Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2001 (deel Milieubeheer) (27400 XI)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 1118-1135

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

09-04-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 24, pagina 1118-1135

27-03-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27400-XIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van Koninkrijksrelaties (IV) voor het jaar 2001 (27400 IV)Pagina 1135-1144
Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake het aanhouden van voorraden aardolieproducten (Wet voorraadvorming aardolieproducten 2001) (27170)Pagina 1099-1108
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2001 (deel Milieubeheer) (27400 XI)Pagina 1144-1161
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2001 (deel Milieubeheer) (27400 XI)Pagina 1118-1135
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van Koninkrijksrelaties (IV) voor het jaar 2001 (27400 IV)Pagina 1108-1118
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 27 maart 2001)Pagina 1162-1163
Behandeling van de brief van een plaatsvervangend griffier, houdende haar verzoek om ontslag (EK nr. 239)Pagina 1099-1099
Lijst van besluiten (dinsdag 27 maart 2001)Pagina 1161-1162
Presentie en opening (dinsdag 27 maart 2001)Pagina 1099-1099

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 94 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar
2001 (deel Milieubeheer) (27400 XI).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Gennip (CDA):Voorzitter! Op de route van Den Haag naar Bonn, tussen de eerste en de
tweede fase van COF-6, werden onlangs drie nieuwe informatieborden geplaatst.
Daar was op de eerste plaats het nieuwe rapport van het International Panel
on Climate Change, dat in Shanghai tot de conclusie kwam dat sedert minder
dan zes jaar tijd maar liefst drie onontwijkbare conclusies moesten worden
getrokken inzake de relatie tussen menselijk handelen en het klimaat. Ten
eerste: het gaat allang niet meer om voorspellingen, maar nu al zien wij de
gevolgen van de klimaatveranderingen. Denk aan het terugwijken van gletsjers,
het dooien van de permafrost en nog zoveel meer. Ten tweede: de toename van
het aantal extremen in weersomstandigheden is bewezen en veel meer dan borrelpraat
in de zin van vroeger waren de winters witter enz. Ten derde: nu al moeten
er noodzakelijke adaptaties tot stand komen om de rampzalige gevolgen in te
perken.En wie nog mocht denken dat deze gespecialiseerde geleerden ervoor betaald
werden om onheil aan te zeggen, kan dan toch moeilijk heen om het recente,
uiterst interessante rapport van niet minder dan de CIA "Global trends 2015",
dat stijging van de zeespiegel, toename van catastrofes, smelten van poolijs
en daarmee internationale druk voorspelt en verder de toename van een groot
aantal niet direct met klimaatsverandering samenhangende milieuverslechteringen.Theorieën en voorspellingen? Daar is die keiharde uitspraak twee
weken geleden van de grootste herverzekeraar ter wereld, Munich Re, dat dramatische
uitsluitingen van verzekeringen binnenkort zullen gaan plaatsvinden vanwege
de miljardenverliezen omdat de schade met een factor tien of meer is toegenomen
in de afgelopen jaren, dus in het afgelopen decennium. Er waren de laatste
tijd nog andere studies, bijvoorbeeld over de betaalbaarheid van de beperking
van de CO2-uitstoot en de mitigatieconferentie in Ghana.Maar ik refereer aan deze drie waarschuwingsborden van geheel verscheiden
bron om aan te tonen dat wij met de toename van conflicten, de wereldwijde
armoede en wellicht het opnieuw opkomen van nieuwe besmettelijke ziektes,
te maken hebben met de drie, vier centrale uitdagingen van de 21ste eeuw,
ook nog in onderlinge wisselwerking. Alle borden betekenden: ga vooral door
en verhoog uw snelheid.Voorzitter! Zo had ik mijn inleiding willen laten beginnen toen ik deze
begroting mocht voorbereiden. Maar rond het weekeind lijkt er nog een vierde
bord geplaatst te zijn op die route: doodlopende weg! Al in de maanden na
Kyoto waren er ook verlichte Amerikanen, die voorspelden dat het Protocol
het niet zou halen. In het voorjaarsnummer van Foreign Affairs van 1998 voorspelde
de Harvard-econoom Richard Cooper dat Kyoto niet zou werken en wel omdat succesvolle
internationale samenwerking niet alleen overeenstemming vereist over de doelstellingen,
maar ook over de juiste middelen om die doelstellingen te bereiken. Zijn conclusie
was dat er te veel discutabele aannames ten grondslag lagen aan de methoden
voor beperking van de CO2-emissies.De vraag waar de wereldgemeenschap na de vorige trieste week opnieuw voor
staat, is hoe wij omgaan met de kennelijke weigering van de nieuwe regering
in Washington om de minimale stappen te zetten om iets te doen aan de oorzaken
van de menselijke beder- ving van het klimaat. Betekent dit dat daar gewoon
wordt doorgegaan met bijvoorbeeld bouw en uitbreiding van steden die gedurende
driekwart van het jaar alleen maar kunstmatig leefbaar zijn dankzij een uitermate
vervuilend onduurzaam aircondi- tioninggebruik, maar niet alleen daar, maar
ook hier met een menselijk handelen dat niet meer straks in retrospectief,
maar nu al bewezen onverantwoord is, overigens op een moment dat het grootste
gedeelte van de wereldbevolking nog moet aanschuiven aan de tafel van de welvaart,
met haar onvermijdelijke belasting? Hoe nu verder?Mijnheer de voorzitter! Uiteraard is wel in retrospectief de eerste vraag,
die overigens ook al in november in de internationale pers gesteld werd, namelijk
of Europa met te weinig flexibiliteit, te weinig gezag ook, de onderhandelingen
op de Klimaatconferentie gevoerd heeft. Ik zeg het niet, maar als niemand
minder dan de Britse sociaal-democratische minister van milieuzaken Prescott
in een woedeaanval collega Voynet beschuldigt van een volstrekt tekortschietende
leiding van de Europese delegatie, dan roept dat meer vragen op, nog afgezien
van de emancipatiedimensie, die kennelijk aan dit incident verbonden was.
Aan de orde is de vraag of Europa door gebrek aan leiderschap een historisch
kans heeft laten lopen of dat het alleen maar aan de weigerachtigheid van
de Umbrella-groep lag, en misschien ook wel aan de mijns inziens
wat gedistantieerde opstelling van de G77. Ik had de vraag niet willen stellen
omdat zij in de route naar Bonn minder relevant leek, maar als die route definitief
versperd zou zijn, is een zwaar gewetensonderzoek naar de Europese opstelling
en tactiek op zijn plaats. Is het waar dat wij ons op het moment dat wij wisten
dat er een andere wind uit Washington zou gaan waaien, onvoldoende hebben
gerealiseerd dat géén akkoord de VS helemaal vrij zou spelen?
Ik durf die vraag te stellen omdat wij al snel na Den Haag in deze Kamer ons
respect hebben betuigd voor het Nederlands voorzitterschap.Het is wellicht te vroeg om te speculeren over het antwoord op de vraag
of ook op dit gebied de stellingname van Condolezza Rice gecorrigeerd zal
worden, maar het is wel intrigerend om te horen waarom zij dit standpunt mededeelde
en niet het hoofd van het milieuagentschap van de VS. Staat het klimaatbeleid
in de ogen van de VS centraal in het veiligheidsbeleid?De andere vraag waarvoor het wellicht te vroeg is, is of andere mondiale
wegen wel begaanbaar zijn. Cooper zegt in het genoemde artikel dat er op dit
moment eigenlijk maar één andere oplossing is en dat is werken
aan een wereldwijd akkoord over de verhoging van accijns op fossiele brandstof.
Gelet op de ervaringen bij het begin van de Clinton-administratie, weet ik
niet of dit zo'n reëel alternatief is, maar de minister zal hier zeker
een opinie over hebben.Een vraag en een les komen bij dit alles naar boven. De vraag gaat vooraf
aan de oplossingsrichtingen en onderhandelingsstrategieën. Het gaat om
de fundamentele vraag in onze samenleving naar de relatie milieu-democratie.
Natuurlijk kunnen wij met de beschuldigende vinger naar de VS wijzen, en dat
moeten wij ook niet nalaten, bijvoorbeeld als wij in het afgelopen weekend
gewoon recht voor zijn raap in de International Herald Tribune lezen dat het
dood verklaren van Kyoto gewoon het afbetalen is van de contributiebijdragen
aan de campagne van de Republikeinen. Zonder blikken of blozen staat het er.
Maar er is meer aan de hand, en dat geldt ook voor Europa. Het is de essentiële
vraag hoe in een democratie kiezers gemotiveerd kunnen worden voor standpunten
die hier en nu offers kosten omdat zij ten gunste komen van kiezers van later
en elders. Het is dus een weging van de toekomst en de globaliteit van processen,
die zich meestal concentreren op actualiteitsproblemen.Sommigen zien al hun heil in voorlichtings- en bewustmakingscampagnes.
Akkoord, maar dat lijkt toch maar een gedeelte van het antwoord. Want wat
verklaart het gigantische, laten wij zeggen culturele, verschil in de opvatting
over internationale solidariteit tussen bijvoorbeeld België en Nederland?
Akkoord, soms, want wij weten ook dat de hagenpreken van de Reck- mannen indertijd
of de Reijndersen later dikwijls een volstrekt contraproductief effect hadden.
Welke processen hebben dan wel tot een echt toekomstproject geleid? Welke
oorzaken leidden tot een uniek wereldwijd engagement van de VS tijdens en
na de Eerste Wereldoorlog? Waarom braken zij dat weer af en ruilden zij het
in voor een nieuw isolement? Waarom kan een project van generaties zoals dat
van de Europese eenwording slagen? Waarom is er de bereidheid tot een levensvragende
inzet van de VS tijdens de Tweede Wereldoorlog in een mate, waarbij de irrationaliteit
van de unconditional surrender waarschijnlijk ook aan die zijde tienduizenden
extra levens eiste? Wat maakte het Marshall-plan? Alleen anticommunisme?Wat was een jaar of veertig geleden het effect van dat samenkomen van
de positieve ervaringen van het plansocialisme, het morele appel van de Wereldraad
van Kerken en de pausen van die dagen tezamen met de angst voor de communistische
wereldrevolutie? Het leidde in ieder geval in een aantal landen tot een sterke
overstijging van het directe en op eigen kiezers gerichte belang.Deze vragen lijken af te leiden van de directe en technische kwesties
rond de versperring op weg naar Bonn, maar voor een minister van Milieuzaken,
een regering, een samenleving, zijn zij wezenlijk. Moet er eerst een gigantische
catastrofe komen en veranderen we dan ons beleid, zij en wij, of kunnen coalities
van meerderheden gevormd worden, binnenslands, Europees, mondiaal, die een
nieuw evenwicht tussen groei en duurzaamheid laten doorbreken op basis van
de combinatie van waarden en rationaliteit, nu, nu het nog kan?Het gaat mijns inziens om een aantal elementen dat wij geen van allen
kunnen missen: referentie aan waarden. Maar door wie gevoed? In de afgelopen
weken is vanuit onze fractie gerefereerd aan de noodzaak van een nieuw Weltethos,
zoals dat door mensen als Kueng en door het parlement van wereldgodsdiensten
aan de vooravond van de millenniumtop in New York in september is verwoord.
Bronnen van morele referenties, potentiële bondgenoten. Ook in een geseculariseerde
maatschappij kunnen kerken groot gezag uitoefenen, zo bleek uit een studie
van het Sociaal en cultureel planbureau van enkele jaren geleden, gedeeltelijk
bij gebrek aan andere vertrouwensinstituties die op betrokken en deskundige
wijze de maatschappelijke ontwikkelingen en tendensen in een juist perspectief
plaatsen. Meer recent heeft het conciliair proces voor gerechtigheid en heelheid
van de schepping grote invloed uitgeoefend in Europa. Volgens Lothar de Maizière
was dit van doorslaggevende invloed bij de Wende in het geseculariseerde Oost-Duitsland.
De NCDO heeft ook aandacht besteed aan dit soort vragen, zeker in relatie
met internationale solidariteit. Kan hieraan heel intensief aandacht worden
besteed bij Rio plus 10?Verder is er de bijna spontane opkomst van een mondiale civil society,
die een embryonale vorm van mondiale democratie kan constitueren, mits zij
zelf bereid is tot coalitievorming met andere one-issuebewegingen, brede maatschappelijke
instellingen en stromingen. De beweging rond het Earth Charter is in dit verband
vermeldenswaard. Ik denk ook aan de macht van consumentenorganisaties, met
vrijwillige boycotmogelijkheden en beïnvloeding van het consumptiepatroon.Binnen het bedrijfsleven, ook in de VS, is er een sterke beweging voor
een andere vorm van ondernemen, die fiscaal en anderszins gehonoreerd kan
worden, ook in de vorm van een publiek debat over de relatie tussen campagnebijdragen
en politieke standpuntbepaling. Hierbij kan een vergelijking worden gemaakt
met de zogenaamd onvermijdelijke omkoping van regeringen in ontwikkelingslanden,
die opeens actueel is geworden en omgekeerd kon worden in een wereldwijd regime
waardoor het moeilijker wordt om regeringen om te kopen. En
dan is er de kwestie van publiek leiderschap: moreel, maatschappelijk en politiek,
die direct met democratische selectiemechanismen te maken heeft.Volgend jaar herdenken wij dat de markerende wereldconferentie over milieu
en ontwikkeling tien jaar geleden in Rio is gehouden. In de vele discussies
over wat er terecht is gekomen van alle conventies en uitspraken over toekomstige
routes moet naar ons gevoel ook aandacht worden besteed aan de onderliggende,
wezenlijke vraag van de drieslag democratie, hier en nu, ginds en straks.
Deze vragen reiken naar de wortels van onze huidige cultuur, ons mens- en
Scheppingsbeeld, onze morele instelling en onze bereidheid kennis te nemen
van de feiten en research die nu aan ons worden gepresenteerd.De problematiek die wij vandaag behandelen, vraagt om normen, maar normen
refereren aan waarden. De globale milieuproblematiek is een ultieme test voor
de kwaliteit en het oplossingsvermogen van onze democratie. Kan de minister
een indicatie geven of en op welke wijze hij het Rio plus 10-proces in deze
zin wil bevorderen?De klimaatverandering stopt niet als er barricades op de weg naar Bonn
worden opgeworpen. Daarom allereerst enkele vragen over het binnenlands beleid.
De milieuorganisaties betwijfelen of de dubbele doelstelling van de Nederlandse
regering terecht is. Waarom geen 63 megaton emissie in plaats van 50 en waarom
van die 50 weer de helft in het buitenland? Kan de minister ook antwoord geven
op de vraag of de nu snel aantrekkende groei in een aantal Centraal-Europese
landen de mogelijkheden voor joint implementation beperkt? Voorlopig zien
wij daar nog grote kansen.Dan is er de vraag naar de consequenties van liberalisering van de energiemarkt,
terwijl de energieprijzen relatief hoog zijn. Mijn fractie heeft vorig jaar
al gewezen op de consequenties van liberalisering voor de benutting van warmtekrachtkoppeling,
bijvoorbeeld in de unieke win-winsituatie bij Bleiswijk, met WKK, Vinex-kassen
en CO2-vastlegging. Ook wij krijgen berichten dat de condities
bij WKK-benutting en de perspectieven voor de Bleiswijk-benadering alleen
maar slechter worden, ondanks de hoop die de minister vorig jaar nog wekte.
Hoe is de situatie nu?Door de liberalisering in combinatie met hoge gasprijzen wordt steenkoolaanwending
weer erg aantrekkelijk, zowel hier als in België. Is dat de bedoeling?
Hoe worden de negatieve effecten daarvan gecompenseerd?Vorig jaar is de mogelijke doorbraak van LPG in het stadsvervoer en het
vrachtverkeer aan de orde geweest. In de schriftelijke beantwoording is geen
negatieve grondhouding getoond, maar is er echt voortgang op dit easy-win-terrein?Verwarring was er in de afgelopen maanden over de positie van de groenfondsen
in het nieuwe belastingstelsel. Op dit moment lijken de gevonden formules,
ons respect daarvoor, zodanig dat er eerder te weinig projecten zijn om de
toestroom van geld op de beoogde manier te benutten. Hoe taxeert de regering
de situatie?Wij zijn de weg een beetje kwijt als wij de passage in de uitvoeringsnota
Klimaatbeleid buitenland lezen over de groenfinancieringen en het standpunt
van de gehele regering. In die nota wordt op pagina 42 over knelpunten gesproken
in Midden- en Oost-Europa. Wat zijn die knelpunten en is er een oplossing
voor gevonden? Dan blijft de andere vraag naar de mogelijkheden van groenfinanciering
in landen van de EU. Eerder spraken wij over de wenselijkheid om investeringen
te laten kwalificeren aan de bovenloop van de grote rivieren, waardoor de
afvoer van water – ook dezer dagen weer zo'n actueel probleem –
vertraagd zou worden, bijvoorbeeld door bosbouw. Bij de voorliggende tekst
is het niet duidelijk of groenfinancieringen nu mogelijk zijn geworden in
sommige ontwikkelingslanden. De collega van de minister was daarover wat terughoudend.Het zal de minister niet verbazen dat wij terugkomen op het schriftelijke
antwoord dat wij na herhaling en aanmaning drie maanden na het vorige begrotingsdebat
kregen over de plannen, Polen te betrekken bij de DOV-verdragen. Is op dat
terrein enige voortgang geboekt?De natuur- en milieuorganisaties verwijten de minister dat er van de aangekondigde
trendbreuk in het nationale beleid door dit alles niet veel terecht komt,
ook in het licht van de veel sterkere economische groei die de trendbreuk
alleen maar dwingender maakt. Hoe reageert de minister op deze nogal fundamentele
kritiek?De heer Van der Lans (GroenLinks):Voorzitter! De heer Van Gennip stelt heel veel vragen, maar ik ben nieuwsgierig
naar zijn mening. Er liggen heel veel cijfers op tafel, ook van het RIVM.
Wij zullen daar straks over praten. Is zijn oordeel over de vorderingen in
het uitvoeringsklimaat afhankelijk van het antwoord van de minister? Of is
zijn oordeel, gezien de feiten die hij kent en overal hoort, dat er meer zou
moeten gebeuren om de doelstellingen in het binnenland te halen? Ik ben heel
nieuwsgierig te horen wat het CDA daarvan vindt.Voorzitter: Korthals AltesDe heer Van Gennip (CDA):De geachte afgevaardigde zal in het vervolg van mijn betoog enkele suggesties
horen. Ik zet in op bijvoorbeeld het LPG- of WKK-maatregelen. Mijn fractie
is er voorstander van, creatieve oplossingen op dat terrein te vinden en te
intensiveren. In het programma "Samenleven doe je niet alleen" kan hij lezen
waar het CDA op dit terrein voor staat.De afloop van de Klimaatconferentie was geen fraaie demonstratie van eensgezindheid
van Europa. Toch bereiken ons ook andere geluiden. De demarche van de van
de regeringsleiders bij de Amerikaanse president van de afgelopen week kan
zo'n teken zijn. Wij zijn zeer benieuwd of de minister al kan indiceren hoe
de Unie inzet op de opruiming van de versperringen op weg naar Bonn en wat
nu de inzet van Europa zal worden. Met name de onderscheiden opvattingen in
Europa over kernenergie – en daarover verschil ik wellicht van mening
met de fractie van GroenLinks – zijn in relatie met de kennelijke inzet
van de Verenigde Staten ten gunste van omschakeling daarop, relevant. Hoe
reageren wij op de kennelijke voornemens van de regering van de VS veel meer
over te schakelen op kernenergie als oplossing voor het CO2-probleem?Kan de minister een indicatie geven van de mogelijkheden en beperkingen
van de Europese samenwerking op het internationale beleidsterrein
meer in het algemeen? Tevens zijn wij zeer geïnteresseerd hoe de Unie
het handelsdossier verbindt aan het milieudossier en of er al veel zinvols
te zeggen is over de Europese invalshoek bij de komende onderhandelingen te
Qatar.Nu de kennelijke interesse van de VS ten aanzien van multilaterale arrangementen
vermindert, is het van het grootste belang dat Europa zijn feitelijke gewicht
in de wereld maximaal inzet om de realiteit van de globalisering te vatten
in arrange- menten van recht, orde en good governance. Dat was onze rode draad
bij de behandeling van de begrotingen voor de ministeries van Defensie en
Buitenlandse Zaken. Het is ook onze inzet bij het internationale milieubeleid.Verder zijn wij geïnteresseerd in de voortgang op het terrein van
de Europese aanbestedingsprocedure bij de aankoop van reductie-eenheden en
de bijdrage van Europa aan de ontwikkeling van een beurs voor CER's. Dat is
belangrijk, omdat er wereldwijd scepsis was over de praktische uitwerking
van het Kyoto-protocol.Wij willen nu vijf specifieke punten naar voren brengen, in de eerste
plaats de wat afstandelijke benadering van de EU ten aanzien van de opslag
van CO2 in de zogenaamde sinks, zoals bosbouw en landgebruik. Natuurlijk
is een gedeelte van die opslagcapaciteit slechts een tijdelijke oplossing
van het probleem, maar gegeven de doorgaande emissies en de toekomstige scenario's
van ander energiegebruik is de vraag toch gewettigd of er niet iets positiever
gedacht moet worden over dat bunkeren, zowel binnen de EU-landen als bij maatregelen
daarbuiten.In dit verband – het tweede punt – herhaal ik mijn pleidooi
voor een veel krachtiger Europees beleid ter stimulering van bebossing en
herbebossing. Onze collega Rabbinge heeft als geen ander een- en andermaal
aangetoond hoe de Europese voedselproductie op een veel beperkter areaal kan
plaatsvinden. Wij hebben eerder de vrees voor vergrijzing van het landelijk
gebied uitgesproken, maar de omschakeling naar bosbouw biedt én werkgelegenheid
én natuurbouw én milieuwinst, ook ten opzichte van de klimaatproblematiek.
Het paradoxale is dat vele vormen van bosbouw zwaar verliesgevend zijn, zeker
in gebieden waar herbebossing gewenst zou zijn en in gebieden waar een zekere
druk op de grondprijzen ligt. Alleen de ondernemers die door de collega van
de minister, de heer Brinkhorst, voor dwazen zijn uitgemaakt, houden om ideële,
esthetische of historische redenen bossen in stand. Er wordt in Europees verband
iets aan stimulering gedaan en wij weten ook wel dat de landen die nu al het
meest van de structuurfondsen profiteren, ook de grootste netto-ontvangers
van bosbouwsubsidies zouden zijn, maar toch ligt hier een unieke invalshoek,
ook ten aanzien van de klimaatsproblematiek.Het derde punt betreft een zaak die vorig jaar ook door onze collega Ketting
naar voren is gebracht en die prominent in ons verkiezingsprogramma Samenleven
doe je niet alleen staat; de fractie van GroenLinks wordt op haar wenken bediend.
Als het wereldwijd niet lukt, kunnen wij dan Europees iets doen aan het onbelast
blijven van de vliegtuigkerosine, ook als een kwestie van rechtvaardigheid?
Het kan niet zo zijn dat de terechte inbouwing van energiebelasting in Europese
productprijzen – denk maar aan bloemen – extra gestraft wordt
doordat de luchttransportkosten van elders juist niet belast zijn.Een vierde punt betreft een suggestie inzake een van de grootste oorzaken
van de klimaatsverandering, de bosbranden. Als de klimaatsverandering een
bedreiging wordt van dezelfde orde als de uitslaande conflicthaarden, moet
Europa zich serieus de vraag stellen of het dat probleem kan aanpakken, net
als via conflictpreventie. Dan gaat het om actieve diplomatie bij de landen –
denk aan Brazilië – waar bosbrand opzettelijk veroorzaakt wordt
als ontginningsinstrument tot snelle detectie en bestrijding op het eigen
continent, maar ook elders, zoals in Indonesië. Het valt mij op dat het
altijd de Canadezen en Australiërs zijn die dan actief worden. Ik doel
dus op de opbouw van een gewenste Europese interventiecapaciteit.Een laatste punt betreft een constante die wij namens de fractie in de
afgelopen weken in het kader van de drie begrotingen naar voren hebben willen
brengen. Dat betreft de relatie met het verre Oost-Europa: de Russische Federatie
en de Kaukasische en Aziatische delen van de voormalige Sovjet-Unie. Rusland
en de Oekraïne deden mee met de VS en niet met Europa, in de zogenaamde
Umbrella-groep. Is er toch een perspectief op een zekere toenadering tot Europese
visies? Belangrijker nog bij stagnerende multilaterale arrangementen is dat
Europa met deze gebieden een creatieve en energieke samenwerking moet opbouwen,
ook en wellicht juist op milieugebied. Bij de behandeling van andere begrotingen
hebben wij over samenwerking op nucleair gebied gesproken tot en met de ontmanteling
van installaties, maar vandaag leggen wij de minister de vraag voor of het
zinvol geacht wordt om in de relatie met Rusland het zogenaamde Energie-Charter
weer aan de orde te stellen. Ook daarbij is sprake van een win-win-winsituatie:
overschakeling op gas in heel Europa voor de komende generaties, sanering
van lekkende leidingen, beperking van de energieconsumptie in de betrokken
gebieden en verhoging van de koopkracht van individuen en de samenleving als
geheel daar. Maar ja, dit soort logica schijnt in de politiek zelden te werken,
omdat er ook andere belangen zijn, die dan op de tocht komen te staan.Een veelgehoorde klacht in het kader van de Klimaatconferentie betrof
de passiviteit van de EU. In dit verband wijs ik de minister op een opvallend
parlementair initiatief dat op alle fronten een impuls wil geven aan de uitvoering
van het Kyoto-protocol. Ruim een week geleden heeft het Benelux-parlement
een zeer indringende resolutie aangenomen die voor onze landen zelf consequenties
moet hebben, maar ook een steun in de rug kan betekenen voor het komende Belgische
voorzitterschap. Wij vernemen graag de reactie van de minister op deze resolutie.Vorig jaar hebben wij de debatten afgesloten met een motie, waarin kamerbreed
de zorg werd uitgesproken over de stagnerende realisering van de ecologische
hoofdstructuur, de wenselijkheid van meer agrarisch natuurbeheer, de mogelijkheid
van publiek-private samenwerking – alleen al om te voorkomen dat wij
straks tientallen miljarden meer voor de EHS moeten betalen – en de
wenselijkheid van de oprichting van provinciale grondbanken.De minister liet recent weer eens horen dat grondpolitiek in de Nederlandse
politiek nog altijd een open zenuw is. Bij gelegenheid van de motie sprak
hij slechts zijn verbazing uit dat er ook in termen van consensus over de
grondpolitiek gesproken kon worden. Daarom hebben wij met grote belangstelling
kennis genomen van het schrijven van de minister van 13 maart over erkenning
van de knelpunten bij de realisatie van de EHS, wat wel eens precies omgekeerd
is geweest, over de inzet van domeingronden als ruilobject, de hulp en verplichtendheid
bij het opzetten van regionale grondbanken, de ruimte voor parti- culier-private
samenwerking, de instelling van een raad voor vast- goed rijksoverheid, het
experiment van heffingen voor regionaal groen en een nota landbouw en fiscus,
gericht op bevordering van het grondaanbod. Dat is een behoorlijke reeks.
Wij zijn de regering erkentelijk voor de aandacht aan de kamerbrede motie.
Uiteraard missen wij de inzet van meer middelen voor de aankoop en het agrarisch
natuurbeheer. Wij zullen echter met belangstelling de afzonderlijke aangekondigde
onder- delen op hun merites beoordelen. Dan zijn wij overigens aan dit antwoord
meer dan verplicht.Er ligt een vraag naar de verdere voortgang op het dossier van energiebelasting
bij non-profitinstellingen. De minister maakt in zijn brief duidelijk dat
er bij, bijvoorbeeld, niet-commerciële sportkantines en bij niet-monumentale
kerkgebouwen een probleem ligt. Wij hebben begrepen dat intussen zeer royale
voorzieningen zijn getroffen voor de sportkantines, die volledige restitutie
krijgen, en faire voorzieningen voor kerkgebouwen, namelijk 50%. Wanneer dat
zo is, danken wij de regering voor deze opstelling. Wij vragen wel waarom
een onderscheid is gemaakt.Wij hebben dit jaar ingezet op twee speerpunten. Dat is de noodzaak, sterker
dan ooit, van een krachtig en eensgezind Europees optreden, eventueel op dit
terrein een eigen weg inslaand, samen met de delen van de voormalige Sovjet-Unie
en landen van de Derde wereld. Een ander punt is het pleidooi om bij de voorbereidingen
van Rio plus 10, maar überhaupt bij de klimaatsproblematiek, heel veel
aandacht te besteden aan de centrale, cultureel bepaalde vraag hoe individuele,
maatschappelijke en politieke keuzes in onze democratie voldoende gewicht
kunnen toekennen aan belangen van anderen en aan de belangen van de toekomst.
Het WI-rapport Partners in duurzaamheid zegt dat niet langer de as kapitaal-arbeid
de centrale politieke tegenstelling weergeeft, maar andere assen, waaronder
de tegenstelling materialisme-duurzaamheid. Als dat zo is, kan deze bezinning
niet alleen voor het milieu, maar ook voor politieke vernieuwing van grote
betekenis zijn.Wij wensen de minister heel veel zegen bij de verwezenlijking van die
inzet.De heer Ketting (VVD):Mijnheer de voorzitter! Dit debat over de begroting Milieubeheer 2001
was voor mijn fractie niet nodig geweest. Mijn fractie hecht eraan haar standpunt
nader te verklaren. Een begrotingsbehandeling eind maart betreft een begroting
die historie is geworden en waarvan het grootste gedeelte zal zijn gealloceerd.
Als alles op rolletjes loopt binnen het departement staat een nieuwe begroting
al in de steigers. Er is geen enkele reden, te vermoeden dat dit bij het departement
van VROM niet het geval zal zijn. Dit was dan ook de reden dat voor dit begrotingsjaar
wordt geëxperimenteerd met een andere opzet van de begrotingsbehandeling:
in de Eerste Kamer, binnen haar verantwoordelijkheid en taakstelling. Deze
houdt een ouderwetse behandeling in als het aan de begroting ten grondslag
liggende beleid daartoe aanleiding geeft of, als dit niet het geval mocht
zijn, als er andere onderwerpen van beleid zijn die een debat met de minister
rechtvaardigen. Wij lopen deze twee onderwerpen even na.De begroting op zichzelf vraagt naar de mening van mijn fractie niet om
een openbare behandeling in deze Kamer. Mijn fractie spreekt uitdrukkelijk
de mening uit dat dit geenszins een negatief oordeel inhoudt. De reden is
dat deze begroting voortzetting en intensivering van bestaand beleid reflecteert.
Ook dit beoordeelt mijn fractie positief. De minister staat immers voor de
niet geringe taak om ambities te verwezenlijken, waarvan de lat hoog is gelegd.
De agenda is vol genoeg. Het gaat nu om intensiveren, implementeren, controleren
en niet meer om concipiëren. Eerst nu maar eens scoren voordat er nieuwe
plannen worden gesmeed. Deze opvatting spreekt uit de begroting en de minister
verdient daarvoor steun. Er is werk aan de winkel, geen woorden maar daden!De mogelijk andere reden voor een debat alhier zou kunnen bestaan uit
andere onderwerpen van beleid, waarbij kan worden gedacht aan het gestelde
in de Milieuverkenning, de Milieubalans, aan klimaat en water, alsmede aan
handhaving. Een vluchtige blik leert dat voor geen van deze onderwerpen behandeling
in deze Kamer passend is. Het gestelde in de Milieuverkenning en de Milieubalans
is een aanvulling op en een onderbouwing van de begroting en dus geen nieuw
beleid. Wat het klimaat betreft, verkeren wij in de gevechtspauze tussen Den
Haag en Bonn. Mijn fractie heeft er het volste vertrouwen in dat de minister
dienaangaande weet wat hem te doen staat. Het beleidsterrein water wordt volgens
mijn fractie door een ander departement beheerd.Voorzitter! Bij handhaving wil mijn fractie iets langer stilstaan. Er
mag geen twijfel bestaan aan het belang dat zij aan een juiste handhaving
hecht. Uit de begroting maar ook uit andere uitingen van de minister blijkt
dat hij daar niet anders over denkt. Recente treurige gebeurtenissen en een
nadere analyse daarvan onderstrepen dit.Waarom is dan een behandeling van dit onderwerp nu niet op zijn plaats?
Daarvoor bestaan verschillende redenen. Allereerst betreft het hier niet het
exclusieve beleidsterrein van het ministerie van VROM, maar meer nog van Justitie,
Binnenlandse Zaken en ook Verkeer en Waterstaat. De importantie van het onderwerp
vraagt dus letterlijk vier bewindspersonen achter de regeringstafel. Het behandelen
van handhaving, zonder aandacht te schenken aan de andere dimensies, zoals
een nadere visie op de rol van de overheid, maar ook op die van de burger
en andere instituties, doet onrecht aan dit thema. Voorts moet uit de hiervoor
genoemde visie een beeld worden gevormd van het karakter van de regelgeving
en dus de daarbij behorende handhaving. Het behoeft geen betoog dat een dergelijk
debat alleen vruchten kan afwerpen als hieraan een gedegen schriftelijke voorbereiding
vooraf is gegaan. Welnu, dit alles valt buiten de kaders van deze begroting en het daaraan
gekoppelde beleid, waarbij ik niets ten nadele wil hebben gezegd van de inhoudelijke
kwaliteit hiervan. Het gaat erom dat aan de vereisten van een passende voorbereiding
in genen dele is voldaan.Voorzitter! Mijn fractie hoopt dat het komende NMP4, waar zij reikhalzend
naar uitziet, en het resultaat van de COP in Bonn het komende jaar redenen
zullen zijn voor een flonkerend inhoudelijk debat met deze minister, een debat
waarin zij zich volgaarne zal mengen.De heer Van der Lans (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! Het is niet eenvoudig om met deze minister op
een tastbare manier over zijn beleid te discussiëren, want altijd hangt
er wel een nota in de lucht, die nog niet af is, maar die wel elk moment kan
komen. Hebben wij vorig jaar een heel jaar gewacht op de Vijfde nota ruimtelijke
ordening, nu wachten wij al weer een tijdje op de blijde geboorte van het
Nationale milieu- beleidsplan 4. En ook over wat er nu gebeurt met de Kyoto-afspraken
tasten wij vooralsnog in het duister, zij het dat hier de minister weinig
te verwijten valt.Het gevolg van dit alles is dat wij een belangrijk gedeelte van de ambtsperiode
van deze minister tamelijk machteloos getuige zijn van een heus beleidscircus
waarbij de politiek meer de rol van geïnteresseerde toeschouwer lijkt
te spelen, dan van een actieve speler op het veld.Ik zal niet beweren dat er niets gebeurt, want ik weet dat de minister
mij – net zoals hij bij de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer
deed – onmiddellijk om de oren zal slaan met zeker tien voorbeelden
van milieudoorbraken, waar ik absoluut niet van terug heb. Maar hij moet mij
het toch maar vergeven dat ik, zijn beleidsterrein overziend, onwillekeurig
moest denken aan wat de Amerikaanse arbeidssocioloog en voormalig minister
van Arbeid Robert Reich ooit heeft geschreven over symboolanalisten. Hij schreef
heel treffend over dat snel groeiend potentieel van hoogopgeleide werknemers
dat in toenemende mate symbolische taal produceert, analyseert, reproduceert,
kopieert, nuanceert en herformuleert. Hun producten zijn papieren beleidsnota's
die tot een keten van nieuwe papieren nota's leiden. Dichter bij huis heeft
ons Sociaal en cultureel planbureau dat al meermalen aangeduid als de overproductie
van beleid in Nederland. Wij grossieren in wat er zou moeten, maar zijn eigenlijk
niet of nauwelijks geïnteresseerd in wat er gebeurt.Voorzitter: BoorsmaDe heer Van der Lans (GroenLinks):Versta mij goed: ik zal zeker niet het belang ontkennen van beleidsvoornemens,
visiedocumenten en beleidsplannen, maar het doet toch wat vreemd aan met een
ministerie van doen te hebben dat in de vier jaar dat wij hem geacht worden
te controleren, eigenlijk hoofdzakelijk met nota's in de weer is. De Vijfde
nota, de nota Wonen en het NMP4 zijn de meesterwerken van dit ministerie en
als ze af zijn gaan wij op naar de volgende verkiezingen.Ik begin daar – en ik wil dat graag hier kwijt – toch een
wat onbehaaglijk gevoel bij te krijgen. Wellicht wordt hier een nieuwe fase
zichtbaar in wat wel de verplaatsing van de politiek is genoemd, een verplaatsing
van de politieke besluitvorming naar een moeilijk te doorgronden netwerk van
symboolanalisten, variërend van wetenschappers, onderzoekers, adviseurs,
ambtenaren, bestuurders, diplomaten, deskundigen, ingewijden tot de overige
niet-politici.Misschien is dat ook wel de reden dat deze Kamer eigenlijk niet zo goed
wist waarover ze eigenlijk met de minister in debat moest gaan.De heer Van Gennip (CDA):De heer Van der Lans spreekt toch echt voor zichzelf als hij zegt dat
de Kamer niet goed wist waar zij het met de minister op dit moment over moest
hebben. Dat lijkt mij een zaak die afzonderlijke fracties regardeert, maar
niet de Kamer als geheel.De heer Van der Lans (GroenLinks):Misschien heeft de heer Van Gennip de commissievergadering gemist die
ik wel heb bijgewoond. Als hij die vergadering heeft bijgewoond, moet hij
weten dat wij niet zo heel gemakkelijk een agenda voor dit begrotingsdebat
konden opstellen. Het is natuurlijk ook mogelijk dat wij deze vergadering
verschillend interpreteren.Voorzitter! Alles hangt zo'n beetje in de lucht en de Eerste Kamer is
nu eenmaal niet de aangewezen plek om zaken uit de lucht te plukken en er
concrete politieke uitspraken over te ontlokken. De minister is ook handig
genoeg om het zover niet te laten komen. Voor een aantal partijen was dat
reden om helemaal niets meer te willen, maar dat neigt ons toch te zeer naar
een vorm van politiek minimalisme dat te gemakkelijk gelegitimeerd wordt door
verwijzen naar de positie van de Eerste Kamer.Mijn fractie heeft daarom voor- gesteld om al die nota's even te laten
voor wat zij zijn en de Milieubalans 2000 en de Milieuverkenning 2000-2030,
twee documenten van het RIVM als onderlegger te gebruiken voor dit debat over
het milieubeleid. Anderen voegden daar het klimaatbeleid en de problematiek
van handhaving aan toe waardoor wij nu dus met een wel heel uiteenlopende
agenda zitten, waarvan het een hele kunst is om dat in een betoog bijeen te
brengen.Ik wil dat toch proberen. Ik neem een paar opvallende zaken uit de RIVM-rapporten
bij de kop en zeg vervolgens iets over het klimaatbeleid, met name over dat
deel daarvan waarvan wij niet afhankelijk zijn van het buitenland, om vervolgens
van daaruit de bijna onmogelijke sprong te maken – maar aan de hand
van Robert Reich's symboolanalisten is alles mogelijk – naar de actuele
problematiek van handhaving op het terrein van het milieu.Mijnheer de voorzitter! Zoals altijd leveren de Milieubalans en de Milieuverkenning
veel interessant materiaal op. De Milieubalans is verplichte literatuur voor
iedereen die twijfels heeft over de vraag of milieubeleid wel effectief is.
Overtuigend laat de Milieubalans zien dat het beleid op tal van punten heeft
gewerkt. Ik denk dan aan het oppervlaktewater, het terugdringen van zwavelemissies
en fosfaatlozingen, het aanpakken van de verzuring en het verbod van CFK's.
Daarbij heeft technologie in veel gevallen de helpende hand geboden.Deze RIVM-studies laten zien dat na dertig jaar milieubeleid de angel
nog lang niet uit de milieuproblematiek is. De milieudruk neemt nog steeds
toe, zij het dat deze toename niet hetzelfde tempo volgt als de economische
groei. De biodiversiteit neemt nog steeds af; de mobiliteit
groeit jaarlijks zorgelijk; het huis- houdelijk afval groeit spectaculair;
het energiegebruik neemt toe en van een duidelijke trendbreuk naar duurzame
consumptie is nog geen sprake, integendeel: wat in apparaten aan schone technologie
gewonnen wordt, wordt, bijvoorbeeld in het geval van spaarlampen, door een
toename van gebruik, of, zoals bij auto's, door luxere uitvoeringen weer teniet
gedaan.Er is veel bereikt, maar er moet nog veel meer gebeuren. Die conclusie
kan aan beide RIVM-studies worden verbonden, vooral als het gaat om het terugbrengen
van de CO2-uitstoot. De Milieubalans meldt dat bij een behoedzame
groei de emissie in 2004 7% hoger zal zijn dan het niveau in 1999. Als de
vertekening van de cijfers door de elektriciteitsimport gecorrigeerd wordt,
gaat het zelfs om 9%. Wij zijn in dat geval nog maar een half decennium verwijderd
van het einddoel van de Kyoto-afspraken waarin wij ons verplicht hebben om
de emissie van broeikasgassen met 6% te reduceren ten opzichte van het niveau
van 1990.Aangezien de CO2-uitstoot de grootste bijdrage levert aan de
broeikasgassen, ziet het er buitengewoon somber uit, vooral omdat het milieubeleid
volgens het RIVM in de verste verte nog geen greep heeft op het toenemend
energiegebruik en de mobiliteitsgroei, twee belangrijke veroorzakers van de
CO2-emissiestijging.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het is misschien toch wel goed om een en ander
in perspectief te plaatsen. Ik heb de Milieubalans erbij gehaald en het is
juist dat de CO2-uitstoot stijgt. Een aantal andere zaken gaat
echter bij een stijging van het BBP omlaag en die prestatie is van niet-geringe
omvang. Het geldt onder meer voor verwijdering afval, voor verstoring en voor
verzuring. Het is goed om het betreffende grafiekje goed in gedachten te houden,
want het is fantastisch wat daarin gerealiseerd staat. Het is waar dat dit
niet geldt voor de CO2-uitstoot, maar het geschetste beeld van
ellende is eenzijdig omdat er ook veel hoopgevende aspecten zijn.De heer Van der Lans (GroenLinks):Mijnheer Rabbinge, wat is de belangrijkste bijdrage aan het broeikaseffect?
Dat is toch de CO2?De heer Rabbinge (PvdA):Ik dacht dat wij over het milieubeleid praatten. De heer Van der Lans
licht daar slechts een aspect uit, namelijk het broeikaseffect.De heer Van der Lans (GroenLinks):Het gaat om het terugdringen van de CO2-emissie en om het bestrijden
van het broeikaseffect. Voorzover ik geïnformeerd ben – ik heb
er niet voor doorgestudeerd, zoals de heer Rabbinge – draagt de CO2-uitstoot het meest bij aan het broeikaseffect, of wil hij dat ontkennen?De heer Rabbinge (PvdA):Ik zal dat niet ontkennen, integendeel. Het gaat mij er evenwel om, het
negatieve beeld dat de heer Van der Lans ontleent aan de Milieubalans in perspectief
te plaatsen. Het is onmiskenbaar dat de CO2-uitstoot is gestegen.
De heer Van der Lans suggereert echter dat op alle punten niet gescoord wordt
en dat is allerminst juist.De heer Van der Lans (GroenLinks):Laat ik dan op aandringen van de heer Rabbinge nuanceren dat het belangrijkste
punt geen succes is.Als complicerende factor geldt dat over de beleidsdomeinen energie en
mobiliteit een ander departement de scepter zwaait. Van die departementen
en de daarvoor verantwoordelijke ministers weten wij dat het milieu –
ik druk mij wat eufemistisch uit – niet de eerste overweging is bij
deze beleidsterreinen. Ik kan in ieder geval het "mobiliteit is fun"-verhaal
van minister Netelenbos moeilijk beschouwen als een inspirerende bijdrage
aan het terugbrengen van de CO2-emissie door het verkeer. In die
sector, die verantwoordelijk is voor eenderde van de uitstoot van CO2-gassen, groeit de emissie het snelst. Zelfs bij het lezen van wat
meer serieuze literatuur, zoals het NVVP, stuit ik vooral op plichtmatige
symbool-analytische taal met een hoog vertrouwen in de technologie, veel voornemens
die nog uitgezocht moeten worden en veel verwijzingen naar een inbreng op
Europees niveau. Inmiddels weten wij dat beprijzingsmechanismen op talloze
invoeringsobstakels zullen stuiten, want het door minister Netelenbos zo geprezen
maatschappelijk draagvlak heeft de natuurlijke neiging te verbrokkelen naarmate
het tijdstip van concretisering van beleid nadert. Feitelijk staat dus nu
al vast dat de mobiliteit tot 2008 niet zal bijdragen aan het terugdringen
van de CO2-emissie. De minister mag mijn fractie daarom nog eens
goed uitleggen hoe hij, met het oog op de RIVM-cijfers, de gegevens over de
CO2-uitstoot en de Kyoto-doelstellingen, zijn handtekening heeft
kunnen zetten onder het NVVP?Eigenlijk gaat hetzelfde verhaal op voor het andere cruciale beleidsterrein
waarop de Kyoto-doelstellingen concreet gemaakt moeten worden, namelijk de
energiesector. Ook op dit terrein is sprake van een bijna ongebreideld technologie-optimisme,
dat uit de markt komt bovendrijven. Vast en zeker zal op dat gebied het nodige
gebeuren, maar de technologie heeft geen handtekening gezet onder internationale
afspraken en volgt zo haar eigen dynamiek. Daardoor zijn de technologische
beloften groot, maar blijven de toepassingen achter. Die kloof tussen beloften
en praktijk kan alleen gedempt worden door een robuust investeringsprogramma.
Dat nationale programma ontbreekt. Vast staat nu al dat de gewenste 10% duurzame
energie in 2010 niet zal worden gehaald. Voorstellen van de SER om tot een
Deltaplan voor een duurzame energie te komen, worden door de regering weggewuifd
of ten prooi gegeven aan een legioen symboolanalisten op departementen die
er tijden hun handen vol aan hebben zonder dat er veel substantieels gebeurt,
terwijl er wel vaak naar verwezen wordt. Ik zou de minister de bijna retorische
vraag willen stellen of hij tevreden is met wat ons land op het terrein van
de duurzame energie voor elkaar krijgt en wat hij doet om de ambities wel
waar te maken.In internationaal opzicht staat het er niet best voor met de Kyoto-afspraken.
Dat is zeer teleurstellend. Te vrezen valt dat de angst die in Den Haag speelde,
dat het met de nieuwe regering Bush bepaald niet gemakkelijker zou worden,
alleen maar bewaarheid wordt. Ik vind het interessant als de minister op deze
beschutte plek in onze democratie nog eens op de conferentie in Den Haag zou
terugblikken, niet in de laatste plaats omdat mijn politieke geestverwanten
in Europa daarin een niet onbelangrijke rol hebben gespeeld. Hebben zij te
hoog spel gespeeld of waren de Verenigde Staten domweg uit
op een onaanvaardbare uitkleding van de gemaakte afspraken?Het ziet er niet alleen internationaal slecht uit, ook in nationaal opzicht
staat het er niet goed voor. Op de belangrijkste terreinen van CO2-uitstoot
is de noodzakelijk trendbreuk nog niet eens in zicht en stellen de voorspellingen
ons alleen nog maar stijgingen in het vooruitzicht. Officieel zijn er in 2002
en 2005 evaluatiemomenten voor het uitvoeringsbeleid, maar als nu toch al
zo duidelijk is dat we dan moeten constateren dat we onze eigen doelstellingen
niet halen, is het dan niet noodzakelijk om dan nu al het reservepakket aan
maatregelen uit de kast te halen en te implementeren? Met andere woorden:
we moeten nu meer gaan doen, anders komen we er niet.We kunnen niet langer alleen volstaan met het benoemen van ambities op
het terrein van milieu en van de natuur. We hebben ambities over het terugbrengen
van de CO2-uitstoot, we hebben ambities over toename van de duurzame
energie, we hebben – overigens heel bescheiden – ambities als
het gaat over de verduurzaming van de landbouw, we noemen daar percen- tages
voor en geven er streefdata bij, maar steeds vaker blijkt dat we onszelf daarmee
een worst voorhouden. Die vorm van symbolische ambitiepolitiek nadert zijn
grenzen, nu we op het terrein van het klimaat, van de mobiliteit, van de natuur
en van de voedselveiligheid bijna dagelijks met steeds dramatischer wordende
negatieve consequenties worden geconfronteerd. Mensen willen maatregelen die
zichtbaar tot iets leiden, die aankomen, die duidelijk maken dat het ook de
politiek ernst is. Niet langer zeggen wat we doen, maar doen wat we zeggen.
Dat is precies waar het nu aan ontbreekt.In feite is dat ook een centraal element in de discussie die sinds Enschede
en Volendam woedt over handhaving, waar ik tot slot nog een enkele opmerking
over wil maken. Ik doe dat om twee redenen. In de eerste plaats omdat ik zeer
geïnteresseerd ben in de visie van de minister van VROM in dit debat.
Hij heeft wel eens gemeld dat als hij 's ochtends wakker wordt hij een briefje
met "handhaafbaarheid" naast zijn hoofdkussen aantreft. En, inderdaad, sinds
zijn aantreden is handhaving een onmiskenbaar onderdeel van zijn beleid. Deze
minister was dus al bezig voor zich de rampen voltrokken die tot het actuele
debat hebben geleid. Zijn ervaringen zijn daarom interessant omdat hier een
modieus opportunisme op de loer ligt. Dat gaat als volgt. Omdat de rampen
zo erg zijn, roepen we nu dat de overheid strenger moet zijn, zonder te analyseren
wat nu feitelijk het probleem is, waardoor we over een aantal jaren weer in
oude gewoonten vervallen. Juist omdat deze minister al langer met dit probleem
bezig is, is het interessant om te weten hoe hij denkt verder te komen dan
het standaardrecept van incidentreactie, reageren op ongelukken met aanscherping
van regelgeving. Wij hebben naar mijn mening hier te maken met een verschijnsel
dat sinds de jaren zestig en zeventig ingebakken zit in de Nederlandse bestuurscultuur.
Daar heeft zich sindsdien inderdaad een opmars voltrokken van symboolanalisten
die – groot geworden door de anti-autoritaire revolutie – een
heel andere bestuursstijl binnen brachten.Strengheid was daarbij uit den boze. Nederland is de afgelopen decennia
een nieuwe klasse van functionarissen rijker geworden die zich onder meer
in de tussenlagen en bovenlagen van het openbaar bestuur hebben genesteld,
en die vooral veel vergaderen, rapporten schrijven, nota's maken en regelingen
ontwerpen. Zij maken beleid, of doen iets wat dat ondersteunt. Maar zij houden
zich ver van alles wat met controleren, toezichthouden en uitvoeren te maken
heeft.De operatie terugtredende overheid, die in de jaren tachtig op gang is
gekomen, heeft ondanks alle mooie beloftes aan deze overproductie van beleid
geen halt weten toe te roepen. Integendeel zelfs, wat er nog aan controlerend
gezag bij de over- heid was, werd door deze operatie eigenlijk alleen maar
steeds meer verwaarloosd. Daarvan geeft het rapport van de commissie-Oosting
een aantal tamelijk ontluisterende voorbeelden.De gemeente Enschede dacht welwillend mee bij het verlenen van milieuvergunningen
aan SE Fireworks. Het vuurwerkbedrijf had er daardoor een gewoonte van gemaakt,
de weg van de minste bestuurlijke weerstand te bewandelen. Vergunningen werden
in plaats van vooraf altijd achteraf aangevraagd, waarbij de gemeente voortdurend
zwichtte voor de voldongen feiten. Een van de laatste aanvragen voor een milieuvergunning
werd zelfs grotendeels door de verantwoordelijke ambtenaar zelf ingevuld,
nadat de eigenaren van SE Fireworks hadden laten weten dat zij het allemaal
reuze ingewikkeld vonden. Achter zijn bureau op het stadhuis was dat voor
de dienstdoende ambtenaar inderdaad een fluitje van een cent: "Leuker kunnen
we het niet maken, makkelijker wel."Zo functioneerde er in het begin van de jaren negentig bij het ministerie
van Verkeer en Waterstaat een inspectiedienst die zich specifiek bezighield
met de controle van het transport van gevaarlijke stoffen, en die daardoor
bij uitstek deskundig was op het terrein van vuurwerk. In 1992 werd deze dienst
in het kader van een grootscheepse reorganisatie en efficiency-operatie ondergebracht
bij de Rijksverkeersinspectie, waardoor deze specifieke expertise nagenoeg
verdween. Zo kon het gebeuren dat niet alleen vuurwerkopslagbedrijven tikkende
tijdbommen waren, maar ook de vrachtwagens die er het vuurwerk naar toe brachten,
zonder dat daar in de jaren negentig feitelijk ook maar een haan naar kraaide.Als in 1991 in Culemborg een vuurwerkbedrijf de lucht in vliegt met een
klap, vergelijkbaar met die van negen jaar later in Enschede, maar met het
verschil dat de fabriek niet in een woonwijk staat en dat er dus "maar" twee
mensen overlijden, is er bij de overheid niemand die de ernst van de situatie
echt kan inschatten, zelfs niet als er alarmerende rapporten over zijn verschenen.
Het probleem zwerft tussen ministeries en komt in handen van beleidsafdelingen
en beleidsmedewerkers. Jarenlang sieren alarmerende rapporten de agenda's
van hun overleggen, om daar vervolgens geruisloos van te worden afgevoerd.
Dit gaat zo tot 13 mei 2000, waarna in een paar maanden wel kan wat in de
negen daaraan voorafgaande jaren niet is gelukt: er wordt een compleet nieuwe
regeling voor vuurwerkopslag uit de grond gestampt, die zo streng is dat nu
voor het voortbestaan van de vuurwerkdetailhandel gevreesd moet worden. Het zijn verhalen waar je niet vrolijk van wordt, maar ze vormen inmiddels
wel een harde realiteit. Want hoe hard onze vaderlandse columnisten en opiniemakers
nu ook even schreeuwen, hun pleidooien voor een strenge, handhavende overheid
zullen uiteindelijk een zachte dood sterven, zo vrees ik. Dezelfde scribenten
die nu hun pijlen op de overheid afsturen, zouden immers de eersten zijn om
uit te roepen dat Nederland geen politiestaat moet worden, als de overheid
echt ging handhaven.Daarom moet ervoor gewaakt worden dat de discussie die nu is ontstaan,
op een dood spoor komt. Het punt is namelijk niet dat er "meer" moet worden
gehandhaafd, het gaat erom dat wij een ander soort overheid met een andere
bestuurscultuur nodig hebben. Door de reactie van de regering op het rapport
van de commissie-Oosting heb ik de indruk gekregen dat die boodschap nog niet
goed overgekomen is. In dat opzicht was de verwijzing van Oosting naar de
noodzaak van een culturele revolutie op zichzelf niet zo gek, als wij daarbij
even niet aan China denken. Het is jammer dat hij in de pers niet helemaal
compleet is geciteerd, want hij sprak in Enschede van een revolutie die twee
kanten heeft: die van de overheid, maar ook die van burgers en bedrijven zelf,
die zich nadrukkelijker zullen moeten gaan verdiepen in zaken die veiligheid
en milieu raken. Eigenlijk pleitte hij voor een nieuw verhouding tussen een
consequente overheid "die niet langer alleen zegt wat ze doet, maar ook doet
wat ze zegt", en een samenleving die zelf verantwoordelijkheid neemt.Het zou interessant zijn om in dit verband in te gaan op de convenanten
als bestuursinstrument. Dit lijkt misschien een zijweg, maar het is het niet.
De RIVM-rapporten zijn daar tamelijk kritisch over; volgens deze rapporten
werken ze niet innoverend en stimulerend. Waarom? Omdat er uiteindelijk toch
altijd een nooduitgang is: als de doelstelling niet is gehaald, is dat niet
echt een probleem, want dan passen wij haar een beetje aan. Die niet inspirerende
bestuurlijke poldermentaliteit moeten wij inderdaad achter ons laten.Ik ben benieuwd hoe de minister in deze discussie staat, juist ook gezien
zijn inspanningen om het handhavingsregime op zijn beleidsterrein te verbeteren,
want de tegenkrachten liggen op de loer. Onvermijdelijk komt het moment dat
de geluiden weer de boventoon voeren dat er te veel regels zijn, dat die hoeveelheid
niet uitvoerbaar is, laat staan handhaafbaar. En wie inderdaad de regelregimes
rondom vergunningen bekijkt, moet conclu- deren dat wij de afgelopen 30 jaar
vanuit allerlei deelterreinen regels hebben laten opstijgen, zonder dat wij
ons ooit veel zorgen hebben gemaakt over wat dat voor de controleerbaarheid
van het totaalpakket zou betekenen. Ik zou het niet onmiddellijk als vooruitgang
typeren als ontwikkelingen op het terrein van bijvoorbeeld milieuvergunningen
op hoofdlijnen, gekoppeld aan verplichte milieuzorgsystemen met bijhorende
openbare rapportages, door de huidige discussie gedwarsboomd zouden worden.Ik stel het punt hier op een wat open wijze aan de orde, omdat mijn partij,
geneigd als zij is om het belang te benadrukken van regels die publieke waarden
beschermen, natuurlijk ook met deze problemen worstelt. Daarom zijn wij nieuwsgierig
naar de reflecties van de minister op dit punt en naar zijn mening over de
discussie van de afgelopen maanden.Mijnheer de voorzitter! Ik heb gedurende mijn betoog hier een leeg plastic
flesje tentoongesteld; het is een van de tien flesjes die ik in mijn route
van het station naar dit gebouw van straat kon oprapen. Vorig jaar heb ik
daar tijdens de begrotingsbesprekingen in deze Kamer een opmerking over gemaakt.
Toen heb ik van de minister vernomen dat hij het met mij eens was en dat er
snel maatregelen moesten komen. Wij zijn inmiddels een jaar verder. Het flesjesprobleem
is eigenaar geworden van de symboolanalisten op het ministerie en op andere
plaatsen in het land. Er leven ideeën over een statiegeldverplichting,
er zijn zelfs concrete voorstellen, maar het zal nog wel enige miljoenen rondslingerende
flesjes duren voordat zij in de praktijk gebracht worden. Daarmee zijn die
flesjes dus een metafoor geworden van wat ik met dit betoog wilde zeggen.
Wij moeten niet langer zeggen wat wij doen, maar doen wat wij zeggen.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Tijdens de voorbereidingen van dit beleidsdebat
is besloten om dit jaar de beschouwingen te beperken tot het milieubeleid.
Wij zouden dan ook niet ingaan op de andere beleidsvelden. Wij zouden ons
beperken tot de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van het milieubeleid.
Die afspraak hebben wij in de commissie gemaakt. Dat betekent dat de opmerking
van collega Ketting, dat er geen behoefte is aan een begrotingsbehandeling,
door ons allen wordt gedeeld, met dien verstande dat wij wel behoefte hebben
aan een beleidsdebat. Het is ook zinnig om zo'n beleidsdebat te voeren, vooral
als er een thema wordt afgesproken dat bijzonder belangrijk is voor een goed
overheidsbeleid. De uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van het milieubeleid
staan daarom vandaag centraal. Daar zullen wij ons dan ook vooral op richten.
Het staat in zekere zin los van de concrete begroting, maar er is wel voldoende
aanleiding om daarop in te gaan, ook aan de hand van de stukken die samen
met de begroting naar ons toegezonden zijn. Volkshuisvesting en ruimtelijke
ordening zullen in dit beleidsdebat vrijwel geen aandacht krijgen; daar komt
in de nabije toekomst nog voldoende gelegenheid voor, want een aantal grote
nota's is onderweg en is voor een deel al in de Tweede Kamer behandeld. Dan
noem ik bijvoorbeeld de Vijfde nota ruimtelijke ordening.Dit impliceert overigens niet dat volkshuisvesting en vooral de ruimtelijke
ordening volledig los kunnen worden gezien van het milieubeleid. In feite
is het tegendeel waar. Een goed ruimtelijkeordeningsbeleid vergroot de doelmatigheid
en de doeltreffendheid van het milieubeleid vaak drastisch. De ruimtelijke
inrichting kan een deel van de milieuproblemen, ook persistente problemen,
beter helpen oplossen. Dan noem ik bijvoorbeeld de vermesting, de verdroging,
de verrommeling en de versnippering. Een goed ruimtelijk beleid is een belangrijke
voorwaarde voor en een goed instrument van het milieubeleid. Hoe heeft de
minister die samenhang in de Vijfde nota ruimtelijke ordening en het Vierde
nationaal milieubeleidsplan bewerkstelligd? Hoe is de interne coördinatie
in dezen en ook de coördinatie met andere ministeries op dit punt gerealiseerd
om het milieubeleid op een goede wijze vorm en inhoud te geven?In het milieuprogramma 2001-2004, dat tegelijkertijd met de begrotingsstukken
naar het parlement is gestuurd, wordt beschreven welke resultaten zijn geboekt
bij de oplossing van verschillende milieuproblemen. In de milieubalans 2000
staat dat weer- gegeven. De 8 V's: verandering van klimaat, verzuring, vermesting,
verspreiding, verontreiniging van de bodem, verwijdering, verstoring en verdroging
komen in het milieuprogramma allemaal aan de orde. Er zijn gedurende de laatste
decennia enorme resultaten geboekt. Veel van de vrijwel onoplosbaar geachte
problemen zijn aangepakt en opgelost. SO2-emissie is in feite geen probleem
meer, terwijl het 20 jaar geleden een gigantisch probleem was. Er werd toen
nog gestreden over de vraag of 50% ontzwaveling in krachtcentrales acceptabel
zou zijn, omdat dit onoverkomelijke bezwaren met zich zou brengen voor de
economische vitaliteit van de krachtcentrales, waar vooral SO2-uitstoot plaatsvond.
We zitten nu op 99% ontzwaveling. Er is op dat punt ontzettend veel bereikt.
Ook op het gebied van de andere V's is veel vooruitgang geboekt. Er was alleen
weinig aandacht voor de V's versnippering en verrommeling. Deze worden in
de milieubalans 2000 en de natuurbalans 2000 wel aan de orde gesteld, maar
er wordt niet veel aan gedaan. In het milieuprogramma en ook in de grote nota's
worden deze problemen vrijwel niet aan de orde gesteld. Toch zijn ze zeer
bepalend voor de perceptie van een goed milieu. Dat werd zojuist geïllustreerd
aan de hand van het voorbeeld van de flesjes van collega Van der Lans. Die
perceptie is veel omvangrijker dan het feitelijke probleem. Er zou dan ook
meer aandacht gegeven moeten worden aan die wellicht op hoger schaalniveau
onbelangrijke problemen, zoals de verrommeling en versnippering. Heeft de
minister aan deze twee milieuproblemen voldoende aandacht besteed? Hoe denkt
hij deze verder aan te pakken?Opvallend in de milieubalans en het milieuprogramma is de vooruitgang
op milieugebied. Vele problemen zijn aangepakt of zelfs opgelost en milieudoeleinden
zijn in feite volledig geïnternaliseerd. Dat het milieu daarom minder
hoog scoort in de publieke opinie als het gaat om de grote maatschappelijke
problemen moet daarom niet negatief maar juist positief worden uitgelegd.
Ik verneem daar ook graag de opvatting van de minister over.Milieubeleid gaat nu de fase van consolidering en oplossing van de hardnekkige
milieuproblemen in. Het voorgenomen beleid zoals omschreven in het milieuprogramma
2001-2004 is op die punten nog weinig concreet en onduidelijk. Wel wordt verwezen
naar de grote nota's zoals de Vijfde nota Ruimtelijke Ordening, de nota Wonen
en het NMP4, maar er is nog onvoldoende helderheid over de wijze waarop de
hardnekkige milieuproblemen worden aangepakt. Er wordt verwezen naar gebiedsgericht
beleid en meeweging van milieukwaliteiten in de ruimtelijke afweging en de
toetsing in de bestemmingsplannen. Wat dat concreet inhoudt blijft echter
in het milieuprogramma 2001-2004 onduidelijk. Kan de minister daar wat meer
helderheid over verschaffen?Het zogenaamde doelgroepenbeleid dat in het milieubeleid wordt gevoerd,
heeft de instemming van mijn fractie. Zo heeft het milieubeleid inzake het
bedrijfsleven de laatste decennia een ontwikkeling doorgemaakt, waarbij verschillende
fasen zijn doorlopen. Na een fase van de zogenaamde end of pipe-oplossingen
in de jaren zeventig werd overgegaan naar een fase milieuzorgsystemen in de
jaren tachtig om ten slotte in de jaren negentig terecht te komen in een geïntegreerd
ontwerpen voor nieuwe productiesystemen. In de eerste fase was het milieu
een kostenpost en was er een sterke tegenstelling tussen economische en milieudoelen.
In de tweede fase bleek vaak via milieu-innovaties ook economisch voordeel
mogelijk. In de derde fase, waarin we nu verkeren, is er reeds sprake van
volledige integratie. De traditionele tegenstellingen tussen milieu en economie
zijn vrijwel verdwenen, wat niet betekent dat er alleen sprake is van win-winsituaties.
De afweging is vaak gecompliceerder en minder eenduidig, maar realisatie van
zowel economische als milieudoelen blijkt vaak mogelijk.Die aanpassing in de productiesector is effectief geweest. Het beleid
van afspraken, convenanten, voorschriften en soms dwang werpt vruchten af
en is een voorbeeld van een goede respons op veranderende maatschappelijke
doelen. Toch blijven er nog een aantal vragen. In de loop der jaren is weliswaar
een goed doortimmerd systeem van milieubeleid totstandgekomen waarbij steeds
is bekeken welke maatregelen nodig zijn om een goed effect te bewerkstelligen.
Alom wordt immers betoogd dat milieubeleid doelmatig en doeltreffend moet
zijn en vooral handhaafbaar – ook de minister heeft dat hoog in het
vaandel – opdat de beoogde doelen worden gerealiseerd en de legitimiteit
van het beleid wordt veiliggesteld.In de voorfase van het beleid kan overleg en discussie met de verschillende
actoren daarom zinvol zijn. Er kan daardoor een interactieve bestuursvorm
worden gehanteerd, waarbij met de betrokken actoren en doelgroepen tot het
juiste instrument wordt besloten. De door de WRR ontwikkelde situatiekenmerkenmethode,
waarover in 1992 is gepubliceerd, kan daarbij behulpzaak zijn. Na de vaststelling
van de doelen en de instrumenten is er een gezamenlijk belang om tot goede
handhaving te komen. Er is op dat moment absoluut geen ruimte meer voor onderhandelingen.
De onderhandelende bestuursstijl heeft dan ook geen enkele zin. Voorkomen
moet worden dat incidenten leiden tot afwijking van het beleid en men toch
weer gaat onderhandelen.Zo hebben de explosies bij vuurwerkfabrikanten in Culemborg en Enschede
tot gevolg dat nu tot een uitplaatsing van dit type bedrijven wordt besloten,
terwijl er in feite alleen sprake is van het niet handhaven van afgesproken,
goed beschreven voorschriften en regels. Voorkomen moet worden dat het niet
handhaven van beleid leidt tot beleidsverandering. Een betrouwbare overheid
handhaaft het beleid en in de uitvoering wordt niet tot aanpas- sing overgegaan
als er flagrante overtredingen plaatsvinden.Gebleken is dat voor een uitvoer- baar en handhaafbaar milieubeleid een
goede strategie essentieel is. Het is goed, te kiezen voor een doelgroepenbenadering
enerzijds, waarbij met afspraken, convenanten en dergelijke wordt gewerkt,
en een thematische benadering anderzijds. Gebleken is dat vaak de goede instrumenten
zijn gekozen voor een doelmatig, doeltreffend en handhaafbaar
milieubeleid. Of daarbij gebruik is gemaakt van de zogenaamde situatiekenmerkenmethode
van de WRR is niet altijd even duidelijk. Wel is het zaak om al naar gelang
de aard van het milieuprobleem – de meetbaarheid, veel of weinig bronnen,
de kosten van de aanpak langs technologische weg, benodigde gedragsverandering
van actoren, producenten of consumenten – na te gaan welke instrumenten
het meest doelmatig en doeltreffend zijn. De typering van de milieuproblemen –
overzichtelijk, een verdelingsvraagstuk, beheersbaar, onzichtbaar, diffuus
of onoverzichtelijk – leidt tot toepassing van andere instrumenten of
combinaties daarvan. Indien er voor een onjuiste mix van instrumenten wordt
gekozen, wordt onvoldoende resultaat geboekt en is het milieubeleid niet handhaafbaar,
met als gevolg dat in feite ook de legitimiteit van ander beleid wordt aangetast.Een typisch voorbeeld van een effectief milieubeleid is het SO2-beleid.
Door dwang – er was sprake van een klein aantal actoren, namelijk alleen
de energiecentrales – en duidelijkheid over de technologische mogelijkheden –
via ontzwaveling van de rookgassen – en de verrekening van de kosten –
die zeer laag waren en verhaald konden worden op de consument – was
er sprake van een overzichtelijk milieuprobleem. Er kon dan ook volstaan worden
met dwang. Bij veel andere milieuproblemen kan niet voor dat instrument worden
gekozen en zal er een andere oplossing gevonden moeten worden. In genoemd
milieuprobleem pasten de energiecentrales hun productiemethode aan en ontzwavelden,
afgedwongen door de overheid, waardoor het probleem kon worden opgelost. Ook
op andere terreinen is zo'n systematische analyse van het milieuprobleem en
de daaraan gekoppelde keuze voor instrumenten doelmatig en doeltreffend. In
hoeverre wordt een dergelijke benadering juist ten aanzien van de wat meer
persistente milieuproblemen gehanteerd? Heeft de minister deze benadering
geïnternaliseerd in zijn beleid?Het laaghangend fruit, waarover de minister sprak bij de beleidsdiscussie
vorig jaar, is nu wel geplukt, doch het wordt lastiger bij de meer persistente
milieuproblemen, het hooghangende fruit. De nationale persistente milieuproblemen
dienen door sectorenbeleid, bijvoorbeeld ten aanzien van de landbouw en stedelijke
gebieden, te worden aangepast. Hoe denkt de minister daaraan te werken? Op
velerlei gebied werd wel veel vooruitgang geboekt. Dat betreft de verontreiniging
en de verwijdering, maar vooral ook de ontkoppeling van de economische groei
en de omvang van de milieuproblemen. In een interruptie wees ik er al op:
uit de grafiekjes in de milieubalans blijkt dat het bruto nationaal product
sterk stijgt, maar dat een aantal belangrijke indicatoren van het milieubeleid
in absolute termen terugloopt. Er worden dus behoorlijke successen geboekt.
Zij gaan als het ware uiteen. Het geldt alleen niet – en dat is bekend –
voor de CO2-uitstoot en de daarmee gepaard gaande mogelijke klimaatverandering.Vooral de ontkoppeling is van belang. Daarmee kan immers worden bereikt
dat milieudoelen niet strijdig hoeven te zijn met economische groei en vooruitgang.
Van de vier belangrijkste persistente milieuproblemen – energiegebruik
en klimaatbeïnvloeding, grensoverschrijdende milieuvervuilende stoffen,
kwaliteit van het landelijk gebied en de mens in zijn stedelijke leefomgeving –
zijn er twee die zich onttrekken aan de Nederlandse jurisdictie. Het is belangrijk
om dat te constateren. In die gevallen zijn vooruitgang en het realiseren
van milieudoeleinden alleen mogelijk als een actief internationaal milieubeleid
wordt gevoerd en dus ook milieudiplomatie wordt bedreven. In het verleden
zijn daar nogal wat resultaten mee geboekt. Er zijn ook wel proefschriften
over geschreven. Daaraan wil ik graag refereren omdat daarbij is geanalyseerd
hoe dat het beste kan plaatsvinden.Zo blijkt bijvoorbeeld een uitdagend perspectief zoals "zalm terug in
de Rijn" – indertijd lanceerde minister Kroes van Verkeer en Waterstaat
deze kreet bij een grensoverschrijdend milieuprobleem dat zich voordeed omdat
de Rijn sterk verontreinigd was –, geen aantasting van monumenten of
Waldsterben door zure regen, behulpzaam te zijn bij het mobiliseren van verschillende
krachten en het bereiken van een beweging ten goede. Blijkbaar is zo'n perspectief
wervend en kan het de internationale bereidheid tot verandering en samenwerking
vergroten. Het is dan de vraag of de ministers van Milieu de meest aangewezenen
zijn om een dergelijke milieudiplomatie te bedrijven. In hoeverre heeft de
minister zich beperkt gevoeld in zijn activiteiten bij de klimaatconferentie?
Het verkrijgen van medewerking en echte milieudiplomatie vergt wisselgeld
en dat heeft een minister van Milieu vaak niet uitgebreid voorhanden. Integendeel,
je hebt eigenlijk alleen maar goede bedoelingen. Opvallend is dan ook dat
bij de genoemde succesvolle internationale voorbeelden niet de minister van
Milieu maar andere ministers de kar trokken. Verkeer en Waterstaat speelde
een rol bij het schoonmaken van de Rijn en EZ en LNV bij de SO2-uitstoot en
de verzuring. Is het niet goed om juist ten behoeve van het internationale
milieubeleid meer en serieus op een dergelijke benadering in te gaan?Tijdens het debat over de bestrijdingsmiddelenwet wisselden wij van gedachten
over de verschillende gedragsbeïnvloedende mechanismen die kunnen worden
gehanteerd bij het uitvoeren van het milieubeleid. Een van die gedragsbeïnvloedende
mechanismen was het transactiemechanisme. Zo werd in de WRR-studie, waaraan
ik al refereerde, een uitgewerkte syste- matiek van regulerende heffingen,
bestemmingsheffingen en ecotaks naar voren gebracht. Er werd aangetoond dat
de beoogde doeleinden – gedragsbeïnvloeding, de financiering van
bepaalde milieuschonende activiteiten zoals afvalwaterzuivering of verbreding
van de belastinggrondslag – sterk verschillen en daarom absoluut niet
door elkaar moeten worden gehaald. Juist voor de uitvoerbaarheid en de handhaafbaarheid
van het beleid is het van belang daar uitdrukkelijk aandacht aan te besteden.
Daarom hoor ik graag een reactie van de minister op die systematiek. Een verbreding
van de belastinggrondslag moet ter wille van de zekerstelling van die belastingen
worden onderscheiden van de regulerende heffing, die blijkens theorie en praktijk
voor vele milieuproblemen zeer goed werkt. Regulerende heffingen kunnen goed
werken in milieusituaties die met gedragbeïnvloeding kunnen worden gecorrigeerd.
Een ecotaks die niet is bedoeld om milieuproblemen op te lossen,
maar om de grondslag te verbreden naar schaarse waarden en eigenschappen,
is niet gediend met een sterke gedragsverandering, want dan wordt de inkomstenbron
zeer onzeker. Je moet een ecotaks dus op vrij inelastische zaken leggen.Het milieubeleid is de laatste decennia goed van de grond gekomen, maar
nadert hier en daar het einde van de beleidscyclus. Dat is vooral bij het
laaghangende fruit het geval. Hoe denkt de minister hiermee om te gaan en
welke voornemens heeft hij om het elan voor een nieuwe beleidscyclus te ontwikkelen,
gericht op hooghangend fruit, de persistente milieu- problemen? De fractie
van de PvdA is tevreden over de resultaten die tot nu toe zijn bereikt, maar
ziet dat er nog veel te doen is. De reactie van de minister op onze vragen
en suggesties wordt met belangstelling tegemoet gezien.De heer Van Bruchem (Christen- Unie):Mijnheer de voorzitter! Bij de begrotingsbehandeling aan de overzijde
heeft de minister een kritische kanttekening gemaakt, die tegelijkertijd misschien
een stukje zelfkritiek inhield over de opeenstapeling van allerlei nota's.
Hij zei dat de tijd om nota's te schrijven ook gebruikt had kunnen worden
voor het uitvoeren van beleid. Die opmerking spreekt onze fracties zeer aan.
Ik spreek behalve namens de ChristenUnie ook namens de SGP-fractie.Met het publiceren van nota's en prachtige plannen leggen bestuurders
en politici in de regel meer eer in dan wanneer zij gewoon op de winkel passen.
Dat laatste wordt in de regel niet erg gewaardeerd. Integendeel. Handhaven
van regels levert vaak weerstand op en boze gezichten. Toch hebben de recente
rampen in ons land wel laten zien hoe belangrijk het is dat de juiste regels
worden gesteld en gehandhaafd. Menselijkerwijs gesproken hadden de rampen
in Enschede en Volendam mijns inziens kunnen worden voorkomen. Dat is een
zeer trieste constatering. Onze fracties waarderen het overigens dat de regering
haar verantwoordelijkheid in dezen voluit erkent.Het handhaven van bestaande regels is in vele gevallen minstens zo belangrijk
als het opstellen van steeds weer nieuwe regels en voorschriften. Een goede
handhavingspraktijk stelt natuurlijk wel eisen aan de kwaliteit, de consistentie
en de samenhang van de te handhaven regels en aan de keuze van het beleidsinstrumentarium.
Soms kun je bijna voorspellen dat bepaald beleid in de praktijk niet te handhaven
of te controleren zal zijn.Ik kom hier straks op terug, maar ik wil eerst aandacht besteden aan een
aantal lessen uit de Milieubalans en de Milieuverkenningen. Deze boekwerken
geven een doorwrocht en helder overzicht van de ontwikkelingen op het gebied
van het milieu, zowel in Nederland als wereldwijd. Het doorwerken van die
rapporten stemde mij, anders dan de vorige spreker, niet vrolijk. Vooral het
beeld van het mondiale milieu is treurig.Voor Nederland is het beeld wisselend: verschillende dingen gaan goed,
sommige dingen gaan nog of weer de verkeerde kant op en weer andere dingen
gaan wel de goede kant op, maar in een onvoldoende hoog tempo om de doelstellingen
te realiseren. Diverse doelstellingen lijken moeilijk of niet te worden gehaald,
bijvoorbeeld voor broeikasgasemissies en verzuring, waarbij de doelstelling
waarschijnlijk te ruim is. De geluidsoverlast neemt toe in plaats van af.
De afvalberg is de laatste jaren zo gegroeid dat het storten van afval niet
verder terugloopt. De soortenrijkdom in ons land blijft een dalende lijn vertonen.Twee opeenvolgende tussenkopjes in de Milieuverkenningen luiden als volgt:
"stilte wordt schaars" en "ernstige hinder door vliegtuigen neemt toe". Volgens
de tekst die eronder staat, zal tussen 1995 en 2030 het percentage mensen
dat is blootgesteld aan een hoge geluidsbelasting, verdubbelen, vooral door
de groei van het wegverkeer. In 2030 is volgens het RIVM nog slechts in 10%
van het landelijk gebied stille recreatie mogelijk. De beleidsdoelstellingen
uit het NMP3 op dit gebied worden dus niet gehaald en de kwaliteit van de
leefomgeving loopt verder terug.Naar de mening van onze fracties zal veel krachtiger moeten worden ingezet
op beperking van de geluidsoverlast, anders gezegd: het handhaven van rust
en stilte. Maar de maatregelen op dat gebied moeten wel evenwichtig en rechtvaardig
zijn. Tegen die achtergrond zetten onze fracties vraagtekens bij een aangekondigde
AMvB voor landbouw- en loonwerkbedrijven, die erop neerkomt dat er tussen
7 uur 's avonds en 7 uur 's morgens geen verkeer van vrachtwagens of trekkers
van en naar boerderijen mag plaatsvinden. Het is natuurlijk erg wrang, als
een boer zijn maïs om 9 uur 's avonds niet mag oogsten, terwijl pal naast
zijn perceel de auto's op de snelweg de hele nacht gewoon blijven doorrazen.
Bovendien vrezen wij dat met de invoering van deze maatregel de neiging, op
zondag nog meer werkzaamheden te verrichten sterker zal worden. Onze fracties
vinden dat werkzaamheden die als onvermijdelijk en onuitstelbaar kunnen worden
gekenschetst mogelijk moeten blijven, ook na 7 uur 's avonds.Die auto's vormen natuurlijk een veel belangrijker oorzaak voor het verdwijnen
van de stilte dan de incidentele oogstwerkzaamheden van agrariërs. Het
verdwijnen van rust en stilte is onlosmakelijk verbonden met de groei van
transport en mobiliteit. Deze hangen weer nauw samen met de groei van productie
en consumptie van het type dat wij kennen. Geluidsschermen en andere vormen
van symptoombestrijding kunnen naar onze mening onvoldoende bijdragen aan
het tegengaan van de geluidsoverlast. Bestrijding aan de bron is de enige
zinvolle benadering. Is de minister dat met ons eens? Een strakkere bundeling
van verkeersstromen kan natuurlijk bijdragen aan beperking van de geluidsoverlast,
maar dan kom ik op het gebied van de ruimtelijke ordening en daar zouden wij
het vandaag niet over hebben.De samenhang tussen economische groei en de aantasting van milieu en leefbaarheid
is ook bij andere thema's terug te vinden. Voor vrijwel alle thema's laten
de milieu- verkenningen zien dat de problemen ernstiger zijn of minder afnemen,
naarmate de groei sterker is. Het RIVM gelooft blijkbaar niet in de gedachte
dat een hogere groei beter is voor milieu en leefbaarheid, omdat dan extra
financiële middelen beschikbaar komen voor nieuwe technische ontwikkelingen.
Onze fracties geloven evenmin in die gedachte. Hoe kijkt de minister daar
tegenaan?Mijnheer de voorzitter! Er bestaat bij het milieubeleid de neiging, vooral
te kijken naar vernieuwing van processen en technologie en
minder aandacht te schenken aan verandering van consumptie- en mobiliteitsgedrag
en aanpassing van de productiestructuur. Dat is in zekere zin begrijpelijk,
want gedrags- en structuurveranderingen doen veel meer pijn. De technologie
aanroepen als oplossing voor alle problemen is veruit het makkelijkst.Toch valt naar onze mening ter wille van duurzaamheid en leefbaarheid
aan gedrags- en structuurverandering niet te ontkomen, zeker niet als wij
het wereldwijd bekijken. Met technologische vernieuwingen en procesveranderingen
valt er op het gebied van emissies en grond- stofgebruik heel wat te bereiken,
maar voor ruimtebeslag en lawaai- hinder zijn de mogelijkheden veel beperkter.
Voor onze fracties staat dan ook vast dat er zonder wijzigingen in consumptiegedrag
en productiestructuur – en die twee hangen nauw met elkaar samen –
geen echte duurzaamheid zal worden bereikt en dat de leefbaarheid onvoldoende
op peil blijft.Dat is een vrij fundamentele uitspraak die in feite het hele technisch-economisch
vooruitgangsdenken ter discussie stelt. Dit denken heeft als uitgangspunt
en conclusie dat economische groei nuttig en nodig is en dat de technische
ontwikkeling enerzijds die groei stimuleert en anderzijds zorgt voor een oplossing
van de problemen die de groei veroorzaakt. Naar de mening van onze fracties
zou die manier van denken ten principale ter discussie moeten worden gesteld,
willen wij ooit in de buurt komen van duurzaamheid.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! De heer Van Bruchem heeft een ontkoppeling waargenomen
in de milieubalans. Vindt hij die positief of niet? Vindt hij het ontoereikend,
omdat het volume van de totale activiteit als gevolg van de toegenomen welvaart
de ontkoppeling tussen groei en milieubelasting per eenheid van product of
per handeling compenseert? Heeft hij er geen vertrouwen in dat dit eventueel
met inzet van hulpmiddelen toch geëffectueerd kan worden? Ziet hij alleen
maar narigheid?De heer Van Bruchem (Christen- Unie):Die ontwikkeling op langere termijn zal onvoldoende zijn, zeker als wij
zien hoever wij wereldwijd terug moeten met de totale belasting van het wereldecosysteem.
Om die doelstellingen te halen, moet er heel wat meer gebeuren. Zoals het
RIVM al aangeeft, bestaat de kans dat na verloop van tijd "als het lage fruit
geplukt is" er toch weer sprake zal zijn van een herkoppeling. Bij afval tekent
dat zich al weer enigszins af. Dat lijntje begint de laatste jaren weer iets
omhoog te lopen. Dat geldt in feite ook voor het stikstofoverschot. Dat vermindert
ook niet meer. Dat betekent dat je op zijn minst het beleid moet intensiveren.
De gedachte dat het alsmaar door blijft gaan met de ontkoppeling en dat wij
op die manier ook bij het gewenste doel uitkomen, acht ik inderdaad te optimistisch.Wij menen dat er in ieder geval mechanismen ontwikkeld moeten worden,
waardoor de groei selectiever wordt. Voorzover onze fracties daarvan nog niet
overtuigd waren, menen wij dat de verkenningen van het RIVM een dergelijke
conclusie onontkoombaar maken. Het RIVM doet zelf ook voorzichtige uitspraken
in die richting; ik zal twee citaten geven: "Het lijkt daarom zinvol ook oplossingsrichtingen
te verkennen die gedragsverandering en verandering van de sectorstructuur
met zich meebrengen" en "De ultieme stap in een duurzame richting is het erkennen
dat men genoeg heeft en de spiraal van werken en consumeren wil doorbreken".
Ik hoor op dit punt graag de visie van de minister.De burger is in belangrijke mate zowel de veroorzaker als het slachtoffer
van de aantasting van de leefomgeving. Dat geldt voor de groei van de mobiliteit,
maar evenzeer voor de groei van de consumptie in het algemeen. Uit enquêtes,
onder andere van het Sociaal en cultureel planbureau, blijkt dat de burger
wel verantwoordelijkheid neemt of wil nemen voor zijn eigen leefomgeving,
maar niet of nauwelijks voor problemen die zich wat verder weg afspelen of
waarop hij persoonlijk slechts weinig invloed heeft. Daarmee kom je in een
soort patstelling terecht: de burgers nemen hun verantwoordelijkheid niet
en de overheid, die gekozen wordt door diezelfde burgers, kan of durft hun
gedrag niet in de gewenste richting te beïnvloeden. Naar de mening van
onze fracties is het minste wat de overheid kan doen, de burgers op een gepaste
manier op hun verantwoordelijkheid wijzen en wellicht daarbij aangeven dat
bij het huidige welvaartspeil "nog meer" lang niet altijd ook "beter" betekent.
De minister had het in het recente verleden wel eens over versobering en dergelijke,
maar daar hoor ik hem niet veel meer over. Is hij tot de conclusie gekomen
dat dat toch niet haalbaar is of dat de doelstellingen op het gebied van milieu
en leefbaarheid op een andere manier gehaald kunnen worden?Voorlichting om het koopgedrag van consumenten te beïnvloeden, is
een mogelijkheid, al blijkt dat in de praktijk niet mee te vallen. Het is
in elk geval zaak om de consument daarbij niet op het verkeerde been te zetten.
Vanuit dat gezichtspunt zijn wij niet zo gelukkig met de stickers die tegenwoordig
op nieuwe auto's schijnen te zitten en waarop het brandstofverbruik wordt
aangegeven. Daarbij kan, als ik het goed interpreteer, de koper van een grote
auto die 1 op 8 loopt, immers de indruk krijgen dat hij het milieu minder
belast dan de koper van een kleine auto die 1 op 15 loopt. Dat is natuurlijk
een verkeerde gedachte. Naar mijn mening zouden alle auto's die meer verbruiken
dan bijvoorbeeld 1 op 10, een rode sticker moeten krijgen; die eis zou in
de loop der jaren kunnen worden aangescherpt.Een verandering in het consumentengedrag zou uiteraard leiden tot een
andere structuur van de economie, met naar onze mening in elk geval minder
nadruk op energie- en transportintensieve sectoren en waarschijnlijk een lager
groeitempo. Gelet op het inmiddels bereikte hoge welvaartspeil, de zich aftekenende
structurele schaarste op de arbeidsmarkt – we moeten weer langer gaan
werken om het vliegwiel van productie en consumptie op gang te houden –
en de verwachte verdere aantasting van de leefbaarheid bij ongewijzigd beleid,
zou een dergelijke ombuiging naar de mening van onze fractie niet alleen noodzakelijk,
maar ook verantwoord zijn, al zullen zich best problemen voordoen. In dat
verband zou het interessant zijn als het RIVM en het CPB eens een scenario
zouden doorrekenen waarbij niet de economische groei centraal staat en waarbij
duurzaamheid en leefbaarheid niet slechts afgeleiden zijn, maar waarin, omgekeerd,
strikte eisen ten aanzien van duurzaamheid en leefbaarheid
het uitgangspunt vormen. Hoeveel economische groei kan er dan nog zijn, welke
sectoren kunnen groeien en welke niet en wat zijn de gevolgen voor de arbeidsmarkt
en de overheidsfinanciën? Op die manier zouden wij in ieder geval inzicht
kunnen krijgen in hoe het anders zou kunnen. Ik vraag dus toch weer om een
nota.Bij zo'n scenario zou ook de mondiale duurzaamheid een belangrijke invalshoek
moeten zijn. Ik zei het al: de ontwikkeling van het wereldmilieu is in een
woord treurig. Van alle mondiale milieu- en leef- baarheidsproblemen is er
op dit moment eigenlijk maar één waarbij de trend echt de goede
kant op gaat en dat is de afbraak van de ozonlaag. Voor alle andere thema's
gaat de trend de verkeerde kant op en zijn de ontwikkelingen ongunstig of
zorg- wekkend. Dat geldt bijvoorbeeld voor de degradatie van kustgebieden,
de teruggang in de biodiversiteit, de klimaatverandering, de ontbossing, de
uitputting van de visstand en de problemen rond de watervoorziening. Toen
ik dat zo las, moest ik denken aan psalm 102, waarin staat te lezen dat de
schepping net als een jas of kleed aan een aftakelingsproces is onderworpen.
Als je de indringende boodschap van de Milieuverkenningen op je laat inwerken,
moet je wel concluderen dat dit aftakelingsproces een ontstellend tempo heeft
bereikt. Misschien is het zelfs onomkeerbaar, maar zelfs dat gegeven ontslaat
ons niet van onze verantwoordelijkheid en geeft ons zeker niet het recht om
het proces te versnellen.Nederland mag wat onze fractie betreft op dit gebied best voor de muziek
uitlopen. Uiteindelijk moet er immers iemand voor de muziek uitlopen om de
weg aan de geven. Nederland doet dat op een aantal terreinen gelukkig ook,
mede dankzij de inzet van de minister. Onze fracties hebben daar waardering
voor. Daarbij is het echter van belang om de muziek, althans een groot deel
daarvan, mee te krijgen. Dat is in de huidige internationale context vaak
een probleem. Ook de heer Van Gennip is daarop ingegaan. Ik krijg meer en
meer het gevoel dat de bestaande internationale arrangementen en instituties
te kort schieten voor de milieu- en leefbaarheidsproblemen waar de mensheid
mee worstelt. Het RIVM pleit in de verkenningen voor meer internationale coördinatie
inzake de oplossing van de milieuproblemen, omdat zowel ecologisch als economisch
er een toenemende globalisering optreedt. Is de minister het daarmee eens
en welke mogelijkheid ziet hij om daar wat aan te doen?Voorzitter! Een bijzonder mondiaal milieuprobleem is de klimaatsverandering,
door het RIVM geken- schetst als een van de belangrijkste en hardnekkigste
problemen, met op termijn ernstige gevolgen. Ik had het gevoel dat na allerlei
rapporten, vooral van het IPCC, niemand meer om de ernst van het probleem
en de oorzaken daarvan heen zou kunnen. De regering Bush denkt daar kennelijk
anders over. Ontkenning van het probleem is natuurlijk gemakkelijk. Dat ontslaat
je van de noodzaak, vervelende oplossingen door te voeren. Het ingrijpende
karakter van het broeikasgasprobleem blijkt uit het verschil tussen de uit
het oogpunt van duur- zaamheid wenselijke uitstoot en de op grond van scenarioberekeningen
te verwachten emissies. Volgens de RIVM zou de emissie 50% tot 75% omlaag
moeten ten opzichte van 1999. In dat licht bezien is de doelstelling van Kyoto,
een reductie van 5% in het jaar 2010 ten opzichte van 1999, natuurlijk erg
pover. Is de minister dat met mij eens of zijn de door het RIVM als noodzakelijk
genoemde percentages sterk overdreven?Bepaald verontrustend is dat alle scenarioberekeningen van het IPCC niet
wijzen op een vermindering van de emissies van broeikasgas maar op een toename.
Die varieert van enkele tientallen tot een paar honderd procent tussen 1990
en 2050. De vraag is dus of de mensheid er nog wel in zal slagen om deze tendensen
om te buigen en de geschetste toename te voorkomen. De komende conferentie
in Bonn, als die althans doorgaat, is in dat opzicht belangrijk. De opstelling
van de nieuwe Amerikaans regering is weinig constructief. De VS zou op dit
terrein juist veel meer het voortouw moeten nemen, in plaats van te fungeren
als een soort remmer in algemene dienst waarbij met name economische belangen
op de korte termijn de doorslag lijken te geven.De EU heeft zich terecht niet bij de opstelling van de VS neergelegd.
Men mag wat ons betreft nog wel wat verder gaan en, bijvoorbeeld, het klimaatdossier
stevig koppelen aan de voortgang van de WTO-onderhan- delingen. De VS pleegt
handel nogal belangrijk te vinden. De EU zal moeten laten zien dat wij ecologie
en duurzaamheid belangrijk vinden.Wij moeten ons wel realiseren dat het Nederlandse hoofd in dit verband
niet geheel boterloos is. Het ziet er volgens onze fracties niet naar uit
dat ons land aan de verplichtingen op dit gebied zal voldoen. De afbeelding
op blz. 119 van de Milieuverkenningen spreekt wat dat betreft boekdelen. Of
ziet de minister kans om die doelstellingen alsnog te realiseren?Voorzitter! De veroorzakers van het klimaatprobleem zijn tot dusver voornamelijk
te vinden in de rijke landen. De lusten van het verbruik van fossiele energie
worden vooral hier en nu genoten, terwijl de nadelige gevolgen vooral terecht
lijken te komen bij de komende generaties in de armere landen, elders en later.
De CO2-emissie per hoofd van de bevolking is in West-Europa gemiddeld
ongeveer vijf keer zo hoog als in India, China en Afrika. In de VS ligt die
emissie zelfs elf keer zo hoog. Als wij naar een gelijkmatige verdeling van
de emissie willen – en waarom zouden wij dat niet willen – dan
moet er een enorme verschuiving plaatsvinden.Bijzonder wrang is dat er geluiden te horen zijn dat de economische gevolgen
van de temperatuurstijging voor de rijke landen per saldo wel eens positief
uit kunnen pakken, zodat de rijken verhoudingsgewijs door dit probleem nog
rijker zouden worden. Zelfs in het meest optimistische geval, wanneer er een
forse voortgang wordt geboekt met betrekking tot de internationale afspraken,
zal het nog tientallen jaren duren voordat de broeikasgasemissie tot verantwoorde
proporties is teruggebracht. Begin deze maand schijnt het IPCC echter op een
bijeenkomst in Ghana te hebben geconcludeerd dat de CO2-emissie
vrij eenvoudig tot een aanvaardbaar niveau terug kan worden gebracht. Die
visie wijkt af van de meeste andere die ik onder ogen heb gehad en bracht
mij daarom in verwarring. De boodschap werd ook prompt weer tegengesproken.
Ik denk dat daar wel reden voor is, omdat een van de gedachten in dat rapport
was dat we allemaal in elektrische auto's zouden gaan rijden en omdat een
belangrijke herstructurering van de productie werd voorzien.
Ik zie dat nog niet binnen tien jaar gebeuren. Ik verneem hierover graag de
visie van de minister. Is het klimaatprobleem nu gemakkelijk en goedkoop op
te lossen, of ligt het veel moeilijker? Vooralsnog neig ik meer tot de laatste
opvatting. Dat zou betekenen dat een deel van de gevolgen van het broeikaseffect
inmiddels onvermijdelijk en mogelijk onomkeerbaar is geworden, zodat over
enige tijd eilanden in de Stille Oceaan overstromen, er meer en zwaardere
stormen zullen optreden, diersoorten worden bedreigd en grote problemen ontstaan
in aan de kust gelegen miljoenensteden, vooral in de Derde Wereld. Om die
gevolgen te voorkomen, als dat al mogelijk is, zijn dure voorzieningen nodig.
Misschien moeten er wel complete volksverhuizingen plaatsvinden. Het grootste
deel van deze problemen zal zich voordoen in de arme landen, die veel minder
middelen hebben om de gevolgen op te vangen dan de rijke. Wordt het geen tijd
om die gevolgen systematisch in kaart te brengen en plannen op te stellen
om deze zoveel mogelijk op te vangen of te compenseren en daarvoor alvast
de nodige fondsen te reserveren?Mijnheer de voorzitter! In het kader van het klimaatbeleid wordt de laatste
tijd steeds vaker gepleit en gekozen voor marktconforme instrumenten, waaronder
heffingen en verhandelbare emissierechten. De gedachte is dat je op die manier
het hoogste effect krijgt tegen zo laag mogelijke kosten. Theoretisch klopt
het allemaal fraai, maar in de praktijk waarschijnlijk minder. De toepassing
van marktconforme instrumenten heeft altijd gevolgen voor koopkrachtverhoudingen
en/of concurrentieverhoudingen en stuit dus bij een deel van de consumenten
of producenten altijd op bezwaren. Dat belemmert in de praktijk vaak de doorvoering
ervan. Terzijde merk ik op dat onze fracties niet ongelukkig waren met de
"politiek verkennende" opmerking van staatssecretaris Bos dat de ecotaks ook
zou moeten gelden voor grootverbruikers. Niet alleen bijstandsmoeders en zorgcentra
zouden via hun energierekening volop mee moeten betalen aan de ecologisering
van de economie en een luchtvaartmaatschappij om maar eens wat te noemen niet.
Als de energie- en transportintensieve sectoren systematisch worden ontzien
komt de gewenste structuurverandering van onze economie nooit dichterbij.
Is de minister het met die stelling eens?Onze fracties vrezen bij de toepassing van met name verhandelbare emissierechten
een vergelijkbare gang van zaken als bij de privatisering. Beide zijn gebaseerd
op de opvatting dat wat de markt doet goed is, al dan niet vergezeld van de
gedachte dat datgene wat de overheid doet eigenlijk slecht is. Bij duurzaamheidsproblemen
is van belang dat de markt per definitie geen rekening houdt met toekomstige
behoeften. Bij de privatisering zijn we, door schade en schande, voor een
deel op die opvatting teruggekomen. Ik sluit niet uit dat dit bij de verhandelbare
emissierechten eveneens het geval zal zijn. Zolang het gaat om een beperkt
aantal emissiebronnen, zoals elektriciteitscentrales of raffinaderijen, zal
het wel loslopen, maar als het verder gaat, zullen heel andere effecten optreden.
Ik probeer mij althans voor te stellen wat er gaat gebeuren als de warme bakkers
uit Groningen moeten gaan concurreren met Shell in de Botlek om CO2-emissierechten.
Ik vrees dat het brood in Groningen dan wel eens duur zou kunnen worden. Dit
klinkt wellicht wat badinerend, maar het staat wel vast dat met emissierechten
een schaarse factor wordt geïntroduceerd en dat het verhandelen daarvan
kan leiden tot allerlei verschuivingen in de productiestructuur. Ik denk dat
het een illusie zal blijken te zijn, dat met behulp van verhandelbare emissierechten
het klimaatprobleem vrijwel pijnloos kan worden opgelost. Vermindering van
emissie kan binnen het kader van verhandelbare emissierechten alleen worden
bereikt door het totaal aan emissierechten te verlagen. Als de emissierechten
worden gebaseerd op een of andere prestatienorm, waarbij niet de absolute
emissie, maar de emissie per eenheid product als maatstaf wordt aangehouden,
kan de totale emissie zelfs nog toenemen. Deze werkwijze wordt in de regel
bepleit voor bedrijfstakken die blootgesteld zijn aan internationale concurrentie.
Afgezien van het feit dat door technologische ontwikkelingen en globalisering
het onderscheid tussen blootgestelde en niet blootgestelde sectoren steeds
meer begint te vervagen, kan dit verschil in behandeling merkwaardige effecten
opleveren. De genoemde warme bakker, maar bijvoorbeeld ook verzorgingshuizen,
kunnen slechts uitbreiden als ze extra rechten verwerven, terwijl energie-intensieve
sectoren als de luchtvaart of de snijbloementeelt min of meer ongehinderd
door kunnen groeien. Ter illustratie: in de glastuinbouw is sinds 1980, in
het kader van de meerjarenafspraak, de hoeveelheid energie per eenheid product
met ruim 40% verminderd, maar de CO2-uitstoot is met 25% toegenomen.
Op die manier lukt het toch nooit om de reductiedoelstellingen te realiseren?De SER maakt over de controleerbaarheid en de handhaafbaarheid de nodige
opmerkingen in haar rapport van vorig jaar. Essentieel bij alle vormen van
verhandelbare rechten is dat een bedrijf – en als we het echt moeilijk
willen maken: de particuliere huishoudens – in een bepaalde periode
slechts een bepaalde hoeveelheid broeikasgas mag uitstoten. Bij overschrijding
volgt een sanctie, waarbij een stevige heffing het meest voor de hand ligt.
Dat betekent dus dat de emissie per bedrijf gecontroleerd moet worden, in
de praktijk aan de hand van een energieboekhouding, aangezien direct meten
erg ingewikkeld is als het over honderdduizenden bedrijven gaat of zelfs miljoenen
als er EU-brede handel komt. Of zie ik dat verkeerd? Gaan accountants dat
controleren of komt er een afzonderlijke controle-instantie?Ik wijs er verder op dat diverse sectoren een van jaar tot jaar sterk
fluctuerende energiebehoefte hebben. Denkt de minister dat zo'n systeem uitvoerbaar
en controleerbaar zal zijn? Iedere transactie van emissierechten zal immers
ergens geregistreerd moeten worden. Misschien kan de minister eens bij zijn
collega van LNV informeren naar de ervaringen met mest- en melkquota, want
dat is wel een beetje vergelijkbaar. Zoals de WRR een kleine tien jaar geleden
al heeft betoogd, is het in het algemeen niet raadzaam om emissies rechtstreeks
te sturen wanneer er sprak is van grote aantallen emissiebronnen. In dat geval
kan beter worden gewerkt met indirecte middelen, zoals heffingen en stimulerende
maatregelen voor bedrijfsaanpassingen. Ik krijg graag een reactie op dit onderwerp
en wacht die, evenals die op de overige door mij aan de orde gestelde
punten, met belangstelling af.De heer Hessing (D66):Mijnheer de voorzitter! De Kamer zal zich ongetwijfeld herinneren wat
"undervotes" zijn. Dat waren die stembiljetten die vorig jaar bij de presidentsverkiezingen
in Florida een belangrijke, zo niet beslissende rol hebben gespeeld bij het
bepalen van de einduitslag van de verkiezingen van die staat en dus van de
presidentsverkiezingen. "Undervotes" zijn stembiljetten waarin geen herkenbaar
gaatje was geprikt, doch louter een kuiltje in het papier was aangebracht.
De discussie ging vervolgens over de vraag in hoeverre de wil van de kiezer
in een dergelijk stembiljet op voldragen wijze kon worden neergelegd.Het is bijna cynisch om te moeten constateren dat er welhaast een rechtstreeks
verband ligt tussen de kwaliteit van de stemmachines en de CO2-problematiek.
Want dat uiteindelijk de verkiezing van Bush tot president al zo snel tot
terugtrekkende bewegingen zou leiden bij de aanpak van het CO2-probleem,
kan toch niet anders dan als een ernstige tegenvaller worden gekarakteriseerd.
Het is niet alleen zorgelijk dat Bush hiermee een herkenbare verkiezingsbelofte
achteloos terzijde schuift – dat komt wel eens vaker voor – maar
ook dat hij, voorzover althans de berichten accuraat zijn, inmiddels vraagtekens
plaatst bij de wetenschappelijke kennis over het broeikaseffect.Amper een maand nadat de IPCC, de VN-organisatie die het klimaat onderzoekt,
in een reeks wetenschappelijke rapporten de invloed van de mens op het milieu
onweerlegbaar noemde, tekent Bush aan daar niet meer zo zeker van te zijn.
Toegegeven, het besluit van Bush om energiecentrales niet op wettelijke basis
te dwingen hun CO2-uitstoot te verminderen, doch aan te sturen
op louter economische impulsen om hetzelfde doel te bereiken, zegt nog niets
beslissends over de inzet van de VS bij het vervolg van de klimaatconferentie
in Bonn. Dat hiermee op z'n minst onheilspellende schoten voor de boeg zijn
gelost, is echter wel zeker. Welke mogelijkheden zijn er om de Amerikaanse
inzet op de conferentie in Bonn in gunstige zin bij te buigen? Zijn die mogelijkheden
er misschien wel helemaal niet? De uitspraken van mevrouw Rice zijn in dit
verband al terecht geciteerd.Met terugwerkende kracht moet eens temeer worden betreurd dat het vorig
jaar niet is gelukt om een overeenkomst te bereiken. Het behoeft namelijk
niet veel fantasie om te voorspellen dat het een heidens karwei zal worden
om in Bonn uiteindelijk net zover te komen als het punt waarop het is gebroken
in Den Haag. Voor de minister is er dus nog het nodige werk aan de winkel.Met welke inzet gaat Nederland deze vervolgconferentie eigenlijk in? Uitgaande
van de gedachte dat de ketting zo sterk is als de zwakste schakel, zal in
ieder geval gepoogd moeten worden, de EU niet alleen met een mond te laten
spreken, maar ook haar met een sterke inzet naar buiten te laten komen. Ik
zeg dat, omdat bijvoorbeeld de speech die president Chirac vorig jaar in Den
Haag heeft gehouden, niet op alle punten heeft bijgedragen aan het beeld dat
Europa eensgezind en krachtig naar buiten treedt. Kan de minister aangeven
welke inspanningen thans worden gepleegd om te bereiken dat de EU in Bonn
wel het goede signaal afgeeft?Als het goed is, hebben de betrokken landen inmiddels amendementen aangereikt
op het voorzitterscompromis in Den Haag. Het is natuurlijk interessant om
te weten of de Amerikaanse bijdrage al is ontvangen. Hoe staat het met het
nieuw te ontwikkelen voorstel dat gebaseerd zal zijn op het compromisvoorstel
enerzijds en op de aangereikte amendementen anderzijds? Wanneer is dat voorstel
te verwachten? Hoe zou de minister op dit moment de kansen van Bonn willen
karakteriseren?Als er een poging wordt gedaan om de huidige situatie in kaart te brengen,
ontstaat in korte bewoordingen het volgende beeld. Verandert het klimaat?
Ja, er zijn tekenen die daarop wijzen. Is een deel van die klimaatverandering
toe te schrijven aan menselijk handelen? Ja. Kun je invloed uitoefenen op
menselijk handelen? Ja. Krijgt de mens daarmee alle factoren onder controle
die bijdragen aan veranderingen in het klimaat? Nee. Moeten wij dan toch ingrijpen?
Ja, die keuze moeten wij maken. Het voorzorgbeginsel "better safe than sorry"
noopt tot direct handelen. Het weer kunnen wij immers niet beïnvloeden,
maar het klimaat wel.Deze argumentatie is nodig om begrijpelijke gevoelens van machteloosheid
te bestrijden, die ongemerkt en wellicht ongewild een voedingsbodem kunnen
worden voor een halfslachtige aanpak. Er is niet veel voor nodig om moedeloos
te worden als het gaat om het aanpakken van het klimaatprobleem, want de heersende
gedachte is dat het te complex en van te veel factoren afhankelijk is om tot
een zinvolle aanpak te komen. De reeds gemaakte afspraken om tot reductie
van de CO2-uitstoot te komen, glijden als zand tussen de vingers
weg wanneer het tot uitvoering komt. Is het überhaupt wel mogelijk om
van de politiek te verwachten dat men over de eigen schaduw en het eigen politieke
graf heen stapt om de ingrijpende maatregelen te nemen die mogelijk en nodig
zijn? Als ergens de intrinsieke vergeefsheid van het menselijk handelen aan
het licht treedt, dan is het wel bij het tragisch optreden van de politieke
kaste. Zelfs als wij de menselijke factor wisten te beheersen, dan waren er
nog voldoende andere elementen van invloed op de klimaatontwikkeling. Ten
slotte is er nog de gedachte dat het beter is om de aandacht slechts te richten
op beschermingsmaatregelen, omdat eigenlijk de pap al gestort is en klimaatverandering
ons ten deel zal vallen.Al met al zijn er dus genoeg apocalyptische gedachten die even verlammend
kunnen werken op het aanpakken van het klimaatprobleem als het ongeloof dat
menselijk handelen daarop van invloed is. Van dit laatste zijn nog voldoende
voorbeelden aan te dragen, zoals blijkt uit het volgende citaat uit een artikel
uit Elsevier van november 2000, getiteld "CO2-geleuter": "Als China
zijn kolenvoorraden gaat aanspreken (...) dan wordt er een dikke wolk kooldioxide
de lucht ingeblazen en dan helpt het echt niet als de automobilist in Europa
en de Verenigde Staten 100 in plaats van 120 gaat rijden, en zelfs niet wanneer
er op elk dak van elke Europeaan en Amerikaan zowel een windmolen als een
zonnepaneel wordt geplaatst." Een ander citaat uit dat artikel gaat als volgt:
"Dit weekblad heeft de afgelopen tien jaar voortdurend betoogd dat de wetenschappelijke basis achter de gedachte dat het klimaat verandert en de mens daar-
van de oorzaak zou zijn, niet stevig genoeg is om allerlei drastische acties
uit te voeren. Dat behoeft niet te worden herhaald. Belangstellenden voor
een documentatiemapje kunnen zich bij Elsevier melden."Zo bezien, is er nog het nodige te doen om te bevorderen dat de tijdgeest
zich zodanig ontwikkelt dat er niet aflatend druk op de politiek wordt uitgeoefend
om stappen te zetten op dit terrein. Ziet de minister ook het probleem dat
er een breed maatschappelijk draagvlak nodig is niet alleen om de juiste beslissingen
te kunnen nemen, maar ook om die echt uitgevoerd te krijgen? Is hij van oordeel
dat de regering zich op dit vlak voldoende inspant? Het gaat om eenvoudige
zaken als toereikende voorlichting, aandacht in het onderwijs, stimulering
van wetenschappelijk onderzoek, het opzetten van discussies over dit onderwerp,
etc. In ieder geval heeft de publiekscampagne "Klimaatverandering, wat doen
wij eraan" nog niet echt grote indruk gemaakt. De strekking luidt zo ongeveer:
gordijnen moeten weer dicht, de was moet op 40 graden en de fiets is zo gek
nog niet. Maar goed, zolang uit onderzoeken blijkt dat 10% van de kopers van
een auto de kleur het belangrijkste vindt, terwijl slechts 4% de milieuvriendelijkheid
het belangrijkste acht, valt er nog het nodige te doen."Na ons de zondvloed" kan dus niet de houding zijn van politici die zich
verantwoordelijk weten voor de aanpak van het broeikasprobleem. Alvorens anderen
te wijzen op hun feilen is het goed de eigen inspanningen kritisch tegen het
licht te houden. Wie terugkijkt op het CO2-beleid in Nederland
en hetgeen daarvan terechtgekomen is, gaat niet vrolijk naar huis. Tussen
droom en daad staat inderdaad veel in de weg. Eerdere pogingen om de CO2-uitstoot in 2000 lager te doen uitkomen dan in 1990 zijn mislukt.
De doelstellingen zijn thans bescheiden geformuleerd en redelijk ver in de
tijd gezet. Nederland moet in 2010/2012 de uitstoot ten opzichte van 1990
met 6% verminderen. De helft daarvan mogen wij volgens Kyoto in het buitenland
realiseren. Dat laatste zal wel lukken, maar hoe staat het met de resterende
3%? Wat zijn bijvoorbeeld de vooruitzichten om in 2020 10% van ons energieverbruik
uit duurzame bronnen te halen?Ik ga hiermee voorbij aan de constatering dat in 1999 een daling heeft
plaatsgevonden van de totale broeikasgasemissie. Die daling is toe te schrijven
aan de daling van de CO2-uitstoot, die voornamelijk het gevolg
is geweest van de groei van import van elektriciteit uit het buitenland. Door
de toename van import treden er evenwel in andere landen emissies op, die
uiteindelijk ook te maken hebben met de Kyoto-doelstelling. Wij schieten op
dit punt uiteindelijk dus niet veel op. Van groter belang is de constatering
dat het energieverbruik in 1999 met 2% is gestegen. Deze trend zal naar verwachting
doorzetten al zal uiteraard een eventuele vertraging in de economische groei
hierop van invloed zijn. Maar hoe staat het met het effect van de Nederlandse
maatregelen? Allereerst de CO2-maatregelen in de verkeerssector.
Het gaat dan om maatregelen variërend van de introductie van energiekaarten
voor auto's – zoals die bijvoorbeeld ook voor koelkasten gelden –
tot het project Korte ritten en uiteraard het veel besproken rekeningrijden.
Heeft de minister een beeld van de effecten van deze maatregelen? Wat zijn
de gevolgen van het loslaten van de tolpoortenvariant en de overstap naar
de kilometerheffing? Treedt er geen vertraging op in de resultaten die bereikt
moeten worden?Hoe staat het met de energiebesparing in de industrie? Hebben bijvoorbeeld
de bedrijven die zijn toegetreden tot het convenant benchmarking energie-efficiency
conform de afspraak in januari van dit jaar allemaal een energie-efficiencyplan
opgesteld waaruit blijkt op welke wijze zij de wereldtop gaan bereiken? Is
het besparingspotentieel in het midden- en kleinbedrijf inmiddels in kaart
gebracht? En zo ja, wat zijn dan de vervolgstappen? En wat is de stand van
zaken in de glastuinbouw? Is de voorgenomen evaluatie van de te nemen maatregelen
in 2005 niet heel erg ver weggezet? Is het niet aangewezen om juist in deze
energierijke sector eerder te bezien wat de voortgang is?En dan de energiebesparing in de gebouwde omgeving. Op welk moment komt
de minister met een evaluatie van de introductie van het EnergiePrestatieAdvies
om te kunnen beoordelen of volstaan kan worden met een vrijwillige benadering?
Waarom pakt de minister hier niet direct de winst door het gewoon verplicht
te stellen? Hoe staat het met het systeem van boscertificaten? Heeft het Nationaal
groenfonds inmiddels al boscertificaten kunnen verkopen aan particulieren
en bedrijven die op vrijwillige basis hun CO2-emissies wensen te
compenseren? Kan de minister al met al een overall kwalificatie geven van
de voortgang van de uitvoering van het CO2-beleid in Nederland?Het is verstandig om nu reeds rekening te gaan houden met de omstandigheid
dat met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de klimaatverandering
niet tegengehouden kan worden. Vertragen en de schade zoveel mogelijk beperken
en netjes afwikkelen. In welke zin wordt hierop geanticipeerd? Wordt al gestructureerd
nagedacht over consequenties en de maatregelen die nodig zijn om noodzakelijke
aanpassingen vorm te geven? Om maar eens wat te noemen: de huidige wijze van
de bescherming van de kust vindt vooral plaats door de zogeheten zeewaartse
verdediging, het storten van zand in zee. Het is maar de vraag of met een
stijgende zeespiegel en dalende bodem deze aanpak toereikend zal zijn. Het
is zeer wel denkbaar een duinenrij over de hele linie aanmerkelijk te gaan
versterken.Hoe staat het met de ontwikkelingslanden? Zij kampen met het probleem
dat zij enerzijds goedkoop beschikbare maar milieubelastende brandstof ter
beschikking hebben in de vorm van hout en steenkool en anderzijds onvoldoende
geld voor dure milieutechnologieën. In hoeverre kan van mensen in ontwikkelingslanden
in moreel opzicht worden gevraagd dat zij vrijwillig afzien van verworvenheden
van wat bij gebrek aan een beter woord de vooruitgang wordt genoemd? En hoe
vergroot de nog steeds groeiende wereldbevolking de druk op het milieu en
hoe beïnvloedt dit dan het klimaat? Bestaat er wel zo iets als duurzame
ontwikkeling waarbij welvaartsgroei op wereldniveau en behoud van de natuurlijke
omgeving blijvend samengaan? Maar ook hier bestaat het gevaar door nadrukkelijk
het klimaatprobleem te koppelen aan de Noord-Zuid-problematiek, dat het klimaatprobleem
pas oplosbaar is als alle maatschappelijke problemen worden
opgelost. Burgers geven het dan op en beschouwen het probleem als onafwendbaar
en onoplosbaar.De handel in emissierechten vormt een belangrijk instrument in het totale
pakket aan maatregelen. Mijn fractie kan een dergelijke aanpak ondersteunen,
mits de handel er maar toe leidt, dat er daadwerkelijk in duurzame energiebronnen
en productiemethodes wordt geïnvesteerd. Is het mogelijk daarover waterdichte
controleerbare afspraken te maken? Ik sluit mij aan bij de vragen die de heer
Van Bruchem hierover heeft gesteld. En dan nog: bestaat niet het gevaar dat
straks zoveel emissierechten op de markt komen dat de prijs ervan erg laag
zal zijn? Dat heeft dan tot gevolg dat de verkopende landen te weinig geld
ontvangen voor duurzame milieu-investeringen. Graag een reactie van de minister
op dit punt.Een belangrijk geschilpunt vormt de kwestie van de sinks. Dan gaat het
om de mogelijkheid om met een gericht beheer van bestaande bossen en landbouwgronden
een deel van de CO2-uitstoot in eigen land te mogen compenseren.
Geconstateerd moet worden dat bijvoorbeeld een land als Brazilië er eigenlijk
geen voorstander van is dat bosbeheer, bosbouwprojecten of bosbescherming
winst opleveren bij de CO2- uitstoot. Brazilië heeft immers
niet alleen een van de grootste bosarealen ter wereld binnen de landsgrenzen,
maar is tevens een van de grootste ontbossers ter wereld. Als bosbescherming
als zodanig bonuspunten oplevert, dan zal ontbossing het tegenovergestelde
doen. Hoe oordeelt de minister over de mogelijkheid en wenselijkheid om sinks
een betekenisvolle rol toe te kennen in het CO2-beleid? Zijn de
wetenschappelijke gegevens over de CO2-absorptie van dit fenomeen
inmiddels zodanig stevig dat ook echt zaken gedaan kunnen worden? Er schijnen
computermodellen voorhanden te zijn op basis waarvan bossen gen sink meer
zijn, maar een source. Graag op dit punt een reactie van de minister.Voorzitter! Wij zien de reactie van de minister op onze vragen met bijzondere
belangstelling tegemoet.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20002001-1118-1135.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl