Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de rechterlijke organisatie, het Wetboek van Strafvordering, de Politiewet 1993 en andere wetten (reorganisatie openbaar ministerie en instelling landelijk parket) (25392)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 4788-4815

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

31-03-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 64, pagina 4788-4815

24-03-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25392Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 24 maart 1998)Pagina 4815-4816
Vragen lid Marijnissen aan Minister van SZW over uitwisseling persoonsgegevens van werkzoekenden tussen arbeidsvoorziening en uitzendbureaus; mondelinge vragenuurPagina 4755-4758
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van enige onderdelen van het voorstel van wet tot wijziging van de Faillissementswet in verband met de sanering van schulden van natuurlijke personen (25672)Pagina 4769-4769
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de rechterlijke organisatie, het Wetboek van Strafvordering, de Politiewet 1993 en andere wetten (reorganisatie openbaar ministerie en instelling landelijk parket) (25392)Pagina 4788-4815
Stemmingen over vijf moties, ingediend bij het debat over de meldingsprocedure euthanasie, te weten: - motie-V.A.M. van der Burg, houdende het verzoek af te zien van de voorliggende wijziging van de AMvB van 1 juni 1994 (23877, nr. 18); - motie-V.A.M. van der Burg c.s. over het reglement voor de regionale toetsingscommissies (23877, nr. 20); - motie-Van der Vlies c.s. over het raadplegen van palliatieve deskundigheid (23877, nr. 21); en twee andere motiesPagina 4769-4770
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wet Transportongevallenraad (25332), en over de motie-Van Waning/Blaauw over de tuchtrechtspraak voor de scheepvaart (25332, nr. 20)Pagina 4768-4769
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Regels met betrekking tot de productie, het transport en de levering van elektriciteit (Elektriciteitswet 19..) (25621), en over de motie-M.B. Vos over minimaal vereiste openstelling van de markt als uitgangspunt (25621, nr. 77)Pagina 4770-4775
Vragen van het lid Leers aan de minister van Verkeer en Waterstaat a.i. en aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, over recente uitspraken van de heer Bolkestein over de aanleg van de HSLPagina 4760-4765
Presentie en opening (dinsdag 24 maart 1998)Pagina 4755-4755
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg van 19 maart 1998 inzake zendmachtiging BNNPagina 4785-4788
Vragen van het lid Witteveen-Hevinga aan de minister van Economische Zaken, over de voortgang van de voorbereidingen van het bestuurlijk beraad van het kabinet en Noord-Nederland over het advies van de commissie-Langman.Pagina 4758-4760
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de loonbelasting 1964, de Wet op de vennootschapsbelasting 1969 en de Coördinatiewet Sociale Verzekering (aanpassing heffing ter zake van aandelenoptierechten) (25721)Pagina 4775-4785
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 24 maart 1998)Pagina 4765-4768

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 128 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de Wet op de rechterlijke organisatie, het Wetboek van Strafvordering,
de Politiewet 1993 en andere wetten (reorganisatie openbaar ministerie en
instelling landelijk parket) (25392).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Koekkoek (CDA):Mijnheer de voorzitter! Dit wetsvoorstel inzake de reorganisatie van het
openbaar ministerie beoogt het openbaar ministerie zo te organiseren dat het
zijn taken tot ver in de volgende eeuw goed kan uitoefenen. Het draait daarbij
om de taken van het openbaar ministerie enerzijds en een daarbij passende
organisatie anderzijds.Ik wil eerst iets zeggen over de taken. Het openbaar ministerie is belast
met de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde en met andere bij de
wet vastgestelde taken, zo formuleert het voorgestelde artikel 124 van de
Wet op de rechterlijke organisatie het eenvoudig en duidelijk. Strafrechtelijke
handhaving van de rechtsorde betreft de gehele strafrechtsketen, dus het voorkomen,
het opsporen en vervolgen van strafbare feiten en de tenuitvoerlegging van
straffen. Dat is een gigantische taak. Omdat niet alles tegelijk kan, moet
het openbaar ministerie doeleinden formuleren en prioriteiten stellen, kortom
beleid voeren. Ook bij het voeren van beleid is het openbaar ministerie gebonden
aan het recht, dat wil zeggen het moet feiten vaststellen, het moet de wet
uitleggen, het moet belangen afwegen. Beleid is overigens geen automatische
piloot. Beleid moet ruimte laten voor afwijking in bijzondere gevallen.De functie van het openbaar ministerie is al heel oud. Hier te lande gaat
deze functie als zelfstandige functie terug tot de late Middeleeuwen. In de
Middeleeuwen zien wij dat verschillende functies van de landsheer zich verzelfstandigen.
Wetgeving moet de landsheer delen met de standen. Rechtspraak wordt uitgeoefend
door rechters en binnen de rechtspraak wordt het vorderen van het recht een
zelfstandige functie. Dat is het begin van het openbaar ministerie. De titel
procureur-generaal dateert dan ook van de late Middeleeuwen. In de huidige
democratische rechtsstaat zal enerzijds de functie van strafvordering zo nauwkeurig
mogelijk in de wet moeten worden omschreven, vandaar bijvoorbeeld de noodzaak
van regeling van bijzondere opsporingsmethoden. Anderzijds dient er democratische
controle te zijn op de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde, in ieder
geval democratische controle op het algemene beleid.Behalve de strafrechtelijke taken heeft het openbaar ministerie nog andere
belangrijke taken, bijvoorbeeld het beslissen op beroepen bij de administratiefrechtelijke
handhaving van verkeersvoorschriften of de medebeheersfunctie van de hoofdofficier
van justitie op grond van de Politiewet. Overigens heeft deze beheerstaak
alles te maken met de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Dat zijn
in het kort de taken waar het openbaar ministerie voor staat.Ik kom dan bij de eis van een passende organisatie. Om zijn taken aan
te kunnen, om beleid te kunnen voeren, moet het openbaar ministerie als eenheid
opereren. Daarvoor is nodig: versterking van de leiding van de parketten en
een landelijke leiding van het openbaar ministerie. Daarom heeft de instelling
van een college van procureurs-generaal aan het hoofd van het openbaar ministerie
onze instemming. Het functioneren van het college, vooruitlopend op de wet
heeft zijn vruchten afgeworpen – kijk naar de stand van de reorganisatie
op dit moment – en heeft daarmee de noodzaak van een krachtige landelijke
leiding bevestigd.Volgens artikel 117 van de Grondwet behoort het OM tot de rechterlijke
macht in ruime zin. Omdat de functie van het OM haar oorsprong in de rechtspraak
vindt – ik wees daar eerder op – is dat volkomen begrijpelijk.
De leden van het OM zijn en blijven rechterlijk ambtenaar.In de notitie over de ministeriële verantwoordelijkheid voor het
OM van 28 juni 1996 citeerde de minister van Justitie met instemming haar
ambtsvoorganger uit 1827: "De officieren van het openbaar ministerie zijn
niet officieren van de wet of van de natie, maar van den Koning." Deze ambtsvoorganger
was, zoals ik de minister niet luid en duidelijk maar toch hoorde zeggen,
C.F. van Maanen, een echte bureaucraat. Dan voel ik mij meer thuis bij Thorbecke
die bij artikel 184 van de Grondwet van 1840, de voorloper van het huidige
artikel 117, aantekende dat de ambtenaren van het openbaar ministerie alleszins
met de rechters verdienen gelijk te worden gesteld.De gebondenheid aan de wet en het voeren van beleid binnen het kader van
de wet vragen een grote mate van zelfstandigheid van het OM. Deze zelfstandigheid
wordt echter beperkt door het algemene justitiebeleid, waarvoor de minister
van Justitie verantwoordelijk is. De minister van Justitie heeft dus bevoegdheden
nodig om deze verantwoordelijkheid te realiseren.Daarmee kom ik, mijnheer de voorzitter, tot de verhouding tussen de minister
en het openbaar ministerie. De minister van Justitie benadrukt steeds de volledige
politieke verantwoordelijkheid en de volledige zeggenschap van de minister
van Justitie over het OM. Huiselijk gezegd: de minister van Justitie als baas
van het OM. Zij stelt op pagina 22 van de nota naar aanleiding van het verslag:
"Noch bij de totstandkoming van de Wet op de rechterlijke organisatie tijdens
de vorige eeuw, noch in het kader van een wetswijziging in een later stadium is uitdrukkelijk gebleken dat de wetgever de ministeriële
verantwoordelijkheid ten opzichte van het OM op enigerlei wijze heeft willen
beperken". Ik merk op dat bij de totstandkoming van de Wet op de rechterlijke
organisatie in 1827 nog geen ministeriële verantwoordelijkheid bestond.
De wetsgeschiedenis heeft op dit punt dus niets te zeggen.Ministeriële verantwoordelijkheid houdt sinds 1848 in dat een minister
verantwoording aflegt en daartoe aan de Kamers de verlangde inlichtingen verschaft.
Een minister is alleen verantwoordelijk voorzover hij of zij bevoegdheden
heeft. Dat hoeven wij niet bekrompen op te vatten, want als een minister niet
bevoegd is, kan de vraag aan de orde komen of de minister misschien bevoegd
moet worden.Als de wetgever bevoegdheden attribueert aan ambtenaren, is de minister
niet meer bevoegd. Als bijvoorbeeld de bevoegdheid tot strafvervolging wordt
toegekend aan officieren van justitie, dan mag de minister van Justitie niet
meer vervolgen. Het toekennen van bevoegdheden aan ambtenaren bij wet beperkt
dus de ministeriële verantwoordelijkheid. Om deze verantwoordelijkheid
te herstellen, heeft een minister een aanwijzingsbevoegdheid nodig.Het wetsvoorstel handhaaft terecht het stelsel van enerzijds attributie
van bevoegdheden aan leden van het OM en anderzijds aanwijzingsbevoegdheden
van de minister van Justitie. De vraag is of bij de uitwerking daarvan het
juiste evenwicht is gevonden. Daarmee kom ik op de aanwijzingsbevoegdheid
van de minister van Justitie.De bevoegdheid van de minister van Justitie om algemene aanwijzingen aan
het OM te geven, is nodig om het algemene justitiebeleid binnen het kader
van de wet te doen uitvoeren. Als het goed is, zijn de algemene aanwijzingen
het resultaat van een goed samenspel tussen minister en OM.Aanwijzingen in concrete gevallen kunnen nodig zijn om het algemene beleid
af te dwingen. Het gaat wel om bijzondere aanwijzingen, ook in die zin dat
ze niet te vaak moeten voorkomen. Het wetsvoorstel brengt dat tot uitdrukking
door de zienswijzeprocedure: het college van procureurs-generaal kan zijn
zienswijze geven over een bijzondere aanwijzing inzake de opsporing of vervolging
van strafbare feiten.Vervolgens wordt onderscheid gemaakt tussen een aanwijzing om wel te vervolgen
en een aanwijzing om niet te vervolgen. Een aanwijzing om tot vervolging over
te gaan is ingrijpend, omdat zij iemand tot verdachte stempelt en aan vervolging
blootstelt. Toch kan zo'n aanwijzing noodzakelijk zijn en is zij ook aanvaardbaar,
omdat uiteindelijk de rechter beslist of de aanklacht terecht is of niet.Veel problematischer is een aanwijzing om niet te vervolgen. Het gaat
dan om gevallen waarin het openbaar ministerie op grond van zijn wettelijke
taak wel wil vervolgen. In algemene zin is een aanwijzing om niet te vervolgen
ongewenst. Zij heeft immers tot gevolg dat ernstige strafbare feiten –
wij spreken niet over bagatellen – aan het oordeel van de rechter worden
onttrokken. Het wetsvoorstel bevat thans de verplichting van de minister van
Justitie om de Tweede Kamer in kennis te stellen van zo'n aanwijzing. Dat
maakt politieke controle achteraf mogelijk.De CDA-fractie vindt deze controle onvoldoende. Wij kennen thans al rechterlijke
controle op grond van artikel 12 e.v. van het Wetboek van Strafvordering.
De rechtstreeks belanghebbende kan bij het gerechtshof klagen over de niet-vervolging
van een strafbaar feit. Het eind van de procedure kan zijn dat het hof opdracht
tot vervolging geeft.Vaak zal er geen belanghebbende zijn die klaagt. Denk aan criminele organisaties,
aan grote drugshandelaren. Het is dan niet direct voorstelbaar dat een belanghebbende
zal klagen wegens niet-vervolging. In deze gevallen leidt een aanwijzing om
niet te vervolgen ertoe dat zaken aan het oordeel van de rechter worden onttrokken.
Dat past niet in een rechtsstaat.De heer Dittrich (D66):De heer Koekkoek noemt het voorbeeld van georganiseerde criminaliteit.
Is het denkbaar dat er een aanwijzing komt om een grote crimineel niet te
vervolgen? Zal zo'n casuspositie zich kunnen voordoen?De heer Koekkoek (CDA):In elk geval sluit het wetsvoorstel dat niet uit.De heer Dittrich (D66):Dat lijkt mij nu niet een adequaat antwoord. De heer Koekkoek bouwt op
basis van dit voorbeeld, van georganiseerde criminaliteit en een aanwijzing
om niet te vervolgen, een betoog op. Ik kan mij voorstellen dat hij eerst
zijn eigen voorbeeld onder de loep moet nemen.De heer Koekkoek (CDA):Bij een criminele organisatie gaat het om ernstige feiten; daar zijn wij
het over eens. Stel dat er redenen van buitenlandpolitieke aard zijn om zo'n
criminele organisatie niet te vervolgen. Dat betekent het einde van de zaak.
Ernstige strafbare feiten worden niet aan de rechter voorgelegd. Zij worden
aan het oordeel van de rechter onttrokken.De heer Dittrich (D66):Dat geldt alleen als de premisse juist is, dat er geen benadeelde is die
op grond van artikel 12 naar het gerechtshof kan stappen, omdat hij vindt
dat er toch vervolgd moet worden.De heer Koekkoek (CDA):Dat is juist, maar mijn punt was meer om een voorbeeld te geven waar niet
direct een benadeelde is. Bijvoorbeeld bij drugsdelicten, bij drugshandel,
is niet direct een belanghebbende denkbaar die gaat klagen over het niet vervolgen
van de crimineel. Dat kan zich in allerlei posities voordoen, bijvoorbeeld
bij vervolging van overheden, vervolging van de Staat of van de minister van
Defensie, omdat daar fouten zijn gemaakt of is gehandeld in strijd met de
wet. Wij hebben daar eerder over gediscussieerd. Het gaat dus om voorbeelden
waarbij misschien niet direct een belanghebbende bestaat, en dan zijn er allerlei
casusposities denkbaar. We moeten niet te zeer gefixeerd zijn op een bepaalde
casuspositie. Het is echter goed mogelijk dat er niet vervolgd wordt en dat
er geen belanghebbende is die daarover klaagt. Het wordt anders als er een
levensdelict is gepleegd. Dan zal er zeker een belanghebbende zijn, bijvoorbeeld
een nabestaande, die wel klaagt. Daar doet zich die situatie veel minder snel
voor.De heer Dittrich (D66):Er zijn allerlei belangenorganisaties die zich een bepaald belang kunnen
aantrekken. Ik denk hierbij aan de milieubeweging. Als een bepaald milieudelict
is gepleegd waarbij niet concreet één benadeelde kan worden
aangewezen, wordt door belangenorganisaties de artikel-12-procedure ingezet.
Dit is ook mogelijk als een aanwijzing wordt gegeven om drugshandel niet te
vervolgen.De heer Koekkoek (CDA):Stel, dat er een vereniging is tot bestrijding van drugshandel, dan kan
die zo'n klacht indienen. Maar zo'n vereniging is er niet. Milieudefensie
is wél een goed voorbeeld. Daarbij kan wel vervolging na een klacht
plaatsvinden. Het is mogelijk dat vervolging om juridisch-technische redenen –
en ik wijs bijvoorbeeld op de affaire rondom de vuile grond in Nijmegen –
geen resultaat heeft, maar een groepsactie kan in een dergelijke situatie
wel degelijk plaatsvinden.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Je kunt geen systeem bedenken waar nooit fouten mee worden gemaakt. Men
moet zelf een afweging maken. De heer Koekkoek sprak over een drugscrimineel
die niet vervolgd zou worden vanwege buitenlandse belangen. Als dat gebeurt,
moet de minister daarvan een bericht sturen waarop de Kamer zal reageren.
Daar zit dus al een beoordelingsmoment in. Nu is het ook mogelijk dat er een
aanwijzing komt om die drugscrimineel niet te vervolgen omdat het kabinet
vreest dat ons land anders in oorlog raakt. Wie moet die vraag, als er geen
belanghebbenden zijn, beantwoorden? De heer Koekkoek zegt dat het de rechter
moet zijn. Of is het een politieke beslissing? Het kabinet in samenspraak
met de volksvertegenwoordiging. Ik vind dat het een politieke beslissing is.De heer Koekkoek (CDA):Laten we zwaarwegende belangen vatten onder de algemene term "het staatsbelang".
Het belang van de Staat vraagt om niet te vervolgen. Voor een goed begrip
merk ik op dat ik dit niet uitsluit. Ik ben dus van mening dat zo'n negatieve
aanwijzing kan worden gegeven als het erop aankomt. Normaal gesproken zal
de belangenafweging in goed overleg tussen OM en de minister van Justitie –
of de regering in ruimere zin – al hebben plaatsgevonden. Dit goede
overleg zal ertoe leiden dat de gemeenschappelijke conclusie is dat, gelet
op de in het geding zijnde belangen, een vervolging niet op zijn plaats is.
Men komt zodoende helemaal niet aan die aanwijzing toe. Dit is de normale
situatie, ook als zwaarwegende andere belangen een rol spelen.Ik kom dan bij de rechtsstatelijke functie van het OM, de gebondenheid
aan de wet. Wanneer daarover verschil van mening blijft bestaan, heeft de
minister de mogelijkheid om een negatieve aanwijzing te geven. Ik wil die
mogelijkheid openhouden. Het OM heeft dan kennelijk zeer zwaarwegende argumenten
om in dit geval de zaak niet aan de rechter te onttrekken. Ik meen dat dan
een vorm van rechterlijke controle aangewezen is. Het gaat dus om zo'n situatie.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):We spreken over een extreme situatie. Het OM kan alleen maar oordelen
dat deze drugscrimineel vervolgd moet worden. Juridisch is daar geen speld
tussen te krijgen. De minister vreest echter voor het uitbreken van oorlog
door het aanpakken van die drugscrimineel en besluit tot niet vervolgen. De
vraag is dan wat er prevaleert, de juridische invalshoek of de politieke.
Ik zou echt denken dat het de politieke invalshoek is. Begrijp ik het goed
dat u vindt dat de rechter dan het oordeel van de minister mag overrulen?
Dat stelt u eigenlijk voor: de minister geeft een aanwijzing tot niet vervolgen
en dan mag de rechter alsnog eroverheen, met het risico van dien.De heer Koekkoek (CDA):U noemt een extreem voorbeeld en wij moeten altijd oppassen met extreme
voorbeelden.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Het gaat wel om extreme situaties; dit wil ik heel graag benadrukken.De heer Koekkoek (CDA):Zeker, dat is volstrekt helder. In de extreme situatie die u noemde, gaat
het om heel verschillende belangen, de oorlog tegen drugs tegenover een echte
oorlog. Ik verwacht dat de belangenafweging voordat de minister een aanwijzing
geeft, ertoe leidt dat er geen vervolging plaatsvindt. Stel echter dat men
er op deze manier niet uitkomt. Mijn stelling is inderdaad dat de belangenafweging
die dan nodig is, getoetst moet kunnen worden door de rechter. In de verhouding
tussen de uitvoerende macht en de rechterlijke macht komt het erop neer dat
de rechter inderdaad moet kunnen beoordelen of de minister, de regering, in
redelijkheid tot de conclusie om niet te vervolgen heeft kunnen komen.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik ben minder hooggeleerd dan u...De heer Koekkoek (CDA):U bent ook Kamerlid.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik ben zo bescheiden om het te erkennen. Het is ook helemaal geen schande,
zeker op dit terrein.Ik zeg heel eerlijk dat de strekking van uw betoog mij aanspreekt, maar
ik begrijp niet dat u een toetsing door de rechter bepleit terwijl het openbaar
minister niet tot vervolging overgaat. Welk dossier heeft de rechter dan eigenlijk
om een oordeel over te vellen?De heer Koekkoek (CDA):Er is sprake van een misverstand. Er zijn twee situaties mogelijk. De
eerste is dat een officier van justitie niet wil vervolgen en dat de minister
zegt dat er wel vervolgd moet worden. Dit heeft zich bijvoorbeeld in euthanasiezaken
voorgedaan. In zo'n geval wordt er wel vervolgd en is het oordeel uiteindelijk
aan de rechter of de tenlastelegging bewezen kan worden en of er straf moet
worden opgelegd. Waar het nu om gaat, is de situatie waarin het openbaar ministerie
een sterke zaak heeft en wil vervolgen, maar de minister van Justitie, eventueel
hiertoe gedwongen door een besluit van de ministerraad, de opdracht geeft
de vervolging te staken, niet te vervolgen of een zaak niet uit te zoeken,
dus niet op te sporen. In die situatie is een aanwijzing van de minister van
Justitie bindend, wat betekent dat er niet vervolgd wordt. Wij denken hierbij
aan een vorm van rechterlijke controle, zoals wij nu al kennen bij het gerechtshof.
Over de vorm ervan kunnen wij echter nog discussiëren. Het gaat erom
dat de rechter kan beoordelen of de minister in redelijkheid tot de aanwijzing
heeft kunnen komen.Ik wijs erop dat ook in het voorstel van de minister de mogelijkheid openblijft
dat een rechtstreeks belanghebbende erover klaagt dat er niet vervolgd wordt.
Dan kan de rechter sowieso de aanwijzing van de minister doorkruisen.
Het gaat er dus eigenlijk om het gat te vullen waar er geen belanghebbende
is. Ik vind dat er geen enkele reden is om een onderscheid te maken tussen
de situatie waarin er wel een belanghebbende is en rechterlijke toetsing van
de aanwijzing mogelijk is, en het geval waarin er geen belanghebbende is en
er volgens het wetsvoorstel geen toetsing zal plaatsvinden.De heer Rabbae (GroenLinks):Als ik mij niet vergis, voegt u niets aan de bestaande situatie toe, behalve
als u een arbitragepositie aan de rechter toekent bij een conflict tussen
het openbaar ministerie en de minister over niet vervolgen.De heer Koekkoek (CDA):Nee, dan kom ik op de uitwerking. Het gaat niet om een arbitragepositie.
Het gaat erom dat voorkomen wordt dat ernstige misdrijven, als deze te bewijzen
zijn, en de vervolging daarvan aan het oordeel van de rechter worden onttrokken.
Ik vind dat in een rechtsstaat een zeer ernstige zaak en daarom pleiten wij
voor rechterlijke controle daarop. Bij de vraag hoe die moet plaatsvinden –
ik was er net aan toe om dat uiteen te zetten – lijkt het mij voor de
discussie en om de gedachten te bepalen wenselijk te kijken wat dan de mogelijkheden
van rechterlijke controle zijn.De heer Korthals (VVD):Voorzitter! Ik begrijp in ieder geval dat de heer Koekkoek niet vindt
dat de zaak dan zomaar ter terechtzitting zou moeten komen en dat vervolgens
de rechter uitspreekt of er wel of niet vervolgd zou moeten worden. Maar vindt
hij niet ten principale dat daar waar het gaat om zwaarwegende factoren die
het algemeen belang betreffen – daar ben ik het met mevrouw Kalsbeek
eens – de politiek uiteindelijk het laatste woord moet hebben en niet
de rechter?De heer Koekkoek (CDA):Ja, dat is de vraag. Het gaat hier ten diepste ook om de vraag in hoeverre
je de werkzaamheden van het openbaar ministerie in de politieke sfeer wilt
trekken. Ik denk dat het verstandig is het openbaar ministerie zijn werk te
laten doen binnen het algemeen vastgestelde beleid. Wanneer het gaat om de
vraag of belangrijke strafbare feiten – we spreken niet over onbenulligheden –
aan het oordeel van de rechter moeten kunnen worden onttrokken, dan vind ik
dat een minister zo'n negatieve aanwijzing moet kunnen geven, maar wel onder
rechterlijke controle. Dat is, zoals gezegd, niet zo vreemd, omdat, als er
een belanghebbende is, die rechterlijke controle toch kan plaatsvinden.De heer Korthals (VVD):Goed, dan krijg je situatie dat de minister een negatieve aanwijzing geeft.
Ik denk dat dit zo ernstig is, dat zij daar zelfs haar collega's in het kabinet
over heeft geraadpleegd; die zullen het daar dus mee eens zijn. Zij meldt
dat aan de Tweede Kamer en die spreekt erover in een vertrouwelijk mondeling
overleg; ik zie het allemaal voor me. In dat overleg delen we de opvatting
van de minister, maar vervolgens is het de rechter die in de raadkamer zegt
dat het eigenlijk wel moet. Vindt u niet dat daar een merkwaardige situatie
gaat ontstaan?De heer Koekkoek (CDA):Ja, maar het is geen ongewone situatie, mijnheer de voorzitter, want het
komt wel eens vaker voor in het leven van deze Kamer dat gezegd wordt: de
zaak is nu onder de rechter; laten wij wat terughoudend zijn.De heer Korthals (VVD):Maar dan bemoeien we ons er ook niet mee. Dan zeggen we: dit is niet van
ons; dit is een juridische kwestie en het is onder de rechter. In dit geval
wordt juist die kennisgeving richting Kamer gedaan om ons daar ook een oordeel
over te doen vormen. De situatie is derhalve wel een andere.De heer Koekkoek (CDA):De vraag is ook: wat voor soort zaken betreft het? Het kan gaan om een
zaak waarbij inderdaad belangen van buitenlandse politiek of zwaarwegende
andere belangen een rol spelen, maar dat hoeft op zichzelf niet het geval
te zijn.De heer Korthals (VVD):Ik denk dat we het erover eens moeten zijn dat het vrijwel nooit zal voorkomen
dat de minister zo'n aanwijzing geeft. We hebben het dus uitsluitend over
zeer uitzonderlijke gevallen.De heer Koekkoek (CDA):Het gaat om bijzondere gevallen en wij hopen inderdaad dat ze niet voor
hoeven te komen. We zijn het er in elk geval over eens dat het in een rechtsstaat
ongewenst is dat een minister zover moet gaan dat belangrijke strafzaken aan
het oordeel van de rechter worden onttrokken; die situatie moeten we dus niet
hebben. Maar ook dan kan het gaan om verschillende zaken: het kan gaan om
zaken die een zodanig karakter hebben, dat de Kamer daar onmiddellijk over
wil spreken met de minister; het kan ook gaan om zaken waarvan de Kamer zegt:
hier past terughoudendheid en laat de rechter er maar een oordeel over uitspreken.
Welnu, om die discussie te vermijden moeten we vervolgens discussiëren
over de meest wenselijke vorm...De voorzitter:Het woord is aan de heer Dittrich voor een interruptie.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik was nog bezig de heer Korthals te antwoorden.De voorzitter:Goed, maar u moet dan gewoon doorpraten, ook als u de indruk hebt dat
de heer Korthals niet luistert, want u heeft het woord.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Dan praat ik door: het gaat om zaken waar de rechter een oordeel
over zal moeten geven en waar de Kamer dan terughoudend zal zijn.De heer Dittrich (D66):Vindt u het eigenlijk niet een gevaarlijk voorstel dat u doet? In de casuspositie
die wij nu bespreken en die bijna nooit zal voorkomen, is er een aanwijzing
van niet-vervolging. Dat wordt aan de Kamer gemeld. Daarover vindt in de Kamer
een debat plaats. De Kamer gaat akkoord; zij is het met de politieke afweging
eens en er wordt niet vervolgd. Nu wilt u dat hele Kamerdebat als het ware
op het bordje van de rechter leggen en de rechter moet – in uw situatie
is dat een marginale toetsing – uiteindelijk beslissen of dat terecht
is geweest of niet. Dat betekent dat debatten die in de Kamer tot een afronding
zijn gekomen, in uw voorstel niet echt tot een afronding zijn gekomen, want
de rechter kan het nog eens overdoen.De heer Koekkoek (CDA):Als wij het erover eens zijn dat het onwenselijk is dat belangrijke zaken
aan het oordeel van de rechter worden onttrokken en dat een vorm van rechterlijke
controle nodig is, moeten wij vaststellen dat het daarbij
beter past dat eerst die rechterlijke controle plaatsvindt en dat de minister
achteraf ter verantwoording wordt geroepen over zo'n negatieve aanwijzing.
Dat kan natuurlijk altijd. De minister is verantwoordelijk voor het handelen
van het OM, ook voor het handelen van elke officier van justitie. Die mogelijkheid
bestaat altijd. Maar als wij zo'n procedure van rechterlijke controle zouden
hebben, ligt het voor de hand om het oordeel van de rechter af te wachten
en niet pardoes met een parlementair debat te gaan beginnen. Ik ben het met
u eens dat zoiets een ongewenste toestand is.De heer Dittrich (D66):Maar dan introduceert u de politieke afweging bij de rechter. Terwijl
wij het in dit land zo belangrijk vinden dat een rechter onafhankelijk is
en geen speelbal is van de politiek, gaat u die politieke afwegingen nog eens
laten toetsen door de rechter. U introduceert in de rechtszaal de strijd die
in deze vergaderzaal hoort plaats te vinden.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Elke politieke afweging is altijd gebonden aan het recht.
Daarvoor leven wij in een rechtsstaat. De rechter wordt geroepen om in talloze
moeilijke, ook politiek moeilijke en gevoelige zaken te beslissen. Ik denk
aan euthanasie, aan abortus en aan het stakingsrecht, dat geheel door de rechter
is ontwikkeld. Wij kunnen wel zeggen dat wij de rechter buiten de politiek
moeten houden, maar dit is geen politieke afweging die de rechter moet maken.
Dit is een juridische afweging over de vraag of er zo zwaarwegende belangen
zijn, dat een belangrijke strafzaak aan het oordeel van de rechter wordt onttrokken.
Nogmaals, in een rechtsstaat is het ongewenst dat die mogelijkheid er is.De voorzitter:Ik denk dat wij, na de interruptie van mevrouw Kalsbeek, dit onderwerp
vrij intensief hebben bediscussieerd in eerste termijn. Ik zou de heer Koekkoek
willen vragen om daarna zijn betoog te vervolgen.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik heb eigenlijk maar een korte vraag. Gedurende de interrupties blijkt
dat de heer Koekkoek hierover geprofileerde opvattingen heeft en dat is zijn
goed recht. Maar waarom ligt er geen amendement op dit punt? Dan weten wij
heel precies waarover wij het hebben.De heer Koekkoek (CDA):Dat amendement ligt er niet omdat ik graag hierover wil discussiëren
en dat lukt ook aardig. Ik stel er ook prijs op om het oordeel van de minister
te horen en ik wil mij niet op voorhand vastleggen op de vorm van rechterlijke
controle die zou moeten plaatsvinden. Nogmaals, ik wil graag een open discussie
hebben en ik nodig u daartoe graag uit.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Daar ben ik op zichzelf toe bereid, maar u laat verschillende modaliteiten
de revue passeren en daar heb ik wel een beetje moeite mee. U laat in het
midden welke rechter ernaar zou moeten kijken, welke soort toetsing dat zou
moeten zijn en in welke gevallen dat zou moeten gebeuren. Het wordt dan wel
moeilijk om er een goed debat over te hebben. Ik wil u echt uitnodigen om
dat amendement serieus voor te bereiden, want u bent altijd vrij om het in
te trekken.De heer Koekkoek (CDA):De voorbereiding is altijd serieus. Zo kent u mij.Voorzitter! Ik was aangeland bij een vorm van rechterlijke controle. Te
denken valt aan een beroepsrecht van het college van procureurs-generaal tegen
de aanwijzing. Die mogelijkheid is besproken; wij hebben onze gedachten gewisseld
in het verslag en de nota naar aanleiding van het verslag. De minister maakt
daar bezwaar tegen, gelet op de verhouding tussen minister en OM. Ik kan mij
daar iets bij voorstellen, al was het maar omdat je dan een situatie hebt
waarin er steeds gediscussieerd wordt over de vraag of het college nu wel
moet ingaan tegen de aanwijzing van de minister of dat het er geen beroep
tegen moet instellen. Ik hoef niet zo ver terug te gaan om eraan te herinneren
dat een dergelijke discussie misschien niet gewenst is. Zo'n discussie vermijd
je wanneer een negatieve aanwijzing van de minister altijd gevolgd wordt door
rechterlijke controle. Zoals gezegd, wanneer er een belanghebbende is, kan
die zich aandienen. Maar ik vind dat het daar niet van af moet hangen. Dan
zou je de situatie hebben dat de rechter altijd, gewoon van rechtswege, nagaat
of zo'n negatieve aanwijzing een redelijke is, of de minister in redelijkheid
daartoe heeft kunnen komen. Dat moet een marginale toetsing zijn. Dat kan
uiteraard niet anders. De rechter die daarover oordeelt, zal de afweging maken
die bijvoorbeeld het gerechtshof nu al maakt wanneer er een belanghebbende
is. Het gerechtshof moet dan uiteindelijk tot een oordeel komen over de vraag:
wel of niet opdracht tot vervolging?Vervolgens is de vraag aan de orde: welke rechter zou dat moeten doen?
Op zichzelf valt er veel te zeggen voor het gerechtshof, omdat het gerechtshof
nu al die taak heeft en ook de regering in het wetsvoorstel aan die taak geen
afbreuk wil doen. Maar je zou ook kunnen zeggen: als de rechter daarover oordeelt,
vinden wij het erg belangrijk dat de Hoge Raad dat doet. Ik wijs erop dat
dit afwijkt van de huidige competentieverdeling tussen hof en Hoge Raad. Ook
in de huidige situatie kan de Hoge Raad opdracht tot vervolging geven, maar
alleen in de gevallen waarin de Hoge Raad rechter in eerste aanleg is. Kortom,
er zijn wat dit betreft verschillende modaliteiten denkbaar. Ik hoor graag
van de minister van Justitie, omdat hierover bij de schriftelijke voorbereiding
niet echt van gedachten is gewisseld, wat haar reactie is op deze controle
van rechtswege door de rechter op een aanwijzing om niet te vervolgen.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb twee vragen. Welke betekenis heeft zo'n politiek debat
met de minister als de zaak al door de rechter is beslecht? En denkt hij niet
dat dit ten koste gaat van het democratische debat? De rechter is niet gekozen
door het volk, om in onze termen te blijven, maar benoemd. Wij hebben te maken
met een minister die politieke verantwoordelijkheid draagt tegenover de volksvertegenwoordiging.
Het gaat hier om een politieke keuze, door de minister gemaakt. Is het dan
principieel gezien niet beter dat juist de volksvertegenwoordiging de minister
ter verantwoording roept? Is dat niet beter dan dat de rechter ertussen wordt
geplaatst?De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! In een rechtsstaat is de politiek gebonden aan het recht.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Het gaat nu juist om een politieke afweging en nu juist niet om een juridische
afweging. Wij gaan uit van de casuspositie die juridisch staat als een huis.
Het staat vast dat het binnen het beleid valt, dat het zo vervolgbaar als
ik weet niet wat. Het is technisch rond. En het OM kan niet anders doen dan
besluiten tot vervolgen. De minister zegt vervolgens: dames en heren, het
is allemaal prachtig, maar hier komt echt oorlog van, ik vind het dus niet
gewenst, het kan niet. De rechter kan dan toetsen totdat hij een ons weegt,
maar het is uiteindelijk een politieke afweging. En daar gaat het om.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Het wordt gelukkig niet altijd oorlog. Laten wij ook van wat
gewonere situaties uitgaan. In oorlogssituaties is ook meer het staatsnoodrecht
van toepassing. Dan zitten wij dus in een andere situatie. In antwoord op
de vraag van de heer Rabbae merk ik op dat de rechter gebonden is aan juridische
kaders. De rechter zal dus beoordelen, zoals een gerechtshof dat nu ook doet,
of vervolging wel of niet is aangewezen. Nogmaals, ook in het voorstel van
de regering kan het gerechtshof een aanwijzing van de minister doorkruisen.
Dat blijft zo. Het gaat er alleen om dat het gat wordt gevuld. Er kan altijd
een politiek debat plaatsvinden nadat de minister heeft gehandeld, zoals ook
nu het geval is naar aanleiding van concrete beslissingen van het OM om iets
wel of niet te doen. Daarop is altijd politieke controle mogelijk. Wanneer
het gaat om het onthouden van zaken aan het oordeel van de rechter, is rechterlijke
controle nodig.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik geef een voorbeeld dat gezien het verleden niet extreem kan worden
genoemd. Stel dat de minister niet wil vervolgen, omdat een zaak het staatsbestel
raakt. Vindt de heer Koekkoek het ook niet een zaak van de rechter om daarover
een uitspraak te doen? Dit raakt de kern van het staatsbestel. Ik neem aan
dat de heer Koekkoek het met mij eens is dat het aan de volksvertegenwoordiging
is om de minister al of niet te corrigeren.De heer Koekkoek (CDA):Ja. In een situatie waarin het staatsbelang in het geding is, ga ik ervan
uit dat minister en openbaar ministerie er vooraf uitkomen. Ik geef een voorbeeld
uit het buitenland. In de Watergate-affaire stonden tegenover elkaar de mogelijkheden
die de Amerikaanse president moet hebben om goed te functioneren, om vertrouwelijke
gesprekken te voeren, enz. en het onderdrukken van de justitie door het niet
beschikbaar stellen van de opgenomen gesprekken. Het belang van de president
om goed te kunnen functioneren en het recht dat zijn loop moet hebben, staan
dan tegenover elkaar. Het is terecht dat in een rechtsstaat het belang dat
het recht zijn loop heeft, uiteindelijk door de rechter wordt beschermd. In
ons systeem is er de meer directe parlementaire controle. De politiek mag
zelfs niet in de verleiding kunnen komen om te voorkomen dat het recht zijn
loop heeft.De heer Rabbae (GroenLinks):Is de Amerikaanse president indertijd door de rechter naar huis gestuurd
of door de volksvertegenwoordiging?De heer Koekkoek (CDA):Mede naar aanleiding van de uitspraak van het Supreme Court is hij afgetreden.
Er liep een procedure, maar hij is zelf afgetreden en niet afgezet.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ligt er een relatie tussen het feit dat Amerikaanse rechters dit type
beslissingen moeten nemen en dat het OM dit type vervolging instelt, en het
feit dat zij allen politiek benoemd worden? Ik denk van wel en ik vind dat
geen gewenste situatie.De heer Koekkoek (CDA):Je moet natuurlijk het juiste punt van vergelijking nemen. Het gaat om
de afweging tussen het belang van het kunnen functioneren van de regering
en het voorkomen dat zaken aan het oordeel van de rechter worden voorgelegd.
In een rechtsstaat past hierop rechterlijke controle. Wij zijn het er met
zijn allen over eens dat het in het algemeen ongewenst is dat er een aanwijzing
wordt gegeven om niet te vervolgen.Voorzitter! Ik sluit af. Dit wetsvoorstel legt de basis voor een beter
georganiseerd openbaar ministerie, dat op zijn taak berekend is, namelijk
een centrale rol vervullen die uiteindelijk ten goede komt aan de veiligheid
van de burgers.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Dit is een belangrijk debat ter afronding van de reorganisatie
van het openbaar ministerie. De relatie tussen de minister en het OM is van
cruciaal belang. De lijn tussen de minister en de Tweede Kamer is belangrijk
in het kader van de controle op de politieke verantwoordelijkheid. De minister
heeft met het OM en met de Kamer een evenwicht gevonden inzake het informeren
van de Kamer over een besluit om niet te vervolgen. Ik hoop niet dat het ooit
gebeurt. De transparantie is in ieder geval aanwezig. Mijn fractie is van
mening dat als het gaat om de transparantie terzake van het handelen door
de minister van Justitie in de richting van het OM, er niet alleen maar over
het niet vervolgen gecommuniceerd moet worden met de Kamer, maar ook over
de aanwijzing tot vervolgen, zodat de Kamer als het gaat om een algemeen politiek
beeld over de bemoeienis van de minister met het OM, een compleet beeld heeft.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik moet bekennen dat ik het ook overwogen heb, maar wat ertegen is, is
dat je dan een onnodige politieke inmenging entameert. In dit soort gevallen
kijkt de rechter natuurlijk wel naar zo'n aanwijzing tot vervolgen. Stel dat
de politiek tot het oordeel zou komen dat die aanwijzing onterecht was, terwijl
de rechter vervolgens wel veroordeelt, dan ontstaat er een heel malle situatie.De heer Rabbae (GroenLinks):De rechter toetst anders dan de Tweede Kamer. De Tweede Kamer geeft een
politiek oordeel over de handelwijze van de minister. De rechter toetst dat
anders. Wij zitten echter niet in elkaars vaarwater. Mijn fractie is van mening
dat het een goede zaak is dat de Kamer een totaalbeeld heeft van beide soorten
aanwijzingen, zelfs als het gaat om een aanwijzing tot vervolgen. De rechter
heeft een eigen bevoegdheid en een eigen rol en titel. De Tweede Kamer heeft
een eigen rol als het gaat om het hebben van een inzicht in de positie van
de minister ten opzichte van het OM. Het gaat om een principiële verhouding
tussen de minister en het OM. De Kamer moet inzicht krijgen in de rol van
de minister en de bemoeienis van de minister met het OM.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Dat laatste heeft de Kamer altijd. Op het moment dat de Kamer er lucht
van krijgt dat er een aanwijzing tot vervolgen is – daar is overigens
niets geheimzinnigs aan; dat is gewoon openbaar – kan de Kamer de minister
altijd ter verantwoording roepen. Als dat standaard wordt, is volgens mij
de verleiding heel groot. Daar kunnen echt ongewenste situaties uit voortkomen,
omdat je dan een situatie oproept, waarin de Kamer zegt dat de minister de
aanwijzing niet had mogen geven en de rechter vervolgens wel tot een veroordeling
komt.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik geef toe dat er qua gewicht een verschil is tussen niet vervolgen en
wel vervolgen. Het gaat mij echter om de informatie en het inzicht dat de
Kamer zou behoren te hebben als het gaat om de rol en de positie ten aanzien
van het OM terzake van wel of niet aanwijzingen geven in de richting van het
OM.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Daar heeft u dit amendement niet voor nodig. De minister zal altijd de
Kamer moeten informeren als de Kamer dat wil en bijvoorbeeld een overzicht
geven van alle aanwijzingen gedurende een bepaalde periode.De heer Rabbae (GroenLinks):Als u daar geen problemen mee heeft, weet ik niet waarom u zich daartegen
verzet.De heer Dittrich (D66):Ik ben het helemaal met mevrouw Kalsbeek eens. Er ontstaat een gevaarlijke
situatie als de Kamer zich hierover uit gaat spreken, terwijl die zaak ook
bij de rechter ligt. Dat loopt dan door elkaar heen. De heer Rabbae geeft
als argumentatie voor zijn amendement dat hij inzicht wil hebben in de aanwijzingen
tot wel vervolgen die door de minister worden gedaan. Je kunt op dat punt
echter afspreken dat bijvoorbeeld bij de begroting van Justitie of periodiek
een verslag wordt gegeven, of dat elke keer als het een belangrijke zaak betreft
de minister dat zelf in een brief aan de Kamer meldt. De heer Rabbae tuigt
het nu echter helemaal op. Dat is volgens mij niet wenselijk, omdat je dan
twee procedures langs elkaar laat lopen: het politieke debat in de Kamer en
de zitting voor de rechter.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik heb niet voor niets gezegd dat wij vandaag een historisch debat voeren,
waarbij het gaat om de reorganisatie van het OM en om de relatie tussen de
minister en het OM. In die zin is het van groot belang dat de Kamer weet hoe
de minister zich positioneert tegenover het OM, in welk tijdperk dan ook en
in welke kleur dan ook. Ik vind het jammer dat sommige collega's ervan uitgaan
dat de Kamer dit toch wel te horen zal krijgen. Wij herinneren ons de discussies
van de afgelopen jaren over de cruciale aspecten van de relatie tussen de
minister en het OM. Ik ben niet bang voor complicaties. Wij weten op welke
wijze de huidige minister met de aanwijzingsbevoegdheid is omgegaan. Sommigen
vermengen deze kwestie met de zaak-Docters van Leeuwen. Voor dergelijke complicaties
ben ik ook niet bevreesd. De Kamer moet alles op alles zetten om de zaak de
komende decennia transparant te maken. Ik hoop dat wij in de 21ste eeuw op
dit gebied verder komen dan met sommige belastingwetten. Dat de Tweede Kamer
weet welke aanwijzingen de minister van Justitie aan het OM geeft, schaadt
niemand. Ik begrijp niet dat er collega's zijn die zich hiertegen verzetten.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Now you're jumping to conclusions. Zover ben ik nog helemaal niet. Ik
beken dat ik zelf ook iets dergelijks heb overwogen. Ik zit echter met het
volgende bezwaar. Uw amendement heeft betrekking op een individuele zaak waarbij
een aanwijzing tot vervolging wordt gegeven. Deze zaak is evenwel nog onder
de rechter en dan is dat tamelijk riskant. Ik kan mij wel voorstellen dat
de Kamer achteraf, eventueel periodiek, het handelen van de minister inzake
aanwijzingen tot vervolging controleert. Daartoe moet de Kamer geïnformeerd
worden. Daarvoor is uw amendement echter niet nodig, want dat recht heeft
de Kamer altijd.De heer Rabbae (GroenLinks):Mijn amendement handelt niet over de frequentie waarin de Kamer door de
minister geïnformeerd moet worden. Daarover kunnen ongetwijfeld praktische
afspraken gemaakt worden. Het gaat om het principe.Voorzitter! De minister behoeft de Kamer in twee gevallen niet te informeren,
namelijk als het belang van de Staat geschaad wordt en als de levenssfeer
van een persoon zich daartegen verzet. Ik heb daar aan de ene kant begrip
voor, maar aan de andere kant vind ik dat ook een beetje link. Het kan voorkomen
dat er een beroep op het belang van de Staat wordt gedaan voor cruciale gevallen
waarover de Kamer wel degelijk geïnformeerd had moeten worden. De ervaring
heeft ons geleerd dat er verschil van mening mogelijk is tussen regering en
Kamer over het begrip "staatsbelang". Mijn fractie is van mening dat ook in
dergelijke gevallen de minister de Kamer behoort te informeren. Dit kan eventueel
geanonimiseerd of in een vertrouwelijk overleg gebeuren.Voorzitter! Mijn fractie is er voorstander van dat het college van procureurs-generaal
uit vijf leden bestaat, namelijk de vertegenwoordigers van de ressorten. Dit
is gewenst met het oog op de werkdruk en vanwege de slagvaardigheid. Een college
dat uit vijf personen bestaat, kan een besluit bij meerderheid nemen. Het
kan echter voorkomen dat één van de leden gedurende een bepaalde
periode niet beschikbaar is. In zo'n specifiek geval moet de stem van de voorzitter
doorslaggevend zijn als de stemmen staken.Het recente verleden heeft duidelijk gemaakt dat het goed is als de minister
een functiebeschrijving maakt voor de voorzitter van het college van procureurs-generaal.
Zijzelf en haar opvolgers in de toekomst weten dan in eerste instantie wat
er wordt verwacht van de voorzitter. Is hij een intermediair, iemand met bevoegdheid
in de richting van de eigen collega's, of een doorgeefluik met enig massagewerk
in de richting van de minister?Voorzitter! Op het punt van het niet volgen van een aanwijzing, waarover
wij het in het betoog van de heer Koekkoek net hebben gehad, zit ik met het
volgende probleem. De minister deelt op bladzijde 35 van de nota naar aanleiding
van het verslag mee dat volgens de jurisprudentie belanghebbende tegenwoordig,
wanneer het OM niet overgaat tot vervolging of een vervolging stopzet, de
zaak niet meer kan heropenen via artikel 12, conform artikel 51f, lid 3, van het Wetboek van Strafvordering. Als dat inderdaad het geval
is, vind ik dat het OM, de officier van justitie op dat moment zijn of haar
voornemen om niet over te gaan tot vervolging kenbaar behoort te maken aan
belanghebbende, zodat deze daar tijdig op kan reageren. Ik heb daarom op dit
punt een amendement ingediend.Voorzitter! De minister heeft het mandateren van ambtenaren door het OM
beperkt. Zij heeft het in de nota naar aanleiding van het verslag slechts
over twee gevallen, namelijk het optreden ter terechtzitting en het hanteren
van dwangmiddelen. Dat kan een ambtenaar niet overnemen van een officier van
justitie. Dat lijkt mij heel duidelijk. Zijn dat de enige twee uitzonderingen?
Of zijn er nog meer uitzonderingen? Het is met oog op de wetsgeschiedenis
van groot belang dat de minister zich over deze kwestie uitspreekt.Voorzitter! Mevrouw Kalsbeek en ik en ook de andere collega's hebben in
een vorig overleg aangedrongen op een signaleringssysteem om een herhaling
van de Groningse kwestie te voorkomen, dat de driehoek een tijdlang niet functioneerde,
terwijl de minister en wij – via de minister – daar niets vanaf
wisten. De minister heeft toen toegezegd dat zij aan zo'n systeem zou gaan
werken. Ik hoor graag van de minister hoever zij daarmee gevorderd is.Ook de positie van het OM in de Politiewet is van belang, al geef ik toe
dat dat een ander kader is dan waar wij nu over spreken. Vindt de minister
dat de beheersfunctie van de politie, nu er toch gesleuteld gaat worden aan
de Politiewet, bij het OM moet blijven? Of acht de minister de tijd gekomen
dat het OM meer met een eigen handhavingstaak bezig is en zomin mogelijk met
oneigenlijke taken, zoals het beheer van de politie? Ik geef toe dat dit repercussies
op een andere discussie heeft, maar ik ben geïnteresseerd in de reactie
van de minister als het om de positie van het OM gaat.Voorzitter! Het laatste punt betreft de uitspraak van de heer Ficq, waarnemend
voorzitter van het college van PG's op dit moment. Ik weet niet of de uitspraak
juist is. De minister kan de uitspraak ontkennen of bevestigen. De heer Ficq
zou van mening zijn dat hij zelf niet aan de reorganisatie kan gaan werken,
omdat hij de zaak niet vlot kan trekken, en pleit voor het aanstellen van
een extern manager. Ik ben geïnteresseerd in de reactie van de minister
op dit punt. Acht zij dit wenselijk of niet?De vergadering wordt van 18.45 uur tot 20.15 uur geschorst.De voorzitter:Ik schors de vergadering in afwachting van de komst van de minister.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Voor een juridisch student in de jaren zestig, een groep waartoe
ik ook zelf behoorde, zag het er allemaal nog vrij overzichtelijk uit. De
specifieke positie van het OM werd als volgt gepresenteerd. Het OM beschikt
over het vervolgingsmonopolie, kan in het algemeen belang seponeren en heeft
een negatieve controle op de rechterlijke macht, in die zin dat de rechterlijke
macht slechts beslissingen kan nemen indien het OM daartoe een vordering heeft
gedaan; vrij overzichtelijk en niet al te complex.Toch waren er ook in die jaren al tekenen en ontwikkelingen die erop wezen
dat het beeld van de officier van justitie als zittingsfunctionaris op zijn
minst eenzijdig te noemen was. Immers, de officier van justitie werd meer
en meer een beleidsfunctionaris. Algemene beginselen van behoorlijke strafrechtspleging
gingen een rol spelen en een andere benadering van het opportuniteitsbeginsel
deed haar intrede. Kortom, er begonnen zich grote veranderingen in de positie
van het OM te voltrekken. Dat deze ontwikkeling op enig moment tot aanpassing
van de organisatie en de structuur moest leiden, werd steeds duidelijker.
Dat daarbij ook gedebatteerd zou worden over de rol van de minister ten aanzien
van het openbaar ministerie, met als centraal thema de bevelsbevoegdheid ex
artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie, was eveneens duidelijk.Maar wij weten ook wat vooral de stoot heeft gegeven om het denken over
een reorganisatie van het OM in voorstellen om te zetten. Dat was vooral de
IRT-affaire en het daaropvolgende rapport van de enquêtecommissie opsporingsmethoden.
Ik ga dat uiteraard niet uitvoerig ophalen. Maar men kon moeilijk vrolijk
worden over de wijze waarop het OM zorg heeft gedragen voor de opsporing en
voor het uitoefenen van het noodzakelijke toezicht. De controle was onvoldoende
of zelfs compleet afwezig. De top van het OM nam zijn verantwoordelijkheid
niet. De methoden kwamen niet eens principieel aan de orde in de vergadering
van de procureurs-generaal en hooggeplaatsten liepen niet hard om op de hoogte
te worden gesteld. Zij werden dat dan ook vaak niet. Coördinatie en communicatie
waren slecht. Maar genoeg daarover.Ook recent zijn er trouwens nog weer verwikkelingen rond het college van
procureurs-generaal geweest die het denken over deze materie, hoewel dit voorstel
al was ingediend, weer opnieuw op de agenda heeft geplaatst. Ik denk met name
aan discussies over het primaat van de politiek.Vast onderdeel van het debat over een aangepaste positionering van het
OM, en dan vooral van de zijde van het OM, was dat men zich minister en politiek –
als ik het zo mag uitdrukken – van het lijf trachtte te houden door
de magistratelijke onafhankelijkheid en de nauwe relatie tot de rechterlijke
macht te beklemtonen. Sinds enkele decennia is deze houding in de kring van
het openbaar ministerie vaste lijn. Elzinga en Koopman hebben in de bundel
"Ministeriële verantwoordelijkheid in Nederland" beschreven hoe met een
grote regelmaat dit spanningsveld tussen de minister en het justitiële
apparaat zich openbaarde en uitmondde in de bekende patstelling tussen de
onafhankelijk-magistratelijke en de meer afhankelijk-ambtelijke lijn.Overigens, er is nog meer gebeurd. Ik denk dat een belangrijke ontwikkeling
inzake het denken op dit terrein de reorganisatie van de politie is geweest,
waarbij – ik heb daar in eerdere debatten al op gewezen – het
openbaar ministerie ook steeds meer een bestuurlijke verantwoordelijkheid
heeft gekregen. Dat vergt een andere attitude. Daardoor zijn er eigenlijk
twee belangrijke lijnen gekomen in het openbaar ministerie: enerzijds het
typisch juridische handwerk – ik bedoel dat zeker niet denigrerend,
integendeel, dat moet hooggehouden worden – en anderzijds het bestuurlijke,
beleidsmatige werk. Op grond van deze twee lijnen is er een
discussie op gang gebracht over de vraag op welke wijze de relatie tussen
politiek, en met name de leiding van het departement van Justitie, en OM gestalte
kan krijgen.Voorzitter! In het spanningsveld tussen openbaar ministerie op afstand
versus het primaat van de politiek is die vraag dus niet eenduidig te beantwoorden.
Dat is de conclusie van mijn fractie. Mijn fractie staat op het standpunt
dat er vanuit de politiek en de ministeriële leiding een behoorlijke
afstand moet worden gehouden ten opzichte van de typisch strafvorderlijke
lijn. Ik loop nu wat vooruit op de conclusies van mijn betoog. Ik kom daar
straks, als ik over aanwijzingen spreek, nog wel op terug. Anderzijds, met
betrekking tot de bestuurlijk-beleidsmatige verantwoordelijkheid van het openbaar
ministerie – denk ook aan het algemene beleid ten aanzien van de strafrechtelijke
handhaving – zie ik een veel duidelijker rechtstreekse lijn naar de
politiek in de ministeriële verantwoordelijkheid. Het vraagstuk waar
wij met deze wet voor staan, is hoe dat vorm te geven in één
eenduidige wettelijke regeling. Ik moet zeggen dat mijn fractie op hoofdlijnen
kan leven met dit voorstel. Ik vind het, tegen de achtergrond die ik geschetst
heb, een redelijk compromis.Artikel 127 is voor onze fractie een van de kernartikelen, vooral de algemene
en bijzondere aanwijzingsbevoegdheden. Het zal duidelijk zijn dat mijn fractie
van mening is dat die algemene aanwijzingsbevoegdheden nodig zijn. Mijn fractie
vindt dat wij buitengewoon terughoudend moeten zijn met de bijzondere aanwijzingen.
Dat is een van de centrale punten in dit wetsvoorstel. Voor ons ligt het kernprobleem
daarbij in de bevoegdheid van de minister om in te grijpen in individuele
strafzaken. De ervaring zal moeten uitwijzen of de gekozen opzet ook aan de
intenties beantwoordt. In de nota naar aanleiding van het verslag lezen wij
dat die aanwijzingsbevoegdheid slechts in uitzonderlijke gevallen en met zeer
grote terughoudendheid zal worden uitgeoefend. Frequentie is uiteraard niet
de enige maatstaf voor ons. Ook de wijze waarop het gebeurt, is van belang.
In dat laatste verband beoordelen wij de toevoeging van het zesde lid aan
artikel 128 positief.De zeer grote terughoudendheid die wij bepleiten, moet a fortiori gelden
waar aanwijzingen met betrekking tot de inhoud van het requisitoir worden
overwogen. Om nog een stap verder te gaan, de in de wet aangeduide omstandigheden,
vooral wanneer het belang van de Staat in het geding gebracht wordt, voor
het beperken van de openbaarheid kunnen niet anders dan slechts in extreme
situaties plaatsvinden, zo lees ik op pagina 21. Ik denk dat wij verder ook
niet kunnen gaan.Ik heb nog een aantal andere zaken ten aanzien van dit wetsvoorstel op
te merken. Ik zal eerst iets zeggen over de samenstelling van het college
van procureurs-generaal. Wijziging van het maximumaantal tot vijf wordt mogelijk
bij algemene maatregel van bestuur. De vraag die daarbij voor ons nog leeft,
is of vaststelling van het aantal PG's mogelijk wordt zonder dat – zoals
thans het geval is – een koppeling aan een even groot aantal territoriale
aandachtsgebieden plaatsvindt. Indien deze vraag bevestigend wordt beantwoord,
roept dat weer de vraag op of op die manier niet een te grote onevenwichtigheid
kan ontstaan tussen centrale sturing door het college van PG's en de decentrale
verantwoordelijkheden van de individuele PG's die aan een ressort verbonden
zijn. Wordt zodoende de balans tussen centraal en decentraal niet verstoord?Over het college van PG's gesproken, mijn fractie heeft in dit verband
nog een andere vraag. Wat precies de taken van het college van procureurs-generaal
zijn, kunnen wij niet rechtstreeks uit de wet afleiden. Dat vinden wij eigenlijk
toch een belemmering. In artikel 125 staat dat de rol van het college van
PG's, bij het leidinggeven aan het OM en in het kader van het totale openbaar
ministerie, moet worden bepaald bij of krachtens de wet. Dat kan dus ook krachtens
de wet nog nader worden ingevuld. Is de minister niet met mij van mening dat
het van belang is dat in een samenhangend artikel in de wet rechtstreeks is
na te lezen wat de verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn van een college
als het college van procureurs-generaal, dat toch een dermate belangrijke
positie inneemt? Dat vinden wij een omissie in dit voorstel.Voorzitter! Als u het mij toestaat, wil ik graag nog wat andere punten
naar voren brengen. Een punt waar onze fractie al eerder aandacht voor heeft
gevraagd, is de mandatering. Ik merk op dat op pagina 34 e.v. het punt van
de mandatering van bij het parket werkzame ambtenaren door de officier van
justitie vrij uitvoerig aan de orde komt. Wij vragen ons af of de uitspraak
van de Hoge Raad van 4 juli 1997 voldoende in de beschouwing is betrokken.
Daarin werd het arrest van het gerechtshof te Den Bosch vernietigd, waarin
het OM niet ontvankelijk werd verklaard omdat de beslissing tot dagvaarding
niet door de officier van justitie zelf, maar door de parketsecretaris was
genomen. Wil de minister reageren op een brief die ons bereikt heeft van mr.
Jansen van de universiteit van Amsterdam, waarin hij opmerkt het als een omissie
te beschouwen dat in dit wetsvoorstel bepalingen inzake delegatie uit de Algemene
wet bestuursrecht niet van overeenkomstige toepassing zijn verklaard? Is er
inderdaad sprake van een omissie?Voorzitter! Ik kom nog even terug bij het belangrijke onderwerp van de
aanwijzing. Een aanwijzing tot niet-vervolging, waarmee met zeer grote terughoudendheid
moet worden omgegaan, zal tot verantwoording aan de Kamer leiden – daarmee
stemmen wij in – maar tegelijkertijd gepaard kunnen gaan met de beklagprocedure
ex artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering bij het hof. Wil de minister
uiteenzetten hoe volgens haar het procedurele verloop zal moeten zijn, niet
in de laatste plaats met het oog op de rechter? In dit verband merk ik op
dat de Nederlandse vereniging voor rechtspraak het tot in laatste instantie
blijft betreuren dat de minister geen aanleiding heeft gezien een rechterlijke
toetsing van de aanwijzing, anders dan via de ambtenarenrechter, mogelijk
te maken. Wellicht wil de minister ook op dit punt, dat al eerder aan de orde
is geweest, ingaan. Zij heeft op pagina 31 van de nota naar aanleiding van
het verslag nadrukkelijk verklaard dat, indien de rechter heeft beslist dat
alsnog tot vervolging moet worden overgegaan, dus tegen de aanwijzing in,
niet opnieuw een aanwijzing tot niet-vervolging wordt gegeven.Ik wil nog een vraag stellen over mandaatverlening. Deze betreft het optreden
ter zitting van de civiele of bestuursrechter. Op dit punt heeft mijn fractie
in de schriftelijke voorbereiding ook vragen gesteld. Welke betekenis moet
in dit verband worden gehecht aan, zoals het op pagina 36
wordt genoemd, de vertrouwensrelatie tussen het OM en de rechter? Afhankelijk
van de desbetreffende wet en de individuele zaak moet hier volgens de minister
een besluit worden genomen. Waarom toch nog steeds die afkeer van een formalisering
van de thans reeds bestaande praktijk bij AMvB?Voorzitter! Er zouden nog meer concrete punten te noemen zijn, maar ik
wil dat niet doen. Ik wil overgaan tot een afronding en een eindconclusie.
Het betreft hier een buitengewoon gevoelige materie, zoals wij de laatste
tijd in ruime mate hebben kunnen constateren. Het is ook een zeer belangrijke
materie. Het gaat om de organisatie van de strafvordering en de handhaving
van ons strafrecht en dat is een hoeksteen in een rechtsstaat, zou ik haast
zeggen. Ons lijkt dat met dit wetsvoorstel een redelijk aanvaardbaar evenwicht
is bereikt tussen wat ik eerder aanduidde, namelijk het spanningsveld tussen
"op afstand" en politieke sturing. Wat wij van belang vinden, is dat snel
met de reorganisatie verdere voortgang wordt gemaakt op basis van duidelijke
uitspraken van de wetgever die, hopen wij, nu spoedig tot stand komen. Tevens
vinden wij van belang het herstel van vertrouwen en wat daarmee samenhangt,
zowel tussen de minister en het OM als het vertrouwen van de burger in de
justitiële handhaving. Ik denk dat dit het belangrijkste doel is.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het nu plenair te behandelen wetsvoorstel is grondig
voorbereid en het ziet ernaar uit dat het een behoorlijk draagvlak heeft.
De brief van 11 maart 1997 van het college van PG's was daar al een goede
illustratie van. Meer recent liet procureur-generaal Ficq zich in zeer positieve
bewoordingen uit over het wetsvoorstel. Hij sprak de hoop uit dat de Kamer
de wet zo zou aannemen, opdat de "crisis in één klap zou worden
bezworen". Dat lijkt mij een heel mooie aansporing. Toch zal ongetwijfeld
ook vandaag blijken dat er nog wel wat verschilpunten zijn. Bovendien heeft
een enkel punt, zoals de aanwijzingsbevoegdheid van de minister, belangrijke
principiële kanten. Zo'n punt verdient het dat er uitgebreid bij stil
wordt gestaan. Ik zal dat dan ook vandaag doen.De aanleiding voor dit wetsvoorstel dateert van enkele jaren geleden.
Het OM kwam meer en meer onder vuur te liggen. Het containerbegrip "vormfouten" –
een vaak ten onrechte gebruikt begrip – speelde daarbij een belangrijke
rol. Het beeld begon te ontstaan dat het OM zich van de ene blunder naar de
andere blunder spoedde: een gevaarlijk geachte verdachte die vrijkwam, een
vrijspraak ten gevolge van een vormfout, een financieel gat in de rijksbegroting
dat dicht gereden moest worden door hogere boetes enz., enz. Alles werd op
het conto van het openbaar ministerie geschreven, niet zelden zonder reden.
Immers, als bijvoorbeeld verdachten moeten worden heengezonden, heeft dat
meer te maken met het feit dat er te weinig cellen zijn dan met het OM. Hoe
dit ook zij, het aanzien van het openbaar ministerie begon fors beschadigd
te raken. Dit is ernstig in een democratische rechtsstaat. Die kan zich dat
eerlijk gezegd niet permitteren.Dat gegeven gecombineerd met – inderdaad – reëel gemaakte
fouten en met een organisatiestructuur die bepaald verouderd genoemd mag worden,
leidde na een interventie van de Kamer, via licht gesputter van minister Hirsch
Ballin, tot de commissie-Donner en later het plan van aanpak. Dat al die tijd
rustig doorgewerkt kon worden, kan niet gezegd worden. De parlementaire enquêtecommissie
ging er hard overheen. Een enkel citaat: "Het OM kan worden getypeerd als
een verzameling van functionarissen die behalve de wet voornamelijk de eigen
individuele verantwoordelijkheid en het non-interventiebeginsel als leidraad
hebben. Op het terrein van de bestrijding van de zware en georganiseerde criminaliteit
vertoont de organisatie van het OM vele mankementen. Bevoegdheden en verantwoordelijkheden
zijn onvoldoende helder afgebakend en per parket verschillend." (...) "Het
OM is een organisatie van juridisch hoogwaardige professionals, maar geen
professionele organisatie." (...) "Het OM schiet tekort in zijn gezag".De parlementaire enquêtecommissie beveelt aan: "absolute duidelijkheid
over de positie en de bevoegdheden van de hoofdofficieren van justitie en
het college van procureurs-generaal. Daadwerkelijke gezagsuitoefening over
de politie is voor het OM wezenlijk. Bij de reorganisatie zal rekening moeten
worden gehouden met de gebleken tekortkomingen in de organisatie, de werkwijze
en het functioneren van het OM."Nu ligt er dan een wetsvoorstel waarvan wellicht het allerbelangrijkste
verschil is met de oude situatie, dat het openbaar ministerie nu als één
organisatie wordt beschouwd. Niet meer de individuele leden van het openbaar
ministerie hebben het primaat om zo te zeggen, maar het openbaar ministerie
als geheel. Dat is een heel belangrijke modernisering. Binnen dat geheel van
het OM is het beter mogelijk prioriteiten te stellen, deskundigheden te benutten
en beleid tot uitvoering te brengen.Is het een garantie voor succes? Zeker niet. De keuze om het openbaar
ministerie als één organisatie te beschouwen met uiteindelijk
een centrale regie, heeft ook een keerzijde. Die ligt in de relatie met de
politie. De politie is regionaal verankerd, een keuze die onder andere voortvloeit
uit de wetenschap dat criminaliteit nu eenmaal niet overal dezelfde gedaante
heeft en dat een plaatselijke verankering van de politie nodig is.Een uiteindelijk centraal aangestuurd openbaar ministerie en een regionaal
verankerde politie, dat kan spanningen geven in de driehoek. Wie louter naar
de structuur kijkt, moet erkennen dat hier een spannend punt zit. De wijze
waarop dat alles nu uitgewerkt is – centrale beleidskaders, plaatselijke
invulling – geeft vertrouwen dat het kán. Zeker is dat niet.
Daarom is het in ieder geval goed om te kijken naar de mogelijkheden voor
conflictbeslechting. In de kern verandert daar alleen dat niet meer de individuele
"ressort-PG" maar het college van procureurs-generaal samen met de commissaris
van de koningin tot een oplossing moeten zien te komen. Dat is een logische
consequentie van de nieuwe structuur. Maar de PvdA-fractie vindt het dan wel
wenselijk dat binnen het college een taakverdeling wordt gemaakt naar territoriale
aandachtsgebieden. Wie pas naar aanleiding van een conflict moet gaan kennismaken
met de regio, zal veelal een te zware klus hebben bij het helpen oplossen
van een conflict. De PvdA-fractie zou hierop graag een reactie
horen. Nu, of op korte termijn, zou ook duidelijk moeten zijn wie voor welk
deel van het land primair aanspreekpunt is.Wil die territoriale binding enige inhoud kunnen hebben, dan zal men niet
de helft of eenderde van het land in portefeuille moeten hebben. Het aantal
van vijf PG's lijkt dan realistischer. De wet biedt nu de mogelijkheid van
een aantal tussen drie en vijf (artikel 130). Dat is mooi, maar slechts met
dien verstande dat drie en vier toch aanzienlijk minder wenselijk zijn dan
vijf. Ik hoor hierop graag de reactie van de minister, in de wetenschap dat
zij, zoals zij in de schriftelijke behandeling heeft laten blijken, een voorkeur
voor vier heeft. De PvdA-fractie acht vier PG's al helemaal onwenselijk, in
verband met het staken der stemmen. Samengevat: vijf dus.Veel is al met de minister gesproken over de samenstelling van het college
en met name ook over de positie van zijn voorzitter. De PvdA-fractie heeft
van meet af aan benadrukt dat het college van PG's collegiaal zou moeten besturen.
Een voorzitter zou daarbij mogen functioneren als aanspreekpunt voor "buiten",
maar zou overigens een gelijke positie en gelijke bevoegdheden moeten hebben
als zijn collega's. Geen super-PG dus. De minister heeft dit, zij het na wat
duwen en trekken, onderschreven. Wettelijk is er tot op de dag van vandaag
niets geregeld. Maar ook zonder dat bleek de voorzitter gezien te worden als
de super-PG. De PvdA-fractie acht dit niet juist. Daarom heb ik een amendement
ingediend waarin de minister de mogelijkheid wordt geboden het voorzitterschap
te laten rouleren. Indien alle procureurs-generaal gelijk zijn en er slechts
behoefte is aan een voorzitter om als aanspreekpunt te kunnen fungeren en
de vergaderingen voor te zitten, kan daartegen geen bezwaar zijn. Als het
de bedoeling is de voorzitter stilletjesweg toch meer macht en invloed te
geven dan zijn collega's, is er eens temeer reden voor dit amendement.De heer Dittrich (D66):Ik wil graag een vraag over het amendement op stuk nr. 11 stellen. In
dat amendement staat dat de minister van Justitie telkens voor de periode
van een jaar de voorzitter benoemt. Krijgt het niet het karakter van een georganiseerde
stoelendans als elk jaar een der PG's tot voorzitter benoemd wordt?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Alles afwegend, meen ik dat dit aanzienlijk meer voordelen heeft dan het
aanwijzen van een vaste voorzitter. Volgens mijn model benoem je vijf PG's.
Een van hen wordt voorzitter en dat voorzitterschap duurt een jaar en kan
eventueel verlengd worden als de minister dit nodig acht. Ik vind het niet
noodzakelijk dat het elk jaar rouleert, maar het kan soms goed zijn om dit
wel te doen. Ik wil daarom, hoe dan ook, weg van de gedachte van een super-PG.
Recente ervaringen hebben ons geleerd dat, ook al is er geen enkele formele
bevoegdheid, het feit alleen al dat iemand voorzitter is, kan leiden tot het
functioneren als super-PG. En nogmaals, dat wil ik niet.De heer Dittrich (D66):Stel, dat iemand tot volle tevredenheid een jaar functioneert als voorzitter
en ingewerkt is als aanspreekpunt. Volgens uw voorstel is het dan mogelijk
dat hij voor nog een jaar benoemd wordt. Wanneer er namelijk toch iemand anders
komt, die ook weer ingewerkt moet worden, is dit voor de kwaliteit van het
college een slechte zaak.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):U spreekt over "ingewerkt", maar ik zeg dat hij een gelijke onder zijn
gelijken is. Er valt dus niet veel in te werken. Iedere PG heeft zijn eigen
portefeuille en zijn territoriale aandachtsgebied. Een van de vijf is voor
een jaar voorzitter. Dit is een extra functie: hij zit de vergaderingen voor
en hij is het aanspreekpunt. De minister heeft zelf ooit eens gezegd dat ze
één aanspreekpunt bij het college wil hebben. Dit is dus de
functie van de voorzitter, maar dat vraagt niet om een lange inwerktijd. De
PG heeft verder zijn of haar portefeuille en het territoriale aandachtsgebied.
En dat is het dan.De heer Dittrich (D66):U zei ook dat het belangrijk is dat men in het land weet wat de portefeuilleverdeling
is van alle PG's. Als je regelmatig wisselt van voorzitter, zul je steeds
aan de burgers duidelijk moeten maken dat er een soort herverdeling van portefeuilles
heeft plaatsgevonden.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Dat is alleen het geval als het voorzitterschap van het college inhoudelijk
heel veel extra werk met zich brengt. De taken van het college zijn verdeeld
over vijf personen en één taakje, dat men om beurten kan uitvoeren,
houdt in dat men voorzitter en aanspreekpunt voor de minister is. Dat is maar
een onderdeel en het betekent helemaal geen totale herschikking van het takenpakket.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik begrijp de zorg van mevrouw Kalsbeek. Er zijn incidenten geweest en
zij wil daar voor de toekomst een les uit trekken.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik vond van het begin af aan dat er geen super-PG moest komen.De heer Rabbae (GroenLinks):U citeerde de aanbeveling van de commissie-Van Traa die zei: het is een
organisatie van professionals, maar geen professionele organisatie. Ik ga
ervan uit dat u het belang inziet van een goede voorzitter. Het moet een bindende
figuur zijn die in staat is om het college net ietsje beter te laten functioneren.
Het college is geen plek om een paar maanden als voorzitter te oefenen. Niet
iedereen is geboren om voorzitter te worden, maar als er een goede voorzitter
zit, is het voor de organisatie toch beter dat het soepel loopt dan dat iedere
keer met een nieuwe voorzitter moet worden geoefend.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):U moet echt kiezen: óf een super-PG en geen voorzitter van het
college als primus inter pares, maar een die erboven staat, óf een
college van vijf gelijkwaardige functionarissen, waarvan er een voor een beperkte
periode de leiding heeft. Je kunt niet alle twee willen. Je kunt niet tegen
een super-PG zijn en wel kiezen voor een bindende voorzitter of een voorzitter
die iets meer is dan de anderen. U mag deze opvatting wel hebben, maar dan
kiest u toch gewoon voor de variant van de super-PG. Hiervoor kies ik niet.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik kies niet voor de super-PG. Ik ga er met u in mee dat de vijf functionarissen
gelijkwaardig zijn, met ieder een eigen pakket. Met vijf functionarissen kunnen
de stemmen ook niet staken. Voor het geval dat er iemand ziek
is en de stemmen staken, kun je wel iets regelen. Structureel is er dan gelijkheid,
maar wij zijn nu eenmaal niet allemaal gelijk. De een kan iets veel beter
dan de ander. Kies dan iemand die beter als voorzitter kan functioneren dan
een ander.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Natuurlijk. Het is best mogelijk dat van de vijf PG's twee het heel goed
en graag doen en een zich het voorzitten van de vergaderingen liever bespaard
ziet omdat hij graag een inhoudelijke inbreng heeft. Je bent natuurlijk dom
als je uitgerekend de laatste aanwijst om een jaar lang voorzitter te zijn.
Je moet wel een beetje je verstand erbij blijven gebruiken. De achterliggende
gedachte is dat het geen functie mag zijn die stiekempjes uitstijgt boven
het niveau van de PG's.De heer Van den Berg (SGP):Ik kan mij uw zorg geheel voorstellen. Ik ben het er ook geheel mee eens
dat wij geen super-PG moeten hebben. Is wat u wilt echter een absolute voorwaarde
om dit te bereiken? U wilt geen super-PG, maar eigenlijk ook geen primus inter
pares. Er zijn voorbeelden genoeg van colleges in den lande die fungeren met
een voorzitter die geen extra bevoegdheden heeft, maar wel een aantal jaren
als zodanig functioneert. Ik zie het bezwaar er niet van. Ik zie wel het nadeel
dat de continuïteit, ook in het aanspreekpunt en de taken die hiermee
verband houden, vrij gauw in het gedrang komt. Ik deel dus uw bezwaren, maar
zie de voordelen van uw oplossing niet helemaal.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik ben bang dat de geschiedenis op dit punt ons iets sadder and wiser
heeft gemaakt. De voorzitter had geen formele bevoegdheden en toch is de voorzitter
die er was als vanzelf uitgegroeid tot super-PG. Verder heeft dit wetsvoorstel
een ontwikkeling doorgemaakt. De minister is begonnen met de gedachte van
een super-PG. Daar is steeds meer van afgegaan, met soms tamelijk onbegrijpelijke
constructies, bijvoorbeeld voor het stemmen en voor de wijze waarop het college
zijn orde zou moeten bepalen. Dit was elke keer bedoeld om de voorzitter toch
maar een beetje hoger te houden dan de rest. Ik wil daar gewoon vanaf. Ik
wil dat er geen misverstand over is: het college is uiteindelijk het hoogste
orgaan en niet iemand die nog net iets meer is dan het college.De heer Koekkoek (CDA):Wij hebben nooit een super-PG gehad en moeten er ook nooit een krijgen.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Formeel niet, nee.De heer Koekkoek (CDA):In het licht van uw amendement vraag ik u hoe u de functie van voorzitter
ziet. Wat is volgens het wetsvoorstel nu eigenlijk de voorzitter? Je mag ervan
uitgaan dat de voorzitter voorzit; dit spreekt vanzelf. Verder heeft hij een
beslissende stem als de stemmen staken. Ik weet niet of u deze bepaling wilt
schrappen; misschien mag dit nog blijven staan. Hij moet bepaalde beslissingen
voorleggen aan de minister. Dit wordt bij reglement geregeld en is dus ook
niet ter beoordeling aan de voorzitter van het college. Ook kan de minister
bepaalde werkzaamheden opdragen aan de voorzitter. Wilt u al deze bepalingen
laten staan of wilt u ook hieraan iets veranderen omdat u de voorzitter eigenlijk
helemaal niet wilt zien?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Nee, dit alles past precies in de twee functies die ik voor de voorzitter
zie. De ene is voorzitter van de vergadering en de andere is trait d'union
met de minister of eigenlijk met de hele buitenwereld. De laatste twee bepalingen
die u noemde, slaan op deze trait d'union, het verbindingsorgaan met buiten.
Het staken van de stemmen is inderdaad een extraatje dat de voorzitter krijgt,
maar hierin ben ik gewoon praktisch. Dit is een geijkte procedure bij het
staken van de stemmen. Het is waar dat de voorzitter hiermee een klein voordeeltje
heeft, maar dit telt minder zwaar als je weet dat het voorzitterschap wisselt.De heer Koekkoek (CDA):Vindt u het niet vreselijk onhandig om dit elk jaar te bepalen? De minister
draagt bepaalde werkzaamheden aan de voorzitter op. Deze voorzitter kan het
ene jaar Piet zijn en het andere jaar Klaas.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Hiermee zal de minister rekening houden wanneer dit systeem is ingevoerd.
Het is mij allemaal best, wat de heer Koekkoek zegt, maar ik vind dat je echt
moet proberen te voorkomen dat er een super-PG of een onderminister van Justitie –
het is maar net hoe je die procedure noemen wilt – ontstaat. Het college
is het hoogste orgaan en omdat we hier in het verleden gezien hebben dat dit
als vanzelf anders loopt, vind ik dat je waarborgen moet inbouwen om te voorkomen
dat het weer anders gaat lopen, en vandaar dit voorstel. Het zijn geen lastige
afwegingen: als het goed loopt, verleng je het met een jaar of nog een jaar;
als het niet goed loopt, heb je een mogelijkheid om eens te veranderen.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Het is altijd zo dat een functie wordt ingevuld door de ambtsdrager;
dat zie je met elke functie. Maar wanneer de minister de mogelijkheid moet
hebben – dat vindt mevrouw Kalsbeek ook – om bepaalde werkzaamheden
aan de voorzitter op te dragen, bijvoorbeeld het voortouw nemen bij de reorganisatie
of een andere belangrijke taak, dan is het onpraktisch om te zeggen: dat mag
je een jaar doen en dan moet een ander die kar maar gaan trekken. Dat werkt
in het geheel niet.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):U gaat ervan uit dat degene die zo'n taak opgedragen krijgt, deze weer
zou moeten inleveren, als hij voorzitter af is. Dat hoeft toch helemaal niet?
Iedere PG heeft een portefeuille en het voorbeeld dat u nu noemt, is gewoon
een substantieel onderdeel van een portefeuille. Dat was nu ook zo: nu zat
de reorganisatie van het OM bijvoorbeeld bij de voorzitter van het college.
Dat hoeft echter niet; het kan ook heel goed een ander zijn die daar het meest
geschikt voor is. Dat hoeft toch niet te rouleren op het moment dat je een
andere voorzitter benoemt? Dat zie ik absoluut niet in.Voorzitter! Ik kom op het belangrijke punt van de relatie minister-openbaar
ministerie. Ik ga daar uitgebreid op in, omdat het een belangrijk principieel
punt is. Ik denk dat ook daar wat aanvankelijke strubbelingen zijn geweest.
Ik roep de bijeenkomst van hoofdofficieren en procureurs-generaal in Domburg
in herinnering. Het ziet ernaar uit dat ook het openbaar ministerie, althans
 in meerderheid, zich kan vinden in de lijn zoals die nu in
de wet is neergelegd. Het is terecht dat de relatie minister-OM veel aandacht
heeft gekregen. Als er over zo'n wezenlijk onderwerp niet meer gedebatteerd
zou worden, moet je je echt zorgen maken. Het merkwaardige is echter dat er
een beeld is blijven bestaan ten aanzien van dit onderwerp alsof er nog steeds
diepgaande verschillen van inzicht zijn: alsof er politici zijn die, zoals
een journalist eens zei, voortaan de eis in een strafzaak wel via Den Haag
Vandaag zullen laten weten aan het openbaar ministerie. Dat is gelukkig een
ridicule weergave van waar de discussie over gaat, maar het geeft wel te denken.
Het zou heel goed zijn als dit debat vandaag een bijdrage zou kunnen leveren
aan een wat evenwichtiger beeldvorming.Laten we eerst eens op een rijtje zetten waar volgens mij iedereen het
over eens is. Het Nederlandse strafrechtsysteem werkt met het opportuniteitsbeginsel.
In Nederland hebben wij niet het legaliteitsbeginsel. De vraag of wel of niet
vervolging moet worden ingesteld, wordt niet louter bepaald door de wet, maar
ook door de vraag of het instellen van vervolging opportuun is, in het algemeen
belang is. Dit opportuniteitsbeginsel noopt tot het formuleren van beleid:
wanneer is er dan sprake van een situatie waarin vervolgen niet opportuun
moet worden geacht? Dat een beleid als dit, alsmede een sepotbeleid, er moet
zijn, is onomstreden. Het is niet goed elk individueel lid van het OM zijn
eigen argumenten hier te laten formuleren en zijn afwegingen louter naar eigen
inzicht te laten maken. Dat heeft niets te maken met een gebrek aan vertrouwen
in welk lid van het openbaar ministerie dan ook, maar het heeft te maken met
het streven naar rechtsgelijkheid.Er is nog een reden waarom een beleid moet worden uitgezet inzake vervolging.
Niet alle soort zaken kunnen in gelijke mate aandacht krijgen van opsporings-
en vervolgingsinstanties. Er moeten prioriteiten worden gesteld: moet de bestrijding
van de georganiseerde criminaliteit meer aandacht krijgen of moet de bestrijding
van de milieucriminaliteit meer aandacht krijgen? Is het zaak meer capaciteit
in te zetten op huiselijk geweld of op bestrijding van discriminatie? Op fietsendiefstallen
of op verkeersovertredingen? Het liefst zouden we deze keuzes mijden en alles
opsporen en zo nodig vervolgen wat strafbaar is. Dat laat de capaciteit van
ons strafrechtelijk apparaat echter niet toe en ook als die zal worden uitgebreid,
zal altijd de vraag moeten worden gesteld: waar moeten de prioriteiten liggen?Dat voor deze beide typen beleid een politieke verantwoordelijkheid bestaat,
is onomstreden. Het beleid van het openbaar ministerie wordt in samenspraak
met de minister vastgesteld en de Kamer geeft daar zo nodig haar oordeel over.
Ook waar het om beleid gaat, kan het zo zijn dat er een verschil van opvatting
bestaat tussen het openbaar ministerie en de minister. In laatste instantie
zal dat met een aanwijzing beslecht kunnen worden. Het is van belang dat zo
nodig dit formele punt ook wordt gemaakt, opdat onderscheiden verantwoordelijkheden
volstrekt duidelijk zijn.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik zou graag een verheldering hebben op het punt van het opportuniteitsbeginsel.
Mevrouw Kalsbeek geeft daar een invulling aan, waar ik een vraag bij stel,
namelijk de invulling dat vervolging moet plaatsvinden, als dat in het algemeen
belang is. Welnu, wat het algemeen belang vraagt, stellen we als wetgever
vast. Uitgangspunt is dat als er een strafbaar feit is gepleegd, het vervolgd
wordt en dat, om redenen van algemeen belang, van vervolging kan worden afgezien.
Is mevrouw Kalsbeek het eens met deze weergave?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ja, ik meen dat ik dit ook gezegd heb.De heer Koekkoek (CDA):U hebt gezegd: vervolging moet plaatsvinden, als dat in het algemeen belang
is. Maar het uitgangspunt is, dat als er een strafbaar feit is gepleegd, dit
vervolgd wordt en dat om redenen van algemeen belang van vervolging kan worden
afgezien. Is mevrouw Kalsbeek het eens met deze weergave?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ja, ik meen ook dat ik dat gezegd heb.De heer Koekkoek (CDA):U heeft gezegd: vervolging moet plaatsvinden als dat in het algemeen belang
is. Maar het uitgangspunt is natuurlijk dat strafbare feiten vervolgd worden
en dat ze eventueel niet vervolgd worden – dat is het opportuniteitsbeginsel –
om redenen van algemeen belang.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik wil mijn eigen tekst nogmaals lezen, want volgens mij staat dat er.
Maar als u uw gelijk wilt, geef ik u het; dat is geen probleem.De heer Koekkoek (CDA):Ik haal slechts aan wat u gezegd heeft.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik meen het.De heer Koekkoek (CDA):Als wij het eens zijn, dan is het vuiltje weggewerkt.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ja, volgens mij zijn wij het eens.Over deze algemene aanwijzingsbevoegdheden bestaat, voorzover ik weet,
geen verschil van opvatting. Iedereen is het erover eens hoe hier de verantwoordelijkheden
en bevoegdheden liggen. Anders ligt dat met de aanwijzingsbevoegdheid in individuele
zaken, waarbij de discussie zich dan weer toespitst op een aanwijzing tot
niet vervolgen. Een aanwijzing tot wel vervolgen in een individueel geval
is, eigenlijk gek genoeg, veel minder omstreden. De redenering is dan: de
rechter moet het uiteindelijk oordeel geven, dus als een minister ten onrechte
de aanwijzing tot vervolgen geeft, zal de rechter dat wel corrigeren. Ik vind
dat een zeer pragmatische benadering van degenen die zich tegen een aanwijzingsbevoegdheid
tot niet vervolgen in individuele gevallen keren. Immers ook een vervolging
op zichzelf, zelfs als er vrijspraak volgt, kan buitengewoon schadelijk zijn
voor degene die het moet ondergaan.Hoe het ook zij, de discussie spitst zich toe op de aanwijzing tot niet
vervolgen. De PvdA-fractie meent dat de minister deze bevoegdheid uiteindelijk
toekomt. De kern van de redenering wordt daarbij gevormd door het begrip "verantwoording
afleggen". In een democratische rechtsstaat als de onze kunnen mensen, functionarissen,
geen bevoegdheden hebben waarover zij geen verantwoording hoeven af te leggen. Terwijl dit altijd al geldt, geldt dat, zo mogelijk, nog
sterker waar bevoegdheden zover gaan dat mensen door de uitoefening van die
bevoegdheden in hun grondrechten kunnen worden aangetast.Beslissingen tot niet vervolgen zijn natuurlijk niet zeldzaam. Zij worden
dag in dag uit genomen door het OM, bijvoorbeeld om technische redenen –
het bewijs is niet rond –, om redenen van capaciteit, ingevolge het
sepotbeleid en ten slotte ten gevolge van een aanwijzing van de minister.De eerste drie redenen die ik noemde, spreken voor zichzelf. Zij zullen
tezamen 99,99999% van de gevallen waarin besloten wordt tot niet vervolgen
dekken.De hoge uitzondering is de aanwijzing. Wanneer kan zich die voordoen?
Allereerst als het OM zich naar de overtuiging van de minister niet houdt
aan het vastgestelde beleid. Natuurlijk dient de minister aan te geven waarom
hij denkt dat daar sprake van is. Dat moet hij sowieso, maar dat is de minister
nu eens temeer geraden, nu op aandrang van de PvdA-fractie in de wet is opgenomen
dat aanwijzingen tot niet vervolgen moeten worden meegedeeld aan de Kamer.
Het spreekt vanzelf dat een minister niet in de Kamer hoeft aan te komen zonder
goede argumenten. Als het al eens gebeurt dat de officier van justitie afwijkt
van het uitgezette beleid, wordt door anderen gezegd dat daar rechtspositionele
consequenties tegenover staan. Ik meen dat zo'n redenering niet kan worden
volgehouden. Dat impliceert immers dat een lid van het OM die bijvoorbeeld
tegen het beleid ingaat en iemand vervolgt, intussen wel het laatste woord
heeft: de vervolging vindt immers gewoon plaats. Een enkeling zal, gegeven
zijn geweten of iets dergelijks, dat op de koop toe willen nemen. Maar aan
het geweten van een officier van justitie kan toch niet meer macht worden
toegekend dan de democratisch te controleren minister?Het tweede soort zaken waar het om gaat, zijn de zaken die om de een of
andere reden niet onder "beleid" vallen onder te brengen. De Lockheed-zaak
was daarvan wellicht het meest duidelijke voorbeeld. Denkbaar is echter ook
dat het gaat om een zaak waarbij het belang van vervolgen moet worden afgewogen
tegen een ander, wellicht groter belang. Tijdens de interruptie van de heer
Koekkoek spraken wij er al over. In zo'n geval ligt het vele malen meer voor
de hand dat de minister de finale afweging maakt dan de officier van justitie,
het OM als geheel en zelfs een rechtelijke macht. Kern van dit alles is dat
altijd verantwoording kan worden afgelegd over een beslissing tot al dan niet
vervolgen. Bij vervolgen komt dat oordeel toe aan de rechter, bij niet vervolgen
komt dat oordeel in het uiterste geval toe aan de volksvertegenwoordiging,
hoewel ook daar nog de rechter steeds in beeld is als er belanghebbenden zijn.De minister wil bij een aanwijzing tot niet vervolgen geen termijn in
de wet waarbinnen de Kamer moet worden geïnformeerd. Dat zou akkoord
zijn als het ging om het noemen van weken. Maar het mag ook niet sint-juttemis
worden of periodiek. Ik heb dan ook een amendement ingediend met daarin de
toevoeging "zo spoedig mogelijk". Ik wil daar overigens aan toevoegen dat
het amendement van de heer Rabbae over de relatie met artikel 12 Wetboek van
Strafvordering, mij sympathiek voorkomt. Ik heb de toelichting daarop nagelezen
en ik meende wel dat dit ondervangen was door het wetsvoorstel, maar ik hoor
hierop graag de reactie van de minister.Hoewel de aanwijzingsbevoegdheid al heel lang bestaat, is hij ook lang
slapend geweest. Zelden werd in formele zin van deze bevoegdheid gebruik gemaakt.
De aanwijzingsbevoegdheid wordt met dit wetsvoorstel als het ware gereactiveerd
en van heldere procedures voorzien. Dat nu is een zeer belangrijke verbetering
die met name degenen die bang zijn voor een te grote invloed van de politiek
op het OM zouden moeten toejuichen. Want eenieder die geen vreemde is in het
Jeruzalem van de strafvervolging weet dat er vroeger weliswaar geen formele
aanwijzingen maar wel telefoontjes waren, soms zelfs op eigen gezag van departementsambtenaren
die erop wezen dat de minister dit of dat toch liever anders gezien had. Na
zo'n telefoontje was vaak geen aanwijzing meer nodig! Aan die schimmigheid
moest een einde komen. Mijn voormalige collega Jurgens is de eerste geweest
die daarvan een punt heeft gemaakt. Hij heeft zijn gelijk nu, gelukkig!De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Wij zijn het erover eens dat het algemene beleid in ieder
geval in de Kamer aan de orde moet komen. Maar vindt mevrouw Kalsbeek het
raadzaam dat de Kamer over individuele zaken gaat discussiëren? Dat is
het gevolg van de procedure dat bij een aanwijzing om niet te vervolgen uiteindelijk
de verantwoording in de Kamer beslissend moet zijn. Is, juist omdat het om
individuele zaken gaat, de rechter niet meer geschikt om die toetsende rol
te vervullen?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Nee. Wij hebben hierover eerder gedebatteerd. Ik hoop dat het weinig voorkomt
dat wij in de Kamer moeten debatteren omdat de minister een aanwijzing heeft
gegeven waarmee de Kamer problemen heeft. Maar ik vind wel dat het moet. Het
gaat niet om "raadzaam", het gaat om iets veel belangrijkers. Het gaat om
de vraag of uiteindelijk verantwoording wordt afgelegd voor zulke ingrijpende
beslissingen. Bij een aanwijzing tot vervolgen is het uiteindelijk de rechter
die dat oordeel toekomt. Bij een aanwijzing tot niet vervolgen, als het OM
in laatste instantie daarover een beslissing kan nemen en er dus verder niemand
meer over gaat, wordt er geen verantwoording meer voor afgelegd. En dat vind
ik slecht. Als beslissingen worden genomen tot niet vervolgen – en dan
hebben wij het over uitzonderlijke situaties – dan moet degene die daartoe
bevoegd is daarvoor ook ter verantwoording kunnen worden geroepen. Dat is
de kern van de reden waarom ik vind dat het zo goed is geregeld.De heer Koekkoek (CDA):Het tot verantwoording roepen is mogelijk. Dat wil ik ook niet uitsluiten.
Dat kan altijd. Maar het gaat erom of, juist in individuele zaken, niet beter
de rechter dat kan doen. U heeft gezegd dat een officier van justitie niet
mag afwijken van het algemene beleid. Dat is juist. Maar als een officier
van justitie of het openbaar ministerie – en dus uiteindelijk het college –
zegt dat er vervolgd moet worden, misschien in afwijking van het algemene
beleid, dan zijn daar natuurlijk juridische redenen voor. En dat moet ook
mogelijk zijn. In concrete gevallen moet kunnen worden afgeweken
van het algemene beleid.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Nee, daar gaat het niet om. U zegt dat altijd verantwoording kan worden
afgelegd. Dat klopt. Maar het is een beetje zinledig als vervolgens een andere
instantie daar overheen kan! Dat vind ik echt raar. Een beslissing tot niet
vervolgen wordt genomen door de minister, dus in die uitzonderlijke gevallen.
Ik heb niet voor niks alle gewone situaties opgenoemd. Daarmee wil ik aangeven
om welke uitzonderlijke gevallen het gaat. Het heeft niet veel zin als een
minister hier verantwoording aflegt en tegelijkertijd niet het laatste woord
heeft. Dat moet geregeld zijn. Er is nog een argument, waarover wij eerder
hebben gediscussieerd. In de kern gaat het in dit soort gevallen altijd om
politieke afwegingen. Dan kom ik bij het andere punt dat u noemde, namelijk
het beleid. Ik kan mij niet voorstellen dat het zal gaan om kwesties waarbij
het beleid kristalhelder is en men dus gewoon tegen dat beleid ingaat. Het
gaat natuurlijk altijd om twijfelgevallen: valt het wel onder het beleid,
is deze nieuwe ontwikkeling niet voorzien met dit beleid en wat doen wij daarmee?
Dan kan het OM daarover een bepaalde opvatting hebben, waarmee de minister
het vervolgens niet eens is. Ook dan is er uiteindelijk een politieke beslissing
in het geding. Het beleid zal vervolgens moeten worden aangepast. Dat spreekt
voor zichzelf. Maar er kan een noodzaak zijn om dan eerst over een concrete
situatie te beslissen. Degene die dat doet, is de minister. Dat kan, volgens
mij, niet het OM zijn.De heer Koekkoek (CDA):Ik heb een laatste vraag, voorzitter. Waarom aanvaardt mevrouw Kalsbeek
wel dat de rechter het laatste woord heeft bij de controle op de aanwijzing
als een belanghebbende zich meldt en waarom aanvaardt zij niet dat de rechter
het laatste woord heeft in het geval waarin een belanghebbende zich, om welke
reden dan ook, niet meldt?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Dat is een heel goede vraag. Ik doe dat omdat de balans dan net doorslaat.
Het is niet een zwart-witsituatie. Je kunt niet zeggen: dit is alleen maar
goed en dat is alleen maar slecht. Er moet een afweging worden gemaakt: waarmee
dien je uiteindelijk de zorgvuldigheid, de principes van onze rechtsstaat?
Het is voor mij heel belangrijk dat verantwoording wordt afgelegd. In het
geval van niet vervolgen vind ik dat de minister hier verantwoording moet
afleggen. Maar als er belanghebbenden in het geding zijn, komt er een ander
element bij. Dan kunnen mensen persoonlijk geraakt zijn. Dan meen ik dat de
rechter er nog een keer naar moet kijken. Bij het oordeel van de rechter zal
de aanwijzing tot niet vervolgen natuurlijk wel een belangrijke rol spelen.
Dat is eerder nogal eens gebleken.De heer Dittrich (D66):Mevrouw Kalsbeek schetste net de situatie van vroeger, toen er vanuit
het departement vaak telefoontjes kwamen waarmee een officier min of meer
onder druk werd gezet. In die gevallen was er geen aanwijzing nodig, want
door het vooroverleg was men tot een bepaald standpunt gekomen. Aan die situatie
zou volgens mevrouw Kalsbeek een eind komen doordat er waarborgen in de wet
zijn opgenomen. Waar ontleent zij die gedachte aan? Er kan vanuit het departement
nog steeds contact worden gezocht om in de fase van het vooroverleg de neuzen
dezelfde kant op te krijgen.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Dat is wat anders. Er is natuurlijk normaal overleg. Het gaat mij om de
situatie waarin er echt een conflict is. Ik ken voorbeelden waarin verantwoordelijke
officieren, die ervan overtuigd waren dat een zaak moest doorgaan, werden
gebeld met de mededeling: mijnheer, mevrouw, het spijt mij zeer, maar de minister
zag dit liever niet. Dat kan nu nog, maar als de officier nu de rug niet recht
houdt, vind ik hem eigenlijk geen knip voor de neus waard. Als een officier
vindt dat hij moet vervolgen en een ambtenaar belt hem om dat te ontraden,
moet hij op een officiële aanwijzing aansturen. Daar komt nog iets bij.
Wij hebben het over doorsteekjes middendoor: een officier en een departementsambtenaar.
In mijn visie kan dat niet meer voorkomen. Er is het OM en er is de minister
met het departement. Als er formele aanwijzingen moeten worden gegeven, als
er correcties moeten worden aangebracht, moet dat bovenover: van de minister
naar het college. Wat mij betreft kan het niet meer tussendoor.De heer Dittrich (D66):Het wetsvoorstel maakt het nog steeds mogelijk dat een minister rechtstreeks
contact zoekt met een officier van justitie die een zaak behandelt. Dat kan
zelfs nog op de zitting zelf plaatsvinden. Het college van procureurs-generaal
kan worden overgeslagen.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):U hebt gelijk. Ik vind eigenlijk dat het via het college moet. Er kunnen
noodgevallen zijn, maar de hoofdregel is dat het bovenover gaat.Voorzitter! Dit wetsvoorstel regelt veel goeds. De zaken waarover geen
verschil van opvatting bestaat, zal ik niet alle opsommen. Het wetsvoorstel
zal, zeker als nog een enkele kleine wijziging wordt aangebracht, in de praktijk
zijn waarde bewijzen. Ik denk dat het een solide basis is om verder te werken
aan het beter functioneren van het openbaar ministerie en aan een betere en
effectievere bestrijding van de criminaliteit. Maar het zal niet voldoende
zijn. Het wetsvoorstel zal niet, zoals procureur-generaal Ficq hoopt, in één
klap de crisis bezweren. Daarvoor is echt meer nodig. Ik denk aan een voortgaande
wijziging van de cultuur waarin de gedachte die in dit wetsvoorstel zit, wordt
verinnerlijkt en waarin meer openheid wordt betracht. Zo'n veranderingsproces
moet gedragen worden door de leden van het openbaar ministerie die de integriteit
van hun ambt zeer hoog hebben en die weten dat het hun allerbelangrijkste
taak is om mensen te beschermen tegen criminaliteit en degenen die criminele
daden plegen.De reorganisatie gaat door. Er moet een doorstart gemaakt worden nu de
voorzitter van het college van procureurs-generaal er niet meer is. Naar verluidt,
worden daarvoor externe deskundigen ingehuurd. Klopt dat? Er gaan meer geruchten,
die bij navraag vaak weer worden tegengesproken. Wat er ook van zij, voor
de PvdA-fractie zullen de achterliggende gedachten van dit wetsvoorstel steeds
toetspunt blijven bij de voortgaande reorganisatie. Rest slechts de vraag
hoever de minister inmiddels is met het herstel van de verhoudingen
tussen haar en het OM.De heer Koekkoek (CDA):Mevrouw Kalsbeek heeft een paar keer het woord "crisis" in de mond genomen,
zij het via het citeren van de heer Ficq. Vindt zij dat nog steeds sprake
is van een crisis of een crisisachtige situatie?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Het is duidelijk dat de afgelopen periode een heel moeilijke tijd voor
het openbaar ministerie is geweest. Daarmee vertel ik niets nieuws. Wat mij
opvalt, is dat wij die sfeer met elkaar kunnen versterken. Er werd ophef gemaakt
over uitspraken die procureurs-generaal hadden gedaan in Opportuun. Ik heb
die interviews gelezen en heb er geen onvertogen woord in kunnen ontdekken.
Ik leid daaruit af dat eenieder zich tot het uiterste inspant om dit proces
zo goed mogelijk te laten verlopen.De voorzitter:Valt dit onderwerp niet een beetje buiten het raam van de behandeling
van dit wetsvoorstel? Hebben wij er bovendien niet eerder over gesproken?De heer Koekkoek (CDA):Dat is zeker juist, maar mevrouw Kalsbeek heeft een paar opmerkingen gemaakt...De voorzitter:U hoeft daar dan toch niet op in te gaan?De heer Koekkoek (CDA):Ik zal mij tot één vraag aan mevrouw Kalsbeek beperken.
Zij heeft geen onvertogen woord gelezen in de interviews in Opportuun. Dat
is misschien ook wel een verstandige benadering, maar is zij dan niet verbaasd
over de reacties op die interviews?Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Dat is precies wat ik zojuist bedoelde te zeggen. Wij kunnen het geweldig
versterken. Ik vind het een beetje wereldvreemd om hier een wetsvoorstel te
behandelen over een heel belangrijk onderwerp, met de structurele aspecten
die ook van belang zijn, los van de incidenten van de afgelopen maanden, terwijl
wij ondertussen weten dat er het een en ander aan de hand is. Ik stel daar
dan ook een vraag over, maar ik ga niet praten over een crisis of iets dergelijks,
want dat is nu niet actueel.De heer Dittrich (D66):Mijnheer de voorzitter! In de afgelopen tien tot vijftien jaar is Justitie
steeds meer in het brandpunt van de publieke belangstelling komen te staan,
en daarmee ook van de politiek. Op het functioneren van het openbaar ministerie
kwam steeds meer kritiek. Verontwaardiging na vormfouten, gebrekkig gezag
over de politie, onvoldoende eenheid in het strafvorderlijk beleid, een organisatie
die door sommigen werd gekenschetst als een eilandenrijk met allemaal kleine
koninkjes, onduidelijkheid in de relatie tussen de minister van Justitie en
het openbaar ministerie en ondoorzichtigheid in de omvang van de ministeriële
verantwoordelijkheid, dit alles heeft ertoe geleid dat de Kamer begon te klagen.
Daarom heeft minister Hirsch Ballin de commissie-Donner ingesteld. Deze commissie
kwam met fundamentele kritiek en verstrekkende voorstellen om het OM als organisatie
te veranderen. In 1994 brak de IRT-affaire uit, die leidde tot de parlementaire
enquête opsporingsmethoden. In het rapport legde de parlementaire enquêtecommissie
de vinger op een aantal gevoelige plekken bij het OM. Zo zou het college van
procureurs-generaal niet goed kunnen functioneren, omdat de organisatievorm
niet meer paste bij de problemen van deze tijd. Kortom, het werd tijd dat
de organisatie van het openbaar ministerie op de schop zou gaan. Het Paarse
kabinet besloot in het regeerakkoord van de zomer van 1994 dat de reorganisatie
van het OM langs de lijnen van de commissie-Donner zou moeten plaatsvinden.Het wetsvoorstel dat wij vandaag bespreken, heeft dus een woelige voorgeschiedenis
gehad. Maar daar bleef het niet bij. Ook het voorontwerp lokte turbulente
reacties uit. In de kolommen van talloze kranten en juridische tijdschriften
bestreden voor- en tegenstanders elkaar te vuur en te zwaard. Een deel van
de juristen deed het voorkomen alsof de politiek het OM wilde beteugelen en
laten verworden tot een uitvoerende dienst van het ministerie. Een ander deel
van de juristen beweerde dat deze kritiek een afleidingsmanoeuvre was omdat
er verdeeldheid zou zijn binnen het OM zelf: een tegenstelling tussen de hoofdofficieren
van justitie enerzijds en de groeiende macht van het college van procureurs-generaal
anderzijds.De laatste tijden zijn voor het OM nogal hectisch geweest. Even ontstond
de indruk dat de Kamer niet meer aan de behandeling van dit wetsvoorstel toe
zou komen. Ik vond het interessant om op dat moment te zien dat er zowel vanuit
het OM, als vanuit de zittende magistratuur en de advocatuur bij de Kamer
met klem op is aangedrongen om dit wetsvoorstel toch snel te behandelen. Alle
organisaties gaven daarbij te kennen dat het wetsvoorstel zoals het nu voor
ons ligt, een evenwicht kent waarmee zij goed kunnen werken. Wie had dat ruim
een jaar geleden kunnen denken. Ongetwijfeld is het feit dat de crème
de la crème van de Nederlandse rechtsstaat zich nu achter het voorliggende
wetsvoorstel schaart, te danken aan de uitgebreide voorbesprekingen van het
wetsvoorstel. Blijkens de memorie van toelichting heeft de minister op tal
van onderdelen de tekst naar aanleiding van de commentaren aangepast. Er resten
voor de fractie van D66 dan ook nog maar een paar punten die besproken moeten
worden. Die zijn echter wel belangrijk en daarom wil ik daar wat uitgebreider
bij stilstaan.Het eerste punt betreft het college van procureurs-generaal. Dat is eigenlijk
de belangrijkste wijziging, die door de reorganisatie wordt aangebracht in
de structuur van het OM. Het college krijgt een centrale plaats in de structuur.
Dit orgaan geeft leiding aan het OM als één organisatie. Gekozen
is voor een collegiaal bestuur. De fractie van D66 is het daarmee eens. Een
meerhoofdig leiderschap leidt tot evenwichtige besluitvorming, omdat het een
systeem van checks and balances in zich draagt.Over de wijze van invulling van het voorzitterschap van het college is
al vele malen overleg met de minister gevoerd. Uiteindelijk heeft de minister
naar de Kamer geluisterd en zijn de voorstellen aangepast. Er wordt nu voorgesteld
om drie tot vijf procureurs-generaal aan te stellen van wie één
tot voorzitter wordt benoemd. Hij is het aanspreekpunt van de minister. Aan
hem kunnen bepaalde taken worden toebedeeld, bijvoorbeeld bewaking van het
 proces van de reorganisatie. Hij blijft in feite gewoon een
procureur-generaal. Alleen als de stemmen staken, geeft zijn stem de doorslag.Op zichzelf ben ik het met de gekozen constructie eens, maar denkt de
minister dat het reëel is te verwachten dat drie procureurs-generaal
al het werk zullen kunnen doen? Wij denken dat het meer voor de hand ligt
dat het college uit vier of vijf procureurs-generaal bestaat. Op zichzelf
begrijpen wij het argument van de minister om geen vast aantal in de wetstekst
op te nemen. Eventuele wijziging van dat aantal vraagt dan meteen om aanpassing
van de wet. Het lijkt mij logisch dat in elk geval in de AMvB het aantal van
vijf wordt genoemd.Bij interruptie is er al uitgebreid gesproken over het amendement van
de PvdA op stuk nr. 11. Mijn fractie ziet niet veel in het voorstel om telkens
voor een jaar een van de PG's tot voorzitter te benoemen.De fractie van D66 is er voorstander van dat de procureurs-generaal het
OM ter terechtzitting kunnen vertegenwoordigen. Zij zullen het druk genoeg
met beleidstaken hebben, maar het kan geen kwaad dat zij voeling met de praktijk
houden en zo nu en dan als zaaksofficier van justitie op de zitting het woord
te voeren. Volgens het wetsvoorstel kan dit nu alleen bij de gerechtshoven.
In de nieuwe organisatiestructuur zijn de ressortsparketten hiërarchisch
gelijkgesteld aan de arrondissementsparketten en het landelijk parket. Waarom
zou een procureur-generaal dan ook niet af en toe eerstelijnswerkzaamheden
kunnen verrichten bij de andere parketten? Ook de Orde van advocaten heeft
in haar advies een dergelijke opmerking gemaakt. Met het oog daarop heb ik
een amendement op artikel 135 ingediend. Daarin wordt voorgesteld een nieuw
lid 4 op te nemen, waarin staat dat de procureurs-generaal bij de andere twee
gremia als plaatsvervanger kunnen optreden.Voorzitter! Een ander hoofdpunt van het wetsvoorstel betreft het geven
van aanwijzingen. Een heikel punt is de mogelijkheid dat de minister zich
bemoeit met individuele strafzaken en wellicht zelfs een aanwijzing geeft
om iemand wel of niet te vervolgen. Ook onder het huidige artikel 5 van de
Wet op de rechterlijke organisatie heeft de minister een dergelijke bevoegdheid.
In de praktijk van alledag wordt er door de opeenvolgende ministers van Justitie
spaarzaam gebruik van gemaakt. Uit de parlementaire geschiedenis blijkt dat
de Kamer daar nogal wisselend op reageert.Dat de minister algemene aanwijzingen kan geven, staat niet ter discussie.
Bij het geven van bijzondere aanwijzingen in individuele zaken is die discussie
er wel degelijk. D66 vindt de tekst van het wetsvoorstel op dit punt nog niet
duidelijk genoeg. Op diverse plaatsen in de memorie van toelichting en in
de nota naar aanleiding van het verslag maakt de minister er melding van dat
grote terughoudendheid op zijn plaats is bij het geven van bijzondere aanwijzingen.
Toch is dat niet in artikel 127 vermeld. Ook voor D66 is het uitgangspunt
dat terughoudendheid betracht moet worden. Daarom heb ik een amendement ingediend,
dat tot doel heeft om een nieuw artikel 127, lid 2, te introduceren. Hierin
wordt expliciet die grote terughoudendheid bij het geven van bijzondere aanwijzingen
vermeld. Een dergelijke verwoording in de wetstekst en niet alleen in de toelichting
lijkt D66 gewenst in verband met de bijzondere positie van het OM in het strafproces.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik wil daar twee vragen over stellen. De eerste is deze. Vindt
de heer Dittrich dit dan een voorbeeld dat je als minister uiterst terughoudend
moet zijn met het geven van aanwijzingen in concrete zaken, omdat er behoefte
is aan verduidelijking van het recht, aan rechtsontwikkeling? Dat kan de achtergrond
zijn. Denk aan euthanasiezaken in bepaalde gevallen om die rechtsontwikkeling
te krijgen. Vindt hij dat je dan wat met die norm van uiterste terughoudendheid
kunt?De heer Dittrich (D66):Ik vind dat die norm altijd op zijn plaats is vanwege de bijzondere relatie
tussen de minister en het OM. Bij het geven van een aanwijzing om toch tot
opsporing en vervolging over te gaan, moet die terughoudendheid er ook zijn,
zij het dat je daar uiteindelijk het oordeel van de rechter hebt. Zo'n zaak
komt dan voor de rechter. Het speelt dus nog meer bij aanwijzingen om niet
tot vervolging over te gaan.De heer Koekkoek (CDA):Precies, maar u betrekt het ook op de positieve aanwijzingen. De vraag
is dan of een aanwijzing om tot vervolging over te gaan teneinde meer duidelijkheid
in de rechtsontwikkeling te krijgen, niet een legitieme overweging van de
minister is om op die grond een aanwijzing te geven?De heer Dittrich (D66):Wij hebben zelf in het verslag het voorstel gedaan om een formulering
te kiezen waarin je aangeeft dat je daartoe ook bij de positieve aanwijzingen
niet te gauw moet overgaan. Wij hebben toen zelf de tekst voorgesteld "in
het belang van de rechtsontwikkeling of andere zwaarwegende belangen". Als
je dat als norm in de wetstekst vastlegt, geeft dat aan dat er bepaalde situaties
zijn waarin je het toch zou moeten doen, maar het moet geen schering en inslag
zijn. Er moet afstand zijn tussen de minister en het openbaar ministerie.De heer Koekkoek (CDA):Dan is die norm van uiterste terughoudendheid dus een zeer rekbare norm?De heer Dittrich (D66):Grote terughoudendheid wordt niet uitgesplitst in een aantal voorwaarden,
als u dat bedoelt. Die zijn lastig te formuleren en in een wetstekst op te
nemen. Ik denk dat we, waar iedereen het erover eens is dat er grote terughoudendheid
zou moeten zijn – uw fractie vond dat ook in het debat over de rechtsontwikkeling
met betrekking tot de euthanasie –, nu we de kans hebben om de wet aan
te passen, te moderniseren, niet alleen die gedragsnorm in de memorie van
toelichting en de andere stukken moeten zetten, maar die duidelijkheid ook
aan de praktijk moeten bieden, dus in de wetstekst.de heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Mijn tweede vraag betreft het volgende. De heer Dittrich denkt,
gelet op de toelichting, bij die aanwijzingsbevoegdheid vooral aan strafrechtelijke
aangelegenheden. Maar de tekst die hij heeft voorgesteld, heeft ook betrekking
op beheerskwesties. Vindt hij daar ook die grote terughoudendheid noodzakelijk?De heer Dittrich (D66):Het is goed dat u me dat vraagt. Ik heb daar een aparte passage over in
mijn verhaal. Ik wil daar apart bij stilstaan, gezien de haken
en ogen.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Ik dacht dat het in het algemeen in ons bestuursrecht in confesso
was dat een aanwijzing op zich altijd een ultimum remedium is. Ik vraag me
zeer af of je dat nu nog in de wet moet vastleggen door een bepaald criterium.
En als het dan moet, dan wel graag een criterium dat toetsbaar is. Hoe toetst
de heer Dittrich of de minister met grote terughoudendheid omgaat of niet?
Dat kan toch nooit kwantitatief zijn? Het kan best zijn dat er, al zou een
minister zeer terughoudend zijn, in een bepaalde situatie een aantal malen
een aanwijzing gegeven moet worden. Dus kwantitatief kun je er dus niet mee
uit de voeten. Hoe wil hij het dan anders doen?De heer Dittrich (D66):Zoals het wetsvoorstel nu luidt, staat er helemaal niets in de wetstekst
over grote terughoudendheid, terwijl wij het er allemaal over eens zijn dat
dat zou moeten. Dat blijkt ook uit de onderliggende stukken en de memorie
van toelichting.De heer Van den Berg (SGP):Daar is heel Nederland het over eens. Een aanwijzing gebeurt alleen als
ultimum remedium. Dat hoeft u niet in de wet te gaan expliciteren.De heer Dittrich (D66):Dat gaat over een hiërarchische structuur, terwijl we hier te maken
hebben met de situatie dat de minister van Justitie niet zomaar de baas is
van het openbaar ministerie. Er is een aparte relatie met elkaar. Daarom denk
ik dat we juist in de tekst van deze wet die de verhouding tussen minister
en openbaar ministerie regelt, die grote terughoudendheid in de wetstekst
zou moeten opnemen om de relatie nog explicieter te maken.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! De bedoeling van de heer Dittrich spreekt mij volledig aan.
Mijn vraag is alleen of je dit gewenste beleidsmatige gedrag moet opnemen
in de wet.De heer Dittrich (D66):Ik heb ervoor gekozen om dit bij amendement te doen, omdat ik het onvoldoende
vind om dat alleen terug te lezen in de adviezen van de organisaties en de
onderliggende stukken, zoals de memorie van toelichting. Wij zijn nu bezig
met de nieuwe wet. Wat wij eigenlijk allemaal willen, moet dan ook in de wetstekst
worden opgenomen. Dat was mijn achterliggende gedachte.Voorzitter! De verhouding tussen de minister en het openbaar ministerie
is op het punt van aanwijzingen gevoelig. Echter, ook het college van procureurs-generaal
kan aanwijzingen geven. Uit de hiërarchische structuur volgt dat de hoofdofficieren
en de hoofdadvocaten-generaal die aanwijzingen moeten opvolgen. Maar bij de
aanwijzingen van de minister aan het college speelt die hiërarchische
structuur een andere rol. Daarom is het nodig om in de toekomst zoveel mogelijk
discussies over dit onderwerp te vermijden. Om die reden heb ik een amendement
op artikel 127 ingediend, waarmee wordt beoogd dat degene tot wie de aanwijzing
zich richt, ook gehouden is die op te volgen. Daarmee wordt verwoord wat in
de memorie van toelichting staat en wat de Centrale raad van beroep in het
recente verleden nog eens heeft overwogen. Het huidige artikel 5 van de Wet
op de rechterlijke organisatie beschrijft de ontvangstkant van de aanwijzingen,
terwijl de donatiekant in de geldende wet niet wordt vermeld. Nu de wet wordt
gewijzigd, wordt de donatiekant – het kunnen geven van aanwijzingen –
met zoveel woorden beschreven, maar valt in de wetstekst de ontvangstkant
weer weg. Wij kunnen maximale duidelijkheid bieden door beide kanten van de
zaak in de wetstekst op te nemen.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Ik dacht dat het in bestuurlijk Nederland algemeen bekend
is dat een aanwijzing per definitie een verticaal werkend instrument is. Als
het dat niet zou zijn, moet een ander begrip worden gebruikt, zoals uitnodigen.
Als de heer Dittrich werkelijk die kant op wil gaan, moet de gehele wetgeving
worden gewijzigd. Overal waar "aanwijzing" staat, moet eraan worden toegevoegd
dat de aanwijzing moet worden opgevolgd. Dat is per definitie onderdeel van
het instrument.De heer Dittrich (D66):Hoe verklaart u dat artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie
nu luidt dat aanwijzingen opgevolgd moeten worden? Dan klopt uw redenering
niet.De heer Van den Berg (SGP):Wij zijn nu bezig met een nieuwe wet, die is aangepast aan het totaal
van onze bestuurswetgeving. Het is volstrekt helder dat ook elders op deze
wijze wordt gekeken naar de toepassing van het begrip "aanwijzing".De heer Dittrich (D66):Als dit in de nieuwe wetstekst wordt weggelaten, kunnen op basis van a-contrarioredeneringen
allerlei gedachten ontvouwd worden die wellicht leiden tot iets wat wij geheel
niet willen. Ik wil dan ook maximale duidelijkheid door opname in de wetstekst.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Dient u dan ook een initiatiefwet in waarin wordt gesteld dat boetes betaald
moeten worden? Hier komt geen eind aan. Het is toch logisch?De heer Dittrich (D66):De logica is dat artikel 5 nu luidt dat de aanwijzingen moeten worden
opgevolgd. Dat wordt onder andere in de memorie van toelichting gesteld. Als
wij de wet moderniseren, laten wij dat dan ook in de wetstekst opnemen. Ik
begrijp echter dat u het overbodig vindt.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Nu gaat het juist a contrario werken. Als dit in een nieuwe wet wordt
vastgelegd, moet dat ook worden gesteld ten aanzien van alle andere zaken
die – in de woorden van de heer Van den Berg – eenzijdig verticaal
verplicht worden opgelegd. Dat is een heilloze exercitie.De heer Dittrich (D66):Er is dan sprake van een bepaalde hiërarchische structuur, terwijl
wij hier te maken hebben met de minister van Justitie en het college van procureurs-generaal.
Dat is een aparte relatie, die niet vergeleken kan worden met bijvoorbeeld
de relatie tussen werkgever en werknemer.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):Ik vind het alleen maar verwarring stichten.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Even ter complementatie, tenminste als het
woord bestaat.De voorzitter:Nee, dat bestaat niet, dus kom met een synoniem!De heer Dittrich (D66):Ter aanvulling!De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Ik ben even helemaal beduusd door uw opmerking.De voorzitter:Neemt u mij niet kwalijk. Wilt u even rust?De heer Rabbae (GroenLinks):Ja, voorzitter!Ik denk dat collega Dittrich zich ervan bewust is dat door zijn pogingen
om het begrip "aanwijzingen" te versterken, hij het eigenlijk ontkracht. Ik
weet niet of hij ooit die komische film heeft gezien, waarin een gemaskerde
en gewapende bende een bank binnenkomt. Er wordt geroepen: "Handen omhoog
en lever uw geld in". Maar niemand doet wat de bendeleden willen, waarop zij
vragen of niemand begrijpt dat het een bankoverval is. Begrijpt de heer Dittrich
mijn boodschap?De heer Dittrich (D66):Ik begrijp de boodschap, en ik denk dat met de reorganisatie van het openbaar
ministerie adequaat kan worden opgetreden tegen dit soort overvallen.De voorzitter:Wij wachten verder de reactie van de minister af.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! In het voorgestelde artikel 128 worden procedurele waarborgen
neergelegd, alvorens het in een concreet geval tot een aanwijzing komt. De
fractie van D66 is het daarmee eens. Het amendement van de PvdA-fractie om
in lid 6 de woorden "zo spoedig mogelijk" toe te voegen, vinden wij een verbetering.Dan kom ik bij het punt van overleg over aanwijzingen. Op pagina 24 in
de memorie van toelichting schrijft de minister dat er goed onderscheid gemaakt
moet worden tussen ministeriële betrokkenheid enerzijds en de uitoefening
van de aanwijzingsbevoegdheid anderzijds. Bij ministeriële betrokkenheid
vindt er tussen het departement en het openbaar ministerie overleg plaats
en komt men tot overeenstemming, dan hoeft er dus geen aanwijzing gegeven
te worden. Ofwel de minister is dan overtuigd, ofwel het openbaar ministerie.
Maar toch zit hier een addertje onder het gras. Stel dat een officier van
justitie een bepaalde zaak wel wil vervolgen en de minister niet, vanwege
het algemeen belang, en er volgt overleg, dan kun je de vraag stellen in hoeverre
de officier in vrijheid zijn standpunt kan blijven bepalen om bijvoorbeeld
wel te vervolgen. Mevrouw Kalsbeek en ik hebben daar in het interruptiedebat
al de nodige aandacht aan besteed. Het kan zijn dat de officier op grond van
allerlei argumenten, bijvoorbeeld carrièreoverwegingen, maar besluit
om te luisteren naar wat hem min of meer wordt opgedragen, zonder dat het
dus een formele aanwijzing wordt. Ik zou niet weten hoe je dat echt zou kunnen
voorkomen. De vraag die ik daarbij heb, is hoe je voorkomt dat een principieel
verschil van mening over de aanpak van een concrete strafzaak vanwege oneigenlijke
factoren verborgen blijft.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Denkt de heer Dittrich niet dat die vrijheid beroepshalve,
vanuit de functie van de officier van justitie, gewaarborgd is als de officier
van justitie en uiteindelijk het college van procureurs-generaal de wetenschap
hebben dat er in alle gevallen een rechterlijke toetsing zal volgen op een
aanwijzing om niet te vervolgen?De heer Dittrich (D66):Maar hier gaat het over iets anders. Dit vat ik onder het hoofdje "ministeriële
betrokkenheid". Als men er op het departement achterkomt dat een officier
een bepaalde zaak wil gaan vervolgen, komen er telefoontjes en dan wordt er
gemasseerd. Mijn vraag is eigenlijk in hoeverre dat ongewenste gedrag wordt
tegengegaan, ook al worden er in de wet mooie procedurele waarborgen opgenomen.
Mevrouw Kalsbeek had de indruk dat het minder voor zou komen en zij zei dat
zo'n officier van justitie anders geen knip voor de neus waard zou zijn, want
die moet het dan maar op een aanwijzing laten aankomen. De vraag die ik aan
de minister stel, is meer beleidsmatig, namelijk in hoeverre kunnen wij ervan
op aan dat dit dan ook minder voorkomt.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Het is duidelijk dat het ongewenst is als dat op verkeerde
gronden gebeurt, maar ik denk dat het altijd mogelijk moet zijn dat er overleg
is tussen het departement en het openbaar ministerie over de vraag of wel
of niet moet worden vervolgd. Juist de wetenschap dat er uiteindelijk rechterlijke
controle is op een aanwijzing om niet te vervolgen, geeft een bepaalde professionele
ruimte aan het openbaar ministerie. Dat lijkt mij eigenlijk het antwoord op
uw vraag.De heer Dittrich (D66):Dat is het antwoord van de heer Koekkoek op de vraag die ik aan de minister
stel, maar zijn antwoord is het mijne niet. Het is een beetje een herhaling
van zetten, maar er zijn situaties waarvan ik vind dat het uiteindelijk een
politieke afweging is die de minister moet maken, getoetst in de Kamer door
een debat, maar daar moet het dan bij blijven. Ik vind niet dat het dan uiteindelijk
nog eens op het bordje van de rechter moet worden gelegd.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Het probleem is wel – dat is bijvoorbeeld onlangs uit
die Zembla-uitzending gebleken – dat er vele voorbeelden zijn van politieke
of bestuurlijke beïnvloeding van het openbaar ministerie, meestal vanuit
andere ministeries. Dan is de vraag hoe je dat kunt voorkomen. Ik denk dat
dit kan door het openbaar ministerie een bepaalde positie te geven die uiteindelijk
gedekt kan worden door de rechter. Ik denk dat dit de waarborg is in deze
gevallen.De heer Dittrich (D66):Ik ben het niet met u eens.De voorzitter:Wilt u uw betoog vervolgen?De heer Dittrich (D66):Voorzitter! Het kan voorkomen dat er tijdens de behandeling van een rechtszaak
gegevens bekend worden die de behandelend officier ertoe nopen aan de rechter
schorsing van de zitting te vragen en contact op te nemen met hogerop in de
hiërarchie. Hij kan dan bijvoorbeeld van de minister mondeling een aanwijzing
krijgen. Acht de minister – hoe uitzonderlijk een dergelijke situatie
ook zal zijn – in zo'n geval niet het gevaar aanwezig dat niet te controleren
valt wat de inhoud van de aanwijzing is? Immers, door de spoedeisendheid
is er geen schriftelijke vastlegging. Hoe kan in zo'n situatie het beste gehandeld
worden? Het is al aangestipt in de schriftelijke voorbereiding, maar ik hoor
hierop toch nog graag een reactie van de minister.Voorzitter! Een dergelijke situatie is extra klemmend wanneer een aanwijzing
wordt gegeven aan een officier van justitie om niet tot opsporing over te
gaan. Artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering, zoals ik dat lees, gaat
alleen over beklag bij niet-vervolging. Als de officier van justitie besluit
niet te vervolgen, kan het slachtoffer naar het gerechtshof stappen. Niet
opsporen is de fase daaraan voorafgaand. Is de bescherming tegen dergelijke
aanwijzingen naar het oordeel van de minister afdoende? Het zal in zo'n situatie
nog moeilijker zijn om belanghebbenden te vinden die bereid zijn aan de bel
te trekken.Uit de voorgestelde artikelen 127 en 130 blijkt dat de aanwijzingsbevoegdheid
niet alleen betrekking heeft op de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde,
maar ook op de andere taken en bevoegdheden waarmee het OM bij of krachtens
de wet wordt belast. Te denken valt aan bevoegdheden uit de Politiewet 1993.
De vraag is gerechtvaardigd in welke mate de hoofdofficier voor wat betreft
zijn taken vermeld in de Politiewet terzake van beheer en bestuur aanwijzingen
kan ontvangen. In de memorie van toelichting op de Politiewet 1993 wordt daarvan
duidelijk afstand genomen. Ik lees in de stukken bij dit wetsvoorstel dat
de minister ervan uitgaat dat het college van PG's zich niet moet onthouden
van het geven van aanwijzingen aan de hoofdofficier. Dat kan dus ook voor
onderwerpen terzake van bestuur en beheer gelden. Ik vind dit een lastig punt
en verzoek de minister daarop te reageren.Ik kom tot een punt dat door niemand nog naar voren is gebracht en dat
gaat over het intrekken van het hoger beroep. In het huidige recht kan alleen
de officier van justitie naast de verdachte een ingesteld hoger beroep intrekken.
In het wetsvoorstel wordt die mogelijkheid ook aan de advocaat-generaal geboden.
Op het eerste gezicht lijkt dat een praktische regeling, maar er kunnen complicaties
ontstaan. De officier kan het hoger beroep intrekken, terwijl de advocaat-generaal
dat niet wil, of andersom. In de toelichting staat dat het vanzelf spreekt
dat beide magistraten zich met elkaar zullen verstaan, voordat zij van de
hun verleende bevoegdheid gebruik zullen maken. Blijkens de tekst van het
voorgestelde artikel 453, lid 2, van het Wetboek van Strafvordering moet de
advocaat-generaal, die het hoger beroep heeft ingetrokken, dat onverwijld
meedelen aan de officier van justitie. Achteraf dus. Waarom wordt dat andersom
niet geregeld? Verwacht de minister met deze regeling in de praktijk geen
uitvoeringsproblemen, in die zin dat beide magistraten langs elkaar heen zullen
werken en dat de één een hoger beroep intrekt, terwijl de ander
juist had willen doorgaan?Voorzitter! Ik heb gelezen in de stukken dat met het landelijk beleid
ten aanzien van georganiseerde criminaliteit zich bezig zullen houden het
ministerie van Justitie, het college van procureurs-generaal, het zich daaronder
ressorterende parket-generaal en ook het landelijk parket. De vraag is of
dit in de praktijk geen afstemmingsproblemen zal geven en hoe die ondervangen
zullen worden. Het is mij opgevallen dat in de oorspronkelijke versie van
het wetsvoorstel geregeld was dat de raadsheer-commissaris en de rechter-commissaris
vóór de aanvang van de terechtzitting in hoger beroep aanvullende
onderzoekshandelingen konden verrichten. Van diverse kanten vanuit de praktijk
was hierop aangedrongen. De minister heeft uiteindelijk deze constructie geschrapt,
omdat er nogal wat haken en ogen aan zitten. De Kamer zou zo spoedig mogelijk,
blijkens pagina 13, nadere berichten ontvangen. Kan de minister al duidelijkheid
bieden?De conclusie van de fractie van D66 is dat wij het wetsvoorstel op hoofdpunten
steunen. Wij verwachten dat, wanneer het wetsvoorstel kracht van wet krijgt,
de organisatie van het openbaar ministerie zodanig is vormgegeven dat het
zijn kerntaak goed kan aanpakken. Die kerntaak is de strafrechtelijke handhaving
van de rechtsorde of populairder gezegd "boeven vangen en boeven vervolgen".Daarbij moeten wij ons realiseren dat met het aannemen van deze wet alleen
de wijze van werken van het openbaar ministerie niet meteen veranderd is.
Daar is een cultuuromslag voor nodig. In de Justitiekrant heeft de waarnemend
voorzitter mr. Ficq gezegd dat hij denkt dat hij die managementkwaliteiten
niet heeft. Hij pleit voor externe ondersteuning bij dit karwei. Voor D66
is het van belang – ik heb het in eerdere debatten ook al gezegd –
dat de vaart erin blijft bij het openbaar ministerie en dat het veranderingsproces
blijft doorgaan, ook daar waar het de cultuur betreft. Welke voorziening treft
de minister om tegemoet te komen aan de wens om de vaart erin te blijven houden?De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! De heer Dittrich zou nog antwoorden op mijn vraag of hij ook
grote terughoudendheid gewenst acht bij aanwijzingen die beheerszaken betreffen.De heer Dittrich (D66):Het antwoord daarop is: ja. Ik meende dat al te hebben gezegd.De heer Korthals (VVD):Voorzitter! In de jaren tachtig zwelde de kritiek op het openbaar ministerie
aan. De werkzaamheden waren archaïsch. Er werden veel zaken wegens niet-ontvankelijkheid
te vroeg afgedaan. Er waren vormverzuimen en heenzendingen. Het sepotbeleid
was niet helemaal goed. De afstemming met de politie, het driehoeksoverleg
en het hele karakter van het openbaar ministerie waren aan het veranderen.Collega Kalsbeek heeft toen opgeworpen dat zij wel een onderzoek zou willen,
hetgeen al voldoende was om de minister ertoe te bewegen een onderzoek te
laten instellen naar het functioneren van het openbaar ministerie. De commissie-Donner
heeft vervolgens geadviseerd tot een verregaande reorganisatie van het openbaar
ministerie.Inmiddels hebben wij in de Kamer reeds vier voortgangsrapportages daarover
besproken. Het wetsvoorstel dat thans voorligt, biedt voor de reorganisatie
het wettelijk kader. In de memorie van toelichting wordt gezegd dat de reorganisatie
erop gericht is om het openbaar ministerie in staat te stellen in de toekomst
zijn taken en bevoegdheden naar behoren uit te oefenen. Als gevolg van toenemende
problemen op het gebied van de rechtshandhaving, alsmede de
voor de rechtshandhaving relatief gezien schaarse beschikbare middelen, zijn
aan het functioneren van het openbaar ministerie gedurende de afgelopen jaren
steeds hogere eisen gesteld. Het belang van prioriteitenstelling, sturing
en afstemming voor het openbaar ministerie is sterk toegenomen.Het was dan ook logisch dat het openbaar ministerie in die tijd en die
omstandigheden niet voldoende als eenheid functioneerde. Bij gebrek aan landelijke
leiding bleef onduidelijk waar de wezenlijke prioriteiten lagen. Uitgangspunt
voor het openbaar ministerie is dat zal moeten worden voldaan aan eisen van
samenhang, consistentie en kwaliteit. Het openbaar ministerie heeft er de
laatste jaren veel taken bij gekregen, maar het heeft ook taken gehad waarvan
de uitvoering sterk afhankelijk was van de politieke besluitvorming, bijvoorbeeld
de tenuitvoerlegging van vonnissen in relatie tot de celcapaciteit. Wij kunnen
vaststellen dat de politiek het het openbaar ministerie daarbij niet altijd
even gemakkelijk heeft gemaakt. Wel heeft zij mede de geloofwaardigheid van
het openbaar ministerie bepaald. Het niet functioneren heeft derhalve ook
vele oorzaken die buiten het OM liggen. Het OM heeft op grond van het nog
steeds geldende huidige artikel 4 van de Wet op de rechterlijke organisatie
de zorg voor de handhaving der wet. Dit wordt opgevat als handhaving van het
recht en de rechtsorde. Dit betekent meer dan alleen maar bestrijding van
de criminaliteit. Rechtshandhaving impliceert ook rechtsbescherming. Het OM
richt zich op waarheidsvinding en levert daaraan een onpartijdige en niet
vooringenomen bijdrage. Het behoort in te staan voor de rechtmatigheid van
de opsporing. Daar moet de rechter op kunnen vertrouwen en daarom is het OM
ook magistratelijk.Ik ben verheugd dat in het nieuwe wetsvoorstel dit ook met zoveel woorden
is vastgesteld. Uitgangspunt is dat het door het OM gevoerde beleid als sluitstuk
ter toetsing moet kunnen worden voorgelegd aan de onafhankelijke strafrechter
op de openbare terechtzitting. Daarnaast zijn er werkzaamheden van het OM
waarmee de rechter niet of nauwelijks enige bemoeienis heeft. Zo heeft het
OM bijvoorbeeld ook zeggenschap over de wijze waarop de opsporing wordt verricht
door de verschillende opsporingsorganen. Ook is het OM belast met de tenuitvoerlegging
van strafvonnissen. Kortom, vanwege zijn centrale rol in de strafrechtsketen
is het OM het meest aangewezen om te zorgen voor zo goed mogelijk gebruik
van de schaarse middelen waarmee elk der schakels te maken heeft. Daarbij
komt dat het OM bijvoorbeeld bij transactiebeleid zeer zelfstandig kan opereren.
En dat is de reden dat er verantwoording voor dit beleid moet plaatsvinden.De omvang van de criminaliteit en het nog steeds grote gebrek aan capaciteit
en middelen bij het OM brengt met zich dat het OM de handhaving der wetten,
zoals oorspronkelijk in artikel 4 van de Wet op de rechterlijke organisatie,
niet kan garanderen. Alle inbreuken op de wet kunnen niet meer worden vervolgd.
Keuzes moeten worden gemaakt en daarom is prioriteitenstelling bij de strafrechtspleging
van belang geworden. Deze moet dan wel democratisch gecontroleerd kunnen worden.Vanwege de noodzakelijke prioriteitenstelling moet het OM daarop aanspreekbaar
zijn. Dit kan naar het oordeel van de VVD-fractie niet anders dan door middel
van de minister van Justitie. Een nauwe betrokkenheid van hem bij de invulling
van dit beleid kan plaatsvinden bij het vaststellen van richtlijnen door het
college van procureurs-generaal. Binnen het kader van het strafrechtelijke
beleid moet in individuele zaken worden bezien of er reden is voor vervolging,
of er een strafbaar feit is, of er een strafbare verdachte is en welke vorm
van strafrechtelijke reactie bij deze individuele verdachte het beste past.
Deze taak moet worden vervuld door de individuele officier van justitie waarbij
zijn of haar professionele kwaliteiten van dien aard zijn dat je daar niet
vanuit politieke verantwoordelijkheden in kunt gaan roeren, wellicht afgezien
van situaties waarin een individuele zaak – en daar zijn voorbeelden
van te vinden, ook in de parlementaire geschiedenis – zozeer een teken
van het algemeen strafrechtelijk beleid is, dat er om die reden een politieke
verantwoordelijkheid mee gemoeid is.Daartoe dient ook artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie.
De ambtenaren bij het OM zijn verplicht niet de aanwijzingen, doch de bevelen
na te komen welke in hun ambtsbetrekking door de daartoe bevoegde macht vanwege
de Koning zullen worden gegeven. Van deze bevoegdheid, die thans is overgenomen
in de artikelen 127 en 128 van de onderhavige wet, moet mijns inziens een
minister van Justitie spaarzaam gebruik maken. Ook de Tweede Kamer zal zich
derhalve uitermate terughoudend moeten opstellen om de minister van Justitie
uit te nodigen om van zijn bevoegdheid voor een bepaald doel gebruik te maken.
Anders kan het gebeuren dat de publieke opinie zich meester maakt van een
bepaalde zaak.Samenvattend kunnen wij vaststellen dat de taken van het OM enorm zijn
toegenomen. De middelen ter uitvoering daarvan zijn relatief beperkter geworden.
Prioriteitenstelling is het gevolg en hierbij moeten langs democratische weg
keuzes worden gemaakt. Deze moeten in richtlijnen worden vastgelegd. De minister
van Justitie is voor dit algemene beleid verantwoordelijk. Van de bevoegdheid
van de artikelen 127 en 128 moet de minister van Justitie spaarzaam gebruik
maken. De Kamer moet zich met betrekking tot concrete gevallen uiterst terughoudend
opstellen. Slechts wanneer in een concreet geval tevens het algemene strafrechtelijke
beleid aan de orde komt, ontstaat een politieke verantwoordelijkheid.Het voorgaande laat onverlet dat de middelen van het openbaar ministerie
moeten worden uitgebreid. Het niveau van opsporing en vervolging is immers
te laag. Naarmate er meer middelen zijn en er minder prioriteitenstelling
nodig is, zal ook de bemoeienis van de minister van Justitie bij het algemene
beleid van het openbaar ministerie kunnen afnemen.Als er in Nederland iets misloopt, is men er onmiddellijk toe geneigd
de structuur te veranderen. Dit is ook het geval bij het openbaar ministerie.
Ik ben er over het algemeen een hartgrondig tegenstander van. Toch is deze
structuurverandering mijns inziens zeer gerechtvaardigd, omdat het openbaar
ministerie, zoals ik al zei, meer moet voldoen aan eisen van samenhang, consistentie
en kwaliteit. Bovendien moet de aanpak, omdat het om kerntaken
van de overheid gaat, meer centraal worden aangestuurd. Het gaat evenwel om
een enorme complexiteit aan veranderingen. Dit zal veel emotionele energie
meebrengen, hetgeen zal leiden tot productiviteitsverlies. Daarom vind ik
het verstandig dat de reorganisatie, zij het voortvarend, langs de weg van
de geleidelijkheid verder wordt nagestreefd.In de nieuwe opzet wordt een onderdeel van het openbaar ministerie in
het leven geroepen dat niet is geaccrediteerd bij een van de gerechten, te
weten het college van procureurs-generaal. In zoverre wordt de één-op-éénrelatie
tussen de gerechten en het openbaar ministerie verlaten. Het nieuwe college
van procureurs-generaal zal de landelijke leiding van het openbaar ministerie
vormen. Ik maak er enkele opmerkingen over.Van het begin af aan is de VVD voorstander van een collegiaal bestuur
geweest. Hierin paste niet de aanvankelijk beoogde super-PG, die te allen
tijde de beslissende stem zou hebben. Dat was in feite het relevante element
van de super-PG: de beslissende stem. De minister heeft het voorstel behouden
om één ambtsdrager als aanspreekpunt te hebben. Voor de fractie
van de VVD, zo heb ik al eens eerder gezegd, hoeft dit niet. Deze benadering
kan tot misverstanden leiden, hetgeen in het recente verleden reeds is gebeurd.
Iedere procureur-generaal krijgt bepaalde taken toebedeeld en is hierop aanspreekbaar,
zowel voor de minister van Justitie als bijvoorbeeld voor hoofdofficieren
en officieren van justitie. Beslissingen worden overigens collegiaal genomen.
Het hangt van de interne werkwijze af hoe deze beslissingen worden genomen.De heer Rabbae (GroenLinks):U zei zojuist dat de fractie van de VVD van het begin af aan voor collegiaal
bestuur van het college van procureurs-generaal was. Ik lees in Elsevier van
14 maart dat uw politiek leider, tevens fractievoorzitter, van mening is dat
het college van procureurs-generaal onder direct voorzitterschap van de minister
dan wel van de secretaris-generaal van het ministerie van Justitie moet staan.
Is uw fractievoorzitter tot dit lumineuze idee gekomen op grond van uw advies
of was hij hier zelf toe in staat?De heer Korthals (VVD):Deze vraag lijkt mij overbodig. Ik heb in het verleden ook al gezegd dat
er iets blijft van een hinken op twee gedachten. Ik heb al eens gezegd dat
het op grond van haar opvatting over volledige ministeriële verantwoordelijkheid
voor alles wat het openbaar ministerie doet, logisch is als de minister de
lijn kiest van een directoraat-generaal voor het openbaar ministerie. Deze
stap gaat echter te ver, om de doodeenvoudige reden dat het openbaar ministerie
van oudsher enige zelfstandigheid heeft. Het lijkt mij ook nuttig dat het
college van procureurs-generaal feitelijk leiding geeft aan de uitvoering
en de samenstelling van de algemene richtlijnen. In deze situatie is de fractie
van de VVD voor collegiaal bestuur van de procureurs-generaal. Dit neemt niet
weg dat er een keer per maand een vergadering is van de minister en de staatssecretaris
met het college van procureurs-generaal.De heer Rabbae (GroenLinks):Dat begrijp ik. Maar kunt u zo'n standpunt van uw fractievoorzitter verklaren?
Hoe komt hij aan zo'n standpunt? Het is niet van één of twee
jaar geleden, want ik herinner mij dat u zelf op een gegeven moment bent gekomen
met een directeur-generaal als constructie.De heer Korthals (VVD):Nee, nee. Dat was de logische consequentie van de benadering van de minister.
Zo heb ik het ook altijd gezegd.De heer Rabbae (GroenLinks):Goed, u bent verder, want u denkt verder, zoals ook de VVD meestal verder
denkt. Maar hoe komt het dat uw fractievoorzitter tot dit toch merkwaardige
standpunt is gekomen, zo'n tien dagen geleden?De heer Korthals (VVD):Ik denk dat dit gebeurd is, omdat hij voorstander is van volledige ministeriële
verantwoordelijkheid voor het doen en laten van het openbaar ministerie. Ik
denk dat dit de reden is en dat vind ik op zichzelf ook heel begrijpelijk.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik begrijp dat de heer Korthals afstand neemt van die uitlating
van de heer Bolkestein. Ik wil hem toch nog even het volgende voorhouden;
dat was precies een maand geleden, in het Brabants Dagblad...De heer Korthals (VVD):Ik vroeg me al af welk artikel u bij u had, maar dat was dit. Ik zag u
al zo glimmen.De heer Koekkoek (CDA):Dat was natuurlijk vanwege de foto die daarbij staat, van de heer Bolkestein!Ik geef die opvatting als volgt weer: Bolkestein wil terug naar de oude
situatie bij het OM, toen de vijf PG's wekelijks onder voorzitterschap van
de secretaris-generaal van justitie of de minister vergaderden. Ik begrijp
dat u afstand neemt van die uitlating?De heer Korthals (VVD):In zoverre, dat ik niet weet of het in het verleden zo was dat de procureurs-generaal
wekelijks met de minister of met de secretaris-generaal vergaderden. In de
toekomst zal het inderdaad maandelijks gebeuren en daar wil ik niet vanaf.De voorzitter:Zijn we niet bezig met een herhaling van de vragen van de heer Rabbae
of vergis ik mij schromelijk? Dat kan, maar in dit geval heb ik de indruk
van niet.De heer Koekkoek (CDA):De vraag was, voorzitter, of de heer Korthals afstand neemt van die uitlating
van de heer Bolkestein, gelet op datgene wat hij eerder allemaal aanvoerde
over nut en noodzaak van een college van procureurs-generaal.De heer Korthals (VVD):Ik heb gezegd wat ik gezegd heb, namelijk dat ik het nuttig vind dat de
minister of de secretaris-generaal maandelijks – voorzover mij bekend,
is het ook maandelijks – met het college van procureurs-generaal vergadert.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! Misschien mag ik dan de volgende vraag stellen. Begrijpt de
heer Korthals dat de minister van Justitie behoefte heeft aan een aanspreekpunt
binnen het college van procureurs-generaal? Of zegt hij: omdat ze maandelijks
vergaderen, is een aanspreekpunt eigenlijk niet meer noodzakelijk?De heer Korthals (VVD):Nee, dat is volgens mij daarom inderdaad niet noodzakelijk. Bovendien
heeft iedereen binnen het college van procureurs-generaal bepaalde functies
en taken. De betrokkene kan rechtstreeks door de minister worden aangesproken
en als het om het algemene beleid van het college van procureurs-generaal
gaat, dan zal zij, zo neem ik aan, daarmee de voorzitter benaderen. Ik heb
daar dus niet zo'n geweldige behoefte aan. De Raad van State heeft dat trouwens
ook gezegd in het advies, in de zin van: is het nu wel zo nodig om daar het
woord aanspreekpunt te gebruiken? Het leidt immers alleen maar tot misverstanden
en verwarring en misschien ook wel tot verkeerde verwachtingen.Voorzitter! Het is mij overigens niet geheel duidelijk waarom het college
zou moeten bestaan uit drie tot vijf procureurs-generaal. Is het in verband
met de ressortelijke toewijzing aan de PG's niet meer voor de hand liggend
om uit te gaan van vijf PG's? Ik dacht dat de heer Rabbae dat ook in een amendement
heeft vastgelegd.Voorzitter! Waarom wordt er geen begin gemaakt met de mogelijkheid om
PG's voor vijf jaar te benoemen, met bijvoorbeeld de mogelijkheid van herbenoeming
voor nog eens vijf jaar? Het voordeel is dat er meer gerouleerd kan worden
en dat nieuwe kennis kan worden aangetrokken, maar dat anderzijds de ervaring
van een PG ook elders kan worden ingezet. Het past mijns inziens in de ontwikkeling
van de algemene bestuursdienst. Dit houdt in dat ook de voorzitter voor vijf
jaar wordt benoemd en bij een eventuele herbenoeming niet automatisch weer
voorzitter zal worden.Ik kan in dit stadium ook zeggen dat ik een roulatie van het voorzitterschap
voor één jaar eigenlijk te kort vind. Men is nauwelijks ingewerkt
of men zal alweer moeten rouleren.Voorzitter! De heer Docters van Leeuwen was bij besluit van 14 december
1994 belast met de feitelijke verantwoordelijkheid voor de reorganisatie van
het openbaar ministerie. Het voorzitterschap wordt thans waargenomen door
de heer Ficq. Deze heeft laten weten te overwegen om een externe organisatieadviseur
voor deze functie aan te trekken. Dit brengt mij op het volgende aspect. In
hoeverre zijn de leden van het college van procureurs-generaal zelfstandig?
Worden uitspraken als deze nu wel of niet na overleg met de minister gedaan?
Als dit niet het geval is, wijst dit dan niet op een zelfstandig optreden
dat eigenlijk niet past in het kader van dit wetsvoorstel? In dit verband
wil ik nog het volgende opmerken.Mij is al jaren een doorn in het oog het optreden van voorzitters van
korpsbeheerdersberaden, van individuele korpschefs bij nieuwjaarstoespraken,
van voorzitters van korpschefsberaden – het zal u bekend zijn –
maar daar is nu ook het externe optreden van de voorzitter van het hoofdofficierenberaad
bij gekomen. Juist bij politie en justitie is eenheid in optreden naar buiten
van het grootste belang. Is de minister niet met mij van oordeel dat uitspraken
van de hoofdofficieren, overigens gedaan namens het hoofdofficierenberaad,
zich daarmee niet verenigen? Zo ja, wat heeft zij daaraan gedaan?De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Wil de heer Korthals, en ik spreek hem aan als liberaal, de
vrijheid van meningsuiting van belangrijke functionarissen aan banden leggen?De heer Korthals (VVD):Natuurlijk wil ik dat niet. Iedereen moet kunnen zeggen wat hij wil zeggen,
maar het is wel gebruikelijk dat naarmate je dichter tegen het beleidsterrein
aan zit, je er minder uitspraken over doet. Dat heeft niets met liberale opvattingen
te maken, maar wel met de eenheid van optreden.De heer Koekkoek (CDA):Maar in een volwassen democratie moet je toch niet al te benauwd zijn
met de ruimte die je gunt?De heer Korthals (VVD):Als de mensen over wie het gaat, bepaalde oordelen of opvattingen hebben,
moeten zij dat intern kenbaar maken. Zij moeten dat niet naar buiten toe ventileren.
Dat geeft namelijk verwarring. Wanneer de hogergeplaatste in de hiërarchie
daar geen enkel oor naar heeft, kan men uiteindelijk tot de slotsom komen
dat men niet kan functioneren op die plek of dat men wel naar buiten gaat.
Maar het is echt fout als iedere ambtenaar in onze samenleving voortdurend
commentaar en kritiek geeft over alles wat er in zijn omgeving gebeurt.De heer Koekkoek (CDA):Dat ben ik met u eens en dat is ook niet de situatie die wij willen. Maar
wordt met de manier waarop u het voorstelt, op een bepaalde manier niet erg
de klok teruggedraaid?De heer Korthals (VVD):Ik dacht het niet. Iedereen heeft het recht om te zeggen wat hij wil,
maar in een OM vind ik het niet erg wenselijk. Dat leidt alleen maar tot misverstanden
en tot gekrakeel. Dat is, zeker bij het OM, niet goed. Vandaar dat ik de minister
vraag wat zij ervan vindt en of zij er iets aan gedaan heeft.Voorzitter! Bij de reorganisatie van het OM gaat men terecht uit van een
centrale sturing. Het OM moet het gezag uitoefenen over de politie. Is het
niet merkwaardig dat de Politiewet juist een decentrale bevoegdheidstoedeling
kent? In die zin ben ik verheugd met de centralistische voornemens van het
kabinet met betrekking tot de Politiewet.Voorzitter! Ik heb nog een enkel punt. Aanwijzing tot verdere vervolging
is op zichzelf niet zo'n geweldig moeilijke zaak. Als de minister die aanwijzing
geeft, wordt er vervolgens verantwoording afgelegd tegenover de rechter. Een
aanwijzing tot niet-vervolging betekent dat er in feite niets gebeurt. Vandaar
dat ik blij ben met het feit dat er openbaar verantwoording jegens de Kamer
over wordt afgelegd. De minister is dan ook in dezen controleerbaar. Er zijn
vanavond al enkele voorbeelden gegeven waarom niet-vervolging noodzakelijk
zou zijn. Ik zou toch een kleine keerzijde kunnen geven. De beslissing tot
niet-vervolging is een politieke beslissing. Dat betekent ook dat als men
iemand uit een ander land zou willen vervolgen, er vanuit dat andere land
ook politieke druk kan worden uitgeoefend om hier een beslissing uit te lokken
tot niet-vervolging. Mijn vraag aan de minister is of zij dat gevaar ook ziet
en hoe zij zich daartegen teweer denkt te stellen.Dan kom ik te spreken over de aanwijzing aan de officier van justitie,
een aanwijzing die zelfs zover gaat dat ook het requisitoir moet worden aangepast.
Ik ga er voorlopig van uit dat er een aanwijzing wordt gegeven tot vervolgen
of tot niet vervolgen. De minister bedoelt ook te zeggen: ik kan zelfs ingrijpen
in het requisitoir. Ik zou zeggen: wees daarmee geweldig terughoudend. Ik
weet niet of ik het goed heb begrepen. Ik zie althans enige
verbazing op het gezicht van de minister. Als een officier van justitie het
in zijn requisitoir niet goed doet, heeft zij twee mogelijkheden. Zij kan
hem achteraf daarop wijzen en zeggen: het is helemaal verkeerd gegaan. Bovendien
kan er in hoger beroep worden gegaan als de zaak op een of andere manier niet
goed gelopen is.In artikel 130, vierde lid, staat in feite dat ook de aanwijzingsbevoegdheid
bestaat voor het college van procureurs-generaal. Een moeilijkheid daarbij
vind ik dat de minister van Justitie de makkelijkste weg kan kiezen. Zij kan
tegen het college zeggen: wij spreken iedere maand met elkaar, ik krijg in
de Kamer ontzettend veel geduvel als ik een aanwijzing geef, wilt u dat doen?
Hoe voorkomen wij dit? Hoe ziet de minister die verhouding?Tot slot kom ik bij het benoemingsrecht van het college van procureurs-generaal,
van officieren tot advocaten-generaal. Op zichzelf is daar niks tegen. Maar
ik denk dat het verstandig is om het benoemingsrecht in één
hand te houden. Gaarne verneem ik het oordeel van de minister hierover.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! De heer Korthals sprak over een benoeming voor vijf jaar.
Wil hij dat al in dit wetsvoorstel regelen voor procureurs-generaal? Of wil
hij dat in brede zin ambtenaarrechtelijk gaan regelen.De heer Korthals (VVD):Ik wil het uiteindelijk in brede zin ambtenaarrechtelijk gaan regelen.
Dat is, dacht ik, ook de opvatting van de minister van Binnenlandse Zaken.
Hij wil dit op termijn doen bij de algemene bestuursdienst. Ik zou dit een
goede gelegenheid vinden om het in deze wet ook al te regelen. Mijn vraag
aan de minister is of dit feitelijk kan. Het kan ook zijn dat men daarmee
in strijd komt met het heersende ambtenarenrecht. Dat kan ik niet helemaal
overzien. Om die reden heb ik geen amendement ingediend. Maar als de minister
daartoe een mogelijkheid ziet en als haar verdediging om het niet te doen
niet ijzersterk is, dan overweeg ik om alsnog een amendement in die richting
in te dienen.De heer Dittrich (D66):Maar stel dat je de PG's eruit licht en dat het mogelijk is om het voor
hen alvast hier te regelen. Bent u dan niet bang dat het lastig wordt om goedgekwalificeerde
mensen te kunnen aantrekken? Immers, het geldt maar voor vijf jaar.De heer Korthals (VVD):Nee, het gaat gebruikelijk worden voor hogere ambtenaren. Het is de bedoeling
dat men meer gaat rouleren. De ene keer is men procureur-generaal hier en
de andere keer is men directeur-generaal daar, met alle ervaring die men met
zich draagt. Het voordeel voor de andere kant is dat als iemand niet echt
goed functioneert op een bepaalde plaats, er geen moeilijke ontslagprocedures
hoeven te worden gevolgd. Dan kan men na vijf jaar zeggen: wij hebben het
geprobeerd, maar het was niet alles, betrokkene is als raadsadviseur in buitengewone
dienst of wat dan ook veel geschikter.De heer Rouvoet (RPF):Mijnheer de voorzitter! Ik spreek mijn bijdrage mede namens de fractie
van het GPV uit. Dit debat is in zekere zin het sluitstuk van, maar tegelijkertijd
een startpunt voor een openbaar ministerie dat op een nieuwe leest is geschoeid.
De reorganisatie van het OM is al langere tijd gaande, mede naar aanleiding
van de werkzaamheden van de commissie-Donner. Even waar is dat er nog veel
moet gebeuren, waarbij dit wetsvoorstel voor een belangrijk deel ook als wegbereider
optreedt.Het belang van dit wetsvoorstel is groot. Het gaat om meer eenheid binnen
het OM als organisatie, waarbij – ik merk het maar meteen op –
mijns inziens meer hiërarchie binnen het OM niet betekent dat eerstelijnsparketten
slechts uitvoerders zijn van elders, namelijk centraal geformuleerd beleid.
Maar meer eenheid binnen het OM is wel van groot belang. Het gaat om een beter
OM en het gaat natuurlijk ook om een wettelijke grondslag voor een inmiddels
gegroeide praktijk. Vooral het college ontbeert tot dusverre node een wettelijke
grondslag.Het is nu niet meer het moment om uitvoerige beschouwingen over nut en
noodzaak van dit wetsvoorstel te houden. Deze wetgeving moet worden afgerond.
Het is een open deur dat de recente incidenten en discussies hebben onderstreept
dat er dringend behoefte is aan wettelijke duidelijkheid op een aantal punten,
vooral ook over verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Er moet een goede communicatie
zijn in de wisselwerking tussen OM en politiek. Ik verwijs naar de opmerking
op pagina 30 van de memorie van toelichting: "Niettemin is van belang om vast
te stellen dat zich in het verleden nauwelijks conflicten hebben voorgedaan.
Er is geen reden om aan te nemen dat dat in de toekomst anders zal zijn. Daarvoor
is wel nodig dat alle betrokken partijen – Staten-Generaal, minister
en OM – zich rekenschap blijven geven van elkaars staatsrechtelijke
positie." Deze passage is na de crisis binnen Justitie van begin dit jaar
wel zeer actueel.De reorganisatie van het openbaar ministerie betrekking hebbend op de
structuur is één ding, herstel van vertrouwen en de normalisering
van de onderlinge verhoudingen is iets heel anders. De minister is hiertoe
aangespoord door de Tweede Kamer en door de minister-president, maar gaf ook
zelf aan daar heel hard aan te willen gaan werken. Ik vraag de minister hoe
het ermee staat. Wil zij de Kamer van de voortgang van dit heel belangrijke
proces op de hoogte houden?Ik neem de gelegenheid te baat om de minister te complimenteren met de
gedegen en zorgvuldige schriftelijke voorbereiding. Daarmee konden veel punten
al vóór dit debat uitkristalliseren. Tal van vragen zijn reeds
naar tevredenheid beantwoord. Ik zal nog aandacht schenken aan de positie
van het openbaar ministerie in ons rechtsbestel, de relatie tussen OM en minister
en de nieuwe structuur van het OM, inclusief college en landelijk parket.Het belangrijkste punt waar het dezer dagen om zal draaien, is de positie
van het openbaar ministerie ten opzichte van de rechter en de minister. Sommigen
spreken van de staatsrechtelijke positie. Zoals bekend, zijn er globaal twee
kampen: zij die het OM voluit als onderdeel van de rechterlijke macht beschouwen,
en zij die daar niet van willen weten. Naarmate je van de tweede naar de eerste
positie schuift, veronderstel je een zelfstandiger plaats van het OM in ons
staatsbestel en dus ten opzichte van de minister. Met de regering onderstreep
ik dat echte zelfstandigheid en onafhankelijkheid in die betekenis slechts
voorbehouden zijn aan de rechter. Over dit vraagstuk hebben meer discussies
plaatsgevonden. Ik verwijs naar de uitvoerige passage over het openbaar ministerie
in een van de begrotingen die onder verantwoordelijkheid van minister Hirsch
Ballin zijn opgesteld. Het is niet een heel nieuw debat, maar wel een heel
belangrijk debat. Het debat van vandaag en morgen dient om ook in dit vraagstuk
de nodige helderheid te scheppen, een helderheid die kennelijk tot dusverre
nog onvoldoende kon worden geschapen door Grondwet en artikel 5 Wet op de
rechterlijke organisatie.Als ik de minister goed begrijp, staat zij inhoudelijk op het standpunt
ten volle verantwoordelijkheid te willen dragen voor het handelen van het
openbaar ministerie. Ik verwijs naar haar lichtelijk ironische opmerking in
de schriftelijke voorbereiding: "De ministeriële verantwoordelijkheid
voor het OM wordt vanuit het parlement met enige regelmaat ten volle geactiveerd".
Ik kon die opmerking wel waarderen. Zo ook de memorie van toelichting: "De
omstandigheid dat het OM in organisatorische zin bij de rechterlijke macht
is ondergebracht, doet evenwel geen afbreuk aan de ministeriële verantwoordelijkheid.
De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht komt constitutioneelrechtelijk
slechts toe aan de leden van de rechterlijke macht die met rechtspraak zijn
belast, alsmede aan de procureur-generaal bij de Hoge Raad". Wij zijn het
daar gauw over eens.De minister wil de verantwoordelijkheid voor het OM dus dragen en dan
ook de mogelijkheden hebben om het OM zo nodig aanwijzingen te geven. In de
woorden van de commissie-Van Traa: "Geen verantwoordelijkheid zonder bevoegdheid,
geen bevoegdheid zonder verantwoording". Het gaat om aanwijzingen om te vervolgen,
maar ook om van vervolging af te zien. Dit standpunt roept bij velen verzet
of in ieder geval aarzelingen op. Je moet het OM toch apolitiek houden. Je
moet toch niet willen dat het OM in individuele zaken wordt lastiggevallen.
Doe je geen afbreuk aan de bijzondere positie van het openbaar ministerie?
Moet een officier van justitie zelfs ten aanzien van de inhoud van zijn requisitoir
een aanwijzing kunnen krijgen? Het zijn belangrijke vragen, die om een serieuze
afweging vragen. Het is wel van belang om de kern van de zaak in het oog te
houden. Het moet om meer gaan dan enkel om een woordenstrijd.De algemene opvatting lijkt te zijn dat de regel dat het OM tot de rechterlijke
macht behoort, slechts geringe juridische betekenis, maar wel grote symbolische
betekenis heeft. Deelt de minister die opvatting? Kan zij aangeven wat precies
de winst is van het blijven spreken over het openbaar ministerie in termen
van "leden van de rechterlijke macht niet belast met de rechtspraak". Natuurlijk
heeft het OM niettemin unieke trekken. Maar het feit dat het een uniek karakter
heeft, is op zichzelf minder uniek. Ook andere overheidsdiensten hebben een
bijzonder karakter, zoals de belastingdienst, maar die dienst int belastingen
en handhaaft de belastingwetgeving in Nederland. Zoals het OM de strafrechtelijke
bepalingen handhaaft, zo handhaven andere overheidsdiensten andere wetten
en andere bepalingen. Zoals het OM dat doet met behulp van strafrechtelijke
sancties, zo doet het overige bestuur dat met bestuursrechtelijke sancties.
Elk bestuursorgaan heeft daarbij zijn eigen eigenaardigheden. Wel heeft men
gemeenschappelijk dat geen bestuursorgaan dat zomaar kan doen. Men is gebonden
aan de wet, zoals door de wetgever opgesteld, en het recht dat in de toepassing
van de wet door de rechter is ontwikkeld.Hoe het zij, de discussie heeft slechts een relatieve waarde als wij kijken
naar de tekst van het wetsvoorstel. Het OM heeft in ieder geval een bijzonder
karakter. Er is sprake van een speciale relatie tot de rechterlijke macht.
Het OM heeft een vervolgingsmonopolie als het gaat om strafrechtelijke zaken.
Het heeft een belangrijke taak in de handhaving van de wet en het recht, maar
is zij daarmee onderdeel van de rechterlijke macht? De rechterlijke macht
is met recht onafhankelijk. Er is sprake van een scheiding van machten in
ons land tussen uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. Mij lijkt het
wenselijk dat onderscheid, deze driedeling te handhaven. Ligt het uitgaande
daarvan niet het meest voor de hand – het OM voert immers het strafrecht
uit – om het OM als onderdeel van de uitvoerende macht te beschouwen?Misschien is de vraag of je het OM nu leden van de staande magistratuur
noemt of niet, uiteindelijk wel secundair, al blijft het merkwaardig om te
spreken van leden van de rechterlijke macht, die niet met rechtspraak zijn
belast. Alsof je leden van de volksvertegenwoordiging hebt, die niet met het
vertegenwoordigen van het volk zijn belast. Wezenlijker is echter dat je de
rechterlijke macht zelf, die onafhankelijk is en toezicht houdt op het bestuur,
heel goed blijft onderscheiden van het openbaar ministerie, dat uiteindelijk
onder de minister van Justitie blijft staan en dus inderdaad niet, zoals de
minister schrijft in de nota naar aanleiding van het verslag, zelfstandig
is. Zonder die politieke verantwoordelijkheid staat ook het parlement immers
uiteindelijk met lege handen.Betekent de constructie waarin de minister politiek verantwoordelijk is,
nu per definitie een positie van slaafse volgzaamheid van de desbetreffende
instanties, zoals hier en daar wordt verondersteld? Ook hier moeten wij oppassen
voor zwart-witdenken. Ook indien politieke verantwoordelijkheid wordt gedragen,
kan er heel goed sprake zijn van een zekere zelfstandigheid en op afstand
gezet zijn. Wij zien dat bij een Centraal planbureau, een WRR, maar ook bij
een toezichthoudend orgaan als de Verzekeringskamer. In zoverre is, mits alle
democratische en rechtsstatelijke principes in het oog worden gehouden, een
controle via het strafrecht van het overheidsoptreden zelf mogelijk, zoals
wij hebben gezien na het tweede Pikmeer-arrest. In de stukken is daar al het
nodige over gewisseld.Ten slotte wil ik wat betreft de positie van het OM opmerken dat voor
de fracties van RPF en GPV cruciaal is hoe de rechter tegen het OM aankijkt.
Wanneer de rechter als gevolg van de gekozen structuur of de praktijk het
OM gaat beschouwen als een verlengstuk van de politiek, zitten wij in ieder
geval fout.Daarmee kom ik op mijn tweede punt: de relatie tussen het OM en de minister.
Dat is een kwestie die in het licht van alle recente perikelen natuurlijk
zeer van belang is. De minister moet kunnen sturen, moet verantwoordelijkheid
kunnen dragen en effectueren, zeker. Maar als er onvrede bestaat, als men
daadwerkelijk het gevoel heeft aan een touwtje te lopen, is
er ook geen sprake van een gezonde situatie. De berichten die ons daar soms
over bereiken, baren ons zorgen. Anderen hebben ook al gewezen op de interviews
in Opportuun. Ik hoor hier graag een reactie op van de minister. Hoe krachtig
is de regiefunctie vanuit het departement? Mij dunkt dat op het punt van de
verhoudingen tussen het OM, met name het college, en het departement in de
komende tijd het een en ander zal moeten uitkristalliseren.Bij dit punt wil ik een aantal opmerkingen maken over de aanwijzingsbevoegdheid.
Er is al heel veel over gezegd en mijnerzijds zal ik daar ook aan bijdragen,
maar ik wil vooraf het volgende opmerken. De ministeriële verantwoordelijkheid
overstijgt wat mijn fractie betreft nadrukkelijk de aanwijzingsbevoegdheid.
Het moet niet zo zijn dat, doordat dit een zeer principieel punt is en door
alle nadruk die in dit debat juist op die bevoegdheid is gelegd, de indruk
gaat ontstaan dat de relatie tussen minister en OM met name bepaald wordt
door het ingrijpen van de minister, namelijk door het geven van aanwijzingen.
Het gaat om zeer uitzonderlijke gevallen. Het is echter onvermijdelijk, omdat
wij er allemaal over spreken, dat na dit debat de indruk ontstaat dat er in
het vervolg aan de lopende band sprake zal zijn van aanwijzingen van de kant
van de minister in de richting van het OM. Mij dunkt dat daar geen sprake
van hoeft te zijn en zal zijn.Levert die aanwijzingsbevoegdheid problemen op? Mag een minister zich
met individuele zaken bemoeien? Komt de minister niet in een onmogelijke positie
te verkeren en ligt willekeur niet op de loer? Ook hier kan een vergelijking
verhelderend zijn. Het doet ook de wenkbrauwen fronsen als de staatssecretaris
van Financiën zich met individuele aangiften bemoeit. Dit kan wel als
uitvoerder, maar niet als medewetgever. Het is zeer uitzonderlijk en als het
gebeurt, moet er openheid over zijn. Daarbij mag de staatssecretaris geen
recht of wet overtreden. Dit geldt in een individueel geval ook voor de minister.
Het is uitzonderlijk, maar als het gebeurt, gelden ook in dat geval de regels
van recht en wet, en moet er openheid over zijn.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Hoe weet de heer Rouvoet dat het zeer uitzonderlijk is dat
de staatssecretaris van Financiën zich met individuele dossiers bemoeit?
Toevallig hebben de heer Hillen en ik de staatssecretaris hiernaar gevraagd.
Volgende week hopen wij met hem en met de minister van Justitie hierover te
discussiëren. Wellicht is het beter eerst het antwoord van de staatssecretaris
af te wachten.De heer Rouvoet (RPF):Dat is een aardige vraag. Ik moet het anders formuleren: dat hoort uitzonderlijk
te zijn.Voorzitter! De sleutel is dus dat ook een staatssecretaris of een minister
in individuele gevallen niet naar willekeur handelt, maar conform de hoge
norm die de overheid als zodanig behoort toe te passen: handelen overeenkomstig
wet en recht en, in het verlengde daarvan, conform de beginselen van behoorlijk
bestuur. In algemene zin ziet het parlement daarop toe en in individuele gevallen
de rechter.Is een goede normering van de aanwijzingsbevoegdheid nog wel nodig? Deze
bevoegdheid is ingrijpend en kan politiek betekenisvol zijn. De procedure
inzake de zienswijze en de wijze van informeren van de Kamer – zo nodig
vertrouwelijk – lijken mij in principe adequaat. Ik ben het met de minister
eens dat een wettelijke inperking van de aanwijzingsbevoegdheid, bijvoorbeeld
de door de fractie van D66 gesuggereerde formulering van het belang van de
rechtsontwikkeling of andere zwaarwegende belangen, niet gewenst is voorzover
dit leidt tot beperkingen die verdergaan dan die in algemene zin voor het
OM gelden. Ik noem artikel 167 van het Wetboek van Strafvordering: afzien
van vervolging slechts op gronden aan het algemeen belang ontleend.Het lijkt mij ook niet nodig dat het parlement van iedere ministeriële
aanwijzing op de hoogte gesteld wordt. Ik heb inmiddels begrepen dat de heer
Dittrich dat met mij eens is.Voorzitter! De aanwijzingsbevoegdheid van de minister moet niet beperkt
zijn in strekking of reikwijdte, maar wel geconditioneerd in de uitoefening.
Daarbij komt dat terughoudendheid bij het geven van aanwijzingen gewenst is.
Het komt aan op wijsheid in verantwoordelijkheid. Dat geldt zeker voor het
geven van aanwijzingen over de inhoud van een requisitoir.In de stukken staat dat aanwijzingen niet snel zullen volgen, mede omdat
in de sfeer van informeel overleg in veel gevallen al overeenstemming zal
zijn bereikt. Hoe weten wij wat er in die relatie precies gebeurt? Kan er
sprake zijn van een soort ongeschreven aanwijzingen? Vindt de minister dit
eigenlijk wel gewenst?Ik neem aan dat de vaste commissie voor Justitie vertrouwelijk geïnformeerd
zal worden in het geval van een aanwijzing tot niet-vervolging in het belang
van de Staat en niet de vaste commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
In het kader van de debatten over het rapport van de enquêtecommissie
opsporingsmethoden is hierover gesproken. In de stukken gaat het alleen over
een bepaalde commissie van de Kamer. De Kamer heeft zelf aangegeven dat voor
justitiële aangelegenheden de vaste commissie voor Justitie ingeschakeld
moet worden.Door de fractie van het GPV is tijdens de schriftelijke voorbereiding
gevraagd of de parlementaire controle ontweken kan worden bij een aanwijzing
tot niet vervolgen door het college. De minister gaat in de beantwoording
niet direct op deze vraag in. In de nota naar aanleiding van het verslag staat
dat dit naar de mening van de minister niet het geval is. Zij wijst erop dat
zij verantwoordelijk is voor het handelen van het OM en dientengevolge ook
aanspreekbaar is op aanwijzingen die door het college zijn gegeven. Dat mag
zo zijn, maar alleen ministeriële aanwijzingen tot niet-vervolging en
dus geen collegeaanwijzingen worden aan de Kamer gemeld. Bestaat hier nog
een manco? Kan de minister hierop ingaan?Voorzitter! Ik kom bij de structuur van het nieuwe openbaar ministerie.
De nu formele wettelijke instelling van het college is een belangrijke vernieuwing.
Hoe belangrijk, hebben wij de laatste tijd kunnen zien. In dat college moeten
mensen zitten die niet alleen goede juristen zijn maar ook kunnen sturen.
Ook van mijn kant vraag ik of de minister wil reageren op de opmerking van
waarnemend PG-voorzitter Ficq dat voor de reorganisatie iemand van buitenaf
zou moeten worden aangetrokken. Bij mij is de vraag blijven hangen of dit
in de overlegvergadering besproken is en vervolgens op deze
wijze naar buiten gekomen. Of is de minister ook door zo'n opmerking enigszins
verrast? En in het verlengde van die vraag zou ik graag horen welke kwaliteiten
zo iemand dan precies moet hebben.De belangrijke functie van het college maakt dat mijns inziens zoveel
mogelijk daaromheen in de wet zelf moet worden geregeld, waaronder ook het
aantal PG's. Waarom zou je variëren tussen drie en vijf? Er lijkt eerlijk
gezegd "zat" te doen voor vijf. In de stukken en de nota naar aanleiding van
het verslag wordt inmiddels uitgegaan van vier. In de debatten eerder dit
jaar leerden we dat optie vijf weer circuleerde, met name om het probleem
van de heer Steenhuis op te lossen. Wat is het nu uiteindelijk? Onze fractie
zou zeggen: houd het op vijf – zoals ook collega Kalsbeek en anderen
zeiden – en zet dat ook in de wet.Ook artikel 132, waar het gaat om de taakverdeling binnen het college,
kan nader uitgewerkt worden in de wet. Dit zal nog moeten gebeuren. Zeker
de positie van de voorzitter moet nog geregeld worden. Ook lijkt het me verstandig
dat de minister zelf bij algemene maatregel van bestuur het reglement van
de werkwijze en besluitvorming vastlegt, zoals dat in de regel in vergelijkbare
situaties ook gebeurt. Ik verwijs naar de Commissie gelijke behandeling bijvoorbeeld.Voorzitter! Ik ben het eens met het uitgangspunt van de collegiale besluitvorming
binnen het collegiale bestuur van het college. Aan een eenhoofdige leiding
kleven te veel risico's in verband met de machtsconcentratie. Wel moet er
één aanspreekpunt zijn voor de minister. Ook met het oog op
het waar kunnen maken van de parlementaire verantwoording door de minister
is deze structuur van belang. Kortom, een voorzitter moet er zijn, maar we
moeten echt af van de term "super-PG" en de super-PG. Of een roulerend voorzitterschap
daarvoor overigens de oplossing biedt, waag ik op dit moment nog te betwijfelen,
maar ik zal over het amendement goed nadenken.Hoe het zij, meer centralisatie en meer eenheid wordt een feit, als de
route van het wetsvoorstel praktijk wordt. Graag zou ik nog van de minister
horen hoe zij denkt dat een en ander gaat uitwerken en samenwerken met het
befaamde, diepgewortelde non-interventiebeginsel. Ik noem het maar eventjes,
omdat het mij is opgevallen dat het non-interventiebeginsel dat zo diep geworteld
is binnen het OM voor de commissie-Donner nog een heel belangrijk punt was,
maar ik het in de stukken rondom dit wetsvoorstel niet meer ben tegengekomen.
Er is een vraag over gesteld. Ik heb daar geen antwoord op gezien, terwijl
ik denk dat dit juist iets is dat in de cultuur – niet de structuur –
een belangrijke rol zal spelen. Ik zou een reactie van de minister op dat
punt waarderen.Voorzitter! Gezien de bestuurlijke taken binnen het college vraag ik me
af hoe reëel en verstandig het is dat individuele leden van het college
ook nog eens zelfstandige processen als plaatsvervangend advocaat-generaal
kunnen blijven voeren. In de voorbereiding heb ik al gewezen op het merkwaardige
feit dat zo'n PG in de functie van plaatsvervangend advocaat-generaal dan
geconfronteerd kan worden met een aanwijzing die hij zelf mee heeft helpen
opstellen. Het is een theoretische discussie, maar dit lijkt mij weinig gezond.
Ik vind dat die mogelijkheid geschrapt zou moeten worden. Naar ik begrijp,
is de motivatie vooral dat op die manier contact en voeling gehouden kan worden
met de werkvloer. Het lijkt me dat daar ook wel andere mogelijkheden voor
zijn. Ik vraag me af of er zoveel verloren gaat als die mogelijkheid niet
bestaat. De minister schrijft dat het zeer wel verenigbaar is met de leidinggevende
positie van het college, maar ik vraag me af waarom we het zouden willen.Voorzitter! Dan een opmerking over de thematische portefeuilleverdeling
van de PG's. Ik heb eerlijk gezegd altijd mijn twijfel gehad of dat in de
huidige opzet wel zoveel betekenis heeft. Er is in ieder geval onduidelijkheid
over de vraag hoe dat zich dan verhoudt tot de ressortverantwoordelijkheid
van de huidige PG's. Dat is ook gebleken bij de parlementaire enquête,
waar het rondom de portefeuille "zware georganiseerde criminaliteit" niet
bepaald evident was dat de portefeuillehouder op dat punt beter geïnformeerd
was over wat er gaande was in alle opzichten dan zijn collega's. Ik heb er
nog niet veel helderheid over hoe die twee zich in de huidige praktijk hebben
verhouden. Ik vraag me af of er verandering gaat komen nu de PG's in het college
behalve een thematische taakverdeling naar inhoudelijke aspecten ook een territoriale
taakverdeling zullen kennen. Gaarne verduidelijking van de minister. Wie doet
bijvoorbeeld wat bij een grote fraudezaak? Wie is verantwoordelijk voor een
belangrijke schikking, zoals indertijd bij de Femis-bank? Is dat een collegezaak?
Hoe is dat nu geregeld en wat zal er straks gebeuren?Voorzitter! De centrale sturing door het college – al dan niet nog
aangestuurd door de minister – kan in theorie regionale of lokale prioriteiten
doorkruisen. In het verslag is daar ook al op gewezen. Het antwoord is enigszins
"enerzijds, anderzijds". Ik zie, met mevrouw Kalsbeek, spanning op dit punt,
met name als het gaat om centrale sturing en de decentrale opzet van met name
het politiebestel. Er moet dan ook meer duidelijkheid komen. Ik sluit mij
in dezen aan bij de vragen die daarover reeds zijn gesteld, met name ten aanzien
van de bevoegdheden van de hoofdofficier in het driehoeksoverleg. Het aansturen
van de politie is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Het kan niet zo zijn
dat de hoofdofficier strak aan de touwtjes trekt, maar ook niet dat landelijke
prioriteiten al te gemakkelijk regionaal worden overruled. Dit heeft mede
te maken met de Politiewet, waarover wij binnenkort komen te spreken, maar
het kan ook in dit verband niet onbesproken blijven.Voorzitter! Ik heb reeds aangegeven dat de competentieregeling ten aanzien
van het parket Rotterdam te veel lijkt op touwtrekkerij, temeer omdat als
argument wordt genoemd dat er vrees is dat er A- en B-parketten kunnen ontstaan.
Eerlijk gezegd, lijkt mij dat de simpele oplossing de voorkeur verdient. Waarom
is er niet voor gekozen om zaken van het LRT naar Rotterdam over te hevelen?Voorzitter! Een slotopmerking op het punt van de nevenfuncties. In de
nota naar aanleiding van het verslag wordt een en ander aangekondigd. De minister
zal zich herinneren dat ik daar in het debat over het rapport-Dolman nadrukkelijk
naar heb gevraagd. Ik vind het ook enigszins bij dit wetsvoorstel horen. Ik
vraag de minister of daar al meer over valt te melden. Juist bij de nieuwe
structuur en de organisatie van het OM vind ik het van belang dat er duidelijkheid is over de wenselijkheid van het combineren van een
publieke functie, een hoge functie binnen het openbaar ministerie, met met
name betaalde nevenfuncties. Graag een reactie.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Wij zijn hiermee gekomen aan het eind van de eerste termijn van de kant
van de Kamer. Ik wil proberen om het debat morgen rond 13.30 uur af te ronden.
Gezien het beperkt aantal echt controversiële punten moet dat mogelijk
zijn. Dat lijkt mij beter dan kunstmatig donderdagochtend de tweede termijn
te houden en morgen in de tweede helft van de ochtend boodschappen te gaan
doen. Daarvoor zijn wij niet geroepen tot het ambt van volksvertegenwoordiger.De heer Koekkoek (CDA):Op zichzelf is boodschappen doen een aantrekkelijke gedachte, maar ik
heb wel behoefte aan een halfuur pauze tussen de eerste en de tweede termijn.De voorzitter:U kunt er rekening mee houden dat wij het debat morgen afronden. Wellicht
kunt u met een kortere spreektijd genoegen nemen. Wij moeten de efficiency
in de gaten houden.De heer Korthals (VVD):Misschien kan de heer Koekkoek in tweede termijn achteraan de sprekerslijst
aansluiten, dan heeft hij zijn halfuur.Mevrouw Kalsbeek-Jasperse (PvdA):De amendementen kunnen toch alvast worden voorbereid?De voorzitter:Ik constateer, dat mijn voorstel om het debat morgen af te ronden niet
stuit op een meerderheid van de Kamer. Wij zullen dat dan ook proberen.Sluiting 22.32 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19971998-4788-4815.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl