Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2003-2004, pag. 1660-1670

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

22-06-2004

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

nr. 31, pagina 1660-1670

08-06-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26568Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Reconstructiewet concentratiegebieden (opdragen van de rechtsbescherming bij de lijst der geldelijke regelingen aan de burgerlijke rechter) (28688)Pagina 1670-1672
Lijst van besluiten (dinsdag 8 juni 2004)Pagina 1685-1685
Presentie en opening (dinsdag 8 juni 2004)Pagina 1659-1659
Stemmingen over moties, ingediend bij het beleidsdebat naar aanleiding van de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 2004 (29200 V), te weten de motie-Meulenbelt c.s. inzake noodhulp aan de UNRWA, de vluchtelingenorganisatie voor de Palestijnse gebieden (29200 V, C), de motie-Rabbinge c.s. inzake de bevordering van de agrarische productie en voedselzekerheid (29200 V, D) en de motie-Van Gennip c.s. inzake het vasthouden aan het beleid over Afrika (29200 V, E)Pagina 1659-1659
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638)Pagina 1660-1670
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 8 juni 2004)Pagina 1685-1687
Heropening van het beleidsdebat naar aanleiding van de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 2004 (29200 V)Pagina 1659-1660
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638)Pagina 1672-1685
Behandeling van de wetsvoorstellen Wijziging van de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur, de Handelsregisterwet 1996, de Woningwet en de Wet politieregisters (Aanpassingswet Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur) (29243), Wijziging van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra in verband met de decentralisatie van arbeidsvoorwaarden (29256) en Wijziging van de Wet Fonds economische structuurversterking (29405)Pagina 1660-1660

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 70 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet
ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638).De voorzitter:Ik heet de staatssecretaris van Economische Zaken van harte welkom.De beraadslaging wordt geopend.De heer Rabbinge (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Ik bedank de staatssecretaris bijzonder hartelijk
voor de uitgebreide beantwoording van de vragen die over dit wetsvoorstel
zijn gesteld. Ik heb daarvoor niets dan lof. De antwoorden zijn uitgebreid
en volledig. Toch moeten wij over een aantal punten nog van gedachten wisselen.
Het voorstel gaat namelijk over een wijziging van de Rijksoctrooiwet die noodzakelijk
wordt geacht in verband met de invoering van Europese regelgeving. Het draait
om de bescherming van eigendomsrechten van bedrijven die investeren of hebben
geïnvesteerd in biotechnologische vindingen. Wij moeten ons realiseren
dat het maar over een heel klein deel van de biotechnologische vindingen gaat.
Het overgrote deel van de vindingen waarover wij praten, is hierbij niet aan
de orde. Ik noem bijvoorbeeld tissueculture en marker-assisted resistance
breeding. Daarbij wordt op ruime schaal gebruik gemaakt van allerlei biotechnologische
technieken. In de WRR-nota waaraan in de memorie van antwoord wordt gerefereerd,
is een prachtig overzicht gegeven van al die biotechnologische vindingen en
mogelijkheden. Zoals gezegd, maar een heel klein deel van die biotechnologische
vindingen is in dit wetsvoorstel aan de orde. De regelgeving is geconcentreerd
op een paar zeer kleine aspecten daarvan.Dat de discussie over dit wetsvoorstel zo lang heeft geduurd, namelijk
bijna zes jaar, heeft ermee te maken dat hetgeen waar het hier om gaat, zo
ingrijpend is. Het gaat om dingen die rechtstreeks met het leven te maken
hebben en met eigendomsrechten die worden gelegd op delen van het leven. Ze
worden op een zodanige wijze neergelegd dat iemand erover kan beschikken.
Dat is natuurlijk heel gevoelige materie. Het heeft tot gevolg dat de discussie
daarover heel lang heeft geduurd. Daarom is er in de Tweede Kamer verschillende
keren over gesproken. In die Kamer heeft een uitgebreide discussie plaatsgevonden
die heeft geresulteerd in een bijzonder groot aantal amendementen. Wij zien
daarbij dat men het vastleggen van eigendomsrechten op leven, op delen van
het genetisch materiaal dat in feite aanwezig is in de natuur, tracht te voorkomen.Dat is in een aantal amendementen neergelegd. Van het merendeel van de
amendementen kun je zeggen dat ze niet controversieel zijn. Ze zijn ook absoluut
niet strijdig met de Europese richtlijn. Over een beperkt aantal zou je een
discussie kunnen voeren. Dat betreft de amendementen op de stukken nrs. 11
en 38. In die twee amendementen wordt vastgelegd dat op delen van levende
materie, vooral als het hogere organismen betreft, geen eigendomsrecht mag
worden gelegd als het om iets gaat dat wordt ontdekt. In het wetsvoorstel
en vooral de memorie van toelichting wordt duidelijk een onderscheid gemaakt
tussen ontdekken en uitvinden. Ontdekken is in feite laten zien dat er iets
is in de levende natuur, waarbij je kunt beschrijven, typeren en analyseren
hoe dat in elkaar zit. Bij uitvinden gaat het om nieuwe contracten, nieuwe
arrangementen waarin de genetische informatie, de functie en de mogelijke
toepassing worden gecombineerd. Daarop is octrooi mogelijk.In het wetsvoorstel heeft men gepoogd om zich te begeven op het moeilijke
veld van de biologie. Dat is natuurlijk heel lastig, omdat het merendeel van
zo'n wetsvoorstel door juristen wordt geschreven. Als ik zie op welke wijze
zij de DNA-spiraal dubbelhelix beschrijven, denk ik: het was toch wel verstandig
geweest om dat ook een keer aan een bioloog voor te leggen. Dan hadden wij
echt goede informatie gekregen. Nu blijft men echt aan de oppervlakte, waardoor
makkelijk een misvatting kan ontstaan. Het ware beter geweest om dat wat nauwkeuriger
en gedetailleerder te doen. In de DNA-strengen zijn altijd vier basen aanwezig:
adenosine, thymine, guanine en cytosine. In een bepaalde volgorde achter elkaar
zeggen zij iets over de eiwitten die kunnen worden aangemaakt. Dat komt doordat,
al naar gelang de aanhechtingsplaatsen, ander aminozuren kunnen worden gehecht,
zodat als het ware kralen van aminozuren worden geregen die dan een eiwit
vormen: eerst een monopeptide en dan een polypeptide. Zo ontstaat dat dan.
Dat is de staatssecretaris als een echte bèta niet onbekend, maar zij
zal het met mij eens zijn dat dit in de teksten soms wat verwarrend is weergegeven.
Zij doet hier echter geen examen biologie en ook geen examen biochemie of
biotechnologie. Het gaat hier om de bescherming van de eigendomsrechten.In het amendement op stuk nr. 11 wordt weergegeven dat het niet mogelijk
moet zijn om bij levende materie van hogere organismen eigendomsrechten op
te leggen. Dat geldt zowel voor delen van genomen als totale sequenties van
genen. Dat klopt ook met de uitleg in de memorie van toelichting bij dat amendement
op stuk nr. 11, maar het is weer strijdig met wat in die memorie van toelichting
wordt gezegd over het amendement op stuk nr. 38. Die tegenstrijdigheid moet
worden weggenomen. Anders is het wetsvoorstel polyinterpretabel, hetgeen niet
het geval moet zijn. Op dat punt moet een correctie worden aangebracht.De staatssecretaris wil verschrikkelijk graag dat dit wetsvoorstel nu
doorgaat. Nederland wordt straks voorzitter van de Europese Unie. Als wij
het wetsvoorstel nu niet aannemen, komen wij bij het Europese Hof terecht.
Dat stelt ons dan in gebreke en dan moeten wij een boete betalen. Ik heb begrepen
dat die boete kan oplopen tot 165 mln euro. Nu zijn er zeven andere landen
die ook dit soort problemen hebben. Ze zijn weliswaar van iets andere aard,
maar liggen wel in dezelfde sfeer. Het is dan ook de vraag of die landen daar
hetzelfde over denken als wij. De staatssecretaris zegt: laten wij het wetsvoorstel
gewoon aannemen en het Europese Hof vervolgens laten uitspreken dat het amendement
strijdig is met de richtlijn en dat het wetsvoorstel als gevolg daarvan moet
worden verworpen. Zij zegt ook dat daartegen geen beroep mogelijk is. Ik vind
dat geen hoffelijke weg. Wij moeten het er hier over eens worden dat, als
wij iets niet goed vinden of niet passend vinden bij de richtlijn, wij dat
vervolgens corrigeren. Wij moeten dat dan ook op een behoorlijke wijze corrigeren,
want wij kunnen dat niet door derden, in dit geval het Europese Hof, laten
doen. Die procedurefout moeten wij volgens mij althans niet maken.Ik kom dan op het inhoudelijke argument inzake het beschermen van levende
materie. Ik heb mij steeds afgevraagd waarom wij niet gewoon doorgaan met
het kwekersrecht. Ik heb het er nu niet over dat op delen van dierlijke organismen
of de mens geen eigendomsrecht mag worden gelegd. Ik denk ook
niet dat het door de staatssecretaris gewenst wordt geacht dat een gen tegen
borstkanker in het eigendom van een van de farmaceutische firma's komt. Het
is dan ook van belang om daar overduidelijk over te zijn en te zeggen dat
dit absoluut niet aan de orde is en dat een en ander gecorrigeerd zal worden,
als hierover een misverstand ontstaat door het onderhavige wetsvoorstel.Voor planten daarentegen kennen wij een heel goed systeem van kwekersrechten.
Die kwekersrechten zorgen ervoor dat degenen die nieuwe rassen hebben ontwikkeld,
daar krediet voor krijgen en daar ook de inkomsten van verwerven. Anderen
zijn echter wel in staat om over dat materiaal te beschikken en het verder
te ontwikkelen om vervolgens een nieuw ras en dus nieuw kwekersrecht te vestigen.
Dat houdt de dynamiek in stand en bevordert nieuwe ontwikkelingen. Op het
moment dat je zo'n ras gaat octrooieren, is dat beschermd en is dat ook niet
meer toegankelijk voor verdere ontwikkeling door anderen. En daarmee houd
je in feite de dynamiek die zo belangrijk is voor de wetenschap en zeker voor
innovatie, tegen.Om die reden geef ik de staatssecretaris in overweging om in te gaan op
de punten die ik naar voren heb gebracht. Het eerste betreft de procedure.
Wij moeten de koninklijke weg gaan. De staatssecretaris moet het wetsvoorstel
dus corrigeren en dan opnieuw indienen. Het tweede punt betreft de eigendomsrechten
die op levende materie, delen van het genoom, delen van de genstructuur of
hele plantendelen worden gelegd. Het is in dit verband van grote betekenis
om het onderscheid tussen ontdekken en uitvinden verder uit te werken. Het
derde punt betreft het kwekersrecht. Het is de vraag waarom niet wordt doorgegaan
op het kwekersrecht, vooral omdat het zo goed past bij de TRIPS-reguleringen
en de bijdrage die middels ontwikkelingssamenwerking wordt geleverd aan met
name landen als China en India, die sterk opteren voor kwekersrecht. Ik vind
het van belang om hier een reactie op te krijgen. Vervolgens zullen wij ons
standpunt nader bepalen.De heer Van de Beeten (CDA):Mevrouw de voorzitter. Ik sluit mij graag aan bij de woorden van lof en
dank die de heer Rabbinge heeft uitgesproken met betrekking tot de beantwoording
van de vragen die zijn gesteld in het kader van de schriftelijke voorbereiding.
Ik zal mij nu onthouden van zaken waarvan ik geen verstand heb, met name op
het terrein van de biologie en de biotechnologie, en ik zal mij zoveel mogelijk
beperken tot die dingen waar ik nog wel enigermate verstand van heb, namelijk
de juridische aspecten.In mijn betoog zal ik eerst iets zeggen over het subsidiariteitsbeginsel.
Daarna zal ik ingaan op de vraag naar de betekenis van het stofoctrooi. Vervolgens
kom ik te spreken over het amendement op stuk nr. 11 en daarna over het begrip
"openbare orde en goede zeden" dat ook van belang is in relatie tot genoemd
amendement. Ik zal mijn betoog afsluiten met de vraag wat verder te doen.Als de Europese Grondwet al constitutioneel gezag zou hebben gehad op
het moment dat de onderhavige richtlijn aan de orde was gesteld door de Europese
Commissie, kan men de vraag stellen of deze richtlijn überhaupt wel tot
stand zou zijn gekomen. Als men beziet in hoeveel lidstaten in de nationale
parlementen kritiek is uitgeoefend nadat het Europees Parlement al met de
nodige kritiek was gekomen op het voorstel van de Europese Commissie en daarin
aanzienlijke verbeteringen zijn aangebracht, dan is het niet onwaarschijnlijk
dat ten minste eenderde van de nationale parlementen tegen de Europese Commissie
had gezegd: dit voorstel willen wij niet. Dat zegt iets over de betekenis
van het voorstel.Ik ben het graag met collega Rabbinge eens dat de reikwijdte van dit wetsvoorstel
weliswaar betrekkelijk is, maar dat die wel aan heel essentiële zaken
raakt die ook in de verschillende parlementen nog steeds veel aandacht krijgen.
Ik meen dat dit ook te maken heeft met de eenzijdige economische oriëntering
die ons nog steeds parten speelt bij de Europese integratie. De artikelen
92 en 94 van het EEG-verdrag met betrekking tot de harmonisatie zijn zeer
sterk eenzijdig gericht op de economische belangen en effecten van wettelijke
maatregelen. Dat is een onderwerp dat niet alleen in deze campagne voor de
Europese verkiezingen maar ook bij de voorbereiding van de Europese Conventie
de nodige aandacht heeft gehad. Ik wijs in dit verband op het voorstel dat
de Nederlandse regering zelf heeft gedaan aan de Europese Conventie met betrekking
tot het Europees strafrecht. De minister van Justitie heeft op heel heldere
wijze uiteengezet waartoe een te vergaande harmonisatie van dergelijke gebieden
van het recht leidt en dat dit onwenselijk is. Nu praten wij hier over het
octrooirecht. Ook daarvoor geldt de vraag of het noodzakelijk is dat wij zo
ver gaan met de harmonisatie als in de richtlijn is opgenomen. Wanneer het
gaat om het vrije verkeer van personen is er niemand in dit land die ervoor
zal pleiten om zo ver te gaan de arbo-wetgevingen van de lidstaten van de
Europese Unie volledig te harmoniseren, omdat er anders onzekerheid zou zijn
voor een burger ten aanzien van zijn rechtspositie als die bijvoorbeeld in
Nederland, Duitsland of België zou gaan werken. Hetzelfde geldt met betrekking
tot de aansprakelijkheidsregels voor arbeidsongevallen of beroepsziekten.
Niemand zal zeggen dat die in Europees verband volledig geharmoniseerd moeten
worden omdat anders het vrije verkeer van personen daardoor benadeeld zou
worden. Mijns inziens zal in Europa meer de principiële vraag gesteld
moeten worden, een vraag die ook bij dit wetsvoorstel gesteld had moeten worden,
of het subsidiariteitsbeginsel hierbij niet dwingt tot een andere aanpak dan
de vergaande mate van harmonisatie die via deze richtlijn wordt beoogd. Bovendien
is er in de richtlijn sprake van een gelaagde structuur die de nodige complicaties
met zich zal brengen.Dat brengt mij meteen bij het eerste knelpunt, te weten de kwestie van
het stofoctrooi bij biologisch materiaal dat in het menselijk lichaam voorkomt.
Onder stofoctrooi wordt verstaan een octrooi dat betrekking heeft op het stoffelijke
voorwerp zelf, om het voortbrengsel zoals het in octrooirecht wordt genoemd,
te onderscheiden van de werkwijze die geoctrooieerd kan worden. Ik herinner
aan een bekende zaak uit het recente verleden, namelijk die over het door
AKZO ontwikkelde Twaron. Een en ander heeft aanleiding gegeven
tot vele procedures. Deze stof is kunstmatig tot stand gebracht en vervolgens
industrieel toepasbaar gemaakt. Deze vinding is als het ware belichaamd in
de stof zelf, dus een stofoctrooi.In de richtlijn wordt gesteld dat ook op materiaal dat uit het menselijk
lichaam kan worden geïsoleerd een stofoctrooi kan worden verkregen. Dit
moet goed onderscheiden worden van de technische methode waarmee het materiaal
uit het menselijk lichaam wordt geïsoleerd. Dat op dit laatste octrooi
moet kunnen worden verleend, staat buiten kijf. Het gaat vandaag met name
over de vraag of ook het stofoctrooi verleend moet kunnen worden.Op grond van dezelfde richtlijn wordt onderkend dat de eigenschappen van
hetgeen uit het menselijk lichaam is geïsoleerd ook kunstmatig, dus buiten
het menselijk lichaam om, tot stand kunnen worden gebracht, bijvoorbeeld via
bewerking van dierlijk materiaal. Een eenmaal verleend stofoctrooi kan dus
blokkerend werken op de ontwikkeling van andere vindingen die, los van het
menselijk lichaam, tot een stof met dezelfde eigenschappen kunnen leiden.
Het doel van de richtlijn is het wegnemen van belemmeringen voor met name
op de geneeskunde gerichte innovatie. Ik heb zojuist betoogd dat een stofoctrooi
op menselijk materiaal in zekere zin hiervoor een belemmering kan vormen.
Iedereen die dezelfde stof op de markt wil brengen, ook al is die langs geheel
andere weg tot stand gebracht, krijgt door het stofoctrooi daar de kans niet
voor. Waarom kan niet gesteld worden dat vanwege de aard ervan, het verlenen
van octrooi op een dergelijke stof in strijd is met de openbare orde en goede
zeden?Juridisch gesproken, kunnen er bewijsrechtelijke problemen ontstaan als
een stof op de markt wordt gebracht waarvan door de octrooigerechtigde wordt
geclaimd dat deze identiek is aan de stof waarop hij octrooi heeft. De richtlijn
sluit de mogelijkheid in, dat de stof in de natuur kan voorkomen en via een
geheel andere weg geïsoleerd kan worden. Wie moet dan eigenlijk wat bewijzen?
Wat was er nu eerst? Ik voorzie grote problemen in de rechtspraktijk. Zoals ik al zei, zijn er consequenties voor de ontwikkelingen in de gezondheidszorg.
In het debat over het octrooi van Myriad Genetics zijn ook dergelijke vragen
aan de orde. Tot hoe ver mag een octrooi reiken? Heeft het betrekking op het
gen zelf of alleen op de wijze waarop het gen geïsoleerd kan worden?
Vervolgens is de vraag of dit ook betrekking heeft op de techniek waarmee
een vergelijking kan worden gemaakt tussen het oorspronkelijk ontdekte gen
enerzijds en het lichaamsmateriaal van patiënten anderzijds. In de praktijk
blijkt hierin de relevantie van dit debat.Het tweede knelpunt betreft de kwestie van de planten en de dieren, waar
het amendement op stuk nr. 11 betrekking op heeft. Ook in dit geval hebben
wij te maken met een stofoctrooi. Het octrooi heeft betrekking op een stoffelijk
voorwerp, namelijk een plant of een dier, dat zich ook tot het geheel uitstrekt.
Enige afbakening is gewenst, want er is sprake van een kwalitatieve en een
kwantitatieve sprong of het een dierlijk of een plantaardig stofoctrooi is.
Een dier is van een hogere orde dan een plant. In het kwekersrecht zijn al
in vergaande mate rechten met betrekking tot planten vastgelegd. Ik wil daar
niets aan afdoen. Integendeel, dat is goed verdedigbaar. Maar een plant is
nu eenmaal wat anders dan een dier. Het heeft een andere verschijningsvorm.
De relevante eigenschap of relevante werking bij een plant is vaak sterker
geïntegreerd in het gehele organisme. Een plant is ook minder complex
dan een dier. Het is dan ook relevant om dat onderscheid te maken.Dit brengt mij op de opmerking dat het amendement op stuk nr. 11 minder
duidelijk is ten aanzien van planten. Het kwekersrecht gaat in wezen al veel
verder dan het octrooirecht op planten. Ik heb wel begrip voor het amendement
op stuk nr. 11 als het om dieren gaat. Een voorbeeld van een dergelijk stofoctrooi
voor dieren is de beagle met het glimwormgen. Het octrooi beperkt zich niet
tot het glimwormgen dat in de beagle is gebracht en de wijze waarop dat is
gebeurd, maar het heeft dan betrekking op de gehele beagle. Dat is op grond
van deze richtlijn merkwaardig. Ik kan dan ook wel begrip opbrengen voor degenen
die in de Tweede Kamer hebben gezegd dat dit te ver gaat. De techniek van
het allereerst isoleren ervan en vervolgens inbrengen in een beagle als zodanig
mag wel octrooieerbaar zijn, maar niet de beagle zelf. Dat vervolgens de rechtsbescherming
die van het octrooi uitgaat zich moet uitstrekken tot ook de nakomelingen
van die beagle met dat glimwormgen spreekt voor zich, maar dat brengt niet
noodzakelijkerwijs met zich dat vervolgens de individuele beagles die uit
een dergelijke eerste mutant zijn voorgekomen, zelf object van het octrooirecht
moeten zijn. Op dit punt heb ik dus belangrijke bedenkingen en bezwaren tegen
wat oorspronkelijk in de richtlijn is voorgesteld en nu wordt geoctrooieerd.
Ik heb begrip en een zekere mate van steun voor het amendement op stuk nr.
11.Kan dit in Nederland verboden worden op grond van strijd met de openbare
orde en goede zeden? Ik denk van wel. De regering heeft in de schriftelijke
voorbereiding steeds gesteld dat dit niet mogelijk is, omdat, zoals ook de
Raad van State heeft gezegd, het begrip "openbare orde" en het begrip "goede
zeden" moeten worden beschouwd als Europese begrippen die vanuit de Europees-rechtelijke
context ingevuld moeten worden. Er wordt ook gesteld dat dit wordt aangegeven
door het Europese Hof in het door Nederland uitgelokte arrest van 9 oktober
2001, maar ik vind dat niet overtuigend. Ik wijs erop dat ook in de richtlijn
zelf in overweging 39 sprake is van openbare orde en goede zeden. Met name
wordt gesteld: "Overwegende dat de openbare orde en de goede zeden met name
overeenstemmen met ethische en morele beginselen die in een lidstaat worden
erkend en die in het bijzonder op het gebied van de biotechnologie moeten
worden gerespecteerd." Het gaat dus om de ethische en morele opvattingen die
in een lidstaat worden beleefd en die erkend moeten worden. Als dat in de
richtlijn is opgenomen, wordt daarin dus niet ingegaan op Europese goede zeden
of Europese openbare orde, maar op nationale goede zeden en nationale openbare
orde.De richtlijn zelf bevat een rechtstreeks argument voor de stelling dat
artikel 6 van de richtlijn echt niet gaat over een uitsluitend Europees-rechtelijk
in te vullen begrip, maar er wel degelijk naar de nationale openbare orde
en de nationale goede zeden gekeken mag worden.Artikel 6 zelf geeft daarvoor het argument, omdat daarin valt te lezen
dat uitvindingen waarvan de commerciële exploitatie strijdig zou zijn
met de openbare orde of met de goede zeden, van octrooieerbaarheid worden
uitgesloten; de toepassing mag niet als strijdig hiermee worden beschouwd
op grond van het loutere feit dat deze bij wettelijke of bestuursrechtelijke
bepaling wordt verboden. Hier wordt niet gedoeld op Europese wettelijke of
bestuursrechtelijke bepalingen, maar hier gaat het om wat in nationale lidstaten
door wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen wordt verboden.Als in artikel 6, lid 1, al wordt gedoeld op nationale wettelijke bepalingen
en bestuursrechtelijke maatregelen, kan het niet anders dan dat je de begrippen
"openbare orde" en "goede zeden" in de nationale versie moet lezen bij de
toepassing van artikel 6.Ook in het arrest van het Hof vind ik uiteindelijk geen argument tegen
deze stelling. Door de regering wordt verwezen naar rechterlijke overweging
39. In een wat andere context dan de discussie die ik in de schriftelijke
voorbereiding heb proberen te voeren, wordt door het Hof gezegd dat er geen
beoordelingsruimte is voor de nationale lidstaten bij het toepassen van artikel
6. Dat is op zichzelf juist, want je kunt niet door nieuwe wettelijke of bestuursrechtelijke
bepalingen in te voeren als het ware een stuk openbare orde scheppen of goede
zeden articuleren om een beroep te kunnen doen op artikel 6. Als er een gegeven
standaard is binnen een lidstaat met betrekking tot openbare orde en goede
zeden, kan daar wel degelijk gebruik van worden gemaakt.Mijn conclusie is dat het amendement op stuk nr. 11 niet in strijd is
met artikel 3 in verbinding met artikel 6 van de richtlijn en dat er eigenlijk
geen behoefte is aan een verbod met betrekking tot planten. In zoverre kan
ik zeker meevoelen met mijn collega's van de VVD, die bij de schriftelijke
voorbereiding hebben gepleit voor reparatie op dit punt. De heer Rabbinge
heeft dat vandaag ook gezegd. Als het gaat om dieren, denk ik dat een precisering
wenselijk kan zijn, om duidelijk te maken wat wij wel of niet willen. Ik ben
zeer benieuwd wat de heer Dees hierover gaat zeggen. Als een dergelijke precisering
door een wetswijziging moet plaatsvinden, zullen wij daar zeker met een open
oog naar kijken.Wat te doen vandaag? Ik denk dat wij ernstig rekening moeten houden met
de consequenties van de lopende inbreukprocedure. Ik hoor uit Brussel en Luxemburg
dat de Europese instellingen zich in toenemende mate zorgen maken over het
geringe tempo van de implementatie en de oplopende achterstanden, die het
gezag van het Europees recht ernstig aantasten. Er gaan geluiden op om de
boetes aanzienlijk op te voeren en vaker te eisen. Het is zeker niet uit te
sluiten dat van deze inbreukprocedure straks een voorbeeld wordt gemaakt voor
verschillende lidstaten, ook vanwege het aantal lidstaten dat te laat is.
Ik kan mij voorstellen dat de regering erop aandringt om ter vermijding van
een dergelijk risico dit wetsvoorstel nu te aanvaarden en te komen tot een
reparatie wat betreft het amendement op stuk nr. 11. Ik doe een beroep op
de collega's om deze afweging te steunen.De heer Dees (VVD):Mevrouw de voorzitter. De VVD-fractie onderschrijft het grote belang van
octrooieerbaarheid van biotechnologische uitvindingen. Op het gebied van gezondheidszorg,
voeding, landbouw en milieu kan de biotechnologie belangrijke innovaties opleveren,
die positief zijn voor mens en samenleving. Als voorbeeld noem ik de medische
biotechnologie, die bijdraagt aan de ontwikkeling van geneesmiddelen voor
ziektes die nu nog onbehandelbaar zijn of dat tot voor kort waren.Octrooibescherming is een goed instrument om wetenschappelijk onderzoek
en ontwikkelwerk te stimuleren, om vaak risicovolle investeringen mogelijk
te maken en om ondernemingslust en economische bedrijvigheid te belonen. In
dit verband valt op dat wij in de Europese Unie nog steeds niet het instrument
van het gemeenschapsoctrooi kennen. Het leek recentelijk dichtbij, maar een
voorstel van de Europese Commissie heeft het in de Raad van ministers niet
gehaald, met name vanwege de kostbare vertalingsproblematiek. Misschien is
het goed als de staatssecretaris hier even bij stilstaat en met name aandacht
wil geven aan de vraag of zij een mogelijkheid ziet, tijdens het Nederlands
voorzitterschap een nieuw initiatief te nemen. Ik zou haar dat in overweging
willen geven, omdat gezien de afspraken die destijds in Lissabon zijn gemaakt
om onze kenniseconomie te versterken het gemeenschapsoctrooi in dat geheel
een belangrijke pijler is. Het zou jammer zijn als het op de lange termijn
werd geschoven.Voorlopig moeten wij het blijven doen met de Octrooiverdragen van Straatsburg
en München, respectievelijk uit 1963 en 1973. Deze oude octrooiwetgeving
is tot stand gekomen in een periode waarin de huidige biotechnologie nog in
de kinderschoenen stond. Het ging in die octrooiwetgeving met name over het
gebruik van micro-organismen uit de natuur voor biochemische processen. Nu
betreft de biotechnologie niet louter micro-organismen, maar ook plant, dier
en mens. In de periode van de oude octrooiwetgeving waren vraagstukken van
ethische aard eigenlijk nog niet aan de orde, omdat het vooral om micro-organismen
ging. In de nieuwe biotechnologie staan vraagstellingen van ethische aard
sterker op de voorgrond, evenals maatschappelijke en ecologische randvoorwaarden.Het onderhavige wetsvoorstel dat strekt tot implementatie van een Europese
richtlijn heeft een buitengewoon lange en moeizame voorgeschiedenis. De Europese
richtlijn werd na tien jaar discussie met het Europees Parlement in 1998 door
het Europees Parlement en de Raad van ministers goedgekeurd. De vijftien lidstaten
hadden de richtlijn in 2000 moeten implementeren. Inmiddels is het 2004 en
zijn er nog veel landen die nog steeds niet hebben geïmplementeerd. Hoe
komt dat? Het is verstandig om, zoals de heer Van de Beeten heeft gedaan,
bij deze vraag even stil te staan. Wat is de analyse van de staatssecretaris
op dit punt?De eerste reden is naar mijn mening dat het huidige octrooirecht tot stand
is gekomen in de tijd van uitvindingen met anorganische materialen. Thans
richten uitvindingen zich ook op levende organismen. Het is zeer de vraag
of die oude, bestaande wet- en regelgeving voldoende is toegesneden op deze
nieuwe technologieën die niet van anorganische aard zijn,
maar van biologische aard.In 1996 heeft de Raad van State advies uitgebracht over de vraag of het
octrooirecht kan en moet worden ingezet om uitvindingen te toetsen aan ethische,
maatschappelijke en ecologische randvoorwaarden. De Raad van State heeft mijns
inziens deze vraag toen terecht ontkennend beantwoord en gesteld dat alleen
aparte verbodswetgeving geëigend is, bijvoorbeeld gericht op wetenschappelijk
onderzoek in de fase voor de octrooiaanvrage of op de toepassing van een product
of proces na de fase van octrooiverlening. Daar staat tegenover dat tegelijkertijd
in de richtlijn en in het wetsvoorstel gedefinieerd is wat wel en niet octrooieerbaar
is. Dat is ook een scheiding tussen wel en niet toestaan. Bovendien kennen
zowel de richtlijn als het wetsvoorstel een bepaling dat een uitvinding niet
in aanmerking komt voor een octrooi als er strijdigheid is met de openbare
orde of goede zeden.Mijns inziens bestaat er spanning tussen het standpunt van de Raad van
State, namelijk geen criteria introduceren voor ongewenste uitvindingen, en
de door de Europese Commissie gekozen weg, namelijk de vraag wat wel en niet
octrooieerbaar is op grond van ethische overwegingen.De Tweede Kamer heeft met nogal wat amendementen de grenzen in dit spanningsveld
niet alleen opgezocht, maar feitelijk behoorlijk overschreden. Die mening
is de Raad van State toegedaan, de regering was en is dat van mening en wij
zijn die mening ook toegedaan.In de tweede plaats is het mij opgevallen dat, waar veel parlementariërs
nationaal en internationaal grote zorgen hadden over de richtlijn, de Europese
Commissie en het kabinet-Kok II erg technisch en juridisch zijn omgegaan met
de ethische aspecten. Ik heb mee mogen doen aan een aantal discussies hierover
in het Benelux-parlement en de Raad van Europa. Daar waren met name bezwaren
te horen tegen artikel 5, lid 2, van de richtlijn. Die is al door anderen
genoemd. Daarvan is mij niet alleen de vraag bij gebleven of het precies juridisch
klopt. Het is mij ook bij gebleven dat het artikel bij heel veel politici
van alle gezindten volstrekt verkeerd overkwam. In artikel 5, lid 2, van de
richtlijn wordt immers de suggestie gewekt dat een gen of een gensequentie
octrooieerbaar zou zijn.Door aanvaarding van het amendement op stuk nr. 38 is veel explicieter
vastgelegd dat een octrooi alleen kan worden verleend als er sprake is van
een uitvinding die bestaat uit de drie-eenheid van gen, functie en industriële
toepassing. Het gen als zodanig is geen uitvinding, maar hoogstens een ontdekking.
De heer Rabbinge heeft daar terecht op gewezen. In het amendement op stuk
nr. 38 wordt terecht geformuleerd dat het nooit kan gaan om het gen alleen.
Het moet gaan om het geheel van het gen en de functie in samenhang met de
industriële toepassing.Het siert de bewindsvrouwe dat zij haar aanvankelijke bezwaar tegen het
amendement op stuk nr. 38 heeft ingetrokken. In de stukken schrijft zij het
amendement toelaatbaar te verklaren.De heer Rabbinge (PvdA):Het is goed dat hierover volstrekte duidelijkheid ontstaat. De heer Dees
zegt terecht dat het niet alleen om het gen gaat. Dat kan op zichzelf nooit
octrooieerbaar zijn. Het gaat over de functie van het gen en de toepassing
daarvan. Bijvoorbeeld de ontdekking dat een bepaalde eigenschap vastligt in
een gen en dat daarvoor een industriële toepassing is gevonden. Dat kan
men octrooieren. Het gaat dan immers om een uitvinding in plaats van een ontdekking.
Ontdekkingen kan men niet octrooieren.De heer Dees (VVD):Ik ben het daarmee volledig eens. Ik heb aan de discussie hierover mogen
meedoen in het Benelux-parlement, samen met de heer Ormel van de Tweede Kamer
en de heer Doesburg van de Eerste Kamer. Bij het Benelux-parlement is een
notitie ingediend, die vervolgens aanvaard is door de Luxemburgers en de Belgen.
Die notitie stelt dat artikel 5, lid 2, in de nationale wetgeving zodanig
moet worden geformuleerd dat het altijd gaat om de genoemde drie-eenheid van
gen, functie en industriële toepassing. Het slechts duiden van een gen
is een ontdekking en geen uitvinding. Dat is niet vatbaar voor een octrooi.
Deze problematiek is te veel juridisch en wetstechnisch bekeken. Uit de stukken
blijkt dat degenen die bezwaar maakten tegen het amendement op stuk nr. 38
vooral uitgingen van de wetssystematiek. Men vond dat artikel 5, lid 2, in
samenhang gezien moet worden met alle overwegingen van de Europese richtlijn.
Wat is er dan echter op tegen om de tekst uit de overwegingen in de wetstekst
op te nemen? Daar ligt een punt van betekenis. Het is een goede zaak dat de
huidige staatssecretaris en de minister van Landbouw stellen dat het amendement
op stuk nr. 38 toelaatbaar is. De VVD-fractie steunt dat standpunt.De heer Rabbinge (PvdA):Ik wil niet vervelend zijn. De heer Dees spreekt van het standpunt van
de VVD-fractie. In de Tweede Kamer is de VVD-fractie echter een andere mening
toegedaan.De heer Dees (VVD):Die hebben op dit punt een andere mening. Wij delen echter de opvatting
van de fractie aan de overzijde dat het wetsvoorstel op dit moment niet gereed
is voor een richtlijnconforme interpretatie. Dat is een nog belangrijker punt.Daarnaast is het ook een goede zaak dat de Europese Commissie in 2002
heeft verklaard dat de discussie niet gesloten is. De reikwijdte van octrooien
voor sequenties van genen en de octrooieerbaarheid van menselijke stamcellen
werden toen genoemd als kwestie voor nadere studie. Kan de staatssecretaris
melden hoe het thans met deze Europese discussie staat? Is die al gestart
en hoe kan Nederland daarin participeren?Het nu voorliggende door de Tweede Kamer ingrijpend geamendeerde wetsvoorstel
wil ik namens de VVD-fractie met name toetsen aan een tweetal criteria. In
de eerste plaats of met dit wetsvoorstel de beoogde doelstellingen worden
bereikt en in de tweede plaats of de bindende Europese richtlijn wel deugdelijk
wordt geïmplementeerd. Het wetsvoorstel dat jaren geleden bij de Tweede
Kamer is ingediend, voldeed onzes inziens aan deze criteria. Na amendering
door de Tweede Kamer is dat helaas niet meer het geval. Dat met dit wetsvoorstel
de beoogde doelstellingen niet worden bereikt, wil ik onderbouwen met enkele
argumenten.Het bedrijfsleven (NIABA, VNO-NCW) dat juist een positief belang bij dit
wetsvoorstel zou moeten hebben, is er mordicus op tegen omdat
het in deze vorm geen bijdrage aan Europese harmonisatie van wetgeving vormt
en het investeringsklimaat voor deze bedrijfstak in ons land verder verslechtert.
Er zijn nogal wat biotech-bedrijven die hun activiteiten in Nederland hebben
stopgezet of verminderd en dat is buitengewoon ernstig. Zo heeft bijvoorbeeld
Organon zijn hoofdkantoor verplaatst naar de VS. De huidige bewindslieden
merken in de memorie van antwoord terecht en eigenlijk ook wel openhartig
op: "Nederland heeft ten opzichte van andere Europese landen relatief strenge
regelgeving en trage politieke besluitvorming, terwijl de vergunningverleningpraktijk
voor verbetering vatbaar blijkt." Dat zegt men dus over de biotechnologie.
Maar wat doet de regering met deze buitengewoon ernstige constatering? Welk
beleid wordt ontwikkeld om die Nederlandse achterstand in te halen en een
bijdrage te leveren aan een beter ondernemingsklimaat voor de biotechnologie?
Aanvaarding van dit wetsvoorstel in de huidige vorm vormt zeker geen bijdrage
aan een beter investeringsklimaat voor het biotechnologisch bedrijfsleven.Ten slotte bestaat bovendien nog de kans dat het amendement op stuk nr.
11, dat een octrooi op een plant of dier uitsluit, gemakkelijk kan worden
omzeild. Als dat het geval is, wordt in elk geval het doel van het thans voorliggende
wetsvoorstel omzeild, want volgens dat amendement op stuk nr. 11 mag dat niet.
Immers, een bedrijf kan overeenkomstig de richtlijn en het Europees Octrooiverdrag
bij het Octrooibureau in München een octrooi aanvragen voor een uitvinding
die betrekking heeft op een plant of dier.Op blz. 31 van de memorie van antwoord wordt op een vraag onzerzijds beaamt
dat door zo'n octrooiverlening via München ook Nederland toepassingsgebied
kan worden, waarmee het amendement op stuk nr. 11 daadwerkelijk wordt omzeild.Over de vraag of met dit wetsvoorstel de Europese richtlijn deugdelijk
wordt geïmplementeerd, ons tweede toetsingscriterium, wil ik het volgende
opmerken. Met name door aanvaarding van het amendement op stuk nr. 11 is het
wetsvoorstel in strijd gekomen met de Europese richtlijn, hetgeen in een eerder
stadium al werd uitgesproken door de Raad van State, het kabinet Kok II en
de fracties van VVD en D66 in de Tweede Kamer. Nu sluiten ook het huidige
kabinet, alsmede de fracties van PvdA en VVD in de Eerste Kamer zich bij dit
oordeel aan. De heer Rabbinge heeft dat meer in vragende vorm gedaan, maar
heeft in het nadere verslag al gesteld dat het amendement op stuk nr. 11 in
strijd is met de richtlijn. Een verwerping van dit wetsvoorstel of een correctie
door middel van een novelle liggen derhalve zeer voor de hand. Het verbaast
ons dan ook zeer dat de regering toch voorstelt om het wetsvoorstel te aanvaarden.
Als argument wordt aangevoerd dat daarmee een veroordeling en een fikse boete
wegens te laat implementeren zou kunnen worden voorkomen. Tegen deze wel erg
pragmatische benadering heeft de VVD-fractie de volgende bezwaren. Het eerste
bezwaar is toch echt van principiële aard. In de eerste plaats mag en
kan van de Eerste Kamer niet worden gevergd dat zij akkoord gaat met een wetsvoorstel
dat, onder meer volgens de regering zelf, op een belangrijk onderdeel in strijd
is met een bindende Europese richtlijn. In de tweede plaats vinden wij verkeerd
implementeren veel ernstiger dan een iets latere, maar wel correcte implementatie,
oftewel een novelle. In de derde plaats geeft het voornemen om na aanvaarding
van het wetsvoorstel, inclusief de tekst van het amendement op stuk nr. 11,
alsnog een wetsvoorstel tot correctie in te dienen, ons geen enkele garantie
dat een meerderheid in de Tweede Kamer met zo'n voorstel akkoord zal gaan.
In dat geval hebben wij wel al ingestemd met het wetsvoorstel. De reparatie
kunnen wij echter niet meer afdwingen. Wij hebben dan geen instrument meer
in handen.Indiening van een novelle is voor ons ook de koninklijke weg. Afhandeling
langs die weg kan plaatsvinden op korte termijn. Die korte termijn kan in
deze Kamer een onderwerp van debat zijn. Ik heb zelf wat rekensommetjes gemaakt.
Wij zitten met de handicap van het zomerreces. Als wij geen zomerreces zouden
hebben, zou afhandeling op heel korte termijn kunnen plaatsvinden. Maar als
de wil aanwezig is om met een novelle te werken, moet het zeer wel mogelijk
zijn om zo'n novelle in de Kamer in de eerste helft van september af te wikkelen.
De Raad van State is volstrekt op de hoogte van de problematiek. Over het
amendement op stuk nr. 11 heeft hij al eens tussentijds advies uitgebracht.
Reparatiewetgeving of een novelle zal voor het advies materieel geen probleem
zijn. In het kabinet moet de behandeling een fluitje van een cent zijn, omdat
de staatssecretaris ook ongelukkig is met het amendement op stuk nr. 11. Ik
zeg haar toe dat een eventueel wetsvoorstel wat ons betreft een hamerstuk
is. Aan alle condities is voldaan om het probleem snel op te lossen.De heer Kox (SP):Hoe denkt de heer Dees over de positie van de Tweede Kamer in dit geheel?
Hij zegt weliswaar dat sprake is van een fluitje van een cent, maar wat denken
onze collega's aan de overkant?De heer Dees (VVD):Ik kan uiteraard alleen maar voor de fractie van de VVD spreken. Zij is
erg voor een novelle. De heer Blok heeft dat recentelijk in een overleg met
de regering gemeld.De heer Kox (SP):Uw fractie heeft nog niet de meerderheid aan de andere kant.De heer Dees (VVD):Dat zal ook nog wel even duren.De heer Kox (SP):Zijn de fluitjes van een cent misschien toch duurder dan u hier nu voorstelt?De heer Dees (VVD):Nu verzwaart u mijn argument om nog niet met het wetsvoorstel akkoord
te gaan en de procedure van een novelle te volgen. U geeft namelijk aan dat
dit onderwerp aan de overkant wellicht problematisch ligt. Dat kan dus een
extra reden zijn om nu zeker geen "ja" te zeggen, want dan geven wij elke
zeggenschap volledig uit handen. Richting de Tweede Kamer wil ik overigens
het volgende opmerken. Een argument voor met name de CDA- en PvdA-fractie
in de Tweede Kamer kan zijn dat hier over de verschillende amendementen genuanceerd
wordt gedacht. Ik heb zelf geprobeerd daaraan in positieve zin een bijdrage
te leveren. Voor de schriftelijke inbreng heb ik zelf de amendementen stuk
voor stuk bekeken en er met deskundigen over gesproken. Ook
in het schriftelijk verslag heb ik een redenering opgebouwd om het probleem
te verkleinen. Ik vind namelijk dat wij moeten implementeren, maar ook dat
wij oog moeten hebben voor de ethische, ecologische en andere bezwaren. In
onze fractie heeft dat ertoe geleid dat uiteindelijk vooral tegen één
amendement een bezwaar overeind is gebleven, namelijk het amendement op stuk
nr. 11. Dat is echter wel een heel belangrijk amendement. Het andere amendement
dat ik zelf heel belangrijk vind, is het amendement op stuk nr. 38. Dat heeft
onze steun. De genoemde wijze van behandeling met zelfs werken aan concensus
moet bij CDA- en PvdA-fractie begrip opleveren om over het resterende amendement,
namelijk dat op stuk nr. 11, tot een oplossing te komen. Voor mij staan daarbij
de principes meer centraal dan de dreiging op korte termijn van een boete.De heer Van de Beeten (CDA):Ik stel een vraag niet zozeer om de vraag van de heer Kox te beantwoorden,
als wel ten behoeve van het debat. De heer Dees zegt dat hij graag een novelle
wil zien op het punt van het amendement op stuk nr. 11. Vindt hij dat dit
amendement gewoon integraal ongedaan moet worden gemaakt of maakt hij onderscheid
tussen de elementen "planten" en "dieren"? In hoeverre is hij van mening dat
een stofoctrooi inzake dieren mogelijk zou moeten zijn? Ik denk dat het voor
mijn collega's aan de overzijde van belang is om te weten hoe ver hij wil
dat de regering gaat in een dergelijke novelle. Dit is van belang om te weten,
voordat daarover een eigen opvatting gegeven kan worden. Overigens is het
ook voor ons van belang.Ik heb nog een vraag. Er is gewezen op de opvattingen van het bedrijfsleven.
Ik meen mij te herinneren dat het bedrijfsleven niet alleen over het amendement
op stuk nr. 11 is gevallen, maar ook over de andere amendementen. Met andere
woorden: met een correctie van het amendement op stuk nr. 11 zijn de vele
andere bezwaren nog lang niet weggenomen. Hoe weegt u dat?De heer Dees (VVD):In de brief van het biotechnologische bedrijfsleven, die wij een tijd
geleden hebben ontvangen, is te lezen dat er bezwaren zijn tegen meer amendementen.
Dat gold echter ook voor de regering; zij had ook bezwaren tegen meer amendementen.
Het is goed dat er een uitvoerige schriftelijke voorbereiding met de regering
is geweest. Daaruit is de conclusie getrokken dat het met name gaat om het
amendement op stuk nr. 11. Voorts zijn er nog enkele amendementen die naar
het oordeel van de regering niet in de richtlijn passen of moeilijk verenigbaar
zijn met het stelsel van de richtlijn.Wij zijn tot de conclusie gekomen dat wij als VVD de andere amendementen
voor onze rekening willen nemen. Wij willen de kwestie toespitsen op het amendement
op stuk nr. 11. Nogmaals, de regering heeft nog bij een aantal andere amendementen
kritische kanttekeningen geplaatst. Mijns inziens is het amendement op stuk
nr. 11 voor het bedrijfsleven een van de meest belangrijke. Wij willen de
discussie over de reparatie daarop toespitsen.Natuurlijk heeft de regering het recht om daarbij een enkel ander element
te betrekken. Immers, de regering neemt het initiatief tot een correctie.
Mijn voorstel is om de correctie van het amendement op stuk nr. 11 centraal
te stellen.De vragen daarover aan mij zijn moeilijk definitief te beantwoorden, omdat
de regering zowel in de memorie van antwoord als in de nadere memorie van
antwoord heel indringend is ingegaan op de punten die u noemt. Ik haal er
even twee aspecten uit; daarmee ben ik overigens niet volledig. Allereerst
is de regering in de nadere memorie van antwoord met procedurele en inhoudelijke
argumenten ingegaan op de kwestie van de subsidiariteit. Daarbij komt de regering
tot de slotsom dat zij u daarin geen gelijk geeft.In de stukken heb ik nog gelezen dat Nederland in de Europese ministerraad
als enige in Europa tegen deze richtlijn heeft gestemd. Nederland heeft toen
een procedure tot nietigverklaring bij het Europese Hof aangekaart. Een van
de punten daarbij was de subsidiariteit. Het Hof heeft de Nederlandse bezwaren
echter niet gehonoreerd. Dat is de reden dat er voor Nederland de bindende
plicht is ontstaan om tot implementatie over te gaan. Uit de stukken, die
vooral door de juristen van het ministerie zijn geschreven, heb ik ook opgemaakt
dat er voor Nederland de bindende plicht is om ter zake van planten en dieren
datgene te doen wat in de Europese richtlijn staat.Misschien kan het volgende nog even in uw tweede termijn aan de orde komen.
Ik vond het heel sterk in het antwoord van de regering in de memorie van antwoord
dat daarin centraal stond dat het rechtsobject van het octrooi niet zozeer
de plant of het dier was, als wel de intellectuele prestatie. Het is echter
een moeilijke problematiek, dus je kunt je er gemakkelijk bij vergissen. Het
rechtsobject van een octrooi is dus de intellectuele prestatie, die vervolgens
gematerialiseerd wordt in een plant of in een dier. Dit gaf meer reden aan
mijn opmerking dat de regering heel goed geantwoord heeft. Zij heeft voor
mij het verschil duidelijk gemaakt. Als deze redeneringen uit de memorie van
antwoord en de nadere memorie van antwoord kloppen, gevoegd bij mijn waarnemingen,
heeft Nederland naar mijn mening geen andere keus dan het amendement op stuk
nr. 11 ongedaan te maken, zelfs als je het anders wenst.Dit laat onverlet dat wij pas weer aan zet zijn, als de novelle er is.
Ik zeg toe dat wij dit wetsvoorstel als hamerstuk steunen als het amendement
op stuk nr. 11 ongedaan wordt gemaakt. Als het op een andere manier gebeurt,
dus met een zogenoemde nuancering, zullen wij die nuancering op haar eigen
merites beoordelen.De heer Van de Beeten (CDA):Begrijp ik goed dat de heer Dees zegt dat het dier zelf – om het
daartoe te beperken – van hem niet het object van het stofoctrooi hoeft
te worden gemaakt als de novelle inhoudt dat de intellectuele prestatie die
zich presenteert of manifesteert in het stoffelijk object – dit staat
ergens in het memorie van antwoord – octrooirechtelijk wordt beschermd?De heer Dees (VVD):De formulering staat volgens mij in het nader memorie van antwoord. De
tekst ligt op mijn bank. Ik herinner mij enkele trefwoorden waaronder die
dat het octrooi de intellectuele prestatie betreft die wordt gematerialiseerd
in plant of dier. Dat vond ik een zeer goede en duidelijke formulering omdat
daarin niet de plant of het dier centraal staat, maar de intellectuele prestatie.De heer Rabbinge (PvdA):Voorzitter. Dat is toch niet voldoende helder? De intellectuele prestatie
kan ook de ontdekking of de analyse zijn van de reden waarom een gen een bepaalde
expressie heeft. De vaststelling dat de aminozuren zijn gekoppeld aan het
alfabet met de vierbasenstructuren bij onderzoek van de genetische code, de
dubbele helix, is een ontdekking. Die kun je nooit octrooieren, terwijl het
toch echt een intellectuele prestatie is. Het feit dat het een intellectuele
prestatie is geweest, is niet onderscheidend. Je noemt iets dus pas een intellectuele
prestatie als iets nieuws is bedacht, een eigen construct.De heer Dees (VVD):Ja. Hetzelfde zei ik over het amendement op stuk nr. 38. De eenheid tussen
gen en functie is een uitvinding als er een industriële toepassing bijkomt.
Die drie-eenheid is octrooieerbaar; louter een gen niet.Van ons mag langs koninklijke weg op korte termijn een novelle worden
ingevoerd. Ik denk dat het goed is om dit aan de Europese Commissie uit te
leggen. Anderen hebben er al op gewezen dat vele andere landen evenmin hebben
geoctrooieerd. Als aan de Europese Commissie kan worden duidelijk gemaakt
dat wij er iets langer over doen, zal zij haar bezwaar wel opheffen, zeker
als zij vaststelt dat wij de richtlijn dan correct implementeren. Het duurt
misschien slechts enkele maanden langer; wat ons betreft duurt het maar een
paar weken langer.Ik ben de bewindslieden en hun medewerkers buitengewoon erkentelijk voor
de hoge kwaliteit van de antwoorden in de zeer intensieve schriftelijke behandeling
van dit wetsvoorstel in de Eerste Kamer. Het moge duidelijk zijn dat wij daar
geen bezwaar tegen hebben.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ik bedank via de staatssecretaris de ambtelijke staf. Ik spreek
overigens ook namens de fractie van de ChristenUnie.Er is een gezegde dat luidt: "De politiek komt altijd achteraan." Dat
is voor een deel terecht; het is ook nogal eens onontkoombaar. Het is veelal
zo dat zich in de samenleving een bepaalde ontwikkeling voordoet en dat er
vervolgens stemmen opgaan om daar paal en perk aan te stellen. Het moet eerst
duidelijk zijn waarom het gaat. Het is nogal eens moeilijk om vooraf richtlijnen,
regels en wetten te geven zonder te weten om welke feiten het precies gaat.
Bij deze problematiek zie je de weerbarstige materie. De andere kant is dat
de politiek in een aantal situaties te weinig alert kan reageren op nieuwe
ontwikkelingen. Met dat spanningsveld hebben wij vandaag ook te maken. Dit
was ook het geval tijdens de gehele discussie over de begrenzing van proeven
met genetische manipulatie. Die begon ooit in Amerika. Toen ging het voornamelijk
om de veiligheidsrisico's. Enkele jaren later werd in Nederland ook over dezelfde
onderwerpen gediscussieerd. Nog weer later begon de discussie in Europees
verband. Hierbij ging het vooral om de economische aspecten van genetisch
onderzoek. Zoals gezegd, de discussie over genetische manipulatie kwam in
Europa later op gang. Nadat er een aantal onderzoeksprojecten van start ging,
ontstond er ook regelgeving voor een breed spectrum van biotechnologische
activiteiten. Deze regelgeving heeft de ontwikkeling van het onderzoek en
de productie sterk gestimuleerd. De onderzoeksprojecten werden steeds grootschaliger
en betroffen steeds meer beleidsterreinen. Nadat voor de veiligheid van mens
en milieu richtlijnen tot stand kwamen, werd er aan verdere regelgeving op
dit terrein gewerkt. Maar dat bleek minder gemakkelijk.Zo is het in het kader van de Europese markt enerzijds gewenst dat er
duidelijkheid bestaat over het octrooi- en kwekersrecht. De problematiek met
betrekking tot het octrooi- en kwekersrecht kent anderzijds ook een ethische
dimensie. Deze ethische bezinning werd slechts schoorvoetend een plek gegund.
Dat is jammer. Ik denk namelijk dat je juist in dit soort discussies heel
duidelijk moet zijn. Wat wij bijvoorbeeld niet doen, is expliciet maken dat
er fundamentele verschillen zijn tussen de wetten van de anorganische werkelijkheid
en de levende werkelijkheid. Als je dat niet fundamenteel bediscussieert,
ook niet in Europees verband, kom je niet tot een ethische afgrenzing of ethische
afspraken. Zo is naar mijn idee de ethische discussie in Europa in eerste
instantie niet fundamenteel gevoerd, maar om het grote publiek gerust te stellen.Zo heeft de totstandkoming van de richtlijn waar wij nu over spreken lang
op zich laten wachten. Meermalen stuitte de Europese Commissie op weerstand
van het Europees Parlement. Het is voor het debat van vandaag ook interessant
om kennis te nemen van de verslagen van de verschillende adviserende commissies.
Het blijkt dat er nogal onenigheid bestond over de octrooiering van de resultaten
van biotechnologisch onderzoek. Zo heeft de commissie economische en monetaire
zaken en industriebeleid geen problemen met de octrooiering. De commissie
energie, onderzoek en technologie is eveneens voorstandster. Wel vraagt zij
onder meer nadrukkelijk aandacht voor de problematiek van de octrooiering
van dieren. De commissie landbouw is ten opzichte van beide andere commissies
uitermate terughoudend en kritisch. Zij stelt: "de wettelijke erkenning van
intellectuele eigendomsrechten op levensvormen en bestanddelen ervan (planten,
dieren, mensen) waarvan de eigenschappen, uitdrukkingvorm, gedrag, reproductiviteit
en effect op het milieu zijn gewijzigd, zal naar kon worden verwacht op de
economische, sociale, ecologische en ethische grondslagen van onze samenlevingen
uitwerkingen hebben, die afgaande op wat tot nu toe in het parlement maar
ook in vakkringen en in de pers kon worden vernomen, nog niet voldoende geëvalueerd
kunnen worden". Zij stelt verder dat nu geen overhaaste beslissingen moeten
worden genomen. Maar uiteindelijk haalde het ontwerp de eindstreep.Samenvattend kan worden gesteld dat de centrale bezinning op ethische
en maatschappelijke aspecten van de genetische manipulatie op Europees niveau
vooral werd bepaald door economische motieven. Het behoud van een sterke concurrentiepositie
ten opzichte van Japan en de Verenigde Staten was naar mijn overtuiging het
bepalend uitgangspunt.De behandeling in de Tweede Kamer heeft ook jaren in beslag genomen. De
zorg over de ontwikkelingen in het genetisch onderzoek klonk echter duidelijker
door dan op Europees niveau. Dat vinden wij winst. Anders gezegd: aan de overzijde
is veel zorgvuldiger en kritischer omgegaan met de vraagstukken.
Een aantal politieke partijen baseerde zich daarbij bijvoorbeeld op natuurwaarden.
ChristenUnie en SGP wilden vanuit bijbels uitgangspunt vooral de geschapen
orde bewaken. Vandaar dat onze fracties het onderscheid tussen hogere planten
en lagere planten en micro-organismen van grote betekenis achten voor de doordenking
van deze problemen. Bestudering van het wetsvoorstel stelt ons dan ook voor
de principiële vraag of je mag patenteren wat leven is. Verder is het
de vraag wat het ethische toetsingskader is dat daarvoor noodzakelijk is,
en of dat voorhanden is. Ook het kabinet zal daar diepgaand over nagedacht
hebben; dat blijkt voor een deel al uit de stukken die gewisseld zijn. Er
zal hoe dan ook verlies van biodiversiteit optreden. Wat is de visie van het
kabinet daarop? Verder krijgen wij nog graag toegelicht in welke verhouding
het wetsvoorstel tot het Biodiversiteitsverdrag staat.Een van de gevolgen van het wetsvoorstel is ingrijpen op de levende werkelijkheid,
hetgeen weer betekent dat de wetten van het leven worden weerstaan. Is deze
consequentie goed doordacht door het kabinet? In de stukken is ook door onze
fracties nog eens aandacht gevraagd voor de zeven lidstaten die hier ook problemen
mee hebben. Op de vraag wat de problemen daar precies zijn, is wel een antwoord
gekomen, maar het lijkt mij toch goed om daar nog eens over van gedachten
te wisselen met de staatssecretaris.Ik kom tot een afronding. Na de jarenlange discussie in de Tweede Kamer
is er een groot verschil van opvatting blijven bestaan tussen het kabinet
en het parlement. Dat is niet alleen aan de overzijde gebleken, maar dat is
hier vanmiddag ook nog eens tot uiting gebracht. Er is een groot aantal amendementen
aangenomen. Het kabinet heeft gezegd dat het dat allemaal prachtig vindt,
maar dat het het wetsvoorstel niet gaat wijzigen. Vanmiddag is de discussie
toegespitst op de amendementen op de stukken nrs. 11 en 38. Naar de mening
van de fracties van de SGP en de ChristenUnie is het staatsrechtelijk onjuist
dat het kabinet gewoon doorgaat en het wetsvoorstel uiteindelijk wil laten
toetsen. In een parlementaire democratie moet je volgens ons juist helder
zijn. Of hetgeen het parlement zegt pijnlijk is voor de implementatie of niet,
in het parlement zitten gekozen volksvertegenwoordigers en die hebben gezag.
Volgens ons moet de regering daar wat mee doen, maar dat heeft zij dus niet
gedaan. Wij gaan ervan uit dat de staatssecretaris nog eens helder uiteenzet
waarom voor deze merkwaardige opstelling wordt gekozen. Zij moet daar wel
geweldig zwaarwichtige argumenten voor hebben en niet alleen maar het argument
van een dreigende boete. Zo'n argument is, zoals collega Dees al zei, namelijk
niet principieel. Wij zien trouwens geen andere argumenten, maar misschien
ziet de staatssecretaris die wel. Het kan toch ook niet de opzet van het kabinet
zijn dat het geamendeerde wetsvoorstel nota bene door de Eerste Kamer wordt
aangenomen, terwijl zij juist tot functie heeft om daar heel kritisch naar
te kijken, om het voorstel vervolgens door middel van die procedure bij het
Europese Hof te laten afwijzen.Voorzitter. U begrijpt dat wij het antwoord van de staatssecretaris met
grote belangstelling tegemoet zien.De heer Kox (SP):Voorzitter. Collega Van de Beeten stelde als leidraad voor zijn inbreng
vast dat hij alleen zou spreken over zaken waar hij verstand van heeft. Als
de leidraad-Van de Beeten tot een soort algemene lex-Van de Beeten verheven
zou worden in de parlementaire politiek, dan zou dat in ieder geval heel wat
spreektijd schelen. Misschien kunnen wij het daar een andere keer nog eens
over hebben. Ik wil het voorbeeld van de heer Van de Beeten nu in ieder geval
graag volgen. Dat betekent dat ik niets zal zeggen over biotechnologie, want
daar snap ik niets van. Ik zal ook weinig zeggen over de juridische elementen
van deze uiterst ingewikkelde materie, want ook daar begrijp ik te weinig
van om te kunnen zeggen dat ik daar verstand van heb. Ik zal ook niet spreken
over het element waarover collega Dees het had, de economische aspecten van
deze wet. Collega Van den Berg had het over de ethische aspecten van deze
wet. Nu zal ik niet zeggen dat ik van laatstgenoemde twee soorten aspecten
geen verstand heb, maar ik meen dat zij er voldoende over hebben ingebracht
om de staatssecretaris er een reactie op te laten geven. Ik beperk mij tot
een zaak waarvan ik meen dat wij er hier ook verstand van moeten hebben, namelijk
het democratische element van deze ingewikkelde regelgeving.Twee dagen voor de verkiezingen van het Europees Parlement worden wij
hier in deze senaat geconfronteerd met naar mijn mening een bewijs van hoezeer
Brussel tegenwoordig de baas speelt over onze besluitvorming, wat daarvan
de gevolgen zijn en hoe moeilijk dit ons werk als volksvertegenwoordiging
maakt. Voor ons ligt een rijkswet ter implementatie van de Europese richtlijn
inzake de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen. Dat klinkt
ingewikkeld, maar het gaat uiteindelijk om een buitengewoon omstreden materie
waarover de Nederlandse politiek en daarachter de Nederlandse bevolking zich
al jaren zorgen maakt. Als ik het goed begrijp, komt het er kort samengevat
op neer dat wij, de meerderheid van het parlement en naar ik meen ook de meerderheid
van de bevolking, eigenlijk deze richtlijn niet willen die ons voorschrijft
wat wij hier op dit vlak moeten doen. Daarom heeft de Nederlandse regering
van alles en nog wat geprobeerd om de richtlijn tegen te houden. In de Europese
ministerraad heeft Nederland zich tegen de richtlijn uitgesproken. Toen de
Commissie haar plan toch doorzette, heeft Nederland de richtlijn ter vernietiging
voorgedragen. Dat heeft niet geleid tot het door ons beoogde resultaat. Vervolgens
heeft de Tweede Kamer geprobeerd er toch nog iets van te maken. Zij heeft
gekozen voor een uiterst ingewikkelde constructie, waarbij de wet zodanig
is geamendeerd dat die feitelijk in strijd is met de richtlijn en dus uiteindelijk,
zoals de regering waarschuwt, vernietigd zal worden door het Europese Hof
van Justitie. Dat de Tweede Kamer, alles afwegende, toch de voorkeur heeft
gegeven aan de tweede variant, dus het inrichten van de wet zoals zij het
wil, kan ik begrijpen aangezien de eerste variant, het niet maken van een
wet, betekent dat de richtlijn rechtstreeks geïmplementeerd wordt in
Nederland. Het is dus eigenlijk kiezen tussen de kogel en de strop. Een en
ander houdt in dat wij hier nu het definitieve oordeel moeten vellen tussen
kogel en strop. Collega Van den Berg heeft terecht gezegd dat het eigenlijk
vreemd zou zijn als wij hier een wet aannemen waarvan de regering
en de deskundigen aangeven dat die het uiteindelijk nooit haalt als die bij
het Hof van Justitie terechtkomt. Maar ja, moeten wij hier dan een wet gaan
afwijzen en daarmee het werk van de Tweede Kamer overrulen en een richtlijn
opgelegd krijgen waar niemand gelukkig mee is?Om de zaak nog extra te bemoeilijken heeft de regering ons laten weten
dat elke extra aarzeling onzerzijds meteen knaken gaat kosten. Nederland krijgt
al een boete omdat er geen implementatie plaatsvindt. Als we vandaag deze
wet heel braaf aannemen, krijgen we toch een boete omdat we te laat zijn.
En, zo waarschuwt de regering ons, ook als deze wet wordt aangenomen, dan
is deze zo slecht dat die uiteindelijk als onjuist beoordeeld zal worden.
Dat betekent dus drie keer betalen voor dit opstandige gedrag van de Nederlandse
volksvertegenwoordiging. Dat is de manier waarop Brussel tegenwoordig zijn
zin doordrijft.Ik meen dat het van belang is om te memoreren dat het hierbij niet alleen
gaat om Hollandse dwarsheid, als zou Nederland niet willen terwijl de rest
van Europa staat te springen om implementatie van de richtlijn. Uit de antwoorden
van de regering blijkt dat eigenlijk de overgrote meerderheid van de parlementen
van de oude vijftien nog niet bezig is met implementatie van de richtlijn.
Ik noem Duitsland, België, Italië, Oostenrijk. Zweden, Frankrijk,
Luxemburg en Nederland. Het is buitengewoon merkwaardig dat die meerderheid
via een hoge boete gedwongen wordt, iets te doen wat zij niet wil. Hoe groot
is totale schade als wij vandaag niet braaf "ja" zeggen? Hoeveel denkt Brussel
bij alle dwarsliggers op te halen? Hoeveel geld zijn wij sowieso al kwijt,
alleen maar omdat wij het in ons hoofd hebben gehaald om er een eigen mening
op na te houden? Ik heb de indruk dat deze bedragen niet in duizenden of honderdduizenden
euro's zijn uit te drukken. Het gaat vermoedelijk om bedragen waarmee wij
op andere beleidsterreinen erg gelukkig zouden zijn. Ik verwijs hierbij naar
de motie-Meulenbelt.Het is pijnlijk om te constateren dat het kabinet meer op lijkt te hebben
met Brussel dan met beide Kamers. Als het aan de regering had gelegen, waren
de door de Tweede Kamer voorgestelde amendementen niet in de wet opgenomen.
Ik doel dan met name op de amendementen op de stukken nrs. 11, 14 en 23. Over
het amendement op stuk nr. 38 valt nog te praten. Als wij de zaak maar lang
genoeg rekken, lukt het wel.De regering neemt mij te veel een houding aan van "schiet nu maar op,
want het wordt al duur genoeg". Ik zie liever dat zij zich wat fideler opstelt
ten opzichte van de volksvertegenwoordiging nu het om dit soort elementaire
zaken gaat.Als wij deze wet vandaag aanvaarden, is alles onduidelijk. Ik heb al gezegd
dat dit in elk geval voor mij geldt en ik daag iedereen hier aanwezig uit
om mij eens uit te leggen hoe het dan precies zit. Volgens mij horen wij in
dat geval later van de Commissie en van het Hof van Justitie wat wij nu eigenlijk
besloten hebben. Het is buitengewoon vervelend dat wij wetten aannemen waarvan
wij niet weten waar zij toe leiden. Het is raar dat wij moeten wachten tot
het Hof zich uitspreekt over iets wat wij besloten hebben.Deze gang van zaken geeft aan dat het niet goed gaat met de EU en de positie
van de afzonderlijke lidstaten. Als wij dit soort problemen niet op kunnen
lossen, zit er iets niet goed. De mooie begrippen "subsidiariteit" en "proportionaliteit"
blijven een beetje in de lucht hangen.Wat betekent dit eigenlijk voor de nieuwe lidstaten? Behoort dit tot het
acquis communautair? Hebben de nieuwe lidstaten deze wet geaccepteerd of niet?
Ik heb de stellige overtuiging dat geen Pool, Let of Cyprioot weet dat zijn
land bij de toetreding tot de EU verplicht is tot het implementeren van dit
soort ingewikkelde regelgeving. Collega Van den Berg heeft terecht opgemerkt
dat deze wet min of meer betrekking heeft op de ordening van de soort.Mijn fractie heeft haar stem nog niet bepaald. Wij wachten het antwoord
en de reacties in tweede termijn af. Het bevalt ons niet erg, te moeten kiezen
tussen kogel of strop.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal antwoorden na afhandeling van wetsvoorstel 28688.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De voorzitter:Ik deel aan de Kamer mede dat op 26 mei respectievelijk 1 juni
jongstleden de geannoteerde agenda respectievelijk de aanvullende geannoteerde
agenda met bijlagen is ontvangen van de JBZ-Raad van 8 juni 2004. Bij
7 agendapunten wordt instemming gevraagd van de Kamer.De bijzondere commissie voor de JBZ-Raad heeft zich heden beraden over
deze ontwerprichtlijnen en adviseert de Kamer in te stemmen met de ontwerpbesluiten
geagendeerd onder de nrs. 2d en 2f. Instemming wordt onthouden bij de volgende
agendapunten: - B3, wegens de motie-Jurgens en het ontbreken van
een ontwerptekst betreffende het certificaat;- B4, GC2, GC3 en GC4,
wegens het aanbieden van Engelstalige ontwerpteksten. Voorts wenst de commissie
de definitieve teksten af te wachten.Ik stel voor, dit advies te volgen.Daartoe wordt besloten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20032004-1660-1670.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl