Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (voorwaardelijke machtiging en observatiemachtiging) (27289)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 1651-1661

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

19-07-2002

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 34, pagina 1651-1661

02-07-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27289Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van het wetsvoorstel Wet op het BTW-Compensatiefonds (27293), te weten de motie-Boorsma c.s. over gemeenten die weinig kunnen investeren (27293, nr. 217d)Pagina 1669-1670
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (voorwaardelijke machtiging en observatiemachtiging) (27289)Pagina 1705-1714
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (voorwaardelijke machtiging en observatiemachtiging) (27289)Pagina 1651-1661
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 2 juli 2002)Pagina 1714-1714
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en de Gemeentewet (partiële wijziging zedelijkheidswetgeving) (27745)Pagina 1690-1704
Behandeling van de PKB-plus Mainportontwikkeling Rotterdam (24691, nrs. 49 en 50)Pagina 1651-1651
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Regels voor het heffen van mobiliteitstarieven ter zake van het rijden op de weg met een motorrijtuig en de ondersteuning van regionale mobiliteitsfondsen (Wet bereikbaarheid en mobiliteit) (27552)Pagina 1678-1689
Presentie (dinsdag 2 juli 2002)Pagina 1651-1651
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en de Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen strekkende tot het verruimen van de bevoegdheid van de politierechter en de enkelvoudige kamer in hoger beroep (verruiming bevoegdheid enkelvoudige kamers) (28215)Pagina 1670-1678
Lijst van besluiten (dinsdag 2 juli 2002)Pagina 1714-1714
Behandeling van het wetsvoorstel Regels voor het heffen van mobiliteitstarieven ter zake van het rijden op de weg met een motorrijtuig en de ondersteuning van regionale mobiliteitsfondsen (Wet bereikbaarheid en mobiliteit) (27552)Pagina 1661-1669

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 61 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (voorwaardelijke
machtiging en observatiemachtiging) (27289).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter. Het voorliggende wetsvoorstel beoogt een nieuw
instrument toe te voegen aan de diverse regels voor gedwongen opname en behandeling,
te weten de voorwaardelijke machtiging. De voorwaardelijke machtiging is een
maatregel waarbij sterke drang op de patiënt wordt uitgeoefend om een
behandeling buiten de inrichting te ondergaan. Het gaat om een ambulante behandeling,
dit in tegenstelling tot alle andere machtigingen, waarbij het primair gaat
om een gedwongen opname, gevolgd door een behandeling. De voorwaardelijke
machtiging beoogt evenwel een situatie te scheppen waarbij opname in een inrichting
kan worden voorkomen. Het gevaar voor de betrokkene, voor anderen of voor
de algemene veiligheid kan daarmee worden afgewend buiten de inrichting, mits
aan een aantal duidelijk omschreven voorwaarden wordt voldaan. In feite wordt
hiermee de voortzetting van de reeds ingezette ambulante behandeling ter voorkoming
van gedwongen opname gewaarborgd, mits de patiënt hieraan blijft meewerken.
Dat is in het licht van de verdergaande extramuralisering van de geestelijke
gezondheidszorg verheugend. Uiteraard is de voorwaardelijke machtiging ook
een minder drastische ingreep dan een gedwongen opname terwijl de rechtsbescherming
van de patiënt via openbaar ministerie en rechter dezelfde is als bij
een gedwongen opname. Hierbij moet tevens sprake zijn van een bindende afspraak
over de behandeling tussen patiënt en behandelaar: de behandelaar, een
ambulante psychiater, en de patiënt zullen uitdrukkelijk
goedkeuring moeten geven aan het behandelingsplan. Indien gemaakte afspraken
niet worden nagekomen, kan alsnog gedwongen opname volgen.Met het onderhavige wetsvoorstel wordt te langen leste inhoud gegeven
aan aanbeveling 40 uit het rapport van de evaluatiecommissie van de Wet BOPZ
van november 1996. Ook de Raad voor Volksgezondheid en Zorg heeft in het advies
"Beter zonder dwang" van augustus 1997 uitgesproken dat er behoefte bestaat
aan de voorgestelde regeling. De CDA-fractie heeft tevens met bijzondere belangstelling
kennis genomen van de vele brieven en notities uit het veld, waaruit instemming
met het wetsvoorstel is gebleken. Op een enkele uitzondering na. Met de invoering
van de voorwaardelijke machtiging kan ook een einde komen aan het oneigenlijk
gebruik van de Wet BOPZ via de zogeheten "paraplumachtiging". Momenteel kunnen
alleen aan patiënten met een geestesstoornis voorwaarden voor een behandeling
buiten de inrichting worden opgelegd bij een voorwaardelijke ontslag na een
gedwongen opname. In de praktijk leidt dit vaak tot een "papieren" of korte
opname, in de rechtspraak aangeduid met de term "paraplumachtiging". De CDA-fractie
hecht eraan, hieraan werkelijk een einde te laten komen. Het is echter nog
niet duidelijk op welke wijze het toezicht daarop metterdaad kan worden waargemaakt?
Kunnen de bewindslieden daarop nader ingaan?Het wetsvoorstel is alleen van toepassing bij het voldoen aan het gevaarscriterium.
De inhoud en de reikwijdte van het gevaarscriterium zijn volstrekt gelijk
aan inhoud en reikwijdte bij gewone rechterlijke machtigingen. Het behandelingsplan,
waarin de voorwaarden vastliggen, wordt voorgelegd aan de rechter die de maatregel
moet opleggen. Op die manier krijgt de patiënt, vergeleken met de huidige
Wet BOPZ, meer keuzemogelijkheden door differentiatie in het dwangarsenaal.
Mijn fractie acht dat een verheugende ontwikkeling.Aan een lange maar gerechtvaardigde voorbereiding komt met de aanvaarding
van dit wetsvoorstel op termijn een einde. Die voorbereidingstijd was noodzakelijk
want uit de evaluatie waren lastige vragen naar voren gekomen die een diepgaande
beantwoording op basis van nadere studie en onderzoek rechtvaardigden. De
Wet BOPZ raakt immers aan een aantal fundamentele waarden en beginselen, zoals
het recht op zelfbeschikking en rechtsbescherming. Evenzeer gaat het om het
voorkomen van gezondheidsschade enerzijds en een menswaardig bestaan anderzijds,
alsook om recht op veiligheid en bescherming, niet alleen van de patiënt,
maar ook van de omgeving. In de algemene beschouwing bij de evaluatie wordt
terecht opgemerkt dat het ook gaat om waarden en beginselen waartussen een
immense spanningsrelatie bestaat als het gaat om de vraag op welke wijze onze
sociale rechtsstaat dient om te gaan met mensen met een stoornis in hun geestesvermogens.
Het onverkort respecteren van het recht op zelfbeschikking kan zich immers
niet verdragen met andere waarden.Na de zorgvuldige behandeling in het gehele voortraject, inclusief de
indringende discussies en amenderingen in de Tweede Kamer, heeft mijn fractie
er geen behoefte aan, bij alle onderdelen opnieuw stil te staan. Ik maak slechts
enkele kanttekeningen. Er dient voldoende toezicht te zijn op het waarmaken
van de uit de voorwaardelijke machtiging voortvloeiende verplichtingen. De
minister van VWS heeft gesteld, dat als er sprake is van onvoldoende toezicht,
de voorwaardelijke machtiging in feite niet kan worden verleend. Kan de minister
nauwkeuriger aangegeven op welke wijze dit toezicht zal worden waargemaakt?
Zijn er inmiddels afspraken met beroepsgroepen gemaakt? In dit kader is ook
intensief gesproken over voldoende mogelijkheden voor een sluitend systeem
van behandeling. De vrees blijft bestaan dat er tot schade van de patiënt
gaten zullen vallen als gevolg van personeelstekorten en andere bijzondere
omstandigheden. Kan de minister van VWS dieper op deze problematiek ingaan?
Ondanks haar bezwerende woorden, mede in de vorm van een weergave van beschikbaar
gestelde gelden, blijft deze kritiek aanhouden. Het is toch niet uitsluitend
een probleem van geld, maar evenzeer van menskracht? Goede raad is dan wel
erg duur! Hoe groot zal de groep patiënten bij benadering zijn en aan
welke ziektebeelden moet worden gedacht?Het zal intussen duidelijk zijn dat de CDA-fractie zal instemmen met de
invoering van de voorwaardelijke machtiging. Toch blijft ook bij dit instrument
alertheid op oneigenlijke drang- en dwanguitoefening noodzakelijk. De waarschuwing
van de patiënten- en bewonersraden is uiteraard van wezenlijk belang:
de introductie van ambulante dwangbehandeling mag de aandacht niet in de verkeerde
richting leiden, namelijk dat hulpverleners zich gesteund voelen in het toepassen
van dwang en zij zich minder afvragen welke factoren juist tot vermindering
ervan kunnen leiden. Ook op dit punt kan personeelsgebrek een verkeerde stimulans
zijn.Ik kom hiermee bij enkele amendementen die in feite niets van doen hebben
met het oorspronkelijke wetsvoorstel. Sommige organisaties hebben hierover
hun verontrusting uitgesproken, met name over het feit dat goed tien jaar
geleden vanuit het parlement krachtig is gepleit voor een Wet BOPZ die de
rechtspositie van gedwongen opgenomen patiënten zo goed mogelijk versterkte.
Vandaag de dag wordt veel meer gesproken over de té beperkte mogelijkheden
om in de psychiatrie dwang toe te passen. Naar het oordeel van de CDA-fractie
moet de bescherming van de rechtspositie van de patiënt zwaar wegen en
zwaar blijven wegen. Een inbreuk hierop, met name op de lichamelijke integriteit,
moet dan ook zo beperkt mogelijk blijven bij een gedwongen opname. Bij een
gedwongen opname mag dwangbehandeling tot op heden alleen worden toegepast
indien sprake is van een ernstige gevaarssituatie. Dat is indertijd door de
wetgever bewust op die wijze bedoeld: een dwangopname legitimeert nog geen
dwangbehandeling. Een patiënt kan deze in beginsel weigeren.Niettemin heeft de CDA-fractie kennis genomen van alle bezwaren van individuele
deskundigen en organisaties dat de huidige criteria in sommige situaties te
weinig ruimte biedt voor effectieve zorgverlening voor patiënten zonder
ziekte-inzicht. Kan de minister bevestigen dat het hierbij om wilsbekwame
patiënten gaat? Het is uitermate moeilijk, de effecten van dwangbehandeling
goed af te wegen. Wij hebben gezocht naar evaluaties over de effecten van
dwangbehandeling onder de huidige criteria, maar hebben deze in onvoldoende
mate kunnen vinden. Kan de minister aangeven welk percentage
patiënten hierbij baat heeft gehad? Hoe vaak was sprake van een onherstelbare
vertrouwensbreuk met de patiënt?De CDA-fractie is evenwel ook gevoelig voor de vele argumenten van de
deskundigen dat op grond van de huidige wetgeving, hoe goed bedoeld ook, veel
psychiatrische patiënten onbehandeld en veelal in separeerruimtes worden
verpleegd. Er is in die gevallen bepaald geen sprake van een therapeutische
interventie. Patiënten kunnen zich tevens in de steek gelaten voelen,
waardoor een vertrouwensbreuk kan ontstaan. Alles afwegende wil de CDA-fractie
zich tegen deze wetswijziging niet verzetten, in de duidelijke verwachting
dat aan de toepassing in de praktijk bij de eerstvolgende evaluatie van de
Wet BOPZ bijzondere aandacht zal worden gegeven. Mijn fractie dringt er tevens
op aan, dat aanbeveling 12 uit de evaluatie van de Wet BOPZ deel 10 inhoud
krijgt aan de hand van impulsen van bewindslieden en ambtenaren. Deze luidt:
"de betrokken organisaties en beroepsgroepen in het veld behoren richtlijnen
te ontwikkelen, waarin wordt ingegaan op belangrijke aandachtspunten rond
de criteria voor en de toepassing van dwangbehandeling". Ik wacht met smart
op de richtlijnen die door de beroepsgroep worden ontwikkeld.Wij komen nu bij het moeilijkste onderdeel, namelijk de bij amendement
ingevoerde observatiemachtiging. Allereerst kan ik stellen dat de nadere memorie
van antwoord na het aanvankelijk stellige optreden van de bewindslieden in
de Tweede Kamer, mijn fractie ernstig teleurstelt. De fracties van D66, de
SGP en de ChristenUnie deelden de inhoud van de nadere inbreng; zij zullen
dit verder zelf duidelijk maken. Ook de twijfel over de strijdigheid met verdragen
is nog niet geheel en al weggenomen. De CDA-fractie dacht een creatieve oplossing
aan te dragen, mede op basis van de door de ministers van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport en van Justitie gewekte verwachtingen in het kader van het
longitudinaal onderzoek. Ik zal de diverse vindplaatsen niet uitvoerig citeren,
maar wel beknopt samenvatten.Beide bewindslieden hebben lange tijd fors ingezet op het ernstig ontraden
van aanvaarding van het amendement over de observatiemachtiging. Deze werd
gezien als een heel vergaande stap, namelijk als een gedwongen opname van
personen van wie nog niet vaststaat dat zij aan een geestesstoornis lijden
of gevaar veroorzaken. De CDA-fractie in dit huis deelt dat bezwaar. Verder
werd de ingrijpende maatregel door de regering niet als een oplossing van
de problematiek van zorgwekkende zorgmijders gezien, terwijl het amendement
juist beoogde, voor hen een oplossing te bereiken. Negatieve ervaringen met
de hulpverlening hebben tot het mijden van elke zorg geleid en toepassing
van dwang zal het wantrouwen alleen maar vergroten, aldus de minister van
VWS. De minister van Justitie deed een duit in het zakje door te wijzen op
de extra werkdruk voor de rechterlijke macht. Hoe staat het daarmee nu het
amendement is aanvaard? Verder wees de minister op de complicaties in verband
met het Europees verdrag.Met het spoedadvies van de Raad van State over de observatiemachtiging
als zodanig zijn wij in feite niet veel verder gekomen. Deze onthoudt zich
immers van een oordeel ten aanzien van de noodzaak, de uitvoerbaarheid en
de effectiviteit van de observatiemachtiging. De CDA-fractie betreurt dit
mede gelet op de diverse juist hierover levende vragen. Wat de juridische
toetsing betreft, hebben de indieners van het amendement op basis van dit
advies – waarmee zij gehoor hebben willen geven aan opmerkingen in de
Tweede Kamer – met het door hen gemaakte huiswerk meer het gelijk aan
hun zijde gekregen. Gelet op het arrest-Varbanov komt de Raad van State tot
de uitspraak, dat een in tijd beperkte vorm van vrijheidsbeneming gericht
op het vaststellen of iemand daadwerkelijk een geestesstoornis heeft die gevaar
veroorzaakt, niet onverenigbaar behoeft te zijn met artikel 5 EVRM. De machtiging
dient daarbij wel te berusten op een onafhankelijke, geneeskundige verklaring,
die beperkt is in de tijd en waarbij de rechter als beslissende autoriteit
is aangewezen. Is de minister van Justitie bereid om ook in deze Kamer zijn
visie te geven op deze uitkomst? Uit de reactie van de bewindslieden op dit
advies heeft mijn fractie namelijk de nodige twijfel geproefd. De Raad van State gebruikt de term "niet onverenigbaar behoeft te zijn".
Terecht wordt in een reactie van de bewindslieden opgemerkt, dat het moeilijk
blijft om uit een uitspraak van het EHRM in een concrete situatie een meer
algemene regel af te leiden. Prof. Legemaete meent dat de Raad van State in
feite heeft gesteld dat het kan vriezen en dooien. Deze twijfel is door de
voorstanders van de wetswijziging begrijpelijkerwijs aangegrepen als een vóór-argument.
Die twijfel leeft evenwel ook nog bij de CDA-fractie. Onvrijwillige vrijheidsbeneming
is in feite een te ernstige zaak om hiermede te experimenteren, zoals nu staat
te gebeuren. Dit geldt naast de juridische vraagtekens ook voor de zorginhoudelijke
bezwaren; de bewindslieden noch de indieners van het amendement hebben op
dit punt keihard bewijs dat zij het gelijk aan hun zijde hebben.Niettemin moet het experiment een wettelijke grondslag hebben. Naast een
aantal duidelijke, technische verbeteringen is een oplossing gevonden in de
tijdelijke bepaling. Naar de mening van mijn fractie is het probleem hierbij
dat als op grond van de uitkomsten van het longitudinaal onderzoek de observatiemachtiging
in feite ingetrokken moet worden, deze in het uiterste geval toch nog voor
enkele jaren gehandhaafd blijft. Op grond hiervan heeft de CDA-fractie een
pleidooi gehouden voor een latere inwerkingtreding van de artikelen met betrekking
tot de observatiemachtiging, hiertoe geïnspireerd door de beide bewindslieden
zelf die een en andermaal het longitudinaal onderzoek naar voren schoven om
de observatiemachtiging af te houden.Thans wordt in de nadere memorie van antwoord, naast de twee door ons
genoemde mogelijkheden, een derde volgens de bewindslieden nog meer voor de
hand liggende mogelijkheid genoemd, namelijk dat het verkommerden- en verloederdenonderzoek
geen antwoord geeft op de vraag of de observatiemachtiging al dan niet een
geschikt instrument is voor deze categorie personen. Mijn fractie begrijpt
dit niet, zeker niet na de reactie op het spoedadvies van de Raad van State.
Waarom werd dit onderzoek telkenmale opgevoerd als het niets van doen had
met maatregelen op grond van de Wet BOPZ? Er is toch wel terdege
getracht, met een beroep op dit onderzoek, de observatiemachtiging geen doorgang
te doen vinden, zij het misschien in afnemende mate? Kunnen de bewindslieden
zich voorstellen, dat de CDA-fractie in eerste termijn nog even blijft doorgaan,
juist omdat zij uit het veld van deskundigen in toenemende mate bezwaren,
die de minister van VWS zorginhoudelijk ook deelt, krijgt aangedragen? Met
name voor deze betrekkelijk kleine groep worden andere maatregelen bepleit,
zoals actieve outreachende hulp en het opbouwen van maatschappelijke steunsystemen.
Ook kan aan meer verantwoordelijkheden voor hulpverleners in crisissituaties
en in gevallen van extreme overlast worden gedacht. Daarom herhaal ik nog
maar eens mijn vraag: wat pleit in feite tegen het maken van een afspraak
over een latere inwerkingtreding van deze artikelen? Als het onderzoek inderdaad
geen uitsluitsel geeft, zal de CDA-fractie zich daar uiteraard bij neerleggen.
De minister van VWS stelt in de memorie van antwoord dat wij het antwoord
nog voor de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel kunnen verkrijgen. Overigens
is voor de inwerkingtreding van het wetsvoorstel nog geen datum voorgesteld.
Heeft de minister daar enig zicht op?Bij het beschikbaar komen van de uitkomsten van het longitudinaal onderzoek
kan alles duidelijk worden. Dit voorstel kan worden gecombineerd met onderdelen
uit de motie-Rouvoet. Als de bewindslieden niet in deze geest willen of kunnen
meedenken, dan doet de CDA-fractie op hen een dringend beroep om in een tussentijdse
evaluatie na een jaar te voorzien, aan de hand van de tot dan afgegeven observatiemachtigingen.
Het moge duidelijk zijn dat de CDA-fractie vergaand heeft meegedacht over
het overeind houden van de voorwaardelijke machtiging. Hopelijk kunnen wij
in een gezamenlijke krachtsinspanning, eventueel ook samen met andere fracties,
er op een goede manier uit komen. Kan de minister nog eens diepgaand ingaan
op deze materie en op onze suggesties?Het is opvallend dat er uiteindelijk toch nog zo weinig zicht is op de
specifieke kenmerken en gedragingen van de groepen die in aanmerking komen
voor een observatiemachtiging. Evenmin is weinig zicht op de omvang van deze
groep, de maatschappelijke factoren, enz. De CDA-fractie benadrukt daarom
dat de problematiek van de verkommerden en verloederden haar bijzonder na
aan het hart ligt. De CDA-fractie is dan ook bijzonder ingenomen met de toezegging
met betrekking tot de spoedige uitvoering van de motie-Buijs. Mijn fractie
ziet vol verwachting uit naar de beantwoording van de vragen door de bewindslieden.Mevrouw Le Poole (PvdA):Voorzitter. Het voorliggende wetsvoorstel was door de regering ingediend
met het doel de mogelijkheid tot voorwaardelijke opname te introduceren. Tegen
dat voorstel bestonden en bestaan weinig bezwaren. In de Tweede Kamer zijn
enkele ingrijpende amendementen ingediend en uiteindelijk aangenomen. Met
name het amendement betreffende de observatiemachtiging ontmoette felle tegenstand,
aanvankelijk ook van de regering. Uiteindelijk was er een meerderheid voor
amendering en verdedigt de regering nu het wetsvoorstel als geheel in deze
Kamer. In de schriftelijke voorbereiding heeft de PvdA-fractie op enkele technische
punten verduidelijking gevraagd en gekregen. Op die punten kom ik niet meer
terug. Wel zal ik nog enkele nieuwe punten aan de orde stellen en het standpunt
van mijn fractie over de hoofdlijnen van het wetsvoorstel nader toelichten.Zoals ik zo-even aangaf, is het invoeren van de voorwaardelijke machtiging
weinig controversieel. Vrij algemeen wordt gedacht dat dit instituut nuttig
kan zijn om drang uit te oefenen op een patiënt om mee te werken aan
een ambulante behandeling. Ook mijn fractie ondersteunt deze mogelijkheid.
Er zijn nog wel twee punten die ik wil bespreken. Al geruime tijd werd een
min of meer vergelijkbaar resultaat als met de voorwaardelijke machtiging
wordt beoogd, bereikt met het instituut van de paraplumachtiging: een rechterlijke
machtiging die niet primair wordt verleend om iemand op te nemen in een inrichting,
maar om via voorwaardelijk ontslag drang uit te oefenen op een patiënt
om mee te werken aan een behandeling. Tijdens de behandeling van deze wet
in de Tweede Kamer is bij herhaling opgemerkt, dat na invoering van de voorliggende
wet geen behoefte meer zal bestaan aan de paraplumachtiging. De vraag is evenwel
of deze vooronderstelling juist is. Binnen de psychiatrische beroepsgroep
schijnt daarover anders te worden gedacht. Mogelijk kan overleg over een behandelplan
slechts tegen de achtergrond van een paraplumachtiging echt van de grond komen.
Ik hoor daarom graag van de regering hoe zij hiertegen aan kijkt. Is volgens
de bewindslieden een continuering van deze praktijk toegestaan na de wetswijziging?
Mijn vraag op dit punt is eigenlijk gelijk aan die van mevrouw Van Leeuwen
maar misschien vanuit een wat ander perspectief.Ik wil vervolgens een paar woorden wijden aan artikel 14g. In dit artikel
wordt bepaald dat de behandelaar aan degene die opgenomen is geweest krachtens
een voorwaardelijke machtiging, een schriftelijke verklaring verschaft als
deze niet langer in zijn geestvermogens gestoord is of gevaarlijk is. Een
dergelijke verklaring kan ook via de rechter worden afgedwongen. Mijn fractie
zou graag zien dat de minister meer helderheid creëert over de aard van
deze verklaring. In de memorie van toelichting wordt een vergelijking gemaakt
met de ontslagverklaring. In de nota naar aanleiding van het verslag is in
antwoord op vragen van de PvdA-fractie geantwoord, dat deze verklaring luidt
dat de betrokkene niet langer in zijn geestvermogens gestoord is of gevaarlijk
is. Dat is toch een andersoortige verklaring dan een ontslagverklaring. Het
is goed denkbaar dat de voorwaardelijke machtiging niet verlengd wordt omdat
het gevaar niet meer in voldoende mate aanwezig is, of omdat de patiënt
zodanig met zijn geestelijke stoornis omgaat dat deze beter onder controle
is. In dit soort situaties lijkt het wat veel gevraagd om de behandelaar een
verklaring te laten afgeven die luidt zoals eerder gesteld. Was het niet beter
geweest om het artikel zo te formuleren, dat een verklaring verschaft wordt
dat er niet langer grond is voor het doen voortduren van de voorwaardelijke
machtiging? Zou het eisen van een verklaring in de gebruikte bewoordingen
niet op problemen kunnen stuiten bij de beroepsgroep en valse verwachtingen
kunnen wekken bij de buitenwacht? Naar de mening van mijn fractie
kan de verklaring niet anders verstaan worden dan dat er voldoende grond voor
opheffing is. Is de regering het ermee eens dat de verklaring op die wijze
gelezen moet worden? Is het in dat geval niet raadzaam om die betekenis in
de verklaring weer te geven?Dankzij mijn partijgenote van der Hoek en het voormalig Tweede-Kamerlid
voor de VVD Passtoors is het voorliggende wetsvoorstel uitgebreid met de mogelijkheid,
een observatiemachtiging te verlenen. Niet iedereen in de Tweede Kamer was
het direct met dit voorstel eens. De regering heeft zich lange tijd tegen
het amendement verzet. Ook in dit huis blijkt dit deel van het wetsvoorstel
op kritiek te stuiten. Naar de mening van mijn fractie gaat die kritiek te
ver; zij staat positief tegenover de invoering van deze maatregel in experimentele
vorm met horizonbepaling en evaluatie op de wijze die momenteel in het wetsvoorstel
is voorzien. Mijn fractie deelt dus niet het standpunt dat de doelgroep niet
duidelijk genoeg is. Deze is door de wet gedefinieerd: mensen waarvan ernstig
vermoed wordt dat zij geestelijk gestoord zijn en daardoor een gevaar voor
zichzelf vormen. De definitie is niet minder helder dan die van mensen die
voor een voorwaardelijke of onvoorwaardelijke machtiging in aanmerking komen.
Over de behoefte aan opname op deze grond binnen de beroepsgroep wordt verschillend
gedacht. Sommige psychiaters zien er niets in; deze zijn niet verplicht, een
dergelijke machtiging aan te kaarten. Andere psychiaters verwachten dat een
observatiemachtiging onder sommige omstandigheden wel degelijk nuttig kan
zijn. In ieder geval is sprake van een groot aantal "zorgmijders zonder ziekte-inzicht"
dat als het ware schreeuwt om iets te doen. Het lijkt mijn fractie de moeite
waard om te proberen of het op deze manier lukt om een vastgelopen situatie
te doorbreken.De PvdA-fractie realiseert zich terdege dat een gedwongen opname, zoals
de observatiemachtiging, een ernstige inbreuk is op de vrijheid van een mens
om te gaan en staan waar hij wil. Daarom kan een dergelijke machtiging alleen
tot stand komen, net als bij de welbekende, veel ingrijpender rechterlijke
machtiging, als de rechter dit toestaat omdat aan de wettelijke voorwaarden
voldaan is. Om die reden kan een dergelijke machtiging alleen voor korte duur
worden verleend. Mijn fractie is bovendien van mening dat de schoonheid van
de vrijheid wat verbleekt als iemand die ook andere mogelijkheden heeft, door
ons als maatschappij vrijgelaten wordt om te kiezen voor verkommering en verloedering.Overigens is het de vraag of de observatiemachtiging niet kan worden aangewend
om onnodige vrijheidsbeneming te voorkomen. Het is denkbaar dat een advocaat
van iemand die zich geconfronteerd ziet met een vordering tot voorlopige machtiging,
aan de rechtbank voorstelt om eerst tot een observatiemachtiging over te gaan.
De rechtbank kan in dat geval de officier van Justitie kenbaar maken dat een
observatiemachtiging meer passend lijkt dan de gevorderde rechterlijke machtiging.
Het is immers niet bij alle rechterlijke machtigingen duidelijk dat er sprake
is van geestelijke stoornis en gevaar. Deze mogelijkheid is niet eerder besproken.
Wat is de visie van de regering in dezen?Een andere vraag aan de regering in verband met de observatiemachtiging,
die de regering nu als deel van het wetsontwerp verdedigt, betreft de schatting
van het aantal benodigde plaatsen in psychiatrische inrichtingen. Deze zitten
nu reeds om gesloten plekken verlegen. Hoe moet dat na invoering van de observatiemachtiging?
Aangezien de regering het wetsvoorstel als geheel verdedigt, dient zij daarop
antwoord te geven.Mijn fractie ziet graag dat het experiment zo spoedig mogelijk aanvangt.
Zij is dan ook ingenomen met het standpunt van de regering, zoals verwoord
in de nadere memorie van antwoord, dat nader onderzoek niet behoeft te worden
afgewacht. Wanneer kunnen wij de onderzoeksopzet ten aanzien van de evaluatie
en de wijziging van de uitvoeringsmaatregelen verwachten?In het voorlopig verslag heeft mijn fractie haar algemene zorg uitgesproken
over de opvangproblematiek. Zij heeft daarbij ook het rapport van de Rekenkamer
over de opvang van zwerfjongeren betrokken. De regering is nader ingegaan
op wat er op dit punt van haar verwacht mag worden. Eerlijk gezegd is dit
moment in de nadagen van het zittende kabinet niet geschikt om dit punt dat
vandaag uiteindelijk slechts van zijdelings belang is uitvoerig te bespreken.
Ik volsta daarom, nogmaals te benadrukken dat het om nijpende problematiek
gaat die niet mag blijven liggen. Hopelijk maakt het nieuwe kabinet voortgang
met een zinnige aanpak en stelt het daarvoor voldoende geld beschikbaar.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Ik deel u mede dat ik bij deze gedachtewisseling zowel het
woord voer namens de fractie van de SGP als namens de fractie van de ChristenUnie.Het rapport van de evaluatiecommissie van de Wet BOPZ dateert reeds van
november 1996 en bevatte 43 aanbevelingen. Op 27 november 1997 heeft het kabinet
in reactie op dit evaluatierapport een standpunt aan de voorzitter van de
Tweede Kamer gezonden, 25763, en in maart 1998 heeft een algemeen overleg
over dit kabinetsstandpunt plaatsgevonden. Ruim twee jaar geleden, op 20 juni
2000, werd in deze Kamer het eerste voorstel op basis van het evaluatierapport
en het kabinetsstandpunt besproken. Het ging daarbij om een aantal technische
wijzigingen van de Wet BOPZ, hetgeen leidde tot de wet van 22 juni 2000, Stb.
292. Aan het begin van mijn bijdrage in eerste termijn namens onze fracties
merkte ik toentertijd op dat bij de plenaire behandeling van het wetsvoorstel
in de Tweede Kamer veel aandacht was besteed aan de problematiek van de psychiatrisch
gestoorde zwervers. Die problematiek viel in feite buiten de reikwijdte van
het toenmalige wetsvoorstel. Thans is deze problematiek, althans gedeeltelijk,
wel aan de orde.Onze fracties zijn er content mee dat met de introductie van de voorwaardelijke
machtiging een einde kan worden gemaakt aan de zogenoemde "paraplumachtiging",
zodat ontslag onder voorwaarden weer zal worden beperkt tot het oorspronkelijke
doel, namelijk een geleidelijke terugkeer in de samenleving na een gedwongen
opneming. De vorige spreeksters hebben reeds vraagtekens geplaatst bij deze
verwachting. Ik sluit mij bij de vragen op dat punt aan. Naar ik heb begrepen,
wordt in de jurisprudentie reeds geanticipeerd op de voorwaar delijke
machtiging omdat in de praktijk behoefte bestaat aan een dergelijke machtiging,
die niet eerst tot opname behoeft te leiden om de patiënt dwingend voorwaarden
op te kunnen leggen omtrent zijn behandeling. Terwijl een tweede wetsvoorstel,
voortvloeiend uit de eerste evaluatie van de wet, wetsvoorstel 28283, nog
op behandeling door de Staten-Generaal wacht en een derde voorstel, namelijk
over de herziening van de klachtenregeling, nog in het stadium van ambtelijke
voorbereiding verkeert, is de tweede evaluatie intussen reeds voltooid, zo
bleek ons uit de memorie van antwoord.Het opmerkelijke feit doet zich voor dat van het voorliggende wetsvoorstel
een maatregel deel uitmaakt die noch in de eerste evaluatie noch in het wetsvoorstel
was voorzien, namelijk de introductie van de observatiemachtiging. Dit onderdeel,
dat zijn ontstaan dankt aan een initiatiefrijke maar in dezen niet al te zeer
consistent opererende Tweede Kamer, heeft in de schriftelijke voorbereiding
in deze Kamer de meeste aandacht getrokken. Ik zal mij beperken tot de meer
juridisch getinte aspecten, zeker omdat momenteel vaststaat dat het nauwelijks
mogelijk is om over de meer zorginhoudelijke aspecten te spreken, aangezien
de resultaten van het zogeheten verkommerden- en verloederdenonderzoek thans
niet beschikbaar zijn. Mogen wij erop vertrouwen dat die resultaten wel beschikbaar
zijn voordat de observatiemachtiging in werking treedt? Uit de nadere memorie
van antwoord maak ik op dat de regering het voor mogelijk, zo niet voor waarschijnlijk
houdt dat het onderzoek geen aanknopingspunten biedt voor de observatiemachtiging.
Als die verwachting bewaarheid wordt, moet niet het bedoelde onderzoek maar
veeleer de evaluatie van de observatiemachtiging – na de tijdelijke
werking ervan – informatie opleveren over het nut en de noodzaak ervan.
Dat is een uiterst merkwaardige uitwerking van de door de Tweede Kamer aanvaarde
motie-Rouvoet op stuk nr. 35. Begrijp ik het goed dat de regering voornemens
is de inwerkingtreding van de observatiemachtiging afhankelijk te stellen
aan het gereed komen van de onderzoeksopzet van de evaluatie van de observatiemachtiging
en van het traject van de nadere uitvoeringsregelgeving? Als het antwoord
op deze vraag bevestigend luidt dan moet ik daaruit toch de conclusie trekken
dat de inwerkingtreding daarmee, ten opzichte van een eerdere tijdsplanning
van de regering – zie pagina 4 van de memorie van antwoord – verder
is opgeschoven. Al met al concludeer ik dat onze karakterisering van de paragraaf
betreffende de observatiemachtiging als zijnde een experiment, zonder voorafgaand
onderzoek, er niet zo ver naast zit.Met de observatieopname wordt beoogd een kortdurende situatie van uiterlijk
drie weken te scheppen, waarbinnen de gronden welke kunnen leiden tot een
voorlopige of voorwaardelijke machtiging zorgvuldiger kunnen worden onderzocht
en geformuleerd dan binnen een ambulante situatie. De observatiemachtiging
ziet niet op psychogeriatrische patiënten en verstandelijk gehandicapten,
maar is meer gericht op hulpmijders en personen zonder ziekte-inzicht. De
rechtswaarborgen van de patiënt vormen vanwege het aspect van vrijheidsbeneming
een belangrijk onderdeel, te meer omdat de aanwezigheid van een geestesstoornis
nog niet vast behoeft te staan en een ernstig vermoeden van de aanwezigheid
van een geestesstoornis voldoende is. Net als voor de voorlopige en voorwaardelijke
machtiging is een belangrijke rechtswaarborg dat deze machtiging door een
rechter wordt verleend, die zich een onafhankelijk oordeel dient te vormen
over het ernstige vermoeden van een stoornis en over de dreiging van gevaar.De Raad van State heeft zich in zijn advies van 20 september 2001 over
het amendement van de Tweede-Kamerleden Van der Hoek en Passtoors uitgesproken
over de vraag of de strekking daarvan zich verdroeg met de jurisprudentie
van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens met betrekking tot artikel
5 EVRM. Ofschoon geen absolute zekerheid kon worden verschaft, acht de Raad
het toenmalige voorstel niet-onverenigbaar met artikel 5 EVRM. De Raad merkt
terzijde nog wel op dat de geldigheidsduur van de observatiemachtiging van
ten hoogste drie weken niet is toegelicht en erg willekeurig lijkt. Ik heb
geen reactie van de bewindslieden gelezen op het advies van de Raad, de keus
voor bedoelde maximumduur toe te lichten. Wellicht is dat in deze laatste
instantie nog mogelijk. Welke medische en/of juridische argumenten pleiten
specifiek voor de duur van drie weken?Ter afsluiting brengen onze fracties hun erkentelijkheid tot uitdrukking
voor de heldere uiteenzetting in de memorie van antwoord naar aanleiding van
vragen van de PvdA-fractie over de criteria bij dwangopneming en dwangbehandeling
alsmede over de inhoudelijke relatie tussen het dwangbehandelingscriterium
van artikel 38, lid 5, van de Wet BOPZ en het dwangbehandelingscriterium van
de WGBO zoals neergelegd in artikel 7:465, lid 6, BW.De heer Hessing (D66):Voorzitter. Ik heb de heer Holdijk enkele vragen horen stellen over de
observatiemachtiging, maar ik heb daaruit nog niet kunnen destilleren wat
zijn voorlopig oordeel is over dat instrument.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. De heer Hessing heeft gelijk als hij stelt dat ik geen uitgesproken
standpunt heb ingenomen of bepaalde conclusies heb getrokken uit de behandeling
tot dusverre. Uit het feit dat ik mij niet uitdrukkelijk heb gekeerd tegen
het onderdeel van de observatiemachtiging in het wetsvoorstel mag hij afleiden
dat dit element voor ons geen onoverkomelijke hindernis zal zijn met het wetsvoorstel
in te stemmen.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter. Ik heb een aantal punten dat niet zozeer vragen behelst als
wel commentaren bij de wet, zoals die er nu ligt. Daaruit zal duidelijk worden
dat de VVD-fractie in principe geen problemen heeft met deze wet.Wij zijn van mening dat de Tweede Kamer zeer uitvoerig en zeer zorgvuldig
met deze wet is bezig geweest. Wij vinden dat altijd een reden om terughoudend
te zijn bij de behandeling in ons huis, tenzij er dingen zijn gebeurd die
in onze ogen absoluut niet kunnen. Wij hebben geen probleem met de observatiemachtiging.
Ik kom daar nog op terug, maar kijkend naar de wet als geheel constateren
wij dat daar een aantal zaken in staat, voortkomend uit wensen uit de praktijk,
waar de patiënten mogelijk hun voordeel mee kunnen doen.
Daar gaat het uiteindelijk om.De VVD-fractie heeft veel begrip voor de problemen met de oude wet, want
de positie van de patiënt was zo sterk gemaakt dat het soms onmogelijk
was hem of haar na gedwongen opname ook gedwongen te behandelen. In de praktijk
heeft dat tot veel problemen geleid. Het heeft mij ook altijd verbaasd dat
een drastische ingreep als vrijheidsbeperking, het onder dwang opnemen van
iemand, geldt als iets dat minder is dan een gedwongen behandeling. Als je
iemand eenmaal onder dwang hebt opgenomen, is het dan nog zo'n groot probleem
om deze persoon min of meer gedwongen pillen te geven, zeker als het gaat
om acute psychosen en situaties, waarbij de patiënt werkelijk op geen
enkele manier aanspreekbaar is? Dat dit in de toekomst zal kunnen –
wij moeten echter nog zien of het ook werkt – lijkt ons een goede zaak.
De afweging tussen het weldoen aan de patiënt en het eventueel benadelen
en beperken van zijn vrijheid, zelfs van de integriteit van zijn lichaam,
is in onze ogen op een juiste manier gemaakt. Dit was een wens uit de praktijk.Dat geldt ook voor de voorwaardelijke machtiging. Naar mijn stellige overtuiging
is daar in de praktijk grote behoefte aan, als een soort extra, maar iets
zachter dwangmiddel, waarbij mensen buiten de kliniek kunnen worden behandeld.
De voordelen van een extramurale behandeling zijn dan natuurlijk duidelijk,
wellicht ook voor het verloop van het leven van de patiënt.Wij zijn voorts van mening dat het de moeite waard is het experiment met
de observatiemachtiging aan te gaan. Wat dat betreft heb ik nog een opmerking
in de richting van het CDA. Naar aanleiding van de CDA-vragen in het voorlopig
en het nader voorlopig verslag heb ik nog eens goed bekeken of het nodig is
een koppeling te maken tussen het onderzoek naar de verloederden en verkommerden
en de observatiemachtiging. Ik denk dat een en ander, net zoals de bewindslieden
aangeven, los van elkaar staat. Bij het onderzoek gaat het om de vraag wat
de beste vorm van zorg en hulpverlening is. De observatiemachtiging is er
voor situaties, waarin die hulp niet werkt of niet wordt geaccepteerd, zodat
men geen kant meer op kan en de patiënt aan zijn lot moet overlaten,
al wil men dat niet. Ik heb de bewindslieden gevraagd wat voor soort pathologie
zij wat dit betreft voor ogen hadden, maar ik wil die vraag zelf wel beantwoorden.
De GGD-Leiden treft regelmatig mensen aan die zwaar verkommerd en verloederd
zijn en tussen honderden flessen jenever en evenveel ratten liggen, mensen
die bijna in een uremisch coma dreigen te raken en waarvan je niet weet of
ze geestelijk gestoord zijn, dan wel dat ze verloren zijn gegaan in hun alcoholmisbruik.
Je kunt die mensen tijdelijk uit hun ellendige situatie halen en kijken wat
er verder aan de hand is. Dat lijkt mij iets waar een decente samenleving
geen bezwaar tegen zou moeten hebben.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter. Mevrouw Dupuis moet ook over het vervolg nadenken, de periode
na die drie weken. Ik heb van velen gehoord dat, als er geen gedwongen behandeling
volgt, omdat het gevaar, zoals dat in de BOPZ is omschreven, op die manier
toch niet aanwezig is, de mensen weer teruggaan, maar dan zijn ze nog meer
wantrouwend. Daar zit een van de zorginhoudelijke bezwaren. Ik vind dat deze
zaak dermate gewichtig is dat, als je over een nieuw experiment praat, je
alle kanten ervan moet bekijken. Ik heb het wat dat betreft heel open gebracht.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter. Mevrouw Van Leeuwen heeft een punt als zij zich afvraagt hoe
het verder moet met deze mensen. Je zou echter ook de redenering kunnen aanhangen
dat, als je de kans krijgt deze mensen nog een keer uit hun ellendige situatie
te halen, als je kunt bekijken of ze bereid zijn beter voor zichzelf te gaan
zorgen, je die moet pakken. Iedereen heeft zo zijn eigen verhalen en casuïstiek
op de achtergrond. Mij zijn verhalen bekend waarin dat inderdaad is gelukt.
Het gebeurt in de praktijk allang dat zulke mensen in hun nekvel worden gegrepen
en dat wordt bekeken wat er voor ze kan worden gedaan. Dat wil nog weleens
werken.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter. Ik heb geen eigen verhalen. Dat vind ik in deze situatie erg
gevaarlijk. Ik geef toe – dat heb ik ook in de voorbereiding gedaan –
dat er twee mogelijkheden zijn. Er zijn net zoveel psychiaters – zij
hebben er verstand van; ik niet – die zeggen dat je er niet aan moet
beginnen als psychiaters die vinden dat je het erop moet wagen, om de redenen
die mevrouw Dupuis noemt. Ik vind dat wij moeten zoeken tot het gaatje wat
het beste is, want er is toch sprake van onvrijwillige vrijheidsbeneming.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter. Het is juist dat hier een belangrijk mensenrecht wordt geschonden,
maar daar zijn heel goede gronden voor en het is zeer tijdelijk. Het klopt
ook dat uit de praktijk verschillende berichten naar voren komen, maar er
is mij geen onderzoek bekend waaruit is gebleken om hoeveel aantallen het
gaat en wie het gelijk aan zijn kant heeft. Mijn fractie is het volledig met
mij eens dat in die situatie een experiment, zoals met de observatiemachtiging,
het proberen waard is. Wij willen daar geen stelling tegen nemen. Integendeel,
laten wij maar afwachten hoe het werkt. De praktijk wijst wel uit of dit een
zaak is die patiënten goed doet of dat er allerlei ongewenste aspecten
aan zitten.In het verlengde van de opmerkingen van mevrouw Van Leeuwen vind ik het
wel noodzakelijk ten aanzien van dit soort zeer lastige zaken een maatschappelijk
debat te blijven voeren. Het is niet niks om personen onder dwang op te nemen,
ook al zijn de argumenten voor de leek/buitenstaander evident. Wij hebben
in de loop van de geschiedenis zeer ernstige voorbeelden gehad van misbruik
van dit soort dwang. Ik denk dat dit nog steeds een van de redenen is waarom
het debat terecht met zoveel zorgvuldigheid wordt gevoerd. Wij weten dat wij
in de fout kunnen gaan met dit soort machtsmiddelen van de overheid tegen
individuele burgers. Daar komt bij dat de mensenrechtengedachte er juist op
is gericht de overheid in bedwang te houden als het gaat om het toepassen
van dwang. Het is niet vanzelfsprekend mensen op te nemen, ook al missen ze
elk ziekte-inzicht, ook al zie je dat het niet langer gaat als je kijkt naar
hoe ze met zichzelf en anderen omgaan. Het zou echter ook laf zijn om hier
niet op in te springen. Ik neem aan dat het CDA, net als de VVD, ook prijs
stelt op de zorgzaamheid van de samenleving. Daar hoort bij
dat je in deze lastige materie afwegingen maakt die uiteindelijk in het belang
van de betrokken groepen patiënten zijn. Dat is de bedoeling en daar
moet ook op worden getoetst. De VVD-fractie ziet voldoende waarborgen voor
zorgvuldigheid, sowieso als je kijkt naar ons rechtssysteem, met de Grondwet
en alles wat daarin staat over de onaantastbaarheid van het individu en zijn
lichaam, over de privacy, maar ook wat betreft de deskundigheid van de beroepsgroep.
Laten wij dat niet uitvlakken. Ten slotte zal de maatschappelijke waakzaamheid
in Nederland op dit punt onverminderd hoog moeten blijven. Het debat moet
wat dat betreft doorgaan. Dat wordt in de wet ook ruim voorzien. Daarom stemt
de VVD-fractie graag in met de nieuwe vorm van de BOPZ.De heer Hessing (D66):Voorzitter. Dit wetsvoorstel heeft een uiterst turbulente wordingsgeschiedenis
achter de rug. Het wetsvoorstel, zoals dat uiteindelijk bij deze Kamer is
ingediend, is ten opzichte van het oorspronkelijke voorstel aanzienlijk en
fundamenteel gewijzigd, met name door de aanvaarde amendementen. Hoe turbulent
de behandeling is geweest, blijkt wel uit het feit dat over de observatiemachtiging
zowel de motie-Rouvoet is aangenomen als het amendement-Van der Hoek/Passtoors,
maar die zijn niet met elkaar te verenigen. Hoewel het onderwerp het zeker
waard is op het scherp van de snede te debatteren, moet worden geconstateerd
dat het eindresultaat mijn fractie voor een buitengewoon moeilijke afweging
plaatst. Ik kan nu reeds melden dat er heel wat moet gebeuren om mijn fractie
van een negatief oordeel af te houden.Het oorspronkelijke voorstel van de regering bevatte in de kern de introductie
van de mogelijkheid van een voorwaardelijke rechterlijke machtiging. Het gaat
om een ambulante drangbehandeling. Deze biedt als zodanig een positief te
waarderen verruiming van de mogelijkheden patiënten te kunnen behandelen.
De inzet is om patiënten als het even kan extramuraal te behandelen.
De voorwaardelijke machtiging is die zin vooral een preventieve maatregel,
die beoogt gedwongen opneming te voorkomen. Mijn fractie is voorstander van
de wettelijke introductie van deze mogelijkheid, zeker nu de belanghebbende
organisaties in het veld zich hierin goed kunnen vinden.Niet negatief, maar iets minder enthousiast is mijn fractie over de verruiming
van de mogelijkheid van de dwangbehandeling. Tot nu toe is intramurale dwangbehandeling
toegestaan, voor zover dit volstrekt noodzakelijk is om ernstig gevaar voor
de patiënt of anderen, voortvloeiend uit de stoornis van de geestvermogens,
af te wenden. Met het schrappen van het woordje "ernstig" is een baken van
betekenis verzet. Het staat op zichzelf buiten twijfel dat dwangopname nog
geen vrijbrief betekent voor dwangbehandeling en dat dwangbehandeling als
zodanig nog steeds dieper ingrijpt op de lichamelijke integriteit dan dwangopname
en dus met een grotere mate van zorgvuldigheid omgeven dient te zijn. Ik geef
toe dat die stap misschien niet zo groot is, maar mijn fractie ziet daar toch
nog verschil tussen. Nu zijn dwangopname en dwangbehandeling op dezelfde leest
geschoeid. Het begrip "gevaar" geldt althans zowel voor dwangopname als voor
dwangbehandeling. Er moet in ieder geval worden voorkomen dat het begrip "gevaar"
in relatie tot de dwangbehandeling wordt opgerekt. Zo bezien, vormt de huidige
bepaling van "ernstig gevaar" daarvoor toch een veilige buffer die wij straks
ontberen. Kan de minister van VWS daarop ingaan? Nemen wij deze stap niet
te lichtvaardig?Aan de overzijde en ook hier is veel aandacht geschonken aan de zogenaamde
observatiemachtiging. Ook de leden van de fractie van D66 onderkennen dat
er dringend behoefte is aan het vinden van oplossingen voor mensen die weinig
of geen ziekte-inzicht hebben, weliswaar uitgebreid bekend zijn bij de hulpverlening,
doch zich niettemin stelselmatig onttrekken aan dezelfde hulpverlening en
behandeling. Het probleem is helder en nijpend. De oplossing is echter voor
discussie vatbaar. Uit de discussie aan de overzijde valt op te maken dat
het nog niet zo gemakkelijk is de groep van personen die onder de reikwijdte
van de observatiemachtiging gebracht kan worden, scherp af te bakenen. Ook
de bewindslieden geven in de memorie van antwoord aan deze Kamer te kennen
dat zij over de specifieke kenmerken en gedragingen van de groepen die in
aanmerking komen voor een observatiemachtiging, alsmede over de omvang van
deze groepen, geen gegevens kunnen verschaffen. Het is op zijn minst onbevredigend
dat het niet mogelijk is een scherper profiel te krijgen van de personen op
wie deze ingrijpende maatregel van toepassing zou kunnen zijn. Natuurlijk,
er rijst voor het geestesoog wel een zeker beeld op – mevrouw Dupuis
gaf daar een scherp voorbeeld van – maar de randen daarvan blijven toch
rijkelijk vaag. Zo zou het moeten gaan om personen waarvan in meerdere of
mindere mate gezegd kan worden dat zij niet in staat zijn geweest, al dan
niet als gevolg van overmatig drank en of drugsgebruik, hun geestelijke vermogens
in ongerepte toestand te bewaren, en voor het overige iedere hulp te weigeren.
Strikt genomen, hoeven deze personen niet aan een geestesstoornis te leiden.
Een ernstig vermoeden van een dergelijke stoornis is immers voldoende. Het
valt niet te ontkennen dat de groep van personen die in aanmerking komt daardoor
zou kunnen worden opgerekt, met als gevolg dat het bepaald niet is uit te
sluiten dat at the end of the day blijkt dat personen ten onrechte gedwongen
opgenomen zijn geweest, omdat zij geen geestelijke stoornis hebben. Hoe oordelen
de bewindslieden over deze mogelijkheid, die toch in deze maatregel besloten
ligt?Hoewel steeds is benadrukt dat bij deze groep het aspect overlast buiten
beeld blijft, is er toch niet veel fantasie voor nodig om te vrezen dat het
gedragspatroon van deze personen per saldo zodanig opvallend en afwijkend
is dat er in objectieve zin wel degelijk van overlastsituaties gesproken zal
kunnen worden. Dat maakt deze groep personen in veel gevallen tot een kwetsbare
groep, in die zin dat zij op momenten en plaatsen uit een oogpunt van overlastbestrijding
nadrukkelijk in beeld kunnen komen. Zeker gelet op het gegeven dat deze personen
strikt genomen niet aan een geestesstoornis behoeven te lijden, valt nu reeds
te voorspellen dat het in concreto lastig zal zijn het element overlast geheel
en al buiten het beoordelingskader te laten. Mijn fractie erkent overigens
onmiddellijk dat de juridische toets, door officier van justitie en rechter,
zekere waarborgen biedt. Hoe oordelen de bewindslieden over
de zorg van mijn fractie dat maatschappelijke overlast gemakkelijk, wellicht
te gemakkelijk, kan worden vertaald in termen van gevaar voor betrokkenen
zelf?Zelfs wanneer in alle objectiviteit gesteld kan worden dat er in volle
omvang sprake is van een ernstig vermoeden dat een stoornis van de geestesvermogens
betrokkene gevaar voor zichzelf doet veroorzaken, rijst de vraag of gedwongen
opname het passende antwoord is op het probleem dat moet worden opgelost.
Juist wanneer de overtuiging bestaat dat het om een categorie personen gaat
voor wie de zegeningen van het behandelcircuit geheel of nagenoeg geheel zijn
uitgeput, rijst ten principale de vraag of de serieuze verwachting bestaat
dat gedwongen opname vanuit het behandelingsperspectief zinvol kan worden
genoemd. De vraag stellen, is haar welhaast beantwoorden. Ook de indieners
van het desbetreffende amendement slagen er, althans naar de overtuiging van
mijn fractie, niet in met een begin van zekerheid duidelijk te maken dat gedwongen
opname voor de groep van verkommerden en verloederden in voldoende mate perspectief
biedt. Mijn fractie heeft er geen behoefte aan het debat op dit punt aan de
overzijde over te doen, maar het is in ieder geval niet duidelijk in hoeverre
een gedwongen opname van drie weken uit behandelingstechnisch oogpunt soelaas
biedt. Daarover lopen de meningen en schattingen uiteen. Eigenlijk kan niemand
met onweerlegbare feiten of omstandigheden aangeven dat de observatiemachtiging
zinvol is. Evenmin valt met harde argumenten te duiden dat dit niet zinvol
is. Ook is niet duidelijk wat de effecten zullen zijn op degenen die na ommekomst
van de drie weken zonder succes weer op straat staan. Wellicht is bij deze
mensen tijdens die gedwongen opname per saldo meer kapot gemaakt dan geheeld
kan worden bij de mensen die een vervolgbehandeling krijgen.Mijn fractie heeft de grootst mogelijke huiver om een ingrijpende maatregel
als de gedwongen opname los te laten op een groep mensen, zonder dat aantoonbaar
een serieus perspectief op een werkbaar behandelingsconcept in beeld is. In
het slechtste geval worden straks mensen ten onrechte opgenomen, omdat zij
geen geestesstoornis hebben, en voor zover zij terecht zijn opgenomen, blijkt
de opname geen effect en in een aantal gevallen zelfs een contraproductief
effect te hebben gehad. In het beste geval vallen er in de groep die met een
observatiemachtiging is opgenomen daadwerkelijk personen te duiden die geholpen
zijn met deze maatregel. Zo lang niet met een zekere mate van hardheid het
beoogde effect van de maatregel kan worden verzekerd, vreest mijn fractie
dat de observatiemachtiging zijn doel voorbij schiet. De kans is groot dat
in een aanzienlijk aantal gevallen betrokkenen de facto slechts enkele weken
van de straat worden gehaald, zonder dat van een verdere effectieve behandeling,
in welke zin dan ook, sprake zal zijn, ondanks alle goede bedoelingen en intenties.
Dan is de observatiemachtiging, achteraf bezien, in feite gebruikt als een
ordemaatregel, hetgeen nimmer de bedoeling kan en mag zijn.Hiermee is de terughoudendheid van mijn fractie voor zover het gaat om
de observatiemachtiging voldoende aangegeven. Er kan natuurlijk worden gesteld
dat wij het twee jaar moeten proberen en dat wij dan pas echt kunnen zien
of het instrument iets toevoegt. Daar zit zeker iets in, maar dan moet je
wel bereid zijn het risico te nemen dat het ook negatief kan uitpakken. Dan
is elke persoon die in de komende twee jaar onterecht is opgepakt er een te
veel. Vooralsnog geeft mijn fractie de voorkeur aan de inzet, zoals die in
de motie-Rouvoet is neergelegd en die uitgaat van de omgekeerde benadering.
Laten wij eerst grondig, zorgvuldig en deugdelijk inventariseren voor welke
doelgroepen en in welke situaties het instrument van observatiemachtiging
eventueel uitkomst zou kunnen bieden. Op grond van het resultaat kan dan altijd
nog worden bezien of opneming van dit instrument in de wet onvermijdelijk
is. In dat kader kan het advies van de Raad van State ten volle worden meegewogen,
hetgeen nu niet echt is gebeurd.Ik sluit mij graag aan bij de suggestie van mevrouw Van Leeuwen over de
verdere afhandeling van dit wetsvoorstel. Het is de vraag of het onderzoek
naar verkommerden en verloederden inderdaad voldoende aanknopingspunten biedt
om een positief of negatief oordeel te hebben over de datum van inwerkingtreding
van de observatiemachtiging. Ik kan mij voorstellen dat eerst gedurende bijvoorbeeld
een jaar, in de geest van de motie-Rouvoet, wordt geregistreerd in welke praktijksituaties
het middel uitkomst zou kunnen bieden. Na ommekomst van dat jaar kan aan de
hand van de geregistreerde praktijksituaties en het onderzoek naar verkommerden
en verloederden worden beoordeeld op welk moment de inwerkingtreding van de
observatiemachtiging zinvol zou kunnen zijn. Willen de bewindslieden hier
hun oordeel over uitspreken? Ik wacht met belangstelling de reactie van de
bewindslieden op de door mijn fractie gestelde vragen af.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Voorzitter. Op grond van de evaluatie van de BOPZ komt de regering met
een aantal wijzigingen van die wet. Op 20 juni 2000 hebben wij hier al wetswijzigingen
over zogenaamde procedurele en technische punten behandeld. Het betrof onder
meer de codificatie van het gevaarscriterium. Nu liggen twee andere, meer
principiële wijzigingen voor, namelijk het voorstel voor de voorwaardelijke
machtiging en het voorstel voor de observatiemachtiging. Bij de Tweede Kamer
ligt inmiddels een voorstel om de "zelfbinding" een wettelijke basis te geven.Bij de behandeling van de vorige wetswijziging hebben wij al aangegeven
dat wij het betreuren dat de parlementaire behandeling van deze voorstellen,
die een relatie met elkaar hebben, niet in één geheel debat
plaatsvindt. Immers, dan kan er een totaalafweging worden gemaakt. Dan kan
nadrukkelijk de algemene vraag op tafel komen of en waarom de huidige wettelijke
instrumenten niet voldoende zijn om de problematiek rond psychiatrische patiënten
op te lossen. Daarover wordt immers door vakmensen op dit terrein verschillend
gedacht. Ik wijs wat dat betreft op een artikel in het laatste nummer van
Medisch Contact. Ook daaruit blijkt dat deskundigen daar verschillend over
denken. De gescheiden behandeling betekent niet dat wij de algemene vraag
nu niet aan de ministers voorleggen. Ik formuleer die als volgt: waarom zou
een betere inzet van de bestaande wettelijke instrumenten geen
oplossing bieden voor de gesignaleerde knelpunten?Het bij de Tweede Kamer ingediende wetsvoorstel ging aanvankelijk alleen
over één nieuw instrument, namelijk de voorwaardelijke machtiging.
Het is de bedoeling dat dit middel een alternatief biedt voor een gedwongen
opname. Het maakt het mogelijk voorwaarden te stellen omtrent het gedrag en
de behandeling van de patiënt, zonder dat de patiënt daarvoor eerst
gedwongen moet worden opgenomen. Dit is dus gedwongen behandeling buiten de
inrichting, poliklinisch, waarvoor de rechter overigens eerst toestemming
moet geven. Het is voorwaardelijk, dus de patiënt kan altijd alsnog gedwongen
opgenomen worden.Onze fractie heeft geen bezwaar tegen deze mogelijkheid. Ik kan ons standpunt
niet beter motiveren dan met de woorden die onze partijgenote Hermann sprak
in de Tweede Kamer: "GroenLinks waardeert het dat in situaties van gevaar
deze voorwaardelijke machtiging een mogelijkheid biedt om het gevaar af te
wenden met een minder drastische ingreep." Echter, in voorgaande wetgeving
stond dat dwangbehandeling alleen bij ernstig gevaar voor de patiënt
of zijn omgeving mag worden toegepast. In dit voorstel is het woordje "ernstig"
geschrapt. Op een vraag in onze schriftelijke inbreng antwoordt de minister
dat het eerdere criterium in sommige situaties als te beperkt wordt ervaren.
Zij lichtte dit op die plaats niet nader toe. Kan de minister alsnog duidelijk
maken waarom zij kiest voor verruiming van het gevaarscriterium? Vooralsnog
ben nog niet overtuigd van de noodzaak daarvan.Via een amendement van PvdA en VVD is tijdens de behandeling in de Tweede
Kamer een ander instrument aan het wetsvoorstel toegevoegd, namelijk de observatiemachtiging.
Dit is een tijdelijke dwangopname, maximaal drie en via verlenging vijf weken,
na toestemming van de rechter. In die periode moet duidelijk worden wat er
precies met de opgenomen persoon aan de hand is en welke behandeling zou kunnen
helpen. Van personen, behorend tot die groep, staat niet van tevoren vast
dat zij een psychiatrische stoornis hebben, maar er is sprake van "een ernstig
vermoeden" van een dergelijke stoornis. Er is geen sprake van acuut gevaar.
Als dit laatste wel blijkt, dan komt IBS aan de orde.Beide ministers hebben zich hardnekkig tegen dit voorstel verzet. De minister
van VWS deed dat met zorginhoudelijke bezwaren. Ik noem ze nog even: Zij is
tegen de gedwongen opname van mensen, waarvan niet vaststaat dat zij aan een
geestesstoornis lijden of gevaar veroorzaken. Het zijn zorgmijders waarbij
dwang het wantrouwen in de hulpverleners alleen maar groter maakt. Het biedt
ook geen enkele garantie voor het daadwerkelijk behandelen van patiënten.
De minister van Justitie kwam met bezwaren vanuit zijn portefeuille: een onnodig
beslag op de rechterlijke macht en mogelijk strijd met het EVRM. De regering
heeft hierover advies aan de Raad van State gevraagd. Die concludeerde: geen
strijd met artikel 5 van het EVRM. De Raad van State toetste helaas niet op
noodzaak, uitvoerbaarheid en effectiviteit van de observatiemachtiging. Waarom
heeft de regering hier niet om gevraagd? Is er bijvoorbeeld voldoende opnamecapaciteit
voor de groep die in aanmerking komt voor observatieopname? Ik sluit mij wat
dit betreft aan bij de vraag van mevrouw Le Poole. Er komt na twee jaar een
evaluatie van dit middel. De regering handhaaft haar zorginhoudelijke bezwaren,
maar ziet dit nu als een tweejarig experiment. Bij een negatieve uitkomst
kan de bepaling worden geschrapt. Heb ik goed begrepen dat de procedurele
constructie de reden is dat de ministers de observatiemachtiging in de Eerste
Kamer wel willen verdedigen? Is de optie van de observatiemachtiging wel aan
het veld voorgelegd? Zo ja, wat waren de reacties?Onze fractie in de Tweede Kamer stemde tegen het amendement aangaande
de observatiemachtiging. Ook de fractie hier gaat niet zonder meer akkoord
met dit nieuwe wettelijke instrument. Wij vragen ons onder meer af of het
middel niet erger is dan de kwaal en of het wel proportioneel is. Bovendien
bestaan bij ons twijfels aan de effectiviteit. Is de inzet van dit instrument
niet gebaseerd op de irreële verwachting dat een drieweekse periode met
dwang een oplossing zal bewerkstellingen die eerdere pogingen niet konden
realiseren? Wij begrijpen best dat het amendement dat in de Tweede Kamer is ingediend,
zijn grond vindt in goede bedoelingen en signalen uit de samenleving. Het
beoogt soelaas te bieden voor een groep zorgmijders zonder ziekte-inzicht,
waarbij sprake is van een ernstig vermoeden van een stoornis van de geestvermogens,
die zonder zorg of behandeling blijft, zo luidt de toelichting op het amendement.
Een- en andermaal hebben de indieners verklaard dat het niet gaat om overlastbestrijding.
Dat stelt ons op dit punt enigszins gerust. De heer Hessing is daar nog niet
zo gerust op, maar ik ga ervan uit dat dit inmiddels duidelijk is geworden.Ik constateer met de minister dat de invoering van de observatiemachtiging
niet op de evaluaties van de BOPZ is gebaseerd. Heeft de minister een verklaring
voor het feit dat dit vermeende gat in de wetgeving niet is gesignaleerd in
de evaluaties, ook niet in de laatste van maart? In de evaluaties zou toch
een groep aangegeven moeten zijn, waarvoor dit middel een oplossing kan bieden?
Op welke groep en welke gedragingen de observatiemachtiging dan wel van toepassing
zou zijn, weet de minister zelf ook niet. Zij weet ook niet hoe groot die
groep is, zegt zij in de memorie van antwoord op onze schriftelijke vragen.
Ook weet zij niet welke maatschappelijke factoren ten grondslag liggen aan
het gedrag van die groep en welke preventieve maatregelen kunnen worden getroffen.
Deze vragen schreeuwen om een onderzoek. Het nu lopende verkommerden- en verloederdenonderzoek,
een afschuwelijke term overigens, is niet specifiek op deze vragen gericht
en zal naar verwachting geen aanknopingspunten bieden voor de observatiemachtiging,
zegt de minister in de nadere memorie van antwoord op vragen van het CDA.
Is het experiment dan geen sprong in het duister met het gevaar dat mensen
gedwongen worden opgenomen van wie je achteraf moet vaststellen dat zij niet
in een psychiatrische instelling thuishoorden?Gisteren waren collega Le Poole en ik op een nuttig werkbezoek bij de
Gezondheidsraad. Daar werden wij attent gemaakt op een op verzoek van de minister
in de maak zijnde advies over de tijdige behandeling van mensen met een eerste psychotische periode. De opzet hiervan is te vinden in het werkplan
2002 van de Gezondheidsraad. Dit advies zal rond deze zomer verschijnen. Is
het niet zinvol dit advies af te wachten, voordat er met de observatiemachtiging
aan de slag wordt gegaan? Het betreft wellicht een deel van de doelgroep die
de observatiemachtiging zou bestrijken. Het kan mogelijkheden bieden voor
ambulante zorg voor en begeleiding van die groep. Ik sluit mij aan bij de
stelling van mevrouw Van Leeuwen dat het beter is een en ander eerst nader
te onderzoeken, voordat je de mogelijkheid van de observatiemachtiging in
werking laat treden. Natuurlijk kun je niet ontkennen dat er psychiatrisch
gestoorden zijn die buiten de reddingsboot vallen, maar moet niet eerst de
toepassing van de huidige wettelijke mogelijkheden worden verbeterd, bijvoorbeeld
door een betere toepassing van de IBS? Is een zelfbindingscontract wellicht
een oplossing voor deze groep? Wie in een periode van ziekte, bijvoorbeeld
tijdens een psychose, geen ziekte-inzicht heeft, kan dan op grond van eerdere
afspraken, gemaakt in een periode dat deze persoon vrij is van ziektesymptomen,
gedwongen kunnen worden opname en een behandeling te ondergaan. Daarmee wordt
een groot deel van de groep op wie de indieners van het amendement voor de
observatiemachtiging doelen, bereikt. Als mijn stelling juist zou zijn, ligt
het dan niet voor de hand de behandeling van de observatiemachtiging aan te
houden tot wij hier het wetsvoorstel aangaande de zelfbinding behandelen?
Immers, dan kunnen wij pas afwegen of de observatiemachtiging nog iets toevoegt
aan het invullen van een vacuüm in het wettelijk instrumentarium.De vraag blijft ook of de verbetering van het functioneren van ambulante
hulp, opvang en zorg een oplossing biedt voor de groep die in aanmerking zou
komen voor gedwongen observatie. Ik denk aan het verwerkelijken van de 24-uursbereikbaarheid,
samenwerking tussen intramurale en ambulante instellingen, tussen hulpverlening,
politie en woningcorporaties, oplossing van het capaciteitsprobleem in de
psychiatrische zorg, actieve benadering van zorgmijders en inzet van speciale
wijkteams, zoals geopperd door mevrouw Kant in de Tweede Kamer. Wij hoeven
het probleem niet te ontkennen, maar wij hoeven ook niet zonder meer mee te
gaan met een sprong in het ongewisse om te laten zien dat de overheid wat
doet, terwijl andere oplossingen minder kwalijk en effectiever zijn. Ik wacht
de antwoorden van de minister gaarne af.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De beantwoording door de regering vindt vanmiddag plaats, na de stemming
over de motie-Boorsma c.s.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20012002-1651-1661.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl