Behandeling van het rapport van de enquêtecommissie Bouwnijverheid (28244)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, pag. 3331-3347

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

27-03-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 51, pagina 3331-3347

19-03-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28244Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 19 maart 2003)Pagina 3411-3412
Behandeling van het rapport van de enquêtecommissie Bouwnijverheid (28244)Pagina 3331-3347
Regeling van werkzaamheden (woensdag 19 maart 2003)Pagina 3347-3348
Voortzetting van de behandeling van het rapport van de enquêtecommissie Bouwnijverheid (28244)Pagina 3348-3370
Presentie en opening (woensdag 19 maart 2003)Pagina 3331-3331
Debat over onregelmatigheden in de bekostiging van het (hoger) onderwijs (28248 c.a.)Pagina 3370-3411

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 101 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het rapport van de
enquêtecommissie Bouwnijverheid (28244).De voorzitter:Graag heet ik onze collega-leden van de enquêtecommissie Bouwnijverheid
van harte welkom. Ik heet ook onze ex-leden welkom die weliswaar deel hebben
uitgemaakt van de enquêtecommissie, maar thans de Kamer al hebben verlaten.
Het is fijn dat u er bent en dat u in de loge de debatten zult meemaken.De beraadslaging wordt geopend.De heer Depla (PvdA):Voorzitter. Niemand heeft zich aan zijn rol gehouden. De checks and balances
die corrigerend moeten werken als personen, bedrijven en instanties zich niet
aan hun rol houden, hebben gefaald. De bouwsector heeft massaal in strijd
met de wet onderhands het werk verdeeld. Dit heeft weer geleid tot prijsopdrijving
en voor nieuwkomers op de markt werd het moeilijk om toe te treden. Accountants
stonden erbij, keken ernaar en sloten zo nu en dan ook nog hun ogen. Ook blijkt
er sprake te zijn van een wijdverbreide cultuur van smeren en fêteren.
Toppen van bedrijven en overheidsdiensten waren bewust of onbewust niet op
de hoogte van deze praktijk, waarvan iedereen in de sector wist dat het de
normaalste zaak van de wereld was. Motieven zoals continuïteit van bedrijven
en zorg voor innovatie waren de argumenten om massaal de wet te ontduiken.
Dit is het weinig rooskleurige beeld dat de enquêtecommissie in haar
uitstekende eindrapport schetst. De kwaliteit van het opdrachtgeverschap in
de bouwwereld van de overheid was onder de maat, waardoor deze praktijken
gemakkelijk konden blijven bestaan. Aan de ene kant schoot de kwaliteit van
het toezicht van de NMa tot het OM tekort, zodat signalen over de bouwfraude
te lang zijn genegeerd. Kansen om het aan te pakken, bijvoorbeeld rondom de
Schipholtunnel en de schikking daarvan, zijn gemist. De bijbehorende smeer-
en fêteercultuur is niet adequaat aangepakt. Op papier was er integriteitsbeleid,
maar in de praktijk functioneerde dit onvoldoende. Bovendien gaven de toppen
van de overheid en het bedrijfsleven niet het goede voorbeeld. Toenmalig minister
Netelenbos gaat, terwijl zij al weet dat er problemen zijn, gewoon met Koops
in gesprek en identificeert zich tot in de verhoren met de commissie met de
verhalen dat het slechts om pepernoten zou gaan. Oud-minister Jorritsma gaat
met Koops vliegen naar het schaatsen en ambtenaren van Rijkswaterstaat gaan
met Bos naar de hoeren. De top van het bedrijfsleven zegt niet te weten dat
er een schaduwboekhouding zou bestaan. Personen in de bouwwereld,
bijvoorbeeld de voorzitter van de AVBB, die een positie hebben om de zaak
aan de orde te stellen, hebben dit achterwege gelaten. Als individuen, klokkenluiders,
hun verantwoordelijkheid niet hadden genomen, was het een en ander waarschijnlijk
nog later, zo al ooit naar buiten gekomen.De commissie legt scherp bloot wat er zich in de bouw heeft afgespeeld
en wat de ingewijden allang wisten, maar wat zorgvuldig geheim is gehouden
voor de buitenwereld. Daar is nu een einde aan gekomen. Degenen die twijfelden
aan het nut van de enquête hebben dan ook ongelijk gekregen in onze
ogen. Het oordeel van de PvdA over de conclusies en aanbevelingen van de enquêtecommissie
is positief. Wij onderschrijven de conclusies en de meeste aanbevelingen.
Een aantal aanbevelingen kan wat ons betreft iets scherper, maar daarover
later meer. Ik wil eerst een paar vragen stellen naar aanleiding van de bevindingen
van de enquête. Het eerste blokje vragen gaat over het verhalen van
de schade. De commissie geeft in mijn ogen overtuigend aan dat het niet alleen
om pepernoten gaat, maar ook om echt geld. Is de commissie, nu justitie en
de NMa wel in beweging zijn gekomen, tevreden over de manier waarop deze diensten
de bedrijven aanpakken die over de schreef zijn gegaan?Mijn volgende vraag is door de brief van afgelopen maandag enigszins achterhaald.
Wij zouden het op prijs stellen als de Bos-boekhouding openbaar werd gemaakt.
Een belangrijk argument voor ons is dat het recht zijn loop moet krijgen en
dat mensen en overheden die zich benadeeld voelen uiteindelijk hun recht kunnen
halen. In de brief van de commissie staat dat argument niet. Heeft dat helemaal
geen rol gespeeld?De andere schaduwboekhoudingen maakt u niet openbaar, gezien de omstandigheden
en argumenten die specifiek aan die administraties verbonden zouden zijn.
Ik vond het een mooie zin, maar snapte het niet helemaal. Daar moet een hele
wereld achter zitten. Kunt u er wat meer over vertellen?Heeft de commissie het idee of en, zo ja, op welke schaal burgers in hun
rol als opdrachtgever voor bouwprojecten het slachtoffer zijn geworden van
prijsopdrijving door vooroverleg in de bouw?Het lange tijd beperken van onderlinge concurrentie heeft de prijzen opgedreven
en de innovatie geremd. Dat is tenminste de economische theorie. Zwakke bedrijven
konden daardoor langer blijven bestaan. Aan die tijd is nu een einde gekomen.
In combinatie met de slechte conjunctuur loop je het risico dat de nieuwe
aanbestedingspraktijken leiden tot een versnelde sanering, een soort achterstallig
onderhoud; het klinkt wat cynisch in deze tijd. Klopt die redenering en kunt
u die van commentaar voorzien?Ik kom bij de rol van de toezichthouders. Bijna alle overheidstoezichthouders
krijgen kritiek. Wat is volgens de commissie de verklaring hiervoor? Zijn
het incidentele verklaringen of hebben wij met een structureel probleem te
maken? Wat zijn die structurele problemen dan? Wij zullen het in dit huis
ook nog over de onderwijsfraude hebben. Er is iets misgegaan bij de toezichthouders.
Hebben wij nu het idee dat wij de analyse te pakken hebben en weten wat er
aan de hand is? Dat is een voorwaarde om met goede oplossingen te komen.Een ander punt is dat de commissie vrij mild oordeelt over het ministerie
van Economische Zaken. Dat was en is echter verantwoordelijk voor de mededinging
in Nederland. De kern van de parlementaire enquête is eigenlijk dat
die mededinging en de bewaking daarvan hopeloos hebben gefaald. Waarom is
het oordeel over Economische Zaken dan toch zo mild? Het is toch verantwoordelijk,
eerst voor de Economische controledienst en later voor de NMa?De FIOD heeft veel inzicht in onregelmatigheden. Heeft de commissie een
meldplicht voor de FIOD van onregelmatigheden aan de NMa of het OM overwogen?
Zij zien immers zoveel. Heeft u die gedachte gehad en, zo ja, wat zijn de
argumenten geweest om die niet in de aanbevelingen te laten terugkomen?DeplaAls ik het rapport goed begrijp, is er nog steeds geen einde gekomen aan
de aftrekbaarheid van steekpenningen. Klopt dat? Is er zicht op dat dit op
korte termijn afgelopen is?Het interne toezicht is de verantwoordelijkheid van de raden van commissarissen,
die als het goed is de accountants inhuren. Hoe oordeelt de commissie over
de manier waarop deze schakel in het systeem zijn werk heeft gedaan? Is daarin
volgens de commissie verandering gekomen sinds de enquête? De accountants
hebben er behoorlijk van langs gekregen in het rapport. De raden van commissarissen
huren de accountants in, want zij zijn de interne toezichthouders.
Hoe zit dat? Ik heb vaak het idee dat de directies de accountants inhuren
en dat de raden van commissarissen er uiteindelijk vooral naar kijken.De schikking van de Schipholtunnel is volgens de commissie een stapeling
van misverstanden. Is dat nu echt zo? Waarom is de minister van Justitie zo
terloops geïnformeerd door het college van procureurs-generaal? Dat zijn
toch ook professionals? Zij weten toch ook dat zo'n grote schikking een politiek
gevoelige zaak is? Waarom is de informatie dan toch zo gebrekkig aan de minister
doorgegeven? Is het motief van het OM geweest om de minister zo weinig mogelijk
last te bezorgen en zelf zo veel mogelijk de eigen gang te kunnen gaan? Wat
is het oordeel van de commissie hierover? Het kan toch niet alleen gaan om
een stapeling van misverstanden, want daar zijn de mensen te veel professionals
voor. Daar moeten toch nog meer argumenten achter zitten. Overigens heeft
de toenmalige minister Korthals onzes inziens terecht na het verschijnen van
het rapport van de enquêtecommissie zijn consequenties verbonden aan
het verkeerd informeren van de Kamer.Ik kom bij de richtlijn aan het OM dat transacties van meer dan 50.000
euro moeten worden gemeld aan het college van procureurs-generaal. Die transacties
worden dan in voorkomende gevallen gemeld aan de minister. Door schade en
schande wijs geworden moeten dergelijke schikkingen allemaal worden gemeld
aan de minister. Komt deze verandering van die interne instructie tegemoet
aan de aanbevelingen en kritiek van de enquêtecommissie? De Bos-boekhouding
was het bewijs dat er afspraken werden gemaakt tussen bedrijven. De Schipholtunnelfraude
was het bewijs voor de uitvoering van zulke afspraken en het afdekken ervan.
De verbinding tussen de Schipholfraude en de Bos-boekhouding gaf de overheid
de gelegenheid haar vingers achter de bouwfraude te krijgen. Door het OM is
die verbinding helaas niet gelegd. Had dit kunnen worden voorkomen als er
een landelijk register was geweest met grote zaken, waardoor dergelijke verbindingen
op hoger niveau wel gelegd zouden zijn en die kans niet gemist zou zijn?De bouwfraude is aan het rollen gebracht door de klokkenluiders. De commissie
maakt apart melding van het belang daarvan. Heeft de commissie het idee dat
de regelgeving om klokkenluiders te beschermen, adequaat is? Ik wil ook even
stilstaan bij de rol van de volksvertegenwoordigers, in relatie tot de klokkenluiders.
Als wij onze rol als volksvertegenwoordigers waar willen maken, moet het voor
klokkenluiders vanzelfsprekend zijn dat zij bij ons terechtkunnen. In dit
geval was dat het geval bij de collega's Leers en Van Gijzel. We kunnen die
rol alleen geloofwaardig spelen als wij afstand weten te houden tot bestuurders.
Mensen komen alleen maar naar volksvertegenwoordigers toe als zij zien dat
er een duidelijke afstand bestaat tussen de volksvertegenwoordigers en bestuurders.
Dat is voor bestuurders en volksvertegenwoordigers soms lastig, maar het is
wel één van de essenties van het volksvertegenwoordigerschap.
Deelt de commissie die opvatting?De commissie beveelt aan, een eigen aanbestedingswet te maken op basis
van Europese richtlijnen. Wij kunnen die aanbeveling steunen. Maar hoeveel
andere Europese landen hebben een eigen nationale invulling gemaakt? Ligt
het zo voor de hand dat iedereen dat doet, of zijn wij straks de enigen die
dat doet? Wat zijn de argumenten voor andere landen geweest om het niet te
doen?Het aantal ambtenaren dat strafrechtelijk over de schreef is gegaan, valt
gelukkig mee. De commissie heeft veel mensen achter de schermen gesproken.
Heeft de commissie het idee dat zij alles boven water heeft gekregen? Integriteitsproblemen
bij de overheid blijken vooral regionaal geconcentreerd te zijn. Wat is de
opvatting van de commissie over de verantwoordelijkheid van het desbetreffende
management? Zou die verantwoordelijkheid in een actief integriteitsbeleid
meer zichtbaar zijn gemaakt dan nu het geval is geweest?Wat mij opviel, was dat heel veel hoge functionarissen tijdens de verhoren
last hadden van geheugenverlies. Bij Srebrenica gebeurde iets vergelijkbaars.
Heeft de commissie het idee dat zij altijd de waarheid heeft gehoord? Kan
zij aangeven welke onderdelen zij nog nader zou willen uitzoeken, als zij
daarvoor de tijd had gehad? Immers, de commissie heeft alles in vrij korte
tijd boven tafel moeten halen en keuzes moeten maken, terwijl tijdens de verhoren
bleek dat veel mensen dingen vergeten zijn.De structuurkenmerken in de bouw zien wij ook terug bij de semi-overheden,
zoals ziekenhuizen en woningbouwcorporaties. In de medische wereld is paal
en perk gesteld aan de cultuur van artsenbezoekers. Is het daarom gewenst,
ook onderzoek te doen naar kwetsbare sectoren bij de semi-overheid? Zijn er
mechanismen aanwezig om structureel op zoek te gaan naar plekken binnen de
(semi-)overheid, waar dit soort risico's bestaan?De overheid is wakker geworden en actief aan het werk gegaan. De bouw
is niet de enige sector met dit soort structuurkenmerken. Hoe gaat de overheid
zelf op zoek naar dit soort misstanden? Of moeten we blijven wachten op de
volgende wakkere journalist? Is er een bijzondere reden dat de commissie daarover
geen aanbevelingen heeft gedaan, zo ja, welke zijn dat en zo neen, wat is
de opvatting van de commissie daarover?Heel Nederland, van bouwwereld tot regering, heeft zich verzet tegen de
nieuwe Europese regels van het begin van de jaren negentig. Toen het werd
verboden, is men ondergronds verder gegaan. Hoe groot acht de commissie de
kans dat het nu anders zal gaan dan in het begin van de jaren negentig? Toen
hadden we ook min of meer een "knip": een heldere uitspraak, waarin de praktijk
werd verboden. Heeft de commissie aanwijzingen dat er inderdaad wordt gebroken
met die praktijk uit het verleden?De aanbestedingsenveloppen moeten eigenlijk allemaal open. Dan raak je
namelijk alle aanbesteders kwijt die inschrijven om rechten op te bouwen.
De spil waarom het draait, is het opbouwen van rechten om op die manier later
weer aan de beurt te zijn om een opdracht te krijgen. Als je al die enveloppen
openmaakt, is het niet meer interessant voor mensen die alleen maar meedoen
om hun rechten op te bouwen. Ik snap ook wel dat de bouwwereld zich grote
zorgen maken over het leuren met dat soort zaken, maar wat vindt de commissie
van deze gedachte? Heeft zij daar niet over nagedacht, of juist wel? Ik ben
benieuwd naar de argumenten.Ik kom toe aan de aanbevelingen. De meeste daarvan wil de Partij van de
Arbeid letterlijk overnemen. Ik wil alleen stilstaan bij die
aanbevelingen waarop ik iets heb aan te merken of aan te vullen. Een uitzondering
vormt de eerste aanbeveling, die onze volledige steun heeft. Deze aanbeveling
vormt de kern van de zaak: de verhouding tussen overheid en bouwnijverheid
dient in de toekomst te worden gekenmerkt door "nieuwe zakelijkheid". Eenieder
moet zich gewoon weer aan zijn rol gaan houden. Expliciet wordt opgemerkt
dat uit een oogpunt van mededinging de bouwnijverheid geen aparte status meer
heeft. In de bouw zijn eerlijke concurrentie en gezonde marktwerking eveneens
het uitgangspunt, aldus de commissie.In de aanloop van het debat ben ik benaderd door installateurs, aannemers,
kortom door heel de wereld. Zij wilden nogmaals uitleggen waarom het verboden
systeem toch zo'n goed systeem was, dat zou leiden tot een eerlijke marktverdeling.
Verder zou het beter zijn voor de continuïteit van bedrijven en voor
alle betrokken werknemers. Dat in de ogen van toch nog veel mensen in de bouw
geweldige systeem wordt nu kapot gemaakt. Allereerst lees ik in de conclusies
van de commissie dat het niet alleen ging om het veiligstellen van de continuïteit.
Immers, de pepernoten waren echt geld, en de prijsopdrijving was niet niks,
maar het gevolg van het systeem. Maar los daarvan: in een rechtsstaat kan
het niet zo zijn dat individuen en bedrijven de wet eigenhandig opzij zetten,
omdat zij in hun eigen ogen daarvoor goede motieven hebben. Als iedereen dat
doet, is dat het einde van de rechtsstaat en van een ordentelijke samenleving.
Wij moeten dat elke keer blijven onderstrepen. Wij maken ons er zorgen over
dat de sector het idee schijnt te hebben dat haar onrecht is aangedaan, zodat
niet in de breedte doorleefd is dat er kwalijke kanten aan het systeem zaten.
Ik hoop dat hieraan een einde wordt gemaakt.Ik wil met name aandacht besteden aan de aanbevelingen over de kwaliteit
van het opdrachtgeverschap van overheden. Het toezicht van de overheid moet
worden verbeterd. Maar minstens zo belangrijk is dat de kwaliteit van de overheid
als opdrachtgever omhoog gaat. Zie de aanbevelingen 8 t/m 12. Als de overheid
niet in staat is de kwaliteit van haar opdrachtgeverschap sterk te verbeteren,
vrees ik dat het bij mooie woorden blijft, en bestaat de kans dat we verder
gaan met het oude systeem. Uit de enquête, maar ook uit ander onderzoek
blijkt dat de kwaliteit van de verschillende overheden als opdrachtgevers
tekortschiet om voldoende tegenwicht aan marktpartijen te bieden. Ik noem
een paar voorbeelden uit het rapport van PricewaterhouseCoopers van afgelopen
zomer, die ik van de website van VROM heb geplukt. Daarin worden de aanbestedingspraktijken
van de belangrijkste rijksdiensten met elkaar vergeleken. De best presterende
rijksdienst maakt slechts in 3% van de gevallen een marktanalyse, voorafgaande
aan de aanbesteding. Ruim eenderde maakt maar een aanbestedingsstrategie.
Nacalculatie gebeurt zelden, en in 90% van de gevallen ontbreekt een argumentatie
voor de beoogde contractvorm en aanbestedingsprocedure.Uit de antwoorden op de schriftelijke vragen blijkt minister Kamp daarvan
onvoldoende doordrongen. Volgens hem is er met de kwaliteit niets mis. Maar
de overheid moet op alle niveaus haar rol als opdrachtgever beter spelen om
minder kwetsbaar te zijn voor prijsafspraken. As je niet eens een marktanalyse
maakt, hoe kun je je dan teweerstellen tegen prijsafspraken? Hoe kun je dan
zien wat een serieuze prijs is? Bij grotere opdrachtgevers zoals de Rijksgebouwendienst,
de Dienst landelijke gebieden en Rijkswaterstaat moet je constateren dat er
sprake is van een dergelijk niveau. Dan lijken mij de uitkomsten van eenzelfde
soort onderzoek naar het niveau van opdrachtgeverschap van gemeenten en waterschappen
nog veel zorgelijker. Het is dan ook van groot belang dat de rijksoverheid
haar rol als opdrachtgever beter gaat invullen om minder kwetsbaar te zijn
voor prijsafspraken en om op een verantwoorde manier tegenspeler van marktpartijen
te zijn. Het gaat hierbij om de omgang met middelen van ons allemaal. Het
opdrachtgeverschap moet dus beter. De enquêtecommissie concludeert dat
ook in aanbeveling 7. Er staat in dat de verdere professionalisering van aanbestedende
diensten, juist ook van kleinere diensten op verschillende overheidsniveaus,
voortvarend ter hand dient te worden genomen. Daar kan niemand tegen zijn.
Ik vind deze aanbeveling echter toch nog wat te mager. Waarom zijn er geen
concretere voorstellen gedaan? Waarom is niet voorgesteld om een expertisecentrum
aanbestedingen op te richten? Dat is toch het minste wat we kunnen doen? Dit
is toch kennis die de gezamenlijke overheden zelf in huis moeten hebben? Rijksdiensten
en gemeenten zouden tegen kostprijs van de kennis van dit expertisecentrum
gebruik moeten kunnen maken. Het Rijk zou zo'n dienst samen met het IPO, de
Unie van waterschappen en de VNG op poten moeten zetten.In de aanbevelingen 9 en 10 wordt geadviseerd om bij standaardwerken in
beginsel de laagste prijs als gunningscriterium te laten gelden. In het geval
van complexe projecten, aanbeveling 10, kunnen ook andere criteria en procedures
worden gehanteerd. Maar zijn rijksopdrachtgevers eigenlijk wel goed toegerust
op andere gunningscriteria? Uit het zo-even genoemde onderzoek blijkt dat
niet het geval te zijn. De basale stappen die nodig zijn om ook andere aanbestedingsmethoden
dan de laagste prijs te kiezen, blijken niet op orde. Wat zou de commissie
van het idee vinden om de rijksopdrachtgevers alleen na tussenkomt van de
Rijkscommissie van het opdrachtgeverschap voor andere gunningcriteria dan
de laagste prijs te kiezen? Of zijn er minder ingrijpende varianten denkbaar
en moeten wij de eerste vier jaar de Algemene Rekenkamer jaarlijks de kwaliteit
van het opdrachtgeverschap van de grote rijksdiensten laten toetsen? Zou zo'n
advies ook aan de provincies en de gemeenten gegeven moeten worden? Onder
het motto van de nieuwe zakelijkheid gaan zij dan de eerste jaren scherp de
kwaliteit van hun eigen opdrachtgeverschap via bijvoorbeeld een eigen lokale
rekenkamer controleren. Ik krijg hierop graag een reactie van de commissie.Vervolgens kom ik te spreken over het toezicht op de overheden. Nieuwe
zakelijkheid tussen overheid en bouwwereld is aanbeveling 1 van de commissie.
In dat verband past een harde aanpak van de sector, maar dan moet die sector
er wel van op aan kunnen dat zaken zoals het toezicht op opdrachtgeverschap,
het voorkomen van machtsmisbruik en het garanderen van voldoende kwaliteit
van de overheid, voldoende op orde zijn. Ligt het niet voor de hand
om voor alle overheidsniveaus een toezichthouder in te stellen? We hebben
toezichthouders die allerlei marktpartijen in de gaten houden, maar hebben
die marktpartijen er ook geen recht op dat de overheid in de gaten wordt gehouden?Dan de integriteit en de politiek. Een van de conclusies uit het rapport
van de commissie is dat er sprake is van een wijdverbreide smeer- en fêteercultuur.
Erger is dat de ministers niet allemaal het goede voorbeeld gegeven hebben
in die wereld waar veel gesmeerd en gefêteerd wordt. Bij VROM is de
huisregel dat de minister niet op bezoek gaat bij bedrijven die geen adequate
milieuvergunning hebben. Zou het in dit licht niet verstandig zijn om voor
alle ministeries zulke huisregels te ontwerpen? Dan hadden we ook geen discussie
behoeven te voeren over het gesprek tussen Koops en Netelenbos over de Bos-boekhouding.
De PvdA zou dan ook expliciet als aanbeveling willen opnemen dat dit soort
spelregels voor de verschillende ministeries wordt opgesteld.Hetzelfde geldt voor de parlementariërs. Aan de smeer- en fêteercultuur
in de bouw moet een eind komen. Verbeter de wereld en begin bij jezelf. De
transparantie van giften en uitjes van parlementariërs in Nederland moet
worden vergroot. Wie van ons is om volstrekt onduidelijke reden wel eens meegegaan
naar het voetballen of een opera of binnenkort naar Duinrell? Verbieden is
het uiterste, maar het minimale is toch wel de praktijk van onze Britse collega's.
In Engeland schrijft elk parlementslid in een register als hij dit soort cadeautjes
krijgt. Dan kan iedereen hem of haar daarop aanspreken. Dus je kunt aannemen
wat je wilt, alleen, het moet wel transparant zijn.Vervolgens kom ik te spreken over de accountants. De aanbeveling op dat
punt van de commissie is nogal voorzichtig. Regelgeving moet geëvalueerd
worden en waar nodig aangescherpt. Dat lijkt mij voor de hand te liggen gezien
hetgeen er gebeurd is. Het is evident dat er ingrijpende maatregelen moeten
komen om een eind te maken aan de cultuur dat accountantsverklaringen niet
meer betekenen dan dat de verklaring van de gefingeerde werkelijkheid sluitend
is. Een onafhankelijk toezichthouder, zoals de branche zelf ook voorstelt,
lijkt mij het minimum, evenals het aanbrengen van een scheiding tussen de
adviserende en de controlerende accountant, het periodiek wisselen van de
controlerende accountants en het aanscherpen van de meldplicht van onregelmatigheden.
Het materialiteitsbegrip moet naar het oordeel van de PvdA worden gemoderniseerd.
De aard van de geconstateerde onrechtmatigheid en niet de omvang in relatie
tot de jaarcijfers moet bepalend zijn. Bij een bedrijf dat een geweldige winst
maakt, is een ongelregelmatigheid van bijvoorbeeld 2 mln euro niet materiaal
en behoeft dus niet gemeld te worden terwijl het misschien op zichzelf een
heel ingrijpende en verkeerde actie betreft die wel degelijk gemeld zou moeten
worden.Het schoonschip maken in de sector van de accountancy moet dan ook een
van de centrale issues worden in de discussie over de corporate governance.
De snelheid waarmee het huidige kabinet dit aanpakt, mag van de PvdA een tandje
hoger. Deelt de commissie onze opvatting dat het allemaal wat sneller en voortvarender
mag op dit punt?Vervolgens kom ik te spreken over de revitalisering van het bouwbeleid
en het voorstel voor een coördinerend bouwminister. De noodzaak van een
dergelijke minister is evident en wordt dan ook van harte door de PvdA ondersteund.
Het op orde brengen van het toezicht en het mededingingsbeleid blijft natuurlijk
een zaak van Economische Zaken. Vanuit het oogpunt van mededinging heeft de
bouwnijverheid geen aparte status. Zie aanbeveling 1. Het bouwbeleid omvat
echter ook een meer publieke zaak, bijvoorbeeld als het gaat om het weer op
gang brengen van de woningbouwproductie, het Bouwbesluit, de Vinex en het
opknappen van oude buurten. Een aanspreekpunt voor de sector en een verantwoordelijk
minister, en wel die van VROM, ligt dan ook voor de hand.Mevrouw Giskes (D66):Wat is in de ogen van de heer Depla nu eigenlijk de samenhang tussen de
coördinerend bouwminister en hetgeen de commissie heeft onderzocht?De heer Depla (PvdA):De zakelijke verhoudingen tussen de overheid en de sector moeten op orde
worden gebracht. Op dit moment is er binnen de rijksoverheid geen aanspreekpunt
voor die sector. Er is geen ministerie dat de regie op zich neemt om al die
aanbevelingen uit te voeren. Waar er de laatste tien jaar veel te weinig op
dit terrein is gebeurd, zijn er dingen blijven liggen. Om te voorkomen dat
genoemde aanbevelingen niet alleen op papier blijven staan, zou het goed zijn
om te komen tot één coördinerend minister die zorgdraagt
voor de verdere uitvoering van die aanbevelingen.Mevrouw Giskes (D66):Ik wijs erop dat die aanbevelingen vooral gaan over de mededinging, de
wetgeving over aanbesteding en het functioneren van het OM, de belastingdienst
en de accountantsdiensten. Dat zijn eigenlijk onderwerpen die als zodanig
weinig te maken hebben met het ministerie van VROM, los van het feit dat er
toevallig gebouwd wordt. Is het dan logisch om zo'n accent juist bij VROM
te leggen terwijl het mijns inziens meer een zaak is van EZ of Justitie?De heer Depla (PvdA):Naast de mededinging is er een relatie met de publieke kant van het bouwen.
Vergeten mag verder niet worden dat er aan woningbouwproductie allerlei maatschappelijke
aspecten zijn verbonden. Daarnaast geldt dat er een ergens een plek moet zijn
waar de verbinding wordt gelegd met de sector als zodanig en de verschillende
publieke aspecten. Mijns inziens is VROM dan de optie die het meest voor de
hand ligt.Mevrouw Giskes (D66):Toch kan ik dat niet helemaal volgen. Alles wat de overheid doet, heeft
namelijk te maken met publieke zaken. Ik kan mij voorstellen dat ook EZ alleen
met publieke onderwerpen is.De heer Depla (PvdA):De kern van de bouwenquête is het functioneren van de mededinging.
Als je dat als centraal issue neemt, dan zou je kunnen zeggen dat EZ dat moet
coördineren. Dat is uw redenering. De commissie geeft in de beantwoording
van de vragen ook aan dat er een redelijkheid in zit om langs die weg te redeneren.
Toch maken wij een andere afweging. Je kunt ook zeggen dat op het gebied van
mededinging de sector niet verschilt van andere. Dat staat in aanbeveling
1. De verantwoordelijkheid behoeft dan ook niet via het ministerie
van EZ geregeld te worden. De bouw heeft ook een belangrijke publieke functie.
Op grond daarvan zien wij een relatie met het ministerie van VROM.Mevrouw Giskes (D66):Wij komen daarover nog te spreken met de commissie. Ik vind dat u dit
argument er met de haren bij sleept.De heer Depla (PvdA):Dat is uw opvatting.Het uitvoeren van alle aanbevelingen van de commissie is een kwestie van
lange adem. Daarom moet een coördinerend bouwminister naar de mening
van de fractie van de Partij van de Arbeid ook verantwoordelijk zijn voor
de uitvoering van aanbevelingen en de periodieke rapportage aan de Kamer.
Dat aspect ontbreekt onzes inziens in de aanbevelingen.Ik kom te spreken over de NMa. De commissie concludeert terecht dat de
NMa haar werk beter moet doen. Zij moet niet pas in actie komen na een tv-uitzending.
Integendeel, acties van de NMa moeten reden zijn voor een tv-uitzending. De
NMa moet daarvoor wel beter toegerust worden. De NMa mag nu alleen maar huiszoekingen
doen bij bedrijven. Iedereen weet dat belastend materiaal thuis wordt bewaard
of in de achterbak van de auto. Wil de NMa haar rol serieus kunnen verrichten,
dan zou zij de bevoegdheid moeten krijgen woonhuizen van directieleden te
doorzoeken na goedkeuring van het verzoek door de rechter-commissaris. Durft
de commissie zich hiervoor nog niet uit te spreken of zijn er andere reden?
Wij vinden dat het nu het moment is, ons hiervoor duidelijk uit te spreken.Een volgend punt is de aanpak van screening en bewaking. De commissie
is zeer positief over het screeningsbureau in Amsterdam. Terecht. Het bureau
zou de gemeente Amsterdam al ettelijke tientallen miljoenen hebben bespaard.
Het heeft bedrijven opgespoord waarmee de gemeente geen zaken wil doen. Daarom
lijkt het ons een goed idee in elke regio zo'n bureau voor de gezamenlijke
overheden op te zetten. Hoe denkt de commissie daarover?De heer Hofstra (VVD):Ik verbaas mij een beetje over de kwalificatie van de gemeente Amsterdam.
Is dat nou niet die gemeente waar je voor de grond meer moet betalen als je
een wat duurdere badkuip uitzoekt? Was u niet diegene die iedere keer viel
over de Vinex-locaties? Vond u niet dat alles veel beter onderzocht moest
worden? Complimenteert u nu de gemeente die de kampioen prijsopdrijving in
Nederland is? Kunt u dat uitleggen?De heer Depla (PvdA):Ik had het over het screenings- en bewakingsbureau van de gemeente Amsterdam.
De commissie concludeert dat dit bureau zeer effectief is in het opsporen
van bedrijven waar een luchtje aan zit. Het spoort dus inderdaad risico's
op en houdt het bouwproces goed in de gaten. De gemeente Amsterdam en haar
bewoners heeft dat heel veel geld opgeleverd.De heer Hofstra (VVD):Komt de gemeente Amsterdam misschien als bedrijf op die lijst voor?De heer Depla (PvdA):In de gemeente Amsterdam werkt dit bureau goed. Uit uw woorden maak ik
op dat u de gemeente Amsterdam een grote boef vindt. Moet ik op grond daarvan
het screenings- en bewakingsbureau aan andere gemeenten onthouden? Dat snap
ik niet helemaal. Ik wijs op de gebreken in de Wet Bibob. Wij meenden dat
daarin instrumenten waren opgenomen om integriteitsproblemen rond bedrijven
te kunnen aanpakken. In de praktijk bleek dat ook volgens de commissie niet
te werken. Als een gemeente heeft gekozen voor een aanpak die wel werkt, dan
zou die volgens mij ook elders toegepast moeten worden.Mijn volgende punt betreft de Vinex. De enquêtecommissie heeft slechts
zijdelings de Vinex-locaties in haar onderzoek kunnen betrekken. Ik vind dat
jammer. Het verbinden van de bevindingen van de enquêtecommissie over
concurrentie, met name het ontbreken daarvan, met de bevindingen van de parlementaire
werkgroep Vijfde nota RO en het IBO-onderzoek drie jaar geleden naar het grondbeleid
had veel kunnen opleveren. Nu gebiedt de eerlijkheid mij te zeggen dat het
onderzoek van de enquêtecommissie op dit terrein weinig nieuws heeft
opgeleverd. Dat is mede veroorzaakt doordat de minister van VROM het onderzoek
van de katholieke universiteit Nijmegen niet tijdig heeft vrijgegeven. Dat
onderzoek had aanleiding kunnen zijn om daaraan in de verhoren aandacht te
besteden. Die onderzoeken geven zeer helder aan wat de voor- en nadelen zijn
van meer concurrentie op ontwikkelingslocaties, met name voor bewoners en
gemeenten. Er zijn ook voordelen voor ontwikkelaars. Zij behoeven hun geld
dan niet meer te steken in het kopen van grond, maar kunnen gewoon doen waar
zij goed in zijn, namelijk het ontwikkelen van goede plannen.Verschillende zaken behoeven nader onderzoek. Dat betreft in de eerste
plaats de positie van de gemeente. Spelen zij hun rol wel zuiver? Spelen zij
hun publieke rol wel afdoende? Bewaren zij wel voldoende afstand tot de ontwikkelaars?
Zijn zij zelf gedeeltelijk de rol van ontwikkelaar gaan spelen? Zijn de gemeenten
wel voldoende toegerust zijn om de publieke belangen fatsoenlijk veilig te
stellen? Beschikken zij wel over voldoende instrumenten als zij de grond niet
in eigen bezit hebben? De enquêtecommissie concludeert aan de hand van
al deze vragen dat dit niet het geval is. Dat is niet niks.Hoe staat het met de positie van de ontwikkelaars? Het bekende bouwclaimmodel
betekent dat om de grond wordt geconcurreerd. Een ontwikkelaar of bouwer die
eenmaal de grond bezit, heeft automatisch het recht om te bouwen. Dat bevordert
de concurrentie niet echt. In het begin van de jaren negentig hebben ontwikkelaars
vaak op verzoek van gemeenten grond gekocht. Zij zijn daarvan meestal door
toedoen van slechte opdrachtgevers in gemeenten niet slechter van geworden.
Een mooi voorbeeld is Leidsche Rijn in Utrecht. De projectontwikkelaars hebben
aldaar op verzoek van de gemeente de grond gekocht. In tijden dat het goed
ging en de woningen in waarde stegen, zijn de winsten ten goede gekomen van
de projectontwikkelaar. Nu het de laatste jaren wat minder goed gaat, kan
een deel van de kostenstijging weer bij de gemeente op het bordje worden gelegd.
Uit het rapport van Nyfer over Leidsche Rijn blijkt 1 à 2 mln gulden
door slecht opdrachtgeverschap en door het systeem van het bouwclaimmodel
bij projectontwikkelaars terecht te zijn gekomen, zonder een zichtbare tegenprestatie.
Van die lessen moeten wij leren. In het begin van de jaren negentig vroegen gemeenten ontwikkelaars posities
in te nemen. Nu is het heel gewoon geworden dat wil je als ontwikkelaar of
aannemer een deel van de markt veroveren, je je op de grondmarkt moet begeven.
Wij vinden dat geen goede zaak, omdat gemeenten dan minder mogelijkheden hebben
die ontwikkelaar te kiezen die tegen de laagste prijs de beste kwaliteit levert.
Ook wil het nog wel eens voorkomen dat ontwikkelaars met grondposities deze
gebruiken om de planvorming onder druk te zetten. Een voorbeeld daarvan kwam
ik tegen in Amersfoort. Een projectontwikkelaar had daar in de binnenstad
een stukje grond en aan de rand van de stad. De gemeente wilde daar een strook
groen handhaven. De gemeente werd toen onder druk gezet: als zij in de binnenstad
wat wilde, moest zij de bestemming aan de rand ook veranderen. Het belemmert
dus niet alleen de concurrentie, zodat niet de ontwikkelaar kan worden gekozen
die tegen de laagste prijs het mooiste product maakt, maar het risico is ook
dat publieke belangen en publiek gecontroleerde besluitvorming onder druk
kunnen worden gezet.Voor ons is dit voldoende reden om de onderste steen boven te krijgen.
Het tempo waarin het ministerie van VROM het onderzoek op dit terrein uitvoert,
doet vrezen dat het minstens nog vijf jaar duurt voordat wij weten hoe het
in elkaar zit en hoe het beter kan. Ik snap niet waarom minister Kamp dat
onderzoek dat april 2002 al klaar was, niet naar de commissie heeft gestuurd,
zodat zij haar vraagstelling daarop meer adequaat had kunnen toespitsen. De
burgers in het land hebben er recht op de bevindingen van dat onderzoek sneller
te weten. Dat geldt ook voor ontwikkelaars, omdat zij nu op één
hoop worden geveegd met illegale marktverdelingspraktijken van de bouwwereld,
terwijl de structuur verschillend is.Het is de vraag of de aanbevelingen van de commissie, te weten onderzoek
door de NMa de meest productieve vervolgstap is. Er is immers al eerder onderzoek
gedaan naar deze kwestie door NMa. Kan de commissie toelichten wat naar haar
mening het onderzoek door de NMa meer op zal leveren dan het vorige NMa-onderzoek?
Draagt dat onderzoek er echt toe bij om de onderste steen boven te krijgen? Wij denken aan een andere vervolgstap, namelijk een parlementair vervolgonderzoek.
Omdat de onderste steen nog steeds niet boven is, zouden de volgende vragen
door dit parlementaire onderzoek moeten worden uitgezocht. Zijn in de huidige
constellatie gemeenten in staat hun verschillende rollen als opdrachtgever,
bewaker van publiek belang, ontwikkelaar, grondbedrijf, optimaliseren van
verhouding tussen prijs en kwaliteit, adequaat te spelen? Een tweede vraag
is welke belemmeringen er zijn om in Vinex-locaties en gebieden van stedelijke
herstructurering meer marktwerking te organiseren. Een derde vraag is welke
oplossingen beschikbaar zijn binnen de huidige constellatie van wetgeving
en welke aanpassingen noodzakelijk zijn.Het resultaat van zo'n onderzoek moet zijn dat bij nieuwe uitbreidingslocaties
en stedelijke herstructurering geleerd kan worden van fouten uit het verleden.
Gemeenten kunnen dan hun rol als opdrachtgever beter waarmaken. Ontwikkelaars
mogen dan met de beste plannen en tegen de laagste kosten aan het werk. Bewoners
in nieuwe en opgeknapte wijken kunnen er vervolgens van overtuigd zijn dat
men de beste kwaliteit tegen de laagste kosten heeft gekregen. Mijn voorstel
is om dit deel van het onderzoek in een vervolgonderzoek te gieten.De heer Atsma (CDA):Ik heb goed geluisterd naar de heer Depla. Enerzijds zegt hij vertrouwen
te hebben in de activiteiten van de NMa, alhoewel hier en daar de mogelijkheden
van de NMa wellicht verruimd moeten worden. Anderzijds zegt hij dat het vervolgonderzoek
waarvoor de commissie pleit, juist niet bij de NMa neergelegd moet worden.
Dat is dubbel. Hij moet dat uitleggen.De heer Depla (PvdA):Ik heb het niet goed uitgelegd. De NMa moet op zoek naar kartelvorming
en marktimperfecties. De NMa moet uitzoeken waar de mededinging in het geding
is. Bij een eerder NMa-onderzoek naar Vinex-locaties op landelijke schaal
is gebleken dat er wel degelijk sprake is van voldoende concurrentie. Eenzelfde
onderzoek overdoen lijkt mij dan ook niet veel op te leveren. Wij moeten juist
op zoek naar instrumenten die bijdragen aan het doorbreken van slecht opdrachtgeverschap
van gemeenten. De vraag is wat de belemmeringen zijn waardoor de gemeenten
hun rol niet waar kunnen maken. Wij moeten ook op zoek naar een beeld van
de beperkte marktwerking op Vinex-locaties. Ik wil daar mensen over horen.
Dat is overigens ook het enige element dat de NMa kan leveren. De NMa is voor
mij echter niet de club om na te denken over de vraag hoe het opdrachtgeverschap
van de gemeenten verbeterd kan worden. De NMa is niet de club om een situatie
op te lossen waarin door wetgeving een bepaalde manier van werken logisch
is en blijft. Gezien de vraagstelling ligt het dus niet voor de hand om bij
de NMa te biecht te gaan.De heer Atsma (CDA):Dat is duidelijk. De kern bij dit alles is dat het de burger oftewel de
samenleving onnodig veel geld kost omdat marktwerking ontbreekt. Hoe oordeelt
de heer Depla over de volgende vraag? Mag een gemeentelijke overheid die grond
aankoopt of verwerft, die deze grond vervolgens bouwrijp maakt en die de grond
daarop verkoopt aan burgers die daar een woning willen bouwen, verdienen aan
dit alles? Moet dat ook onderzocht worden?De heer Depla (PvdA):Dat is een van de elementen die moeten worden onderzocht. Als een gemeente
de rol van projectontwikkelaar op zich neemt, mogen de bedoelde praktijken
niet standaard worden. De reden dat iedereen graag wil bouwen, heeft te maken
met de inkomsten van het grondbedrijf. Ik heb er geen bezwaar tegen dat op
een uitweglocatie zaken afgeroomd worden, zodat er in publieke zaken en "bovenwijkse
zaken" geïnvesteerd kan worden. Het moet echter transparant zijn.De heer Atsma (CDA):Dat begrijp ik. Waar ligt dan de ondergrens of de bovengrens voor de heer
Depla? Als gemeenten, zoals hij suggereert, de bouw van een woning op deze
manier onnodig duur maken, moet er ergens een grens worden getrokken. Dat
lijkt mij buitengewoon lastig. Bovendien kan het gros van de gemeenten vervolgens
direct een andere status aanvragen. De heer Depla (PvdA):Wij moeten twee zaken uit elkaar houden. Als de gemeenten van vandaag
op morgen geen inkomsten meer hebben uit het grondbedrijf, gaan er inderdaad
veel op de fles. Dat punt laat echter onverlet dat er terechte kritiek bestaat
op sommige gemeenten, die nogal willekeurig omspringen met het grondbedrijf
als melkkoe. De politieke controle daarop is ook niet altijd even scherp geformuleerd.
Het is dan ook logisch dat vervolgens de Kamer aan de beurt is om te onderzoeken
hoe de zaak in elkaar steekt en hoe de gemeenten evenwichtige instrumenten
gegeven kunnen worden om hun publieke functie uit te oefenen, bijvoorbeeld
bij "bovenplanse verevening" en financiering van publieke zaken zoals riolering
en groenvoorzieningen. De gemeenten hebben instrumenten nodig om kosten neer
te leggen en toe te rekenen. Dat is op het moment niet transparant genoeg.De heer Atsma (CDA):Gemeenten mogen dus een "plus" op de grondprijs leggen om groenvoorzieningen
te realiseren?De heer Depla (PvdA):Natuurlijk. Het zou te gek voor woorden zijn als gemeenten niet beschikken
over de mogelijkheid om de kosten voor de publieke voorzieningen die bij een
wijk horen, neer te leggen bij de mensen die in die wijk gaan wonen.De heer Atsma (CDA):Dat brengt mij weer bij mijn eerste vraag. Mag een projectontwikkelaar,
conform de onderlinge afspraken, een aantal publieke voorzieningen realiseren
en die in de totaalprijs meenemen?De heer Depla (PvdA):Natuurlijk. Het is niet zo dat er alleen maar sprake is van boeven en
bandieten. In sommige situaties is echter sprake van slecht opdrachtgeverschap.
In sommige situaties is volgens de commissie ook de rolverdeling volstrekt
onhelder. De rol van de gemeenten is soms die van bewaker van het publiek
belang, soms die van projectontwikkelaar en soms die van grondbedrijf. Er
moet dan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de praktijken zijn en hoe die
gegroeid zijn. Ook moet helder worden welke praktijken wij acceptabel en onacceptabel
vinden. Hebben gemeenten het instrumentarium om de rol te spelen die zij volgens
ons als publieke organisatie moeten spelen?Mevrouw Giskes (D66):Dit zijn interessante vraagstellingen. Alles overziende gaat het hierbij
echter vooral over de discussie over het grondbeleid, die in dit parlement
een lange traditie kent. Begrijp ik goed dat de heer Depla die discussie wil
heropenen?De heer Depla (PvdA):Uit de enquête blijkt dat er alleszins redenen zijn om die discussie,
die niet is afgerond, te heropenen.Mevrouw Giskes (D66):Het is maar de vraag of dat blijkt uit de enquête. De zaken die
de heer Depla schetst, liggen voor een groot deel buiten het onderwerp van
de enquête. De discussie over het grondbeleid moet wat de PvdA betreft
dus snel worden heropend. Er ligt een gouden kans in deze periode.De heer Depla (PvdA):Mevrouw Giskes stelt dat het buiten de scope van de enquête valt.
De Kamer heeft de commissie met een bepaalde vraagstelling op pad gestuurd.
Daar zat wel degelijk ook de marktwerking en ontwikkeling bij Vinex-locaties
in. Het is dus niet buiten de orde.Mevrouw Giskes (D66):Daar heeft de heer Depla gelijk in. Bij de marktwerking komt de heer Depla
uit bij de conclusie dat het gaat om bezit van de grond. Dan zij wij terug
bij de discussie over het grondbeleid. Waarom neemt de PvdA de gelegenheid
niet te baat om die discussie juist in deze periode te heropenen?De heer Depla (PvdA):Dat zullen wij ook zeker doen. Voor de zuiverheid en de kwaliteit van
de discussie is het echter van belang om de onderste steen boven te krijgen
en te onderzoeken hoe de concurrentieverhoudingen in elkaar zitten en welke
zaken goed en welke zaken slecht functioneren. Wij moeten niet in een discussie
terechtkomen over instrumenten en oplossingen als wij de analyse niet scherp
hebben van de beperkingen in de marktwerking.De heer Hofstra (VVD):Dit is een cruciaal punt. Ik ben het met mevrouw Giskes eens dat wij maanden
en jaren kunnen praten over het grondbeleid. Het gaat hier echter om onregelmatigheden
in de bouw. Heeft de heer Depla een waardeoordeel over de totstandkoming van
de prijs tussen opdrachtgever en aannemer bij het bouwen van woningen op een
Vinex-locatie, los van het grondbeleid? Volgens mij ziet dat er immers heel
wat minder ongunstig uit dan in de GWW-sector, waarover een groot deel van
het rapport gaat.De heer Depla (PvdA):De vaststelling dat het daar minder erg is dan in de GWW-sector wil niet
zeggen dat wij er niet naar moeten kijken. De commissie trekt de conclusie
dat, door een om verschillende redenen gebrekkige marktwerking, er wat aan
te merken valt op de prijs-kwaliteitverhouding bij het bouwen op Vinex-locaties.
Het gaat niet om kleine bedragen. Het gaat niet om kleine belangen. Ik vind
dat wij het onderzoek moeten afmaken. Wij hebben de commissie een jaar geleden
opdracht gegeven om dit deel uit te zoeken. Om welke reden dan ook heeft de
commissie daar maar beperkte tijd in kunnen steken. Het onderzoek is dus niet
helemaal gelukt. Daarom moeten wij ervoor zorgen dat de onderste steen alsnog
boven komt.De heer Hofstra (VVD):Betekent dit dat de heer Depla de aanbesteding van woningen in dezelfde
termen kwalificeert als de aanbesteding in de GWW-sector?De heer Depla (PvdA):Nee, dat is een heel verschil. In de GWW-sector gingen bedrijven tegen
de wet in met elkaar aan tafel zitten om vooroverleg te plegen, vond prijsopdrijving
plaats, enz. Bij de Vinex-locaties gaat het over iets anders. Het betreft
wel gebrek aan marktwerking, maar voorzover ik kan overzien, is er niets illegaals
gebeurd. Dat is misschien een subtiel verschil, maar in mijn ogen wel een
zeer belangrijk verschil. Ook als iets niet illegaal is, kan echter wel de
conclusie zijn dat de manier waarop de marktwerking nu uitwerkt, ongewenst
is. Ook al is het legaal – en dat is maar goed ook, zou ik zeggen –
er kan reden zijn om het wettelijk kader aan te passen, omdat de manier waarop
het nu loopt, grotere nadelen dan voordelen heeft.Tot slot, voorzitter, wil de PvdA-fractie de commissie bedanken voor haar
werkzaamheden. In een korte periode is veel informatie boven
tafel gebracht, zijn scherpe conclusies getrokken en goede aanbevelingen gedaan.
Wij krijgen meestal na veel meer tijd minder. Langzaam maar zeker zal het
accent moeten verschuiven van terugkijken hoe het zover heeft kunnen komen,
naar vooruitkijken en de aanbevelingen voor de toekomst uitvoeren, een toekomst
waarin burgers het vertrouwen kunnen hebben dat de bouwwereld zich aan de
wetten houdt en er een einde is gekomen aan prijsopdrijving op kosten van
de belastingbetaler, een toekomst waarin de werkers in de bouw op feesten
en partijen weer trots kunnen vertellen over hun werk zonder dat iedereen
grappen maakt over clubbezoeken. Minstens zo belangrijk is dat de burgers
het vertrouwen krijgen dat de overheid zich niet meer zo makkelijk bij de
neus laat nemen door personen, sectoren, bedrijven en instellingen die voor
eigen rechter spelen en het om allerlei mooie of minder mooie redenen niet
zo nauw nemen met de regels. In deze tijden is dat geen overbodige luxe.De heer Duyvendak (GroenLinks):De heer Depla heeft veel vragen gesteld, maar ik wil ook graag horen hoe
hij het optreden van minister Netelenbos in de vier jaar dat zij minister
van Verkeer en Waterstaat was, zou willen kwalificeren. Zij ontkende bij de
enquête dat het om echt geld ging; het zouden alleen pepernoten zijn.
Verder heeft zij met de Schipholschikking te maken gehad en dat is als een
wervelwind door de PvdA gegaan, met daarbij het conflict met Van Gijzel. Een
enquête heeft ook een reinigende werking en daarom vraag ik hoe de PvdA-fractie
nu terugkijkt op het ministerschap van mevrouw Netelenbos in relatie tot de
bouwfraude en het conflict met Van Gijzel.De heer Depla (PvdA):Ik heb in het begin van mijn betoog daarover iets gezegd, maar ik zal
dat nog een keer voordragen. Toenmalig minister Netelenbos gaat, terwijl ze
al weet dat er problemen zijn, gewoon met Koops in gesprek en identificeert
zich tot in de verhoren door de commissie met verhalen dat het slechts om
pepernoten zou gaan. Voor mij is daar geen woord Spaans bij. Ik vind dat zij
in deze kwestie geen gelukkige positie heeft ingenomen.De heer Duyvendak (GroenLinks):U vat vooral samen wat er is gebeurd. U zegt "geen gelukkige positie",
maar u gaat niet verder? U keurt het niet af, u veroordeelt het niet?De heer Depla (PvdA):Ik heb gezegd dat belangrijke personen in het bedrijfsleven en in de overheid
hun rol niet hebben gespeeld. Dat vind ik toch geen compliment. Eén
van de kernen die met de bouwenquête op tafel zijn gelegd, is voor mij
dat veel mensen hun rol niet hebben gespeeld en dat de checks and balances
zoek waren. Wie kun je dan het meeste aanwrijven dat ze hun rol niet hebben
gespeeld? Nu, dat zijn de toppen van het bedrijfsleven en de toppen van de
overheid. Dat is toch een heel duidelijke uitspraak?De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter. Allereerst wil ik namens de SGP-fractie de leden
van de parlementaire enquêtecommissie graag dankzeggen voor het vele
werk dat zij in opdracht van de Tweede Kamer hebben verricht. In deze dank
betrek ik graag de ondersteunende staf en diensten. Naast deze dank past uitdrukkelijk
ook een compliment. Binnen relatief korte tijd is een zeer gefundeerd rapport
op tafel gelegd, dat een helder inzicht geeft in de structuurkenmerken van
de bouwwereld. De bouw is in die zin inderdaad "uit de schaduw" gehaald, al
is ze daarmee helaas niet in het zonnetje komen te staan.Hoewel iedere enquêtecommissie natuurlijk een enorme portie werk
in relatief korte tijd verzet, is mijn indruk dat het werktempo van déze
commissie in een strafkolonie niet zou hebben misstaan. Zelfs op de dag van
de Kamerverkiezingen kwam deze commissie nog gewoon in vergadering bijeen,
alsof het een heel normale woensdag in januari was. Ik wil hierbij niet verzwijgen
dat mijn fractie het bijzonder waardeert dat de zondag niet betrokken werd
bij de uiterst drukke vergaderagenda van de commissie.Dat de commissie goed werk heeft verricht, blijkt overigens wel uit de
uitwerking die haar arbeid heeft gekregen nog vóórdat het eindrapport
in de Kamer besproken is, ja, zelfs voordat het eindrapport gepubliceerd werd.
Het kabinet heeft reeds de nodige acties in gang gezet, de bouwsector is bezig
met een gedragscode, toezichthouders zijn opgeschud en actief op pad gegaan
en de aanbestedende diensten verscherpen hun integriteitsbeleid. Het nut van
deze parlementaire enquête is daarmee onbetwist aangetoond.Ik denk dat de flinke uitwerking die het rapport nu al gekregen heeft,
mede te verklaren valt uit de vele harde feiten die de commissie op tafel
legt. Het rapport biedt naar mijn mening relatief heel weinig uiteenlopende
interpretatiemogelijkheden; andere rapporten lijden daar nogal eens aan. Dat
is de kracht van dit rapport en biedt tevens een betrouwbare basis voor het
debat met de regering. Dat geldt zeker hetgeen te berde is gebracht met betrekking
tot de rol van de overheid als opdrachtgever, maar ook als wet- en regelgever,
toezichthouder en vergunningverlener. Op deze punten biedt het rapport een
goede basis voor een hartige gedachtewisseling met het kabinet.Zeer positief acht ik het ook dat de bevindingen van de commissie niet
voortijdig naar buiten zijn gekomen. Er is niet gelekt en dat mag wel een
unicum heten. Lekken went nooit, maar het is hier niet gebeurd. Het gezag
van het rapport is daardoor alleen nog maar vergroot.Deze enquête naar de situatie in de bouw en hetgeen daaromheen een
rol speelt, is helaas maar al te nodig gebleken. De SGP-fractie vindt het
bijzonder zorgwekkend dat in de bouwwereld zó breed wet- en regelgeving
aan de laars is gelapt. Er was sprake van een systematische kartelvorming,
gebaseerd op een systeem dat het daglicht niet zocht. Minstens zo zorgelijk
vindt mijn fractie echter het klimaat waarin deze malversaties hebben kunnen
gedijen en hebben kunnen ontstaan. Dit klimaat lijkt zich niet te beperken
tot de bouwwereld, maar blijkt veel breder in onze samenleving te bestaan.
De commissie heeft al geconstateerd dat ook in aanpalende branches van de
bouwwereld frauduleus gedrag plaatsvindt. Inmiddels hebben wij echter ook
te maken gekregen met signalen van aanzienlijke fraude in het onderwijs en
in de zorg, weliswaar van andere orde en systematiek, maar toch. Uiteraard
zal mijn fractie dit punt primair in het debat met de regering
aan de orde stellen, maar ik wil in dit eerste debat over het eindrapport
van de commissie daarover toch mijn zorg uitgesproken hebben.Deze blijkbaar om zich heen grijpende onrechtmatige gedragingen zijn symptomen
van een maatschappij waarin de naleving van het recht en de regelgeving zwaar
onder druk staat. Symptomen van een samenleving waarin de morele standaard
ernstige manco's vertoont. Gedoogsituaties, een afnemend respect voor overheidsgezag
en ontoereikende dan wel rekkelijke gewetensvorming zijn hieraan debet. Als
de innerlijke motivatie van burgers en bedrijven om wetten en regels te gehoorzamen
op grote schaal verdwijnt, wordt de handhaving daarvan door de overheid een
nagenoeg onmogelijke opdracht. Zo belandt een samenleving ongemerkt in een
negatieve spiraal, waarbij regels slechts worden nageleefd als dat zo uitkomt.
In de woorden van de commissie op pagina 12 van het eindrapport: "Allen keken
ernaar, deden er weinig tot niets aan en gingen liever over tot de orde van
de dag. En als dat maar lang genoeg de praktijk is, lijkt het nauwelijks meer
door te dringen dat er echt iets fundamenteel mis is".Voorzitter. In dit overleg met de commissie is het voor mijn fractie onder
meer van belang om vast te stellen wat het aandeel van de overheid is, vooral
van het Rijk, rond de geconstateerde feilen. De commissie heeft in dit verband
heel wat scherpe munitie aangeleverd, waarvan de Kamer in het debat met de
regering goed gebruik kan maken. Een aantal aanvullende vragen hierbij.Allereerst krijg ik graag een reactie op de recente artikelen in Cobouw,
waaruit op het eerste gezicht klip en klaar blijkt dat de Nederlandse regering
al tien jaar geleden uitdrukkelijk verwachtte dat een kartelverbod vanuit
Brussel tot grootschalige fraude in de bouw zou leiden. In de desbetreffende
gepubliceerde brief van oud-premier Lubbers aan de voorzitter van de Europese
Commissie wordt aangegeven dat een totaalverbod op vooroverleg zal leiden
tot een herleving van geheime afspraken. Als de regering er zelf zó
vast van overtuigd was dat het kartelverbod tot onregelmatigheden in de bouw
zou gaan leiden, dan is het wel zeer verwijtbaar dat zij na inwerkingtreding
ervan geen krachtig beleid heeft ingezet om deze onregelmatigheden te voorkomen
en zo nodig te bestrijden. Daarom graag een heldere reactie van de commissie
op de scherpe conclusie van de artikelen in Cobouw waarin staat: "De parlementaire
enquêtecommissie trok in haar recente rapport dan ook de verkeerde conclusie,
dat het Rijk "redelijkerwijs" niets wist van schaduwboekhoudingen en vooroverleg."Voorzitter. Ik wil vervolgens de vinger leggen bij een punt dat ik in
het rapport toch iets onderbelicht acht, namelijk de omvang van overheidsopdrachten
op het gebied van infrastructuur en dergelijke. Het is bekend dat in het bijzonder
de grond-, weg- en waterbouwsector een sector is met veel specialismen. De
GWW-sector kenmerkt zich door een monopolie aan de vraagkant (de overheid)
en een oligopolie aan de aanbodzijde; een beperkt aantal bedrijven met hoogontwikkelde
apparatuur waar zware investeringen achter zitten. Deskundigen hebben erop
gewezen dat het Rijk de afgelopen jaren in deze markt met een beperkte capaciteit
een overdosis aan opdrachten heeft verstrekt. Het CPB heeft hierbij al eens
uitvoerig de vinger gelegd. Het Rijk heeft op deze wijze bewerkstelligd dat
de sector in een situatie van overspanning terechtkwam. Wat zijn hiervan nu
de gevolgen geweest als het gaat om prijsopdrijving en het uitschakelen van
de concurrentie? Hoe ernstig is, in het licht van de geconstateerde feilen,
het de overheid aan te rekenen dat zij bij het verstrekken van opdrachten
te weinig rekening heeft gehouden met de capaciteit van de gezamenlijke aanbieders?
Uiteraard zullen wij over dit punt vooral het kabinet moeten bevragen, maar
graag krijg ik ook het oordeel van deze zeer ingewijde commissie hierover.Voorzitter. De enquêtecommissie bepleit een "nieuwe zakelijkheid"
tussen opdrachtgevers, vaak de overheid, en de bouwwereld. In dit verband
zou mijn fractie graag willen horen hoe zij aankijkt tegen het groeiende aantal
publiek-private samenwerkingsverbanden. Juist ook binnen het Meerjarenprogramma
infrastructuur en transport (MIT) wordt de betekenis van PPS-constructies
sterk aanbevolen. In hoeverre kan hierbij een spanningsveld ontstaan met het
begrip "nieuwe zakelijkheid" zoals de commissie dit bepleit en voorstelt?
Is hier de mogelijke verstrengeling van publieke en private belangen en verantwoordelijkheden
niet des te groter? In hoeverre bieden PPS-constructies meer risico's of gelegenheden
voor fraude of andere onregelmatigheden? Wat zijn bij dergelijke constructies
vooral de voetangels en klemmen waarop het Rijk, en wij als Kamer, bedacht
moeten zijn? Met andere woorden: welk leerpunt zit hierin?Een van de redenen waarom de SGP-fractie voorstander was van een parlementaire
enquête was gelegen in de beschadiging van de overheid door de geruchten
over corruptie. Het beeld is gerezen dat ambtenaren, in het bijzonder van
Rijkswaterstaat als een van de belangrijkste spelers in de bouw, meer en meer
verweven dreigden te worden met twijfelachtige praktijken in de bouw. Het
was de taak van de bouwenquête om te bezien of deze blaam terecht was.
Mijn fractie is op zich verheugd met de conclusie van de commissie dat er
geen aanwijzingen zijn dat bouwgerelateerde corruptie van ambtenaren een structureel
verschijnsel is. Dit laat onverlet dat zij wel de vinger heeft gelegd bij
het bestaan van een cultuur van smeren en fêteren, waaraan ook diverse
ambtenaren zich niet hebben onttrokken. Dat blijft een ernstige zaak, omdat
een dergelijke cultuur maar al te vaak de voedingsbodem biedt voor corruptie.
Adam Smith merkte al op dat men bevreesd moet zijn voor onoorbaar gedrag indien
ambtenaren met relatief lage salarissen, in situaties waarin zij beslissingsmacht
hebben, met het grote geld in aanraking komen. Juist om die reden beklemtoont
de commissie de noodzaak om het integriteitsbeleid nieuw leven in te blazen.
De SGP sluit zich bij deze overtuiging aan. In die zin zou zij aan de commissie
willen vragen of zij van mening is dat in dit verband een brede herinvoering
van de ambtseed voor ambtenaren ook een stap ter verbetering kan zijn. In
tal van gemeenten wordt thans onderzocht of herinvoering van de ambtseed een
versterking kan betekenen voor het integriteitsbeleid. Deze eed onderstreept
immers dat een werknemer niet zomaar een werknemer is, maar een bijzondere
positie bekleedt en het algemeen belang behartigt, en dat voor
het aangezicht van God. Spreekt een brede herinvoering van de ambtseed voor
ambtenaren ook de commissie aan?Voorzitter. Rekenvergoedingen en vergaande onderlinge afspraken in de
bouw schijnen al zo oud te zijn als de bouw zelf. Een door de minister van
Arbeid ingestelde adviescommissie vermoedde in 1921 al het bestaan van rekenvergoedingen,
omdat "in lijsten van schuldeischers, welke bij faillissementen van aannemers
worden gepubliceerd, niet zelden daarop een aantal gelijke bedragen voor diverse
crediteuren-aannemers voorkomen, die het hun toekomende deel van het "opzetje"
opeischen." De opcentenkwestie uit het verleden. Dat dergelijke praktijken
reeds zo lang bestaan, geeft aan deze gedragingen op zichzelf uiteraard geen
rechtvaardigingsgrond. Toch mag dan wel de vraag onder ogen worden gezien
of de bouw, vanwege de haar kenmerkende werkzaamheden én de daarmee
samenhangende grote gevoeligheid voor discontinuïteit, niet min of meer
gedwongen wordt tot bepaalde gedragingen – vooroverleg, prijsoverleg,
e.d. – die thans als ongeoorloofd worden aangemerkt, maar die welhaast
onmisbaar lijken voor een rendabel bedrijfsbeleid. Wat verklaart nu precies
de basis van de breed gegroeide aannemerscultuur? Het is toch te gemakkelijk
om te concluderen dat het aannemers nu eenmaal in de genen zit?De commissie beklemtoont, ook in de schriftelijke vragenronde, dat de
bouwsector een bedrijfstak is als alle andere. Om die reden mag er volgens
haar voor de bouwsector geen uitzonderingspositie gecreëerd worden als
het gaat om mededinging, aanbesteding, vooroverleg, etc. In de beantwoording
van een van de schriftelijke vragen van de SGP-fractie stelt zij onomwonden:
"Er is geen tegenstrijdigheid tussen de aanbeveling om de bouwsector als iedere
andere bedrijfstak te behandelen en het benadrukken van het specifieke karakter
van de bouw." Dat zijn vrij strikte antwoorden. Ziet de commissie op dit punt
helemaal geen ruimte? Ook in de literatuur terzake wordt er immers op gewezen
dat bouwproducten naar hun wezen toch altijd zullen blijven verschillen van
bijvoorbeeld auto's, televisietoestellen of noem maar op. Het gaat immers
vaak niet om standaardproducten of serieproductie, maar om eenmalige projecten,
unieke, met een aantal niet calculeerbare onzekerheden. Kan de commissie het
zich niet voorstellen dat juist voor dit laatste de opdrachtnemers van unieke
projecten als infrastructuur, wat ruimte moeten krijgen om in gezamenlijk
overleg tot risicodeling en eventuele tussentijdse prijsaanpassingen te komen?
Ziet de commissie helemaal geen mogelijkheden voor nieuwe vormen van aanbesteding
in de bouw waarbij opdrachtgever en opdrachtnemer op een relatief open manier
met elkaar samenwerken met als doelstelling het verkrijgen van een optimale
oplossing voor soms toch bijzondere projecten?De commissie legt heel sterk de nadruk op de noodzaak van concurrentie
en marktwerking, maar in de bouw spelen ook factoren als effectiviteit, continuïteit
en doelmatigheid een rol, net als in iedere andere commerciële sector.
Factoren die juist ook voor de "klanten" van de bouw een positieve uitwerking
op de prijsvorming kunnen hebben. Dit is de andere kant. Wordt dit aspect
wel voldoende gehonoreerd in de benadering van de commissie? Ik hoor graag
de reactie van de commissie.Waarom leg ik nu zo expliciet de vinger bij het voorgaande? Mijn fractie
is er huiverig voor om nu alleen een aantal zaken zoals vooroverleg, gecontroleerde
prijsvorming e.d. ferm aan te pakken en te verbieden en niet te werken aan
aanvaardbare alternatieve werkmethoden voor de bouw. Het zou als het ware
gelijk moeten oplopen. Gesteld dat alle aanbevelingen van de commissie worden
uitgevoerd en daarvoor zijn goede redenen, is het dan werkelijk ondenkbaar
dat de aard van de bouw en de daar gangbare werkzaamheden met zich zullen
meebrengen dat aannemers eenvoudigweg zullen uitwijken naar andere strategieën
om risico's en onzekerheden beheersbaar te houden? En wie zal zeggen dat dit
dan wel aanvaardbare strategieën zijn, waarmee de publieke zaak gediend
is?Het kan in dit verband raadzaam zijn om er opnieuw wat oude stukken op
na te slaan. Ik citeer de Commissie economische mededinging uit 1975 die ook
over deze materie een advies uitbracht: "Rigoureuze verbodsbepalingen tegen
vooroverleg- en prijsregelingen zullen in het algemeen geen ander effect sorteren
dan dat de contacten en afspraken "ondergronds" hun bestaan voortzetten, ongecontroleerd,
zonder vaste organisatie en zonder vaststaande regels."Met andere woorden: kan het opleggen van een aantal strengere regels en
repressieve maatregelen niet contraproductief werken? Doen wij dan niet aan
symptoombestrijding en laten wij het eigenlijke probleem liggen, namelijk
hoe te komen tot een ook voor de bouw gezonde marktsituatie en verantwoorde
concurrentieverhoudingen? Ziet de commissie dit punt? Hoe bang moeten wij
hiervoor zijn? Moeten wij niet evenzeer op een constructieve manier "meedenken"
met de bouw en oog hebben voor de specifieke werkomstandigheden waarin hij
ingebed is?De commissie heeft de problematiek en de problemen rond het aanbestedingsrecht
goed op de kaart gezet. Terecht beklemtoont zij dat de overheid moet zorgen
voor een adequaat wettelijk aanbestedingskader. Aanbestedings- en inkoopprocessen
zijn wellicht te lang een verwaarloosde factor geweest bij de overheid. De
enquêtecommissie legt in dit verband de coördinatie van het aanbestedingsbeleid
op landelijk niveau bij het ministerie van VROM. Ook andere departementen
besteden echter aan. Het gaat bovendien niet alleen om bouwwerken, maar ook
om leveringen en diensten. Is het vanuit dit gezichtspunt dan ook niet beter
om de betreffende coördinatie bijvoorbeeld neer te leggen bij een interdepartementale
directie met de nodige bevoegdheden? Dit is recent onder meer gesuggereerd
door prof.mr. Wedekind, hoogleraar aanbestedingsrecht.Eén van de grote hamvragen was in hoeverre de overheid en daarmee
de belastingbetaler nu is benadeeld door de praktijken in de bouw. De gegevens
die de commissie hierover op tafel legt, zijn al met al nogal mager. Vergis
ik mij als ik stel dat de commissie veeleer enige boekenwijsheden presenteert
die erop wijzen dat vooroverleg wel schadelijk móét zijn, dan
dat zij dit aan de hand van harde feiten aannemelijk maakt? Was er nu niet
meer boven tafel te halen geweest? In de media is onder meer gewezen op de
grote aantallen gegevens over prijsverbetering door de prijsregelende organisaties,
toen die voor 1992 nog legaal waren. Zijn deze gegevens voldoende
benut?Te denken valt ook aan internationaal vergelijkende cijfers van de prestaties
van de Nederlandse bouwwereld met zijn prijsafspraken met de bouw in andere
landen, waar dit overleg allang verboden is. De gepresenteerde kleine vergelijking
met Duitsland – juist over jaren dat hier een crisis in de bouw wordt
beleefd – zet niet echt zoden aan de dijk. Blijkt uit andere, eerdere
onderzoeken ook niet dat de Nederlandse bouw het bepaald niet slecht doet
in internationaal opzicht, ook op het terrein van bouwprijzen, inkomensquote,
arbeidsproductiviteit, etc?De brancheorganisatie van projectontwikkelaars (Neprom) heeft furieus
gereageerd op de bevindingen en conclusies van de commissie inzake Vinex.
Mijn fractie wil vragen of de commissie in de verwoording van haar conclusies
over mogelijke fraude rond Vinex voldoende prudent heeft gehandeld. Zijn hier
niet te stellige uitspraken gedaan op basis van een, zoals de commissie zelf
zegt, beperkt deelonderzoek? De commissie spreekt van een relatief bescheiden
deelonderzoek. Was het wellicht niet beter geweest om aan te geven dat nader
onderzoek gewenst is, maar vooralsnog verder af te zien van allerlei vergaande
conclusies en uitspraken? Bedrijft de commissie hier niet bijna politiek,
in plaats van louter te werken aan waarheidsvinding?Is het verwijt voorts terecht dat de commissie bij haar deelonderzoek
naar Vinex ten onrechte geen marktpartijen heeft betrokken? In hoeverre is
het verwijt terecht dat het door de commissie aangehaalde zogenoemde STEC-onderzoek
onjuist is geïnterpreteerd en dat uitgangspunten voor deze studie als
conclusies zijn gepresenteerd?Daarnaast vraag ik mij af of de zwartepiet niet te snel bij de projectontwikkelaars
wordt gelegd door hen te verwijten dat zij de marktwerking frustreren. Het
is bekend dat gemeenten zelf graag met slechts enkele grote bedrijven in zee
gaan. Dat is voor hen nu eenmaal veel overzichtelijker en werkbaarder. Is
dit ook niet een grote oorzaak van het gebrek aan marktwerking op Vinex-locaties?De heer Depla (PvdA):De heer Van der Vlies stelt dat de commissie op sommige punten misschien
te vergaande conclusies trekt. Kan hij aangeven welke conclusies in het rapport
voor dit predikaat in aanmerking komen?De heer Van der Vlies (SGP):De commissie spreekt zelf over een relatief bescheiden deelonderzoek.
Er loopt sowieso al onderzoek. Ik vraag aan de commissie of zij dan niet had
moeten overwegen om een wat terughoudender opstelling te kiezen nu de conclusie
toch is dat er in de sfeer van de concurrentie enz. iets is misgegaan.De heer Depla (PvdA):De heer Van der Vlies zei dat sommige conclusies misschien minder vergaand
zouden zijn als er nader onderzoek had plaatsgevonden. Ik vraag hem nu welke
conclusies, maar hij antwoordt dat hij niet een van de vier conclusies kan
aanwijzen die op dit punt zijn getrokken.De heer Van der Vlies (SGP):Het gaat mij om de algemene houding.De heer Depla (PvdA):Er staat hem dus geen concrete conclusie voor ogen?De heer Van der Vlies (SGP):Nee, het gaat om de houding ten opzichte van de Vinex-problematiek van
deze commissie nu zij zelf schrijft dat zij slechts een beperkt en bescheiden
deelonderzoek heeft ingesteld. Het gaat mij om de werkwijze.Een vraag die in dit debat nog moet worden beantwoord, is de vraag of
de schaduwboekhoudingen openbaar gemaakt kunnen worden, zoals onder meer de
gemeente Amsterdam heeft bepleit. Het openbaar maken hiervan zal ongetwijfeld
het lopende onderzoek en de bewijsvoering van de benadeling van opdrachtgevers
in de bouw kunnen bespoedigen. In die zin lijkt openbaarmaking de voorkeur
te verdienen, zodat derden daarmee mogelijk juridische acties kunnen onderbouwen,
al vrees ik tegelijkertijd dat allerlei verhaalsacties zullen vastlopen op
het moment dat moet worden aangetoond hoe groot nu precies de schade of benadeling
is geweest. Dat zal nu eenmaal altijd een hypothetische kwestie blijven. Maar
goed, uiteraard treedt mijn fractie niet in de opportuniteit van civielrechtelijke
acties. Er is echter ook een andere kant aan het aspect van het openbaar maken
van de stukken. Allereerst blijkt uit de opdracht, uit de taakstelling van
de commissie-Vos níét dat zij onder meer tot doel had om verkregen
schriftelijke informatie te openbaren. Zal het openbaren van deze stukken
niet te kenschetsen zijn als "détournement de pouvoir", dat wil zeggen:
als het gebruiken van de bevoegdheden op grond van de Wet op de parlementaire
enquête (WPE) met een oogmerk waarvoor deze bevoegdheden niet bedoeld
zijn? Rekt de commissie hiermee haar taakstelling dan niet op?In dit verband betrek ik ook artikel 24 van de WPE, waarin staat dat informatie
die tijdens het verhoor is gegeven, niet tegen de betrokkene kan worden gebruikt.
Het is toch onmiskenbaar zo dat de boekhoudingen wat dat betreft onlosmakelijk
zijn verbonden met de verhoren zelf. Strekt artikel 24 zich derhalve ook niet
uit tot de boekhoudingen? Het ligt hoe dan ook toch niet in de rede dat op
grond van artikel 3 van die wet aan de commissie verplicht overhandigde schriftelijke
informatie simpelweg openbaar kan worden gemaakt? Daarnaast bevatten de boekhoudingen
niet alleen data over bedrijven, maar ook gegevens over personen. Daarvoor
gelden weer heel eigen privacyregels. Deze privacy dient geëerbiedigd
te worden, tenzij middels een wettelijke grondslag daarop inbreuk kan worden
gemaakt. Naar mijn weten ontbreekt echter in de WPE een dergelijke grondslag.Al met al is mijn fractie er nog niet van overtuigd dat openbaarmaking
zonder meer rechtmatig is. Eerlijk gezegd rijst bij mij de vraag of de commissie
hierover ook geen twijfels heeft en daarom kiest voor openbaarmaking van de
Bos-boekhouding via een aanvullend rapport. Is hier niet gekozen voor een
"vluchtroute"? Graag hoor ik hierover een oordeel van de commissie.Mijn fractie heeft met veel waardering kennisgenomen van de serie aanbevelingen
die de commissie heeft gedaan. In het debat met de regering zullen wij hierbij
uiteraard uitgebreid stilstaan. In algemene zin vind ik het vooral positief
dat de aanbevelingen zich niet kenmerken door drastische voorstellen tot structuurveranderingen
in het bouwbeleid en de bouwwereld. Terecht behoort tot de kern van de aanbevelingen dat er sprake moet zijn van een cultuuromslag, waarin
transparantie en nieuwe zakelijkheid trefwoorden zijn. Het grootste probleem
zit immers niet in de bestaande wetten en regels, maar in de gebrekkige naleving
ervan. Mede daardoor kon de ontstane cultuur in de bouwwereld in stand blijven.Concreet kan mijn fractie zich ook goed vinden in de aanbevelingen die
betrekking hebben op het revitaliseren van het bouwbeleid van de overheid.
Dat geldt ook de voorstellen tot verscherping van de regels op integriteitsgebied
voor ambtenaren en bestuurders, alsmede de aanbevelingen voor een meer adequate
(kader)wetgeving ten aanzien van de aanbesteding van alle overheidsopdrachten.Ik heb nog wel een kritische vraag. In de aanbevelingen heeft de commissie
nog eens onderstreept dat overheden in beginsel altijd tot openbare aanbesteding
van opdrachten moeten overgaan. Gaat dit er nu niet te snel aan voorbij dat
er ook heel goede ervaringen zijn, zeker ook op decentraal niveau, met onderhandse
vormen van aanbesteding? Schiet de commissie niet te ver door als zij dit
eigenlijk als een niet gewenste vorm van aanbesteding beschouwt? Ook aan openbare
aanbestedingen kleven immers nadelen. Voor de aanbesteder is een openbare
aanbesteding allereerst veel bewerkelijker. Daarnaast staat deelname voor
veel meer gegadigden open en dat geeft aanleiding tot veel vergeefs gemaakte
offertekosten. Dat leidt weer tot druk om deze offertekosten linksom of rechtsom
terug te verdienen. Kan de gewenste marktwerking in ieder geval bij complexe
werken of bijvoorbeeld een project met vervolgopdrachten niet evenzeer bereikt
worden langs de weg van gevarieerde gunningscriteria?Nog een informatieve vraag. De commissie beveelt aan om een nieuw wettelijk
kader voor overheidsaanbestedingen te ontwikkelen. Biedt dit ook niet de gelegenheid
om voor dit soort aanbestedingen het gevaar van "leuren" uit te bannen, iets
wat ook door de commissie in principe verwerpelijk wordt gevonden? Dit maakt
het in ieder geval mogelijk om "leurangst" als factor voor vooroverleg uit
te schakelen, zoals onlangs terecht werd beklemtoond door prof. M.A.M.C. van
den Berg in het NJB. Ligt het niet in de rede om dit punt nu meteen mee te
nemen?Tot slot sluit ik mij graag aan bij de wens van de commissie – zie
pagina 296 van het eindrapport – dat het nu mogelijk moet zijn een periode
van wederzijds wantrouwen tussen overheid en bouw, maar ook binnen de bouw,
af te sluiten en met overtuiging te bouwen aan de toekomst.Mevrouw Giskes (D66):Mevrouw de voorzitter. De bouw is in diverse opzichten een bijzondere
sector. De producten zijn vrijwel iedere keer anders. Is in de woningbouw
nog enigszins sprake van serieproductie, in de grond-, weg- en waterbouw is
ieder project uniek, qua locatie, qua ondergrond, qua programma van eisen,
qua materiaalgebruik et cetera. Het gaat per project in het algemeen om veel
geld en stevige risico's. Heel vaak is de overheid de opdrachtgever. De enquêtecommissie
concludeert dat de bouwsector wel kenmerken heeft die onregelmatigheden in
de hand kunnen werken, maar heeft geen harde bewijzen gevonden dat de structuur
van de bouw zonder meer leidt tot onregelmatigheden. Toch deden in de voorbije
jaren onregelmatigheden zich volop voor, zozeer dat het parlement op onderzoek
uitging.De conclusies van de enquêtecommissie liegen er niet om: - vele, zo niet alle bedrijven in de grond-, weg- en waterbouw zijn in
kartelachtige structuren betrokken en in de installatiebranche en andere bouwgerelateerde
branches speelt waarschijnlijk hetzelfde;- vooroverleg over marktverdeling
en prijzen en onwettelijke verrekensystemen zijn in de bouw gemeengoed;- in de bouw bestaat een cultuur van smeren en fêteren;- alle betrokkenen, bedrijfsleiding, brancheorganisaties, de overheid als
opdrachtgever, de overheid als toezichthouder, accountants, het openbaar ministerie
"lijken wetenschap of ten minste sterke vermoedens te hebben gehad, maar komen
niet in actie om de onregelmatigheden aan te pakken";- de financiële
schade van dit alles voor de overheid als opdrachtgever, en dus de belastingbetaler,
is omvangrijk.De vraag die voor de D66-fractie bij de bespreking van het rapport centraal
staat, is wat er moet gebeuren om dit soort onregelmatigheden vanaf nu te
voorkomen en in hoeverre de overheid daarvoor kan zorgen. Opvallend is dat
in de aanbevelingen van de commissie een belangrijke plaats is ingeruimd voor
verandering van cultuur en gedrag, zowel aan de zijde van de bouwwereld als
aan de zijde van de overheid. Gewenste cultuur en gedragingen zijn geen zaken
die zich laten afdwingen. Te hopen valt dat louter het feit dat met deze enquête
bestaande ongewenste patronen zijn blootgelegd en te kijk gezet, zal leiden
tot de benodigde cultuuromslag en nieuwe gedragspatronen. Weg van de traditie
van "gecoördineerde concurrentie" in de bouw, weg van te innige banden
tussen overheidsvertegenwoordigers en bouwers, weg van "smeren en fêteren".De eerste neiging is wellicht om voor het bestaan van de ongewenste cultuur-
en gedragsaspecten hoofdschuddend naar de bouwwereld te wijzen als bron van
alle kwaad. Maar: de gelegenheid maakt de dief. Het geheel van rapportages
van de parlementaire enquête Bouwnijverheid overziende, is dat de tegeltjeswijsheid
die zich opdringt. De D66-fractie is eigenlijk nog het meest ontsteld over
de onhandige wijze waarop in de achterliggende jaren de overheid met de bouwsector
is omgegaan. Het gaat ons daarbij om de drie rollen van de overheid als opdrachtgever,
als wet- en regelgever en als handhaver en toezichthouder.Ik begin bij de overheid als opdrachtgever. Het beeld dat naar voren komt
uit de enquêteresultaten en met name het onderzoek van de groep onder
leiding van prof. Bovens die de rol van de overheid onderzocht, is dat diverse
overheidsinstanties, met uitzondering wellicht van Rijkswaterstaat, hun taak
als bouwopdrachtgever niet goed hebben vervuld. Weliswaar schreven zij ijverig
zelf gedetailleerde bestekken ten behoeve van de aanbesteding, maar zij hadden
lang niet altijd inzicht in de door aannemers gehanteerde eenheidsprijzen
en de prijzen in de onderaannemersmarkt. De risico's werden bovendien niet
altijd goed gedekt of verwerkt in de contracten en overeenkomsten met de aannemers, zeker als werd geëxperimenteerd met moderne bouworganisatie-
en contractvormen. Schijnbaar goed opdrachtgeverschap in de aanbestedingsfase
leidde voorts ook niet automatisch tot goed opdrachtgeverschap in de uitvoeringsfase.
En dan moesten die opdrachtgevende overheden zich ook nog staande zien te
houden in het geweld van een veelheid aan externe adviseurs: ingenieursbureaus,
architecten/ontwerpbureaus, kostendeskundigen en gebruikers. Interne en/of
specifieke regelgeving en procedures werden ook nog eens regelmatig aangepast
aan de ontwikkelingen in de markt. Op zichzelf is dat logisch en nodig, maar
ook dat zal de continuïteit en inzichtelijkheid voor de medewerkers van
de desbetreffende diensten niet ten goede zijn gekomen.Prof. Bovens en de zijnen concluderen: "In gevallen waar aanbestedende
diensten slecht raamden en ontwierpen was hun positie ten opzicht van de markt
zeer zwak en de kans op prijsopdrijving het grootst, c.q. het minst controleerbaar."
Direct daarna stellen zij weer: "Dit impliceert echter niet dat door een theoretisch
perfect deskundig opdrachtgeverschap de kans op het voorkomen van prijsafspraken
aanzienlijk kleiner werd." Dit alles staat in bijlage 5 op bladzijde 10.Op zoek naar antwoord op de vraag hoe belangrijk goed opdrachtgeverschap
nu is om onregelmatigheden te voorkomen, blijven wij stuiten op tegenstrijdige
berichten. Als er wel prijsafspraken waren, maar die resulteerden niet in
prijsopdrijving, konden aanbestedende diensten redelijkerwijs noch op de hoogte
zijn geweest van die afspraken, noch ze hebben voorkomen. Maar deskundige
en mondige opdrachtgevers die door hebben als informatiebronnen zijn gemanipuleerd,
kunnen tegelijkertijd wel stuiten op signalen van onregelmatigheden die voortvloeien
uit bedrog of dwaling en die prijsopdrijving tot gevolg hebben, aldus Bovens
en de zijnen.In haar eindrapport concludeert de commissie dat deskundige opdrachtgevers
in theorie op ten minste drie manieren kunnen trachten horizontale prijsafspraken
te bemoeilijken: openbaar aanbesteden, weloverwogen contractgrootte en het
stimuleren van deelname van buitenstaanders of buitenlanders bij aanbestedingen.
Maar het zijn geen panacees, zegt de commissie daarbij.D66 leidt uit dit alles af dat het belangrijk is als de overheid goed
is toegerust voor haar rol als opdrachtgever, dat het kan helpen om onregelmatigheden
te voorkomen, ook al is goed opdrachtgeverschap geen voldoende garantie is
tegen onregelmatigheden en daarmee prijsopdrijving in de bouw. Ik neem aan
dat de commissie deze conclusie deelt. Hoe komt het dan dat sprake is van
slechts één aanbeveling, te weten aanbeveling 7, met betrekking
tot de kwaliteit van het opdrachtgeverschap en dan nog een die niet uitblinkt
in concreetheid? "De verdere professionalisering van aanbestedende diensten
(...) dient voortvarend ter hand te worden genomen." In het antwoord op vraag
27 gaat de commissie in op de vraag hoe zij die verdere professionalisering
ziet. Zijn online te raadplegen expertisecentra echt een afdoende antwoord
of zijn er ingrijpender maatregelen nodig. D66 stelt voor, het opdrachtgeverschap
van de overheid te concentreren bij een beperkt aantal goed daartoe uitgeruste
bureaus overheidsaanbesteding en bouwbegeleiding, BOAB's. Daarin kan dan bundeling
plaatsvinden van expertise en marktkennis. Dat zou de marktwerking ten goede
kunnen komen. Zou dat ook niet betere bescherming bieden tegen de weliswaar
niet bewezen geachte, maar ook niet ondenkbeeldige druk op aanbestedingsprocessen
vanuit "de politiek"? Ik hoor graag een reactie van de commissie op dit voorstel
van D66 voor zulke BOAB's.De commissie doet in aanbeveling 8 een aantal suggesties hoe aanbestedende
diensten zelf meer marktwerking kunnen stimuleren: redelijke selectiecriteria
hanteren – dat wil zeggen niet alleen de prijs, maar ook zaken zoals
gebruikswaarde, levensduur en onderhoudsintensiteit aan de orde laten komen –
combinatievorming kritisch toetsen, strategisch omgaan met de projectgrootte,
de kosten van inschrijven niet nodeloos verhogen en elektronische inschrijving
mogelijk maken. Lijkt het de commissie voldoende als deze suggesties op vrijwillige
basis ter harte worden genomen of acht zij dwingende voorschriften vanuit
de rijksoverheid op dit punt noodzakelijk? Zou ook met het oog hierop concentratie
van aanbestedingsactiviteiten van de overheid niet de voorkeur hebben? Over
de wijze van aanbesteden is die aanbeveling overigens niet helder. Vindt de
commissie dat in het vervolg alle aanbestedingen openbaar zouden moeten zijn?
Vanuit de bouwwereld wordt op die gedachte bepaald niet enthousiast gereageerd.
Ook ligt er het verwijt vanuit die hoek dat met name Rijkswaterstaat en de
grote gemeenten hun dominante positie op de bouwmarkt misbruiken door bedrijven
moreel te verplichten tot deelname aan aanbestedingen, sponsoring of gratis
dienstverlening en die positie ook misbruiken door slimme timing van aanbestedingen.
Hoe reageert de commissie op dit verwijt?Kortom, de opdrachtgevende overheidsinstanties waren tot op heden voor
de opdrachtnemende bouwers veelal niet de juiste tegenspelers die nodig zijn
om de ingewikkelde bouwmarkt uit zichzelf goed te laten functioneren. Dat
kan beter, maar dan nog gaat het niet goed. Naarmate een markt uit zichzelf
niet goed kan functioneren, zijn meer spelregels en scheidsrechters nodig:
wet- en regelgeving en toezicht en handhaving dus. Daar kom ik nu op in verband
met de overheid als wet- en regelgever. Ook op het punt van wet- en regelgeving
heeft de overheid in het verleden de nodige steken laten vallen, zo blijkt
uit deze enquête. Heel specifiek voor de bouw is de aanbestedingsregelgeving.
Daarnaast is natuurlijk van belang hetgeen is vastgelegd omtrent mededinging,
accountancy en integriteit.Het Nederlandse stelsel van overheidsaanbesteding blinkt niet uit in transparantie,
coherentie en coördinatie. Het vertoont in zijn uitwerking een nogal
gefragmenteerd karakter, zo stelt de onderzoeksgroep onder leiding van mevrouw
Pe. Ik verwijs naar bijlage 4 op bladzijde 156. Momenteel is sprake van pseudo-wetgeving.
Sinds 1 september 2001 is niet langer sprake van verplichte toepassing van
het Uniform aanbestedingsreglement, het UAR 2001 en het UAR-EG 1991 voor alle
organen van de centrale overheid, zoals dat daarvoor wel het geval was. Sindsdien
gelden de door de staatssecretaris van VROM opgestelde beleidsregels aanbesteding
van werken, maar formeel slechts voor VROM zelf, voor Verkeer
en Waterstaat en voor Defensie. Dat ook het ministerie van LNV en vele andere
decentrale overheden en semi-overheden zich daaraan houden is mooi, maar wel
een wankele basis. Minstens even interessant is trouwens wie zich er kennelijk
niet aan menen te hoeven houden. Opvallende speler is het ministerie van VWS.
In antwoord op de schriftelijke vragen antwoordt de commissie dat VWS niet
tot de zogenaamde "bouwministeries" behoort en daarom niet in het onderzoek
is betrokken. Een voorgelegd concreet voorbeeld bij VWS lijkt bij de commissie
evenwel nogal wat vragen op te roepen. De commissie verwijst naar het kabinet
voor verdere duidelijkheid. Dat zullen wij daar zeker vragen. Toch vernemen
wij graag ook van de commissie zelf of men denkt dat er aanleiding is met
name in de sfeer van VWS alerter dan tot op heden te worden.De situatie bij VWS illustreert in elk geval de noodzaak van het punt
dat de enquêtecommissie duidelijk maakt: het is de hoogste tijd dat
Nederland de nieuwe op handen zijnde Europese richtlijn voor aanbesteding
van alle overheidsopdrachten omzet in eigen wetgeving. Daarmee zou een einde
komen aan de tot op heden gekozen route van verwijzingsregelgeving door middel
van een raamwet en algemene maatregelen van bestuur. Overigens heeft het parlement
die route wel degelijk gesanctioneerd, dus ook daar zit boter op het hoofd.
Het resultaat daarvan is namelijk geweest dat de uitvoeringspraktijk werkt
met aanbestedingsreglementen zonder wettelijke verankering, tot stand gekomen
via overleg tussen enkele ministeries en organisaties van bouwondernemers
met alle hiervoor geschetste nadelen van dien. Zo heeft het kunnen gebeuren
dat opdrachtgevers graag werkten met onderhandse aanbestedingen, de toegang
van nieuwe toetreders op de bouwmarkt beperkten door te streven naar een beperkt
aantal, grote, aanbieders bij aanbestedingen, een voorkeursbehandeling gaven
aan bedrijven uit de eigen regio, gingen leuren met prijzen na mislukte aanbestedingen
et cetera.De onderzoeksgroep van mevrouw Pe schetst een aantal varianten voor de
bepleite nieuwe wetgeving: codificatie in het Burgerlijk Wetboek, een aparte
"Wet inzake overheidsopdrachtverlening voor de uitvoering van werken, het
plaatsen van opdrachten voor leveringen en het verrichten van diensten" of
een aan te passen en uit te werken raamwet EEG-voorschriften aanbestedingen.
De commissie noemt in haar eindrapport de tweede optie, een nieuwe wet, niet
meer. Is daar een speciale reden voor en heeft de commissie zelf een voorkeur?
D66 vindt dit een belangrijk element in de enquêteresultaten en hecht
aan een duidelijk antwoord.Ik kom toe aan de regelgeving als het gaat om mededinging. Sinds 1998
zijn aanbestedingskartels in Nederland vanuit mededingingsrechtelijk oogpunt
verboden, wat in lijn is met het Europese recht. De wet- en regelgeving is
wat dat betreft niet voor tweeërlei uitleg vatbaar. Prijs- en werkverdelingsafspraken
en onderlinge rekenvergoedingen zijn verboden en beboetbaar. Een rekenvergoeding
van de opdrachtgever aan een aanbieder is alleen in uitzonderlijke omstandigheden
toegestaan. Dat de praktijk op het punt van de mededinging de afgelopen jaren
eufemistisch uitgedrukt iets anders heeft laten zien, is dus niet het gevolg
van slechte wet- en regelgeving, maar van handhaving daarvan. De praktijk
lijkt geënt gebleven op het oude Nederlandse misbruikstelsel, waarin
kartels waren toegestaan zolang zij geen misbruik maakten van hun positie.
Dat gaf heel wat ruimte. Op de handhaving, of liever het gebrek aan handhaving
van de mededingingsregelgeving door de overheid, kom ik in het navolgende
terug.Deze enquête heeft aangetoond dat er het nodige valt aan te merken
op de rol van de accountants bij de opgetreden onregelmatigheden. De commissie
stelt in haar eindrapport dat de overheid het voortouw dient te nemen in de
evaluatie van regelgeving. Vooruitlopend op die evaluatie komt zij al tot
de conclusie dat die regelgeving in elk geval aanscherping behoeft voor wat
betreft de Verordening op de fraudemelding en het opnemen van aspecten als
fraude, witwassen en dilemmatrainingen inzake beroepsethiek en het omgaan
met klanten in de beroepsopleiding en de permanente educatie. Voorts geeft
de commissie in overweging, een "openbaar aanklager" voor het accountantsberoep
in te stellen. Kan de commissie nog eens toelichten waarom zij vooruitlopend
op de bepleite evaluatie al tot deze conclusies komt? En hoe verhoudt zich
dit tot de evaluatie die al in 2001 plaatsvond? Niet in de laatste plaats
dankzij deze enquête is de beroepsgroep zelf al flink in actie gekomen
om via zelfregulering het functioneren van de accountants te verbeteren. Is
de commissie van mening dat afdoende stappen in de goede richting zijn gezet?
Vindt de commissie het nodig dat er zowel voor RA- als AA-accountants regels
voor onafhankelijkheid in de wet zouden moeten worden opgenomen?Onregelmatigheden krijgen meer kans naarmate er minder moeilijk over wordt
gedaan. Voor het overheidspersoneel bestaan integriteitregels. Desondanks
heeft de commissie "over het algemeen een zorgelijk beeld gekregen van een
in de bouwnijverheid voorkomende cultuur van smeren en fêteren". De
commissie bepleit daarom nadere regels binnen de overheid op integriteitgebied.
In aanbeveling 5 wordt een aantal suggesties gedaan. Moeten wij daaruit afleiden
dat tot op heden voor ambtenaren en bestuurders, inclusief ministers, op grond
van de regels niet duidelijk is dat zij worden geacht niet deel te nemen aan
bijeenkomsten waarvan het zakelijk karakter en de noodzaak ontbreken? Geen
cadeautjes aannemen? De eigen organisatie laten betalen voor bijeenkomsten
die wel zakelijk en nodig zijn? Collusie geen kans geven? Met andere woorden,
ziet de commissie echt nog ruimte voor nadere regelgeving, of gaat het qua
integriteit van ambtenaren en bestuurders domweg om internalisering van de
bestaande regels, zowel door de organisatie als door de betrokkenen zelf?
Ik verwijs naar wat collega Van der Vlies hierover heeft gezegd.De Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur
(Bibob) is weliswaar bedoeld om het aanbestedende overheidsdiensten mogelijk
te maken niet integere bedrijven van opdrachten uit te sluiten, maar in de
aanbestedingspraktijk vallen de mogelijkheden van die wet volgens de commissie
waarschijnlijk tegen. Dit vooral als gevolg van de uitsluiting van een aantal
categorieën van organisaties, wat bij mijn weten overigens
is ontstaan tijdens de parlementaire behandeling. Bovendien blijkt uitsluiting
op grond van de Wet Bibob op gespannen voet te kunnen staan met wat Europeesrechtelijk
is toegestaan. Het valt D66 op dat de commissie dit slechts constateert en
niet aanbeveelt, de Wet Bibob om die reden aan te passen. De commissie volstaat
met de mededeling dat aanbestedende diensten zich desondanks effectief blijken
te kunnen wapenen tegen malafide opdrachtnemers door eigen screening van bedrijven.
Is volgens de commissie meer of andere wet- of regelgeving op dit punt niet
nodig c.q. mogelijk?Voor D66 is het zwaarste punt van kritiek als het gaat om de rol van de
overheid zelf toch wel het tekort aan handhaving en toezicht. Ik begin met
de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa). "De NMa is duidelijk tekortgeschoten
in haar handhavende taken ten aanzien van de bouwnijverheid", stelt de commissie
onomwonden. In plaats van voort te bouwen op hetgeen haar voorganger, de Economische
controledienst, inmiddels te weten was gekomen over de bouw, heeft de NMa
zich eerst toegelegd op de afwikkeling van ontheffingsverzoeken. Signalen
van kartelvorming en machtsmisbruik werden door de NMa niet serieus opgepakt.
De be- en afhandeling van tips was niet goed geregeld. Het valt D66 op dat
het gebrek aan effectief toezicht door de NMa in het verleden de commissie
geen aanleiding heeft gegeven tot het doen van aanbevelingen over het functioneren
van de NMa zelf. Of het moet zijn dat de bepleite periodieke evaluatie van
de mededingings- en aanbestedingsregels in de bouwnijverheid als een taak
voor de NMa wordt gezien. Zelfs de constatering dat bij de NMa, anders dan
bij de belastingdienst, risicoanalyse en doelgroepenbeleid ontbreken, is voor
de commissie kennelijk geen reden voor enig advies. Moeten we hieruit afleiden
dat de commissie er het volste vertrouwen in heeft dat het vanaf nu wel goed
zal gaan met de NMa en de bouw? Moeten we er verder van uitgaan dat de noeste
en nijvere aanpak van het thans lopende onderzoek naar onregelmatigheden in
de bouw kennelijk voldoende garanties voor de toekomst biedt, en dat alleen
nog een discussiepunt is in hoeverre de NMa de beschikking moet krijgen over
doorzoekingrecht en de bevoegdheid woningen binnen te treden tegen de wil
van de bewoner? De commissie stelt wat dat betreft dat een zorgvuldige afweging
geboden is en suggereert inschakeling van de rechter-commissaris. Heeft de
commissie sindsdien op dit punt nog nieuwe inzichten gekregen?Graag krijgen wij een toelichting van de commissie op de vraag waarom
in het eindrapport wel wordt gesteld dat de commissie de belastingdienst aanbeveelt
het beleid inzake materiële controles aan te scherpen, terwijl dit in
de uiteindelijke aanbevelingen niet terugkomt. In het deelrapport over de
juridische aspecten wordt ten aanzien van toezicht en handhaving ook nog geconstateerd
dat in Nederland een dwingende coördinatiestructuur vanuit één
ministerie voor het aanbestedingsbeleid ontbreekt, hetgeen wel nodig zou zijn
om naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijn te verzekeren. Ook ontbreekt
een instrumentarium van preventief en repressief toezicht met betrekking tot
die naleving. Moeten we de aanbeveling van de commissie om de minister van
VROM eerstverantwoordelijke voor een gerevitaliseerd bouwbeleid te maken,
in dat licht zien? Dit kwam al aan de orde in de discussie met de heer Depla.
Zo ja, ligt het dan niet meer voor de hand de minister van EZ hiertoe aan
te wijzen? Zo nee, waar denkt de commissie dan precies aan bij het begrip "coördinatie
bouwbeleid"?Dan is er natuurlijk als het gaat om de handhaving nog het openbaar ministerie.
De commissie beveelt aan dat financieel-economische delicten meer prioriteit
moeten krijgen bij het OM, en hetzelfde geldt voor opsporingsdiensten als
de rijksrecherche. De kwalitatieve en kwantitatieve capaciteitstekorten bij
die instanties moeten worden weggewerkt. Dit is een waar woord, dat al menigmaal
uit andere hoofde door de Kamer, zeker door D66, is gesteld. Heeft de commissie
de indruk dat er inmiddels werk wordt gemaakt van deze aanbeveling? Ook beveelt
de commissie aan dat het OM zich meer rekenschap moet geven van het publieke
belang bij de keuze tussen het aanbieden van een transactie en het entameren
van een strafzaak. Het voorbeeld is langzamerhand aan eenieder bekend. D66
heeft de indruk dat die boodschap inmiddels door de beroering rond de schikking
in de Schipholtunnelkwestie wel is doorgekomen. Heeft de commissie indicaties
dat er thans bij het OM anders met dit soort kwesties wordt omgegaan?Tot zover de rollen van de overheid. Betekent nu het feit dat de overheid
op zoveel punten tekort is geschoten dat de bouw eigenlijk weinig te verwijten
valt? Geenszins! Zelfs als er gelegenheid wordt geboden, hoeft niemand daar
misbruik van te maken. De overheid kan regelen en toezien tot ze er bij neervalt,
maar uiteindelijk komt het er ook op aan dat de bedrijven in kwestie hun eigen
verantwoordelijkheid nemen. Bedrijven hebben tot doel winst te maken. Dat
staat niet ter discussie. Maar winst maken met oneigenlijke middelen betekent
uiteindelijk verlies voor iedereen, niet in de laatste plaats de bouw zelf.
De in deze enquête aan de kaak gestelde praktijken, waarin uiteindelijk
iedereen iedereen in de tang hield, hebben ongetwijfeld een zware wissel getrokken
op de innovatiekracht en mogelijkheden tot productiviteitsgroei van de sector.
Welke creativiteit zou er zijn losgekomen als er geen prijsafspraken waren
gemaakt? Van welke verbeterde bouwtechnieken hadden we inmiddels kunnen profiteren?
Zeker gezien de huidige economische situatie is dat in de ogen van D66 misschien
nog wel de treurigst stemmende conclusie van deze enquête.Het zal niet meevallen een historie van 100 jaar "vooroverlegpraktijk"
af te sluiten en de omslag te maken naar een gewone zakelijke cultuur. Daartoe
ligt een zware opdracht bij de overheid. Het vraagt ook durf en kwaliteit
van de verantwoordelijken voor de ondernemingen in kwestie. In een tijd dat
corporate governance en verantwoord ondernemen weer hoog op de agenda staan,
moet het ook voor de bouw mogelijk zijn die omslag voor elkaar te krijgen.
De verdienste van klokkenluider Bos en deze enquêtecommissie is dat
structuren en culturen in de bouw zijn blootgelegd die nooit voor hadden mogen
komen en niet langer getolereerd kunnen worden. Daarvoor is nu zoveel maatschappelijke
aandacht dat het hopelijk niet eens mogelijk zal zijn ze door te zetten. De enquêtecommissie heeft een moeilijke opdracht vervuld en tot
een goed einde gebracht. Mevrouw Vos en de haren – en dat zijn er nogal
wat geweest door alle verkiezingen – verdienen daarvoor een compliment,
en in hun kielzog natuurlijk ook alle in- en externe medewerkers die bij het
project waren betrokken. D66 dankt alle betrokkenen nadrukkelijk voor hun
inspanningen.De geproduceerde hoeveelheid tekst liegt er niet om. Het moet D66 van
het hart dat er sprake lijkt van een opwaartse druk op het aantal bladzijden
dat een parlementaire enquêtecommissie meent te moeten afscheiden. Of
dit de kwaliteit en de inzichtelijkheid van de enquêteresultaten ten
goede komt, valt te betwijfelen. Het rapport van deze commissie vervalt nogal
eens in herhaling. D66 had graag gezien dat juist meer werk was gemaakt van
een duidelijke vraagstelling en gerichte analyse, uitmondend in eenduidige
oordelen en aanbevelingen. Beschrijving, analyse, beoordeling en suggesties
voor oplossingen lopen nogal eens door elkaar heen in het rapport. Dat bemoeilijkt
het trekken van conclusies en het zoeken naar oplossingen. Wat betreft het
onderdeel Vinex sluit ik mij aan bij de vragen en opmerkingen hierover van
de heer Van der Vlies.Ondanks deze enquête en de schokgolf die zij teweeg heeft gebracht
in de wereld van de bouw, is het voor alle betrokkenen zaak waakzaam te blijven.
Nog deze week werd ons door een bouwbedrijf gemeld dat nog steeds vele pogingen
worden gedaan om tot vooroverleg te komen! Kan de commissie dit bevestigen?
Het is goed dat de enquête al blijkt te hebben geleid tot ander aanbestedingsgedrag
van opdrachtgevers, met name in de grond-, weg- en waterbouwsector. Volgens
het Economisch instituut voor de bouwnijverheid (EIB) wordt scherper naar
inschrijfbegrotingen gekeken, worden bij onderhandse aanbestedingen meer aannemers
uitgenodigd en wordt vaker openbaar aanbesteed. De andere kant van de medaille
is dat er meer dan voorheen wordt "geleurd", dat opdrachtgevers wantrouwiger
en voorzichtiger zijn geworden waardoor de sfeer verslechtert en er minder
overleg plaatsvindt tussen opdrachtgevers en aannemers, hetgeen een goede
voortgang van het werk niet ten goede komt. Heeft de commissie suggesties
hoe we de positieve effecten van de enquête kunnen behouden en tegelijkertijd
dit soort negatieve effecten buiten de deur houden?Resten er nog twee praktische punten: schadevergoeding en openbaarmaking
van schaduwadministraties.Sinds de resultaten van de enquête er liggen, is er de roep om schadevergoeding
door de bouwbedrijven aan de benadeelde opdrachtgevers, ofwel de belastingbetalers.
Ook D66 vindt dat bouwbedrijven, indien maar enigszins mogelijk, ten onrechte
ontvangen geld voor projecten moeten terugbetalen. Pikant is in dit verband
overigens wel de conclusie in een studie uit januari 2003 van het EIB dat
er maar weinig opdrachtgevers zijn die denken dat zij in de afgelopen jaren
nadeel hebben ondervonden als gevolg van marktverdeling. De enquêteresultaten
overziende, is D66 evenwel niet optimistisch over de kans om enerzijds de
exacte schade te bepalen en anderzijds eenduidig te bewijzen aan wie die schade
te wijten valt, niet in de laatste plaats gezien alles wat ik heb verteld
over de rol van de overheid. Met het oog daarop is interessant dat vrijwel
direct na het uitkomen van het enquêterapport uit de bouwwereld zelf
het voorstel is gekomen voor een soort eenmalige afkoop, om te slaan over
de hele sector. Dat klinkt genereus, ook al riekt dat eigenlijk alweer naar
vooroverleg, maar de vraag is natuurlijk wel onder welke voorwaarden dat zou
gebeuren. Geen onderzoek meer door NMa en openbaar ministerie? Geen boetes
of veroordelingen? D66 vraagt de commissie haar licht te laten schijnen over
deze kwestie, teneinde daar wellicht in tweede termijn op terug te kunnen
komen.Afgelopen maandag liet de enquêtecommissie de Kamer weten besloten
te hebben te zogenoemde Bos-boekhouding integraal openbaar te maken. Dat draagt
bij aan het inzichtelijk en controleerbaar maken van de inhoud van het enquêterapport
en aan het maatschappelijk debat dat door de Kamer beoogd werd op gang te
worden gebracht, aldus de commissie in haar brief. D66 vindt dat informatie
zoveel mogelijk openbaar moet zijn. Wel vernemen wij graag van de commissie
wat de voors en tegens rond deze beslissing zijn geweest, waarom deze kennelijk
nogal zwaar is geweest en in hoeverre door deze beslissing geen rechtsongelijkheid
ontstaat voor de bij die boekhouding betrokken opdrachtnemers en opdrachtgevers.
Dit temeer omdat de commissie de overige verkregen administraties niet openbaar
zal maken. Wat zijn de omstandigheden en argumenten die specifiek aan deze
administraties verbonden zijn?De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 12.35 uur tot 13.40 uur geschorst.Voorzitter: WeisglasDe voorzitter:De ingekomen stukken staan op een lijst die op de tafel van de griffier
ter inzage ligt. Op die lijst heb ik voorstellen gedaan over de wijze van
behandeling. Als aan het einde van de vergadering daartegen geen bezwaren
zijn ingekomen, neem ik aan dat de Kamer zich met de voorstellen heeft verenigd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20022003-3331-3347.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl