de zogenaamde vierde fase zijn afgeschreven
Dat kan toch niet aanvaardbaar zijn? Ik heb begrepen dat er in deze groep
zo'n 70.000 mensen zitten die daar eigenlijk niet thuishoren en terug zouden
moeten naar fase 3. Via de CWI's moet men in gesprek komen over de wijze waarop
zij weer aan werk kunnen komen, hetzij overheid, hetzij markt.Wat de inkomensafhankelijke regelingen betreft constateer ik dat een beperking
daarvan ook door het kabinet als noodzakelijk wordt gezien. Anders was men
niet met die overigens bescheiden stap met de IHS gekomen, in combinatie met
compensatie in het kader van het belastingstelsel. Hier treft men een zekere
parallelliteit aan met datgene wat het CDA op tafel heeft gelegd. Voorzitter!
Als men de armoedeval werkelijk wil aanpakken, dan zal men ten aanzien van
de inkomensafhankelijke regelingen toch een paar stappen verder moeten gaan.
Ik denk hierbij aan het voorkomen van uitbreidingen van deze regelingen, aan
het geleidelijk beperken ervan met compensatie en aan bevriezing van de inkomensgrenzen.
Ik voeg hieraan het punt toe dat ik zojuist noemde: ook hier dient aandacht
te worden gegeven aan het verschil tussen degenen die worden verondersteld
te gaan werken en degenen waarvoor dat niet geldt. Tegen die achtergrond is
het interessant om te kijken naar het CNV-voorstel inzake de WAO-problematiek.
Daar valt veel voor en tegen te zeggen, maar het is in elk geval een manier
van denken die daar wordt ontwikkeld.Het spoor van de belastingen is al door het kabinet ingezet om de afstand
tussen werkenden en niet-werkenden te vergroten. Ik verwijs naar de arbeidskortingen
en de daarbij behorende compensatieproblematiek. Voorzitter! Het is met deze
mix dat wij moeten proberen om verder te komen of, om het anders te zeggen,
meer mensen ertoe te bewegen dat ze vanuit hun uitkering aan het werk gaan
in de banen die er zijn.De heer Melkert (PvdA):Als u doet wat u nu voorstelt – u verlaagt de inkomensafhankelijke
regelingen en compenseert dat via de belastingen – leidt dat dan tot
algemene belastingverlagingen?De heer Dijkstal (VVD):Ik moet bekennen dat wij in verband met de uitvoering hiervan nog met
het CPB in gesprek zijn. De vraag is natuurlijk waar de juiste mix ligt die
het aanvaardbaar maakt dat men er enerzijds voor zorgt dat bijvoorbeeld mensen
die voor 100% zijn afgekeurd en in de WAO zitten, er niet op achteruitgaan,
terwijl anderzijds degenen die wél moeten werken een wat sterkere prikkel
krijgen om dat werk te aanvaarden. Ik ben er nog niet helemaal uit.De heer Melkert (PvdA):Dat is mijn punt niet. Mijn punt is dat, als je een en ander doet voor
de mensen die beschikbaar zouden moeten zijn voor de arbeidsmarkt en hun inkomensafhankelijke
regeling verlaagt, compensatie zou kunnen worden gezocht in algemene belastingverlichting.
Wellicht is dat de énige manier. Is dat uw lijn?De heer Dijkstal (VVD):Dat weet ik niet. U stelt deze vraag terecht omdat het om groot geld gaat.
De vraag is natuurlijk hoe deze middelen kunnen worden ingezet opdat de doelstellingen
maximaal worden bereikt en ze niet weglopen naar de mensen waarvoor ze niet
zijn bedoeld. Misschien moet je wel denken aan lastenverlichting in functie
van het oplossen van de problematiek van de armoedeval. Wij moeten dan weer
terugkomen op de discussie die ons misschien voor latere jaren nog te wachten
staat: lastenverlichting ja of nee?De heer Melkert (PvdA):Maar dat wordt dan een algemene lastenverlichting, die veel meer mensen
bereikt.De heer Dijkstal (VVD):Dat is een van de nadelen.De heer Melkert (PvdA):U vindt het dus wel een nadeel dat de rijke mensen er weer wat rijker
van worden. Dat is toch het effect?De heer Dijkstal (VVD):Wij hebben er in het algemeen geen bezwaar tegen dat mensen rijker worden,
maar in dit geval gaat het er mij niet om dat andere mensen rijker worden.
Het gaat mij erom dat wij een ernstig probleem, de armoedeval, oplossen. Er
zal toch iets meer moeten worden gedaan dan het kabinet tot nu toe heeft kunnen
doen. Het CDA probeert dat in ieder geval te doen. Wij proberen ook na te
denken over een goede mix. Als u dat nu ook wilt, komt er misschien een gesprek
op gang.De heer Melkert (PvdA):Wij hebben daar een lijn in. Via de arbeidskorting en de aanvullende arbeidskorting
kun je heel belangrijke effecten bereiken, zoals het kabinet ook laat zien.
Als dat voor u ook de weg is, is dat prima. U zegt dat echter niet. U hebt
verder geen oplossing.De heer Dijkstal (VVD):In ieder geval is het heel bespreekbaar om na te gaan of die weg nog verder
bewandeld moet worden, maar niet bij uitsluiting.De heer Melkert (PvdA):Zullen wij dat dan doen? U weet niet wat er verder moet gebeuren.De heer Dijkstal (VVD):Ik probeer te zeggen, dat wij er nog niet uit zijn hoe een goede mix kan
worden gevonden. Gelijktijdig is het onuitstaanbaar dat in een krappe arbeidsmarkt
om deze reden zoveel mensen een uitkering hebben en niet werken. Je zult daarvoor
linksom of rechtsom een modus moeten zien te vinden.De heer Melkert (PvdA):Misschien ietsje voorzichtiger: het zou een van de redenen kunnen zijn.De heer Dijkstal (VVD):Ja, één van de redenen.De heer Melkert (PvdA):Er zijn ook allerlei psychische en sociale redenen waarom mensen in zo'n
situatie verkeren. Ik denk dat er nog heel wat meer te vertellen valt over
de redenen waarom mensen uiteindelijk voor werkgevers niet aantrekkelijk zijn.De heer Dijkstal (VVD):Er zullen meer redenen zijn. Ik ben het in ieder geval niet eens met de
wethouder hier in Den Haag, die de armoedeproblematiek noemt als de belangrijkste
reden waarom mensen die een uitkering hebben niet gaan werken. Ik erken dat
er problemen rond de armoede kunnen zijn. Hij wijst de voorstellen van het
kabinet af, noemt de armoede het grote probleem en wil verder niets doen.
Dat kan dus niet.De heer Melkert (PvdA):Dat heeft hij niet gezegd. Wethouder Heijnen is hier in Den Haag heel
consciëntieus bezig om voor heel veel mensen nieuwe kansen op de arbeidsmarkt
te scheppen. Hij weet beter dan u en ik hier, dat het niet alleen een kwestie
van geld is, maar dat het vaak gaat om mensen met een enorme afstand tot de
arbeidsmarkt, waarvoor werkgevers jarenlang hun neus hebben opgehaald. Die
brug zal men over moeten.De heer Dijkstal (VVD):Dat is precies de nieuwe uitdaging voor de centra voor werk en inkomen
en het hele complex eromheen. Werkgevers en werknemers daar moeten wij ervoor
laten zorgen dat er niet zoveel mensen in de kaartenbakken zitten die er niet
in horen en er uiteindelijk misschien niet eens in willen zitten, maar er
toch al lang in zitten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik dank de heer Dijkstal ervoor dat hij de handschoen opneemt om over
deze zeer complexe materie verder te denken. Tot nu toe heeft het debat zich
geconcentreerd op de overgang van een uitkering naar werk. Ik neem aan dat
hij het met mij eens is, dat de armoedeval zich met even veel gewicht voordoet
bij de middeninkomens. Dat vergeten wij altijd. Wij menen een oplossing te
hebben gevonden met glijdende schalen en lastenmaximering. Ons plan zit wat
dat betreft goed in elkaar.Eén ding blijft mij altijd verbazen, wat minder bij de heer Dijkstal
dan bij de heer Melkert. Als je de arbeidskorting steeds maar oprekt, kom
je steeds dichter bij een de facto ontkoppeling van uitkeringen en betaalde
banen.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Ik kom te spreken over de afbouw van de bovenwettelijke aanvullingen
van de Ziektewet en de WAO. Mij dunkt dat wel duidelijk is, dat die afbouw
om allerlei redenen zeer gewenst is. Wil het kabinet dat punt in het najaarsoverleg
met werkgevers en werknemers opnieuw aan de orde stellen? Eigenlijk hoort
erbij dat wij ook het niet algemeen verbindend verklaren van bepalingen in
de CAO's die bovenwettelijk aanvullen onder ogen moeten zien. Of men het leuk
vindt of niet, ik leg dat ook maar op tafel. De VVD ziet op dat punt wel iets
in het WRR-rapport "Doorgroei van arbeidsparticipatie". Wij hopen dat dit
rapport eenzelfde signaal van de commissie-Donner uitlokt. In dit verband
moet mij van het hart dat de minister-president wel erg voortijdig en daardoor
misschien ook een beetje slordig was met zijn reactie op het rapport.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! De WAO-kwestie is natuurlijk buitengewoon ingewikkeld. Het
is een langlopend en sociaal drama in Nederland. Maar moet dat nu naar het
oordeel van de VVD-fractie voorzien worden van het antwoord, dat de 100% doorbetaling
in CAO's, zeker daar waar die CAO's algemeen verbindend verklaard zijn, ter
discussie moet worden gesteld? Is dat op dit moment het major item voor de
VVD-fractie? Roept zij het kabinet op om dat te doen? De minister-president
heeft daar de streep getrokken.De heer Dijkstal (VVD):Hoe kunt u die vraag nou toch stellen! De heer Wilders heeft hier met
veel inzet en energie zeer lang geleden op tafel gelegd, dat wij met de WAO
een aantal stappen verder moeten. Het is niet gemakkelijk om daar steun voor
te verkrijgen. Wij zijn in een respectabel gesprek geraakt met het CDA omdat
wij misschien daar wat steun konden krijgen maar dat lukte nog niet. De VVD
is op vele manieren bezig met die WAO-problematiek. Dit is slechts één
element daarin; de andere kent u allemaal – hoop ik – en die behoort
u eigenlijk ook allemaal te willen. Los daarvan is er nog de vraag die voor
 ons allemaal nog een tikje te lastig is en dat is of we niet
moeten denken aan een werkelijke systeemwijziging, omdat we beseffen, dat
we zo niet door kunnen gaan. Daar zit natuurlijk het werk in van de WRR en
van de commissie-Donner.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Collega Wilders heeft natuurlijk niet het monopolie op heel hard werken
en nadenken over het WAO-vraagstuk.De heer Dijkstal (VVD):Maar hij heeft wel het meeste laten zien, vind ik!De heer Rosenmöller (GroenLinks):Absoluut. Het meest verkeerde, wat mij betreft! Maar wij zijn er allemaal
mee bezig. Waar het hier in essentie om gaat, is dat dit element niet in de
afspraken met het CDA was vervat. Om die reden vraag ik of de VVD-fractie
van mening is, dat het kabinet zich in de richting van de sociale partners
moet begeven om inderdaad die algemeenverbindendverklaring op dit punt ongedaan
te maken!De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Ik ga verder met de Wet arbeid vreemdelingen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):En ik constateer dat ik op deze vraag geen antwoord krijg!De heer Dijkstal (VVD):Als u nu even had geluisterd naar wat ik net hiervoor heb gezegd, wist
u dat dit precies is wat ik heb gezegd. Ik heb zojuist het kabinet opgeroepen
om dat in het najaarsoverleg te doen en dan komt u hier vragen of ik bereid
ben aan het kabinet te vragen of het dat in het najaarsoverleg aan de orde
wil stellen. Dat is toch geen manier van interrumperen! Dit is toch geen debatteren?
U wilt niet luisteren naar wat ik zeg en daarna stelt u de vraag nog een keer
en moet ik hem weer beantwoorden. Dat doe ik dus niet! Hoewel ik het wel gedaan
heb... Stom!Voorzitter! Wij moeten onder ogen zien wat te doen als op de arbeidsmarkt
het gewenste opleidingsniveau in het aanbod niet aanwezig is. Dat zal zich
waarschijnlijk voordoen op de hogere opleidingsniveaus als HBO en WO. Om te
vermijden dat het te langdurig niet vervullen van die vacatures leidt tot
een algehele schade voor ons allen – bedreiging van groei en welvaart –
zullen wij onder ogen moeten zien dat het aantrekken van mensen uit andere
landen noodzakelijk zal zijn. Wel ben ik van mening dat daar de aangescherpte
spelregels in de wet over de tijdelijkheid en wat daarmee annex is nadrukkelijk
bijhoren, net als de bijzondere inspanningsverplichting voor de scholing voor
de toekomst, met andere woorden het akkoord dat destijds tot stand is gekomen.
Ik vrees dat er voor een aantal functies een ruimere toepassing van de wet
noodzakelijk zal zijn.Voorzitter! Wat betreft de overheid wil ik in de eerste plaats met nadruk
gezegd hebben dat het kabinet met een reeks maatregelen komt, belegd met extra
geld om te proberen een aantal knelpunten in de collectieve sector op te lossen.
De heer Melkert heeft daar ook over gesproken. Ik verwijs gemakshalve naar
box 3.2.1 en tabel 3.2.2. Dat is goed en daar zijn wij het mee eens. Dat is
een juiste prioriteit van het kabinet. Ik heb mij echter verbaasd over een
passage die net onder de box staat, waarin staat dat een interdepartementale
werkgroep de knelpunten voor de komende jaren nader moet analyseren en beleidsvoorstellen
moet doen voor besluiten in het voorjaar van 2001. Deze tekst heeft een treffende
gelijkenis met de tekst die collega Melkert zojuist uitsprak. Waarvoor moet
een interdepartementale werkgroep de problemen analyseren? Mij dunkt dat wij
zo langzamerhand precies weten – in ieder geval de mensen binnen de
sectoren – wat de knelpunten zijn. De vraag of wij op dit moment het
organisatorische vermogen dan wel het geld hebben om al die knelpunten op
te lossen, is een andere. Die moeten wij vandaag beantwoorden. Ik zie echter
niet veel in een interdepartementale werkgroep, temeer daar bijvoorbeeld de
trendnota in globale zin interessant materiaal bevat waarover de Kamer in
het najaar uitgebreid komt te spreken. Ik zou wensen dat wij zo snel mogelijk
meer inhoud geven aan dat sectorenmodel. Ik bedoel dan niet alleen proberen
elke sector op zijn eigen merites te beoordelen, maar binnen de sector na
te gaan of er verder gedifferentieerd kan worden in het oplossen van knelpunten
die er in die sector zijn. Ik noem als voorbeeld het onderwijs. Mede op uitnodiging
van de VVD bij de vorige algemene politieke beschouwingen heeft het kabinet
naar ons oordeel voortgang gemaakt met zijn pogingen de knelpunten op de arbeidsmarkt
op te lossen. Ik denk aan het rapport "Maatwerk voor morgen" van de bewindslieden
Hermans en Adelmund. Wij hebben dat rapport gesteund alsmede de aanvullende
nota. Maar nu de uitvoering. Het gaat daarbij om ruimte voor zij-instromers.
om functiedifferentiatie, om vrijwillige ADW-verzilvering, om uitzendwerk
en om een aantal zeer concrete punten waarover tussen werkgevers en werknemers
met de hoogst mogelijke spoed moet worden gesproken – in het najaarsoverleg
of anderszins – opdat deze maatregelen snel kunnen worden doorgevoerd.
Als de CAO daarvoor een belemmering is – wat ik op dit moment niet weet –
moet bekeken worden of die CAO niet snel kan worden aangepast. Dus direct
aan het werk en niet wachten op interdepartementale werkgroepen. Als dat niet
kan met de huidige beschikbare middelen, moeten wij dat onder ogen zien en
het liefst zo snel mogelijk, dus niet in het voorjaar en dan waarschijnlijk
weer op weg naar de algemene politieke beschouwingen van volgend jaar. Liever
veel eerder!De heer Melkert (PvdA):Als de heer Dijkstal spreekt over "zo snel mogelijk", weet ik niet hoe
dat spoort met de warme woorden die hij eerder heeft uitgesproken over dat
ene moment waarop dat allemaal zou moeten gebeuren. Op zichzelf is het positief
wat hij hier zegt. Mijn hoofdpunt betrof de loonontwikkeling afgezet tegen
de ruimte die er voor 2002 is. De heer Dijkstal zei daarover eerder dat deze
misschien toch maar moet achterblijven bij de marktsector als die daar een
riskant niveau bereikt.Wat zegt de heer Dijkstal nu? Moet er meer ruimte komen in de publieke
sector ten opzichte van de marktsector? Is hij zich ervan bewust dat vanwege
de bekende rekenfout van het CPB uit 1998, in 2002 de ruimte voor de loonontwikkeling
eigenlijk veel krapper is dan wat nu nog kon worden ingepast? Daar ontstaat
dus echt een probleem!De heer Dijkstal (VVD):Rekenfouten moeten gecorrigeerd worden. Als dat waar is, moet het gesprek
daarover worden aangegaan. Maar even los daarvan, er zijn verschillende
elementen die een rol spelen. Ik spreek even niet over het risico dat bovenmatige
loonontwikkeling automatisch doorwerkt naar de gehele overheid. Daarmee moeten
wij voorzichtig zijn. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de overheid niet
moet kunnen concurreren op die arbeidsmarkt. Ik stel allereerst voor, meer
differentiatie aan te brengen tussen de sectoren, omdat de hele dynamiek,
het imago en de knelpunten per sector verschillen. Ik zou meer ruimte willen
geven aan een sectorale benadering dan aan een doorlopende gelijkschakeling.
Daarmee heb je dan misschien wel een algehele loonsverhoging gekregen, het
is echter nog maar zeer de vraag of je daarmee de knelpunten in die sectoren
hebt opgelost; dus liever als impuls vanuit de sector bekijken wat er moet
gebeuren.De heer Melkert (PvdA):Dus via het sectormodel? Dat was toch daarvoor gemaakt?De heer Dijkstal (VVD):Het vervelende is dat het sectormodel op die manier nog lang niet optimaal
heeft gefunctioneerd. Dat weet u net zo goed als ik.De heer Melkert (PvdA):Dat ligt dan wel aan de bewindslieden en aan de coördinerende minister.De heer Dijkstal (VVD):Het is maar goed dat ik hier ben gaan zitten, want dat is inderdaad waar.
Dat moeten wij onder ogen zien en bekijken hoe wij daarmee verder moeten omgaan.Wat ik daaraan toevoeg betreft een punt wat bij sommige bonden nog niet
zo gemakkelijk ligt, namelijk meer differentiatie binnen de sector. Misschien
mag ik in dit verband herinneren aan de knelpunten bij de politie. Die knelpunten
zijn niet overal in het land hetzelfde. Met name in de grote steden zijn er
korpsen die ons vragen om wat meer ruimte voor het maken van een arbeidsvoorwaardenbeleid
op maat, zodat zij op de arbeidsmarkt kunnen concurreren. Het gaat dan om
aanpassing van de regelingen en om extra beloningen voor bijzondere omstandigheden.
Dan zijn er nog algemene punten: wellicht terugkeren naar de 40-urige werkweek,
iets wat past bij datgene waarover wij het net hebben gehad. Ik noem: aanpassing
van de Arbeidstijdenwet. Dat speelt bij de politie ook een rol. Om dit soort
vraagstukken zou het dan gaan.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik kom nog even terug op de arbeidsvoorwaardenproblematiek
bij de collectieve sector. Ik neem overigens aan dat de heer Dijkstal de collectieve
sector breed ziet: onderwijs, zorg, politie enzovoorts. Met een eerdere opmerking
zei hij dat als de lonen in de marktsector te hoog worden, de marktconformiteit
van de lonen in de collectieve sector onder druk komt te staan. In wezen riep
hij een spookbeeld op, namelijk dat in het komende jaar de marktconforme lonen
in de collectieve sector wel eens niet de handhaven zouden zijn. Dat zou de
inzet van de overheid moeten zijn, als ik de heer Dijkstal goed begrijp. Ik
vraag mij echter af wat dit signaal betekent voor al die mensen in de collectieve
sector die niet helemaal ten onrechte vinden dat zij vergeleken met de mensen
in het bedrijfsleven met hun arbeidsvoorwaarden er niet bepaald goed afkomen.Dan heb ik nog een andere vraag en die betreft de studie van het kabinet
die voor de heer Dijkstal niet eens nodig is. Als echter die studie oplevert
dat echt meer financiële ruimte nodig is, moet die er ook komen. Hoe
wil de heer Dijkstal dat realiseren? Is hij in dat geval bereid de uitgavenkaders
op te rekken? Of om meer uit te geven dan de kaders toelaten? Dan gaat het
toch gewoon om meer geld.De heer Dijkstal (VVD):Als die ernstige problemen zich voordoet, zal ook de VVD antwoord moeten
geven op de vragen en moeten zeggen voor welke oplossing moet worden gekozen.
Ik ga nu absoluut geen voorschot op die situatie nemen.Dan iets over de signalen. Anderen hebben daar ook al over gesproken.
Ik geef aan wat ik als mijn taak zie. Als dit debat signalen oplevert naar
de collectieve sector of de mensen met een uitkering die ongunstig zijn, neem
ik dat op de koop toe. Ik laat mij niet van mijn werk afhouden: onder ogen
zien hoe de zaken ervoor staan en onder ogen zien wat de risico's zijn. Ik
zou het zeer slecht vinden als wij ons bij ons werk uitsluitend baseren op
de risico's van de signalen en niet de realiteit in het oog houden. Ik probeer
evenwicht aan te brengen. Ik leg een concreet voorstel op tafel, bijvoorbeeld
met betrekking tot het sectorenmodel. Daarover valt nog heel veel te zeggen.
Bij de behandeling van de trendnota en de begroting van BZK komen we daarop
uitgebreid terug. Daarin zitten namelijk nog veel lastige belemmeringen verscholen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Als het om de sectoren gaat, zitten de ministers zelf aan
de knoppen om tot afstemming te komen. Dat ben ik met de heer Melkert eens.
Overigens, op andere terreinen gebeurt dat ook en dat is niet helemaal onlogisch.
Het gaat mij nu echter om wat de heer Dijkstal zegt. Hij zegt dat als de lonen
in de marktsector te hoog worden, de marktconformiteit van de lonen in de
collectieve sector in gevaar komt. Waar legt hij dan de grens? Nu gaat het
om 4% en de heer Dijkstal zegt: het is nog zonnig weer. Wanneer is het dan
onweer? Hij roept niet zomaar wat. Hij geeft aan dat als de lonen boven een
bepaalde grens komen, de collectieve sector niet kan blijven volgen. Alleen,
hij geeft de grens niet aan. Dat is raar.De heer Dijkstal (VVD):Volgens mij hebben wij dit debat een halfuurtje geleden uitgebreid gevoerd
en gesproken over het feit dat op grond van de waarschuwingen van de deskundigen
rekening moet worden gehouden met een bovenmatige loonontwikkeling en de gevolgen
ervan. Dus u stelt nu een vraag die ik een half uur geleden uitgebreid heb
beantwoord, drie keer meen ik.De heer De Graaf (D66):Ik vraag alleen maar: wat is naar uw oordeel een bovenmatige loonontwikkeling,
een loonontwikkeling die met zich zou brengen, dat wij marktconforme lonen
in de collectieve sector niet zouden moeten willen? Op die vraag geeft u geen
antwoord.De heer Dijkstal (VVD):Dat antwoord heb ik al eerder gegeven: dat heeft te maken met de inflatie.
Een loonontwikkeling corrigeert de inflatie en doet daar nog iets bovenop.
Over de mate waarin iets gedaan moet worden, kun je praten. Vervolgens komt
men dan uit op een algemeen te hanteren cijfer. Het kabinet
gaat uit van 3,5%. Gisteren hebben de vakbonden gezegd: 3,5% à 4%.
Dat lijkt mij aanvaardbaar. Dus alles wat daarboven komt, wordt minder aanvaardbaar
en hoe hoger men komt, des de ernstiger wordt de ontwikkeling. Je zult dan
moeten overwegen wat te doen. Dat heb ik net gezegd en nu zeg ik het voor
de tweede keer. De vraag welke gevolgen dit kan hebben en tot welke draconische
maatregelen je moet besluiten, wil ik tegen die tijd goed onder ogen zien
en dan nagaan voor welke oplossing moet worden gekozen. U wilt echter de waarschuwing
niet eens horen.De heer De Graaf (D66):De waarschuwing betekent ook dat mensen een signaal opvangen: als Philips
volgend jaar hoge lonen uitkeert, gaat de afstand tussen de private en de
collectieve sector nog groter worden. Dat is wat u zegt. Dat is een prettig
signaal voor de mensen die wij zo dringend in de collectieve sector nodig
hebben!De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! De heer De Graaf gaat zijn gang maar.Ik heb het al over de politie gehad. In het verlengde daarvan, maar dat
heeft niets met de arbeidsvoorwaarden te maken, heb ik ook enige zorgen over
het korps in Zuid-Limburg. Het zal wel met de uitwerking van de techniek te
maken hebben, maar volgens mij is dat een ongewenste uitwerking.Ik kom bij de zorg. Daar speelt precies hetzelfde probleem. Veel vacatures
en, voorspelbaar, in de komende jaren nog meer. Het is niet gemakkelijk daar
op korte termijn oplossingen voor te vinden. Op de wat langere termijn zullen
wij een zwaarder accent moeten leggen op de opleidingen, of het nu gaat om
de opleiding voor verpleegkundigen – ik heb begrepen dat de instroom
nu lager is dan die van vorig jaar – of om die van huisartsen. Ik zie
nog wel op welke manier ik dat in tweede termijn doe, maar wij vinden dat
daar een klein schepje bovenop moet. Wij moeten daar iets meer ruimte scheppen.Op de korte termijn doet zich het zeer dringende vraagstuk voor van het
gebrek aan functiedifferentiatie bij de verpleegkundigen. Dat heeft weliswaar
te maken met het proces van ophoging van de functie-eisen voor MBO- en HBO-niveau,
maar op die manier kappen wij voor onszelf de weg af naar meer handen aan
het bed op een lager opleidingsniveau. Op dat niveau, kijkend naar het arbeidspotentieel,
zouden echter nog veel mensen aan het werk kunnen. De nieuwe CAO komt er binnenkort
aan, maar in dat kader moet er ook nadrukkelijk worden gesproken over meer
differentiatie in de functie-eisen en wellicht ook meer differentiatie in
de beloning, maar dan meer regionaal. Uit het beeld dat naar voren komt, blijkt
dat de tekorten in de ene regio, een beetje naar analogie van de situatie
bij de politie, groter zijn en een ander karakter hebben dan die in de andere
regio. Ik denk sowieso dat wij ook wat dit betreft meer moeten differentiëren,
lees meer maatwerk in de arbeidsvoorwaarden moeten leveren.Dan het ziekteverzuim in de zorg. Dat is in de zorgsector twee keer zo
hoog als het landelijk gemiddelde. Het kabinet heeft dat ook gezien, want
er wordt in de stukken aandacht aan besteed. Daar moet zwaarder op worden
ingezet. Dat zullen met name de directies van de instellingen moeten doen.
Wellicht moet in de nieuwe CAO de vrijheid worden opgenomen vrijwillig langer
dan 36 uur te werken. Voorts kan worden bekeken of het mogelijk is de verplichting
overwerk in vrije tijd te compenseren niet op te nemen. Dat heeft het probleem
alleen maar bemoeilijkt. Daar komt bij het imagoprobleem in de zorgsector.
Ik complimenteer de minister met de zorgkrant en de open dag die in het land
is gehouden. Daarbij bleek – ik verzucht wel een beetje: "eindelijk" –
dat men ook in de sector eindelijk begrijpt dat het volstrekt legitiem is
over problemen te spreken, op de daarvoor geëigende plekken, maar dat
men ook een verantwoordelijkheid heeft voor het beeld dat over de sector wordt
afgeroepen, als men althans een beroep wil doen op mensen om in die sector
te komen werken. Wat dat betreft is het heel vreemd dat wij een arbeidspotentieel
hebben van 73.000 mensen, opgeleid voor verpleegkundige, terwijl wij er niet
in slagen die mensen aan het werk te krijgen in de zorgsector.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik heb dit blokje van de heer Dijkstal over de zorg afgeluisterd.
Hij begon met te zeggen dat het moeilijk is om mensen voor die sector te vinden.
Hij meldde terecht dat ook bij de HBO-opleidingen sprake is van een afname.
Toch dringt zich de vraag op, kijkend naar het perspectief van wat er zojuist
is besproken, wat het voorstel van de heer Dijkstal is om de sector aantrekkelijker
te maken.De heer Dijkstal (VVD):Ik heb een aantal punten genoemd dat van belang is voor de situatie van
mensen die in die sector werken. Een element dat daarbij een rol speelt –
daarom is het ziekteverzuim ook twee keer zo hoog – is dat men vacatures
niet vervuld krijgt. Dat drukt vervolgens weer zwaarder op de mensen die wel
werken. Dan krijg je een spiraal naar beneden. In aanvulling op wat het kabinet
wil, moeten wij zo snel mogelijk proberen, samen met de organisaties zelf,
dusdanige veranderingen aan te brengen in het arbeidsvoorwaardenpakket dat
er een beter resultaat wordt geboekt. Ik wil uiteraard ook weten in hoeverre
achterblijvende beloningen er een rol bij spelen. Dan moeten wij daar zeker
over spreken. De opleiding voor verpleegkundige, op het HBO-MBO-niveau, heeft
er echter ook mee te maken. Als wij alle verpleegkundigen, ook voor het lichte
werk aan de bedden, moeten betalen op HBO-niveau, dan is dat ook geen goede
oplossing van het probleem. Daarom pleit ik voor die functiedifferentiatie.
Dat hoort erbij.De heer Marijnissen (SP):Dat is mij duidelijk. Ik heb ook heel goed begrepen wat u daar zojuist
over zei. U hoeft dat voor mij dus niet te herhalen. Ik wil u wel vragen of
u weet wat een verpleegster met een HBO-opleiding en twee jaar ervaring, netto
verdient. Ik wil u niet voor het blok zetten, tenzij u het echt weet.De heer Dijkstal (VVD):Nee, dat weet ik niet.De heer Marijnissen (SP):Dat is ƒ 2165 netto, zonder de onregelmatigheidstoeslag. Ik vind
het namelijk niet correct om die er bij te tellen. Als u dan praat over nader
differentiëren, dan blijft er voor dat werk op een lager niveau wel erg
weinig over. De werving in die sector zal dan ook niet echt toenemen.De heer Dijkstal (VVD):Ik kan dat niet goed beoordelen. De andere kant van deze medaille is echter
wel dat zij die een uitkering hebben, laag geschoold zijn en nuttig werk zouden
 kunnen doen in de ziekenhuizen, verpleeghuizen en verzorgingshuizen,
niet komen. Er zit voor mij geen taboe op deze discussie. Wel moet goed in
beeld worden gebracht wat de echte knelpunten zijn. Wij moeten bereid zijn
om ook daar "pijnlijke" maatregelen te nemen als het gaat om het openbreken
van CAO's en het terugkomen op eerder gemaakte afspraken. Die beloningsproblematiek
hoort daar zeker ook bij.De heer Marijnissen (SP):Ik heb zojuist toch op een bepaalde manier gesproken over de signalen
uit het veld, die niet mochten prevaleren boven het werk dat u hier doet,
namelijk tijdig waarschuwen.De heer Dijkstal (VVD):Nee, het was andersom. De signalen van ons komen na die van het veld.De heer Marijnissen (SP):Er zijn op dit moment echter al voldoende signalen uit het veld als het
gaat om wat precies de knelpunten zijn. Ik verbaas mij dan ook werkelijk over
u en andere sprekers die zeggen dat er nader onderzoek moet komen naar wat
de problemen zijn in de collectieve sector. Dat heeft te maken met de beloning.
Ik heb al een voorbeeld genoemd. Het heeft te maken met het imago en de werkdruk
enzovoort. Het is nu dan ook tijd voor daden en dus ook tijd om toe te geven
dat er dus geld bij moet als het gaat om loon- en arbeidsvoorwaarden.De heer Dijkstal (VVD):Mogelijkerwijze heeft u gelijk. Dat zal dan blijken. Ik heb van dat sectorenmodel
zo'n zwaar punt gemaakt, omdat ik vind dat er voor de sector ruimte moet zijn,
in dit geval in de sector zorg – daar is overigens nog steeds sprake
van de complicatie van de rol van de minister ten opzichte van werkgevers
en werknemers – om na te gaan hoe de signalen die er zijn, opgelost
kunnen worden. Ik wil echter vermijden dat dat automatisch weer leidt tot
gevolgen voor een andere sector. Ik wil ook onder ogen zien dat, als die knelpunten
zo groot zijn en wij ze nu met het beschikbare instrumentarium, dan wel geld
niet op kunnen lossen, wij daar een consequentie aan moeten verbinden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Is de heer Dijkstal het met mijn oproep van hedenmorgen eens dat het goed
zou zijn om voor het einde van deze kabinetsperiode nog een behoorlijk politiek
debat te kunnen voeren over de toekomst van de gezondheidszorg? Dat lijkt
namelijk van groot belang.De heer Dijkstal (VVD):Daar ben ik het wel mee eens, maar ik wil wel absoluut eerlijk zijn. U
heeft een verwijt gemaakt aan de coalitie, namelijk dat die er niet in is
geslaagd om een doorbraak te forceren naar een ander stelsel. Daar heeft u
gelijk in. Dat is ook niet zo moeilijk, want wie het regeerakkoord leest,
ziet dat er in politieke zin een onvermogen was tussen de drie partijen om
tot afspraken te komen die tot stelselwijziging zouden kunnen leiden. Er zijn
afspraken gemaakt om in ieder geval verkenningen te doen. De heer Melkert
sprak over bouwstenen. Daar ben ik het sowieso mee eens. Ik erken echter dat
tot niet zo lang geleden hier grote verschillen waren die het aanzienlijk
bemoeilijkten om tot een oplossing te komen. Er is inmiddels in het afgelopen
jaar wel wat gebeurd. Het kabinet heeft notities uitgebracht, de PvdA heeft
notities uitgebracht en wij hebben er een uitgebracht. Ik ben zo vrij om te
zeggen dat op die van ons met een zekere waardering is gereageerd. Dat materiaal
begint zich dus zo langzamerhand te verzamelen. Ik vind dat wij inderdaad
moeten zoeken naar een moment waarop en een vorm waarin dat gesprek zinvol
kan zijn. Ik wil wel waarschuwend zeggen dat een stelseldiscussie die wij
nu met elkaar aangaan, in geen enkel opzicht datgene waar wij het vandaag
over hebben, het oplossen van de knelpunten, mag vertragen. Dat is namelijk
het risico. Dat hebben wij in het verleden ook wel gezien. Er waren toen grote
discussies over stelsels, maar men kwam er niet uit en ondertussen werd er
te weinig gedaan aan de problemen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil hier nog aan toevoegen: tenzij de problemen waar wij, het kabinet
en mevrouw Borst al jaren mee worstelen een direct gevolg zijn van het huidige
stelsel van gezondheidszorg. Als je het daar niet over eens bent, houdt het
op. Als je het er wel over eens bent, moet de ambitie levensgroot zijn om
die discussie aan te gaan.De heer Dijkstal (VVD):Natuurlijk, ik ben er ook van overtuigd dat er bij een ander stelsel,
bijvoorbeeld zoals de VVD het beschreven heeft in haar nota, minder problemen
zouden zijn. Dan zou het allemaal beter lopen. Ik vrees overigens dat u hetzelfde
vindt van uw nota en de heer Melkert van de zijne. Alleen al de nominalisering
van de premies heeft in dit debat tot grote verschillen tussen de partijen
geleid.Voorzitter! Met betrekking tot de lopende begroting wil ik nog het volgende
opmerken. Ik verwijs naar het memo van de VVD en de heer Melkert heeft getuigenis
afgelegd over de slechte zomer die hij heeft doorgemaakt, want wat hij in
juni wilde hebben, kreeg hij niet en nu opeens wel. Als hij dat eerder had
geweten, had hij tenminste een leuke vakantie gehad. Dat moge zo zijn; ik
ben blij dat er kennelijk ruimte is om nog wat meer te doen. Ik vind overigens
wel dat er één gewetensvraag bij hoort die ik niet zozeer aan
de heer Melkert stel, maar wel aan het kabinet. Heb ik het goed begrepen dat
de 1,5 mld. die er nu bij komt voor het eind van het jaar moet worden uitgegeven,
omdat, als dat niet gebeurt, de onderuitputtingsregels gelden, zodat de helft
weer terugvloeit naar de heer Zalm? Als dat zo is, vind ik het wel een vertoning
om het debat over die bedragen nu nog te moeten voeren. Maar goed, ik leg
dit aan het kabinet voor.Belangrijk is natuurlijk de begroting 2001. Ik stel met nadruk dat de
VVD het eens is met de prioriteiten die het kabinet stelt voor het besteden
van de extra middelen. Dat is niet zo moeilijk, want het kabinet heeft zich
netjes gedragen. Het heeft zich gehouden aan de prioriteiten die in politieke
zin in het regeerakkoord stonden: zoals onderwijs, zorg, veiligheid, infrastructuur.
Ik vergeet er ongetwijfeld een paar, maar die worden door het kabinet allemaal
keurig genoemd. De enige afwijking daarop betreft defensie. Het stemt ons
tot grote vreugde dat het mogelijk is gebleken binnen de ruimte die er is
het weeffoutje in het regeerakkoord te corrigeren dat wij voor onze rekening
hebben genomen. Dus wij prijzen het kabinet daarvoor, zeker in aanmerking
nemende dat wij waarschijnlijk nog voor zeer lastige vragen komen te staan
als het gaat om vredesoperaties. Is het niet de uitkomst van de verkiezingen
in Bosnië en wat daar allemaal uit voort kan vloeien, dan is het wel
een ander rampgebied in de wereld.Ik heb nog wel enkele wensen van bescheiden omvang. Wij zouden nog wel
een poging willen doen om extra in te zetten op de arbeidsmarktknelpunten
in de zorg, bij het jeugdbeleid en bij de politie. Ik zeg dat overigens in
de wetenschap dat de heer De Graaf daar straks ook iets over zal zeggen. Bovendien
zijn wij van mening dat er extra geld mag gaan naar de thuis- en daklozen.
Wij zouden iets voor de sport en cultuur willen doen en voor het onderwijs.
Dat zou wat ons betreft een bedrag moeten zijn van 150 mln., hetgeen gedekt
kan worden uit de 250 mln. reserve die er is. Ik vermoed overigens dat er
wat dat betreft nog andere wensen op tafel zullen komen, dus hoe dat bedrag
uiteindelijk verdeeld wordt, zien wij nog wel. Ik kom hier in tweede termijn
zo nodig specifieker op terug.Dan kom ik bij de wachtlijstproblematiek in de zorg. Ik ga niet herhalen
hoeveel miljard er in de afgelopen periode, eigenlijk al vanaf 1994, is toegevoegd
aan de begroting van Volksgezondheid. Een deel van dat geld is noodzakelijk
geweest om de volumegroei ten gevolge van demografische factoren te dekken.
Dat realiseer ik mij ten volle. Maar iedereen begrijpt dat die wachtlijstproblematiek
onaanvaardbaar is. Ik sluit mij aan bij wat daarover door anderen gezegd is.
Ik weet overigens dat men hier binnen het kabinet ook zo over denkt. Het is
misschien wel verstandig om na te gaan wat de achtergrond is van de wachtlijstontwikkeling.In de eerste plaats is het mogelijk dat de vraag zich ontwikkeld heeft
door toename van het aanbod. Dat betekent: geld creëert de vraag; er
wordt eerder verwezen; er wordt overgegaan tot duurdere behandelmethoden.In de tweede plaats is een deel van de middelen, bedoeld om de kwantitatieve
kant van de wachtlijstproblematiek op te lossen, gegaan naar de kwaliteitsverbetering
en het wegnemen van de werkdruk van het personeel. Dat is op zichzelf een
nobel doel, maar dat helpt niet zoveel bij het terugdringen van de wachtlijsten.
Ik heb begrepen dat dit bijvoorbeeld in de ouderen- en gehandicaptenzorg 50%
van het daarvoor in het regeerakkoord beschikbaar gestelde bedrag bedraagt.
Dat is natuurlijk te veel.In de derde plaats is geld niet tot besteding gekomen. De cijfers over
1999 leren ons dat niet al het geld in de diverse sectoren is uitgegeven.
Dat loopt meen ik wel over naar het jaar 2000. Daar is inmiddels ook nieuw
geld bij gekomen. Het is dus de vraag of men het vermogen heeft om het beschikbare
geld daadwerkelijk gericht op de wachtlijstproblematiek uit te geven. Je zou
de vraag zelfs andersom moeten stellen: hoe verantwoord is het nog om wederom
extra middelen toe te voegen als een adequate sturing ontbreekt of als informatie
ontbreekt waaruit kan worden afgeleid of de sturing adequaat is of niet? Dat
was een van de problemen die wij in het voorjaar met elkaar hebben besproken.Het is mij opgevallen dat de regering in de hoofdlijnennotitie over de
curatieve sector opmerkt dat, als blijkt dat de gerealiseerde extra productie
voor 1999 lager is dan de beoogde, een deel van het toegekende wachtlijstbudget
zal worden teruggehaald. Het is mij niet duidelijk hoe ik die zin moet verstaan.
Je kunt stellen dat het terecht is: ze hebben geld gekregen, ze hebben niet
gedaan wat de bedoeling was, dan moet het geld maar terug. Dat helpt in ieder
geval niet bij het oplossen van de wachtlijstproblematiek die ze hebben. Misschien
wil de regering daar een nader antwoord op geven.De vraag op welke wijze wij enige garantie krijgen dat de middelen voor
1999, de extra middelen voor 2000 en de extra middelen voor 2001 – naar
ik meen is dat 3,5 mld. – tot uitvoering leiden, blijft voor ons zeer
prangend. Ik verzoek de regering te proberen een implementatieplan op tafel
te leggen, het liefst voordat wij in de Kamer de begroting van VWS of de zorgnota
behandelen. Hoe kan het nu extra beschikbare geld daadwerkelijk worden uitgegeven
in de sector en voor het doel waarvoor het is beoogd? Dit is een opdracht
aan de minister, maar het is evenzeer een opdracht aan de instellingen die
het moeten doen. Ik wil ook wel zeggen hoe ik hierop gekomen ben. Ik heb een
gesprek gehad met de Vereniging van ziekenhuisdirecteuren, die twee weken
voor de algemene beschouwingen opeens 1 mld. wilde. Dat vond ik een beetje
vreemd. Zij vertelden ons dat zij behoefte hadden aan meer zicht op hetgeen
zij structureel kunnen verwachten en dat vond ik wel terecht. Zij hebben behoefte
aan minder regels, zodat zij de taken makkelijker kunnen uitvoeren. Daarover
wilden zij met de minister een gesprek voeren. Mij dunkt dat dit gesprek zo
snel mogelijk tot stand moet komen. Op basis daarvan kan met de instellingen
samen het implementatieplan worden opgesteld; dat kan aan de Kamer worden
overgelegd. Dan kunnen wij beoordelen of bijsturing nodig is of niet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Kan mevrouw Borst dat niet zelf?De heer Dijkstal (VVD):Nee, dat denk ik niet. Mevrouw Borst kan daarbij een hele hoop zelf sturen,
maar zij is afhankelijk van de instellingen, die daar allemaal aan moeten
meewerken. De instellingen zeggen bijvoorbeeld tegen mevrouw Borst dat zij
wel willen, maar niet kunnen omdat zij hen belemmert door regelgeving of andere
punten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als mevrouw Borst op een bepaald moment op de lopende begroting een heleboel
extra geld krijgt voor het bestrijden van wachtlijsten, neem ik aan dat zij
van de stelling uitgaat dat dit geld besteed kan worden. Waarom moet daarvoor
een nieuwe taskforce worden ingesteld? Kan de minister dat nou niet zelf?De heer Dijkstal (VVD):Ik heb al uitgelegd dat dit in de afgelopen jaren kennelijk niet is gelukt.
Daardoor ontstaat natuurlijk onze zorg, en naar ik meen ook die van het CDA.
Verder vraag ik niet om een taskforce, maar om een bijna bestuurlijk-politiek
overleg waarin de minister op de kortst mogelijke termijn met de instellingen
harde afspraken maakt. Zij zouden zoveel mogelijk moeten garanderen dat hetgeen
wij nu extra toekennen, wordt besteed op de plek die en met het doel dat wij
voor ogen hebben.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dit getuigt niet van groot vertrouwen in mevrouw Borst.De heer Dijkstal (VVD):Dat is niet mijn bedoeling. Kennelijk kunnen wij het geld tot nu toe niet
goed uitgeven. Ik probeer een en ander effectiever en sneller te doen, opdat
 de problemen worden opgelost waar iedereen hier over spreekt
en waarover ook ik bezorgd ben.De heer Van der Vlies (SGP):Als extra geld beschikbaar wordt gesteld, moet dat ook worden "weggezet".
Dat geld moet renderen, daar moet wat van terechtkomen. Dat komt bij de behandeling
van de begroting van VWS ongetwijfeld aan de orde. Stel nu dat zo'n implementatieplan
in de visie van de VVD-fractie ontoereikend of nog ontoereikend is. Wat is
dan de consequentie? Nog een schepje erbovenop doen en net zo lang zoeken
en tasten totdat er een adequaat implementatieplan is? Of moet dan worden
getornd aan de extra financiële inzet?De heer Dijkstal (VVD):Het is onze plicht, ervoor te zorgen dat de extra middelen die wij voor
een specifiek doel in de zorg willen uittrekken, ook daadwerkelijk aan dat
doel worden besteed. Wij moeten ervoor zorgen dat dat doel bereikt wordt.
Er moet, in onze nieuwe systematiek, in mei ook weer verantwoording over afgelegd
worden. In de laatste paar jaar werd het geld niet uitgegeven dan wel niet
uitgegeven voor het oorspronkelijke doel. Ik ben er een beetje bezorgd over
dat dit weer zal gebeuren. De vraag is: hoe kunnen wij dat voorkomen? Daar
kan ik de minister op aanspreken. Dat doe ik ook. Maar de minister kan het
niet alleen. Zij moet dat doen met de instellingen. Daarom gaf ik ook het
voorbeeld van de ziekenhuizen.De vraag is nu: gaan wij dat weer in goede meerjarenafspraken en in grote
vergaderingen vastleggen of is het mogelijk om snel met de sector om de tafel
te gaan zitten en te zeggen: dit zijn de gelden en dit zijn de harde afspraken?
Daarbij is het waarschijnlijk een kwestie van geven en nemen. Het kabinet
komt over de brug met gelden en er zal waarschijnlijk vanuit de sector gevraagd
worden om ook te helpen met deregulering en andere elementen die een rol spelen.
Dat moeten wij dan ook onder ogen zien. Misschien moeten wij ook bereid zijn
om van bepaalde regelgeving af te zien teneinde ervoor te zorgen dat het geld
effectief wordt besteed.Een andere vraag is: hoelang doen wij daarover? Wij kunnen daar met elkaar
een heel jaar over vergaderen. Ik hoop dat de minister de noodzaak voelt om
dat op de kortst mogelijke termijn te doen. Ik hoop dat zij erin slaagt, dat
zo snel te doen dat wij daar meer zicht op hebben als wij straks de begroting
van volksgezondheid dan wel de zorgnota bespreken. Als wij daar niet tevreden
mee zijn, kan zich vervolgens de vraag voordoen wat wij dan moeten doen. Ik
wil daar nu niet op vooruitlopen, maar die verantwoordelijkheid hebben wij
dan allemaal ook.De heer Van der Vlies (SGP):Daaraan zullen inschattingen ten grondslag liggen, bijvoorbeeld naar aanleiding
van de vraag, hoe wij de knelpunten op de arbeidsmarkt kunnen tackelen. Dat
zal immers een van de scharnieren worden waarop die intensivering haar slag
kan slaan. Dat zijn inschattingen. Dat bedoel ik maar te zeggen.De heer Dijkstal (VVD):Dat is zeker waar. Ik geloof ook dat wij eerlijk moeten zijn. Als wij
ervan overtuigd zijn dat het noodzakelijke personeel in een bepaalde sector
nooit van z'n leven in de tijdspanne die ervoor staat, gevonden kan worden,
dan moeten wij onszelf niet voor de gek houden en denken dat het personeel
wel gevonden zal worden. Dat hoort er ook bij.Voorzitter! Ik kom te spreken over de lastenverlichting. De VVD is het
globaal eens met de omvang van het lastenverlichtingspakket. Zij is het ook
eens met het pakket zelf, zeker met de impuls om het te richten op de arbeidsparticipatie.
In dat kader verschaft het ons ook een grote vreugde dat het huurwaardeforfait
van 1,25% naar 0,8% zal dalen. Dat is een goede zaak. Wij hebben, tegen de
achtergrond van wat ik zojuist heb gezegd over de oververhitting, bij dat
hele lastenverlichtingspakket eigenlijk nog maar een wens. Dat is om, in het
verlengde van de motie-Hofstra/Crone, iets te doen aan de problematiek van
de automobilist. Wat ons betreft, schrappen wij de indexering voor dit jaar
op alle accijnzen van de motorbrandstoffen. Ik heb begrepen dat hiermee 210
mln. is gemoeid. Wij zouden vast willen beginnen met een verlaging van de
motorrijtuigenbelasting met 100 mln. Wij komen dus uit op 310 mln. De dekking
daarvoor kan, wat ons betreft, gevonden worden in de schuldaflossingsproblematiek.
Het moet dus niet binnen de 6,6 mld. maar daarbuiten. Ik realiseer mij wel
dat als er andere wensen voor een verdere lastenverlaging komen, het probleem
zich dan kan voordoen dat het te veel wordt. Wij moeten in dat geval bereid
zijn om ook binnen dat budget te kijken. Ik kan dat nu niet overzien. Ik leg
voorlopig de wens van de VVD op tafel om in ieder geval deze twee dingen naar
behoren te regelen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik heb niet precies begrepen welke dekking collega Dijkstal
voor deze, op zichzelf ons aansprekende voorstellen, in gedachten heeft.De heer Dijkstal (VVD):In dit stadium hebben ze nog geen dekking. Dat wil zeggen dat zij bovenop
de 6,6 mld. komen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Komt dat dan uit inkomstenmeevallers? Waar komt dat dan vandaan?De heer Dijkstal (VVD):Ja, dit zit aan de inkomstenkant.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Oké, dat zit aan de inkomstenkant. Ik heb nog een tweede vraag,
die de heer Dijkstal waarschijnlijk ook wel van mij verwacht: hoe gaat het
verder met het kwartje van Kok?De heer Dijkstal (VVD):Dit is ons voorstel. Ik kom ook niet verder dan u. Deze keer doen wij
300 mln.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het kwartje van Kok dus niet?De heer Dijkstal (VVD):Nee, het is zoals wij beiden willen: 300 mln. nu.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, ik had er nog een wens bij.De heer Dijkstal (VVD):Ja, ik heb er wel een wens bij. Dat is zeker waar.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik had er nog een wens bij, namelijk het kwartje van Kok.De heer Dijkstal (VVD):Ik heb ook een wens en ik zal die wens uitspreken. Wij zijn van mening
dat het in de lijn van de motie-Hofstra/Crone zit om volgend jaar een stap
verder te zetten in de richting van een aanzienlijke verlaging van de motorrijtuigenbelasting.
Ik zal dat voorstel nu niet doen. Ik sluit mij aan bij een passage
uit de hoofdlijnen, waarin staat dat het kabinet voornemens is, verdere stappen
te doen ten aanzien van de variabilisatie, doch dat het ook los daarvan een
verlaging van de vaste autolasten in beschouwing zal willen nemen en daarbij
merkt het kabinet fijntjes op dat het conform de motie-Hofstra/Crone is. Daar
houden wij ons nu aan vast.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De twaalfeneenhalve cent van Kok, derhalve.De heer Dijkstal (VVD):Ik praat liever over de Zalmsnip dan over dat kwartje van Kok. Ik weet
niet hoe dat komt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wat mij betreft is het geen bezwaar om over de Koksnip of de Koknorm te
spreken.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! De laatste punten waar ik wat over wil zeggen, zijn een paar
internationale punten. Wij maken ons op meerdere momenten zorgen over de relatie
tussen Europa en de Verenigde Staten. Wij denken dat het om verschillende
redenen van belang is dat de strategische band met de Verenigde Staten in
stand wordt gehouden en daar waar het nodig is wordt verbeterd. In de eerste
plaats is dat omdat de Verenigde Staten en Europa vaak dezelfde gemeenschappelijke
centrale doelstellingen hebben als het gaat om democratie, mensenrechten en
"the rule of law" in alle landen in de wereld. Die band onderhouden kan een
versterking van de gezamenlijke inspanningen op dat terrein betekenen.In de tweede plaats is de reden voor die strategische band de diplomatieke
kracht en de militaire macht van de Verenigde Staten, die onontbeerlijk zijn
voor de oplossing van de grote conflicten in de wereld, ook die conflicten
die de veiligheid van Europa bedreigen. Dat kan variëren van Irak, met
zijn moderne afstandswapens, en andere landen in het Midden-Oosten tot het
voormalige Joegoslavië.In de derde plaats is de strategische band tussen de Verenigde Staten
en Europa van groot belang vanwege onze economische verwevenheid en het gemeenschappelijk
belang dat wij allen hebben bij een liberaal wereldhandelsbestel met goede
bindende spelregels. Tegen die achtergrond vraag ik de regering, steun te
blijven geven aan het uitbouwen van politieke en militaire samenwerking, onder
andere via de NAVO, inclusief een sterkere Europese inbreng in dat kader.Bovendien vragen wij het kabinet een bijdrage te leveren aan een betere
beheersing van de handelspolitieke conflicten, waarvan wij weten dat er een
grote wederzijdse gevoeligheid ligt. Ik denk natuurlijk met name aan de landbouw,
maar ik denk ook aan het dienstenverkeer. In de tweede plaats vragen wij het
kabinet om een bijdrage te leveren – als het kan grotere inspanningen –
in het vlot trekken van de WTO-onderhandelingen door actief een nieuwe handelsronde
te entameren, in navolging van wat daarover in de G8-top in Okinawa is gezegd.Wat de Europese Unie betreft wil ik mij beperken tot de uitbreiding. Een
van de centrale doelstellingen van de Europese Unie was de opheffing, om geopolitieke
en andere redenen, van de tweedeling in Europa. Dat is dus de uitbreiding
van de Europese Unie. Maar, om dat doel te bereiken, zal het management van
het toetredingsproces veel centraler moeten komen te staan in het EU-beleid.
Ik moet eerlijk bekennen dat ik daar in de besluiten van de Europese Raad
van de afgelopen periode weinig van heb gezien. In Luxemburg werd in 1998
besloten om te onderhandelen met een beperkte groep landen. In Helsinki ontstond
in 1999 om politieke redenen opeens het zogenaamde regattamodel. Ik geloof
dat nu vanuit Brussel het nieuwe scenario van de "big bang" klinkt. Dat is
een hele hoop retoriek, maar weinig werkelijk management als het gaat om het
toetredingsproces. Tot overmaat van ramp komen daar nog verschillende loslippige
staatslieden bij die allerlei streefdata noemen voor de toetreding. Ik geloof
dat er zelfs politici zijn die vinden dat het allemaal weer moet worden onderworpen
aan referenda. Ik vraag aan de regering of zij haar eenduidige strategie voor
dat toetredingsscenario nadrukkelijk wil melden. Ik vraag ook of de regering
het VVD-standpunt deelt dat wij ten aanzien van de nieuwe lidstaten vasthouden
aan de politieke criteria van Kopenhagen. Zij zullen dus moeten voldoen aan
het "acquis communautair". Bovendien moeten de economieën die toetreden
dan ook werkelijk in staat zijn om de concurrentie van de gemeenschappelijke
markt te kunnen weerstaan. In dat kader moet ik ook de vraag stellen, of de
regering prioriteit blijft geven aan de hervorming van het landbouwbeleid
om die toetreding te vergemakkelijken. Bovendien vraag ik de regering of zij
er nog steeds van uitgaat dat de financiële gevolgen voor Nederland van
de toetreding niet sterk zullen afwijken van het langere termijnbeeld dat
indertijd uit de akkoorden van Berlijn over de financiële perspectieven
naar voren is gekomen.Op het buitenlands-binnenlands terrein nog twee opmerkingen, in de eerste
plaats inzake de Molukken. Wij steunen de regering in haar aanpak tot dusver,
maar om allerlei redenen lijkt het ons van groot belang dat de regering de
communicatie met de Molukse gemeenschap in Nederland zo goed mogelijk vorm
weet te geven. Ik weet dat dit de intentie is en het is jammer dat het in
de afgelopen dagen kennelijk, om redenen die ik niet geheel kan overzien,
niet gelukt is. Wij hechten er zeer aan dat in een goede samenspraak met de
Molukse gemeenschap wordt nagegaan wat Nederland in alle redelijkheid kan
doen om aan de onmenselijke situatie op de Molukken een einde te maken.In de tweede plaats merk ik op dat wij gelukkig zijn met het bereikte
IMF-akkoord ten aanzien van de Nederlandse Antillen. Het heeft veel te lang
geduurd, maar het is er nu. Het is niet zo moeilijk om daar weer heel veel
vraagtekens bij te zetten. Wat ook kan worden gedaan is er voorlopig maar
eens positief op insteken. Wij waarderen het dat het kabinet dat kennelijk
heeft gedaan in de gesprekken die eerder deze maand hebben plaatsgevonden.
Ik hoop van harte dat met het IMF-akkoord dat hard is, en een wat ruimhartige
opstelling van Nederland als het gaat om het verder ontwikkelen van de economie,
ook met de sociale dimensies, wij erin zullen slagen om op zeer korte termijn
de zaak op de Antillen weer op orde te krijgen.Tot slot, voorzitter, wil ik de leden van het kabinet zeer hartelijk dankzeggen
voor de inspanningen die zij in de afgelopen periode hebben verricht. Ik hoop
dat zij in die dank willen betrekken de medewer kers op alle
ministeries, ZBO's en wat er verder achter zit. Er is weer veel goed werk
verricht. Veel onderwerpen vragen nog onze aandacht. Sommige zijn gemakkelijk,
bijvoorbeeld een discussie over het koningshuis. Daar hoeft weinig in te veranderen,
dus daar kunnen wij snel mee door. Sommige onderwerpen zijn moeilijk, zoals
een discussie over een nieuw zorgstelsel of over de WAO. Dan gaat het om hardnekkige,
weerbarstige materie, maar ook op die punten zullen wij verder moeten komen.
Wij zullen dat proberen. Soms hebben wij te maken met onderwerpen die voor
ons allemaal nog zo nieuw zijn dat wij eigenlijk niet goed weten hoe wij ze
aan moeten pakken. Ik denk dan o.a. aan de biotechnologie. In dat verband
kan ik melden dat wij een brief aan de D66-fractie hebben geschreven, omdat
ook wij positief in willen steken op een "parlementaire studie", zoals ik
het zou willen noemen, om te zorgen dat wij beter op de hoogte raken. Over
de vraag hoe dat precies moet, sluit ik mij aan bij de heer Melkert; daar
moeten wij maar eens verder over praten. Een ander voorbeeld is de informatie-
en communicatietechnologie die ons voor grote vragen stelt. Voor de VVD-fractie
is het een eervolle opdracht om daaraan te mogen werken in een land dat nog
steeds democratie en rechtsbeginselen hoog in het vaandel draagt.Voorzitter: WeisglasDe heer Marijnissen (SP):Mijnheer de voorzitter! "Iedere tijd smacht naar een schonere wereld.
Hoe dieper de wanhoop en verslagenheid over het verwarde heden, des te inniger
dat smachten", schrijft de historicus Huizinga in zijn "Herfsttij der Middeleeuwen".
Hoe paradoxaal het in deze tijd van aanhoudende economische groei op het eerste
gezicht ook mag lijken: wij leven in een verward en verwarrend heden. Aanleiding
voor wanhoop en verslagenheid is er zelfs ook en dus ook voor het smachten
naar een schonere wereld.De tegenstellingen wereldwijd, onder andere tussen arm en rijk, nemen
nog steeds toe, net als de tegenstellingen in ons eigen land. En dat niet
alleen. Belangrijke waarden die de Europese beschaving heeft voortgebracht,
lijken, nu wij ze kunnen realiseren, steeds verder te wijken achter de horizon.
Het zijn verwarrende tijden. Meest verwarrend is misschien nog wel het verschil
tussen hoe velen de deplorabele staat van Nederland zien, en het gebrek aan
gevoel van urgentie bij het kabinet en de meerderheid van de Kamer. De afgelopen
twintig jaar heeft zich in ons land een ware revolutie voltrokken. Het concept
van de verzorgingsstaat werd ingeruild voor een kille zakelijke waarborgstaat.
De publieke zaak is verweesd. En omdat de publieke zaak de kern vormt van
de beschaving, kon de nonchalante wijze waarop door Paars met de publieke
zaak is omgegaan, niet zonder gevolgen blijven. Inmiddels staan wij op een
cruciaal punt in de geschiedenis: gaan wij rechtsaf, gaan wij door op de eerder
door Paars ingeslagen weg, recht richting Amerikaanse toestanden; of gaan
wij linksaf en wijken wij af van het door de VVD gedomineerde beleid in de
richting van een samenleving met fatsoenlijke collectieve voorzieningen, een
fatsoenlijke inkomensverdeling, een samenleving die recht doet aan de rechten
van elk individu? Natuurlijk, mijnheer de voorzitter, zijn niet alle problemen
die door Paars zijn veroorzaakt in één klap op te lossen, maar
een mijlenlange weg begint met een eerste stap en vooral met het kiezen van
de goede richting. En die richting wordt bepaald door het antwoord op de vraag:
willen wij links- of rechtsaf?De fixatie van de achtereenvolgende kabinetten vanaf het begin van de
jaren tachtig op de macro-economische cijfers – de economische groei,
het terugdringen van het financieringstekort en de staatsschuld – heeft
de blik op de samenleving vertroebeld. De korte horizonten van maximaal vier
jaar voor herverkiezing (meestal zelfs één jaar, het begrotingsjaar)
hebben verhinderd dat de heersende politiek tijdig heeft ingezien dat er schraalheid
of erger ontstaat aan het eind van de kaasschaaf. Overtollig vet wegsnijden
in organisaties kan geen kwaad, maar daarmee doorgaan, ook als het bot reeds
zichtbaar is, leidt tot een verzwakking van het skelet. De prijs die wij nu
betalen voor het systematisch verkrappen van budgetten is hoog. Die prijs
betalen wij door middel van verlies aan kwaliteit en toegankelijkheid van
wezenlijke voorzieningen. Maar die prijs omvat ook – en dat is nog erger –
de onvoorwaardelijke en onbetaalbare loyaliteit van de leraar aan het onderwijs
en "zijn" leerlingen, van de verpleger aan de zorg en "zijn" patiënten,
van de politieagent aan de beveiliging van de openbare ruimte en "zijn" wijkbewoners,
van de academicus aan de wetenschap en "zijn" onderzoek, van de kunstenaar
aan de kunsten en "zijn" werkstuk, van de conducteur aan het openbaar vervoer
en "zijn" passagiers.Velen van de infanteristen van de publieke zaak, zij die in de frontlinie
staan van de dagelijkse werkelijkheid, hebben hun vertrouwen in het beleid
van de overheid verloren. Zij hebben het gevoel er alleen voor te staan en
niet de steun te krijgen waarop zij recht denken te hebben en die zij volgens
mij ook hebben. Cynisme uit zelfbehoud is het onvermijdelijke gevolg. Het
tekort aan wervingskracht van het werken in de publieke sector en voor de
publieke zaak, het gebrekkige imago ervan, is een zelfstandig probleem geworden.
Het goedkoop van de overheid is duurkoop voor de samenleving geworden en uiteindelijk
ook weer voor de overheid zelf.Nu er spanning op de arbeidsmarkt is – onder andere omdat het kabinet
er maar niet in slaagt het enorme reserveleger van bijna een miljoen arbeidsongeschikten
aan het werk te helpen – worden de gevolgen van de stiefmoederlijke
behandeling van de publieke zaak door Paars extra duidelijk en extra schrijnend.
De concurrentie met de markt bij het werven van personeel wordt op alle fronten
verloren. En daarom moeten er kunstgrepen gepleegd worden, zoals het invliegen
van verpleegkundigen uit Zuid-Afrika. Ik wil het kabinet in dit verband iets
vragen. Ik heb begrepen dat er wel eens contacten zijn met de heer Mandela.
Mij is verteld dat de heer Mandela het Verenigd Koninkrijk opgeroepen zou
hebben, geen verpleegsters uit Zuid-Afrika naar Engeland over te vliegen,
omdat zij voor Zuid-Afrika belangrijk zijn. Zijn dit soort geluiden uit Zuid-Afrika
ook tot het kabinet doorgedrongen?Mijnheer de voorzitter! Ik geef nog een aantal voorbeelden van de kunstgrepen
die noodzakelijk zijn, omdat de collectieve sector zijn wervingskracht heeft
verloren: kinderen vier dagen per week naar school, onbevoegden voor de klas,
 premies voor het aanbrengen van collega's, premies voor uitzendbureaus
voor het leveren van nieuwe leraren. De rij is eindeloos. Zo wordt geprobeerd
de grootste nood te lenigen. De impopulariteit van de publieke sector (in
de ruimste zin) heeft diverse oorzaken: natuurlijk het loon dat beslist niet
marktconform is, natuurlijk ook de mindere secundaire arbeidsvoorwaarden,
maar vooral de bezoedeling van het imago van het werk, of dat nu in het onderwijs
is, in de zorg, bij de politie of in het vervoer. Een baan in de publieke
sector lijkt het laatste te zijn waar jongeren naar streven.Mijnheer de voorzitter! "Minder overheid en meer markt" werd het adagium
van Paars. Privatisering, deregulering, decentralisering en budgettering werden
de instrumenten van het beleid. Ideologisch verwoordde Paars het in het regeerakkoord
"Keuzen voor de toekomst" van 1994 aldus: "De leidende gedachte in dit programma
is het herijken van de verhouding tussen gemeenschappelijke regelingen en
eigen verantwoordelijkheid." En verder: "Zo kan een nieuw evenwicht groeien
tussen de behoefte aan bescherming en de noodzaak van dynamiek." Een herijking
en een nieuw evenwicht dus, dat was wat de paarse bewindslieden wilden bereiken.
En zij hebben waarlijk niet stilgezeten. Alle sociale wetten zijn door de
molen gegaan en zijn vrijwel zonder uitzondering verslechterd. De Arbeidstijdenwet
werd verzuimd; de huren werden fors verhoogd en de sociale volkshuisvesting
bijna ontmanteld. De zorg werd gebudgetteerd; het onderwijs kreeg te maken
met systematische tekorten terwijl de verantwoordelijkheid in belangrijke
mate werd gedecentraliseerd. De NS werd verzelfstandigd. Nutstaken als gas
en elektra werden klaar gemaakt voor de markt; er moest immers concurrentie
komen. De PTT werd KPN en ging naar de markt. Er werd/wordt door Paars voor
tientallen miljarden aan lastenverlichting voor bedrijven en burgers doorgevoerd.Voorzitter! Deze herijking leidde inderdaad tot een ander evenwicht: de
bescherming nam af en er kwam marktdynamiek voor in de plaats. De herijking
leidde naast eindeloze verrijking voor enkelen aan de top – over het
vorige jaar gemiddeld weer 13% – kortom particuliere rijkdom voor enkelen,
tot publieke armoede bij de wachters van de publieke zaak.Steeds vaker hoor je specialisten en andere kenners van de gezondheidszorg
spreken over "dood door schuld van de overheid" als ze de gegroeide wantoestanden
in de vorm van wachtlijsten beschrijven. Hoogleraar Knape, anesthesioloog
in het UMC, spreekt over onnodige sterfgevallen. De Gezondheidsraad spreekt
schande over het feit dat kankerpatiënten in 13 van de 21 bestralingscentra
drie tot zeven weken moeten wachten voordat ze behandeld kunnen worden, terwijl
volgens internationale richtlijnen de wachttijd niet langer mag zijn dan twee
weken. Het aantal wachtenden voor een openhartoperatie neemt weer toe. Het
tekort aan IC-bedden maakt dat er vaak geleurd moet worden met patiënten.
De Nederlandse Hartstichting komt met voorbeelden uit Limburg waar hartpatiënten
overleden omdat er geen plek was in een naburig ziekenhuis. Chirurg Maurits
de Brauw zegt in NRC Handelsblad van 20 mei 2000: "Ik maak de mensen niet
beter, ik maak ze zieker." en: "Mensen die vanwege galstenen op de wachtlijst
stonden, kwamen plotseling met een ontstoken alvleesklier of galblaas binnen.
We hebben nog geen doden gehad, maar daar kun je op wachten."Uit een recent vergelijkend onderzoek van de OESO blijkt dat de specialisten-
en huisartsendichtheid in ons land laag is; we geven betrekkelijk weinig uit
aan zorg en daarom hebben we onder andere wachtlijsten. En niet alleen in
de cure, maar ook in de care: meer dan 10.000 mensen wachten op een plaats
in een verpleeghuis, ruim 32.000 mensen wachten op een plekje in een verzorgingshuis.
Let wel, dit zijn opgeschoonde cijfers! Bijna 60.000 mensen krijgen geen of
onvoldoende thuiszorg. De inspectie voor de gezondheidszorg laat weten dat
voor 7000 meervoudig gehandicapten de behandeling en behuizing onvoldoende
zijn. Bijna 10.000 kinderen wachten op hulp of een plaats in een instelling.
Deze cijfers zijn niet nieuw maar al jaren bekend. Paars heeft zich al die
tijd Oost-Indisch doof getoond en niets ondernomen om de negatieve ontwikkelingen
om te zetten in positieve. Men wilde immers "een nieuw evenwicht". Wat we
als percentage van het BBP uitgeven aan zorg is onder Paars gedaald van 9
naar 8,2, terwijl de behoefte aan zorg door bijvoorbeeld de vergrijzing is
toegenomen.Waar de publieke sector tekortschiet, bereidt zij de weg voor de commercie.
AEGON heeft nu een polis in de aanbieding die de verzekerde in staat stelt
de wachtlijsten te omzeilen door middel van een arrangement in het buitenland,
te betalen door de verzekeraar. Maar voor wat hoort wat: de premie ligt wel ƒ
180 per maand hoger dan die voor andere polissen. We zien trouwens de premiedifferentiatie
sowieso enorm oprukken binnen het verzekeringswezen; het is de bijl aan de
wortel van de solidariteitsgedachte die ten grondslag ligt aan elke verzekering.
Tweedeling is het onvermijdelijke gevolg, zelfs op het terrein van de zorg.
En het gekke is: de minister erkent dat ook in de zorgnota en zegt het een
slechte zaak te vinden omdat zo "de sociale cohesie en de solidariteit verloren
gaan". Maar, voorzitter, is hier niet de aanklager tevens de schuldige? Het
lijkt mij een ongemakkelijke positie: twee zielen in één Borst.
Ik heb het al vaker gezegd: aan de ene kant het erkennen van de problemen
en aan de andere kant er niets of in elk geval onvoldoende aan doen.Voorzitter! De tweedeling komt allang niet meer alleen tot uitdrukking
in zich vergrotende inkomens- en vermogensverschillen. Op vele maatschappelijke
terreinen zien we die ontwikkeling, niet alleen in de zorg maar ook in het
onderwijs. Privé-scholen, ƒ 36.000 per kind per jaar, werden
door de politiek goedgekeurd. Het belang van sponsoring door bedrijven van
Coca-Cola tot Shell neemt in het onderwijs steeds verder toe, net als het
belang van hoge ouderbijdragen voor scholen. Minister Hermans spreekt in dit
verband eufemistisch over "differentiatie" en "diversiteit". In werkelijkheid
gaat het erom dat ouders graag extra betalen om zich te verzekeren van goed
onderwijs voor hun kinderen, iets dat dus niet meer vanzelfsprekend aan de
overheid wordt of kan worden overgelaten. Alleen, niet iedereen kán
extra betalen. Die "differentiatie" heeft niets, zoals wel beweerd wordt,
met pedagogische of didactische diversiteit te maken, maar met segregatie
langs een sociaal-economische lijn. Graag wil ik weten of de minister-president
het eens is met de minister van Onderwijs als die in een interview
in de Haagsche Courant van 29 januari jl. zegt: "Waar haal ik het recht vandaan
om tegen ouders te zeggen dat zij hun geld beter kunnen besteden aan een reis
naar Kenia dan aan de school van hun kinderen?". Dit citaat moet gezien worden
in het perspectief van hetgeen ik zojuist heb gezegd. En: "Je kunt wel tegen
commerciële invloed op scholen zijn, maar het is er nu eenmaal, en daar
doe je niets meer aan."Internationaal gezien dalen we steeds verder op de ladder als het om goed
onderwijs gaat. Onze klassen zijn groter, onze leraren moeten langer werken,
en dat kan niet anders dan leiden tot een lager niveau. En wat ook lager is,
is het percentage BBP dat wij uitgeven aan onderwijs: het OESO-gemiddelde
ligt nu op 6,5%; in ons land komen we niet verder dan 5,1%. Let wel, in de
Verenigde Staten is het 7,1%. Als wij weer op het gemiddelde willen uitkomen,
moet er 12 mld. extra worden vrijgemaakt voor het onderwijs. Pedagogen vroegen
zich vroeger nog wel eens af of onderwijs het volgieten van een emmer is of
het ontsteken van een licht. Deze vraag is achterhaald. Voor geen van beide
kwalificaties lijken wij nog de middelen beschikbaar te hebben. Vandaar dat
mensen als Roel in 't Veld oproepen tot bestuurlijke ongehoorzaamheid en opstand.
Hij vraagt minimaal 10 mld. voor onderwijs. Oud-voorzitter Rottenberg van
de PvdA gaat nog een stapje verder en zegt in Het Parool dat zeker 20 mld.
nodig is om Nederland in tien jaar weer in de top drie van Europa terug te
brengen.Sprekende over onderwijs wil ik ook nog iets zeggen over de recente acties
van migrantenouders om ervoor te zorgen dat er iets gedaan wordt aan de scheiding
van allochtone en autochtone kinderen. De SP steunt deze acties in Utrecht
en Deventer van harte. Deze ouders begrijpen dat het belang van hun kind niet
is gediend met scheiding: samen leven begint met samen wonen en samen naar
school. Deze ouders begrijpen dat. Graag hoor ik de mening van de minister-president
over de doelen van deze acties.De collectieve armoede heeft ook geleid tot minder aandacht voor de structurele
individuele armoede in onze samenleving. In de kabinetsstukken komt het woord
armoede helemaal niet meer voor. Is de minister-president van mening dat dit
woord niet meer gebruik behoeft te worden, omdat er geen armoede meer bestaat
in dit land? Denkt hij werkelijk dat het probleem is verdwenen als bisschop
Muskens even een tijdje uit het nieuws is geweest? Mag ik hem eraan herinneren
dat in dit land nog altijd 300.000 kinderen zijn die, met gevolgen voor hun
verdere leven, nu in armoede worden grootgebracht? Het lijkt mij dat dit echt
niet kan. Een kabinet onder leiding van een sociaal-democraat wil dit probleem
kennelijk niet meer echt erkennen. Ondertussen is ons land op de lijst van
West-Europese landen en hun sociale zekerheid van de top (in de jaren tachtig)
weggezakt naar de achterhoede, ruim achter Denemarken, België en zelfs
Italië.De publieke zaak is verweesd, en daarmee de publieke moraal. De politiek
van de afgelopen twintig jaar, met de PvdA gedurende de hele tweede helft
in het hart van de regering, heeft de vanzelfsprekendheid van de solidariteit
van de haves met de have-nots doen verdwijnen, net zoals de vanzelfsprekendheid
van fatsoenlijke publieke voorzieningen. Er kwam een nieuw belastingplan dat
niets deed voor de verkleining van de inkomens- en vermogensverschillen; de
publieke armoede van de overheid werd niet aangepakt. Integendeel, tientallen
miljarden lastenverlichting werden richting bedrijven en burgers geschoven.
En nu er dan eindelijk een begrotingsoverschot is bereikt, heeft de heer Melkert
in navolging van de VVD het aflossen van de staatsschuld in 25 jaar als nieuw
politiek doel geformuleerd. De verleiding zal groot zijn voor de PvdA om hierin
een nieuw alibi te zien om niet te doen waar de samenleving om schreeuwt:
voldoende investeren in de voorzieningen waar wij allemaal voor zeggen te
staan. Het effect van dit beleid op de samenleving kan niet uitblijven. De
suggestie als zou de overheid geen rol hebben in het doen aanslaan van bepaalde
normen en waarden in de samenleving is een liberale opvatting die mijn partij
niet deelt. Wij zijn van mening, dat de overheid wel degelijk – of zij
dat nu wil of niet, dus tegen wil en dank – in haar wetgeving, in haar
regelgeving en in haar beleid iets tot uitdrukking moet brengen dat resoneert
met de samenleving. Als een overheid niet langer bereid is om in georganiseerde
solidariteit te investeren, leidt dat ook tot een ander soort burgers, namelijk
calculerende burgers en burgers die soms ook maar wat roepen. Ik heb de laatste
weken een lijstje voorbeelden gemaakt.Het MKB stelt voor om weer een 45-urige werkweek in te voeren. VNO-NCW
ziet wel iets in de afschaffing van de VUT ten faveure van de individuele
prepensionering, waarvan wij allemaal weten dat dit iets is wat de solidariteit
op het gebied van het vervroegd uittreden uitholt. Voor prepensionering moet
je immers voor jezelf betalen. Het is dus duidelijk dat degenen die het kunnen
betalen er ook eerder uit kunnen en met een hogere uitkering. Wat vindt de
minister-president van die suggestie?Werkgevers stellen een toename van de flexibele beloning van werknemers
voor. Ook daar zou ik graag willen weten wat de oud-vakbondsman en nu minister-president
hiervan denkt, met name als het gaat om de gevolgen hiervan voor de werkdruk
op de werkvloer die al erg hoog is in ons land maar ook als het gaat om de
betekenis van het fenomeen van CAO en dus ook van de vakbonden. Maar het kan
nóg gekker: De WRR laat weten, voorstander te zijn van een verlaging
van het ziekengeld van 100% naar 70%. En jawel, daar stond de oude Kok weer
even op – immers, in het begin van de jaren tachtig ooit actieleider
geweest tegen plannen van zijn PvdA-voorganger-partijleider om datzelfde ziekengeld
te verlagen – en verwierp deze suggestie van de WRR. Wat is hier trouwens
"wetenschappelijk" aan deze suggestie? Voorzitter! Ik heb nog een ander voorbeeld.
De NS laten ijskoud weten dat de reizigers meer zullen moeten staan omdat
zij het aanbod niet goed kunnen verwerken. Hoe kan dat nou, zo vraag je je
dan toch af. De NS hebben geen nieuwe treinen kunnen bestellen zolang zij
geen zekerheid hadden over de concessie voor het hoofdnet. Tel uit je winst
als het gaat om de introductie van marktwerking, die het nooit werd in Nederland.Maar het ergste komt nog: de een of andere gladde marketingdeskundige
heeft vervolgens voor de NS bedacht om van de nood een marketingdeugd te maken
en een derde klasse te creëren en die Space te noemen.
Treinen worden daar nu al voor omgebouwd en de mensen kunnen daar ook nu al
mee rijden. Mensen voelen zich gelijk vee in een te kleine wagon – geen
space dus! – maar betalen wel het volle pond, namelijk de prijs voor
de tweede klasse. Wat denkt het kabinet aan dit soort excessen te doen, behalve
de NS meer speelruimte te geven op het gebied van de tarieven zoals in de
stukken te lezen valt?Ondertussen gaat het kabinet onverdroten voort met het rekeningrijden.
De steden werden met miljarden bewerkt en de VVD'er Blaauw had het in dat
verband over "prostitutie met overheidsgeld". Die steden waren vervolgens
plotseling wel bereid het rekeningrijden voor lief te nemen. In de ogen van
mijn fractie blijft het een schijnoplossing. De kwestie is en blijft –
hoe moeilijk ook – dat er veel te weinig is en wordt geïnvesteerd
in een betaalbaar, goed en comfortabel net van openbaarvervoersvoorzieningen.Waar het kabinet ondanks alle waarschuwingen en vernietigende rapporten
van onder andere de Rekenkamer mee door blijft gaan, is de Betuwelijn. Bij
dezen geef ik aan graag te zijner tijd voorzitter te worden van de parlementaire
enquêtecommissie die dit echec gaat onderzoeken.Voorzitter! Ondertussen heeft het er alle schijn van dat zaken die echt
van waarde zijn het onderspit blijven delven. De kunsten en het cultuurbeleid
zouden uit de brand zijn wanneer zij 200 mln. extra zouden krijgen. Maar dat
kan niet. Onze universiteiten schreeuwen om geld voor onderzoek en voor onderzoekers,
die nu massaal richting het bedrijfsleven gaan. Natuur, de ruimte en het milieu
zijn bij Paars ook niet in goede handen – zie het gesjoemel met de eisen
voor de luchtvaart in het algemeen en Schiphol in het bijzonder – de
manier waarop ons land de afgelopen jaren is ingericht, een minister van Landbouw
die zijn verbazing uitspreekt over het feit dat er nog mensen zijn die boer
willen blijven en niet voor het grote geld gaan door landbouwgrond te verkopen,
en het gevecht voor de Waddenzee dat nog steeds niet definitief in het voordeel
van de natuur is beslist. Het kabinet heeft laten weten de genetische manipulatie
van gewassen en dieren op een pragmatische wijze tegemoet te willen treden.
Het voorzorgprincipe is in navolging van de Europese Commissie verlaten ten
behoeve van de wensen van het bedrijfsleven. Met uitspraken zoals "het is
toch niet tegen te houden" en "de risico's moeten we voor lief nemen" denkt
Paars de dilemma's rondom dit thema te hebben geëlimineerd. Een misverstand,
en ik verzeker u, u zult dat de komende tijd ook gaan merken want de weerstand
van veel mensen tegen de commerciële manipulatie van wat de evolutie
zelfstandig gebracht heeft, neemt eerder toe dan af. En de SP zal er alles
aan doen om die weerstand te bevorderen.Alle partijen in deze Kamer spreken over het recht op veiligheid van de
burgers. Ik heb zojuist ook de heer Dijkstal daarover gehoord. We zien echter
dat de openbare veiligheid steeds meer iets wordt waarmee ook particuliere
beveiligingsbedrijven zich gaan bemoeien, soms betaald door de overheid en
soms door particulieren. Ook hier geldt dat een terugtredende overheid ruimte
maakt voor de markt en dus voor tweedeling. Van Duijn, voorzitter van de NPB
zegt daarover zeer terecht: "De overheid maakt haar kerntaken tot speelbal
van de commercie."Voorzitter! Ik heb kort een aantal zaken willen noemen die mij bij het
schrijven van mijn algemene beschouwing te binnen schoten naar aanleiding
van recente perspublicaties, de nota van het kabinet en de Troonrede. Ik hoorde
deze week toevallig – ik luister normaal niet naar de beursberichten –
dat de Amsterdamse effectenbeurs door de 700-grens is geschoten. Euro's neem
ik aan? Ik weet nog dat de beurs door de ƒ 1000-grens ging en dat heel
Nederland dacht dat wij waarlijk het paradijs waren binnengetreden. Nu zit
die grens dus al op meer dan ƒ 1400! Dat bedoel ik met particuliere
rijkdom versus publieke armoede!Voorzitter! Een beschaving kenmerkt zich door de waarden die zij centraal
stelt. De waarden die de westerse beschaving ons gebracht en geleerd heeft,
zoals het recht op een menswaardig bestaan voor élk individu, de diepe
overtuiging dat élk mens telt en de vanzelfsprekendheid van solidariteit,
lijken hun basis in politiek – en daardoor ook in de samenleving –
steeds meer te verliezen en dat in een tijd waarin we juist een nieuwe agenda
voor de homo universalis zouden kunnen schrijven! De economische groei en
de welvaart stellen ons daartoe in staat. Maar juist nu lijken fantasie, creativiteit
en politieke durf te ontbreken. De utopische oasen lijken opgedroogd, en –
zoals Jurgen Habermas al eens waarschuwde – dan ontstaat er een woestijn
van banaliteit en radeloosheid.Na de Tweede Wereldoorlog begonnen onze ouders met de wederopbouw, terwijl
er niets was en alles in puin lag. Waarom kunnen wij, nu het ons economisch
zo voor de wind gaat, niet beginnen aan een nieuwe wederopbouw van de beschaving?In een vandaag al eerder aangehaald interessant artikel in Socialisme
en Democratie zegt Ferd Crone: "De collectieve sector is niet meegegroeid
met de welvaart. Hoe lang valt dat nog vol te houden?". Als percentage van
het BBP is de collectievelastendruk gedaald van 66 in 1987 naar 40 nu. Hij
pleit voor verruiming van de middelen voor publieke investeringen en voor
modernisering van de begrotingsregels.Misschien mag ik de heer Crone een voorstel doen? Kieper om te beginnen
de Zalmnorm in de Hofvijver! Het is toch volslagen onzinnig om te zien dat
er voor 2001 een inkomstenmeevaller wordt verwacht van ruim 20 mld. en er
als sociaal-democraat in toe te stemmen dat dat volledig naar de staatsschuld
gaat, terwijl hij zelf vaststelt dat de collectieve uitgaven achterblijven.
Investeren in het onderwijs rendeert beter – ook financieel-economisch –
dan het aflossen van de schuld, al zal dat op enig moment natuurlijk ook wel
moeten gebeuren. De heer Crone is helaas niet aanwezig, maar ook hij heeft
er in eerdere interviews op gewezen dat de OESO heeft becijferd dat investeringen
in het onderwijs ook uit financieel-economisch oogpunt nuttiger zijn en kunnen
renderen met 8% à 12%, terwijl aflossing van de staatsschuld slechts
5% oplevert.Voorzitter! Ik zie mijn klokje op "pauze 46 seconden" staan.De voorzitter:Nu verraadt u mijn vriendelijkheid jegens u. Ik heb de klok stopgezet
vanwege de verdeling over eenieder, maar u moet nu inderdaad gaan afronden.De heer Marijnissen (SP):Ik ga nu snel afronden. Ik heb bij uw voorgangster die coulance
ook gemerkt bij de andere sprekers.De voorzitter:Vandaar!De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik deed dus de suggestie om de Zalmnorm in de Hofvijver te
kieperen en het extra geld vooral niet te besteden aan aflossing van de staatsschuld,
maar om dat te investeren in de sectoren waar het zo hard nodig is. Investeren
in het onderwijs rendeert ten slotte beter. Als de uitkomst van de toepassing
van de regels is, dat er naast "exhibitionistische", particuliere verrijking
publieke armoede bestaat, dan deugen de regels niet. Natuurlijk stelt het
kabinet weer extra geld ter beschikking voor zorg en onderwijs, maar het is
allemaal weer te weinig.Zoals gezegd, mijnheer de voorzitter, het gevoel van urgentie ontbreekt.
Willen we de negatieve spiraal doorbreken, dan zal er meer moeten gebeuren.
Wil de overheid de samenleving laten zien, dat het haar ernst is met de wederopbouw
van de beschaving, dan zal ze alles in het werk moeten stellen, ook financieel,
om de betrokkenen en de samenleving als geheel te overtuigen.Voorzitter! Tot slot: Susan Sontag sprak onlangs in een column over zinloze
rijkdom. Het bleek dat zij schatplichtig was aan de Volkskrant, dus voor hen
alle credits voor deze fantastische woordcombinatie. We stikken momenteel
van de zinloze rijkdom. Geldgebrek kan dus nooit het argument zijn om de individuele
ellende die velen nu treft, te laten voortbestaan. Maar veel hoop op een fundamentele
koerswijziging van Paars onder regie van deze minister-president heb ik niet.
Ik heb zijn artikel, dat hij samen met Blair, Schröder en Persson onlangs
schreef, gelezen. En ik zeg het Mark Kranenburg van NRC Handelsblad na: het
stuk heeft een hoog Jomandagehalte. Veel woorden, weinig inhoud. Of je bent
het eens met wat er staat en dan zijn het open deuren of het is te algemeen.
De ideologische veren zijn afgeschud, het liberale instrumentarium is overgenomen
en we noemen het "de derde weg". Maar met die derde weg worden we wel allemaal
het bos ingestuurd, want wat staat er te lezen: "De resultaten spreken voor
zich: (...) toenemende kwaliteit in gezondheidszorg en onderwijs." Wie anno
2000 zoiets in Nederland durft te schrijven is of niet van deze wereld en
dus familie van Jomanda of moet eens in de spiegel kijken en controleren of
zijn neus misschien de afgelopen maanden iets is gegroeid. Plaatst de opmerking
van de Koningin "de leugen regeert" dit alles misschien ook in bepaald perspectief?Voorzitter! Ik begon met het "verwarde heden" van Huizinga. Het heden
is nog steeds verward en verwarrend. Het smachten naar een schonere wereld
is inniger dan ooit. Mijn fractie wil de eerste afslag links!De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Europa is als politiek thema terug op de agenda. Lange tijd
was zelfs in het Europagezinde Nederland het "f-woord" taboe en zie: oud-collega
Bolkestein heeft de euroscepsis ergens tussen Amsterdam en Brussel verloren
en zelfs minister Van Aartsen filosofeert er nu lustig op los. Een federaal
Europa of geen Europa zegt Aussenminister Fischer en hij heeft gelijk.De steeds verder voortschrijdende Europese integratie laat precies de
zwakte van de Unie zien: onvoldoende openbaarheid en onvoldoende democratische
tegenmacht. Er is geen keuze tussen uitbreiding en verdieping van Europa.
Beide zijn, ook voor elkaar, noodzakelijk. Ik ben blij dat het kabinet het
Europees referendum en volksinitiatief als opties naar voren brengt. Dat zijn
reële instrumenten om democratie en draagvlak gestalte te geven. Ook
in Nederland zullen wij daar aan moeten werken en moeten durven praten over
wat we uiteindelijk echt willen, in finaliteit.De heer Schutte (RPF/GPV):Voorzitter! Bij dat Europees referendum kan ik mij heel wat voorstellen.
De actualiteit is echter dat dat zou moeten worden gehouden in combinatie
met de uitbreidingsvoorstellen. Vindt de heer De Graaf die combinatie even
gelukkig als het idee zelf?De heer De Graaf (D66):De regering sprak over een Europees referendum. Dat is een perspectief
voor de lange termijn. U refereert aan datgene wat eurocommissaris Verheugen
heeft gezegd. Ik ben het met de heer Benschop eens, dat ook in Nederland een
goedkeuringswet voor wijziging van het verdrag aan een referendum onderworpen
zou kunnen worden, gelet op de regels die wij in dit verband willen. Dan is
er inderdaad de mogelijkheid dat de Nederlandse bevolking een referendum uitlokt.
Wil je dat goed laten eindigen of voorkomen dat een dergelijk initiatief wordt
genomen, dan moet je het niet verbieden, maar een draagvlak creëren voor
de noodzakelijke uitbreiding.De heer Schutte (RPF/GPV):Voorzitter! De heer Verheugen wilde niet zozeer de mogelijkheid van het
referendum bieden. Hem ging het erom, dat in de verschillende landen van de
Europese Unie de toetreding van nieuwe partners zou worden onderworpen aan
een referendum. Geldt in die context ook het positieve oordeel van de heer
De Graaf?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De heer Schutte kent mijn oordeel over het referendum. Ik
vind dat dit van onderop moet worden geëntameerd en niet van bovenaf
moet worden opgelegd. Wij moeten dus een instrument hebben dat de burgers
in staat stelt om daar via de normale procedures een uitspraak over te doen.Ook in Nederland zullen wij aan dat draagvlak moeten werken. Wij moeten
ook praten over wat wij uiteindelijk met Europa willen. Dat is die finaliteit
waarover al eerder is gesproken. Wij zijn voor een sterk en federaal Europa,
met voldoende kracht voor de nationale staten en een directe democratische
band tussen de Europese burger en zijn Europese overheid. Laat de Nederlandse
regering als één van de stichters van Europa in dat debat voor
de verandering vooroplopen.Wij maken ons druk over Europese democratie en over mensenrechten in landen
als Oostenrijk, en terecht. Maar wij mogen de wereld daarbuiten niet vergeten.
Ik noem de aids-epidemie in Afrika en de ellende op de Molukken. Het is onbegrijpelijk
dat de Troonrede daar niet over sprak. Daar is een actieve rol van Nederland
nodig, niet onder druk van welke dreiging dan ook, maar vanuit de eigen internationale
verantwoordelijkheid.Twee weken geleden publiceerden vier sociaal-democratische regeringsleiders
een nogal borstklopperig artikel over hun verdiensten voor de samenleving.
Tot mijn niet geringe verbazing hoorde daar ook premier Kok bij. Er is sprake
van een nieuwe progressieve agenda, staat in dat artikel, die vervat is in
het zogenaamde communiqué van Berlijn. Het manifest van Blair, Kok,
Schröder en Persson zegt dat de vier landen – let wel, niet vier
partijen, maar landen – vandaag de dag tot een grotere politieke familie
behoren met een gemoderniseerd progressief beleid. Mag ik de minister-president
vragen of dat inderdaad de opvatting is van het Nederlandse kabinet? En bovendien:
waar heeft hij het eigenlijk over? Over de rode familie, de liberale familie,
of de derde familie? Maken de Belgen bijvoorbeeld geen deel uit van deze familie,
omdat daar geen sociaal-democratische premier is, ondanks het feit dat daar
een paars-groen kabinet zit?Als de minister-president zich zo tot de wereld wendt, dan neem ik aan
dat hij daar ook in zijn eigen volksvertegenwoordiging nog wel iets over wil
zeggen. Misschien kan hij dan ook uitleggen waarom een aantal fundamentele
problemen in dat gemoderniseerde progressieve beleid niet wordt genoemd in
dat artikel. De verschraling van de publieke sector bijvoorbeeld, de multiculturele
kloof die niet alleen kan worden bestreden door een vuist te maken tegen vreemdelingenhaat,
het grote aantal mensen dat is weggemoffeld in arbeidsongeschiktheidsregelingen.
Ik vind er helaas niets van terug. Het zicht is op de derde weg toch niet
zo beperkt, mag ik hopen?Mijn generatie maakt nu voor het eerst een begrotingsoverschot mee. De
Staat krijgt meer binnen dan er wordt uitgegeven. De economische groei overtreft
nu al jaren alle verwachtingen en dat met een factor twee. Waar wij in 1998
immers nog een bescheiden groei raamden van rond de 2% per jaar, zitten we
nu op het dubbele en meer dan dat. De 9%-groei die wij toen inboekten voor
de gehele kabinetsperiode is nu al nagenoeg gerealiseerd. Alles wijst erop
dat de economische groei ook op langere termijn doorzet, wellicht iets minder
spectaculair – je moet ook niet al te uitbundig willen verwachten –
maar wel houdbaar.Het gaat dus goed met de overheidsfinanciën. De miljarden aan meevallers
zijn ons het afgelopen jaar om de oren gevlogen, niet één, niet
twee, maar tientallen. Ik geef grif toe dat dit deels het gevolg is van verstandig
financieel beleid dat de minister van Financiën de afgelopen zes jaar
heeft gevoerd. Er is een begin gemaakt met het aflossen van de staatsschuld,
niet alleen procentueel, maar ook echt in harde euro's. De forse lastenverlichting
werkt mee aan de vergroting van de arbeidsparticipatie. Het kabinet ziet ruimte
de investeringen in de samenleving volgend jaar meer dan te verdubbelen. Twee
keer meer aandacht voor de gaten in onze samenleving, voor de nog steeds bestaande
gebreken van Nederland.Het kernpunt is wat mij betreft niet de koers van het kabinet, maar wel
de snelheid, het ambitieniveau. Het is tijd om de ambitie net zo te laten
branden als deze week het Olympisch vuur. Wij zullen Nederland moeten vernieuwen
nu het kan en niet alleen maar beheren. Al leven er veel mensen in voorspoed,
de bodem van Nederland is schraal. Zowel letterlijk als figuurlijk. De grond
verdroogt. Natuurgebieden kunnen niet snel genoeg worden aangekocht, omdat
de overheid de grondprijs niet kan bijbenen. Delen van de cultuursector, de
figuurlijke bodem waar Nederland op rust, dreigen beknot te worden, omdat
wij er collectief te weinig geld voor over hebben. Leraren op basisscholen
staan hun eigen klaslokaal schoon te maken, omdat er te weinig mensen en te
weinig geld is. Universiteiten kunnen de top of the bill niet meer aantrekken,
omdat ze te weinig faciliteiten hebben voor fundamenteel onderzoek. En de
generatie van de wederopbouw ligt nu met vier mensen tegelijk op zaal in het
verpleeghuis, omdat wij collectief niet meer kunnen of willen opbrengen. Dit
is een schril beeld, maar het is wel de werkelijkheid achter de horizon van
de verbeterde koopkracht, de verminderde lasten en de booming business. Het
is de werkelijkheid waartegen ook dit kabinet wil strijden, maar nog steeds
met te weinig middelen. In 1998 leek er niet meer mogelijk, nu wel. Het publieke
domein staat onder een zware druk en die druk lijkt alleen maar zwaarder te
worden naarmate er steeds meer beurswinsten worden behaald en verzilverd.Nederland speelt mee in de champions league van de verzorgingsstaten,
las ik ergens. Dat is waar, maar steeds meer als bescheiden middenmoter. Het
Sociaal en cultureel rapport 2000 laat dat zien. Daarbij komt dat de publieke
sector in deze tijd van arbeidskrapte het volstrekt aflegt tegen de private
sector. Zowel de primaire als vooralsnog ook de secundaire arbeidsvoorwaarden
kunnen niet concurreren. Mensen in de publieke sector, van politieagenten
tot ambtenaren, van verplegers tot leraren, dreigen overbelast te worden,
omdat de vacatures niet worden vervuld. Zij doen meestal zwaar werk en het
wordt alleen maar zwaarder. Het echte werk, zoals de spotjes zeggen, maar
zometeen blijft dat werk echt liggen.Wij hebben een urgent probleem. Achterstallig onderhoud is niet voldoende
om de kwaliteitsslag te maken, die nodig is in de publieke sector. Het ambitieniveau
van het kabinet mag hoger en er kan ook meer. Ik zou graag zien dat het kabinet
mensen in de publieke sector meer perspectief biedt. Dat kan door herwaardering
van het werk in scholen, ziekenhuizen en verpleeghuizen, politiewerk in de
grote steden en betere arbeidsvoorwaarden, investeren in werkomstandigheden
en de kwaliteit van de collectieve sector. Ook verhoging van de zogenaamde
combinatiekorting kan helpen om juist meer mensen, bijvoorbeeld meer vrouwen,
in de collectieve sector binnen te krijgen. Drie maanden geleden vroeg de
Kamer om een aanvalsplan voor de kwaliteit van de collectieve sector. Wat
er nu voorligt, is naar onze mening niet meer dan een bescheiden begin.Het lerarentekort is het meest nijpende probleem in het onderwijs. Ook
al zouden wij de meest moderne ICT op school toepassen, dan nog is onderwijs
zonder leraren een regelrechte nachtmerrie. Waarom wil het kabinet het instrument
van tegemoetkoming in de studiefinanciering en deels kwijtschelding daarvan
niet inzetten om de toestroom naar de lerarenopleidingen te vergroten? Hetzelfde
geldt voor opleidingen in de zorg. De Kamer heeft daar eerder om gevraagd
bij motie van collega Rosenmöller en mij. Natuurlijk kost dat geld, maar
wat kost het als wij dat niet doen? Ik vraag nadrukkelijk om een reactie van
de minister-president.Het beroep van leraren wordt aantrekkelijker als er ondersteuning komt,
hulptroepen en een werk omgeving die niet armoedig is maar juist
inspirerend. Wij vragen het kabinet om de schoolbudgetten te verruimen en
dan niet alleen voor de basisvorming. Ik begrijp het niet dat wij al meer
dan een jaar wachten op de reactie van staatssecretaris Adelmund op de evaluatie
van die basisvorming. Alsof het niet belangrijk genoeg is.Ook in de zorg is er personeelsschaarste. We moeten nu al verpleegkundigen
uit Zuid-Afrika halen om de ergste nood te lenigen. Minder werkdruk en meer
plezier in het werk zullen leiden tot minder ziekteverzuim en meer wervingskracht
voor nieuwe mensen in de zorg. Voor ons ligt de nadruk op scholing, loopbaanontwikkeling,
kinderopvang, flexibele arbeidstijden en arbeidsomstandigheden. Dat zal dan
ook nog niet genoeg zijn.Ook de opleidingsmogelijkheden moeten worden verruimd. Nederland heeft
bijvoorbeeld meer huisartsen nodig, meer verloskundigen, gespecialiseerde
verpleegkundigen, meer tandartsen. De tekorten worden nog onvoldoende krachtig
aangepakt. Er zal dus een ruime toelating tot de studie geneeskunde en tandheelkunde
moeten komen. De bestaande numerus fixus is een anachronisme. Dat moet dus
anders, liefst verdwijnen. Het dupeert en demotiveert talloze jonge mensen
jaarlijks en uiteindelijk ons allemaal, want de gezondheidszorg heeft mensen
nodig. Ik ben blij met de opmerkingen die de minister-president gisteren maakte
over de numerus fixus. Ik wil graag van het kabinet nu ook boter bij de vis.De ambitie om een nieuwe agenda te maken voor de publieke sector raakt
aan de begrotingsspelregels. Het gaat immers in Nederland niet om een gebrek
aan geld; het gaat om de verdeling ervan. De ramingen van het regeerakkoord
zijn voor een gedeelte al aangepast aan de nieuwe werkelijkheden. Dat geldt
bijvoorbeeld voor de reële contractloonstijging. Door die aanpassing
wordt nu een klein miljard extra vrijgemaakt voor lonen in de collectieve
sector, maar dat geld moet dan wel weer, helaas, uit het te krappe uitgavenkader
komen.Ook van de spelregel dat 50% van de inkomstenmeevallers wordt besteed
aan lastenverlichting stapt het kabinet terecht af. Toepassing zou tot bizarre
consequenties hebben geleid. Verstandig begrotingsbeleid mag geen inflexibel
beleid worden. Het aardgasbruggetje, waarover in deze Kamer in het voorjaar
is gesproken, voorziet in de mogelijkheid om hogere baten niet alleen voor
de economische infrastructuur te gebruiken, maar ook door te sluizen naar
uitgaven. Het kabinet komt niet verder dan 350 mln. voor het volgende jaar.
Dat is tegen de huidige en ook verwachte dollarprijs per olievat toch wel
wat mager. Kan de premier dat nader toelichten?Het kabinet houdt vast aan de strikte scheiding tussen inkomsten en uitgaven
op grond van het behoedzaam groeiscenario van 1998. Hoewel dat groeiscenario
allang door de werkelijkheid is achterhaald, wil het kabinet het reële
uitgavenkader niet bijstellen. Meevallers zijn wat mij betreft eigenlijk allang
geen meevallers meer; het zijn voorziene inkomsten. Het woord is een beetje
aan inflatie onderhevig.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Heb ik goed begrepen dat in uw optiek het kabinet voor deze kabinetsperiode
is afgestapt van de regel dat 50% van de inkomsten uit meevallers besteed
worden aan lastenverlichting? Daar is, naar ik meen, voor 2001 toe besloten
vanwege de specifieke situatie dat een groot gedeelte van de lastenverlichting
gecombineerd was met het belastingplan. Heeft u ook een indicatie dat het
kabinet dat voor 2002 voorziet?De heer De Graaf (D66):Stel dat wij volgend jaar 20 mld. aan meevallers krijgen, dan kan ik mij
niet voorstellen dat wij 10 mld. aan lastenverlichting zouden toepassen. Dat
lijkt mij eerlijk gezegd veel te veel. Aangezien het kabinet al de spelregel
voor het jaar 2001 niet meer heeft willen toepassen, ga ik ervan uit dat die
spelregel ook geen spelregel meer is.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U gaat er zelfs van uit dat een meevaller geen meevaller is, maar in de
huidige situatie wat anders moet worden bekeken en u pleit dan ook voor een
verhoging van het uitgaven kader. Daarmee doorbreekt u ook op een ander punt
de Zalmnorm. Uit uw woorden mag ik dus opmaken dat het meer een veronderstelling
is dan dat u een indicatie heeft dat het kabinet dat voor 2002 al besloten
heeft?De heer De Graaf (D66):Dat kan natuurlijk niet, omdat de begroting voor 2002 op dit moment nog
niet aan de orde is. Maar als de spelregel voor 2001 is doorbroken, op zeer
goede gronden, omdat wij de economie niet willen oververhitten en er al sprake
is van een forse lastenverlichting, kan ik mij niet voorstellen dat het kabinet
volgend jaar tot geheel andere conclusies komt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dus met die te verwachten lastenverlichting van 8 à 9 mld. die
nu in de boeken staat voor 2002 moeten wij in uw optiek eigenlijk dezelfde
politiek volgen als voor 2001?De heer De Graaf (D66):Het is dan zelfs de vraag of wij dan nog voor 6 à 7 mld. aan lastenverlichting
moeten doorvoeren. Ik zou daar geen voorstander van zijn.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Blijkbaar heb ik mij niet zorgvuldig genoeg uitgedrukt. Zegt u dat wij
dan in ieder geval ook af moeten stappen van die 50-50-regel?De heer De Graaf (D66):Ja, die 50-50-regel was overigens gekoppeld aan een bepaald percentage
financieringstekort en dat is allang weggenomen.De heer Dijkstal (VVD):Ik probeer te begrijpen wat de heer De Graaf zegt. Ik meen dat hij twee
regels ter discussie stelt. De ene regel is de 50-50-verhouding aan de inkomstenkant.
Daarover ben ik het overigens met hem eens. Het regeerakkoord voorziet daar
niet in. Volgend jaar kunnen wij dus vrij met elkaar discussiëren: of
lasten of tekort.De andere regel die hij ter discussie stelt, is of je ruimte aan de inkomstenkant
kunt overhevelen naar de uitgavenkant om daar dan meer uit te kunnen geven.De heer De Graaf (D66):Ik stel het behoedzame groeiscenario ter discussie. Ik ben er sterk voor –
dat mag de heer Dijkstal niet verbazen – om een schot te houden tussen
inkomsten en uitgaven. Als wij een iets hogere groei ramen, maar die groei
blijft ver onder de groei die wordt gerealiseerd, dan pleit ik er net als
de fractie van GroenLinks voor om het schot eenmalig te verzetten. Ik heb
vorig jaar ook gezegd dat wij die discussie echt moeten voeren.
Dan blijft de staatsschuld bediend en dan kan overigens meer ruimte worden
gevonden in het uitgavenkader, want dat uitgavenkader wordt dan per definitie
bijgesteld. Dat zou mijn voorstel zijn. Ik weet dat de VVD hierover een helder
standpunt heeft ingenomen. Daar ben ik het van harte mee oneens. Van de Partij
van de Arbeid kan ik helaas noch het een noch het ander zeggen.De heer Dijkstal (VVD):Dank u wel. Voor de zekerheid vraag ik of de heer De Graaf zich realiseert
dat zijn wens in strijd is met de afspraken die zijn gemaakt. Het is een poging
om die open te breken.De heer De Graaf (D66):Ik kan alleen maar precies doen wat ik doe, namelijk de fractie van de
VVD, de fractie van de Partij van de Arbeid en het kabinet oproepen, zich
te bezinnen op de ontstane situatie. Dat lijkt mij ook als lid van de "spelregelcommissie",
zoals de heer Kok dat ooit heeft geformuleerd, mijn volste recht.Ik zie dat beiden het inmiddels geheel eens zijn over een termijn voor
de staatsschuld. Dat is echt een mooie liefdesverklaring, maar ik weet niet
hoe lang de vlinders in de buik zullen blijven.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Laat ik eens proberen de helpende hand te bieden. Misschien schept dat
enig licht in de duisternis.Als collega De Graaf het schot een stukje wil verzetten, aan welk percentage
denkt hij dan bijvoorbeeld voor volgend jaar? Wij spreken nu over de begroting
voor 2001.De heer De Graaf (D66):In deze periode gaan wij uit van een gemiddelde groei van 2,25. Als je
in plaats daarvan uitgaat van 2,75, spreek je al over een forse extra ruimte
op jaarbasis van een paar miljard.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat moet dus bij de structurele uitgaven de volgende jaren, dus ook in
2002, worden voortgezet.De heer De Graaf (D66):Ja. Als je een groeiscenario afspreekt – dat hebben wij in 1998
gedaan – dan geldt dat in beginsel voor vier jaar, voor een parlementaire
periode of een kabinetsperiode. Twee jaar geleden hebben wij in navolging
van de Sociaal-economische raad voorgesteld behoedzaam te ramen, maar halverwege
te bekijken of wij wel goed zitten: moeten wij naar beneden bijstellen of
moeten wij naar boven bijstellen? Dat hebben wij twee jaar geleden bepleit,
maar dat hebben wij bij de formatie verloren. Ik geef dat ruiterlijk toe.
De andere coalitiepartners wilden niet zo goed naar de SER luisteren als wij
dat in het algemeen doen. Ik vind dat de situatie nu drastisch veranderd is.
Vorig jaar heb ik hier al gezegd dat, als dat volgend jaar zo doorgaat, wij
die midterm review echt moeten plegen. Ik constateer nu dat het kabinet en
de coalitiepartners dat niet doen. Dat vind ik jammer, omdat ik meen dat dit
jaar een bijstelling van de afspraken die bekend staan als "de normen van
Zalm", had moeten plaatsvinden.Vervolgens moet ik de trap afdalen en bekijken wat binnen de spelregels
nog mogelijk is. Ook binnen de spelregels kan naar mijn mening nog wel ruimte
worden gevonden. Dat blijkt overigens uit het akkoord dat het kabinet dit
weekend met de transportsector heeft gesloten.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De fractie van D66 neemt nu afstand van het hart van het regeerakkoord.
Dat pleidooi zal niet succesvol zijn. Dat weten wij al. Welke consequenties
trekt de heer De Graaf daaruit? Legt hij zich daarbij neer?De heer De Graaf (D66):Mijnheer Rosenmöller, dat is vragen naar de bekende weg. Als de coalitiepartners
niet direct zeggen "mijnheer De Graaf, u heeft volstrekt gelijk en wij gaan
ogenblikkelijk de heer Zalm dwingen om iets te doen" – als de heer Zalm
zich daartoe al gedwongen zou voelen – maar ik vind dat het kabinet
overigens heel veel goede dingen doet, zal ik de samenwerking niet beëindigen.
Het is een beetje flauw om die consequentie te suggereren. Ik vraag wel, en
ik had het liever al eerder gehad, om die bezinning. Ik heb van de heer Melkert
begrepen dat hij die bezinning nog even uitstelt tot het voorjaar. Maar goed,
dat is toch hoop die een beetje doet leven.Voorzitter! Ik had het over het akkoord dat het kabinet dit weekend met
de transportsector heeft gesloten. Als er meer mogelijk is voor de truckers,
lijkt mij ook wel nog net iets meer mogelijk, ook binnen de spelregels, voor
onderwijs, zorg en milieu. Dat akkoord met de transportsector moeten wij nog
voorgelegd krijgen. Maar wat wij ervan begrijpen, kunnen wij dat op zichzelf
billijken vanwege het tijdelijke karakter van de teruggavenregeling en vanwege
de groene componenten. Voor een algemene accijnsverlaging of het stopzetten
van de indexering ziet mijn fractie geen enkele reden. Het is een fout signaal
naar de olieproducenten en het is bovendien volstrekt in strijd met het uitgangspunt
van variabilisatie van de kosten van het autogebruik.Voorzitter! Om de bodem van Nederland te herstellen, is vernieuwing van
de publieke sector, herstel van vertrouwen in de overheid en eigen keuzevrijheid
van mensen nodig. Ik heb vorig jaar uitvoerig over dat laatste aspect gesproken.
Die drie pijlers zijn alle van toepassing in het onderwijs en de gezondheidszorg.
Ik sprak al over het werk van leraren en mensen in de zorg. Maar er is meer
te doen. Als ouder wil je voor je kind een veilige, prettige en aansprekende
leer- en leefomgeving. In plaats daarvan worden de scholen letterlijk steeds
groter en de leerlingen steeds meer een nummer. Een leerling is een van de
vele kinderen in een van de vele parallelklassen. Wil je als ouder iets bijdragen,
dan moet je je vaak begraven in een vreselijke schoolbureaucratie. Het beleid
van "kleinschalig organiseren in grootschalige gebouwen", zoals dat in de
terminologie van onderwijs en wetenschappen heet, is toch in veel gevallen
niet echt gelukt. Ik vind dat wij dat moeten bijstellen. Het is voor niemand
echt goed. Er zal, wat mij betreft, een nieuw beleid moeten komen waarin meer
kleinere schoollocaties worden geschapen, ook categoriale scholen kunnen worden
gesticht en meer middelen worden ingezet op het niveau van de school. Het
moet dus niet bovenschools maar op het niveau van de school. Ik wil het kabinet
vragen om een plan met een meerjarig perspectief voor die schaalverkleining.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Ik ben altijd tegen die schaalvergroting in het onderwijs
geweest, dus dit betoog klinkt mij als muziek in de oren. Ik heb D66 echter
 altijd ingedeeld in het kamp van de fracties die wel voor de
onderwijsinhoudelijke formules waren, bijvoorbeeld die van de brede scholengemeenschap.
Als je weer naar een kleinschaliger school teruggaat, komt die natuurlijk
onder grote druk te staan. Erkent de heer De Graaf dat spanningsveld? Hoe
zal hij daarmee omgaan?De heer De Graaf (D66):Ik erken dat. Ik heb dit ook al eens eerder gezegd, ook namens mijn fractie.
Ik zeg ook niet dat daarmee het bestuurlijke niveau bijvoorbeeld weer moet
worden opgeknipt. Ik heb het met name over de kleine schoollocaties. Ik denk
dat de totstandkoming van die heel grote gebouwen, die megafabrieken waarin
schoolfusies gestalte hebben gekregen, uiteindelijk een weg is die niet goed
afloopt. Dat inzicht zal bij meer mensen zijn gegroeid.De heer Van der Vlies (SGP):Daar zullen wij het snel over eens zijn. Daar zaten risico's aan en die
blijken nu ook in de praktijk wel. Maar waarom werden die scholen zo groot?
Een van de redenen was dat de diverse stromingen, onderwijsrichtingen en -soorten
onder één dak moesten komen, opdat in de horizontale en de verticale
doorstroming zou zijn voorzien.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Dat weet ik en begrijp ik. En toch moet er een poging worden
gedaan om te zorgen dat de leer- en leefomgeving van leerlingen kleinschaliger
is, zodat mensen elkaar ook kennen. Wat mij betreft, geldt de politiekreet
"kennen en gekend worden" niet alleen op straat voor de politie, maar ook
voor leerlingen en leraren op scholen.Voorzitter! Het openbaar onderwijs vangt meer dan evenredig allochtone
leerlingen en leerlingen met achterstanden op. Dat wil niet zeggen dat veel
bijzondere scholen voor hun maatschappelijke verantwoordelijkheid zouden weglopen,
maar er is niettemin sprake van een ongelijke verhouding. Het gevaar bestaat
dan dat openbaar onderwijs bijzonder probleemonderwijs wordt, terwijl dit
de gezamenlijke verantwoordelijkheid van het hele onderwijs is of in ieder
geval zou moeten zijn. Het uitgangspunt daarin moet, wat D66 betreft, de vrije
schoolkeuze van ouders zijn. Natuurlijk mag respect voor de grondslag van
een school worden gevraagd. Wat mij betreft mag dat ook worden geëist.
Maar als wij alle scholen gelijk bekostigen, dan moet er ook een vrije keuze
zijn en geen belemmering op denominatieve gronden. Voor het speciaal onderwijs
is dat eigenlijk al geregeld in de Wet op het primair onderwijs. Wij zouden
dat voor het gehele primaire en voortgezet onderwijs graag willen verankeren.De heer Van der Vlies (SGP):Het lijkt wel alsof ik hier kom staan als er onderwijsonderwerpen aan
de orde komen, maar dat is niet zo. Ik ga even terug naar de constatering
van de heer De Graaf als zou er een ongelijke verdeling zijn over openbaar
onderwijs en bijzonder onderwijs als het gaat om de onderwijsachterstanden.
Ik neem aan dat de heer De Graaf zijn huiswerk heeft gedaan. Ik weet dat hij
goed bijhoudt wat er zoal gepubliceerd wordt. In de tijd nadat mevrouw Lambrechts
daarover in het openbaar heeft gesproken, heb ik nogal wat berichten gekregen,
gedocumenteerd, waaruit blijkt dat die stelling helemaal niet opgaat.De heer De Graaf (D66):Er zijn verschillende signalen. Ik heb ook begrepen dat er in aantallen
sprake is van een zekere evenredigheid en evenwichtigheid. De heer Van der
Vlies weet echter ook dat het aantal bijzondere scholen veel groter is dan
het aantal openbare scholen en dat er delen in Nederland zijn waar het openbaar
onderwijs veel minder gespreid aanwezig is. Dan ziet hij ook dat het toch
niet zo evenredig is.De heer Van der Vlies (SGP):Als de heer De Graaf daarnaast de spreiding van de scholen voor bijzonder
onderwijs en openbaar onderwijs over het land legt en de concentraties van
leerlingen met een onderwijsachterstand, dan komt hij tot een correctie op
het beeld dat hij nu schetst.De heer De Graaf (D66):Daarover wil ik graag nader met de heer Van der Vlies in debat gaan. Ik
heb eigenlijk een wedervraag aan hem, maar die hoeft hij niet nu te beantwoorden.
Als wij het voor het speciaal onderwijs geregeld hebben, dan zouden wij toch
op zichzelf geen principiële verandering van lijn hebben als wij het
ook voor het gehele algemene primaire en voortgezet onderwijs zouden regelen.
Maar ik neem aan dat wij daar nog nader over zullen spreken.Voorzitter! Ik ga door met een opmerking over de gezondheidszorg. Ik heb
het vandaag eerder gezegd, in de gezondheidszorg heeft gedurende een lange
reeks van jaren bij verschillende kabinetten van verschillende signaturen –
ook bij Paars 1 – de kostenbeheersing voorop gestaan. Zorg was vooral
een financiële zorg en veel minder een maatschappelijke investering.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Even voor de geschiedschrijving en de feitelijkheid. Collega
De Graaf heeft dat vanmorgen ook in een interruptiedebat met mij gezegd. Mag
ik hem erop wijzen dat de uitgaven voor de zorg vanaf 1989 t/m 1994 in relatie
tot het BBP zijn gestegen en dat ze vanaf 1994 zijn gedaald? Het gaat dus
niet om guldens, maar om het percentage van het BBP. Wat de heer De Graaf
vanmorgen zei over de kabinetten-Lubbers is feitelijk onjuist. Onder de kabinetten-Lubbers
tot en met 1994 zijn de uitgaven voor de zorg als percentage van het BBP gestegen.
Daarna zijn ze gedaald.De heer De Graaf (D66):Ik ben altijd bereid om een correctie te plegen op mijn eigen stellingen,
maar dan gaat het toch om een van de drie kabinetten-Lubbers. De kostenbeheersing
was onder Paars 1 het grote nummer waar iedereen zich druk om maakte. De vraag
was hoe wij de financiële lasten van de zorg in het gareel konden houden.
Wij vroegen ons af wat wij moesten doen om die kosten niet de pan uit te laten
rijzen. Ik vind dat er in 1998 een trendbreuk is ingezet. Toen is door verschillende
politieke partijen – niet alleen door de mijne – gezegd dat er
echt meer geld bij moest komen, niet alleen om de demografische groei op te
vangen, maar meer om de kwaliteit op te vangen. Ik vind dat op zichzelf een
terechte trendbreuk geweest en die is dit jaar nog eens ondersteund door een
forse extra investering in de zorg. Wat was er aan de hand in de laatste decennia?
Er was steeds meer spanning tussen het kort gehouden aanbod en een vraag die
alleen maar groeide, niet alleen door de vergrijzing, maar ook omdat mondige mensen steeds hogere eisen stellen. Het kabinet komt nu gelukkig
ook met veel extra geld, want geld helpt. Het is niet zaligmakend, maar het
helpt wel, ook om de wachttijden te verkorten. Ook de invoering van het persoonsgebonden
budget kan meer uitzicht geven op snelle hulp.De verantwoordelijkheid voor het oplossen van de wachtlijsten moet worden
gelegd waar zij thuishoort, namelijk bij zorgverzekeraars en -aanbieders.
Zij moeten de vrijheid, maar ook de verantwoordelijkheid dragen om lokaal
afspraken te maken die gebaseerd zijn op de werkelijke behoefte van patiënten.
De zorgverzekeraars, inclusief de ziekenfondsen, zijn gebudgetteerd en dragen
dus ook een risico, waardoor kostenbeheersing gewaarborgd wordt. Ik ben blij
dat het kabinet nu voor deze aanpak heeft gekozen. Het aantal operaties en
andere verrichtingen kan daarmee omhoog gaan en patiënten worden beter
bediend. In de lijn van de door mij en de heer Melkert in het voorjaar ingediende
motie worden nu condities geschapen om het extra geld ook echt goed besteed
te krijgen: de patiënt staat centraal.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat laatste heb ik vanmorgen al onderschreven. Als u zegt dat de zorgverzekeraars
de problematiek van de wachtlijsten moeten oplossen, is daar theoretisch geen
extra geld van de overheid voor nodig. Mijn vraag is wat u van de stelling
vindt dat je toe moet naar een systeem waarin je de budgettaire macrokaders
niet meer nodig hebt.De heer De Graaf (D66):De gedachtewisseling hierover vanmorgen vond ik interessant. Wij zijn
ook in onze partij bezig met het nadenken over de vraag hoe een nieuw zorgstelsel
ingericht moet worden. U en ik zullen het op één punt eens zijn:
de vraag moet centraal staan. Er kan dus niet alleen maar vanuit het aanbod
worden geregisseerd. Als wij wat verder zijn in het denken – dat zal
voor alle partijen gelden – zet ik het debat graag ook met u voort.Voorzitter! Ziek of gehandicapt zijn is niet alleen een individueel probleem,
maar ook een collectieve zorg. Mensen raken uit het arbeidsproces, voelen
zich aan de kant staan. Langdurig in de WAO zitten lijkt haast perspectieflozer
dan langdurig werkloos zijn. Wij komen in de buurt van een miljoen mensen
in de arbeidsongeschiktheidsregeling. Ook in het licht van de krappe arbeidsmarkt
is dat onaanvaardbaar. Er gebeurt nog steeds te weinig. De creatieve en via
zijn mobieltje permanent met de samenleving in contact staande minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft sinds zijn aantreden helaas nog niets
beters weten te verzinnen dan het instellen van een commissie. Met veel geluk
kunnen we daar dan, na een SER-advies, ergens in 2002 van profiteren, misschien
bij een volgende formatie. Het is haast overbodig om te zeggen dat op deze
manier de "sluitende aanpak" waar de Kamer vorig jaar breed om vroeg, vooral
een slijtende aanpak wordt. Klopt het dat de voorzitters van FNV en VNO-NCW
met minister Vermeend hebben afgesproken om over de WAO niet meer te praten
totdat Donner is bevallen van zijn rapport? Wat vindt de minister-president
daar eigenlijk van?Alle kracht moet gericht zijn op het eerste ziektejaar. Een snelle interventie,
mensen moeten direct benaderd worden. Iedereen kent van nabij gevallen van
mensen die na een enkel telefoontje over en weer als vanzelf in de WAO glijden.
De Kamer vroeg vorig jaar al om een wettelijk recht op reïntegratie,
maar het is er nog steeds niet van gekomen. D66 is bereid om verder te denken
over de grondslagen van de WAO en het stelsel. Er zijn daarvoor interessante
suggesties gedaan in de afgelopen weken, bijvoorbeeld van FNV Bondgenoten
en CNV, en die moeten serieus worden bezien. Dat mag echter nooit een alibi
voor beleidsstilte vormen.De bodem van Nederland verschraalt en de lucht daarboven blijft ongezond.
Voor het eerst vindt nu een compensatie plaats voor de extra milieudruk die
het gevolg is van de extra economische groei. Dat is goed. Uit de milieubalans
komt echter opnieuw een ambivalent beeld naar voren. Zo lukt het nog steeds
niet om echt slagen te maken met de reductie van CO2. Tijdens de
wereldklimaatconferentie zal Nederland onverkort de doelstelling van Kyoto
moeten vasthouden. De huidige fossiele brandstoffenmarkt vraagt om meer gebruik
van duurzame energie. D66 vroeg vorig jaar in een breed ondersteunde motie
om een krachtige stimulans van zonne-energie. Wij hebben er te weinig van
teruggezien. Dat moet alsnog, te beginnen met de panelen op het Torentje.Wat mij echt zorgen baart is het natuurtekort. De jaarlijkse tekorten
in het beschikbare budget voor de verwerving van natuurgebied nemen alleen
maar toe. Liefst 600 mln. in de komende vier jaar zouden wij achterlopen.
De Kamer vroeg een paar maanden geleden om een grootscheeps natuuroffensief.
De plannen van het kabinet zijn op dit punt helaas onder de maat. Wij zullen
extra geld moeten inzetten om versneld gronden aan te kopen. Doen wij dat
niet, dan worden wij alleen maar slachtoffer van onze eigen zuinigheid. Als
nu geld wordt ingezet uit de onderuitputting of anderszins, bespaart dat op
den duur miljarden die de staat anders zou moeten uitgeven. Ik vraag om een
toezegging van het kabinet om het nog dit jaar te regelen.Waar blijft verder de Vijfde nota ruimtelijke ordening? Wij gunnen minister
Pronk graag een mooie toekomst, maar het zou zonde zijn als wij moeten wachten
op een nieuwe minister. Wij zullen ook snel de instrumenten voor een actieve
grondpolitiek moeten hebben, nog voordat de landkaarten worden ingekleurd.
De Vierde nota ruimtelijke ordening was een bestseller onder grondspecialisten.
Dat zouden wij niet meer moeten willen.Voorzitter! Vorig jaar vroeg ik aandacht voor de ICT-revolutie in economisch
en cultureel opzicht. Dat ga ik niet herhalen. Het kabinet noemt zichzelf
een ICT-kabinet en dat klinkt in ieder geval goed. Nu de ICT-overheid nog,
interactief en transparant. Een contract met de toekomst, noemt minister Van
Boxtel dat. Wij wachten gespannen af. De ICT zal ook de aard van de steden
ingrijpend veranderen. Het kabinet zal nog deze periode een visie op de toekomst
van de grote steden op de middellange termijn moeten geven.In de steden is veiligheid een kolossaal probleem, nog steeds. De criminaliteit
loopt op onderdelen terug, maar geweld en vernieling niet. Veiligheid koop
je niet per se met agenten, maar internationale vergelijking laat zien dat
wij het eigenlijk op een koopje willen doen. Er moet meer gebeuren: in de
 beloningsstructuur van de politie, een toelage in de grote steden
en wat ons betreft ook doorberekening van de politiekosten. Iedereen heeft
genoten van het EK voetbal (tot de halve finale dan), maar moet dat ook betekenen
dat de organisatoren baden in het geld en dat de politie de rest van het jaar
de eindjes aan elkaar knoopt?De geringe sterkte van de politie roept steeds meer de vraag op naar alternatieven.
Verschuiven van politiefunctionarissen van Zuid-Limburg of van de Gooi- en
Vechtstreek, waar dezelfde problemen een rol spelen, naar elders is geen oplossing.
Het gaat in Zuid-Limburg om 400 agenten op een bestand van 1800 agenten, dus
bijna een kwart. Zo'n aantal kan men daar niet zomaar weghalen. Als gemeenten
wegens te weinig politietoezicht die diensten gaan inhuren bij particuliere
beveiligingsbedrijven, moet dat de minister van Binnenlandse Zaken te denken
geven. Beter is het om het overheidstoezicht zelf aanmerkelijk uit te breiden.
De vorige minister van Binnenlandse Zaken beloofde meer veiligheid en wilde
daarop worden afgerekend. Dat kan niet meer. Ik vraag de minister-president
of die belofte nog staat en of de huidige minister van Binnenlandse Zaken
daarvoor wil tekenen.Veiligheidszorg betekent in de eerste plaats bescherming van slachtoffers.
Er moet meer evenwicht komen in de aandacht voor de verdachte en voor het
slachtoffer. Vaak is dat niet het geval en ook dat ondermijnt het vertrouwen
van mensen in hun overheid. Verdachten hebben recht op een door de overheid
gratis ter beschikking gestelde advocaat. Wij vinden dat slachtoffers van
ernstige misdrijven dat ook moeten krijgen om hun materiele en immateriële
schade te kunnen verhalen.Voorzitter! Vernieuwing van Nederland zou de ambitie van het kabinet en
van de Kamer moeten zijn. Het tegengaan van de verschraling, herstel van vertrouwen.
Daar hoort geld bij, ook bijvoorbeeld voor de cultuursector, maar er hoort
ook een nieuwe overheid bij. Een overheid die vertrouwen wil krijgen, moet
leren te communiceren en zich van mensen iets aan te trekken. Dat kan door
politieke partijen te ondersteunen, ook financieel. Ook wij zullen bij de
behandeling van de begroting van Binnenlandse Zaken daarop terugkomen. Politieke
partijen zijn, hoe broos ook geworden, nog steeds de dragers, de pijlers van
de democratie. Overheid en politiek moeten, juist om het vertrouwen te borgen,
bereid zijn soms macht uit handen te geven, macht aan mensen zelf geven waar
dat kan in plaats van in negentiende-eeuws regentendom te blijven steken.
Het kost onvoorstelbaar veel moeite om iets aan zeggenschap van burgers voor
elkaar te krijgen. Of het nu om het referendum gaat of over de burgemeesterskeuze,
politieke bestuurders denken vaak dat zij het beter weten dan de mensen die
zij vertegenwoordigen. En zelfs als de wetten er komen, bedenkt iemand tussen
droom en daad nog wel een paar praktische bezwaren.Ook het parlement zelf is toe aan vernieuwing. De derde woensdag van mei
is een eerste stap, maar wij kunnen méér doen, niet alleen reageren
maar ook zelf anticiperen op grote maatschappelijke en wetenschappelijke ontwikkelingen.
Als voorbeeld noem ik het DNA-vraagstuk. De vorige week heb ik voorgesteld
om een parlementaire inventarisatie te houden van de belangrijke maatschappelijke
vragen en van de stand van kennis waar de genetische revolutie ons voor stelt.
Het kabinet komt over enige tijd met belangwekkende inzichten met betrekking
tot biotechnologie, genetische ontwikkelingen en medische zorg. Juist om dergelijke
debatten goed te kunnen voeren, moet de Kamer zich voorbereiden, kennis vergaren
en haar eigen "tegenmacht" goed organiseren. Ik ben blij met de inmiddels
door verschillende fracties uitgesproken steun om in die lijn eens met elkaar
te praten.Voorzitter! De brief van de minister-president over het koningschap is
teleurstellend omdat daarin zonder enige analyse de huidige status quo zalig
wordt verklaard. Wat dat betreft is het advies van de Raad van State in elk
geval diepgravender. De minister-president gaat voorbij aan de spanning die
in de moderne samenleving bestaat tussen monarchie en democratie. Ik blijf
van oordeel dat een scheiding tussen het politieke bestuur en de constitutionele
koning de houdbaarheid van de monarchie in een volwassen democratie ten goede
komt. Het maakt het koningschap minder kwetsbaar in een tijd waarin grote
transparantje wordt verlangd en het geheim van het paleis niet langer onaantastbaar
is. De essentie van modern koningschap is om boven de partijen te staan en
de samenleving te verbinden, niet om per se deel te hebben aan de politieke
besluitvorming. Ik ga ervan uit dat over de brief van de premier nog een apart
debat zal plaatsvinden.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Toen de heer De Graaf ergens in april of mei voor RTL4 op
dit terrein zijn mening naar voren bracht, was mij niet duidelijk op welke
uitvoerige analyse hij zich baseerde. Die analyse heb ik tot op de dag van
vandaag nog niet gezien.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik begrijp dat de heer Dijkstal niet alles kan zien en lezen,
maar ik heb dit in verschillende opinieartikelen nader toegelicht. Hij had
het kunnen lezen, maar misschien kiest hij ervoor, andere kranten te lezen.
Ik nodig hem graag uit hierover bij een andere gelegenheid met mij te debatteren.
Overigens, eerlijk gezegd heb ik wat dit betreft van de VVD slechts eenlettergrepige
reacties gekregen, en verder niks.Voorzitter! In de Kamer leven gedachten om de kabinetsformatie aan te
passen, met een grotere rol van het parlement. Weliswaar vind ik een herleving
van de motie-Kolfschoten uit 1971 een waterig begin, maar het is in ieder
geval een stap in de goede richting. Wat mij betreft horen daar ook verplichte
termijnen bij – laten wij onszelf datgene opleggen wat wij ook aan elke
gemeenteraad opleggen, namelijk om het binnen een aantal weken te regelen –
en ook verplichte verantwoording van door de Kamer aangewezen formateurs en
informateurs. Of dat lukt, is een kwestie van politieke moed, maar daar zijn
wij als volksvertegenwoordigers ook voor ingehuurd.De heer Van der Vlies (SGP):Mijnheer de voorzitter! Onlangs zag ik Nederland aangeduid als het land
dat "vloeit van melk en honing". Gedoeld werd op het feit dat het financieel-economisch
zo goed gaat, waardoor een riante begroting mogelijk is. Deze beeldspraak
komt uit het Oude Testament. Het volk Israël werd onderdrukt
in Egypte en op wonderlijke wijze na de bekende tien plagen daaruit geleid.
Een lange tocht door de woestijn bracht dit volk in het "beloofde land". Maar
nú Nederland, een land dat "vloeit van melk en honing". Is dát
ook het beloofde land dat ons trekt en waarvan het perspectief ons in moeilijke
tijden op de been houdt?Voorzitter! Ik geef een citaat van Groen van Prinsterer uit 1867: "Wij
leven in een tijd dat staat en maatschappij losgesneden zijn van hun godsdienstige
wortels. Godsdienst, zo zegt men, brengt scheiding en verdeeldheid. Ontsla
de volken van dat juk, dan zijn de voorwaarden aanwezig van werkelijke vrijheid
en voor echt geluk, aldus de geleerden uit de school van het humanisme en
het liberalisme." Hij vervolgt dat ontwrichting, onaanspreekbaarheid en geestloosheid
er het gevolg van zullen zijn, een citaat van profetische allure. Hij vat
samen: stof dat tot modder is geworden. Dat is dus bepaald geen wenkend perspectief!
Dat heeft niet de bekoring van het beloofde land.Wij zijn nu een kleine anderhalve eeuw verder en inderdaad, ons land en
volk hebben afscheid genomen van hun christelijk verleden. Dat is vorige week
nog weer geaccentueerd in de aanvaarding van de wetsvoorstellen terzake van
de openstelling van het huwelijk en adoptiemogelijkheden voor paren van hetzelfde
geslacht. Onomwonden is deze breuk beklemtoond in het betreffende debat. Is
dát dan het land dat men begeert, een land waarin christelijke waarden
en normen als niet meer passend en relevant worden beschouwd voor het publieke
domein? De scheiding van kerk en staat, zoals die nu door de overheid wordt
gehanteerd, mag toch niet leiden tot een scheiding van staat en godsdienst?
We kunnen niet neutraal zijn in ethische kwesties, ook de overheid niet. En
dan komt er nog een gebrek aan historisch besef naast en dat heeft vérstrekkende
gevolgen. Welk verweer is er ten principale nog tegen mogelijke toekomstige
wensen van het volk? In dat debat werd polygamie als voorbeeld genoemd. Een
dergelijke zwakte is levensgevaarlijk voor het geestelijke gehalte van onze
samenleving. Zingeving is wel degelijk een onvervreemdbaar element in het
domein van de staat, op straffe van ontreddering en chaos.Wij zitten in de oogstjaren van Paars'. Vooral D66 incasseert op enkele
zwaar geladen ethische en staatsrechtelijke thema's, zoals het homohuwelijk,
verruiming van de euthanasie, de gekozen burgemeester en het referendum. PvdA
en VVD laten zich dit kennelijk welgevallen. De moderne tijdgeest zet de trend.
Men denkt welhaast alles te beheersen. Toch is het een illusie te menen dat
het ons vrijstaat de door God gegeven en de eeuwen door universeel erkende
instellingen naar eigen inzichten te mogen herdefiniëren. "De wijsheid
dezer wereld is dwaasheid bij God" (1 Cor. 3:19). Hoe vaak heeft Hij al niet
gemaand om ons allen tot inkeer en bescheidenheid te brengen? "Een wijze beroeme
zich niet in zijn wijsheid, en de sterke beroeme zich niet in zijn sterkheid,
een rijke beroeme zich niet in zijn rijkdom, maar die zich beroemt, beroeme
zich hierin, dat hij verstaat en Mij kent, dat Ik de Heere ben, doende weldadigheid,
recht en gerechtigheid op de aarde; want in die dingen heb Ik lust!" (Jer.
9:23 en 24). Neutraliteit hiertegenover is onmogelijk, het is van tweeën
één. Het zal eenmaal van onze hand worden geëist. Wij roepen
daarom op met het Woord van God en Zijn Wet voluit ernst te maken, land en
volk ten zegen. De dimensie van het beloofde land.Een aaneenschakeling van geweldsdelicten, waaronder afschuwelijke lustmoorden,
heeft in de achterliggende maanden grote onrust teweeggebracht, diep doorleefde
ergernis, machteloze woede, intens verdriet. Men voelt zich niet langer veilig
op straat. Het aantal geweldsdelicten, vooral door jongeren, neemt helaas
toe. De bestrijding hiervan verdient volgens de SGP hoge prioriteit op de
politieke agenda.Het eerste wat in dit verband altijd weer moet worden gezegd is, dat met
alles wat in ons is moet worden opgeroepen tot een herstel van waarden en
normen. Het van vitale betekenis vinden oog te blijven houden voor immateriële
waarden en daarbij alleen te denken aan kunst en cultuur, zoals de Troonrede
stelt, is toch op zijn minst eenzijdig. Immers, het gaat ook om een hoogstaand
normbesef. Geboden en verboden, normen dus, moeten gezag herkrijgen in het
besef van burgers. Dat besef is niet met één druk op een knop
te verwerkelijken, dat is een leerproces in opvoeding van jongeren en ouderen.
Zijn wij als ouderen nog voldoende toegerust om voorbeelden te stellen, tegenwicht
te bieden, positieve cultuur te ontsluiten, kinderen te leren zich te verplaatsen
in anderen als tegengif tegen de ik-cultuur? Doorleefd toekomstperspectief
is een schaars goed geworden. Niet een beladen verleden, maar de lege toekomst
is het grote pedagogische probleem van vandaag en morgen. Werd wel gezegd
"wie de jeugd heeft, heeft de toekomst" nu zou je geneigd zijn te zeggen:
"wie de toekomst heeft, heeft de jeugd". We moeten elkaar indringend op onze
verantwoordelijkheid aanspreken, anders blijft het dweilen met de kraan open.
Voorbeelden daarvan zijn de veiligheid in school en seksuele intimidatie op
de werkplek.Maar natuurlijk valt er niet te ontkomen aan strenger optreden in het
publieke domein. Een internationaal vergelijkend onderzoek bracht juist dezer
dagen aan het licht, dat onze politiesterkte de laagste is van Europa. Dat
kan dus niet. Nu moeten we niet over elkaar heen buitelen met suggesties van
hoe het strenger moet. Zorgvuldigheid blijft geboden. Toch denken we dat het
maatschappelijke signaal over de wel heel grote behoedzaamheid waarmee in
opsporing en vervolging blijkbaar wordt omgesprongen met de bescherming van
de persoonlijke levenssfeer, niet kan worden genegeerd. Dit is niet alleen
aan de orde bij de normering van opsporingsmethoden – bijvoorbeeld het
afluisteren van telefoongesprekken – maar ook bij opslag van DNA-gegevens
en – om niet meer te noemen – cameratoezicht in openbare ruimten.
De Troonrede zegt terecht dat hierover een zorgvuldige afweging moet plaatsvinden.
Is de regering bereid om ter voorbereiding hiervan een notitie hierover aan
de Kamer voor te leggen? Het gaat om een hervonden balans in de gerechtvaardigde
belangen van hen die ergens van worden beticht en het rechtsgevoel van burgers
dat nogal eens wordt beproefd. Graag een concrete reactie.Bijzondere aandacht vraagt de recidive. De cijfers zijn zorgwekkend, juist
ook over jonge delinquenten. In dit verband is "nazorg" van groot belang.
Deze is nu te versnipperd en werkt dus niet. Wat vindt de regering
van een systeem van mentorschap van een-op-een? We blijven ook hameren op
een krachtige aanpak van kinderporno, porno, drugshandel en verslavingen aan
drugs, drank en gokken. Het gedoogbeleid moet ten principale ter discussie.
De handel in drugs en andere ongerechtigheden via internet en de veiligheid
van internet moeten meer in het algemeen ter discussie worden gesteld. Ik
krijg hierop graag een reactie, vooral op de vraag hoe dat nationaal en internationaal
moet. Hoe is het met de handel uit gevangenissen en de onstuitbaar lijkende
XTC-epidemie die meer dan symbolisch te lijf moet worden gegaan? Ook het wapenbezit
moet daadkrachtig worden teruggedrongen. We willen toch geen samenleving waarin
in arren moede de burgers het heft in eigen hand nemen, omdat de wettige overheid
kennelijk terrein verliest in de strijd tegen vandalisme en criminaliteit?
Particuliere beveiligingsdiensten beleven gouden tijden! De geweldscultuur
in de visuele media verslaat zijn duizenden, de zelfregulering ten spijt en
wij intussen maar wachten met de introductie van de antigeweldchip. Wij begrijpen
heel goed dat niet zomaar blikken oplossingen zijn open te trekken, maar wij
zijn er diep van overtuigd dat er een schep bovenop moet. Wij dagen de regering
daartoe uit.Voorzitter! Materieel gaat het goed met ons land. Er is, om in de beeldspraak
te blijven, veel melk en honing. De begroting is riant en vele voorstellen
worden gedaan die onze instemming op zichzelf hebben waar het gaat om intensiveren
van beleid en dergelijke. Wij zijn het met het kabinet eens dat voorrang moet
worden gegeven aan de reductie van de staatsschuld. We waren in dat opzicht
positief verrast door de ommekeer van collega Melkert om langs strakke lijn
de staatsschuld snel – in 25 jaar – af te lossen. We hebben hem
in het recente verleden wel eens anders gehoord.Deskundigen bepleiten ook deze prioriteit, mede tegen het licht van de
dreiging van oververhitting van onze economie. Het blijft opletten; er kan
maar zoiets gebeuren waardoor onze economie een klap krijgt.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! De heer Van der Vlies is nu een van de weinigen die ik echt
expert acht op het punt van bekeringen. Wat dat betreft, wil ik dus graag
van hem aannemen dat als hij zo ziet wat er gebeurd is, dit in die categorie
zou vallen. Maar ook hij zou toch wel graag kennis willen nemen van wat er
ook eerder door de PvdA-fractie hierover is gezegd en wel als een opbouw naar
wat inderdaad een verduidelijking is geworden van het standpunt, ook verder
kijkend in de toekomst. Dat is misschien voor vannacht de verdere verdieping
die zou kunnen plaatsvinden!De heer Van der Vlies (SGP):Ik vind het heel plezierig, ook een late bekering is een bekering en beter
laat dan nooit! Dat is dus duidelijk.De heer Melkert weet dat wij hier samen al een paar jaar rondlopen. Ik
vergis mij toch niet dat ik vorig jaar bij gelegenheid van de algemene politieke
beschouwingen, tegen de kerst en in het prille voorjaar van de zijde van de
PvdA-fractie nog heb horen verdedigen: niks extra aflossen van de staatsschuld,
investeren, nieuw beleid, banen creëren? Dat was toch het signaal?De heer Melkert (PvdA):De achtereenvolgende jaren van economische groei, het feit dat voor het
eerst een reële daling van de staatsschuld is ingezet en de nieuwe feiten
in de adviezen van de WRR en van de studiegroep Begrotingsruimte – welke
status dat op dit moment ook heeft – vormen elementen die nu toegevoegd
kunnen worden. Ik ben het direct met de heer Van der Vlies is dat er sprake
is van een ontwikkeling in het denken. Dat gebeurt ook bewust, want wij kijken
natuurlijk vooruit. Er is dus geen sprake van een tegenstelling zoals de heer
Van der Vlies hier meent te ontwaren.De heer Van der Vlies (SGP):Om die verdere ontwikkeling van denken heb ik collega Melkert eigenlijk
bedoeld te prijzen. Laten wij hopen dat dit ook voor de toekomst nog perspectief
houdt en dan heb ik nog wel wat puntjes.Voorzitter! De regering heeft overeenstemming bereikt met de transportsector
over een compensatie voor de hoog opgelopen brandstofprijzen. Een en ander
moet nog uitgewerkt worden. De resultaten daarvan zullen wij krijgen. Eigenlijk
was een uniform en stabiel Europees prijsbeleid beoogd. Nu dat nota bene door
Frankrijk – EU-voorzitter – en daarna door andere landen is doorbroken,
kon ons land niet achterblijven. De concurrentieverhoudingen kennen nu eenmaal
smalle marges en wij kunnen onze sector niet op de proef stellen. Maar dat
geldt dan ook de binnenvaart, de tuinbouw en de visserij. Ik mag toch aannemen
dat ook daar linksom of rechtsom compensatie wordt geboden?Het is de kunst de huidige welvaart te bestemmen voor verhoging van de
kwaliteit van onze samenleving en niet te laten wegglippen in de sfeer van
de consumptie. Wat immers is welvaart als je je huis niet meer uit durft?
Welzijn is veel meer dan welvaart. Het Sociaal en cultureel planbureau heeft
geconcludeerd dat het op dit punt verhoudingsgewijs de laatste tijd niet goed
is gegaan. Onze voorsprong op de terreinen van gezondheidszorg, onderwijs
en veiligheid die wij ten opzichte van vergelijkbare landen hadden, hebben
we niet vast weten te houden. Ik erken dat het niet alleen een kwestie is
van extra geld – dat geld is er nu overigens – maar vooral een
zaak van voldoende beschikbare bekwame mensen. Welke impulsen zijn hier nog
denkbaar? Marktconformiteit ten aanzien van salarissen en rechtspositionele
voorwaarden en waarschijnlijk ook extra lokkertjes om voldoende mensen binnen
te krijgen en ook vast te houden. Dat laatste is zeker zo'n groot probleem.
Daarbij speelt ook het imagoprobleem een geweldige rol.Het voorstel van GroenLinks om in het onderwijs op basis van vrijwilligheid
ATV-uren te laten inwisselen voor lessen (verzilvering) is niet nieuw, maar
wel relevant. De ATV-regeling hadden wij eigenlijk nooit op deze manier moeten
krijgen. Zeker voor de relatief jongere leerkracht moeten wij daarvan zo gauw
mogelijk af, uiteraard met de daarbij passende salariële consequenties.Ook de wachtlijsten in de zorg behoeven een krachtig tegenoffensief. De
regering doet daarvoor voorstellen. Het is de vraag of deze toereikend zijn.
De aanpak tot nu toe heeft in ieder geval te weinig vruchten afgeworpen en
dat is schrijnend. Het zou, om nog eens een ander voorbeeld te noemen, toch
onverteerbaar zijn wanneer als gevolg van wachtlijsten en personeelstekorten
mensen in hun laatste levensfase de nodige zorg moeten ontberen,
waardoor een gevoel van verlatenheid en onzekerheid toeslaat dat zelfs zou
kunnen leiden tot een euthanasieverzoek? Op het goede moment moet over de
wachtlijstproblematiek intensief verder worden gesproken, wellicht nadat er
een implementatieplan is geschreven.Een ruimere instroom in opleidingen en dergelijke moet worden mogelijk
gemaakt. Weg numeri fixi. Weg bevriezing MBO- en HBO-opleidingen verpleegkunde
enzovoorts. Maatregelen in de sfeer van de studiefinanciering zijn al genoemd.
Die vormen inderdaad een reële mogelijkheid.Voorzitter! Het spanningsveld economie-ecologie laat zich steeds uitdrukkelijker
gelden. Ik denk aan wat in de agrarische sector allemaal speelt. Ik denk ook
aan de inpasbaarheid van het natuur- en milieubeleid in de ordening van de
ruimte, waarin nog zoveel andere functies moeten worden ondergebracht. Je
vraagt je in bepaalde streken van het land wel eens af: blijft er nog boerenland
en wijdte over? Met spanning wachten wij de Vijfde nota ruimtelijke ordening
af, en wie hem indient. Zal dat nog minister Pronk zijn? En waarom heeft het
zo lang geduurd? Dezer dagen heeft de Commissie waterbeheer 21ste eeuw haar
weinig rooskleurig rapport gepresenteerd. In Nederland, het putje van Europa,
is een andere aanpak nodig, concludeert de commissie. Wij willen daarom de
minister-president vragen te bewerkstelligen dat de aandacht voor het waterbeheer
stevig in het kabinetsbeleid wordt verankerd, zowel financieel als beleidsmatig.
Het waterbeheer vraagt om een efficiënt interdepartementaal optreden,
waarbij water een centrale rol krijgt. Hoe wil de premier hieraan concreet
handen en voeten geven?Voorzitter! Uit de koker van D66 komen met de regelmaat van de klok allerlei
voorstellen. Met de hete adem van tegenvallende opiniepeilingen in de nek
valt deze ijver te begrijpen. Een ronduit slecht idee vinden wij het voorstel
van mevrouw Lambrechts om het toelatingsbeleid van bijzondere scholen, een
van de pijlers onder de grondwettelijke vrijheid van onderwijs, ter discussie
te stellen in verband met een evenwichtiger spreiding van leerlingen met onderwijsachterstanden
over de scholen. Volgens ons kan goed overleg voldoende helpen.Onnodig in onze ogen is het voorstel om een discussie te openen over het
functioneren van de monarchie. Wij hebben ten aanzien van deze discussie geen
koudwatervrees, een sterke monarchie kan een stootje verdragen. Intussen hebben
we kennis kunnen nemen van de notitie van de regering over het koningschap,
gekenmerkt door de minister-president de heer Kok als bolwerk om de Kroon.
De SGP heeft daar feitelijk niets aan toe te voegen. De notitie en de toon
van de notitie zijn even nuchter als realistisch. Ook de SGP heeft absoluut
geen behoefte om de rol van het staatshoofd in te perken.Voorzitter! Een nuttig voorstel van D66 is gelegen in het pleidooi om
als parlement een zwaardere verantwoordelijkheid te nemen terzake van wat
zich op het terrein van het DNA-onderzoek, de genetica, zoal afspeelt. Inderdaad,
de ontwikkelingen in de sfeer van gentherapieën, stamcelonderzoek, kloneren
en dergelijke zijn verstrekkend en de relatie met het publieke domein is evident.
Het gaat om de diepste geheimen van de schepping. Daar mag niet zomaar mee
"geknutseld" worden. Kansen op een baanbrekend medicijn mogen ons de ogen
niet doen sluiten voor de immense risico's en principiële vragen die
hier in het geding zijn. Integendeel. Wij vallen de heer De Graaf dus bij:
deze genetische revolutie vraagt om een politiek antwoord, waarbij we het
natuurlijk voor mogelijk moeten houden, dat we er uiteindelijk toch weer verschillend
over denken.Voorzitter! NRC Handelsblad van heden kopt: Op het hellende vlak van de
embryowet. Inderdaad, een hellend vlak. Kabinet, let aanstaande vrijdag op
uw zaak. Laat het in de ministerraad geen hamerstuk zijn. Het zou een dijkdoorbraak
kunnen betekenen naar het kweken van menselijke embryo's terwille van onderzoek
en uiteindelijk naar het kloneren. Dat kan toch niet! Het gaat om menselijk
leven, om geschapen leven. Laten we de grenzen daarvan toch in acht nemen.Dan de Molukken, voorzitter, waarbij ik denk aan de problemen op Ambon.
Twee sporen, zorgvuldige diplomatie, open communicatie en de bereidheid ertoe:
wat dat betreft steunen wij de regering. Wij hopen op goed overleg met de
Molukse gemeenschap binnen onze landsgrenzen en in onze omgeving en met hen
een keer te mogen aanschouwen dat er in die regio vrede is.Voorzitter! Ik moet gaan afronden. Onlangs werd naar aanleiding van een
bundel opstellen onder de titel "De terugkeer van de mens" een symposium gehouden
aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam met als thema de onmacht van kerk
en politiek bij het keren van het ontgeestelijkingsproces, waarin onze kantelende
samenleving zich bevindt. De mens zit gevangen in een autonoom ik-denken.
De Nederlandse cultuur houdt zich op in een metafysisch vacuüm, onderdeel
van de alom in het Westen toeslaande crisis, waarin wezenlijke en existentiële
noden van de mens ten diepste onvervuld blijven. Het haastige zoeken naar
wat eetbaar en maakbaar is voorbij, wordt de kritiek op het mechanische denken,
functionaliteit, macht en democratisering en dialogisering van de waarheid
intenser. Een christelijke bijdrage werd op dat symposium als volgt verwoord:
"Een gebrek aan eerbied voor de Heilige in ons midden is de voornaamste oorzaak
van de huidige crisis." Zo is het onzes inziens. Jezus Christus is gisteren
en heden dezelfde, en tot in eeuwigheid. Hij is de Koning der Kerk en heerst
als Koning over hét Beloofde Land, waarvan het oudtestamentische Kanaän
nog slechts een zwakke afschaduwing was. Laten wij Hem horen, volgen en dienen!
Dat mag. Hij roept er Zelf toe op. Dat geeft rust en vrede, zo zelfs dat ze
alle verstand te boven gaan.Als volgt eindigt – ik citeer hem nog een keer – Groen van
Prinsterer zijn Handboek der geschiedenis van het vaderland: "Wat, bij christelijken
zin, een ootmoedig en heilbegerig Nederland zou kunnen worden, dat berekene
hij die de uitgestrektheid van Gods beloften aan Natiën die Hem dienen,
berekenbaar acht. Gelukkig Nederland, en hier wensch ik ook het Huis van Oranje,
nog als van ouds, in den geliefden naam van Nederland te omvatten, indien
het behoefte gevoelt om weder te keren tot den God wiens duizendwerf verbeurde
gunst misschien nog voor ons weggelegd is; indien het, door schuldbesef en
aanbidding, zich het uitzigt opent om, gespaard en gelouterd, een toonbeeld
van Gods genade te zijn, tot in de verste nakomelingschap!". Dat is pas "melk
 en honing". Laat die rijkelijk mogen vloeien. Een dergelijke
bekering zou een troostrijk en inspirerend uitzicht bieden op de contouren
van "het beloofde land". Wij wensen de regering veel wijsheid en kracht en
bovenal Gods zegen toe.De heer Schutte (RPF/GPV):Voorzitter! "Het inzicht is wijd verbreid dat de beheersing van de overheidsuitgaven
zo goed als zoek is. Uitzetting van het beslag van de collectieve sector op
het nationaal inkomen wordt thans door vrijwel niemand meer bepleit. Het regeerakkoord
geeft aan nieuw beleid pas vrij baan, als er oud beleid voor uit de weg is
geruimd."Met deze woorden begon ik mijn eerste bijdrage aan het debat over een
Miljoenennota, die van 1982. Nu, bijna twintig jaar later, is het beeld totaal
veranderd. Nederland is rijk geworden. De gemiddelde Nederlander deelt in
die rijkdom. Daardoor staan overheid en burgers nu voor geheel andere verantwoordelijkheden
en andere uitdagingen dan in de jaren tachtig.Niet langer vragen de klassieke verdelingsvragen alle aandacht. De politieke
discussie kan en moet zich nu richten op het wezen van de publieke zaak. Maatschappelijke
ontwikkelingen, zoals individualisering en globalisering, discussies over
privatisering en marktwerking zetten de rol van de overheid onder druk. Zou
de minister-president willen aangeven hoe hij anno 2000 de publieke zaak definieert?
Wat is daarin voor hem onopgeefbaar overheidsverantwoordelijkheid? Deelt hij
ons standpunt dat daarin naast de zorg voor de publieke rechtsorde de ruimtelijke
inrichting en de kwaliteit van het leefmilieu een prominente plaats zullen
moeten innemen? Wat betekent dit voor de kwaliteit en de organisatie van het
openbaar bestuur? Hoe bereiken wij dat het weer aantrekkelijk wordt te mogen
werken voor de publieke zaak?Er is nu in brede kring tevredenheid over het bereikte welvaartsniveau.
Goed financieel beleid en een gunstige economische ontwikkeling hebben daaraan
bijgedragen. Maar zonder Gods zegen zouden alle inspanningen tevergeefs geweest
zijn. Die erkenning behoort er ook bij. Verkregen welvaart kan ook gemakkelijk
worden bedreigd. De Nederlandsche Bank waarschuwt voor een oververhitting
van onze economie. Wat doet de regering met die waarschuwing? De inflatieschatting
komt voor het eerst weer op het niveau van 1982, mede door het beleid van
de overheid. Dat is een reden temeer het behoedzame begrotingsbeleid niet
te verlaten. Eventuele nieuwe belastingmeevallers moeten niet in de economie
worden gepompt, maar worden gebruikt om oude rekeningen te betalen en te voorkomen
dat deze rekeningen de toekomst van onze vergrijzende samenleving belasten.De gunstige economische situatie maakt het mogelijk extra uitgaven te
doen. De regering doet dat onder het motto van het verder versterken van de
economische en sociale infrastructuur, waarna volgens de regels van de verdelende
rechtvaardigheid ieder het zijne krijgt. Onze fracties – die zich ook
bij deze algemene beschouwingen als een politieke eenheid presenteren –
kiezen hun prioriteiten op basis van een andere benadering. Wij zien duurzame
welvaart niet als een doel op zichzelf, maar als een middel om de ontwikkeling
van de samenleving meer te doen beantwoorden aan Gods bedoelingen met zijn
schepping. Daarbij moeten onze keuzen in een tijd van welvaart de basis leggen
voor de maatschappij van de toekomst. Toenemende welvaart heeft naast zonnige
gevolgen ook schaduwkanten voor mens en milieu. Deze vragen bij voorrang om
politieke aandacht. Verder is het zaak te voorkomen dat toenemende welvaart
leidt tot verscherping van maatschappelijke tegenstellingen.Meer welvaart leidt ook tot toeneming van ruimtebeslag en milieudruk.
Er ontstaat spanning op de arbeidsmarkt. Als gevolg van welvaartsgroei willen
mensen steeds meer zelf keuzes maken op gebieden als sociale verzekeringen,
onderwijs en zorg, waardoor de solidariteit onder druk kan komen te staan.
Hier ligt een prioritaire taak van de overheid. Met een zeker genoegen meldt
de regering dat voor de meeste milieuthema's er een ontkoppeling is tussen
economische groei en effecten op het milieu. Toch neemt door de toegenomen
economische groei ook de milieudruk toe. Per saldo raken wij dus verder verwijderd
van de gestelde milieudoelen. Is het niet nodig meer de nadruk te leggen op
selectieve economische groei? Of behoort dat streven tot de inmiddels afgelegde
plunje?Het afgesproken niveau voor de uitstoot van broeikasgassen is zonder nader
beleid onbereikbaar, ook volgens de regering. Hoe zit het met dat nadere beleid?
Nederland zit in de voorlaatste wagon van een Europese trein die met forse
vertragingen te kampen heeft. Ooit werd als doelstelling voor de lange termijn
geformuleerd een halvering van de milieubelasting bij een verdubbeling van
het nationaal product. Wordt het niet tijd de milieudoelstellingen van het
NMP even hard te maken als de EMU-normen? Het kabinet beroemt zich op het
succes van de Zalmnorm, maar zonder zicht op spoedige terugkeer van de zalm
in onze rivieren is het succes maar heel betrekkelijk.Beleidsintensivering op dit terrein betekent meer dan een som geld extra.
Overheidsmaatregelen die niet inspelen op het milieubewustzijn van burgers
en ondernemers schieten altijd tekort. Daarom is een spoedige invoering van
een kilometerheffing voor het autoverkeer zo belangrijk. Maar als het aan
het kabinet ligt, is dat iets voor drie kabinetten verder. Waarom zou het,
anders dan in Duitsland en Zwitserland, onmogelijk zijn de introductie fors
te vervroegen, bijvoorbeeld tot 2005?Grotere welvaart leidt ook tot een groter beslag op de schaarse ruimte.
Maar is elk beslag ook verantwoord? Of durven wij onderscheid te maken tussen
primaire en secundaire behoeften aan ruimte en op basis daarvan ook nee te
zeggen tegen voorzieningen, waarvan de bijdrage aan de ontwikkeling van de
samenleving niet in verhouding staat tot het ruimtebeslag? Wij verwachten
op dit punt duidelijke keuzen in de Vijfde nota ruimtelijke ordening. Wij
verwachten die nota ook van déze minister van VROM, evenals het NMP-4.
Als hij vertrekt zonder deze nalatenschap, is zijn ministerschap mislukt en
worden noodzakelijke keuzen weer vooruitgeschoven.Spanningen op de arbeidsmarkt behoren eveneens tot de schaduwzijden van
de toegenomen werkgelegenheid en welvaart. De regering wil met de sociale
partners werken aan een nieuwe agenda voor de toekomst, met als belangrijk
doel de versterking van het arbeidsaanbod. Hier is nog steeds
sprake van scheve verhoudingen. Als van de beroepsbevolking één
op de zeven arbeidsongeschikt is, is er iets fundamenteel fout, evenals wanneer
onder de huidige omstandigheden de instroom in de WAO de uitstroom overtreft.
Het recente rapport van de WRR over doorgroei van arbeidsparticipatie werd
in eerste reacties vooral bekritiseerd vanwege het opnieuw aan de orde stellen
van de eerste ziektedagen voor rekening van de werknemer, maar hiermee mag
dit rapport niet worden afgedaan. Essentieel is dat de WAO weer echt een "last
resort" wordt. Dat kan alleen als in het voortraject alles wordt gedaan om
blijvende arbeidsongeschiktheid te voorkomen. Wil de minister-president eens
reageren op het moedige voorstel van het CNV om voor tweederde van de WAO'ers
een actief reïntegratiebeleid buiten de WAO te gaan voeren?De arbeidsparticipatie van gehuwde vrouwen blijft toenemen. Elke dwang
om hierbij arbeid en de zorg voor kinderen te combineren moet echter worden
afgewezen. Dus ook de dwang om te kiezen voor kinderopvang boven verzorging
door de eigen moeder of vader.Vooral mensen met lagere inkomens worden bij toetreding tot de arbeidsmarkt
vaak geconfronteerd met een armoedeval. De Miljoenennota stelt dat het probleem
kan worden teruggedrongen door inkomensafhankelijke regelingen te verminderen.
Maar als dit niet door andere inkomensmaatregelen gecompenseerd wordt zullen
de gevolgen eenzijdig de onderkant van de arbeidsmarkt treffen. Wat dat betreft
verdient het rapport "Gericht en rechtvaardig" van de CDA-fractie serieuze
bestudering en doorrekening.De inmiddels afgetreden minister van binnenlandse zaken van Frankrijk
wilde de arbeidsmarktproblemen in Europa oplossen door gerichte immigratie
van buiten Europa. Op die manier zou ook de "ontgroening" van onze vergrijzende
samenleving tot staan kunnen worden gebracht. Het is zaak hier duidelijk stelling
te nemen. Door immigratie van buiten Europa zouden wij onze problemen, met
name veroorzaakt door jarenlange lage geboortecijfers en onevenredig hoge
aantallen arbeidsongeschikt verklaarden, afwentelen op minder ontwikkelde
landen, die hun beste krachten aan Europa zouden moeten afstaan. Dat is noch
in het belang van Europa noch in dat van het land van herkomst. Deelt de regering
dit standpunt?Beter is het te investeren in de landen van herkomst, zodat daar werkgelegenheid
ontstaat. Of door, zoals prof. Pieper onlangs in Het Financieele Dagblad voorstelde,
bilaterale verdragen te sluiten om gebruik te maken van snelle informatienetwerken,
waardoor hele bedrijfsprocessen kunnen worden uitbesteed aan ondernemers op
elke denkbare plek in de wereld. Misschien is dit een gedachte die ook eens
met sociale partners kan worden besproken.Mede als gevolg van de toegenomen welvaart willen burgers zelf keuzen
kunnen maken op gebieden als sociale verzekeringen, onderwijs en zorg. Met
name in de zorgsector is deze ontwikkeling al gaande. Daarmee komt ons stelsel,
gebaseerd op een combinatie van solidariteit en eigen verantwoordelijkheid
met daarbij gelijke toegang voor ieder, op de tocht te staan. De regering
signaleert het allemaal in de Miljoenennota, maar verder dan het aankondigen
van een debat over de toekomst van het Nederlandse zorgstelsel komt zij niet.
Waarom dit debat niet nu reeds zelf aangezwengeld aan de hand van concrete
varianten? Moet een volgend kabinet soms constateren dat het debat geen zin
meer heeft omdat de markt inmiddels zijn weg gevonden heeft ten koste van
waarden als solidariteit en gelijke toegang?Toenemende welvaart leidt ook gemakkelijk tot grotere ongelijkheden in
de samenleving. De overheid kan deze slechts in beperkte mate beïnvloeden.
Maar als met het groeien van de welvaart de verschillen tot tegenstellingen
worden is er niet alleen sprake van onrecht maar ook van een voor de samenleving
schadelijke situatie. Dat geldt in het bijzonder als de tegenstellingen lopen
langs lijnen van etniciteit. Er zijn gelukkig goede uitzonderingen, maar allochtonen
als groep behoren nog te veel tot de slechtst geschoolden, de laagst betaalden
en de slechtst gehuisvesten. Scholing en integratie van allochtonen is in
hun belang en van dat van de samenleving. Er is nu inmiddels een grote groep
zogenoemde oudkomers, die na jaren verblijf in Nederland nog steeds in isolement
leven. Ook zij moeten de kans krijgen en zo nodig gestimuleerd worden op een
normale manier deel te nemen aan de Nederlandse samenleving.Investeren in kennis is ook investeren in de toekomst. Terecht wordt daarom
extra geld uitgetrokken voor het onderwijs. De knelpunten zijn daar vele en
voor ieder waarneembaar. Minder opvallend is de rol van het wetenschappelijk
onderzoek. In mei jongstleden is aan minister Hermans het rapport "Kennis
is kracht" aangeboden, met daarin een reeks van voorstellen tot verbetering
van de kennisinfrastructuur in Nederland. Leidt dit rapport tot iets meer
dan de aangekondigde grote conferentie over economisch beleid en de mondiale
dynamische kenniseconomie? Hoe zit het met het wetenschappelijk onderzoek
aan onze universiteiten?De keuzen van de regering voor beleidsintensiveringen zijn voor een deel
ook de onze. Maar op essentiële punten laat de regering het te veel afweten.
Het milieu blijft te veel sluitpost, de mobiliteit is te veel een kwestie
van bereikbaarheid, de zorg blijft om keuzen heenlopen.Dat laatste beeld lijkt ook op te gaan voor de samenwerking in het kader
van de Europese Unie. Die samenwerking begint steeds meer op een zoektocht
in de mist te lijken. Waar komen wij vandaan, wie zijn wij en waar gaan wij
naar toe? Het oude motief van vrede door hechte samenwerking is weliswaar
nog geldig maar onvoldoende als het gaat om het vinden van een passende architectuur
voor een Europese Unie van zo'n 25 leden. Ik meen dat er in de onzekere bewegingen
van dit moment wel een ondertoon valt aan te wijzen. In de federale ideeën
van Duitse makelij en bij het ontwerpen van een grondrechtenhandvest voor
de Unie, maar ook in de discussies over de sancties jegens Oostenrijk wordt
een streven zichtbaar de Europese Unie te bouwen op de culturele pijlers van
Europa als waardegemeenschap. Dat laatste woord valt dikwijls te horen. Wie
deze lijn doortrekt komt ten slotte uit bij het concept van Europa als cultuurnatie.
Dat is een radicale breuk met het Europa zoals wij dat al eeuwen kennen, te
weten het Europa van de culturele verscheidenheid en van de nationale staten.
Ik heb ernstige twijfels over een dergelijke nieuwe koers. Het
ongemak met en over Oostenrijk, het gebrek aan enthousiasme over de uitbreiding
en de nog altijd onduidelijke status van het handvest in wording geven aan
dat de homogeniteit van de Unie, buiten het economische, een kwetsbare is.Dat brengt mij tot twee concrete vragen. Is de minister-president het
met mij eens dat recente ideeën over het houden van referenda in enigerlei
vorm over de uitbreiding vooral twijfel zaaien over de betrouwbaarheid van
onze toezeggingen aan de kandidaat-lidstaten? Erkent hij dat referenda over
uitbreiding het risico in zich bergen van het oproepen van nationalistische
sentimenten?Mijn tweede vraag betreft de wijze waarop thans wordt gewerkt aan het
grondrechtenhandvest. Wat er ook uitkomt, het kan grote gevolgen hebben voor
onze rechtsorde. Daarom wil ik vragen of de regering de Raad van State advies
wil vragen over de noodzaak van zo'n handvest, de verhouding tot bestaande
nationale en Europese grondrechtencatalogi en de inhoud van de thans voorliggende
teksten.De relatie met onze oud-koloniën vraagt telkens weer bijzondere aandacht.
Met Suriname lijkt weer normalisering mogelijk. Wij wachten af. Veel meer
aandacht moest en moet worden gegeven aan de relatie met Indonesië. Het
land laat ons niet los, al was het slechts via de band van de zeer betrokken
Molukse gemeenschap in ons land. Waarom repte de troonrede met geen woord
over wat deze gemeenschap zo beroert en ons moet beroeren?We hebben inmiddels anderhalve kabinetsperiode paars beleid achter de
rug. Dat is lang genoeg om een stempel op het beleid te drukken. Een vergelijking
met vorige coalities is moeilijk door de sterk verschillende economische situatie,
maar enkele lijnen zijn wel duidelijk waarneembaar. Traditionele tegenstellingen
tussen liberalisme en sociaal-democratie zijn verflauwd, maar komen af en
toe aan de oppervlakte en leiden dan snel tot patstellingen in de Kamer. Het
is dan aan de kleine fracties om de doorslag te geven. Die dienst verlenen
wij uiteraard graag.Ronduit een compliment verdient de minister-president voor zijn heldere
en nuchtere notitie over het koningschap. Theoretische discussies over monarchie
en democratie schieten tekort in het perspectief van de reële waarde
van het koningschap in de Nederlandse verhoudingen. Nu dankzij de ruime budgettaire
mogelijkheden eventuele verschillen van inzicht op financieel-economisch gebied
gemakkelijk kunnen worden overbrugd, zou van de regering verwacht mogen worden
dat zij extra aandacht besteedt aan immateriële waarden. Die zijn bijvoorbeeld
in het geding bij de golf van redeloos geweld, bij allerlei vormen van verslaving
en bij het onthouden van bescherming aan ongeboren kinderen. Vanuit welke
innerlijke overtuiging treedt de regering dit soort vragen tegemoet? Ideologieën
lijken voor Paars afgedaan te hebben, maar de autonomie van de mens staat
hoog aangeschreven. Is de regering bij machte en bereid die autonomie in te
perken als immateriële waarden van publieke betekenis in het geding zijn?
Kan, om concreet te zijn, de regering de indruk wegnemen dat onder druk van
geweld voor sommige beroepsgroepen een compensatieregeling is getroffen voor
de hoge dieselprijzen?Is, om een ander voorbeeld te noemen, de regering bereid daadwerkelijk
werk te maken van de bescherming van het ongeboren kind nu het aantal abortus
provocatus in Nederland al weer jaren achter elkaar stijgt? Is zij bereid
om het tot een systeem geworden gedogen van wetsovertreding tegen te gaan?
Nederland is wereldproducent van XTC. Deelt de minister-president het standpunt
dat als geen topprioriteit wordt gegeven aan de bestrijding van productie
en handel van XTC, het Nederlandse drugsbeleid elke geloofwaardigheid verliest?
Wil de regering in de komende nota Kansspelbeleid alles doen om te voorkomen
dat het gokken nog meer in de greep van de markt komt?Voorzitter! Het lijkt erop dat als het gaat om ethische dilemma's, zich
een morele verlegenheid van de regering heeft meester gemaakt. Hoe anders
is het te verklaren dat de Troonrede diverse dilemma's wel aanduidt maar geen
oplossingsrichting aangeeft? Hoe is het te verklaren dat vrijwel elke beleidsmaatregel
op dit terrein vertraagt en vertraagt, totdat regering en Kamer voor voldongen
feiten komen te staan? Ik noem ten eerste de een jaar geleden aangekondigde
algemene maatregel van bestuur over late zwangerschapsafbreking. Ik noem in
de tweede plaats een al jaren verwachte algemene maatregel van bestuur inzake
euthanasie op wilsonbekwamen. Ten derde is er een wetsvoorstel inzake handelingen
met embryo's, dat uiteindelijk zomer 1999 naar de Raad van State zou gaan.
Ik noem ten vierde een notitie inzake erfelijkheid, die in de eerste helft
van 2000 werd verwacht. Ten vijfde noem ik de voor 1999 toegezegde integrale
beleidsnotitie biotechnologie. Ten slotte is er ten zesde de in maart 2000
verwachte reactie van de regering op het rapport van de Raad voor volksgezondheid
en zorg over ethiek met beleid.Ik weet het, het gaat hier niet om eenvoudige zaken. Maar ze komen niet
tot een oplossing als niet ten minste rekening gehouden wordt met de heilzame
normen die niet door mensen verzonnen zijn, maar die zijn gegeven door Hem
die alles – klein en groot – geschapen heeft en over alles en
allen regeert. De regering mag zich juist met het oog op deze zaken bij haar
overwegingen verzekerd weten van de gebeden van velen in gezinnen en in kerken.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Zoals bekend, zal de minister-president morgenochtend om 10.15 uur beginnen
met zijn antwoord in eerste termijn.Sluiting 19.49 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-6-73.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl