Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Gemeente- en Provinciewet in verband met de evaluatie van de dualisering van het gemeente- en provinciebestuur (30902)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2008-2009, pag. 1173-1179

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

17-03-2009

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

nr. 23, pagina 1173-1179

03-03-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30902Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van besluiten (dinsdag 3 maart 2009)Pagina 1188-1189
Presentie (dinsdag 3 maart 2009)Pagina 1169-1169
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 3 maart 2009)Pagina 1189-1191
Noot 1: JBZ-instemmingsbesluiten met betrekking tot de JBZ-Raad van 26 en 27 februari 2009 [behorend bij het onderdeel 'Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Gemeente- en Provinciewet in verband met de evaluatie van de dualisering van het gemeente- en provinciebestuur (30902)', blz. 1179]Pagina 1192-1192
Behandeling van het wetsvoorstel Implementatie van het kaderbesluit nr. 2006/783/JBZ van de Raad van de Europese Unie van 6 oktober 2006 inzake de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning op beslissingen tot confiscatie (PbEG L 328/59) (wijziging Wet wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging strafrechtelijke sancties in verband met de toepassing op beslissingen tot confiscatie) (31555);het wetsvoorstel Wijziging van de Huisvestingswet (mogelijkheid van bestuurlijke boete voor enkele overtredingen) (31556)Pagina 1169-1169
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Gemeente- en Provinciewet in verband met de evaluatie van de dualisering van het gemeente- en provinciebestuur (30902)Pagina 1173-1179
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Gemeente- en Provinciewet in verband met de evaluatie van de dualisering van het gemeente- en provinciebestuur (30902)Pagina 1179-1188
Heropening van het beleidsdebat over de effectiviteitsverantwoording in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D), en over: de motie-Sylvester c.s. over fiscale maatregelen waardoor energiebesparing op grote schaal aantrekkelijk wordt voor woningen en bedrijfspanden (31700 XIII,31700-D, letter E)Pagina 1169-1173

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 44 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van de Gemeente- en Provinciewet in verband met de evaluatie van de dualisering
van het gemeente- en provinciebestuur (30902).De beraadslaging wordt geopend.De voorzitter:Ik heet de staatssecretaris van BZK van harte welkom in de Eerste Kamer.De heer Hermans (VVD):Voorzitter. Aan de schriftelijke voorbereiding van dit debat heeft de
VVD-fractie niet meegedaan. Dit was niet uit desinteresse in het onderwerp,
maar omdat de fundamentele discussie naar aanleiding van de rapportage op
dit moment in de Tweede Kamer ligt. Het zit eraan te komen dat er een aantal
technische wijzigingen zal zijn. Het is echter wel aardig om naar aanleiding
van de schriftelijke voorbereiding te kijken naar enkele specifieke onderwerpen
die vandaag wat aandacht zouden moeten krijgen wat betreft mijn fractie.Een tijdje geleden, bij de behandeling van een ander wetsvoorstel, heb
ik een vraag gesteld aangaande de positie van wethouders en gedeputeerden
bij het opstellen van de profielschets voor respectievelijk burgemeester en
commissaris van de Koningin. Zeker nu zij geen deel meer uitmaken dan wel
hoeven uitmaken van de staten en de raden, is het interessant dat terwijl
de voorzitter van dat college juist zo'n belangrijke rol speelt in de dualiserende
opvatting van dit moment, hun positie wat fluïde is. Zij mogen –
ik zou bijna zeggen bij de gratie Gods – deelnemen aan een college als
adviseur of aan de profielschetsdiscussie, maar zij hebben daarin geen formele
positie. Ik denk dat wij moeten kijken of dat eventueel wel kan.Een belangrijk onderdeel van de voorliggende wetswijziging is het aanwezig
laten zijn van wethouders bij alle vergaderingen, volgens artikel 21, lid
2 van de Gemeentewet. Dit is volstrekt terecht. Hierbij is de rol van de gemeenten
om zelf inhoud te geven aan de manier waarop zij die aanwezigheid willen regelen,
van groot belang. In de wetgeving daaromtrent moet geen enkele beperking worden
opgenomen, zodat de wethouder zelf met zijn of haar politieke neus moet bepalen
waarbij hij of zij aanwezig wil zijn.Mijn volgende punt betreft de geheimhoudingsplicht van ambtenaren, werkzaam
voor raadsleden, in het kader van de bijstandsverlening. Dit is een interessant
punt. Als ik mij niet vergis, is vanmorgen bij het College van Senioren in
de Eerste Kamer een discussie gevoerd over de rechtsbijstand van rijksambtenaren
ten aanzien van Kamerleden. De verhouding tussen regering en parlement is
in principe nog steeds anders is dan die tussen raad en college; conform artikel
125 van de Grondwet is nog steeds de raad het hoogste gemeenteorgaan. Het
is daarom echter juist erg interessant om te bekijken wat de geheimhouding
precies betekent in de hele dualisering.Ik vind het iets te kort door de bocht om slechts te zeggen dat wij nu
een modelverordening van de gemeenten hebben, waarin staat dat als een raadslid
dat vraagt, de ambtenaar tot geheimplicht gehouden is jegens de wethouder
op het punt van de verstrekte informatie. Dat is een wat vreemde situatie.
Stelt u zich voor, er wordt informatie gevraagd aan de ambtenaar. De ambtenaar
verstrekt die informatie. Uit die informatie trekt het raadslid vervolgens
de conclusie – wellicht deelt hij het zelfs al mee – dat hij een
motie van wantrouwen gaat indienen. Wat is dan de positie van de ambtenaar?
Moet hij zeggen dat hij geheimhoudingsplicht heeft en helemaal niets mag?
Er zijn gemeenten die dit hebben opgelost door een lijn te
kiezen waarin een vraag van een raadslid via de griffier naar de gemeentesecretaris
gaat. De ambtenaar kan aan de gemeentesecretaris melden wat hij eerder gemeld
heeft aan het raadslid. De gemeentesecretaris kan vervolgens bepalen of hij
het wel of niet wil doorgeven.Het is naar mijn mening van groot belang om hierover vandaag duidelijkheid
te krijgen, omdat het flagrante situaties kan opleveren voor de verhouding
tussen ambtenaar en wethouder. Het college krijgt steeds meer een zelfstandige
rol. Zolang artikel 125 van de Grondwet in de huidige vorm blijft bestaan,
blijft het altijd zoeken naar de juiste balans. Op het moment dat artikel
125 vervalt, krijg je een heleboel andere discussies, die ik op dit moment
niet wil voeren. Op dit punt was de beantwoording tot nu toe iets te kort
door de bocht. Er wordt iets te veel verwezen naar de modelverordening van
de VNG, die naar mijn mening zou kunnen leiden tot de vreemde situatie die
ik zojuist aangaf.Zo bijzonder en vreemd is het helemaal niet. Er is de afgelopen tijd een
aantal wethouders gesneuveld. Ik zeg niet dat dit alleen maar komt door de
dualisering. Het politiek klimaat is tegenwoordig namelijk vaak zo dat na één
fout de kop er al af moet: Barbertje moet hangen. Maar het heeft natuurlijk
ook wel een beetje te maken met het feit dat de binding van de wethouders
met de raadsfractie, namens welke politieke partij hij in het college zit,
minder is dan wanneer hij zelf deel uitmaakt van die fractie. Er zitten veel
voor- en nadelen aan, maar misschien zit er nog een reden achter. Wij komen
hier ongetwijfeld nog over te spreken wanneer de discussie over het functioneren
van de dualisering verder aan de orde komt.De heer Engels (D66):Voorzitter. Het is een eer en een bijzonder genoegen dat ik hier tevens
mag spreken namens de fracties van de OSF, Groen Links en de Partij voor de
Dieren. Dan heb ik het nog niet eens over de peilingen, mevrouw de voorzitter
...De plenaire behandeling van dit voorstel hoeft wat mij betreft, ondanks
deze geweldige introductie, niet uitgebreid plaats te vinden. Uit de schriftelijke
voorbereiding kan namelijk worden opgemaakt dat er nauwelijks weerstand is
tegen de voorgestelde aanpassingen van de Provinciewet en de Gemeentewet.
Het is goed dat er nadere regels komen over de aanwezigheid van wethouders
in vergaderingen van de raad. De praktijk leek ons soms iets te veel ingegeven
door vormen van pseudodualisme en doorgeschoten dogmatiek. Ook het nader inkaderen
van de fractieondersteuning ligt voor de hand, met name wat betreft de financiële
verantwoording van fractiegelden. Een aanpassing op dit punt kan eraan bijdragen
dat al te uitbundige bestedingen, met name die voor partijpolitieke doeleinden,
worden tegengegaan. Het zou voor de zuiverheid van het openbaar bestuur overigens
beter zijn als alle politieke groeperingen op dit punt over voldoende vermogens
tot zelfreflectie en zelfcorrectie zouden beschikken.Wij aanvaarden het voorstel van de regering om de discussie over de werkdruk
van raadsleden en de omvang van de gemeenteraad nu niet verder te voeren,
maar dit mee te nemen in het debat over de het rapport Staat van de dualisering.
Ik herhaal slechts dat wat dit vraagstuk betreft, goed gekeken zal moeten
worden naar de oorzaken van de gevoelens van overbelasting. Daarmee doel ik
vooral op de vraag in hoeverre de beleving van werkdruk en overbelasting samenhangt
met mogelijke misverstanden over de bij het dualistische bestuursmodel passende
rol- en taakopvatting van de raad. Als bijvoorbeeld nog een sterke meeregeercultuur
vanuit de monistische praktijk bespeurbaar is en raadsleden de grotendeels
naar het college getransporteerde bestuurstaken niet los kunnen laten, roept
men de werkdruk als het ware over zichzelf af. Het is noodzakelijk, en om
die reden verheugend, dat in de het rapport Staat van de dualisering opgeroepen
wordt om de rollen en taken van de raad nader te verduidelijken en dat daarnaast
in het kader van de werving en selectie een relatie wordt gelegd met de kwaliteit
van raadsleden. Ook de verwijzing naar de vergadercultuur lijkt mij in dit
verband niet overbodig.Als ik de sfeer goed aanvoel, ligt er een impliciete afspraak om in dit
debat niet expliciet in te gaan op het rapport Staat van de dualisering als
zodanig. Ik zal dat ook niet doen, maar ik kan niet nalaten daarover toch
drie korte opmerkingen te maken. Omdat ik er zelf een aantal keer nadrukkelijk
om heb gevraagd, wil ik de regering in de eerste plaats graag complimenteren
met het starten van een grondwetsevaluatief onderzoek naar hoofdstuk 7 van
de Grondwet. Het is goed dat het belang van een meer systeemconforme constitutionele
inbedding van het decentrale recht na de invoering van het dualisme is erkend.In de tweede plaats wil ik – naar ik hoop niet geheel onverwacht –
iets zeggen over de positie van de burgemeester. De minister komt dit voorjaar
met een visie over de openbareorde- en veiligheidsportefeuille van de burgemeester
en met voorstellen voor een zorgvuldigere procedure voor benoeming en ontslag
van de burgemeester. Graag zou ik horen of deze activiteiten in samenhang
met elkaar worden ontwikkeld. Er bestaat immers een staatsrechtelijke relatie
tussen de aard en de omvang van de bevoegdheden en de legitimatie van een
orgaan of een ambt.Als laatste wil ik de staatssecretaris vragen om nog eens goed na te denken
of het nu echt een goed idee is om de rol van de burgemeester bij de collegevorming
te versterken, zoals aangekondigd in de het rapport Staat van de dualisering.
Gelet op de huidige aanstellingswijze van de burgemeester is daarvoor naar
ik meen geen aanknopingspunt te vinden. Opnieuw zou de rol van de burgemeester
worden versterkt, zonder dat dit gepaard gaat met een nadere gedachtegang
over de consequenties voor de legitimatie van dit ambt. Bovendien is collegevorming
bij uitstek een zaak van fracties uit de raad en daarmee bij uitstek een politiek
proces. Ik zie geen enkele reden om de bestuurlijke gevolgen van politieke
afspraken vroegtijdig te communiceren met een feitelijk door de raad gekozen,
maar formeel nog steeds benoemde bestuurder. Graag hoor ik hoe de staatssecretaris
daar tegenaan kijkt.De heer Vliegenthart (SP):Voorzitter. Laat ik beginnen met het goede nieuws. Vorige week heb ik
"groen licht" van mijn promotiecommissie gekregen: ik mag binnenkort mijn
proefschrift verdedigen. Dat geeft mij enig vertrouwen voor het debat van
vandaag, omdat ik denk dat een aantal van de conclusies die ik in mijn proef schrift trek, ook van toepassing zijn op de materie die wij vandaag
bespreken, namelijk de institutionele hervorming van het lokale bestuur.Instituties, de geschreven en ongeschreven spel- en stelregels van ons
politieke bestel, spelen een belangrijke rol in de manier waarop individuele
en partijpolitieke voorkeuren worden vertaald in beleid. Zij doen er dus toe
en hebben terecht onze aandacht. Daarbij is relevant, zoals mijn proefschrift
laat zien, dat dezelfde instituties in verschillende contexten anders kunnen
uitwerken en dat verschillen in institutionele structuren niet per definitie
tot een ander, laat staan beter, beleid leiden.Daarmee kom ik bij het slechte nieuws. Mijn laatste conclusie lijkt immers
nogal van toepassing te zijn op de in 2002 in gang gezette dualisering van
het gemeente- en provinciebestuur. Dat oordeel baseer ik onder meer op de
input die ik voor dit debat heb gekregen van een aantal SP-gemeenteraadsleden,
-statenleden en -wethouders. En, inderdaad, in de Tweede Kamer wordt er op
dit moment over gedebatteerd. Ik heb een aantal van die ervaringen meegenomen.
Ik maak een drietal opmerkingen over de Staat van de dualisering, temeer omdat
het voorliggende wetsvoorstel met name technisch van aard is.De heer Engels (D66):Ik mag toch hopen dat de promotiecommissie in uw proefschrift een bredere
basis voor uw conclusies heeft aangetroffen dan alleen de ervaringen van SP-bestuurders
en -politici.De heer Vliegenthart (SP):Jawel! Sterker nog, mijn proefschrift handelt niet over het Nederlands
openbaar bestuur, maar over dat in Centraal-Europa. Een van mijn conclusies
is echter dat instituties in verschillende contexten heel anders kunnen uitwerken.
Daar heb ik geen SP-raadsleden voor nodig. U zou ook kunnen bevestigen dat
instituties op verschillende manieren kunnen worden geïnterpreteerd en
in de praktijk kunnen uitrollen, onder andere afhankelijk van de politieke
cultuur en de betrokken politici.Voorzitter. Ik noem een drietal terreinen waarop ik denk dat de dualisering
een duidelijk averechts effect heeft gehad: de vergaderdruk, de rol van de
griffie en de verhoudingen binnen de raad en het college van burgemeester
en wethouders. Daarbij wil ik, voor alle duidelijkheid, niet alleen de verantwoordelijkheid
leggen bij het proces van de dualisering. Gemeenteraadsleden en statenleden
hebben hun eigen verantwoordelijkheid als het gaat om prioriteiten stellen
en het actief verantwoording afleggen voor hun activiteiten als volksvertegenwoordiger.
In mijn partij, met onze uitermate kritische visie op de dualiseringsaanpak
van het lokale en provinciale bestuur, moet je dan ook niet aankomen met het
verhaal dat je je werk niet goed kunt doen vanwege de dualisering. Roei met
de riemen die je hebt, dan kun je een heel eind komen, ook al kun je je beter
vormgegeven riemen voorstellen. Dat geldt ook voor politici op lokaal en provinciaal
niveau, maar dan wij moeten de klachten die wij horen wel serieus nemen. Laat
ik daarom op mijn drie punten ingaan.Allereerst is er de vergaderdruk, waarover collega Engels ook sprak. Uit
de Staat van de dualisering blijkt dat veel gemeenteraadsleden van mening
zijn dat de werkdruk hoog, dan wel te hoog is. In hoeverre draagt het dualistische
systeem daaraan bij? Volgens de staatssecretaris "dragen nieuwe vergadersystemen,
zoals politieke markten, raadsfora of raadsavonden, bij aan een vermindering
van de werkdruk". Hoe komt de staatssecretaris hierbij? Ik heb eerder de indruk
dat het tegenovergestelde het geval is. Zo liet een statenlid uit Brabant
weten dat de dualisering er toch vooral toe heeft geleid dat er méér
vergaderd wordt, dat er méér commissies in het leven zijn geroepen
die vervolgens allemaal voorzien moeten worden van een voorzitter en een vicevoorzitter.
In verschillende stadsdelen in Amsterdam wordt volgens mij op dit moment ook
meer vergaderd dan een aantal jaren terug. Kan de staatssecretaris aangeven
of er inderdaad meer vergaderd wordt? Hoe verhoudt zich dat volgens haar met
de doelstellingen van het beleid?Een ander punt betreft de rol van de griffie in gemeenteraden en provinciale
staten. De griffie neemt in een dualistisch systeem een belangrijkere plaats
in dan in het monistische systeem. Volgens het bureau B&A, dat het ministerie
adviseert, zou een intensivering van de griffies wenselijk zijn. De vraag
is echter welk probleem hiermee precies moet worden opgelost. De uitbreiding
van de griffie is volgens mijn informatie eerder een deel van het probleem
dan een deel van de oplossing. Statenleden worden bedolven onder informatie,
maar moeten meer moeite doen om de juiste informatie boven tafel te krijgen.
Een raadslid uit Amsterdam wist mij te vertellen dat hij met de griffie in
debat moest over welke vragen hij aan de wethouder mocht stellen. Dat is toch
de omgekeerde wereld? Ik hoop dat de staatssecretaris nog eens in kaart wil
brengen hoe de griffie in het dualistische systeem functioneert. Overigens
wil ik daarmee niet zeggen dat daar waar de dualisering fout loopt, dat alleen
de schuld van de griffie zou zijn, zeker niet.Ik ben geschrokken van de conclusie uit het rapport De griffier gewaardeerd
dat gemeenteraadsleden in grote steden van de griffie verwachten dat zij helpt
bij het onderhouden van burgercontacten. Wat is er overgebleven van het begrip
"volksvertegenwoordiger"? De kloof tussen burger en politiek moet voor deze
gemeenteraadsleden wel levensgrote proporties hebben aangenomen, als zij niet
meer in staat zijn om zelf de contacten met de kiezer te onderhouden. Ik mag
toch hopen dat de staatssecretaris kan bevestigen dat dit niet de bedoeling
is: de dualisering als een proces van uitbesteden van het contact tussen kiezer
en gekozene aan professionals? In mijn partij adviseren we onze gemeenteraadsleden
niet eindeloos naar antwoorden te zoeken in commissies en clubjes en in allerlei
hoeken en gaten van de raad, maar gewoon op straat. Wie het volk wil vertegenwoordigen,
moet daar om te beginnen mee verkeren, lijkt mij. Hoe ziet de staatssecretaris
dat?Ten slotte is er het punt van de verhouding tussen wethouders en de gemeenteraad.
De heer Hermans refereerde hier ook aan. De dualisering moet duidelijker maken
wie regeert en wie controleert. Institutioneel betekent dit dat er een duidelijkere
scheiding wordt gecreëerd tussen de raad en het college van B en W. In
de wetswijziging die wij vandaag bespreken, wordt dit nader uitgewerkt met
betrekking tot de aanwezigheid van wethouders bij vergaderingen van de gemeenteraad.
De vraag is echter of deze tegenstelling in kleinere gemeenten toch vooral
kunstmatig is. Een gemeenteraadslid uit een kleinere gemeente omschreef het
als "Den Haagje spelen" en vroeg zich af of dit nu de burger bij de politiek
brengt. Wat denkt de staatssecretaris daarvan? In grotere steden leidt de scheiding tussen college en raad ertoe dat
er een soort wij-zijsfeer ontstaat. Wellicht is daarmee, in ieder geval gedeeltelijk,
een verklaring gevonden voor het feit dat in 2007 135 wethouders aftraden.
Of zijn er andere redenen, zo vraag ik de staatssecretaris. De vraag is ook
of wij daardoor een beter en daadkrachtiger lokaal en provinciaal bestuur
hebben gekregen. En mogen wij op basis van de gewijzigde wet verwachten dat
burgers in het land nu beter begrijpen wat wethouders en gemeenteraadsleden
en gedeputeerden en statenleden doen? Zullen burgers hun wensen beter weten
te adresseren of zullen zij zich vooral wenden tot hen die zij op straat tegenkomen?De heer Engels (D66):Mijn goede collega begon zojuist over de wij-zijverhouding. Dat vond ik
een heel belangwekkend punt. In hoeverre was de wij-zijverhouding zoals hij
die nu positioneert binnen de dualisering in institutionele zin, raad en college,
in het monistische tijdperk niet evenzeer aanwezig, maar dan niet zozeer zuiver
in de verhouding tussen raad en college, maar meer feitelijk-politiek in de
verhouding tussen collegefracties en college en niet-collegefracties? Was
dat ook geen wij-zijverhouding? En was dat misschien ook geen wij-zijverhouding
waarbij wij grotere vraagtekens hebben moeten zetten dan in het huidige tijdsgewricht?De heer Vliegenthart (SP):Wat is nu een natuurlijke tweedeling? Is dat de tweedeling tussen burgemeesters
en wethouders aan de ene kant en de raad aan de andere kant, of de tweedeling
tussen collegepartijen en oppositiepartijen? Voor beide valt iets te zeggen.
Een van de argumenten die naar voren is gebracht om de invoering van het dualistische
systeem te verdedigen, is dat er daadkrachtiger bestuur zou komen waarbij
burgers beter zouden weten wie regeert en wie controleert. Mijn vraag is of
dit nu in de afgelopen jaren heeft plaatsgevonden of dat wij, in de woorden
van de heer Dölle, nog in de puberteitsfase van de dualisering zitten.
De heer Dölle heeft dat eens gezegd in de spanning van het debat met
ons wetenschappelijk bureau. Wie weet kan hij in zijn bijdrage daar nog het
een en ander over zeggen. Wat is er van die puber geworden? Is het al een
jonge volwassene of pubert hij vrolijk door? En wat zijn de consequenties
voor de toekomst van het dualistische systeem in Nederland?De heer Engels (D66):Soms is het effect van een vraag veel leuker dan je had verwacht, want
ik zie de heer Dölle sussende bewegen maken alsof hij wil zeggen: gaat
u daar alstublieft niet op verder. Dit gehoord hebbende, kan ik er echter
niet omheen om verder in het debat nog eens specifiek over dit punt te spreken.
Misschien komt de heer Dölle er zelf nog op terug. Dat zou buitengewoon
interessant zijn.De heer Vliegenthart (SP):Zo ziet u maar: nu wordt u zowaar door de SP-fractie bediend, en niet
voor het eerst!Een aantal van de ontwikkelingen die ik vandaag schets, zijn al langer
bekend. De stuurgroep-Leemhuis, die in opdracht van het ministerie in 2004
al een rapport publiceerde, concludeerde dat de Wet dualisering gemeentebestuur
veel gemeenten zwaar viel. Volgens de commissie waren de nieuwe verhoudingen
tussen de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders nog onvoldoende
beproefd en uitgekristalliseerd. Mijn ervaring is dat het een aantal jaren
later niet veel beter is. Daarom is de vraag wat er hierna gaat gebeuren.
Is deze wetswijziging een einde? Ik denk het niet. Zou de staatssecretaris
iets meer kunnen vertellen? Hoe probeert zij de praktijk te toetsen aan de
instituties die zij heeft neergelegd? Bestaat de mogelijkheid dat het huidige
systeem nog eens grondig tegen het licht wordt gehouden en dat wij tot de
conclusie komen dat het institutioneel anders moet?Daarbij wil ik de staatssecretaris twee dingen meegeven, allereerst het
idee dat gemeenten misschien wat meer speelruimte zouden moeten krijgen met
betrekking tot het vraagstuk hoe zij met de dualisering willen omgaan. Kleine
gemeenten zijn niet alleen kwantitatief, maar ook kwalitatief anders van aard
dan grote gemeenten. Een "one size fits all"-benadering is dan ook gedoemd
te mislukken. Daarnaast wil ik de staatssecretaris aanraden om niet te veel
vertrouwen te hebben in zuiver institutionele veranderingen. De oude Karl
Marx zei al: mensen maken geschiedenis, alleen niet onder de omstandigheden
van hun keuze. Dit adagium geeft tegelijk het belang van instituties alsmede
de beperkte reikwijdte ervan aan. Politiek is uiteindelijk mensenwerk; daar
kan geen institutionele verandering tegenop. Ik zie uit naar de antwoorden
van de staatssecretaris.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Het voorliggende wetsvoorstel is het derde voorstel dat strekt
tot aanpassing of wijziging van de in 2002 voor het gemeentebestuur en in
2003 voor het provinciebestuur in werking getreden dualisering. Het voorstel
geeft in dit stadium van behandeling nauwelijks reden tot het maken van opmerkingen,
laat staan het uitbrengen van kritiek, hetgeen ook mag worden afgeleid uit
de afwezigheid van een eigen inbreng van de fracties van de SGP en de ChristenUnie
in het voorlopig verslag. Sinds het hoofdpunt van het oorspronkelijke wetsvoorstel,
de zogenaamde "dualiseringscorrectie" – dat is een ander woord voor
vermindering van het aantal raadsleden – daaruit is verdwenen, bestaan
er wat ons betreft geen problemen die aanvaarding van dit wetsvoorstel in
de weg zouden staan. Slechts een vraag rest nog.Artikel 21, tweede lid, van de Gemeentewet heeft de bedoeling, aldus de
memorie van antwoord aan de Kamer, te garanderen dat de wethouder aan de beraadslaging
van de raad of van een commissie kan deelnemen wanneer onderwerpen uit zijn
portefeuille worden besproken. Dit uitgangspunt lijkt ons alleszins acceptabel.
Maar deze garantie betekent toch niet dat bespreking van onderwerpen uit zijn
portefeuille niet mogelijk is dan in zijn aanwezigheid? Met andere woorden,
het uitgangspunt, dat wij als zodanig omarmen, moet toch niet worden omgekeerd?
Graag krijgen wij enige duidelijkheid op dit punt.Dit wetsvoorstel is ingediend naar aanleiding van de evaluaties van de
commissie-Leemhuis in 2004 wat het gemeentebestuur betreft en de commissie-Hermans
in 2005 wat het provinciebestuur betreft. De ontwikkelingen zijn thans, in
2009, meer uitgekristalliseerd en de analyse luidt op punten anders, aldus
de brief van 11 december 2008 waarbij de Staat van de dualisering aan
de Staten-Generaal werd aangeboden. Maar nog steeds laat een
definitieve evaluatie op zich wachten, in elk geval tot 2010 zoals ik heb
begrepen. En zelfs dan lijkt het de vraag of wij over een volledig beeld zullen
kunnen beschikken, bijvoorbeeld wat de rekenkamers en rekenkamercommissies
betreft.Ik zal uiteraard niet uitvoerig stilstaan bij de Staat van de dualisering,
maar mij beperken tot enige opmerkingen zoals onder anderen de heer Engels
dat voor mij al heeft gedaan. Interessant is wel dat in de reactie van het
kabinet op de Staat van de dualisering te lezen is dat de dualisering per
saldo is geslaagd. Daar valt natuurlijk heel veel over te zeggen. Nogmaals,
wij zullen er nu niet op ingaan, maar wij hebben wel deze misschien wat prikkelende
vraag. Moeten de woorden "per saldo geslaagd" worden begrepen alsof de dualisering
in alle opzichten een succes is gebleken?Onze fracties hebben bij de dualiseringsvoorstellen destijds bepaald niet
staan te juichen. Wij stonden er uiterst ambivalent tegenover. Maar ik erken
voor dit moment graag dat ik, gezien de ervaring die is opgedaan, geen behoefte
gevoel om voor terugkeer naar het monistische model te pleiten. Een van de
belangrijkste winstpunten in onze ogen is dat wethouders van buiten de raad
kunnen worden aangetrokken, hetgeen gemiddeld genomen tot verhoging van de
kwaliteit heeft geleid. Sommige gemeenteraden lijken echter hun draai nog
te moeten vinden. Iemand uit onze fracties, die gepokt en gemazeld is in het
lokale bestuur, zei tegen mij: sommige gemeenteraden slaan af en toe op hol.De heer Vliegenthart (SP):De heer Holdijk zegt dat gemiddeld genomen de kwaliteit van de wethouders
toegenomen is. Zou hij mij kunnen vertellen waarop hij dat baseert?De heer Holdijk (SGP):Op waarneming.Met de beleidsconclusies die in de reactie op de Staat van de dualisering
op bladzijde 11 en volgende zijn verwoord, kunnen wij ons in hoofdlijnen verenigen.
Een op het eerste gezicht ietwat merkwaardig punt willen wij toch nog signaleren.
Dat is ook relevant voor het wetsvoorstel dat wij nu bij de hand hebben. Volgens
de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel zijn in de provincies geen
problemen naar aanleiding van de evaluatie gesignaleerd. Maar vanuit het beginsel
van de parallellie tussen beide wetten is het noodzakelijk dat de Provinciewet
op dezelfde wijze wordt aangepast als de Gemeentewet, aldus de reactie van
het kabinet op de Staat van de dualisering. De vraag is of dit zonder meer
een logische conclusie kan worden genoemd. Zou niet wat nauwkeuriger beargumenteerd
dienen te worden waarom hetgeen met het oog op het gemeentebestuur noodzakelijk
of wenselijk wordt geacht qua aanpassing op dezelfde grond en wijze noodzakelijk
en wenselijk is voor het provinciaal bestuur? Ik neem aan dat de praktijk
die tot dusver is ontwikkeld mede richtinggevend zal zijn voor aanpassingen
van de Provinciewet.Met belangstelling zie ik uit naar een reactie van de regering op onze
vragen en opmerkingen.De heer Dölle (CDA):Mevrouw de Voorzitter. De behandeling van dit wetsvoorstel is getroffen
door een forse ritmestoornis. Op 23 september en 21 oktober 2008
was de commissie voor Binnenlandse Zaken van mening dat de behandeling van
dit wetsvoorstel, waarover het eindverslag op 21 oktober 2008 werd uitgebracht,
in samenhang zou moeten worden behandeld met de Staat van de dualisering,
die later zou worden afgerond. Twee dagen voor Kerstmis kwam de commissie
op dat voornemen terug en kondigde terecht aan de behandeling van het stuk
in de Tweede Kamer en de reactie van het kabinet af te wachten en het nu in
deze Kamer voorliggende wetsvoorstel op de eigen merites te beoordelen. Dat
neemt niet weg dat onze fractie drie punten naar voren wil brengen. Drie punten
zijn misschien wel een soort manifestatie van wat vroeger werd genoemd het
protestantse karakter van onze volk, namelijk het prediken in drie punten.Wij delen met D66 de opvatting – deze combinatie van fracties moet
toch wel een heel kwalijk omen zijn voor de regering – dat het geven
van een regierol aan de burgemeester tijdens de formatie van een college,
opvallend is. Het doet onze wenkbrauwen fronsen, zoals dat ook het geval is
bij het voornemen van de regering terug te komen op de recent aangepaste verandering
waardoor raads- en statenleden deel uitmaken van bezwaarschriftencommissies,
dit alles uiteraard uit naam van het dualisme. Het derde punt waarmee wij
voorlopig een probleem hebben en ten aanzien waarvan wij nog overtuigd moeten
worden, is het schrappen van het voorhangprincipe zoals dat via amendering
vanuit de Tweede Kamer in artikel 169 van de Gemeentewet is beland. Dit zijn
een paar opmerkingen die wij ons nu veroorloven en die betrekking hebben op
de discussie die in de Tweede Kamer nog moet beginnen en wellicht in deze
Kamer wat later aan de orde komt.Los van de net genoemde Staat van de dualisering die op 11 december
2008 is gepubliceerd en waarover meer valt op te merken, heeft onze fractie
er toch behoefte aan om onze benadering van het fenomeen dualisering van het
decentrale bestuur nog eens heel kort samen te vatten. Wij hebben onze visie
gegeven bij de behandeling van de Wet dualisering gemeentebestuur, de Wet
dualisering provinciebestuur, beide wetten over de dualisering van het medebestuur
en het medebewind en de Aanpassingswetten en indirect ook bij de discussies
over het deconstitutionaliseren van de aanstellingswijze van de burgemeester
en de commissaris van de Koningin als ook bij de algemene politieke beschouwingen
van 2003 en 2004.In de kern komt dat erop neer dat voor ons de belangrijkste principes
van dualisering de volgende zijn. Allereerst de ontvoogding van de gemeenteraad,
met name de introductie van de incompatibiliteit tussen raadslid en wethouder.
Ook hameren wij er voortdurend op dat dualisering niet neerkomt op kopiëring
van het Binnenhofse model nu de geschiedenis, de aard en de context van het
lokale bestuur nogal anders zijn dan die van het nationale bestuur. Het derde
belangrijke element voor het CDA is steeds geweest het hoofdschap van de raad
als ankerpunt voor de lokale representatieve democratie. Op dit punt waren
wij het niet eens met de staatscommissie-Elzinga en met de regering in die
dagen. Dit alles betekent voor ons dat de oorspronkelijke radicale dualismedoctrine
gemilderd moest worden, dus als het ware door zijn puberteit heen moest worden
geholpen.Genoemde punten leiden tot ons verzet tegen het schrappen van het hoofdschap
uit artikel 125, lid 1 van de Grondwet en tegen de integrale overbrenging
van politiek geladen bevoegdheden van de raad naar het college,
waaraan de regering overigens tegemoet is gekomen. Tevens bleef onze fractie
gedurende het hele proces voorstander van de burgemeester als voorzitter van
de raad en bepleitten wij de mogelijkheid van gemengde bezwaarschriftencommissies
open te houden. Wij keerden ons tegen de dualiseringscorrectie die bestond
uit een reductie van het aantal raadsleden. Wij waren ook sterk gekant tegen
de in het radicale dualiseringsconcept gelegen verbanning van de wethouder
uit discussies in commissie en raad en tegen buitensluiting van de wethouder
uit de aanbevelingsprocedure voor de burgemeester. Onze houding tegenover
het voorliggende wetsvoorstel kan dan ook worden verklaard vanuit die invalshoek.Wij bedanken de regering overigens voor de uitgebreide en op de meeste
punten heldere en adequate beantwoording van onze vragen in de schriftelijke
voorbereiding.De heer Engels (D66):Mijn goede collega Dölle spreekt nadrukkelijk over "onze visie".
Ik begrijp dat dit de visie van de CDA-fractie is.De heer Dölle (CDA):Dat is te hopen, ja.De heer Engels (D66):U begrijpt dat ik dat heel goed kan volgen. Soms zijn wij het namelijk
zelfs eens, zoals zo-even al bleek. U noemde het hoofdschap van de raad dat
nog in de Grondwet is verankerd. Het hoofdschap is aanvankelijk in de Grondwet
terechtgekomen vanuit een monistische interpretatie. Wij hebben nu wettelijk
het dualisme ingevoerd en u hecht aan het vasthouden aan het hoofdschap van
de raad. Betekent dit dat door die wettelijke verandering in dualistische
richting het begrip "hoofdschap" zoals dat nu in de Grondwet voorkomt, op
een andere manier moet worden geïnterpreteerd, bijvoorbeeld de manier
waarop de commissie-Elzinga dat deed, door aan te geven dat er een eindverantwoordelijkheid
is voor de raad? Of is dat hoofdschap volgens u hetzelfde zoals dat vóór
de invoering van de wettelijke dualisering werd geïnterpreteerd?De heer Dölle (CDA):Dat voert ons wel wat ver van dit wetsvoorstel af, maar ik kan er het
volgende over zeggen. Over het hoofdschap dat door Thorbecke is ingevoerd
hebben wij destijds wel discussies gehad, onder andere bij de twee algemene
politieke beschouwingen waaraan ik al refereerde, waarbij het hoofdschap mede
zo is ingevuld dat het betekent dat de raad de wethouders benoemt en dat de
raad de begrotingen vaststelt en dat je dat dus niet bij eenvoudige wijziging
van de Gemeentewet kunt veranderen. Het betrof een aantal punten waarvan premier
Balkenende toentertijd aangaf dat ze tot het hoofdschap behoorden. Of dat
nu precies hetzelfde is als voor de dualisering durf ik niet te garanderen,
maar dat zijn wat ons betreft de hoofdpunten die decentraal aanwezig blijven.
Uit de discussie over deconstitutionalisering blijkt dat dit ook min of meer
wordt benaderd doordat het hoofdschap van de raad in artikel 125 van de Grondwet
blijkt opgenomen.Onze fractie is verheugd – dat ligt gezien het voorgaande ook voor
de hand – met de in het voorgestelde artikel 21, lid 2 van de Gemeentewet
opgenomen opwaardering van de wethouder in relatie tot de vergadering van
de raad. De wet verschaft hem toegang tot alle vergaderingen en geeft hem
het recht om aan de beraadslagingen deel te nemen. De regering wil er niet
aan om nu te zeggen dat hiermee een dualistisch drampuntje is verdwenen. Zij
motiveert dit door te zeggen dat raad en college samen verantwoordelijk zijn
voor het bestuur en dat zij elkaar niet hebben uit te sluiten. Daar herkennen
wij veel in maar het is wel voor de regering een opvallende redenering. Ik
neem namelijk niet aan dat zij wenst dat raadsleden dus toegang krijgen tot
de collegevergaderingen. Overigens pleit dezelfde regering voorlopig voor
het uit de bezwaarschriftencommissies bannen van raadsleden. Ook hierbij zou
je kunnen zeggen: samen verantwoordelijk voor het bestuur, samen betrokken
bij bezwaarschriften.De heer Engels (D66):Ik hoor nu voor de derde keer voorbijkomen het element dat raadsleden
deel uitmaken van bezwaar- en beroepschriftencommissies en overigens ook van
lokale rekenkamercommissies, met de suggestie alsof dit een onversneden dualistisch
punt zou zijn. De vraag of het uit welk oogpunt dan ook aantrekkelijk is dat
raadsleden deel uitmaken van bezwaar- en beroepschriftencommissies is naar
mijn inschatting al ouder dan de invoering van de dualisering. Ook in het
monistische tijdperk zijn er vragen gesteld of het een goede zaak zou zijn
dat raadsleden deel uitmaken van dergelijke commissies die overigens ook nog
eens aan henzelf adviseren, dit vanuit het oogpunt van een dubbele verantwoordelijkheid
of het dragen van dubbele petten. Ik vraag mij dus af of wij met elkaar vol
kunnen houden dat dit nu zo'n typisch dualistisch discussiepunt zou zijn.De heer Dölle (CDA):Nee. Hierbij zijn meerdere punten aan te voeren. Door de heer De Vries,
toen minister, die hier niet aanwezig is, werd toentertijd, maar dat is voor
uw tijd, het element van het verwijderen van raadsleden uit bezwaarschriftencommissies
geplaatst in de sleutel van de dualisering. Bij mijn weten is de wetgever
daar na een interventie van VNG en IPO toen op teruggekomen. Nu wil de regering
eigenlijk weer omkeren ten opzichte van die terugkomst van de wetgever. Wij
hebben daar natuurlijk voor gestemd, want wij zagen het als een verstandige
mildering van het radicale dualisme om het mogelijk te maken, maar dat hoeft
niet, dat in een bezwaarschriftencommissie ook raadsleden zitten. Ik ben het
met u eens dat hierbij ook andere argumenten een rol kunnen spelen, maar niet
in dit kader.Dan laat ik dit punt even rusten en ga verder met de toegang tot raadsvergaderingen
en het eveneens in dit voorstel geborgde recht om aan die beraadslagingen
deel te nemen. De regering zegt dat dit geen terugkeer naar monistischer verhoudingen
zou zijn. Het zou er nu alleen maar om gaan, zoals de heer Holdijk al opmerkte,
dat de wethouder voortaan kan deelnemen aan beraadslagingen over zaken uit
zijn portefeuille. Ik heb in de praktijk als raadslid zestien jaar meegemaakt
dat het in de monistische tijd ook al zo was dat een wethouder reageerde,
zoals de wet ook voorschrijft, als hem om inlichtingen werd gevraagd, doorgaans
over zaken uit zijn portefeuille. Onze conclusie is dat de regering terecht
dit voorstel doet en dat zij hiermee beoogt, en dat is ook helemaal niet erg,
om de oude situatie te herstellen wat betreft deelname door collegeleden aan
beraadslaging in de raad. Goed zo. Een ander punt waarover wij tevreden zijn, is dat de regering in reactie
op onze vragen bij de schriftelijke voorbereiding toezegt in een reparatiewet
de omissie bij het uitnodigingsrecht van een raadscommissie te gaan herstellen.
Wel willen wij de staatssecretaris nog vragen hoe het zit met het recht op
inzage van wethouders in het verslag van besloten raadsvergaderingen waarbij
deze wethouders niet aanwezig waren en waarbij eventueel ook geheimhouding
van het besprokene is opgelegd. Hiermee kom ik in de buurt van wat de heer
Hermans heeft gezegd.Onze fractie heeft bij de schriftelijke voorbereiding van dit wetsvoorstel
aandacht gevraagd voor de positie van de ambtenaar die in het kader van artikel
33 bijstand verleent aan een raadslid of aan de raad. De commissie-Leemhuis
en de commissie-Hermans zijn op dat punt niet ingegaan. De regering stelt
vast dat er geen sprake kan zijn van een geheimhoudingsplicht voor die ambtenaar.
Betekent dit dat artikel 272 van het Wetboek van Strafrecht, over schending
van het ambtsgeheim, in geen enkele situatie van ambtelijke bijstand aan de
raad of aan raadsleden van toepassing kan zijn?In de memorie van antwoord stelt de regering dat de ambtenaar die bijstand
verleent aan een raadslid, niet valt onder verantwoordelijkheid van het college,
maar onder die van het raadslid. Dat is nogal wat. Dat kan het raadslid en
deze ambtenaar, die niet onder griffie valt, in een ingewikkelde casuïstiek
brengen. Om ons een oordeel te kunnen vormen over de werking van artikel 33
van de Gemeentewet, ook een van de producten van de dualisering, zouden wij
graag meer zicht krijgen op hoe dit in de praktijk uitpakt. Onze vraag aan
de regering is of er gegevens zijn over fricties en wrijvingen in de relatie
tussen ambtenaar, college en raadslid. Zijn die gegevens er niet, is de regering
dan bereid om te bekijken of met een onderzoekje het nodige hierover op tafel
is te brengen?De heer Vliegenthart (SP):Even een afsluitende vraag, terugkomend op de puberteitsfase van de dualisering.
Hoe moeten wij dit wetsvoorstel volgens de CDA-fractie zien? Is dit een laatste
opvoedkundige les die de provincies en gemeenten van Den Haag meekrijgen en
moeten zij het dan zelf kunnen? Of heeft de CDA-fractie het idee dat de puberteit
na deze wetswijziging nog niet voorbij is en dat ook in de toekomst moet worden
bekeken in hoeverre het dualistische systeem voldoet aan zijn doelstellingen?De heer Dölle (CDA):Je moet sowieso spaarzaam zijn met lessen vanaf de Hofvijver aan de decentrale
overheden. Wij herkennen ons goed in dit wetsvoorstel, omdat hiermee aardig
tegemoet wordt gekomen aan die mildering van de dualisering, zoals ik het
noemde, zonder de kern daarvan los te laten. Moeten er meer lessen worden
getrokken, laat staan gegeven? Mijn fractie wil toch het debat in de Tweede
Kamer afwachten over de Staat van de dualisering en de eventuele wetgeving
die daar het gevolg van is.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Ik schors de vergadering voor ongeveer een halfuur.De vergadering wordt van 14.57 uur tot 15.30 uur geschorst.De voorzitter:Ik deel mee dat voorgenomen beslissingen omtrent enkele ter instemming
aangeboden JBZ-besluiten tijdens deze vergadering in de zaal ter inzage gelegd
worden, conform het voorstel van de commissie voor de JBZ-Raad. Als aan het
einde van de vergadering geen bezwaren zijn binnengekomen, neem ik aan dat
de Kamer heeft besloten conform het advies.Daartoe wordt besloten.(De besluiten zijn als noot opgenomen aan het einde van deze editie).1 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20082009-1173-1179.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl