Behandeling van de wetsvoorstellen:  - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 1997 (25000 XIV);  - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Landbouw-Egalisatiefonds, Afdeling A, voor het jaar 1997 (25000 B)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 499-534

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

28-01-1997

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 13, pagina 499-534

14-01-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000 XIVToon alle publicaties in het hoofddossier

 
 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25000-XIVToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 25000-BToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 1997 (25000 XIV); - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Landbouw-Egalisatiefonds, Afdeling A, voor het jaar 1997 (25000 B)Pagina 499-534
Lijst van besluiten (dinsdag 14 januari 1997)Pagina 534-535
Presentie en opening (dinsdag 14 januari 1997)Pagina 499-499
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter gedane voorstellen (dinsdag 14 januari 1997)Pagina 535-538

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 169 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen:Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 1997 (25000
XIV);Vaststelling van de begroting van de uitgaven en
de ontvangsten van het Landbouw-Egalisatiefonds, Afdeling A, voor het jaar
1997 (25000 B).De beraadslaging wordt geopend.De heer Braks (CDA):Voorzitter! Mij valt opnieuw de eer te beurt, als eerste in het nieuwe
jaar van de zijde van de Kamer het woord te mogen voeren. Gaarne maak ik dan
ook van de gelegenheid gebruik u, voorzitter, de leden en alle medewerkers
van dit huis de beste wensen te doen toekomen voor het nieuwe jaar. Ook de
minister en alle medewerkers van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij wil ik hierbij heel gaarne betrekken, temeer omdat in het eerste
halfjaar een bijzondere inspanning wordt gevraagd tijdens het Nederlandse
voorzitterschap van de raadszittingen in de Europese Unie. Heel veel succes,
maar ook voldoening. Uit ervaring weet ik, dat voldoening aan zo'n voorzitterschap
zich kan uitstrekken over een langere periode dan het voorzitterschap zelf,
omdat men onder die omstandigheden meer dan normaal invloed kan uitoefenen
op het op de wat langere termijn gerichte beleid. Op termijn zal dat succes
meer beoordeeld worden dan de kortetermijnsuccessen, ook al genieten die publiekelijk
vaak direct meer aandacht.Wat de langere termijn betreft, maken velen zich op dit moment zorgen
over de voedselzekerheid in de wereld. Alle prognoses wijzen op een verdubbeling
van de wereldbevolking tegen het midden van de volgende eeuw. Tegelijk groeit
gelukkig ook de welvaart in belangrijke delen van de Derde Wereld, hetgeen
wel een extra beslag legt op de voedselvoorziening. Met dat perspectief werd
in november in Rome de Wereldvoedseltop gehouden. Ik wil niet verhelen, dat
ik daarvan heel veel verwachtingen had. Maar ik kan met anderen
niet anders concluderen dan dat deze top nogal teleurstellend is verlopen.
Ook de Nederlandse permanente vertegenwoordiger bij de FAO, de heer Pieters,
is somber gestemd, zo blijkt uit zijn uitlatingen in Platform onder de titel
"Voedselzekerheid staat onvoldoende hoog op de agenda van de wereldgemeenschap".
Dat ben ik met hem eens. Ook onderschrijf ik zijn opvatting dat "de voedseltop
voor Nederland betekent dat de Nederlandse samenleving, de politiek en de
regering worden geconfronteerd met het probleem van de voedselonzekerheid
in de wereld". Was daar zo'n kostbare conferentie voor nodig? Hoe beoordeelt
de minister, mede in het licht van de resultaten en aanbevelingen van de Wereldvoedseltop,
de toekomstige voedselzekerheid in de wereld? Waarop is eigenlijk de uitgesproken
verwachting gebaseerd, dat het aantal hongerenden straks zal zijn teruggebracht
tot 400 miljoen? Ik vrees dat dit wat optimistisch is, want er zijn weinig
concrete afspraken gemaakt. Veel heil wordt allerwegen verwacht van de verruiming
van de internationale handel door vergaande liberalisatie. Wij worden ook
voortdurend geconfronteerd met nogal optimistische theoretische modellen,
die een enorme groei van de wereldvoedselproductie voorspellen. Ik geloof
daar niet zo in, omdat de realisatie van dergelijke verwachtingen slechts
mogelijk is onder stabiele natuurlijke en vooral ook politieke omstandigheden.
Die zijn er niet. Wij zullen voortdurend worden geconfronteerd met natuurrampen,
die de productiestructuur ernstig blijven verstoren, evenals met verstoringen
als gevolg van al dan niet gewapende conflicten, die vrijwel altijd grote
voorzieningsproblemen oproepen. Dat is heden ten dage al zo. Het is een illusie
te denken dat de wereldsamenleving er in de volgende eeuw zoveel vrediger
zal uitzien.Daarom ben ik van mening dat wij er verstandig aan doen ons vooral te
richten op de bevordering van lokale en regionale voedselzekerheid. Daarvoor
moeten in de gehele wereld voorwaarden worden geschapen, zodat zich landbouwmodellen
kunnen ontwikkelen die stabiel en daardoor duurzaam zijn. Met behulp daarvan
moeten in de Derde Wereld investeringen voor de wat langere termijn worden
bevorderd, zoals wij dat in de westerse geïndustrialiseerde wereld al
met succes hebben gedaan. Naast successen zijn vele pogingen in die richting
in de Derde Wereld helaas mislukt door verstoringen van de markten daar als
gevolg van te ver doorgevoerde vrijhandel en voedseldumpingen, vaak nog met
exportsubsidies. Gelukkig zijn er nu afspraken gemaakt om deze praktijken
wat af te bouwen. Uiteraard moeten de negatieve gevolgen van zo'n aanpassing
niet eenzijdig worden afgewenteld op één land, zoals dat nu
dreigt te gebeuren met de Nederlandse zuivelexporten. Ik ben benieuwd hoeveel
begrip de Europese collega's straks bij gelegenheid van de informele bijeenkomst
in Nederland voor deze bijzondere positie hebben. Kortom, wij kiezen voor
een landbouwmodel dat uitgaat van regionale instrumenten om de markten te
stabiliseren ten einde de landbouw daar de gelegenheid te geven om in de toekomst
te investeren. Onzekerheid ontmoedigt dat. Dat is tot dusverre de belangrijkste
oorzaak van het niet tot stand komen c.q. het niet in stand blijven van een
agrarische productiestructuur in grote delen van de wereld. Daarom hechten
wij grote waarde aan de instandhouding van de basisbeginselen van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid. Die basisbeginselen zijn gebaseerd op vrijhandelsverkeer met
eenheidsprijzen en gelijke concurrentievoorwaarden. Verder gaat het om een
functionele gemeenschapspreferentie. Ten slotte, niet het minst belangrijk,
wijs ik op de gemeenschappelijke financiële solidariteit.Nederland is altijd de verdediger bij uitstek van deze grondslagen geweest.
Nederland dient dit mijns inziens te blijven, in het belang van Nederland,
maar ook in het belang van Europa, dat in het gemeenschappelijk landbouwbeleid
het belangrijkste segment van politieke integratie kent. Uiteraard zie ik
wel in dat de omstandigheden wijzigen. Ik ben het eens met een grotere wederzijdse
markttoegang, zoals die op dit moment wordt bepleit en waarover in het kader
van het GATT al afspraken zijn gemaakt. Het risico is aanwezig dat men daarbij
in een volgende ronde doorslaat. Met name de nieuwe Farm-Bill in de Verenigde
Staten bevat elementen, die de Europese Unie straks fors onder druk zullen
zetten wat betreft een verdere liberalisatie en een afbouw van de inmiddels
geïntroduceerde productiesteun. Een dergelijk beleid zal een sterke stimulans
zijn voor de ontwikkeling en introductie van nieuwe technologische vindingen,
zoals het gebruik van hormonen en genetisch gemanipuleerd uitgangsmateriaal,
waarover allerwegen wordt gevraagd of dat wel wenselijk is. Wij zijn benieuwd
naar de opvattingen van de minister in dezen.Worden er op dit moment nog contacten onderhouden met de Verenigde Staten
om gedachten terzake uit te wisselen? Vroeger gebeurde dat nogal eens vruchtbaar.
Ik geloof zelf dat het systeem van productiesteun niet duurzaam zal zijn in
de mate waarin het nu functioneert. Het zal te kostbaar worden en er zullen,
begrijpelijk, steeds meer socio-ecologische voorwaarden aan worden gesteld.
Wat betekent het zelfstandig ondernemerschap straks nog als meer dan de helft
van het agrarisch inkomen uit directe overheidsbetalingen bestaat? Ik vernam
recentelijk dat dit thans al het geval is in sommige delen van de Europese
Unie. Ik ben van mening dat het streven erop gericht moet blijven om het inkomen
in principe zoveel mogelijk uit de markt te verwerven. Die behoeft dan ook
enige bescherming en sturing omdat de markt van landbouwproducten ten enen
male onberekenbaar blijft en dus een stabilisatiemechanisme nodig heeft.Mijnheer de voorzitter! Bij het gemeenschappelijk landbouwbeleid komt
natuurlijk ook de op handen zijnde uitbreiding met de landen in Midden- en
Oost-Europa aan de orde. Dat is inderdaad geen geringe opgave. Tijdens het
Nederlandse voorzitterschap zullen de uitgangspunten voor de onderhandelingen
in belangrijke mate geformuleerd moeten worden. Wij hopen dat ook hier het
effect op de lange termijn uitgangspunt blijft. Net als in het verleden zullen
de oplossingen hier ook weer met name gezocht moeten worden in overgangsmaatregelen,
mede om de toetredende landen zelf de gelegenheid te geven zich aan te passen.
Dan kan het nodig zijn dat voor bepaalde activiteiten, zoals de wederzijdse
agrarische importen, best wat langere overgangsperioden zullen moeten worden
afgesproken. Ik vraag de minister overigens hoe hij zelf onze
toekomstige afzetkansen inschat op de markten van deze nieuwe lidstaten. En
gaat Nederland de toetredende lidstaten bilateraal nog technische assistentie
verlenen, zoals Nederland dat in het verleden met nieuwe lidstaten ook wel
deed?Mijnheer de voorzitter! Globaal is het Nederlandse landbouwmodel de laatste
decennia altijd gebaseerd geweest op enerzijds het markt- en prijsbeleid van
de Europese Unie en anderzijds op de versterking van onze concurrentiekracht
door een gericht nationaal structuur- en kwaliteitsbeleid. Uitgangspunt is
dan dat het bedrijven van landbouw een economische aangelegenheid is waarbij
op bedrijfsniveau de productiefactoren grond, arbeid en kapitaal zo efficiënt
mogelijk worden aangewend. Onze boeren willen dan ook graag "ondernemer" genoemd
worden. Toch gaan er dagelijks landbouwbedrijven ten onder. Het is de vraag
of dit een gevolg is van het ondernemerschap of van het beleid. Natuurlijk
is niet elke boer een goede ondernemer, maar onmiskenbaar wordt het ondernemerschap
ook door het beleid beperkt, zeker sinds medio jaren tachtig de productiebeperking
ingevoerd moest worden.Wat is in dat opzicht de toekomst van de zuivelquota? Hoe kijkt de minister
aan tegen de mineralen- en ammoniakrechten waarin op dit moment eveneens flink
gehandeld wordt? De hoge prijzen die hiervoor betaald worden, baren mij zorgen,
ook al is het nog zo plezierig voor de wijkers in dezen. Maar daarvoor zijn
de quota niet bedoeld. Wij zien nu in dat economisch meer efficiënte
bedrijven hun kostprijsvoordeel doorgeven en dat deze bedrijven zelf steeds
groter worden. Is dat in de ogen van de minister een gewenste ontwikkeling?
Persoonlijk heb ik altijd grenzen willen stellen aan de overdracht van productierechten
om zoveel mogelijk zelfstandige bedrijven in de Nederlandse landbouw te behouden.
Het gaat daarbij weliswaar om bedrijven waarbij de kenmerken van het traditionele
gezinsbedrijf wat op de achtergrond raken, maar toch altijd nog bedrijven
met een persoonlijke ondernemingsvorm waarin de boer en zijn gezinsleden in
overwegende mate de arbeid en het risicodragend kapitaal inbrengen. In de
ons omringende landen is men veel terughoudender met de overdracht van de
door de overheid direct of indirect voorgeschreven productierechten. Hoe kijkt
de minister hiertegenaan?Mijnheer de voorzitter! Een belangrijk overheidsinstrument ter versterking
van onze concurrentiepositie is sinds het einde van de vorige eeuw het fameuze
OVO-drieluik geweest, en met veel succes. De minister hecht eraan, voor de
toekomst te blijven wijzen op de noodzaak van een goede kennisinfrastructuur
met Wageningen als centrum. Hoe stelt de minister zich dat voor? En zijn de
middelen toereikend? De Plantenziektenkundige dienst is als pilotproject aangewezen
als agentschap met een financieel baten- en lastenstelsel als was de dienst
een bedrijf geworden. Hoewel de evaluatie eerst in 1998 zal plaatsvinden,
verneem ik van de minister graag wat de bevindingen tot dusver zijn en of
er al nagedacht is over eenzelfde toepassing bij andere diensten. Hoe beoordeelt
de minister de gang van zaken bij de verzelfstandigde DLV? Daarbij is een
belangrijke vraag welke boeren en tuinders op dit moment door deze verzelfstandigde
DLV worden bereikt.Om concurrerend te zijn, is het overigens niet alleen van belang om bij
de tijd te zijn. Ook de lastendruk kan van doorslaggevend belang zijn, zeker
voor Nederland met zijn harde gulden. Wat zijn overigens de gevolgen voor
de Nederlandse landbouw van de totstandkoming van de EMU en de euro? Welke
effecten hebben zij op het landbouwbeleid? Moet de minister ook niet daarover
enige voorlichting geven, in navolging op de voorlichtingscampagne van zijn
collega Zalm?Voor ons is het door de regering aangekondigde lastenverlichtingsprogramma
van wezenlijk belang. Onze fractie heeft er dan ook in de Tweede Kamer op
aangedrongen, dit programma onverkort en met spoed uit te voeren. Onze bijzondere
aandacht gaat hierbij uit naar de glastuinbouw, die ogenschijnlijk met mooie
cijfers over productie en exportgroei in 1996 het goede spoor weer gevonden
lijkt te hebben. Als ik echter de geluiden uit de primaire sector hoor, vraag
ik mij in gemoede af of het Westland nog wel zoveel toekomst heeft. Te veel
bedrijven gaan failliet of moeten anderszins beëindigen en bij de afwikkeling
is de overheid vaak bikkelhard. De op zichzelf begrijpelijke en door ons ondersteunde
aandacht voor de biologische landbouw mag geen alibi zijn om de aandacht voor
het behoud van de concurrentiekracht van de reguliere land- en tuinbouw uit
het oog te verliezen. Daarvoor is de agrarische sector voor Nederland en voor
de internationale landbouw een te groot goed, om nu en vooral straks een bijdrage
te blijven leveren aan onze welvaart – dat is tot dusver het geval –
en de wereldvoedselvoorziening. Wil de minister ingaan op de stand van zaken?
Ik vraag dit met enige nadruk omdat ik mij niet altijd aan de indruk kan onttrekken
dat deze regering, die toch een representante is van onze vergaand verstedelijkte
samenleving, bij de belangenafweging de landbouw vaak behandelt als ware hij
min of meer afgeschreven. Nu wij met nieuwe infrastructurele voorzieningen
bezig zijn en de woningbouw zich naar het landelijk gebied blijft opdringen,
is er bij die afweging voor alles plaats, maar de landbouw moet inleveren.
Ik verwijs ook naar de overdreven compensatiezucht bij de verdieping van de
Westerschelde door goed landbouwland onder water te zetten. Ook is het moeilijk
te weerleggen dat de overheid met twee maten meet als het auto- en vliegverkeer
almaar mag uitbreiden, terwijl de landbouw met inkrimpscenario's wordt geconfronteerd.
Deze houding werd bevestigd toen het plan van het NUBL, waarin twee provincies
samen met de milieu- en landbouworganisaties een plan op tafel legden om de
mestproblematiek aan te pakken, min of meer op voorhand werd afgewezen. Gelukkig
is de draad later weer opgepakt. Ik ben zeer benieuwd naar de stand van zaken
op dit moment, overigens ook in het oosten van het land.Uiteraard onderken ik dat het niet eenvoudig is om altijd de goede maat
te vinden bij het oplossen van de milieuproblematiek, waarbij ook aan de economische
belangen perspectief geboden moet worden. Binnen het Nederlandse landbouwmodel
is altijd sprake geweest van een politiek breed gedragen consensusmodel, een
grote verworvenheid die in het buitenland met enige jaloezie werd gadegeslagen.
Nu de organisatie van belangenbehartiging privaat en publiek in een ongekend
snel tempo drastische veranderingen ondergaat, met een sterke accentuering
van het behartigen van de sectorbelangen, vraag ik mij af hoe
straks het noodzakelijke draagvlak voor het te voeren overheidsbeleid verkregen
kan worden. Dit klemt temeer omdat juist bij de milieuproblematiek het in
het gareel houden van de outsider zo belangrijk is. Wat is het gevoelen van
de minister en wat worden straks de organisatiestructuur en opdracht van de
PBO in de landbouw?Overigens is, mede onder invloed van de kracht en de op de klant gerichte
distributiestructuur van voedings- en genotmiddelen, ook de afzetstructuur
sterk in beweging. Er is een toenemende behoefte aan ketenafspraken met de
primaire sector in het "traject van grond tot mond", zoals men dat populair
tracht te zeggen. Dit roept wel de vraag op, wie het binnen die keten straks
voor het zeggen heeft. Voor het behoud van hun zelfstandigheid dienen boeren
en tuinders allereerst zelf oplossingen te vinden, maar ook de overheid heeft
hierin een taak. Ik ga ervan uit, dat het behoud van zoveel mogelijk zelfstandige
agrarische ondernemingen in de primaire sector nog steeds uitgangspunt van
beleid is. Voorschriften voor en toezicht op de volksgezondheids- en dierenwelzijnsaspecten
en het stellen van natuur- en milieuvoorwaarden zullen zonder meer overheidstaken
blijven, ook al stellen afnemers in toenemende mate zelf vragen en willen
zij de garantie hebben dat deze aspecten in de hele productieketen goed in
acht genomen zijn. Goed gecoördineerd optreden tussen overheid en bedrijfsleven
is dan van levensbelang om het vertrouwen van de klant te behouden, te meer
omdat de massamedia bij gebrek aan duidelijkheid in dit tijdperk niets anders
rest dan de risico's eenzijdig breed voor het voetlicht te brengen, zoals
vaak ook met grote stelligheid gebeurt door allerlei actiegroepen. Het ontwikkelen
van IKB-systemen is dan ook van wezenlijk belang voor de toekomstige afzet
van onze landbouwproducten.Ik las dat het Nederlandse IKB-systeem in het buitenland nog vrijwel onbekend
is, in tegenstelling tot vergelijkbare systemen van bijvoorbeeld Denemarken
en enkele andere landen. Als dat het geval is, dan is er werk aan de winkel,
om te beginnen in Duitsland. Ik vernam gisteren dat de minister de handschoen
al heeft opgepakt en naar de Grüne Woche zal gaan om deze activiteiten
te ontwikkelen. Overigens kun je een goed imago niet kopen, maar moet je het
verdienen.Binnen de keten is kennis en goed ondernemerschap van zeker zo grote betekenis
om te overleven als in het verleden. Dat geldt niet alleen voor het ondernemerschap
in traditionele zin, van een goed product voortbrengen tegen lage kosten en
met hoge opbrengsten, maar ook voor goed ondernemerschap in de zin van het
voortbrengen van dier-, natuur-, landschaps- en milieuvriendelijke producten.
Deze intrinsieke waarden van producten gaan in de afzetkanalen, voor de kopers
op de verschillende niveaus, steeds meer als beslissend kenmerk gelden. De
ondernemer die hier geen oog voor heeft of de kennis mist om deze onzichtbare
waarden voort te brengen, zal straks afvallen, zoals in het verleden de bedrijven
met hoge kosten en lage productiviteit afvielen. De noodzakelijke kennis en
vaardigheden zullen opnieuw gegenereerd moeten worden door het goed functioneren
van het landbouwkennissysteem.Ik weet dat de minister hier hoge prioriteit aan wil geven. Wij zijn daar
heel blij mee. Als ik de berichten goed lees, blijft de aandacht tot dusver
toch sterk gericht op de studeerkamer of vergaderingen. Ik denk dat het hoog
tijd wordt dat dit systeem snel up to date wordt gebracht, met de sterke ontwikkelingen
die wij op dit moment doormaken. Ik hoor graag het oordeel van de minister
hierover.Met gepaste terughoudendheid wil ik een opmerking maken over de zeevisserij.
Het is mij niet ontgaan dat er vanaf 1990 tegen de adviezen van visserijbiologen
in een aanzienlijke uitbreiding heeft plaatsgevonden van de TAC's en de quota.
Dit heeft geleid tot een zodanige overbevissing dat deze recentelijk hals
over kop drastisch verlaagd moesten worden. Denkt de minister dat de Nederlandse
visserij hier nu wel op verantwoorde wijze mee om kan gaan? Of worden zij
ook weer aan banden gelegd, zoals recentelijk bij de sportvisserij is gebeurd
met de vrije hengel? Wij zijn daar geen voorstander van, dat mag duidelijk
zijn. Wij zijn ook niet tegen de jacht, mits gericht op goed faunabeheer.De plattelandsontwikkeling wordt met verve door vele provincies opgepakt.
Voor Nederland is dit een moeilijk thema, omdat in ons dichtbevolkte land
ook in de landelijke gebieden zeer wezenlijke economische functies moeten
worden vervuld, buiten de landbouw. De opvattingen van de Europese Unie over
plattelandsontwikkeling staan vaak haaks op onze mogelijkheden en bedoelingen.
Het grote risico is dat Nederland straks buiten de boot valt, en wat nog erger
is, beconcurreerd zal worden. Wat is de opvatting van de minister hierover?Ik stel met genoegen vast dat de partijen in Friesland elkaar bij de kwestie
Gaasterland hebben gevonden op basis van de uitgangspunten die eerder namens
onze fractie door de heer Van Gennip werden verdedigd. Een daartoe strekkende
motie kreeg toen geen steun van de regeringsfracties. Toch maar goed dat het
gezonde verstand uiteindelijk tot een voor ons bevredigend resultaat heeft
geleid.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! Aansluitend bij de eerste spreker van vandaag,
de heer Braks, zou ook ik u, alle medewerkers van de Kamer en alle medeleden
van de Kamer de beste wensen voor het nieuwe jaar willen doen toekomen.Sprekend over de begroting 1997 sta ik eerst nog even stil bij het afgelopen
jaar 1996. Een jaar dat op een aantal beleidsvelden die het ministerie van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij aangaan, niet onopvallend voorbij is gegaan.
Daarom begin ik met het complimenteren van de minister met de duidelijke en
consistente opstelling die hij in de overgrote meerderheid van de gevallen
heeft ingenomen en met de inzet die hij daarbij in het algemeen aan de dag
heeft gelegd. Er kan natuurlijk gradueel anders over een aantal onderwerpen
worden gedacht, maar het duidelijke handelen bij bijvoorbeeld de BSE-crisis,
de mestboycot, de inzet bij de tuinbouwproblematiek en het omgaan met het
EU-landbouwbeleid – zowel actueel als de toekomstdiscussie daarover –
dwingen respect af. Dat is ook zo ten aanzien van het natuurbeleid.Een en ander laat uiteraard onverlet dat bij de behandeling van de begroting
van 1997 over sommige van deze onderwerpen door mij enige opmerkingen zullen
worden gemaakt en vragen zullen worden gesteld, maar ik wil daarmee niet beginnen alvorens de minister zowel zakelijk als persoonlijk de beste
wensen voor 1997 toe te wensen; ook de beste wensen voor de ambtenaren van
zijn ministerie. Ik zou zeggen: veel spruiten eten!Mijnheer de voorzitter! Al eerder is in deze Kamer zowel bij de algemene
beschouwingen als bij specifieke begrotingsbehandelingen gesproken over de
goede gang van zaken in Nederland op financieel-economisch gebied. In verhouding
tot EU-partners presteert Nederland goed. Na de "Hollandse ziekte" van een
decennium terug wordt nu internationaal gesproken over het "Tulpmodel" of
"Poldermodel" en steeds meer over het "Rijndeltamodel". Daarmee wordt aangegeven
dat de Nederlandse samenleving beter met de benodigde dynamiek en vernieuwing
weet om te gaan dan vele andere EU-landen. Sprekend over de begroting van
LNV, lijkt het echter moeilijk om over de nadere vraagstelling "how about
us" heen te gaan. Hoe vergaat het deze delen van onze samenleving, hoe denkt
de overheid daarmee om te gaan en wat zijn gewenste en eventueel niet gewenste
ontwikkelingen?Vooropgesteld: het gedachtegoed van een maakbare samenleving ligt achter
ons. Overheidsbeleid is gegaan en gaat steeds meer de weg van minder dirigerend
en interveniërend naar meer voorwaardenscheppend. Dit is deels ingegeven
door de filosofie dat marktwerking en liberalisatie van marktwerking in het
algemeen tot betere resultaten en efficiency leiden en deels door het feit
van intellectueel en organisatorisch onvermogen, waarbij markt en marktwerking
het beste alternatief zijn.Ten aanzien van de sociaal-economische positie van de boeren en tuinders
zien wij een heel divers beeld, een beeld zelfs met uitersten. De agrarische
sector is geen nationale onderneming met één resultaat. In het
beeld is eenduidigheid voor de sector dus niet – in ieder geval niet
meer – aan de orde. Zowel in sectoren als per bedrijvencluster, maar
ook per bedrijf verschillen per jaar de resultaten. Als gevolg daarvan zal
de reactie per ondernemer op overheidsbeleid, bijvoorbeeld het fiscale beleid
en het milieubeleid, dan ook verschillen. Naar mijn mening is het de plicht
van overheden om met beleid en uitvoering van beleid zo dynamisch mogelijk
om te gaan door zoveel mogelijk de individuele bedrijfsbenadering te kiezen,
dit om maximale bedrijfscontinuïteit te waarborgen. Is de minister het
hiermee eens en wil hij dat bevorderen?Mijnheer de voorzitter! Over de sociaal-economische positie gesproken,
ben ik het enerzijds eens met de opstelling van de minister dat de agrarische
sector in het algemeen niet te negatief over zichzelf moet doen, maar anderzijds
wil ik waarschuwen voor opportunisme. Een sector die zich op sterkte wil houden
c.q. zich wil versterken, ontkomt natuurlijk niet aan sanering. Dat was zo,
dat is zo en dat blijft zo, maar de harde koude bedrijfsbeëindigingen
die nu af en toe worden waargenomen, waarbij er veelal verval is van wat ik
een burgerbestaan noem naar het sociaal minimum, zijn wel harde contrasten,
zeker als er voor medewerkers nog dure afvloeiingsregelingen moeten worden
getroffen. Graag vraag ik de minister dan ook voldoende aandacht voor de sociale
kant van "dynamiek en vernieuwing".Het zoveel mogelijk voorkomen van koude sanering en het bevorderen van
warme of lauwe sanering zouden naar mijn mening uitgangspunt moeten zijn.
In dit verband vraag ik de minister of het niet verstandig is om te kijken
naar de mogelijkheden van de EU-VUT-regeling voor boeren en tuinders, waarbij
er bij bedrijfsbeëindiging, in tegenstelling tot onze nationale IOAZ-regeling,
geen vermogenstoets aanwezig is. Wil de minister ook de EU-installatiepremieregeling
bij bedrijfsovername nog eens bezien? Dat vraag ik mede omdat bij beide regelingen
gebruik gemaakt kan worden van EU-gelden. Staan afvloeiingsregelingen voor
medewerkers die door de kantonrechter bij ontslag worden afgesproken wel in
verhouding tot de vaak nog met schulden overblijvende, gedwongen stoppende
ondernemers?Sprekend over bedrijfsovername, er is het afgelopen jaar nogal eens spanning
geweest tussen het ministerie van LNV en de Rabobank met betrekking tot regelingen
bij bedrijfsovernamen, het zogenaamde Agristartersfonds, en ik hoop dat het
ministerie, zoals in het verleden, "on speaking terms" is met de banken. Wat
de regeling zelf betreft vind ik dat door het vertegenwoordigend bedrijfsleven
te veel de nadruk is gelegd op lagere rentekosten en te weinig op extra benodigde
zekerheid. Zeker voor de intensieve sectoren is het laatste van meer belang.
Hopelijk is de minister dit gewaar.In het begin van mijn bijdrage heb ik de minister respect betoond voor
zijn performance tot nu toe. In algemene zin heeft dit kabinet 700 mln. lastenverlichting
voor de agrosector toegezegd en daarnaast heeft de minister, deels via begrotingsbeschikking
en deels via extra verworven gelden, specifiek 475 mln. voor de mestproblematiek,
300 mln. voor de glastuinbouwproblematiek en nog eens 100 mln. voor innovatieregelingen
beschikbaar gesteld. Ik zou zeggen: "chapeau".Bijna onvermijdelijk heb ik toch nog enige opmerkingen en vragen, allereerst
wat de lastenverlichting betreft. De actuele verhouding op bedrijfsniveau
tussen lastenverlichting en lastenverzwaring, onder andere door de toegenomen
lasten van lagere overheden en milieulasten is negatief en op basis daarvan
heeft een deel van de bedrijven geen continuïteitsperspectief. Dat heeft
ook het LEI berekend. Wil de minister bevorderen dat de beoogde lastenverlichting
sneller en beter bereikbaar wordt voor de bedrijven? Kan er geen verschuiving
plaatsvinden van indirecte fiscale verlichting naar directe lastenverlichting,
bijvoorbeeld door tegemoetkomingen op het gebied van onderzoeks-, voorlichtings-
en keuringskosten, zeker als blijkt dat de vrijgemaakte gelden via het fiscale
spoor niet terechtkomen op de plek waar ze bedoeld zijn.Dan heb ik nog een vraag over de gelden ten aanzien van de mestproblematiek
die reeds enige tijd beschikbaar zijn voor de veehouderij. Kan de minister
aangeven of overleg met de sector geleid heeft tot concrete aanwending en
op welke termijn? En wat de glastuinbouwgelden betreft: is het niet mogelijk
de gelden in kortere tijd sneller in te zetten om het gewenste effect van
herstructurering daadwerkelijk te bereiken? Het is overigens jammer dat naast
de nieuwe individuele verkavelingsregeling het oude reconstructie-instrumentarium
niet is gehandhaafd, mede omdat dit vaak nodig is om aan een gebied als geheel
structuur te geven. Een reconstructie-instrumentarium is juist nu
actueel, niet omdat individuele bedrijven verpauperen, maar delen van gebieden,
maar ook omdat in bestaande tuinbouwcentra in het kader van de concurrentieproblematiek,
onder andere door internationalisatie van productie en handel, meer naar integrale
ontwikkeling van deze gebieden wordt gekeken. Daarbij is glastuinbouwproductie
niet alleen meer het uitgangspunt. Dit is overigens een benadering die ik
van harte ondersteun en die hopelijk door de minister wordt gedeeld, namelijk
bezien in de keten hoe en waar de meeste waarde is toe te voegen. Overigens
worden bij vele oude maar ook nieuwe regelingen persoonsgebonden criteria
gehanteerd. Ligt het niet veel meer voor de hand om bedrijfsgebonden criteria
te hanteren? Er is immers een ontwikkeling te zien van gezinsbedrijf naar
grotere ondernemingsstructuren, bijvoorbeeld in vennootschapsverband.Boeren en tuinders moeten verder werken aan duurzame, economische land-
en tuinbouw. Het is een voortdurend aanpassingsproces waarbij markt en milieu
centraal staan. Internationaal moet het concurrentievermogen in stand blijven.
Algemene lastenverlichting en specifieke maatregelen moeten tot een duurzame
concurrerende positie leiden. Het is dan zaak met de specifieke economische
en structuurkenmerken van de sector rekening te houden. Dat wil zeggen bij
milieumaatregelen, bij bijvoorbeeld mestproblematiek en de Wet verontreiniging
oppervlaktewater (glastuinbouw) meer de doelmatigheid van voorzieningen op
bedrijfsniveau beoordelen dan alleen maar een aangenomen wet op naleving controleren
zoals nu vaak door de waterschappen gebeurt. Maar eveneens een rijtijdenwet
waarbij agrarisch vervoer 's nachts mogelijk blijft en sociale hervormingen
afstemmen op kleine ondernemers met weinig personeel door dynamiek en vernieuwing
op maat, zeker in verband met de hervormingen van ons sociale stelsel. Wil
de minister dat bevorderen?Internationaal concurrerend zijn betekent ook, zeker in Europees verband,
zoveel mogelijk gelijke voorwaarden. Los van hoe de actuele situatie voor
de Nederlandse boer en tuinder in dezen is, is daarbij onlangs een nieuw fenomeen
gaan spelen namelijk de energieheffing. Terugsluizing in de agrarische sector
is in het algemeen onvollediger dan bij de rest van het bedrijfsleven, mede
omdat niet gekozen is voor een individueel systeem. In Denemarken bijvoorbeeld
waar de energiebelasting voor de landbouw ook negatief is, is er om concurrentieredenen
voor gekozen het ongecompenseerde deel via overheidsbijdrage in veterinaire
en fytosanitaire controles terug te sluizen. Zou de minister bereid zijn dit
ook voor Nederland te overwegen?Wat het milieu betreft kunnen we constateren dat de milieubelasting door
land- en tuinbouw is afgenomen. Het zou interessant zijn dat af te zetten
tegen de milieudruk door verkeer, industrie en huishoudelijk afval. Met name
sterk teruggedrongen is de ammoniakuitstoot (onder andere door onderwerken
van mest) enigszins de uitstoot van fosfor en behoorlijk de zwaveldioxide-uitstoot.
In de glastuinbouw is sprake van een sterke toename van energie-efficiency
waardoor op basis van productlevenscyclusbenadering energetisch gezien produceren
in Nederlandse glastuinbouw in het algemeen niet nadelig is ten opzichte van
die in andere delen van de wereld, terwijl door perfect gecontroleerde gesloten
systemen de milieuvriendelijkheid een van de hoogste is. Toch zijn er nog
punten van aandacht. In het algemeen is de tuinbouw op de goede weg. Los van
de vraag hoe men het broeikaseffect beoordeelt in verband met CO2-verhoging
in de atmosfeer, is in het kader van het CO2-reductieplan nog het
een en ander te doen. De daarvoor uitgetrokken 750 mln. zal gedeeltelijk ook
voor de tuinbouw aangewend moeten worden. De bedoeling van het Meerjarenplan
energie voor de glastuinbouw was vooral in te steken op warmtekrachtkoppeling.
Helaas zijn de daarvoor aanwezige subsidieregelingen ingetrokken. Wil de minister
bij zijn collega van Economische Zaken bevorderen om dit primair voor de tuinbouw
te heroverwegen? Zeker voor bedrijven met assimilatiebelichting, en dat zijn
de energiegebruikers, wordt een tweeslag gemaakt: energiebesparing en CO2-reductie.Wat de mestproblematiek betreft wachten we eerst de behandeling in de
Tweede Kamer af van het Minas (mineralenaangiftesysteem) die binnenkort gaat
plaatsvinden. Ook hier lijkt een flexibele bedrijfsbenadering het beste uitgangspunt.
Immers, naast draagvlak is bedrijfshaalbaarheid noodzakelijk. Verheugend zijn
daarbij de initiatieven uit het bedrijfsleven zelf, zoals in de provincies
Brabant en Limburg, waar provinciale besturen, milieufederaties en bedrijfsleven
met de zogenaamde NUBL-plannen zijn gekomen. Zoveel mogelijk moeten deze initiatieven
beloond worden, want het zich meer maatschappelijk georiënteerd opstellen
door het bedrijfsleven is verstandiger dan het ontkennen en bagatelliseren
van problemen. Dit laatste is ook van belang om te voorkomen dat de consument,
zoals de glasgroentetelers hebben moeten ervaren, zich van producten afwendt
omdat ze niet overeenkomstig de verwachting zijn geproduceerd. De Nederlandse
veehouderij met zowel melk- als vleesproductie is in het algemeen intensief
voor EU-begrippen. Er is dus alles aan gelegen om niet in de fuik van maximale
veebezetting per hectare te lopen maar daar intellectueler mee om te gaan.
Als uitgangspunt lijkt Minas daaraan te kunnen voldoen, zeker als de Europese
nitraatrichtlijn zich daarin laat incorporeren. Graag verneem ik van de minister
zijn visie hierop en wat zijn verdere verwachtingen zijn.Ten aanzien van normeringen in verband met het mestbeleid is nog altijd
een brede discussie gaande. Ik meen dat het mogelijk moet zijn dat politiek
en bedrijfsleven elkaar vinden op basis van gezamenlijke objectivering. Het
traject van voorbeeldbedrijven kan daarbij zeer behulpzaam zijn en verdient
warme ondersteuning.Voorzitter! In verband met haar voorwaardenscheppende beleid is de overheid
jarenlang betrokken geweest en stimulerend opgetreden bij land- en tuinbouwkundige
herstructurering. Ruilverkaveling, later landinrichting en gebiedsgerichte
reconstructie bij tuinbouw, waren daarbij in grote lijnen de klassieke middelen.
Accenten zijn daarbij van hoofdzakelijk agrarisch gericht naar meer multifunctioneel
gericht gegaan; natuur en recreatie werden meer nadrukkelijk gezien als onderdelen
hiervan. Gelet, echter, op de lange doorlooptijd, van ideefase tot afgeronde
realisatie, en de meerkosten voor de agrariër lijkt dit instrument
aan heroverweging toe. Zou een nieuwe land- en tuinbouwstructuurnota niet
het geëigende middel zijn om betere en duidelijker afwegingen te kunnen
maken ten aanzien van de planologische invulling van land- en tuinbouw in
de periode tot en in de volgende eeuw? Met welke beleidsinstrumenten zou de
overheid op een nieuwe wijze voorwaardenscheppend kunnen zijn? Of denkt de
minister aan het actualiseren van de Landinrichtingswet?Voorzitter! Met het in 1996 vaststellen van het SGR is het natuurbeleid
van de komende jaren vastgelegd. Bij de uitvoering optredende spanningspunten
kunnen en moeten in het algemeen met goed overleg worden opgelost, zeker als
niet te rigide met begrenzingen wordt omgegaan. Verheugd zijn wij over het
feit dat meer ruimte wordt gegeven aan privaat natuurbeheer. Ik denk hierbij
aan beheer niet alleen door Staatsbosbeheer en enkele grote institutionele
natuurorganisaties, maar ook door privé-eigenaren waaronder boeren.
Er is begrip voor het feit dat vooralsnog het kernnatuurbeheer wordt toevertrouwd
aan de "klassieke" beheerders. Het lijkt verstandig, eerst ervaring op te
doen voor tot nadere afwegingen te komen. Zolang lijkt het mij goed om ten
aanzien van Staatsbosbeheer vooralsnog niet verder te gaan dan verzelfstandiging,
maar dat moet dan ook échte verzelfstandiging zijn. Daarover heb ik,
zeker na de hierover in de Tweede Kamer gevoerde discussie, mijn zorg. Ik
verwijs naar de nadere voorstellen in dezen. Wil de minister voorkomen dat
op basis van ministeriële verantwoordelijkheid de ambtelijke inmengingsmogelijkheden
niet overgedimensioneerd worden? Overigens, wat agrarische domeingronden betreft
kan ik mij bij de in de Tweede Kamer geopperde gedachte tot privatisering
van deze gronden veel voorstellen. Een reactie van de minister wacht ik graag
af.Wat de SGR betreft wil ik de kwestie van het compensatiebeginsel nog eens
aan de orde stellen. De ministers van LNV en VROM hebben inmiddels toegezegd
het "stand-still"-beginsel niet uitsluitend op natuur-, bos- en recreatiewaarden
te betrekken maar evenzo landbouwgronden mee te wegen. Zijn provincies en
gemeenten reeds hiervan op de hoogte gebracht en zullen zij hieraan loyaal
meewerken? Daarbij rijst de vraag of wettelijke verankering van het compensatiebeginsel
nog wordt overwogen; ik wijs erop dat dit kan leiden tot onteigeningstitels.Hoewel nog niet aan de orde in deze Kamer werpt de Flora- en faunawet
zijn schaduwen vooruit. De huidige voorstellen zullen zeker niet zonder kritiek
blijven wanneer ze ongewijzigd aan deze Kamer worden voorgelegd. Ik hoop dat
dit signaal duidelijk bij de minister overkomt.Wat het landbouwkennisbeleid aangaat, is de minister na advisering hierover
via het zogenaamde rapport-Peper met voorstellen gekomen die erop zijn gericht
het Nederlandse landbouwkennissysteem op niveau te houden. Het meer clusteren
van het fundamentele onderzoek, samen met het universitaire onderwijs, komt
ons als een logische weg voor. Wat het praktijkonderzoek betreft moet met
centralisatie omzichtig worden omgegaan. Uit het proefschrift van de recentelijk
gepromoveerde dr. A.J. Vijverberg, met als titel "Glastuinbouw in ontwikkeling",
blijkt dat vernieuwing op grond van de praktijk tot het meeste succes leidt.
Ook uit andere studies blijkt dat een aantal agrarische sectoren Europees
en internationaal toonaangevend zijn geworden door de zogenaamde complexfunctie.
Het is te hopen dat de minister bij beleidsconcretisering van ook het praktijkonderzoek
daarmee rekening houdt. Ik ga ervan uit dat men in redelijk overleg met het
hoger en middelbaar beroepsonderwijs oplossingen vindt. Ik verwacht van een
liberale minister daarbij geen onnodige centralisatie en fusiedruk. Massificatie
in het onderwijs is namelijk niet altijd een probaat middel.Een niet te vermijden discussiepunt in dit verband is het Europese landbouwbeleid.
Dat houdt velen bezig in en buiten de politiek. Onder de discussiegenoten
vinden wij zowel rekkelijken als verkrampten. Om de voedselvoorziening veilig
te stellen, is in het verleden gekozen voor het creëren van een stabiele
markt en productie-omgeving. Ongeclausuleerde liberalisatie in het verleden
heeft geleerd hoe verstorend dit kan zijn, niet alleen voor de agro-economie,
maar ook voor de voedselvoorziening en de plattelandssamenleving. De vraag
is echter of met voortschrijdende technologie en management uit dien hoofde
eenzelfde mate van bescherming nog steeds nodig is. Eveneens zal de vraag
aan de orde moeten zijn welke landbouw en welk platteland wij willen. Immers,
liberalisering van markten dwingt tot maximale efficiency, wat op haar beurt
weer leidt tot enerzijds schaalvergroting en anderzijds intensievere productie
of een mengeling van beide.Haaks daarop staat de neiging bij de Europese Unie om een beleidsverschuiving
aan te brengen in die zin dat het inkomen van de boer minder uit de markt
en meer uit het plattelandsbeleid komt. Dat is een soort alternatief basisinkomen.
Dit is overigens voor Nederland een slechte ontwikkeling, omdat zeker bij
het handhaven van financiële solidariteit dit tot meer overdrachtsuitgaven
naar extensieve landbouwlanden zal leiden. Vooralsnog zal het naar mijn mening
moeilijk zijn om met name de traditioneel grondgebonden landbouw zonder enige
vorm van marktbescherming te laten. Ik hoop dat de minister deze mening deelt
en dat hij zich er sterk voor wil maken.Ook dwingen de komende toetreding van de Midden-Oost-Europese (MOE)-landen
en de komende WTO-onderhandelingen (einde van deze eeuw) tot bezinning op
de vraag hoe een en ander te benaderen is. Ik heb aangegeven dat er gelukkig
sprake is van die bezinning. De lijn lijkt wel duidelijk: waar het kan, zal
liberalisering haar weg vinden. De mate waarin en de snelheid waarmee dat
gebeurt, zullen daarbij echter wel veel aandacht vragen. De Europese Unie
zal zich daarop goed moeten voorbereiden. Zij zal zich erop moeten instellen
dat de Verenigde Staten, zeker na de wijziging van de Farm-Bill, weer op de
klassieke wijze zullen onderhandelen, namelijk met in de ene hand een revolver
en in de andere hand de bijbel. Vooralsnog lijkt het mij voor Nederland verstandiger
om geen uitgesproken standpunt in te nemen, tenzij wij daarvoor een soort
Deltamodel weten te produceren.Ik wil nog enkele opmerkingen maken over de liberalisering. De heer Braks
heeft ook al gesproken over de huidige quotasystematiek in de land- en tuinbouw.
Ik noem melkquota, mestquota en suikerbietenquota. De discussie daarover wordt
alom gevoerd. Dit geldt ook voor de vraag hoe daarmee moet worden omgegaan.
Ik ben van mening dat de productierechten zich kapitaliseren afhankelijk van
het rendement, maar dat met productierechten zo liberaal mogelijk moet worden
omgegaan. Dit houdt in dat verhandeling en verhuren, of men dat al dan niet
"leasen" noemt, zo vrij mogelijk moeten zijn.In het kader van het handelsbeleid vraag ik de minister nog aandacht voor
het volgende. Er worden nogal eens bilaterale afspraken gemaakt op het gebied
van agrarische producten door de Europese Unie, los van GATT/WTO. Dit gebeurt
naast de onderhandelingen in WTO-verband, waar multilaterale afspraken gemaakt
worden. Dat lijkt mij echter geen goede ontwikkeling. Voor- en nadelen van
liberalisatie en mondialisering moeten voor de gehele samenleving zijn en
niet voor deelgroepen. Ik hoop dat de minister deze mening deelt.Ten slotte nog iets over de visserij. De discussie in het afgelopen jaar
heeft zich toegespitst op de vraag of het huidige beleid op basis waarvan
de TAC's (total allowable catches) worden vastgesteld, nog wel juist is. Dit
geldt ook voor de quota. De vraag doet zich dan ook voor of rationeel beheer
of het biologisch minimum als uitgangspunt moet dienen. Het laatste, het biologisch
minimum, heeft de laatste jaren centraal gestaan bij het vaststellen van de
TAC's. Het is dus de vraag of de nu afgesproken forse quotakortingen daar
geen gevolg van zijn. Het is ook de vraag of het niet alleen biologisch, maar
ook economisch wenselijk is dat vangstmogelijkheden per visseizoen zo verschillen.
Het lijkt me daarom niet alleen wenselijk dat de minister een nota uitbrengt
over de biologische visstand en het beheer daarvan, zoals toegezegd aan de
Tweede Kamer, maar eveneens dat het economisch visstandbeheer daarbij wordt
betrokken. De hele visserijsector heeft belang bij een goed continuïteitsperspectief
en bestendig beleid moet daarbij behulpzaam zijn.Mijnheer de voorzitter! In het begin van mijn bijdrage aan dit beleidsdebat
heb ik de minister reeds de beste wensen doen toekomen. Afsluitend wil ik
hem eveneens veel succes toewensen in het kader van zijn EU-voorzitterschap
op het gebied van landbouw, natuurbeheer en visserij. Zeker voor een minister
van LNV betekent dit veel, veel extra werk, want er is geen beleidsveld dat
zo geïntegreerd is als dat van land- en tuinbouw en visserij.Voorzitter: PostmaDe heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! Je staat elk jaar bij zo'n beleidsdebat voor de keuze welke
onderwerpen je aan de orde stelt. Vooral als je, zoals wij, fundamentele kritiek
hebt op het beleid, is dat lastig. Keuzes worden beïnvloed door de actualiteit
en ervaringen. Daarom zal ik niet alleen aan de biologische landbouw, het
gemeenschappelijk landbouwbeleid, het dierenwelzijn en het natuurbeleid stevig
aandacht besteden, maar ook aan de jacht.Een paar maanden geleden mocht ik getuige zijn van een demonstratie hier
in Den Haag van zo'n 4000 jagers. Omdat ik over de nodige portie nieuwsgierigheid
beschik en bovendien wel eens wilde horen wat de collega's Braks en Wiegel
daar te berde zouden brengen, ben ik een kijkje gaan nemen. Omdat de zaal
van de senaat, toch bedoeld voor reflectie, me daar geschikt voor lijkt, wil
ik hier de gehanteerde argumenten eens rustig onder de loep nemen. Wellicht
help ik zo de minister een handje in zijn argumentatie, ook in de gesprekken
met zijn goede vriend Wiegel, om zijn voorstellen te handhaven en wat mij
betreft nog verder te verbeteren.Opmerkelijk in het jagersprotest is, dat ze zo te keer gaan tegen de "emoties
van een kleine, fanatieke anti-jagerslobby". Wiegel nam die woorden in zijn
mond. Terwijl de mensen in de zaal en het protest barstensvol emotie zaten –
jullie, stadsbewoners, mogen ons onze vorm van recreatie niet ontnemen –
wordt de tegenstanders van jacht emotie verweten. Collega Braks, net wat minder
populistisch op de zaal inspelend, zei terecht, dat het doden van dieren altijd
met emotie gepaard gaat. Dus laten we gewoon constateren, dat zowel de jagers
als degenen die tegen de jacht zijn naast argumenten ook emoties hebben. Misschien
kan de discussie met de heer Braks bevorderd worden als hij zou uitleggen
waarom hij toen zei, dat hij enerzijds voor een ja-mits-principe is maar "hij
zelf gelukkig geen jager is". Waarom eigenlijk niet, mijnheer Braks, als het
allemaal zo heilzaam en leuk is?Zoals altijd leende collega Wiegel zich ook hier beter voor discussie,
omdat hij wel met duidelijke argumenten kwam. Helaas is hij nu geen woordvoerder.
Maar waar hij zich ernstig in vergist – daar verbaas ik mij over, want
was hij niet altijd geniaal in het vertolken van de gevoelens van het volk,
van de mensen in het land? – is dat er slechts sprake zou zijn van een
lobby van een kleine, fanatieke minderheid. Weliswaar heeft de actiegroep
Stichting kritisch faunabeheer niet zoveel leden, maar wat te denken van de
Dierenbescherming met 200.000 leden of Natuurmonumenten, die jacht in haar
gebieden vrijwel geheel afwijst? En wat te denken van al die opinieonderzoeken,
die steeds opnieuw uitwijzen dat een overgrote meerderheid van de bevolking
de plezierjacht van de jagers afwijst, ook als ze dat slim beheersjacht noemen?Nee, de werkelijkheid wordt op zijn kop gezet: er is een kleine minderheid
van jagers, 30.000 mensen, en een misschien wel fanatieke, maar invloedrijke
minderheid slaagt er tot nu toe in via een lobby de jacht grotendeels in stand
te houden. Dat is knap gedaan zo dwars tegen de publieke opinie in, maar daarvoor
opkomen is wel electoraal riskant.Laat ik de argumenten van collega Wiegel, die ook in jagerskringen veelvuldig
worden genoemd, eens nalopen. Het eerste argument is dat het beter zou zijn
om dieren af te schieten dan ze in de natuur te laten creperen. Dit sentimentele
argument is al vrij oud. In het leerzame boekje van Hugh Gallacher "Waarom
jagen?" wordt het genoemd: jagen uit dierenliefde. Nu wil het mij voorkomen
dat de dierenliefde van de jager zich meestal beperkt tot zijn jachthond en
dat de jager vooral van de bejaagbare dieren houdt als een smakelijk hapje.Verder kan gezegd worden dat met deze bepaald niet liberale argumentatie –
moeten die vrije krachten niet ook in de natuur zoveel mogelijk hun gang gaan? –
de jagers het nogal druk krijgen als zij al het dierenleed in de natuur willen
voorkomen. De natuur is immers amoreel, kent geen Wetboek van Strafrecht en
is een systeem van eten en gegeten worden, soms onder wrede omstandigheden,
zoals elke mooie natuurfilm ons laat zien. Moet er dan opgetreden
worden als de lijster op gruwelijke wijze de worm uit de grond trekt? Wat
te doen aan bijvoorbeeld die 70% van de aanwas van spreeuwen die in het eerste
jaar sterft? Het lijkt mij getuigen van een uiterst merkwaardige natuurvisie,
als wij dit argument serieus en consequent zouden toepassen. De moderne ecologie
leert ons dat binnen een ecosysteem ieder organisme en ieder proces zijn eigen
functie heeft en dat de moderne natuurbescherming deze systemen weer draaiende
wil krijgen. Dierenleed dat deel uitmaakt van de werking van het ecosysteem
moet de mens niet willen bestrijden. Populaties worden vooral door het voedselaanbod
bepaald en niet door predatoren en dus ook niet door jagers. Dat weten de
jagers trouwens heel goed, die onder andere de wilde zwijnen op de Veluwe
bijvoeren.Het lijkt mij helder dat het argument van het afschieten van zieke dieren
niet zoveel realiteitswaarde heeft, want schieten jagers het liefst op ongezonde
en door ziekte gekwelde beesten? Het zou in het restaurant niet echt gewaardeerd
worden.Ik kom bij het tweede argument: jacht is goed, want de populaties nemen
toe en zonder jacht is er sprake van een minder gevarieerde natuur. Vooral
over de vossen, kraaien en eksters wordt gezegd dat hun aantallen enorm toenemen
en dat daardoor andere soorten minder kans krijgen. Met jacht zou het natuurlijk
evenwicht hersteld worden. Het klinkt in eerste instantie wel plausibel, maar
biologen leren ons dat het volstrekte onzin is. Het natuurlijk evenwicht bestaat
helemaal niet. Evenwicht is in de natuur eerder uitzondering dan regel. Populatiebiologen –
ja, dat is ook weer een wetenschap op zichzelf – leren ons dat schommelingen
in het aantalsverloop van enkele soorten heel normaal zijn. Het voedselaanbod
en het weer zijn bepalend. Nogmaals, er is sprake van een dynamisch systeem
van successie waarin de jager als kiespijn gemist kan worden, omdat hij door
de verstoring fluctuaties alleen maar kan verergeren.Achterliggende gedachte is dat toename van het aantal predatoren –
kraaien, vossen en eksters – zou leiden tot afname van prooisoorten,
bijvoorbeeld weidevogels of zangvogels. Wetenschappelijk echter wordt juist
het omgekeerde aangetoond: predatoren zijn afhankelijk van het aantal prooisoorten
en de getallen gaan dus gelijk op. Dit kunnen wij in talrijke onderzoekspublicaties
lezen. Op Texel is dat aangetoond met de eksters en de zangvogels. Uit onderzoek
van IBN-DLO blijkt dat het afschieten van kraaien volstrekt niet effectief
en zelfs dweilen met de kraan open is, omdat de opengevallen plaats van de
afgeschoten kraaien onmiddellijk door jonge wordt ingenomen. Zo werkt de natuur.
Uit onderzoek naar ganzen wordt duidelijk dat jacht contraproductief kan zijn,
omdat de beesten worden opgejaagd, meer energie moeten verbruiken en dus meer
voedsel nodig hebben en de toevallige boer op wiens weiland de verjaagde ganzen
neerstrijken een hogere schadepost krijgt.Deze onderzoeken weerleggen ook het derde argument dat in die zaal veel
werd gehanteerd vanuit LTO-kringen, te weten dat minder jacht tot meer schade
zou leiden. De lasten van het Jachtfonds betreffen trouwens slechts 1,8% van
de totale schade van de landbouw besteed aan het bestrijden van schade aan
gewassen, namelijk 6,8 mln. en het grootste deel van de schade-uitkeringen
betreft bedragen onder de ƒ 1000!Elke situatie en elk beest is verschillend en slechts onafhankelijk onderzoek
kan ons de weg wijzen. Daarom vraag ik de minister of het geen goed idee is
om een onafhankelijk instituut zoals IBN-DLO over deze zaken en vergunningen
te laten adviseren. Is het niet de kat op het spek binden om de jagers in
hun WBE's dat zelf te laten beoordelen? De heer Braks zegt dat hij voor jacht
is mits dat past in goed faunabeheer. Dan is de vraag wie dat beoordeelt.
Doen de jagers dat of mogen anderen ook beoordelen wat goed faunabeheer is?Het neemt te veel spreektijd om nu alle argumenten te ontzenuwen –
zij zijn er knap in om allerlei argumenten naar voren te brengen die niet
deugen – hoewel het een leuk en intellectueel interessant werkje is.
Nog slechts een argument wil ik noemen dat veelvuldig vanuit jagerskringen
wordt gehanteerd. Er wordt gesteld dat de jagers zoveel goeds voor de natuur
doen, omdat zij houtwallen, poelen en bosjes aanleggen. Als zij niet meer
mogen jagen, worden zij gedemotiveerd om dit werk nog te doen. Dit "nuttige"
werk leidt tot bevoordeling van de buitsoorten en is voor andere soorten soms
ongunstig. Wat bijvoorbeeld goed is voor fazanten is niet goed voor amfibieën.
In de tweede plaats moet gewezen worden op het kleine aantal jagers dat dit
werk in de natuur doet, ten opzichte van de vele tienduizenden vrijwilligers
van natuurbeschermingsorganisaties, die allemaal actief zijn in de natuur
en helpen bij het beheer, zonder die beloning van het jagen en doden van dieren
op te eisen. Geeft het argument van demotivering trouwens niet aan dat kennelijk
het jagen het belangrijkste wordt gevonden? Waarom worden de jagers anders
gedemotiveerd, terwijl dat werk toch zo nuttig is voor de natuur?De hoogleraar Prins – hij doceert natuurbehoud en natuurbeheer op
de Landbouwuniversiteit Wageningen – schrijft in de NRC dat de argumentaties
van de jagers echo's zijn van achterhaalde ideeën en misschien zelfs
waanvoorstellingen. De jacht zorgt helemaal niet voor een gezonde wildstand;
geen enkele bioloog kan aangeven wat dat is. Prins is duidelijk in zijn conclusie:
de natuur is beter af zonder jagers. De praktijk van natuurbescherming in
de grote wildparken over de wereld wijst dat ook uit.Door de regering wordt de jacht nu beperkt tot zes soorten. Dat is een
stapje vooruit, maar het is nog onvoldoende. De intrinsieke waarde van het
dier wordt nog steeds als onderschikkend geformuleerd aan de soortbescherming,
terwijl dit door een politieke meerderheid als nevenschikkend principe werd
gezien. Door de nieuwe voorstellen worden in plaats van 2,5 miljoen dieren
nog slechts 1,9 miljoen dieren gedood. Het is echter zeer de vraag hoe het
systeem van uitzonderingen in de praktijk gaat uitwerken. Zou het geen aanbeveling
verdienen om de criteria voor afschot in de wet op te nemen, zodat er sprake
is van een eenduidig en te controleren toetsingskader?Cruciaal is in mijn ogen artikel 35, waardoor de jachthouder aansprakelijk
gesteld kan worden voor de wildschade. In een rapport van het Centrum voor
milieurecht van de Universiteit van Amsterdam wordt dit een financiële
prikkel genoemd waarmee de jacht gestimuleerd wordt. Kent de
minister dit rapport en is het niet verstandig om dit artikel te schrappen?
Ook kunnen de mogelijkheden van het Jachtfonds verruimd worden. De bureaucratie
moet er uitgehaald worden; dat willen de boeren ook. Waarom wordt er zo weinig
gedaan met de mening van 70% van de boeren dat er te weinig wordt gedaan aan
alternatieven voor schadebestrijding? Waarom wordt er nog steeds gewerkt met
die middeleeuwse vogelverschrikker, terwijl er veel betere en modernere alternatieven
zijn en ontwikkeld kunnen worden?Betekent dit nu dat GroenLinks altijd tegen elke vorm van jacht en afschot
is? Nee, dat betekent dit niet. Als uit onafhankelijk onderzoek blijkt dat
dit nodig is om bepaalde doelstellingen van bijvoorbeeld natuurbeheer of veiligheid
te realiseren, als onomstotelijk vaststaat dat het effectief is en als er
nog geen alternatieven zijn, dan is een vergunning mogelijk. Het is dus een
echt "nee, tenzij"-principe. Die vergunning wordt dan echter niet verleend
aan lawaaiige natuurrecreanten die de rustige natuurzoeker en de natuur een
slechte dienst bewijzen.Van de jacht stap ik over op de biologische landbouw. Deze vorm van landbouw
zonder chemische oorlogvoering – ik noem die term bewust, want in elk
nieuw rapport van de Gezondheidsraad tot het RIZA en de waterbedrijven worden
wij bevestigd in onze kritiek op de schadelijkheid van die pesticiden –
en milieuaantasting, waar de gehouden dieren met respect worden behandeld,
zien wij als model voor de gehele landbouw. Niet alleen actiegroepen als Greenpeace
en politieke partijen als GroenLinks propageren dit; zelfs enkele overheden
zijn nu zover.Deze minister heeft in een recente notitie wel een stapje vooruit gedaan.
Hij geeft zo'n 10 mln. extra, maar dat moeten wij als volstrekt onvoldoende
kwalificeren. Terwijl in het Appel voor de biologische landbouw – een
fantastisch en uniek initiatief, breed gedragen van de vegetariërsbond
tot de Consumentenbond, van de dierenbescherming tot de 30.000 leden van het
NAJK, van de waterleidingbedrijven tot de gehele milieubeweging – een
kwantitatieve doelstelling wordt gevraagd, namelijk 10% biologische landbouw
in 2005, kiest deze paarse regering ervoor om onvoldoende op dit brede draagvlak
in te spelen door geen kwantitatieve ambitie te formuleren. Ik vergelijk dit
wel eens met de EMU-normen of de doelstellingen in het NMP. Zonder meetbare
doelstelling is er namelijk geen effectief beleid op te zetten. Wat houdt
die vage term "substantiële groei" van biologische landbouw in, als wij
daar geen cijfers over hebben? Waarom is er niet voor gekozen om de steun
aan de biologische landbouw om te zetten in een veel grotere financiële
ondersteuning, bijvoorbeeld tot uiting komend in een meerjarenbegroting oplopend
tot 74 of 100 mln. in 2000?GroenLinks ziet die 10% in 2005 trouwens als een mager compromis tussen
de verschillende groeperingen. Wij zouden veel verder en sneller willen gaan
en zijn daarmee niet meer een roepende in de woestijn. Kent de minister het
rapport van de jongerencoalitie, NJMO, van juni 1996, waarin gepleit wordt
voor 30% biologische landbouw in 2010? Hierbij kan aangetekend worden dat
ook de JOVD, het CDJA en de RPF-jongeren dit onderschrijven. Het lijkt mij
dat hun uitstekende publicatie in het debat aan de overzijde over de aanpak
betrokken moet worden. Het zou aardig zijn, als de minister een reactie op
dit plan wil schrijven, zodat dit debat ook van de grond komt. Is hij daartoe
bereid?Als we meer ambitieuze doelstellingen sneller willen bereiken, waarin
vele landen ons trouwens voorgingen – Nederland is een achterblijver
op het gebied van de biologische landbouw – is het harde prijsinstrument
onontbeerlijk. Dan schieten de zachte maatregelen als campagnes en voorlichting
te kort. Vaak wordt gezegd dat de prijzen de waarheid moeten spreken. De prijzen
voor de biologische landbouw doen dat wel, maar die van de gangbare, vervuilende
en dieronvriendelijke landbouw niet. Zolang de maatschappelijke schade van
de Nederlandse landbouw van naar schatting 6 mld. per jaar – zie het
rapport Berenschot en een recent CE-rapport – niet in de landbouwprijzen
maar wel in de waterrekening wordt verrekend, liegen de prijzen. De Stichting
natuur en milieu heeft in haar tien vragen en antwoorden over het BTW-instrument
in een gedegen publicatie aangetoond, dat het BTW-instrument wel degelijk
tot de mogelijkheden behoort. Kent de minister dit rapport en komt hij met
een reactie? Maar op zich willen wij ons niet dogmatisch opstellen. Het maakt
ons eigenlijk niet uit, hoe de heffing eruitziet, als die maar effectief is
om het te grote prijsverschil met de biologische landbouw weg te nemen en
zo eerlijke prijsverhoudingen tot stand te brengen. Ziet de minister mogelijkheden
voor zo'n financieel instrument, en ziet hij het belang daarvan in?In de notitie wordt een voortrekkersrol toegeschreven aan de biologische
landbouw, die "bij uitstek" voldoet aan de eisen van duurzame landbouw. Houden
deze bewoordingen eigenlijk in dat impliciet het piramidemodel wordt geaccepteerd,
waarin biologische landbouw als het goudmerk onder de keurmerken kan worden
gezien? We zouden van de minister een positieve reactie op prijs stellen op
het verzoek van het Platform Biologische Landbouw om een door de sector gecoördineerde
algemene meerjarige campagne, die op de plank ligt, te ondersteunen. Ik dacht
dat dit in de notitie stond, maar in de praktijk schijnt het er niet van te
komen.In het beleid wordt aandacht besteed aan het onderwijs, maar ook het onderzoek
en onderwijs op de LUW verdienen een krachtige ondersteuning. Ik raad de minister
eens een bezoekje aan bij de barak van de vakgroep Ecologische Landbouw van
prof. Goewie, zodat hij overtuigd kan worden van de noodzaak van een krachtige
impuls voor onderzoek. Is de eis dat, ik zeg maar wat, 10% van al het onderzoek
biologisch moet zijn, nu echt zo onredelijk?Voorzitter! Ik kom toe aan het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Er is
aan de overzijde en in de sector uitgebreid gediscussieerd over de inzet van
deze VVD-minister, die er geleidelijk achter komt, zoals zoveel liberale economen,
dat zeker de landbouw zo haar eigen specifieke kenmerken heeft, die niet aan
de markt over kunnen worden gelaten. De markt heeft geen geweten – zelfs
Bukman kwam daar achter – ze heeft maling aan voedselveiligheid, kwetsbare
natuur, dierenwelzijn en vervuild (drink)water. In de discussie in de Tweede
Kamer zegt deze minister, die eerst braaklegging en quota "onnatuurlijk"
vond, dat hij slechts een discussie wilde over de scenario's, zodat we goed
voorbereid op de realiteit kunnen reageren. Maar de lust tot een echte discussie
vergaat ons een beetje als we slechts mogen discussiëren over twee vormen
van een liberaal marktmodel, terwijl andere modellen niet uitgewerkt worden.
Het CPB heeft dit trouwens wel gedaan: medewerker Stolwijk beschrijft in het
tijdschrift SPIL het door hem genoemde "boerenkartelscenario" – een
beetje onvriendelijke term – waarin meer autarkie en zelfvoorziening
van de EU worden beschreven. Hij constateert, dat milieu- en natuurorganisaties,
boerenorganisaties en kerken dit model propageren. GroenLinks doet dat trouwens
ook. Hij noemt het "niet per se onzinnig" – dat is een geweldig compliment
van het CPB – omdat het de landbouwbegroting van de EU, ter grootte
van inmiddels 100 mld. per jaar, met 20 mld. ontlast, terwijl milieu-, natuur-
en dierdoelstellingen beter gehaald kunnen worden. Het zou via hogere prijzen
de consument ƒ 100 per jaar kosten, waarbij ik me afvraag of die schade
van 6 mld. per jaar wel is meegerekend. De waterrekening stijgt zonder zuivering
immers al met ƒ 150. Waarom is de minister zo halsstarrig en bepaald
niet liberaal om dit model niet uit te werken en zo onderdeel van een verbrede
discussie te maken? We moeten ons toch voorbereiden op mogelijke realiteiten?
Dit is er één van. Natuurlijk leidt dit scenario tot minder
export, zeker in Nederland. Maar elke suffe kip kan toch zien, dat de positie
van ons kleine kikkerlandje als supermacht, als tweede exportland ter wereld
na de VS, voor natuur, milieu, dierenwelzijn en de Derde Wereld onhoudbaar
is?Nu Nederland de rol van voorzitter in de EU speelt, zijn er kansen voor
initiatieven op het gebied van het dierenwelzijn. Ik vraag de minister, zich
in te zetten om in het WTO-verdrag op te nemen, dat eisen aan dierenwelzijn
niet langer als handelsbelemmerende maatregelen worden gezien. Ik vraag hem
om een krachtige inzet om landbouwhuisdieren diervriendelijker te huisvesten.
Na het kistkalf – waarom moet het zo lang duren, namelijk tot 2006 –
moeten er eindelijk eens initiatieven komen om de legbatterij af te schaffen
en invoering van scharrelsystemen te bevorderen. Ik vraag om meer controle
op de handhaving van de richtlijnen voor slachtvee, met name als het gaat
om de zuidelijke landen. Er moet subsidie komen voor het stoppen van de uitvoer
van levende dieren. Er moet meer druk op de zuidelijke lidstaten worden gelegd
om de dierenwelzijnsbepalingen te normeren op een hoger niveau, waaronder
de erkenning van het principe van de intrinsieke waarde. Ten slotte pleit
ik voor de beëindiging van het gebruik van drijfnetten, waarin dolfijnen,
zeevogels en schildpadden nog steeds een gruwelijke dood sterven. Wij stellen
een reactie van de minister op prijs.Ten slotte het natuurbeleid. Bij de discussie over het SGR en de casus-Gaasterland
heb ik de stellingname van GroenLinks uitgebreid weergegeven. Wij pleiten
voor een en-en-principe als het gaat om het agrarisch natuurbeheer, maar dat
mag niet ten koste gaan van de aankoop door natuurorganisaties. Het heeft
ons zeer bevreemd dat deze onvruchtbare tegenstelling in de voorstellen van
de minister wel weer wordt gecreëerd en dat de aankoop bij reservaten
tegenover het beheer door particulieren wordt gezet. Er wordt cryptisch beweerd
dat dit niet ten koste van de doelstellingen mag gaan, maar het is de vraag
of dat niet gebeurt. Vorig jaar vroeg ik de minister om een reactie op het
rapport-Effectanalyse EHS door de Groninger landbouweconomen Strijker en Sijtsma.
In dit rapport werd aangetoond dat de aankoop en verwerving door natuurorganisaties
veel effectiever en rendabeler is dan wat er gebeurt met de gelden voor relatienotagebieden.
Vooral de lichte pakketten leveren niet veel op. Die zijn vrij prijzig. Relatienotareservaatsgebieden
scoren zeven keer beter dan gewone landbouwgrond. In een schriftelijke antwoord
aan onze fractie en daarmee aan het parlement schreef de minister dat hij
de uitkomsten van dit rapport deelde en dat die onderdeel van zijn beleid
zouden zijn. Is het dan niet heel merkwaardig en strijdig daarmee dat nu toch
voor deze bezuiniging wordt gekozen? Zou het draagvlak voor agrarisch natuurbeheer
niet veel groter kunnen worden als er nu eindelijk een effectieve regeling
met een flink budget voor agrarisch natuurbeheer wordt gemaakt, zonder dat
dit ten koste gaat van de aankoop door natuurbeschermingsorganisaties?De heer Pit (PvdA):Voorzitter! Bij de algemene beschouwingen in deze Kamer heeft mijn fractievoorzitter
een beeld opgeroepen van de maatschappelijke ontwikkeling als een bootje in
een vaargeul. De verschillende krachten, van liberalisme tot socialisme, van
markt tot overheid, diverse vaak tegengestelde belangen moeten dat bootje
in het midden houden. Ik heb de neiging om dat de rode draad van mijn verhaal
te doen zijn. Kijk maar naar landbouw. Als er één sector in
dit land is, niet alleen in dit land trouwens, waar markt en overheid hand
in hand moeten gaan, dan is dat de landbouw. Er is momenteel alle aanleiding
om te bekijken of het bootje wel in het midden blijft en niet in de wal belandt.In de achter ons liggende jaren – dit ministerie heette na de oorlog
niet voor niets het Ministerie van Voedselvoorziening – was het beleid
terecht gericht op het veilig stellen van de voedselvoorziening tegen redelijke
prijzen en het verzekeren van een redelijke levensstandaard voor de werkers
in de landbouw, vooral door het bevorderen van de productiviteit en stabilisatie
van de landbouwmarkten. Deze doelstellingen bleven dominant aanwezig, ondanks
het feit dat er steeds meer doelstellingen bij kwamen, bijvoorbeeld met betrekking
tot het milieu, de natuur en meer recentelijk de plattelandsontwikkeling en
het dierenwelzijn, die nadrukkelijk raakvlakken hebben met en van invloed
zijn op het landbouwbeleid en meer nog met en op de directe bedrijfsuitoefening
door de boeren. De laatste doelstellingen werden en worden vaak ervaren als
bedreigend voor een efficiëntere bedrijfsvoering en voor de inkomenspositie
van de agrarische beroepsbevolking.Dit wordt zeker niet minder door een aantal ontwikkelingen dat nu aan
de gang is. Ik wijs wat dat betreft op de discussie over de wijziging van
het landbouwbeleid in Nederland en meer nog in de EU, alsmede op de grote
verschillen van opvatting over de te volgen koers en de in te zetten instrumenten.
Voorts is er de uitbreiding van de EU met landen uit Midden- en Oost-Europa
en zijn er toch ook de toenemende liberalise ring, de marktwerking
en de wereldwijde vrijhandel, ook al zal er in de landbouw nooit helemaal
sprake kunnen zijn van een vrije markt. Naar mijn stellige overtuiging zal
er altijd een mix moeten zijn van markt en overheid en is een echte marktwerking
in economische zin niet mogelijk. Ook het pleidooi om de doelstellingen ten
aanzien van milieu, natuur, plattelandsontwikkeling en dierenwelzijn gelijkwaardig
te doen zijn aan de traditionele doelstellingen, maakt het zich bedreigd voelen
van de agrariërs niet minder.Als al deze ontwikkelingen op een rijtje worden gezet, heeft het er alle
schijn van dat wij in de komende tien à twintig jaar weer grote veranderingen
tegemoet gaan. Het is echter mijn stellige indruk dat die veranderingen met
een grotere onzekerheid gepaard gaan dan in de achterliggende jaren. Toen
was er sprake van de door iedereen gedeelde doelstelling van doelmatige voedselvoorziening,
redelijke prijzen en een redelijke inkomenspositie, en daarvoor is schaalvergroting
en efficiënte productie nodig. Naar mijn mening heeft Nederland dit als
een van de beste landen in Europa en de wereld bewerkstelligd. Ik ben van
mening dat wij daarom ook als eerste wellicht te maken hebben met sterke tegenkrachten
op het gebied van onder andere milieu, natuur en dierenwelzijn. Als wij die
onzekerheid te lijf willen gaan – naar mijn gevoel is dat nodig om de
veranderingen op een goede manier te realiseren – is het nodig dat er
een duidelijke, eenduidige visie komt op de plaats en de functie van de landbouw
in onze samenleving. Dit geldt dan niet alleen voor Nederland, maar ook voor
Europa. Er zal daarbij een situatie ontstaat waarin wij niet kunnen denken
in standaardoplossingen, zoals in het verleden meer gebeurde dan nu het geval
is. Wij zullen ook moeten accepteren dat de ontwikkeling van het beleid meer
een leerproces is dan een gestuurd proces. In dat leerproces dienen wij de
ervaringen telkenmale te evalueren en het te voeren beleid bij te stellen.Er is wereldwijd zeker nog aanleiding om voedselvoorziening tegen redelijke
prijzen te handhaven en hoog op de prioriteitenlijst te zetten, maar het is
de vraag – of misschien juist niet – of dit ook voor Nederland
geldt. In Nederland kan eerder de vraag worden gesteld, en sommigen doen dat,
of er geen sprake is van overconsumptie in plaats van een tekort aan voedsel.
Naar mijn stellige overtuiging is de landbouwsector in Nederland ook van groot
belang voor de nationale economie, meer dan voor de voedselvoorziening. Dat
relativeert naar mijn gevoel toch deze doelstelling. Het wordt dan ook des
te meer tijd om al die doelstellingen die er ten aanzien van landbouw zijn,
op een evenwichtige, gelijkwaardige wijze te verdelen. Dit houdt in: voedselvoorziening
tegen redelijke prijzen, een redelijke levensstandaard voor de werkers in
de landbouw, de zorg voor een goed milieu en dus voor duurzaamheid en voor
natuurontwikkeling, -reparatie en -verbetering, alsmede voor de bevordering
van een optimaal dierenwelzijn. Wellicht moeten wij ook bezien of wij niet
kunnen komen tot een goede kostentoerekening van de verschillende sectoren;
er moet ook naar prijzen gekeken kunnen worden.Tijdens mijn voorbereiding dacht ik dat het misschien tijd is om het ministerie
weer van naam te doen veranderen, zoals in de achter ons liggende jaren al
een aantal keren is gebeurd. Direct na de oorlog ging het om voedselvoorziening.
Daar kwam landbouw bij en later ook visserij, weer later aangevuld met natuur.
Wellicht is het verstandig om, juist gezien de breedheid van de problemen,
de breedheid van het beleid en het streven om een evenwichtige afweging te
bereiken tussen de verschillende doelstellingen, te praten over een "ministerie
van plattelandsontwikkeling". Ik weet wel dat daarmee niet de volledige lading
wordt gedekt omdat, naast wat andere zaken, ook de zee erbij betrokken is,
maar "plattelandsontwikkeling" is naar mijn gevoel wel een veel integralere
benadering, waardoor landbouw in zijn verschillende verwevenheden meer tot
zijn recht kan komen en op deze wijze een duurzame ontwikkeling kan bereiken.In het tot nu toe gevoerde Nederlandse beleid moeten zeker een paar wijzigingen
worden aangebracht. Ik kom daar nog over te spreken. Ik denk echter net als
anderen dat het goed is om het Nederlandse beleid niet al te zeer te veranderen
en het te verdedigen tegenover opvattingen die in de ons omringende landen
leven over een te grote liberalisering of een te grote bescherming van eigen
producten en producenten. De uitgangspunten die naar mijn gevoel gehandhaafd
moeten worden, zijn het kennis-, innovatie- en technologiebeleid, alsmede
het verbeteren van de productieomstandigheden. Uit het voorgaande zal duidelijk
zijn, dat ook heel nadrukkelijk aandacht moet worden gegeven aan natuur en
landschap. Wellicht moet een natuur- en landschapsmarkt ontwikkeld worden.
Ik was blij met de opmerking van collega Varekamp. Hij sprak heel nadrukkelijk
uit, dat het bij natuurbeheer niet gaat om óf beheersorganisaties óf
agrarisch natuurbeheer; op basis van de vraag wat de beste oplossing biedt
en welke doelen worden nagestreefd, moet tussen beide een keuze worden gemaakt.
Bestudeerd zal moeten worden hoe je de diversificatie, die naar mijn gevoel
in de landbouw moet plaatsvinden, het beste kunt realiseren: met welke bedrijfsgrootte,
met welke producten, met welke prijsvorming en hoe bereik je dat?Collega Zijlstra heeft vorig jaar aan de minister gevraagd hoever het
staat met het ontwikkelen van prijzen voor natuurbeheer. De minister heeft
daarop gezegd dat dit heel moeilijk was, maar dat hij daar volop mee bezig
was. Kan de minister zeggen hoever men daarmee is? Ik heb de indruk dat hieraan
wordt gewerkt, maar dat er weinig ruchtbaarheid aan wordt gegeven. Het is
wellicht interessant daarover wat meer te weten. Daarbij zullen wij ook moeten
zorgen voor eigentijdse organisatiestructuren die de noodzakelijke en wenselijke
diversificaties tot stand brengen. Verschillende vormen van landbouw, ook
biologische landbouw, traditionele landbouw, agrarisch natuurbeheer, etc.,
zullen daarbij tot stand moeten komen.Door de complexiteit van de problematiek, maar ook om een voldoende draagvlak
te krijgen, moet niet alleen top down, maar ook bottom up worden gewerkt.
Daarin moet een zeker evenwicht gevonden worden. In de visie die wij gaan
ontwikkelen op het gebied van landbouw en onze samenleving, moeten doelen
en instrumenten duidelijk uit elkaar worden gehouden. Wij moeten deze niet
met elkaar verwarren. Ik heb wel eens de indruk dat, terwijl men het idee
heeft over doelen te praten, men het over instrumenten heeft.
Dat bevordert een discussie die weinig vruchtbaar is. Naar mijn gevoel moeten
centraal de grote lijnen worden uitgezet. Decentraal kunnen de invulling,
de uitwerking en de uitvoering tot stand komen. Wellicht zullen daarvoor bevoegdheden
naar de lagere niveaus, zoals de provincie en de gemeente, moeten worden gedelegeerd.Anders dan collega Braks ben ik van mening dat hetgeen in Gaasterland
gebeurt, geen uitwerking is van de motie. Als ik de discussie goed heb onthouden,
heeft het CDA die motie ingetrokken omdat het tot de ontdekking was gekomen,
dat de discussie en de toezeggingen van de minister daarin voldoende aanleiding
gaven om de motie niet in stemming te brengen. Nu is daar precies volgens
de gedachtegang die hier in de discussie is ontwikkeld, en zoals door de minister
is toegezegd, een proces van bottom up op gang gebracht. Net als collega Braks
ben ik daar zeer blij mee en meen ik dat het gezonde verstand het daar niet
alleen tot nu toe, maar ook in de toekomst wel zal winnen. In Gaasterland
wordt een stukje plattelandsontwikkeling gerealiseerd. Daarbij wordt, ook
voor boeren, gestreefd naar economische bestaanszekerheid, en niet alleen
in traditionele zin, maar ook in bredere zin. Er wordt gestreefd naar sociaal-culturele
leefbaarheid en naar behoud, reparatie en versterking van dit waardevolle
cultuurlandschap. Kan dat geen voorbeeld zijn voor andere gebieden? Hierover
kom ik zo direct nog te spreken. Ook daar zal natuurlijk sprake moeten zijn
van een zeker evenwicht. Niet alleen de landbouwers mogen het daar voor het
zeggen hebben; ook andere burgers zullen inspraak moeten hebben, de natuurmensen,
de milieumensen. Op grond van het rapport van de drie wijze mannen, het advies
en het accepteren van het advies door de verschillende overheden is een goede
ontwikkeling ingezet. Daar heb ik het volste vertrouwen in. Hier vindt wellicht
een cultuuromslag plaats die een veel bredere betekenis heeft dan alleen voor
Gaasterland, zoals wij tegen collega Van Gennip bij de discussie over het
structuurschema Groene ruimte hebben gezegd. Ik denk dat dit heel goed is.Naar mijn overtuiging vraagt dit wel een andere opstelling van de verschillende
gesprekspartners. Er zal minder bureaucratisch en meer flexibel gewerkt moeten
worden. Je zult moeten werken met oplossingen op maat. Niet alleen in Gaasterland,
maar ook elders in het land zijn wat dit betreft ontwikkelingen aan de gang
die wij zeer positief waarderen. Ik heb het gevoel dat die ontwikkelingen
nog te geïsoleerd plaatsvinden en dat er veel meer synergie bereikt zou
kunnen worden, als daarin een zekere coördinatie kan worden betracht,
waardoor er meer samenhang en meer samenwerking tot stand kan komen. Is de
minister bereid om hiertoe het voortouw te nemen?De Waddenzee valt voor 90% onder de Natuurbeschermingswet, en dus onder
de verantwoordelijkheid van deze minister. Er zijn een aantal dingen aan de
hand waarvoor ik de aandacht van de minister vraag. Door de Raad voor natuurbeheer,
onder voorzitterschap van de heer Vonhoff, de oud-commissaris van de koningin
in Groningen, is advies uitgebracht over de vergunningsprocedures. Voorzover
ik kan beoordelen, is dit een uitstekend rapport. Het geeft eigenlijk aan
dat gaswinning in de Waddenzee niet tot de mogelijkheden zou moeten behoren.
Er wordt heel nadrukkelijk aanbevolen om te komen tot een strategische visie
op de energievoorziening, inclusief het aardgas, en om de aardgasreserves
in de Waddenzee maximaal tot de strategische reserve te rekenen, en daar dus
geen boringen te doen. Dat zegt nogal wat.Vindt de minister dit met ons een uitstekend rapport? Is hij bereid de
conclusies en aanbevelingen over te nemen? Wil hij contact opnemen met de
minister van Economische Zaken om te kijken hoe er tot een strategische visie
op het energievoorzieningsbeleid kan worden gekomen?De heer Pitstra (GroenLinks):Spreekt u nu namens de hele PvdA-fractie? Dat is een nieuw politiek feit.
De fractie van de Partij van de Arbeid betreurt het dus eigenlijk dat de grote
meerderheid van de fractie hier in het verleden mee heeft ingestemd. Ik juich
dat toe, maar het is goed om er helderheid over te hebben.De heer Pit (PvdA):Ja, ik heb mij dat natuurlijk gerealiseerd. Ik heb in de fractie gebracht
dat wij in de vorige fractie verdeeld hebben gestemd over de partiële
wijziging van de planologische kernbeslissing. Dankzij dat verdeeld stemmen
is het aangenomen. Het zal u niet ontgaan zijn dat er in de Tweede Kamer ook
al een discussie is gestart of wij hiermee verder moeten gaan. Het lijkt onze
fractie een uitstekend rapport. Vindt de minister dat ook? Zo ja, is hij dan
bereid tot acties te komen? Waar dat toe leidt, dat zien wij dan wel.Er moet een trilateraal beheersplan komen voor het Waddengebied. Er wordt
op het ogenblik hard aan gewerkt om dat in oktober van dit jaar te kunnen
vaststellen. Hoe ver is men daarmee? Als mijn informatie juist is, komt men
er niet goed uit op ambtelijk niveau. Als dat zo is, is er dan aanleiding
voor de minister om te interveniëren en te zorgen dat er een goed, werkend
trilateraal beheersplan komt, als de conferentie in oktober plaatsvindt?Ik heb een – min of meer reeds door mij aangekondigde – opmerking
over de Waddenzee. Is de minister bereid om ook voor het Waddengebied een
experiment in het kader van de plattelandsontwikkeling te starten? Ik heb
de indruk dat er tussen natuurorganisaties en de landbouwers een grote mate
van overeenstemming is over de wijze waarop de natuur op de eilanden beheerd
en ontwikkeld moet worden en over de wijze waarop daar, ook in de kuststroken,
landbouw moet worden bedreven. Er zijn alleen nog onvoldoende initiatieven
om dat goed door te zetten en er wordt gewacht op een stuk verlangde ondersteuning
door het ministerie. Is de minister daartoe bereid?Voorzitter! Ik rond af. Gaasterland heeft ons geleerd dat het verkrijgen
van een draagvlak heel essentieel is en dat het niet meer kan op de traditionele
wijze, namelijk via de verschillende organisaties. Er moet ook direct met
de bevolking gepraat worden en de bevolking moet het idee krijgen dat zij
heel direct invloed kan uitoefenen. Dat betekent dat er niet alleen aan de
voorlichting, maar ook aan het raadplegen van de verschillende bevolkingsgroepen
grote aandacht moet worden besteed. Naar mijn overtuiging is er in deze Kamer
immers een cultuuromslag bewerkstelligd die een verderstrekkende werking verdient
dan alleen in Gaasterland. Daarom vraag ik de minister of hij bereid is om datgene wat in Gaasterland is gebeurd, ook elders voor elkaar
te krijgen.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Wie zich een beeld wil vormen van de actuele situatie en de
nabije toekomstperspectieven van onze nationale landbouw, zal zijn vertrekpunt
altijd moeten nemen in een aantal feiten en verwachtingen. Aan de selectie
van feiten ligt onvermijdelijk een zekere mate van subjectiviteit ten grondslag.
Misschien mag ik enkele krantenkoppen citeren die, tezamen en in onderling
verband gelezen, een schets van bepaalde trends in de ontwikkeling opleveren:1. "Nederland raakt leiding Europese landbouw kwijt" (Agrarisch Dagblad,
4 november 1996);2. "Vernieuwen met de helft minder boeren" (Boerderij, 29 oktober 1996);3. "Steeds meer boeren gaan naar het buitenland" (SER-Bulletin, december
1996);4. "Stoppen of knokken" (Elseviers Magazine, 7 september 1996).Deze reeks valt uiteraard naar believen gemakkelijk aan te vullen. Het
beeld dat eruit naar voren komt, is niet bepaald rooskleurig en optimistisch
te noemen. Er zijn uiteraard ook andere feiten en verwachtingen te memoreren,
die een wat positiever beeld opleveren. Als het waar is dat deze minister
zichzelf de opdracht heeft gegeven om in het openbaar te allen tijde afstand
te nemen van wat hij als gezeur en geklaag beschouwt, zal het door mij aan
de hand van de krantenkoppen geschetste perspectief hem niet erg aanspreken.
De woorden "dynamiek en vernieuwing" willen een heel andere boodschap uitdragen.Natuurlijk ben ik het ermee eens dat wij elkaar geen somberheid over de
toekomst moeten aanpraten, maar niets en niemand is ermee gebaat als wij de
realiteit zoals die zich voordoet – voorzover die valt te verkennen –
zouden ontkennen. Ik duid nu onder andere op de recente berichten van het
onder het ministerie ressorterende Landbouw-Economisch Instituut betreffende
de inkomensontwikkeling bij boeren en tuinders. Wie graag een positief beeld
schetst, zal erop wijzen dat het weer wat beter gaat, aangezien er sprake
is van een stijging van de koopkracht met gemiddeld 4,5% ten opzichte van
het voorafgaande jaar. Wat mij echter zorgen baart, is dat blijkt dat er gemiddeld
over alle landbouwbedrijven sprake is van een scherpe daling van de rentabiliteit.
Daarbij dient dan nog in aanmerking te worden genomen dat de inkomensdaling
over een reeks van jaren geremd wordt door de inzet van veel eigen arbeid
en kapitaal.Even zorgwekkend acht ik de snelle afkalving van de boerenstand. Dagelijks
houden in Nederland gemiddeld meer dan vijf agrarische bedrijven op te bestaan
en zij keren niet terug, zo voeg ik er maar aan toe. Na de Tweede Wereldoorlog
telde ons land nog 500.000 boeren en tuinders. Tussen 1950 en 1988 is het
aantal bedrijven met 62% gedaald tot bijna 130.000. Nu zijn dat er nog circa
120.000 en binnen de overheid, de universiteit, de landbouworganisaties en
de "agribusiness" circuleren op dit moment cijfers van 40.000 tot 50.000 boeren
en tuinders in het jaar 2005. Volgens deze berekening gaat de landbouw dus
een periode van tien jaar in waarin meer dan de helft van alle boeren en tuinders
zou moeten verdwijnen. Niemand die de landbouw een goed hart toedraagt, kan
dit toch een zonnig perspectief noemen.De vraag kan en moet gesteld worden welke rol de politieke besluitvorming
zich, nationaal en internationaal, toekent in het licht van het zo-even geschetste
perspectief. Aanvaardt men dit als iets onvermijdelijks of wil men zelfs bewust
aansturen op deze ontwikkeling? Of – andere mogelijkheid – probeert
men zoveel mogelijk een dergelijke desastreuze ontwikkeling te keren? Hoe
dit moge zijn, in elk geval lijkt het beleid van deze minister aan vertrouwen
te winnen. In 1995 gaven 96 leiders van grote Nederlandse niet-landbouwondernemingen
hem een rapportcijfer van 5,8 en in 1996 een 6,3. Weliswaar is de landbouwsector
nog verdeeld over de waardering voor de minister. Uit een in "Oogst" van 13
september 1996 gepubliceerd onderzoek van het Wageningse bureau Agro Markt
bleek immers dat de helft van de 400 ondervraagde bedrijfshoofden hem als
rapportcijfer een 5 of lager geeft, een duidelijke onvoldoende dus. Niettemin
waardeert 34% hem met een 6 tot een 7 en 13% geeft hem met 7 tot 8 een royale
voldoende. Gemiddeld komt de bewindsman dan uit op een onvoldoende van 4,9.Overigens geef ik – misschien volstrekt overbodig – de minister
de raad om niet al te veel acht te slaan op dit soort cijfers, maar door daden
te trachten het vertrouwen te versterken. De aanvankelijke scepsis lijkt inmiddels
overwonnen en men raakt langzamerhand vertrouwd met zijn enigszins nieuwe
werkwijze. Als ik het goed zie, zit dat verschil in werkwijze voornamelijk
in de manier waarop hij zich laat informeren en adviseren. Tot zover mijn
opmerkingen over de rol van politieke besluitvorming en enkele meer algemene
opmerkingen.Nu kom ik tot een nadere beschouwing van enkele concrete beleidsvelden
of -aspecten. Ik begin met enkele zaken die vooral een internationale dimensie
hebben. Aan beschouwingen over het toekomstig gemeenschappelijk Europees landbouwbeleid,
van hoe groot belang ook – dat onderken ik uiteraard – zal ik
mij thans niet wagen. Allereerst een punt dat ik bij de bespreking van de
vorige begroting, een jaar geleden, ook reeds aansneed: de import van hormoonvlees
uit de Verenigde Staten. Wat is nu eigenlijk de stand van zaken? Er was in
het afgelopen kalenderjaar een dreiging met sancties, ondanks de reeds door
de Verenigde Staten ingediende klacht bij de WTO. Er was de "handreiking"
van de Amerikaanse minister van Landbouw om in te stemmen met een verplichting
van Brussel tot labeling voor de markt van de EU. Ongeveer tegelijkertijd
vroegen de VS de WTO officieel een bindende uitspraak te doen, terwijl kort
daarop, medio juni, de EU een verzoek om arbitrage aan de WTO zou hebben ingetrokken.
Dat is voor de fracties een mistige situatie.De term etikettering brengt mij op de import van van transgene gewassen
afkomstige producten. De Europese Commissie heeft, na onderzoek en wetenschappelijk
advies met name over gezondheidsaspecten, besloten genetisch gemodificeerde
soja en maïs toe te laten. Voor Nederland is wat betreft soja door een
aantal betrokken organisaties een etiketteringsplicht overeengekomen. Mijn
vraag is hoe deze overeenkomst zich verhoudt met het standpunt van de VS dat
 men onder geen voorwaarde akkoord gaat met het verzoek van
de EU om voortaan genetisch gemodificeerde producten te etiketteren als deze
voor export naar landen van de EU bestemd zijn. Is er een formeel protest
van de zijde van de VS te verwachten? Overigens vraag ik mij in alle gemoede
af of het verzet tegen genetisch gemodificeerde grondstoffen niet het vechten
tegen de bierkaai is. Hebben regeringen nog wel enige grip op de zaak als
deze grondstoffen in delen van de wereld geproduceerd worden? Of men zou op
wereldniveau een soort moratorium hierover moeten overeenkomen, maar dat zal
nooit lukken, zo is mijn inschatting.Het punt van de transgene gewassen houdt vervolgens weer verband met het
wereldvoedselvraagstuk en de aanpak daarvan. Vorig jaar bracht ik het punt
van de wereldvoedselvoorziening reeds ter sprake. Het afgelopen jaar is intensief
in FAO-verband over deze kwestie gediscussieerd. De heer Braks heeft er de
nodige aandacht aan besteed. Vorig jaar sprak ik over de beperking door de
Europese Commissie van de export van graan buiten de EU door heffingen en
een systeem van licenties. We zijn nu een jaar en een bijna overal overvloedige
oogst verder. Toen – vorig jaar dus – betaalden handelaren nog
ruim ƒ 500 per ton tarwe. Nu brengt het graan iets meer dan de helft
van dat bedrag op en stimuleren de Europese organen de afzet van graan buiten
de grenzen van de EU met exportsubsidies. Tevens gingen de Europese landbouwministers
deze zomer akkoord met een braakpercentage van 5 in het komende jaar, en dat
op grond van de verwachting dat door de vergroting van het productieve landbouwareaal
(waar overigens?) de Europese graanoogst in het seizoen 96/97 met nog eens
5 tot 7 miljoen ton zal stijgen. Zulk zigzagbeleid, dat ook nog vooruit wil
lopen op een strikt ongewisse toekomst, maakt beleid voor de wat langere termijn,
gericht op het opvoeren van de wereldvoedselproductie mijns inziens tot een
onmogelijkheid. Er kan slechts een verstorende werking van uitgaan. Of hebben
we het over een schijnvraagstuk? Praktijkmensen doen immers nogal sceptisch
over alle ophef over voedselschaarste. Persoonlijk heb ik overigens ook de
nodige reserves als het gaat om de mogelijkheid tot het sturen van de wereldvoedselvoorziening.
Maar stillegregelingen en exportbeperkingen kan ik niet plaatsen als er sprake
is van een serieus probleem dat men naar vermogen wenst aan te pakken. Een
vraag is of voor die aanpak de introductie van transgene gewassen op grote
schaal te vermijden valt. De keerzijde daar betreft de grote milieurisico's
en, vanwege de grootschalige toepassing, verlies van biodiversiteit. Hoe komen
wij uit dit dilemma?Voorzitter! Ik kom nu bij enkele punten van vooral nationale schaal. Allereerst
noem ik kwesties waarover wij kort willen zijn omdat ze nog bij de Tweede
Kamer aanhangig zijn, maar waaromtrent we toch ons gevoelen willen weergeven.
Wat de mestproblematiek betreft, staat de introductie van het mineralenaangiftesysteem
op stapel. Daarbij zou ik willen wijzen op het risico van ingrijpende opbrengstvermindering
en op de grote invloed van uiteenlopende weersomstandigheden (over een jaar
genomen) op de mineralenbalans. Verder moge ik wijzen op de positie van gemengde
bedrijven met vee en een relatief grote akkerbouwtak die worden bedreigd met
torenhoge heffingen, naar men zegt tot het niveau van ƒ 100.000 per
bedrijf. Zij moeten met standaardnormen, forfaits, per hectare werken vanwege
het feit dat voor plantaardige producten nog geen goed systeem voorhanden
is. De minister is van deze problematiek op de hoogte. Graag zou ik een reactie,
al is het een voorlopige, op dit punt ontvangen.Nog korter wil ik zijn over de verhuur van melkquota. De minister schijnt
voornemens te zijn, nog deze maand met een wettelijke regeling te komen om
het zogenaamde "leasen" aan banden te leggen door de quotumverhuurperiode
te beperken tot drie jaar. Hierover is veel te doen geweest en de opvattingen
van belanghebbenden verschillen nog altijd zeer. Ons advies aan de minister
is, na afweging van de diverse belangen: onthoud u van regelgeving!Vervolgens vraag ik de aandacht voor enkele opmerkingen en vragen over
de kalfsvleessector. Op 17 december 1996 is in Brussel een akkoord bereikt
over de huisvesting; kalveren krijgen meer ruimte. Vanaf 2007 zal groepshuisvesting
voorgeschreven zijn. Vanuit een oogpunt van dierenwelzijn valt deze ontwikkeling
wellicht toe te juichen, maar ik moge ook de aandacht vestigen op de financiële
gevolgen hiervan voor de kalverhouders. Men verwacht dat de omschakeling naar
groepshuisvesting circa ƒ 500 per dier zal kosten ofwel leidt tot een
kostprijsstijging per kilogram kalfsvlees met meer dan 80 cent. De minister
heeft het akkoord een evenwichtig compromis genoemd. Anderen, waaronder de
Europese commissaris, spreken van "een stap vooruit". Dat roept de vraag op
waar men op dit pad eigenlijk uit wil komen.Voorzitter! Wat ons platteland betreft valt op te merken dat, na het Rijk,
de gezamenlijke boeren en tuinders de grootste bezitters van grond zijn; 70%
van de bijna 2 miljoen ha is cultuurgrond. Echter, het platteland loopt leeg
en de steden worden nog voller. Het is goed dat het monopolie van natuurbeschermingsorganisaties
wat betreft natuurbeheer, zij het niet officieel, wordt doorbroken en er ruimte
ontstaat voor de individuele boer en de milieucoöperaties. Ik heb begrepen
dat de minister deze zaak min of meer heeft moeten bevechten. Wij hebben waardering
voor de steun die aan experimenten in deze sfeer wordt gegeven. Misschien
komt er zó toch nog iets terecht van de vergoeding voor natuurbehoud,
zoals in de MacSharry-overeenkomst was beoogd, maar waarvan nooit veel terecht
is gekomen.Voorzitter! In het midden van de jaren zeventig waren de grenzen van de
traditionele verkaveling van landbouwgrond wel zo ongeveer bereikt. De cultuurgrond
kan nauwelijks nog productiever en rationeler worden ingericht. Eén
van de redenen waarom de laatste twee jaar ruilverkavelingen relatief vaak
zijn afgestemd, is dat het bedrijfseconomische nut hiervan niet meer opweegt
tegen de rompslomp; de rendementsverbetering wordt geringer. Aangezien het
afstemmen van een ruilverkaveling een kostbare zaak is vanwege de vele jaren
van voorbereiding en de miljoenen guldens aan investeringen, geldt hier: bezint
eer gij begint. Wij hebben geen behoefte aan subsidies als smeermiddel of
iets dergelijks. Tegen het stimuleren van vrijwillige kavelruil hebben wij
niet het minste bezwaar.Overigens sluit ik mij in algemene zin graag aan bij de opmerkingen van de heer Pitstra over de biologische landbouw.Van het land stap ik over naar het water, met name de visserij. In het
voorbije kalenderjaar vonden tot twee keer toe ingrijpende reducties van de
quota plaats. Dat is hard aangekomen. Toch is onze indruk dat de vissers over
het algemeen de opvatting zijn toegedaan dat de minister het er redelijk heeft
afgebracht.De Europese commissaris zoekt de beperking echter nog steeds in capaciteitsvermindering
door vermindering van het aantal schepen. Nederland en deze minister zoeken
het in andere middelen: het zogeheten Biesheuvel-systeem, waarvan blijkt dat
het effect heeft. Brussel lijkt echter nog steeds niet veel fiducie in dit
systeem en de controle ervan te hebben, ofschoon wij de zaak toch redelijk
op orde hebben. Zou de minister het voorzitterschap kunnen benutten om meer
goodwill voor onze aanpak te kweken? Nederland moet, zo enigszins mogelijk,
niet het slachtoffer worden van het Brusselse spoor.De vermindering van de quota leidt bij de visverwerkende industrie tot
grote klappen, in dubbele zin, zowel wat de hoeveelheid als de prijs betreft.
Urk bijvoorbeeld kent op het ogenblik een werkloosheidspercentage van 11;
twee jaar geleden was er amper sprake van werkloosheid. Wij zijn verlegen
met die situatie. Onze vraag, uit verlegenheid geboren, is eenvoudig en lastig
tegelijk: ziet de minister mogelijkheden om hier iets aan te doen bij de verwerkende
industrie?Nog iets over de voorbereiding van de besluitvorming bij de vaststelling
van de quota. Brussel gaat bij zijn voorstellen uit van de adviezen van de
biologen, maar, zoals bekend, huldigen de vissers nogal eens een heel andere
opvatting. Zou het niet goed zijn, hen nauwer bij de voorbereiding van de
voorstellen van de Europese Commissie te betrekken? Zou het voorzitterschap
ook in dit opzicht wellicht mogelijkheden bieden om de besluitvormingssystematiek
nog eens onder de loep te nemen?Tot slot stel ik de vraag of er sprake is geweest van compensatie van
de zijde van de Europese Unie voor de schade die vissers geleden hebben door
de halvering van het haringquotum op de Noordzee in juli 1996. Is er iets
gebeurd in de vorm van haringinvoer van buiten de EU tegen een gunstig of
nultarief? Is er al zicht op of er een beroep gedaan zal worden op het bekende
potje van 45 mln.?Ter afsluiting van mijn bijdrage kom ik nog even terug op het toekomstperspectief
waarover ik in het begin sprak. Als in tien jaar of minder de helft van het
totale aantal boeren en tuinders verdwijnt en als men de sector, dus de productie,
in stand wil houden, dan betekent dit dat de andere helft nog enorm moet groeien.
De markt en de liberalisering daarvan dwingen ertoe dat het allemaal goedkoper
moet en wordt. Wij vinden dit een onaanvaardbaar perspectief. Als het vrijemarktgeloof
zulke gevolgen heeft, ontaardt de tucht van de markt, waarvoor wij altijd
hebben gepleit, in terreur.Een te ver doorgeschoten markteconomie zweept op om doelen na te streven
die niet de hoogste prioriteit moeten hebben in een mensenleven en in de samenleving,
zoals de verhoging van de materiële welvaart. Als hogere waarden en belangen,
van onszelf of anderen, verdrongen of zelfs vernietigd dreigen te worden,
moet ons dat tot bezinning brengen en liefst voordat het te laat is.De heer Hessing (D66):Voorzitter! "Soms begint de toekomst nu." Deze aardige uitspraak is afkomstig
van de minister van LNV en is door hem gedaan bij de begrotingsbehandeling
aan de overzijde bij het onderwerp agrarisch natuurbeheer. Ik kom over het
agrarisch natuurbeheer nog te spreken. De geciteerde uitspraak van de minister
past ook goed bij de behandeling van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
Het jaar 1997 vormt immers een belangrijk jaar als het gaat om de toekomst
daarvan, niet zozeer vanwege het feit dat Nederland en deze minister de voorzittershamer
hanteren als wel doordat de Europese Unie binnen afzienbare termijn zal worden
uitgebreid en doordat nieuwe onderhandelingen over een vrijere handel op wereldniveau
in het verschiet liggen.De belangen van Nederland bij het te voeren landbouwbeleid in de toekomst
zijn zodanig groot, dat het zeer gewenst is, dat tijdig en zorgvuldig nagedacht
wordt over de Nederlandse inbreng in dat debat. Mijn fractie heeft dan ook
nadrukkelijk waardering voor de discussienota van de minister, getiteld: Gemeenschappelijk
landbouwbeleid op langere termijn. Deze nota heeft in ieder geval het gewenste
effect gehad. Allerwegen is over het GLB gediscussieerd. Het doel daarbij
is uiteindelijk onze opvattingen en wensen zodanig scherp te formuleren, dat
Nederland in de te voeren discussie op Europees niveau voluit mee kan doen
en daarbij stevig invloed kan uitoefenen.In de discussie die tot nu toe is gevoerd, vallen veel standpunten te
ontwaren. Sommige van die standpunten kunnen, gezien vanuit een helikopter,
wellicht als volstrekt tegengesteld worden beschouwd, maar bij nadere inspectie
van dichtbij blijkt, dat de opvattingen wat minder ver uiteenlopen. Het is
maar vanuit welke invalshoek de discussie gestart wordt. Wanneer uitgegaan
wordt van het huidige landbouwbeleid met alle voordelen die daarbij voor de
Nederlandse landbouw hier en nu aan de orde zijn, valt moeilijk te beargumenteren
dat het GLB op de schop zou moeten. Dat wordt echter anders wanneer getracht
wordt een beeld te schetsen van de landbouw in zeg 2005 of 2010. Met dat toekomstperspectief
ligt het veel meer voor de hand dat het GLB, gelet op de te verwachten ontwikkeling,
moet worden bijgesteld.Voor beide invalshoeken valt dus iets te zeggen. Een exponent van de eerste
benadering – het gaat nu goed en dat moeten wij vooral zo houden –
vormt bijvoorbeeld de inbreng van mijn partijgenoot in de Tweede Kamer de
heer Ter Veer. In het debat aan de overzijde over het GLB in november vorig
jaar heeft hij zich een krachtig voorstander betoond van met name het behoud
van het quotasysteem voor de zuivel. En inderdaad, het quotumstelsel als zodanig
heeft bijgedragen aan het wegwerken van overschotten en het bewerkstelligen
van stabiele prijzen. Tevreden consumenten, tevreden boeren! Weinigen zullen
betwisten dat het vigerende landbouwbeleid voor Nederland gunstige effecten
heeft gehad.In ieder geval is uitvoering gegeven aan artikel 39 van het Verdrag van
Rome: naast het veiligstellen van de voedselvoorziening en het bevorderen
van de productiviteit in de landbouw, is met het gevoerde beleid
een redelijke levensstandaard van de landbouwbevolking gerealiseerd. Dat zijn
stuk voor stuk pluspunten waaraan niet zonder meer voorbij kan worden gegaan.
Deze visie leidt tot een meer defensieve benadering en de wens om bijvoorbeeld
een verdergaande liberalisering van het landbouwbeleid tegen te gaan. De vraag
is echter of deze tactiek van "never change a winning team" op termijn ook
mogelijk is. Dan komt eigenlijk de tweede benadering om de hoek kijken.Of zij mogelijk is, hangt mede af van de mate waarin de handel in landbouwproducten
verder wordt geliberaliseerd en uiteraard ook van de toetreding van landen
in Midden- en Oost-Europa. Wat de mate van liberalisatie betreft, lijkt het
op termijn maar één kant op te gaan. Voor mijn fractie staat
buiten twijfel dat het niet zozeer de vraag is of er meer handelsvrijheid
komt, maar veeleer welke fasering daarbij wordt aangebracht. Het vasthouden
aan een muur rondom de Europese Unie leidt tot een soort splendid isolation.
Gelet op het feit dat een fors deel van onze productie nu eenmaal bestemd
is voor de wereldmarkt, valt daarbij voor Nederland weinig te winnen. Het
pleiten tegen verdergaande liberalisering kan hooguit tot vertraging leiden,
maar niet tot uitstel. Dat betekent kort en goed dat de mogelijkheden van
gesubsidieerde export linksom of rechtsom op enig moment zullen afnemen.Er zit natuurlijk ook een meer principiële kant aan de vraag in hoeverre
het wenselijk is op de huidige voet voort te gaan met landbouwsubsidies. Mijn
fractie kan zich een ontwikkelingsrichting voorstellen waarbij boeren iets
minder beschermde producenten en iets meer zelfstandige ondernemers worden.
Dat is goed voor de dynamiek in de bedrijfstak en voor het innoverend vermogen
en de kostprijsbeheersing. Een slagje meer bedrijfsmatig denken past ook in
een tijd waarin steeds kritischer wordt gekeken naar overheidsondersteuning
als zodanig voor het particuliere bedrijfsleven. Daarmee is niet gezegd dat
het tot nul gereduceerd zou moeten worden, want met andere sprekers ben ik
het eens dat de landbouw nooit geheel zonder overheidsbescherming en overheidssteun
zou kunnen. Wellicht is het wel mogelijk een hernieuwd evenwicht te vinden.Hoewel de landen in Midden- en Oost-Europa in aanleg beschikken over een
omvangrijk productiepotentieel, kan thans van een serieuze concurrentie met
Nederland nog niet worden gesproken. Het is echter niet uit te sluiten dat
deze achterstand gedeeltelijk wordt ingelopen, misschien zelfs sneller dan
wij op dit moment verwachten. Zouden wij er overigens ook niet op moeten hopen?
Wat betreft het welzijn van de mensen in die landen en de stabiliteit van
Europa kan mijn fractie zich er zeker iets bij voorstellen. In ieder geval
kunnen en willen wij niet op de rem staan wat betreft het toetreden van deze
landen en het bevorderen van hun ontwikkelingsmogelijkheden op het gebied
van de landbouw.In dit verband is zeker relevant de visie van het Europees Parlement op
de financiering van het landbouwbeleid in een uitgebreide EU. Vorige maand
heeft het Parlement vergaderd over dit onderwerp. Volgens de Griekse rapporteur
moet het Europese landbouwbeleid worden hervormd door een geleidelijke aanpassing
van de prijs aan de wereldmarkt. Op basis van het huidige beleid zouden de
kosten van toetreding in 2000 ruim 19 mld. bedragen en in 2010 ruim 26 mld.
Het is begrijpelijk dat het Europees Parlement tegen deze achtergrond de nodige
zorg heeft over de toetreding van Midden- en Oost-Europese landen. Heeft de
minister deze discussie gevolgd? Wat is zijn commentaar daarop?Welke contouren tekenen zich al met al af? Het ziet ernaar uit dat de
productie in de EU, wellicht zelfs fors, zal toenemen, terwijl de mogelijkheden
voor gesubsidieerde export afnemen en ook de vraag binnen de EU niet spectaculair
zal stijgen. Wanneer wij tegen deze achtergrond het quotasysteem in de EU
willen handhaven, gaat Nederland toch een moeilijke tijd tegemoet. De ervaring
leert dat Nederland binnen de Unie bij herschikkingen van de quota relatief
gezien heeft moeten inleveren. Het ligt voor de hand dat Nederland bij een
nieuwe herverdeling als exporterend land verder zal moeten inschikken. Graag
verneem ik de visie van de minister op dit punt.Zo bezien hebben beide invalshoeken een beetje het gelijk aan hun zijde.
Voor Nederland is er wat het zuivelbeleid betreft zeker op de korte termijn
voordeel te behalen uit handhaving van het quoteringsstelsel, ook al komen
de prijzen wellicht onder druk te staan als gevolg van een verlaging van de
tarieven. Voorkomen moet echter worden dat boeren worden geconfronteerd met
een soort armoedeval in die zin dat zij én lagere prijzen voor hun
producten krijgen én tegelijkertijd tegen een productiebeperking aanlopen.
Dat kan nooit de bedoeling zijn geweest van het quoteringssysteem. Mijn fractie
vindt het wat de beleidsvorming op de lange termijn betreft dan ook verstandig
om niet zonder meer alle kaarten te zetten op handhaving van het quoteringssysteem,
maar ook rekening te houden met alternatieven. Dan gaat het met name om een
hervorming in de lijn van MacSharry: een keuze voor lagere prijzen met daaraan
gekoppeld inkomenstoeslagen. Misschien is het ook hier meer een kwestie van
timing en is het niet zozeer de vraag of op enig moment een hervorming in
deze zin moet plaatsvinden als wel wanneer en onder welke voorwaarden dit
mogelijk is. Kan de minister nog eens zijn visie geven op de toekomst van
het GLB? Met name vraag ik of hij verwacht dat er op zuivelgebied een omslag
zal moeten worden gemaakt en zo ja, of het niet verstandig is om daarop te
anticiperen. Voor de goede orde, de verwachting van de minister is misschien
nog iets anders dan zijn persoonlijke voorkeur, al lopen beide misschien parallel.Overigens ziet mijn fractie in verband met inkomenstoeslagen weinig heil
in vormen van renationalisatie. Er zullen namelijk onvermijdelijk verschillende
compensatieregelingen komen met alle concurrentievervalsende aspecten van
dien. Los daarvan is het toch nauwelijks denkbaar dat wij in het Europa van
de verdergaande eenwording, in het Europa van de EMU en hopelijk in het Europa
van het verdrag van Amsterdam een omgekeerde beweging maken. Het gemeenschappelijk
landbouwbeleid is toch altijd een van de pijlers van de Unie geweest. Laten
wij dat vooral zo houden en niet de weg van de renationalisatie opgaan. Dat
betekent wel dat er bij een eventuele invoering van inkomenstoeslagen hard onderhandeld zal moeten worden door Nederland. Het ijkpunt daarbij
zal moeten worden gevormd door de bestaande quota en niet door zaken als bedrijfsgrootte
of veedichtheid, want dan boeren wij achteruit. Mijn fractie gaat ervan uit
dat de minister deze lijn consequent zal vasthouden.Interessant is nog wel dat de gedachte van cross compliance bij inkomenstoeslagen
kan worden toegepast. Mijn fractie ziet zeker mogelijkheden om aan deze gedachte
inhoud te geven en boeren dus voor een bepaalde prestatie op het gebied van
natuur en landschap te belonen. Met alle goede wil valt echter nog niet direct
in te zien dat eventuele prijsdalingen volledig onder deze titel gecompenseerd
kunnen worden. Als er op enig moment, zoals mijn fractie bepleit, een Europese
regeling komt voor inkomenstoeslagen, dan zal ook dit onderdeel daarbij aan
de orde moeten komen.Voorzitter! Dit zijn evenzovele onderwerpen waarover het komend halfjaar
discussies gevoerd kunnen worden in Europees verband. Kan de minister kort
aangeven wat hij in dit net begonnen halfjaar wil gaan aansnijden en welke
voortgang hij daarbij voor ogen heeft?Ik kom op het onderdeel natuur. De minister is erin geslaagd om nogal
wat onrust op te roepen met een kleine, maar niet onbelangrijke accentwijziging.
Hij wil meer en nadrukkelijker dan tot nu toe boeren betrekken bij vormen
van natuurbeheer. Ook hier zijn bij nader inzien de verschillen wellicht minder
groot dan gedacht. Buiten discussie staat immers waar het naar toe moet gaan
met het natuurbeleid; dat ligt vast in het structuurschema Groene ruimte en
meer in het bijzonder in de Ecologische hoofdstructuur. Daarover bestaat weinig
verschil van mening. De in deze documenten neergelegde ambities staan recht
overeind; daaraan wordt geen afbreuk gedaan.Waar het om gaat, is het resultaat en de vraag in hoeverre daar boeren
bij kunnen worden ingezet. Ook voor mijn fractie staat buiten kijf dat het
er zoveel mogelijk bij betrekken van de huidige grondbeheerders, de boeren
dus, een groter draagvlak voor natuurbeleid zal genereren. En dat is niet
zonder gewicht; ik ben dat eens met anderen die hierover hebben gesproken.
Dit betekent echter wel dat zorgvuldig zal moeten worden vastgelegd welke
vormen van natuur onder welke voorwaarden door boeren kunnen worden beheerd.
Het beheer moet immers eenduidig, controleerbaar en toetsbaar zijn. Ook moeten
de boeren weten waar zij aan toe zijn. Het zal duidelijk zijn dat sommige
vormen van natuurbeheer simpelweg niet te combineren zijn met een verantwoorde
bedrijfsvoering van het boerenbedrijf. Dat is ook niet nodig, want er is geen
noodzaak om de expertise van de professionele terreinbeherende instanties
buiten de deur te houden.De minister wil vooral de resultaten van een zestal experimenten met natuurbeheer
betrekken bij de uitwerking van het beheersinstrumentarium. De vraag is echter
of met deze zes initiatieven, hoe waardevol zij ook zijn, wel een representatief
beeld wordt verkregen van de mogelijkheden en wellicht ook onmogelijkheden
op dit vlak. Is het niet verstandig om in één keer een breder
overzicht te geven en dus ook reeds bestaande voorbeelden van particulier
natuurbeheer mee te nemen? Er zijn voorbeelden waaruit blijkt dat het goed
gaat, zoals het beheer van de uiterwaarden van de Lek bij Everdingen. Er zijn
echter ook voorbeelden waaruit blijkt dat de gestelde natuurdoelen niet worden
gehaald, zoals het gebied rond Bergen, Egmond en Schoorl.Ik kom dan op de frontlinie, zoals ik het haast zou noemen, als het gaat
om het realiseren van de ecologische hoofdstructuur in Gaasterland. Daar is
na felle disputen inmiddels gekozen voor een volstrekt andere benadering.
De voorgenomen 550 ha natuur zijn als zodanig van de baan; de Gaasterlanders
kunnen nu zelf komen met een eigen plan voor agrarisch natuurbeheer. Dat is
nogal een ommezwaai; wij hebben daar vorig jaar over gesproken. Wij moeten
constateren dat wij nu weliswaar een jaar verder zijn, maar dat er feitelijk
nog niets van de grond is gekomen. Mijn fractie zal niet ontkennen dat een
dergelijk initiatief past in het streven om agrariërs meer te betrekken
bij natuurbeheer en plattelandsontwikkeling.Ik denk echter dat een waarschuwing wel op haar plaats is. Ook hier kan
het niet de bedoeling zijn dat er ingeleverd gaat worden op natuurdoeleinden,
noch kwalitatief, noch kwantitatief. Het is nog maar de vraag of de winst
die de natuur zou kunnen boeken in 550 afgeschermde hectaren, per saldo terug
zal kunnen komen in agrarisch natuurbeheer. Zal het, met andere woorden, mogelijk
zijn om met zaken als het beheer van akkerranden en boomwanden, het aanleggen
van boomsingels rond boerenerven en ganzen- en dassenbeheer de gestelde natuurdoelen
te realiseren? Mijn fractie hoopt uiteraard van harte dat dit gaat lukken.
Zij hecht sterk aan het verkrijgen van draagvlak voor natuuractiviteiten,
maar zij is hier niet geheel zeker van. In ieder geval is er aanleiding om
de nieuwe aanpak in Gaasterland te beschouwen als een grootschalig praktijkexperiment
en de resultaten ervan te voegen bij de andere praktijkexperimenten. Hoe oordeelt
de minister over de ontwikkelingen in Gaasterland? In hoeverre verwacht hij
dat Gaasterland een wenkend perspectief kan vormen voor een alternatieve invulling
van de ecologische hoofdstructuur? De heer Pit sprak hier ook over. Wat blijft
er dan trouwens nog over van het voornemen om grote delen van de ecologische
hoofdstructuur te verwerven voor natuurontwikkeling en reservaatsvorming?
Komt er dan nog wel een ecologische hoofdstructuur tot stand, zoals deze oorspronkelijk
bedoeld was?Voorzitter! Als het gaat om een alternatieve aanpak, komt ook het mestprobleem
in beeld. Hier komt de victorie niet uit het noorden, maar uit het zuiden.
Het zuidelijk mestplan geeft aan, dat er een begin van een draagvlak bestaat
voor de aanpak van het mestprobleem. Milieufederaties, boerenbonden, provincies
en het Rijk gaan daarvoor aan het werk. Ook hier geldt, dat het resultaat
telt. Het is de bedoeling de bedrijfsvoering zodanig aan te passen, bijvoorbeeld
door bijstellingen in het veevoer, dat daardoor het mestoverschot wordt teruggedrongen.
Het is interessant te constateren, dat dit in de kern ook de gedachte is die
ligt achter de integrale Notitie mest- en ammoniakbeleid. De omslag is opmerkelijk.
Immers, boeren en boerenorganisaties hebben een- en andermaal betoogd dat
het eigenlijk onmogelijk is om uit te komen op de verliesnormen die de integrale
notitie heeft aangegeven. Met het zuidelijk mestplan wordt nu min of meer
aangegeven, dat er wel degelijk mogelijkheden zijn om met een
verantwoorde bedrijfsvoering het mestoverschot terug te dringen. Mijn fractie
steunt de gekozen weg in Brabant en Limburg, maar gaat er daarbij wél
vanuit, dat ook hier geen afbreuk wordt gedaan aan de ambities uit de integrale
notitie. Dat betekent dus bijvoorbeeld dat het traject van de verliesnormen
tot 2010 ook voor Brabant en Limburg onverkort van kracht blijft. Verder betekent
dit dat inderdaad door de betrokken provincies wordt ingegrepen, wanneer onverhoopt
mocht blijken, dat de gewenste fosfaatvermindering niet tot stand is gebracht.
Kan de minister bevestigen, dat de integrale notitie het kader blijft, waarbinnen
gewerkt moet gaan worden?Voorzitter! Mijn fractie heeft met belangstelling kennis genomen van het
plan van aanpak voor de handhaving van het mest- en ammoniakbeleid. Daaruit
blijkt op zijn minst, dat nog een majeure inspanning geleverd moet gaan worden
om tot een verantwoord en serieus handhavingsbeleid te komen. Een van de kwetsbare
elementen van het nieuwe mineralenaangiftesysteem is het gegeven, dat de boeren
zélf in eerste instantie moeten aangeven, wat de hoogte van de heffing
is die moet worden betaald. Dat is ongeveer vragen aan de kalkoen, wat hij
van het kerstdiner vindt, maar dat terzijde. Met het oog op de in het spel
zijnde milieubelangen wordt een gemiddelde controledichtheid van eenmaal controle
van een aangifteplichtige per zes jaar noodzakelijk geacht. Hoe dan ook, het
moet natuurlijk niet zo zijn dat een calculerende boer op de koop toeneemt,
dat hij eens in de zes jaar gepakt wordt, en er per saldo toch op vooruitgaat.
Het boetesysteem moet daarop zijn afgestemd. De mogelijkheid moet dus bijvoorbeeld
aanwezig zijn om bij geconstateerde malversaties ook voorgaande jaren nog
eens tegen het licht te houden. Ik ga ervan uit dat dit de bedoeling is. Ik
hoor dat graag van de minister.De controle op de uitrijbepalingen wordt nu overgelaten aan de politie,
waarbij ervan wordt uitgegaan, dat de reguliere surveillance toereikend moet
zijn. Mijn fractie hoopt dat ook, maar zij verwacht dat niet. In ieder geval
zal door de betrokken politieregio's beleidsmatig moeten zijn vastgelegd en
in concrete actieplannen zijn vertaald, dat hier een stevige verantwoordelijkheid
ligt. Pas wanneer inspanningen als deze gekwantificeerd in beleids- en actieplannen
van de politieregio's zijn opgenomen, kan worden aangenomen dat er daadwerkelijk
voldoende capaciteit beschikbaar is voor een serieuze surveillance. Ook het
vervolgtraject naar het OM is dan, als het goed is, verzekerd. Mijn fractie
heeft geen zicht op de concrete voornemens van de onderscheiden politieregio's.
Kan de minister nog eens een overzicht geven van de voorgenomen inspanningen
van de betrokken regio's op dit vlak, om onze zorgen weg te nemen?Ik kom ten slotte toe aan de toekomst van de biologische landbouw. Ondanks
alle goede wil en goede bedoelingen moeten wij helaas constateren, dat in
Nederland, in vergelijking met andere landen, de groei van de binnenlandse
consumptie stagneert. Het knelpunt ligt niet zozeer bij de productie, alhoewel
daar natuurlijk ook het nodige te verbeteren valt, als wel bij de afzet. Het
wordt natuurlijk pas wat, wanneer winkelketens als Albert Heijn bereid zijn,
op ruime schaal biologische producten in de schappen neer te leggen. Dat betekent,
dat de in het plan van aanpak voor de biologische landbouw voorziene persoonlijke
inspanning van de minister om de levensmiddelensector te bewegen ruimte te
maken voor afzet van biologische producten, van groot belang is. Mijn fractie
is dan ook zeer geïnteresseerd in de resultaten van deze inspanningsverplichting.
Ik kan mij voorstellen dat de minister daarvan nu nog geen resultaten kan
melden, maar wij kondigen in ieder geval aan, dat wij zeer benieuwd zijn naar
de resultaten.Mijn fractie steunt het streven, zoals dat is neergelegd in het "Appel,
groen licht voor de biologische landbouw", om in het jaar 2005 10% van het
landbouwareaal beschikbaar te hebben voor biologische landbouw. Misschien
kan ik daarmee de heer Pitstra blij maken. Mijn fractie gaat er daarbij vanuit,
dat het plan van aanpak een stevige duw in de goede richting zal opleveren.
Wanneer mocht blijken, dat de gewenste substantiële groei – wat
ons betreft in de richting van de 10% – niet gehaald wordt, vragen wij
de minister of hij bereid is, dan ook in financiële zin meer te doen
op dit vlak, en in de meerjarenraming een bijstelling omhoog op te nemen.
Mijn fractie wacht met belangstelling de reactie van de minister af.De heer Bierman:Voorzitter! Ik wil bij deze algemene beschouwingen, in het verlengde van
mijn algemene algemene beschouwingen, nog eens stilstaan bij de toenemende
strijd op wereldschaal om de ruimte voor voedsel en water, waar Nederland
ook een rol bij heeft te spelen. Als wij dat niet doen, dan worden wij daar
wel mee geconfronteerd via de wereldmarkt.De kern van mijn verhaal was dat met name de verstedelijking internationaal
gezien een ondermijnende werking heeft op de mogelijkheden van voedselvoorziening,
niet alleen door de bestemming van de ruimte, maar ook door alle neveneffecten
ervan, zoals de vervuiling. Ik projecteer dat eerst op Nederland. Ik ben van
mening dat de tegenstelling tussen natuur en landbouw – die komt voortdurend
in het debat naar voren – op een hoger schaalniveau helemaal niet hoort
te spelen. Ik neem de EHS daarbij als uitgangspunt. Deze moet in het eindstadium
ongeveer uitkomen op 1 tot 1,5 maal de Noordoostpolder, als wij de EHS helemaal
hebben gerealiseerd. Wat betekent de verstedelijking echter, met gemiddeld
100 vierkante kilometer per jaar meer aan verstedelijkte ruimte? Die betekent
dat wij in vier jaar tijd een Markerwaard opsouperen. Dat geeft de verhouding
aan tussen de effecten van de verstedelijking op het geheel aan mogelijkheden
en de effecten van het natuurbehoud daarop. Ik teken daarbij aan dat natuurbehoud
in principe betrekking heeft op potentiële landbouwgrond. Dat is bij
verstedelijking een onomkeerbaar proces, want wat is geasfalteerd, dat krijg
je nooit meer terug. Kortom, natuurbehoud is eigenlijk landbouwbeleid.Wij moeten beginnen met het niet verder prijsgeven van de EHS aan activiteiten
die onder de term verstedelijking passen. Daarbij geeft men vanuit het algemeen
belang namelijk aan dat een bepaald gedeelte van de EHS eigenlijk moet kunnen
worden benut voor verstedelijking. Kijk maar naar Nederland in de toekomst.
Er treedt vanaf 2007 een afname van de bevolking in. Dat leidt
tot minder ruimtegebruik als wij zuinig met ruimte zijn. Het leidt in principe
ook tot minder verplaatsing van goederen en minder energievoorzieningen, dus
minder ruimtebeslag. Daardoor kunnen wij een betere afweging maken inzake
de vraag in hoeverre wij met het algemeen belang te maken hebben als wij de
ruimte voor verdere verstedelijking ter beschikking stellen voor nog meer
ruimte bij een afnemend aantal personen. Dat lijkt theoretisch. Men krijgt
natuurlijk niet in Gaasterland met dit probleem te maken, maar IJburg in het
IJmeer ligt voor een deel in de EHS. Ik vraag de minister of hij kan beloven
dat hij zijn rug recht zal houden, vanuit overwegingen die veel verder gaan
dan alleen maar de EHS. Het gaat ook om de voedselvoorziening op langere termijn.Ik heb nog een tweede argument waarom ik ruimer tegen het landbouwbeleid
aankijk. Het platteland, de landelijke gebieden, zullen ontvolken als wij
in de komende eeuw met een afname van de bevolking te maken krijgen. Ik constateer
wat dat betreft dat de leefbaarheid in de nederzettingen dan ernstig in gevaar
komt. Je kunt je zelfs afvragen of er geen gebieden worden prijsgegeven, waarop
helemaal geen controle meer zal worden uitgeoefend. Ik ben wat dat betreft
van mening dat, als wij ecologische landbouw gaan plegen, met twee keer zoveel
werkgelegenheid als bij de gewone landbouw – daar gaat het nog steeds
om een afname – wij daarmee niet alleen voldoen aan een ecologische
doelstelling, maar ook aan een doelstelling, waarbij de bevolking op het platteland
wordt gebonden aan werkgelegenheid. Als zodanig wordt er meer draagvlak voor
voorzieningen gecreëerd, waardoor de leefbaarheid op het platteland wordt
verbeterd. Ecologische landbouwbevordering is derhalve leefbaarheidsbevordering.
Dat geeft een heel ander perspectief aan datgene waarmee de minister bezig
kan zijn. Ik heb dan Van Aartsen-banen voor ogen. Ik zie dat groene leningen
worden uitgezet ter vergoeding van natuurproductie. In dat kader zie ik vooral
een verbetering van de schakel tussen de nederzettingen en de stad, waar de
grootgrutters zitten die eigenlijk een te zwak punt in de keten vormen om
de ecologische landbouw bij de consument ingang te doen vinden.Bovendien zullen wij uit marktoverwegingen ook wel moeten: onze concurrent
Denemarken heeft in zijn exportramingen Nederland als een belangrijk exportland
opgenomen. Ik daag de minister dan ook uit om vooral die raming te ondermijnen
en er niet van uit te gaan dat Nederland wel achterop zal blijven lopen en
dat wij Deense ecologisch verantwoorde producten zullen gaan nuttigen.Ik had al beloofd dat de verstedelijkingskant het centrale thema zou kunnen
zijn. Visserij is eveneens een slachtoffer van verstedelijking als die op
een iets hoger niveau wordt bekeken. Natuurlijk is er een discussie mogelijk
over het verschil tussen rationeel een biologisch beheer, maar wat is dan
rationeel beheer? Welke effecten moeten daarbij betrokken worden? Naar mijn
mening moeten wij dit ruimer zien, en wel als volgt. Wij zien de huidige verstedelijking
met haar enorme mobiliteit. Voor die mobiliteit moeten eerst tankers varen
en daarvoor moet weer eerst olie op zee worden gewonnen, waardoor weer verontreiniging
ontstaat die onder andere neerslaat in zee. Dit bedreigt de visserij structureel.
Voorts staat nu heel concreet, in de Agenda 2000-plus, een toename van het
ruimtebeslag te water voor de deur. Ik noem onder andere de tweede Maasvlakte,
een eventuele tweede nationale luchthaven in de Markerwaard ten nadele van
de IJsselmeervissers, maar ook een kustlocatie in de Noordzee. Daardoor krijgen
wij ook daar ernstig te maken met de meest concrete ruimtelijke facetten van
de verstedelijking als bedreiging van de voedselvoorziening op langere termijn.Als wij dat op een rij gaan zetten en deze zaken in een nieuw perspectief
plaatsen, en als er inderdaad na 2007 in noordwest-Europa in zijn geheel een
afname van de bevolking zal optreden, moeten wij concluderen dat wij heel
anders naar dit soort initiatieven zouden moeten kijken. Misschien moeten
wij zelfs op Europees niveau iets ontwikkelen, zoals een Europese nationale
luchthaven – de laatste die wij dan nog aanleggen – ergens in
de buurt van de Kanaaltunnel. Verder zouden wij ons dan vooral moeten richten
op ruimtelijke optimalisatie om leefbare landelijke gebieden te behouden.In mijn ogen bestaan er dus geen tegenstellingen tussen natuurbehoud en
landbouw. De topprioriteit voor een minister van Landbouw zou naar mijn mening
moeten liggen bij het voor later openhouden van al het vrije gebied, waardoor
het dient als potentiële visgrond dan wel landbouwgrond voor het geval
het noodzakelijk blijkt te zijn dat het wordt ingezet in het kader van onze
eigen voedselvoorziening.Ik wens de minister veel sterkte bij wat hij in Europees verband met deze
denkbeelden zou kunnen doen.De vergadering wordt van 11.32 uur tot 11.50 uur geschorst.Voorzitter: Tjeenk WillinkDe voorzitter:Gelet op het feit dat wij vanmiddag het debat tijdig willen afronden,
vraag ik de minister in vijf kwartier te antwoorden. Ik neem aan, dat ik nu
namens de Kamer spreek. Ik besef dat dit betekent dat hij zijn antwoord in
eerste termijn tot hoofdlijnen beperkt, maar dat kan dan in tweede termijn
worden aangespitst. Dan hebben wij in ieder geval nog een gelegenheid tot
het houden van een tweede termijn.Minister Van Aartsen:Voorzitter! Laat ik beginnen met dank te zeggen voor de goede wensen voor
1997 en uw overdracht daarvan aan de regering. U heeft zeer in het bijzonder
gereleveerd dat het eerste halfjaar een belangrijk halfjaar voor het Nederlandse
kabinet zal zijn in verband met de bijzondere positie die wij in Europa zullen
innemen. Een aantal leden van uw Kamer heeft tegenover de regering en soms
ook tegenover mij persoonlijk de goede wensen uitgesproken en daarvoor dank
ik hen zeer.Op 16 en 17 november is in het politiek en cultureel centrum De Balie
gediscussieerd over de enorme veranderingen die in ons landelijk gebied hebben
plaatsgevonden en over ontwikkelingen die ons in dat kader nog te wachten
staan. Er is daar gesproken over de maatschappelijke positie van de agrarische
sector en de tegenstrijdige krachten die daarbij vaak een rol spelen. Het
inspirerende van die discussie was volgens mij dat zij ging over vooruitgang
en vernieuwing, over traditionele waarden en verworvenheden en over de vraag
hoe je deze twee, vaak schijnbare tegenstellingen kunt combineren. Wat dat
betreft deel ik de inzet van de heer Hessing en zijn helikopterbeeld: als
je erop inzoomt, blijken de verschillen niet zo groot te zijn. Bij deze gelegenheid
is ook het boek van de journalist Mak "Hoe God verdween uit Jorwerd" gepresenteerd.
De discussie in De Balie en de beschrijving van Mak bieden volgens mij goede
aanknopingspunten voor een visie op de agrarische sector, de wereld van LNV,
maar zij bieden ook duidelijke aanknopingspunten met de discussie die vandaag
in de Kamer is gevoerd. Het gaat dan om de vraag hoe het landelijk gebied
kan bijdragen aan een hoogwaardige werk- en leefomgeving. Daarbij wordt ook
naar een evenwicht gezocht tussen economie en ecologie.De door Mak beschreven modernisering van het platteland heeft naar mijn
mening onze samenleving veel goeds opgeleverd. Die modernisering is echter
niet zonder gevolgen gebleven. Het leven in de dorpsgemeenschap is er fundamenteel
door veranderd. In het verleden vormden de agrarische activiteiten de basis
voor zowel de economische als de sociale verbanden in een dorpsgemeenschap.
De begrippen "platteland" en "land- en tuinbouw" leken synoniem. De enorme
technologische ontwikkelingen hebben er echter toe geleid, dat de land- en
tuinbouw niet langer de sociale en economische spil van dé plattelandsgemeenschap
vormen. Schaalvergroting en nieuwe techniek hebben geleid tot uitstoot van
arbeid in de agrarische sector en tot het verdwijnen van veel activiteiten
en daarmee ook van sociale structuren die nauw met de agrarische sector waren
en zijn verbonden. De wederzijdse afhankelijkheid in de plattelandsgemeenschap,
die zo gewoon was, verdween geleidelijk. Het agrarisch bedrijf werd individualistischer.
Oude bewoners verdwenen, nieuwe kwamen.De Baliediscussie maakte duidelijk dat er ook verzet is ontstaan tegen
deze vorm van modernisering, waarbij uitsluitend ruimte was voor groter en
intensiever. Dat was eerst bij de buitenwacht, maar daarna ook binnen de rurale
samenleving zelf. Deze laatste groepering is zich meer dan wie ook bewust
van de grote druk, die de gangbare agrarische productiemethode op onze natuurlijke
omgeving legt. Er leeft ook een angst dat te veel vanuit traditie en ervaring
voortkomende kennis en intuïtie verloren gaat. Volgens mij is dat ook
een beetje het perspectief vanwaaruit de heer Holdijk vanochtend sprak. En
er groeit het besef dat vooruitgang niet alleen uit nieuwe technologische
vindingen bestaat, maar ook uit het combineren van oude ervaringskennis met
nieuwe technologie, want dat is ook belangrijk.Dankzij dit besef en de wil om in de toekomst als boer te blijven leven,
zie ik ook in de agrarische sector allerlei initiatieven die van het gebaande
pad afwijken. Ook in de Balie kwamen de voorbeelden daarvan veelvuldig aan
de orde. Er is sprake van een grote mate van diversificatie in onze landbouwsector.
Het is een nieuwe ontwikkeling, maar ik denk dat deze in de komende jaren
moet worden gesteund. Dit type ontwikkelingen staat voor LNV in de komende
periode uiteraard centraal. De dynamiek en de inventiviteit binnen de agrarische
sector en de invulling van de diverse functies zullen niet alleen een grotere
bijdrage leveren aan een hoogwaardige woon- en werkomgeving in Nederland,
maar zullen naar mijn oordeel ook een impuls geven aan de vitaliteit van de
plattelandsgemeenschappen. Nieuwe sociale en economische structuren zullen
ontstaan. Hoe zij er precies zullen uitzien, is moeilijk te voorspellen. Zij
zullen verschillen per regio, per gemeenschap, per dorp, per gehucht. Diversificatie
is, denk ik, een goede ontwikkeling.Duidelijk is in ieder geval dat de ontwikkelingen op LNV-terrein van cruciale
betekenis zijn, als het gaat om inkomen, werkgelegenheid en leefbaarheid in
Nederland. Velen zetten zich met enthousiasme en creativiteit in voor noodzakelijke
vernieuwing, ieder vanuit zijn eigen positie. Van deze inzet en inventiviteit
verwacht de regering veel. Deze moeten ook door beleid worden uitgelokt en
gestimuleerd. Dat is de gedachte achter het stimuleringskader waarover op
18 december vorig jaar aan de overzijde uitvoerig is gesproken.Dat zijn een paar tendensen en ontwikkelingen die ik als inleiding wilde
neerleggen. De bewustwording van het feit dat deze tendensen en ontwikkelingen
gaande zijn, werd bij mij losgemaakt door de Baliediscussie en het boek dat
de heer Mak heeft geschreven. Ik hoop dat ik de geachte afgevaardigde de heer
Braks hiermee heb kunnen overtuigen van het feit dat dit kabinet niet slechts
uitgaat van de verstedelijkte samenleving, of de landbouw of landbouwgemeenschappen
zou hebben afgeschreven. Het tegendeel is het geval. Het inspirerende betoog
van de heer Bierman aan het slot maakte in wezen de cirkel rond en was daarmee
van groot belang.De heer Pit heeft gevraagd of het niet verstandig is, gezien de vele functies
en het belang van het ministerie van LNV, om in de benaming duidelijk tot
uitdrukking te laten komen dat dit eigenlijk het ministerie van de plattelandsontwikkeling
zou zijn. Ik ben altijd heel voorzichtig met het veranderen van namen of naamgevingen
omdat dat vaak een gedwongen uiting is van een behoefte om iets te veranderen,
terwijl je volgens mij ook met oude termen en oude begrippen nieuwe dingen
kunt doen. Het is vaak van belang om zo te werk te gaan. Zo is er op enig
moment een uitvoerige discussie geweest over de verandering van de naamgeving
van de Landbouwuniversiteit. Mijn stellingname daarin is altijd geweest dat
je dat niet moet doen, ondanks het feit dat wij weten dat de Landbouwuniversiteit
veel meer dimensies heeft gekregen dan alleen de dimensie die de landbouw
betreft. Ik zou die weg niet willen opgaan; ik wil het departement van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij in ieder geval het departement doen zijn dat al die
thema's – ook de heer Bierman heeft er een aantal aangestipt –
tot zijn werkterrein zal dienen te rekenen. Dat blijkt ook in de belangrijke
discussie die wij de komende maanden zullen moeten voeren in het kader van
wat de minister-president de "Agenda 2000-plus" heeft genoemd.De heer Braks heeft gezegd dat enige voorzichtigheid moet worden betracht
met de plattelandsontwikkeling in Europees verband. Dat is ook van andere
zijden vermeld. Plattelandsontwikkeling in Europees verband is meestal iets
anders dan plattelandsontwikkeling in Nederland. Het Nederlandse landelijke
gebied is gans anders tot stand gekomen en ook gans anders ingericht
dan de rurale gebieden in een aantal andere landen van Europa. Bij een ontwikkeling
van een plattelandsbeleid, bijvoorbeeld bij uitwerking van de gedachten van
de Cork-conferentie, zal Nederland dus met zeer veel voorzichtigheid te werk
moeten gaan. Die stellingname heb ik overigens niet in mijn eentje, maar samen
met een aantal collega's, onder anderen de Franse collega, ook in de Landbouwraad
betrokken. Afgelopen donderdag is hij in Nederland geweest en hebben wij uitvoerig
over de parallelle gedachten gesproken die wij op dit punt hebben.Voorzitter! Vooral de heer Holdijk heeft een heel somber beeld gegeven
van de perspectieven voor de agrarische sector. Ook als ik naar de cijfers
kijk, ben ik het daar niet geheel mee eens. Ik wil mij niet tot het uitvoerig
opsommen van allerlei cijferreeksen laten verleiden, maar als ik naar de rentabiliteit
van de bedrijven kijk en als ik die naar de diverse sectoren uitsplits –
dat heb ik vrij uitvoerig gedaan bij de behandeling van de begroting aan de
overzijde – zie ik dat veel van die bedrijven hun financiële positie
in de afgelopen jaren hebben kunnen verstevigen. De sector behoort nog steeds
tot een van de sterke en sterkste sectoren. Gelet op de totale kolom –
die betrek ik er meteen bij, want het gaat natuurlijk niet alleen om de primaire
sector – gaat het om een van de sterkste sectoren van onze volkshuishouding.
Dat wordt ook keer op keer geconstateerd in nota's van het Centraal planbureau.
Het is juist dat verandering nodig is en dat er schommelingen in inkomensontwikkelingen
zijn, maar als totaliteit staat de sector er goed en sterk voor. Aandacht
is dan ook nodig voor jonge starters. Dat is ook de gedachte geweest achter
het Agrostartersfonds, waarover de regering – zoals de Kamer weet –
met enige hardnekkigheid in onderhandeling is getreden met de banken in Nederland.
De heer Varekamp heeft ten aanzien van dat onderhandelingsproces een wijze
waarschuwing aan mijn adres laten horen. Ik kan trouwens verzekeren dat het
door de heer Varekamp aangegeven aspect niet uit het oog verloren is. Ik hoop
dat er op zeer korte termijn een besluit kan komen op grond waarvan agrostarters
werkelijk de mogelijkheid krijgen om van de zogeheten "Tante Agaath"-regeling
gebruik te maken, waarbij ook sprake zal zijn van een iets lagere rente dan
de gebruikelijke rente. Het stemt mij tevreden dat de staatssecretaris van
Financiën en ik binnenkort bekend kunnen maken dat de onderhandelingen
met de banken tot succes en resultaat hebben geleid.De heer Varekamp heeft ook nog de kwestie van de terugsluizing van de
energiebelasting in de discussie gebracht. Die heeft overigens niet geheel
plaatsgevonden en dat geldt niet alleen voor het agrarische bedrijfsleven,
maar ook voor andere onderdelen van het MKB. Wij spreken hier niet over tientallen
miljoenen, maar over een gat van 20 à 30 mln. en ter compensatie van
dat negatieve saldo heeft het kabinet besloten om de land- en tuinbouwsector
een extra beslag op het VAMIL-budget voor landbouwspecifieke investeringen
en milieu-investeringen toe te staan. Aan die kant ontstaan dus meer mogelijkheden
dan voorheen.Verder zal, zoals afgesproken, in de zogeheten Landbouwvoorjaarsnotitie,
die ik de Tweede Kamer in het voorjaar zal doen toekomen, aandacht worden
besteed aan de gevolgen van de energiebelasting voor de agrarische sector.
Aan de hand van de uitkomsten daarvan zal ook bezien worden of het noodzakelijk
is om bij gelegenheid van de rijksbegroting 1998 nadere specifieke maatregelen
te nemen. Vooralsnog heeft het kabinet dat probleem voor de landbouwsector
via de VAMIL-route geneutraliseerd.De heer Varekamp heeft ook gevraagd om ervoor te zorgen dat de beoogde
lastenverlichting sneller en beter bereikbaar wordt voor de landbouwsector.
Dat thema heeft ook bij de behandeling van de begroting aan de overzijde gespeeld.
Hij heeft ook de gedachte aan de orde gesteld – maar die gedachte is
misschien gericht op de wat verder weg liggende toekomst – om in de
toekomst aandacht te vragen voor de onderzoeks-, de voorlichtings- en de keuringskosten.
De lastenverlichting moet in ieder geval snel bij de bedrijven terechtkomen.
Daar werd ook in de Tweede Kamer naar verwezen. Er is een actie "Kom uit de
kas" nodig en daar zal het departement, uiteraard in samenspraak met het ministerie
van Financiën, aan werken en uit de Voorjaarsnotitie zal dan moeten blijken
hoe de lastenverlichting bij de bedrijven terechtkomt. Ik kan daar op dit
moment nog niet op vooruitlopen.Dan kom ik nog even terug op de suggestie van de heer Varekamp ten aanzien
van onderzoeks-, voorlichtings- en keuringskosten, die ik beschouw als een
suggestie voor de toekomst. Men kan zich voorstellen dat het pad van de lastenverlichting
dat door dit kabinet doelbewust is ingeslagen, in een volgende kabinetsperiode
wordt verlaten ten faveure van een vermindering van keuringskosten –
bijvoorbeeld kosten in de zin van veterinaire en fytosanitaire controles –
onderzoeks- en voorlichtingskosten.De heer Braks heeft kort aandacht gevraagd voor het IKB-systeem. Ik heb
tot nu toe ieder jaar de "Grüne Woche" bezocht, dus dat zal ik ook deze
week doen. Een van de thema's die bij de Grüne Woche een rol spelen,
is duurzame landbouw. Nederland zal zich dit jaar met nog meer inzet en hopelijk
overtuigingskracht dan het vorige jaar presenteren als het land van de duurzame
landbouw in Europa. En in dat kader zal er dan ook veel aandacht zijn voor
ons IKB-systeem dat in wezen niet echt veel afwijkt van dat wat de Denen doen.
De geachte afgevaardigde heeft wel enigszins gelijk dat wij, wellicht uit
valse bescheidenheid, de afgelopen jaren niet echt duidelijk hebben kunnen
maken welke inspanningen op dit punt zijn verricht in ons land. De IKB-, KCR-
en SKV-systemen verdienen het om voor het voetlicht te worden gebracht en
in den vreemde te worden uitgedragen. Het Nederlandse bedrijfsleven raakt
daarin in toenemende mate geïnteresseerd. Het verkopen van de Nederlandse
agrarische sector kan in toenemende mate tot succes leiden.Voorzitter! Ik zal over de vraagstukken op internationaal terrein kort
bij Europa stilstaan. Europa zal veel aandacht vergen in het komende halfjaar.
De heer Hessing heeft gevraagd naar de agenda in Europa. Ik zal in het kort
enkele thema's aanduiden die in ieder geval tijdens het Nederlandse voorzitterschap
in de Landbouwraad aan de orde komen. Het is alleen maar de belangrijkste
uitsnede ervan, omdat een reeks onderwerpen in het landbouwcircuit spelen.
Het verschil tussen de Landbouwraad en een aantal andere raden in Europa is
dat de Landbouwraad in verband met de inkomenspositie van de
achterban vaak gewoon besluiten moet nemen gedurende de twee dagen dat de
Raad vergadert. Dat maakt die Raad ook tot een wat specifiek mechanisme in
het Europese verband. Belangrijk is het loodsen van het prijzenpakket door
de Raad in juni. Verder moet worden begonnen – tijdens de Landbouwraad
in oktober-november heb ik daarop in hoge mate aangedrongen – met de
hervorming van de rundvleesmarktordening. De Commissie heeft toegezegd om
eind april/begin mei – de landbouwcommissaris heeft dat vorige week
bij een bezoek aan Nederland opnieuw bevestigd – met voorstellen voor
de rundvleesmarktherordening in Europa te komen. Die markt moet per 1 januari
1998 herordend zijn, want anders ontstaan er echt grote problemen. De start
kan tijdens het Nederlandse voorzitterschap worden gemaakt. Het afmaken van
het dossier zal ons in de maanden mei en juni niet lukken. Het dossier moet
zodanig worden voorbereid dat in het begin van de herfst daarover de hamer
kan vallen. Dat is in het belang van Europa en van Nederland.Er zijn een aantal marktordeningen die tijdens ons halfjaar in discussie
zullen komen. De ambitie is – niet van elk land – om die ook af
te ronden. Het zal wel noodzakelijk zijn om daarmee duidelijke voortgang te
boeken. Het betreft de marktordening voor olijfolie en tabak. Naar mijn oordeel
is Nederland ook zeer goed gepositioneerd om dit type marktordeningen door
de Landbouwraad te slepen, aangezien onze belangen daarin nul zijn. Ik hoop
niet dat ik enige teler of boer in Nederland over het hoofd heb gezien.Een belangrijk thema waarover de heer Pitstra heeft gesproken betreft
het transport van slachtdieren. Hier is een aantal zaken niet en wel geregeld.
Het is zaak dit in EU-regelgeving te vatten. De Commissie is door de Landbouwraad
gevraagd om daarmee spoed te betrachten. Ik hoop dat gedurende de Raden in
februari en maart over de ontbrekende regelgeving de hamer kan vallen.Wij zullen discussie moeten voeren over de follow up van de Cork-conferentie.
Er zal tijdens de informele Raad een discussie zijn over het zuiveldossier
van de toekomst. De Nederlandse regering beschouwt de uitbreiding van de Unie
als een belangrijk thema. Het is van groot belang dat er werkelijk een keer
een gestructureerde dialoog in de Landbouwraad plaatsvindt met de komende
toetreders, meer in het bijzonder met de Midden- en Oost-Europese landen.
Het is om die reden dat wij een vrij concreet thema hebben gekozen om met
hen te bespreken: de regelgeving op fytosanitair en veterinair vlak. De MOE-landen
zullen de nodige inspanningen moeten leveren om wat dit betreft volwaardige
leden van de EU te kunnen worden. Het lijkt mij goed, zo'n thema maar eens
in discussie te brengen.Op de Visserijraad kom ik later nog terug. Hiervoor gelden de volgende
twee belangrijke thema's: het meerjarige oriëntatieprogramma 4 en de
discussie over de technische maatregelen, waaronder de maaswijdte van netten.
Hiermee is een antwoord gegeven op de concrete vraag van de heer Hessing,
maar ik laat nu veel weg. Vooral op het terrein van fytosanitaire en veterinaire
regelgeving zullen wij pogen, de behandeling van een aantal dossiers, die
nu in Brussel worden voorbereid, te versnellen. Die mogelijkheid biedt het
voorzitterschap.Voorzitter! Ook over de kosten van de uitbreiding heeft de heer Hessing
gesproken. Er worden zeer uiteenlopende cijfers gehanteerd waar het gaat om
de budgettaire gevolgen van de toetreding van de MOE-landen. Die cijfers zijn
naar mijn oordeel niet in alle gevallen realistisch en het lijkt mij verstandig,
wat dit betreft te varen op de koers van onze eigen instituten, waaronder
het LEI. Deze instelling heeft een meer realistische berekening opgesteld,
die uitgaat van ongeveer 7 miljard ecu. De daadwerkelijke toetreding zal waarschijnlijk
pas na 2000 plaatsvinden; in elk geval zal er sprake zijn van langdurige overgangstermijnen.
De procedure ten aanzien van de MOE-landen zal mijns inziens wat landbouw
betreft niet sterk verschillen van die, toegepast ten behoeve van Portugal
en Spanje. De extra kosten zullen dan ook pas tegen het einde van het eerste
decennium van het volgende millennium aan de orde komen. Met andere woorden:
enige nuancering is mogelijk als gesteld wordt dat de landbouw een groot probleem
kan vormen bij de uitbreiding van de EU. Het zal lastig worden en het is duidelijk
dat dit weer een van de belangrijkste thema's zal zijn, maar gelet op de omvang
van de budgettaire gevolgen en de mogelijkheden die het landbouwrichtsnoer
biedt, is er geen sprake van een onmogelijke opgave.De heer Braks vraagt hoe het is gesteld met de afzetmogelijkheden op de
markten van de nieuwe lidstaten, meer in het bijzonder de MOE-landen. Voorzitter!
In de afgelopen tweeënhalf jaar heb ik uitgedragen dat de uitbreiding
grote kansen biedt aan de Nederlandse agrosector. Ik denk daarbij aan tuinbouwproducten,
hoogwaardig verwerkte producten enz. Ik voorzie grote mogelijkheden, juist
voor de Nederlandse agrarische sector en voor de bedrijven die zich bezighouden
met de export van onze kennis op deze terreinen. Dit thema is overigens ook
vrij uitvoerig aan de orde geweest tijdens de reis die ik in juni 1996 mocht
maken naar een viertal MOE-landen. De technische assistentie aan deze landen
wordt overigens gecontinueerd.De heer Braks heeft geïnformeerd naar de mogelijkheid van een soort
aparte voorlichtingscampagne voor de agrarische sector in het kader van de
totstandbrenging van de EMU. Vooralsnog lijkt mij een voorlichtingscampagne
in algemene zin goed. Dat doet de minister van Financiën al. Tegen de
tijd dat het allemaal actueel wordt, is het nodig om de algemene campagne
te verbijzonderen voor de diverse sectoren van de Nederlandse economie, zo
ook de agribusiness. Zoals gezegd, zal de eerste slag mijns inziens een algemene
voorlichting moeten zijn over de introductie van de EMU in Europa en Nederland.
Het is dus niet nodig om nu al een campagne te starten ten behoeve van de
agrarische sector.De heer Braks heeft een goede schets gegeven van de ontwikkeling op de
wereldmarkt. Ik deel in dit verband de opinie van de heer Varekamp over de
tarieven aan onze buitengrens en het belang van budgetten voor exportrestitutie.
De heer Braks heeft hier overigens nog wat verhuld over gesproken. Ik deel
dus de mening van de geachte afgevaardigde de heer Varekamp dat, indien prijsverlagingen
zich voordoen, inkomenscompensatie nodig is. Dit is ook een belangrijk thema
geweest van de bespreking van het zuiveldossier met de Tweede
Kamer.Dit roept uiteraard vervolgens de vraag op, op welke manier dat vorm moet
krijgen binnen de methodiek van MacSharry. De heer Hessing heeft er ook over
gesproken. Maar in de rundvleessector hebben wij slechte ervaringen met dit
type compensaties. Immers, er wordt dan met name naar de methode van produceren
gekeken. Voor Nederland is het dus van groot belang dat er bij compensaties
geen onderscheid wordt gemaakt naar bedrijfsgrootte, manier van produceren
en gebied. Dit betekent dat de producenten in Europa gelijk behandeld moeten
worden. Dit is ook een van de hoofdthema's geweest van de compensatie in het
kader van het BSE-drama.Mede geïnitieerd door Nederland en overigens door de Deense collega
is er in de Landbouwraad een discussie op gang gekomen over de vraag wat nu
eigenlijk intensieve en extensieve productie is. In landen waarover de mare
gaat dat zij vooral te maken hebben met extensieve vormen van landbouwproductie,
is bij nadere beschouwing namelijk ook sprake van een sterk intensieve component.
Dat hoeft hun overigens niet verweten te worden. Wij moeten dan ook uit de
gemakkelijke etikettering zien te komen, dus het zo maar etiketten plakken
op bepaalde productiemethoden. Daarnaast is het uiteraard nodig dat wij blijven
aangeven dat Nederland duurzame landbouw kent en dat die in de komende jaren
versterkt wordt.Het lijkt mij nu niet verstandig om uitvoerig te filosoferen over mijn
voorkeuren aangaande het zuiveldossier. De heer Hessing heeft al onderscheid
gemaakt en aangegeven wat volgens hem de waarschijnlijke uitkomst is. Toch
wil hij graag weten wat ik echt vind. De voorzet van onze zijde is in ieder
geval gegeven met de notitie over het gemeenschappelijk landbouwbeleid. In
de informele bijeenkomst van de Landbouwraad in Middelburg eind mei zal een
informele discussie plaatsvinden die zal gaan over de toekomst van het zuivelbeleid.
Het was ook in ons belang dat een informele discussie werd gepland en dat
de behandeling van het zuiveldossier niet gelijk op zou lopen met de behandeling
van het rundvleesdossier. De discussie zal worden gevoerd op basis van een
notitie van de zijde van de Europese Commissie en een notitie die van onze
kant zal worden ingebracht. Het belang voor Nederland is vooral dat bekend
wordt wat anno mei 1997 de denklijn en de primaire reactie van de Landbouwraad
is ten aanzien van de vraag hoe in de toekomst moet worden gehandeld. Hierbij
gaat het overigens niet alleen om een Nederlands belang, maar ook om een belang
voor mijn Franse collega. Ik vermoed dat het document waarmee de Commissie
zal komen, opties zal aangegeven. Daarom heeft de Landbouwraad ook gevraagd.
Voorzitter! Om des tijds wille zal ik alle opties nu niet noemen. Uw Kamer
kent deze alle zeer goed. Er zitten aan de diverse opties voor- en nadelen
voor Nederland. Wij hebben hier echter te maken met een zeer pril en embryonaal
stadium van het onderhandelen over het toekomstig zuivelbeleid. Daarover zal
pas tijdens een volgend kabinet in het jaar 1999 echt moeten worden gesproken
en onderhandeld. Het lijkt mij alleen maar goed dat niet alleen in Nederland,
maar ook in de andere Europese lidstaten een vrij brede discussie gaande is
over de toekomst van het zuivelbeleid.Voorzitter! De heer Varekamp heeft gevraagd hoe de regering denkt over
de diverse bilaterale akkoorden en handelsafspraken die door Europa worden
gemaakt. In algemene zin is de Nederlandse regering voorstander van algemene
multilaterale akkoorden. Dat staat ook in de documenten bij de rijksbegroting
voor 1997. De Nederlandse regering is niet zo'n groot voorstander van al deze
bilaterale akkoorden. Gelet op de positie van de Nederlandse land- en tuinbouw
en de agrarische sector is het in ieder geval van groot belang dat bij sluiting
van dit type akkoorden ook sprake is van wederkerigheid en dat zij niet worden
gekenmerkt door eenzijdigheid. Dat thema wordt uiteraard door mij in de discussies
die daarover worden gevoerd in de boezem van het kabinet, ingebracht.De heer Holdijk heeft een paar moeilijke vragen gesteld over de vermoedelijke
reactie van de VS ten aanzien van de recente lijn van de Nederlandse regering
ten aanzien van de etikettering. Op dit moment is niet duidelijk of de Verenigde
Staten het volgen van de etiketteringsroute die niet alleen wij, maar ook
een aantal andere lidstaten van de Unie willen volgen, zullen gaan aanvechten.
Gelet op de stellingname van de Verenigde Staten bij dit type dossiers acht
ik dat overigens niet onmogelijk. Wat de stand van zaken ten aanzien van het
hormoonvlees uit de Verenigde Staten betreft: u weet dat de Unie groot bezwaar
heeft tegen invoer van dat vlees. Zij heeft ook een verbod uitgevaardigd.
Er bestaat nog steeds een panel. Op de uitkomst van het onderzoek van dit
panel zullen wij moeten wachten. Het is overigens niet uitgesloten, dat de
uitkomst van het onderzoek van dit panel nog in het eerste halfjaar van 1997
ter beschikking komt.De heer Braks heeft een aantal sceptische kanttekeningen geplaatst bij
de Wereldvoedseltop in Rome. Wanneer je erbij bent geweest, spreek je er natuurlijk
anders over dan wanneer je er van de zijlijn naar moet zien. Het was overigens
geen dure top. De directeur-generaal heeft zich zeer beijverd om deze voedseltop
geen etalage van welvaart te doen zijn. Daarover is vervolgens ook het nodige
gegniffel ontstaan, maar ik meen dat het een uitstekende inzet is geweest
van de heer Diouf. Ik sta positief tegenover de afspraken die tijdens de voedseltop
konden worden gemaakt. De Nederlandse inzet is ook terug te vinden in de conclusies
van de voedseltop. Dat heeft te maken met de thema's – de heer Braks
heeft er terecht aandacht voor gevraagd – van een goede regionale ontwikkeling
en "good governance" in de betrokken landen als een sleutel tot mogelijkheden
van verandering. De heer Diouf zal begin volgende maand Nederland bezoeken.
Hij zal mogelijkerwijs met de minister-president en in ieder geval met de
minister voor Ontwikkelingssamenwerking en met mij spreken. Het is zaak de
vaart erin te houden en niet 20 jaar te wachten en dan eens te kijken hoe
het ook alweer staat. Er is een doelstelling afgesproken die moeilijk haalbaar
zal zijn, maar de Nederlandse regering zal zich ervoor inzetten dat er werkelijk
een follow-up wordt gegeven aan de voedselconferentie. Dat zijn wij ook verplicht
als een van de belangrijke contribuanten van de FAO. De collega voor Ontwikkelingssamenwerking
en ik zullen de Tweede Kamer en uiteraard ook uw Kamer op de hoogte stellen
van de inzet van de Nederlandse regering in dit kader.De heer Varekamp heeft gesproken over het belang van het ondersteunen
van de individuele glastuinbouwer om zijn bedrijf aan te passen aan de eisen
van de komende tijd. Hij heeft aandacht gegeven aan de inzet van de regering
ten behoeve van deze sector. Hij heeft overigens wat kritische kanttekeningen
geplaatst bij het verdwijnen van de RROG. Een nieuwe regeling ziet nu toe
op een betere verkaveling en op versterking van de infrastructuur. Overigens
blijft het geld gereserveerd voor de doorloop van datgene wat aan de gang
was; dat misverstand is op enig moment ontstaan. Het oude RROG-instrumentarium
bleek echter niet te werken. Met name op het punt van de verkaveling werkte
het onvoldoende. Dat is breed geconstateerd, ook in het overleg daarover.
Om die reden is samen met de tuinbouwsector de conclusie getrokken dat het
beter zou zijn een nieuwe regeling in gang te zetten die de twee genoemde
aspecten in zich draagt.De heer Varekamp heeft ook gesproken over zowel het belang als het gevaar
van typisch persoonsgebonden criteria en over de mogelijkheid om aandacht
te geven aan bedrijfsgebonden criteria. De in de ontwerpregeling Structuurverbetering
glastuinbouw opgenomen persoonsgebonden criteria hebben betrekking op onder
meer de uitoefening van de landbouw als hoofdberoep, het beschikken over voldoende
vakbekwaamheid en het bijhouden van een boekhouding. De eisen worden gesteld
aan het bedrijfshoofd of de bedrijfshoofden. Het gaat uiteindelijk echter
om de subsidie; anders zouden wij helemaal geen rekening houden met de tuinbouw
in Nederland. Die subsidie kan uiteraard aan een rechtspersoon worden verstrekt.
Daarbij gelden overigens wel de criteria die ook gelden voor een bedrijfshoofd.
Het is echter niet zo dat maatschappen, rechtspersonen, zouden zijn uitgesloten.
Dat zou een verkeerde weg zijn.De heer Varekamp heeft voorts gevraagd om de middelen die er zijn, snel
in te zetten. Dit valt onder het algemene hoofd van de actie "Kom uit de kast"
en de voorjaarsnotitie over de landbouw. Ik hoop dat het inderdaad mogelijk
is om in het ritme dat daarvoor staat, de tuinbouwsector die middelen te verschaffen.
Een en ander heeft te maken met het ontwikkelen van plannen. Die plannen moeten
namelijk uiteindelijk van de ondernemers komen; dat blijft van groot belang.
Ik kan alleen maar hopen dat de planontwikkeling in de tuinbouwsector met
vaart ter hand wordt genomen. Gegeven alle inzet die gepleegd wordt, heb ik
hier evenwel weinig zorg over. De rest van de keten is en blijft ook van groot
belang. De heer Varekamp heeft hier aandacht aan besteed. Ik denk dat onder
andere de marktordening hier grote mogelijkheden voor zal bieden.De heer Braks heeft gevraagd hoe het met het Westland zit. Ik denk dat
juist het Westland ruim gebruik kan maken van de nieuwe regeling structuurverbetering
glastuinbouw. Wat dat betreft, wil ik ook wijzen op de extra inspanningen
gericht op de verbetering van de infrastructuur. Eind 1996 zijn bijvoorbeeld
vijf van de zes in voorbereiding zijnde RROG-projecten versneld in uitvoering
genomen. Van die vijf oude RROG-projecten liggen er drie in het Westland.
Ook de nieuwe infrastructuurregeling zal op het Westland van toepassing zijn.De heer Varekamp heeft nog aandacht gevraagd voor de WKK-subsidie. Zoals
de Kamer weet, is recent door de minister van Economische Zaken de Derde energienota
uitgebracht. Essentieel onderdeel daarvan is de ontwikkeling van de energiemarkt
naar een markt met vrije mededinging. In de eindsituatie onderhandelen marktpartijen
zelf over de opwekking, de aankoop, de levering, de distributie en uiteindelijk
ook de verkoop van energie. Daarbij past dan een andere, meer voorwaardenscheppende
en toezichthoudende en dus minder marktregulerende rol van de overheid. Het
opnieuw invoeren van een WKK-subsidieregeling is niet aan de orde; daar is
ook niets over te lezen in de stukken. Het punt is natuurlijk dat de WKK thans
in veel gevallen een rendabele investering is. Bij de hele ontwikkeling van
de glastuinbouw moet ook gekeken worden naar de zaken die een rol spelen in
de discussie in het kader van het CO2-beleid. Ik noem het gebruik
maken van meekoppelingssystemen, een nieuwe aanwending van energie en het
gebruik maken van de warmte uit stedelijke gebieden, hetgeen ook een reden
is waarom het niet zo'n verstandige gedachte zou zijn om de glazen stad nu
te verplaatsen. Aan al dit soort aspecten zal in het kader van het CO2-beleid grote aandacht worden besteed.Tot 2000 zal het kabinet voor biologische landbouw 60 mln. ter beschikking
stellen. Dat is zo ongeveer de helft meer dan in de plannen zat. Vrij uitvoerig
is met de biologische sector over dit plan gesproken. Natuurlijk heeft men
daar bepleit dat er meer middelen ter beschikking zouden komen. Maar in die
gesprekken werd ook duidelijk, dat één van de problemen voor
de biologische landbouw is het bevorderen van de afzet en het oplossen van
de problemen die er te vinden zijn in het afzetkanaal. Wat dat betreft, heeft
de Nederlandse biologische landbouw ten opzichte van een aantal andere landen
in Europa nog een enorme inhaalslag te doen. Juist in die richting, dus verbetering
van het promotiekanaal, moet ook een belangrijk deel van de geldmiddelen worden
gesluisd. Promotieactiviteiten spelen daarbij ook een belangrijke rol. De
Kamer kan dat vinden in het plan van aanpak. Het zou net een station te ver
zijn geweest om nu al doelstellingen te kiezen, omdat dit bij de huidige stand
van zaken werkelijk een slag in de lucht zou zijn. De heer Hessing zei terecht
dat – dat is mede de reden, waarom de Nederlandse regering op dit moment
zo veel aandacht aan deze sector besteedt – in een aantal ons omringende
landen de nodige aandacht is voor de biologische landbouw. Denemarken is daarbij
altijd hét voorbeeld, maar Denemarken is ook hét voorbeeld waar
de grote supermarktketen, om redenen die bij die keten een rol speelden, deze
producten echt is gaan verkopen, vermarkten en aan de man heeft gebracht.
In Denemarken hoeft men niet, zoals in Nederland nog veelal het geval is,
een zekere zoektocht tussen de schappen te maken om deze producten te vinden.
Vandaar de gesprekken waaraan de heer Hessing heeft herinnerd, die in dit
kader mijnerzijds worden gevoerd met de agrosector en de levensmiddelensector.
Naar mijn idee is daarbij – ik verwijs naar wat in ieder geval één
van deze grote ketens heeft gedaan – sprake van een omslag. Zo moet
volgens mij de zaak gaandeweg worden opgebouwd. We moeten ook aan de gang
met het dichterbij brengen van enerzijds de biologische landbouw,
en anderzijds de gangbare, duurzame landbouw in Nederland. Er zijn wat dat
betreft ook veel meer overeenkomsten. Ik denk daarbij aan het beeld dat de
heer Hessing schetste met de helikopter: als je erboven vliegt, lijken er
grote problemen te zijn, en als je erin duikt, ligt dat heel wat genuanceerder.
De opkomst van de biologische landbouw in Nederland en het stimuleren daarvan
door het kabinet zijn van belang voor de duurzame landbouw. Er zullen raakvlakken
ontstaan; we moeten niet in twee hokken blijven denken en handelen. Maar het
kabinet heeft op dit moment bewust niet gekozen – ik hoop dat te hebben
uitgelegd – voor streefcijfers.Het rapport van de jongerencoalitie is mij zeer goed bekend. De jongerencoalitie
heeft mij dat rapport in juni vorig jaar aangeboden. Ik ben dus één
van de eersten geweest die het rapport in ontvangst heeft mogen nemen. Ik
heb met hen daarover een discussie gevoerd, waarbij de thema's die ik nu noem,
aan de orde zijn geweest. Ik heb ook hen uitgelegd, waarom we nu niet die
stap zetten van een streefpercentage. Ik heb overigens een paar ideeën
uit dat plan meegenomen in het plan van aanpak van het kabinet. Wat dat betreft
was dat dus een zeer nuttige, een heel brede en een heel bijzondere coalitie,
waarvan de komende jaren het nodige gebruik kan en zal worden gemaakt.Dan de problematiek ten aanzien van het geld, met name als het gaat om
de stichting Biologica. Er zijn afspraken gemaakt over de financiële
ondersteuning. Daarover kan geen misverstand bestaan. Deze zijn uiteraard
in overeenstemming met wat terzake in het plan van aanpak staat.De kwestie van de BTW op biologische producten hebben wij op Europees
niveau aan de orde gesteld. In het overleg met de Europese Commissie is ons
gebleken dat een nultarief voor biologische producten in Europa nu nog niet
tot de mogelijkheden behoort.Er is een aantal opmerkingen over het mestbeleid gemaakt, maar het lijkt
mij wijs – deze Kamer is daar altijd heel prudent in, dus ik zal dat
ook moeten zijn – dat wij eerst het debat terzake aan de overzijde afwachten.
De heer Hessing vroeg wel of de Integrale notitie het uitgangspunt blijft,
ook als er gesprekken worden gevoerd en als er intentieverklaringen worden
overeengekomen met het zuiden. De Kamer weet overigens ook dat er een intensief
gesprek plaatsvindt met het oostelijk mestoverschotgebied. De heer Braks zei
dat ik vanaf het begin een heel negatieve reactie op het plan van het NUBL
heb gegeven, maar dat is niet juist. Ik heb er samen met de minister van VROM
wel vanaf het begin op gewezen – dat is alleen maar positief geweest
voor de denkontwikkeling in het zuiden – kijkend naar de vage ideeën
en plannen van eind augustus, begin september, dat er weliswaar sprake was
van een goed initiatief, maar dat dit nog uitwerking vergde. Met andere woorden,
er moest een aantal zaken worden geregeld, want het oosten, het zuiden en
de rest van het land wisten wat het uitgangspunt van het kabinet was, namelijk
de Integrale notitie, met de hoeveelheid fosfaat die daarin staan aangegeven.Dat pad hebben de minister van VROM en ik in de gesprekken nimmer verlaten.
Het bijzondere van de gesprekken was dat het mogelijk bleek om heel concreet
te praten over de uitvoering van het mestbeleid op regionale basis. In die
zin is er sprake van een geweldige stap vooruit. Deze uiterst positieve ontwikkeling
krijgt de volledige steun van het kabinet. Ik hoop dat zowel het NUBL-initiatief
als het initiatief in het zuiden in maart, april werkelijk van de grond komt.
Gisteren heb ik in het overleg met het oostelijk overschotgebied gezegd dat
het van groot belang is dat er dit jaar, op basis van de wetgeving, zoals
het kabinet die bij de Kamer aanhangig heeft gemaakt en op basis van de gedachten
van de regio's, werkelijk voortgang wordt geboekt. Als er dit jaar namelijk
geen voortgang wordt geboekt, dan komt de agrarische sector in 1998 op de
koffie!De heer Hessing heeft nog een vraag gesteld over de handhavingsvoornemens
ten aanzien van het Mestplan. Hij heeft ook gerefereerd aan het handhavingsplan.
De AID – dat staat ook in het jaarplan van de AID – heeft, samen
met de politie, zo nodig via het driehoeksoverleg, bij de uitvoering van dit
plan een stimulerende, coördinerende en een deskundigheidsrol. Er zullen
heldere afspraken worden gemaakt over een goede monitoring van de resultaten
van de handhavingsinspanning.De heer Holdijk heeft aandacht gevraagd voor de gemengde bedrijven, dus
de bedrijven met een akkerbouw- en een tuinbouwtak. Bij een goede landbouwpraktijk
is het risico op een hoge heffing ook voor deze categorie bedrijven gering.
Dat geldt overigens voor alle cijfers die in de agrarische sector ronddwarrelen
en die zijn voortgebracht door een aantal accountantsbureaus. Voor de bedrijven
waarop de heer Holdijk doelt, is de forfaitaire norm voor de afvoer van akker-
en tuinbouwproducten zeer ruim en op een ruim niveau vastgesteld.Over het toekomstige overleg over de positionering van het Landbouwschap
ben ik hoopvol gestemd door de gesprekken die nu worden gevoerd op basis van
de gedachten die door mij bij de productschappen zijn neergelegd over het
vormen van een tweetal gemeenschappelijke organen. Het overleg met een aantal
productschapvoorzitters daarover verloopt op een goede wijze en ik hoop dus
ook dat het mogelijk zal zijn om, voordat het Landbouwschap per 1 januari
1998 werkelijk tot de geschiedenis behoort, goede oplossingen te vinden voor
de taken die nu bij het Landbouwschap liggen en gewoon moeten blijven bestaan.
Voor de totale discussie is het duidelijk dat er gebruik zal worden gemaakt
van deze nieuwvorming in PBO-land. Daar zal het ministerie van LNV uiteraard
in hoge mate van kunnen profiteren. Ik wil voorts ook in het parlement niet
ongezegd laten dat het departement van LNV naar mijn oordeel ten opzichte
van de gehele sector weer een duidelijk leidende rol zal moeten vervullen;
dat is een koers die het departement in de afgelopen jaren al is ingeslagen.Er zijn opmerkingen gemaakt over het natuurbeleid, waarbij de ontwikkelingen
in Gaasterland als belangrijkste thema naar voren zijn gekomen. Door de heren
Pit, Pitstra en Braks zijn positieve opmerkingen gemaakt over het experiment
in Gaasterland. Wij moeten steeds gezamenlijk zoeken naar eigentijdse oplossingen
die passen bij de structuur en cultuur van het desbetreffende gebied. De heren
Pit en Hessing hebben er aandacht aan besteed: het experiment en de methodiek
in dit gebied zijn ook toepasbaar in andere delen van het land. Dat was ook
de inzet van de regering bij de discussie over het structuurschema
Groene ruimte. Toen al is vrij uitvoerig over uitgerekend dit stuk Nederland
gesproken en uit dat debat stamt ook de oproep van de regering om tot nieuwe
vormen van natuurbeheer te komen, met handhaving van de doelen. Ik zeg dit
met name tegen de heren Pitstra en Hessing. Wij dienen naar nieuwe vormen
te streven en niet vast te blijven zitten aan soms wat verouderde denkbeelden.
In de Tweede Kamer heb ik op een gegeven moment gezegd: de toekomst is nu,
en die zullen wij ook moeten maken in een zich gaandeweg ontwikkelend proces
tussen Rijk, provincie, gemeenten en betrokken gebieden. Nogmaals, de doeleinden
van het natuurbeleid, van de ecologische hoofdstructuur, neergelegd in het
structuurschema Groene ruimte, blijven gewoon onaangetast. Het gaat om een
nieuwe invulling daarvan. Het is volgens mij belangrijk dat deze nieuwe vormen
van zo groot belang zijn – en nu richt ik mij ook tot de heer Pitstra –
juist om een bredere verankering te realiseren van het natuurbeleid in de
Nederlandse samenleving. Anders zijn het collectiviteiten die aan natuur doen.
Natuurmonumenten is ook een collectiviteit. Zij heeft wel veel leden, maar
het is een collectiviteit. Het is van groot belang dat natuurbeleid ankers
vindt in de gebieden zelf. Aan de tegenstelling boeren/natuur dienen wij zo
langzamerhand echt een eind te maken. Dat wil niet zeggen dat alle vormen
van natuur door agrariërs kunnen worden beheerd. Dat weet men ook. Vandaar
dat wij hier ook over verschuivingen praten. Soms werden deze als een revolutie
naar voren gebracht, maar die kunnen ook echt wel met enige relativering worden
bekeken. Het is echter een doelbewust door het kabinet nagestreefde wijziging
van het beleid.De heer Varekamp heeft vragen gesteld over de agrarische domeingronden.
Zoals de geachte afgevaardigde weet, zal een commissie worden ingesteld die
naar aanleiding van de debatten die daarover in de Tweede Kamer hebben plaatsgevonden,
het verkoopbeleid zal bestuderen. Er wordt goede voortgang te dien aanzien
gemaakt. Door de staatssecretaris van Financiën zal zeer binnenkort een
commissie worden ingesteld die de regering voor de zomer zal moeten adviseren.
De taakopdracht is besproken met de Tweede Kamer der Staten-Generaal.Verder heeft de heer Varekamp nog wat kritische kanttekeningen geplaatst
bij staatsbosbeheer. Het kabinet heeft gekozen voor externe verzelfstandiging.
Staatsbosbeheer maakt geen onderdeel meer uit van het departement, uiteraard
als de beide Kamers met het wetsontwerp instemmen. Staatsbosbeheer is dan
een zelfstandige organisatie met een wettelijke taakopdracht. Door de verzelfstandiging
ontstaat volgens mij een veel zakelijker relatie tussen de minister en staatsbosbeheer.
Dat laat het ontwerp ook zien. Mede door de ervaringen met een aantal andere
verzelfstandigingsoperaties is dat in het wetsontwerp scherp omschreven. Er
is gebruik gemaakt van de ervaringen van een aantal verzelfstandigde organisaties.
Er zijn scherpe en heldere afspraken gemaakt over de positionering van enerzijds
het te verzelfstandigen onderdeel en anderzijds de rol van de minister. Ik
meen dat in dat samenstel geen sprake kan zijn van een overdimensionering
van ambtelijke inmengingsmogelijkheden, zoals de heer Varekamp dat volgens
mij uitdrukte. Bij het voorstel wordt overigens ook voldaan aan de sturingsvereisten
die zijn neergelegd in het kabinetsstandpunt over de verzelfstandiging.Ofschoon de verleiding daartoe er is, aarzel ik om uitvoerig in te gaan
op het overigens uitvoerige betoog van de heer Pitstra over de jacht. Ik denk
dat het toch de beste manier van werken is om allereerst de Kamer aan de overzijde
aan het woord te laten over de Flora- en faunawet die nu bij de Tweede Kamer
der Staten-Generaal voorligt. De schriftelijke behandeling daarvan is naar
mijn mening voltooid. In ieder geval zal de Kamer in de eerste helft van dit
jaar de behandeling van dit wetsontwerp ter hand nemen. Ik denk dat het verstandig
is om eerst te wachten op het debat aan de overzijde.Er zijn in deze Kamer inderdaad twee oevers, in het beeld van de heer
Cohen. De lichte waarschuwing van de zijde van de VVD-fractie heb ik wel begrepen.
Aan de andere kant staat de bewogen stellingname van de geachte afgevaardigde
de heer Pitstra.De heer Pit heeft gevraagd hoe het staat met het bilaterale beheersplan
voor de Waddenzee. Er wordt hard gewerkt aan het zogeheten managementplan.
Ik hoor voor het eerst van de Kamer dat dit kennelijk niet geheel naar tevredenheid
loopt. Dat was mij nog niet gemeld. Ik heb ook nu geen signalen gekregen dat
er problemen zijn. Door mijn ervaring met de eerste trilaterale Waddenzeeconferentie
weet ik dat je dit ook niet op het laatste moment aan moet laten komen. Ik
zal in de eerste helft van dit jaar contact zoeken met mijn ambtgenoten om
eens te praten over wat wij als ministers uit die conferentie willen hebben.
Het is een uiterst lastig terrein.De heer Bierman heeft aandacht gevraagd voor de problematiek rond IJburg.
Zoals de heer Bierman weet, is er sprake van een eerste en een tweede fase.
Over de eerste fase is door het vorige kabinet beslist. Dit kabinet heeft
die situatie geërfd en staat daar ook voor. De vraag is: hoe verder.
Daarover is uiteraard het nodige overleg. Er zijn diverse gedachten en ideeën
over bij de diverse partners. Daarin zal de minister van LNV zijn natuurlijke
rol spelen. Ik dacht dat dit de oproep van de heer Bierman was.Ik heb met heel veel aandacht geluisterd naar zijn betoog over de verstedelijking.
De heer Bierman waarschuwde het kabinet om rekening te houden met de demografische
ontwikkelingen na het jaar 2007. Op een aantal terreinen heb ik het idee dat
de denklijn van LNV, die is neergelegd in de brief over de balansvisie stadslandschappen,
vervuld is van de notie waarover de heer Bierman het heeft. Het ministerie
van LNV opereert langs de lijn van het thema van de balansvisie stadslandschappen
in de zogeheten ICES-discussie of de meer aansprekende 2000-plus-discussie,
die de komende maanden door het kabinet zal worden gevoerd. De hoofdbeslissingen
hierover kunnen overigens pas vallen in de kabinetsperiode die ergens in 1998
zal aanvangen.De heer Pit heeft gevraagd in hoeverre het mogelijk is om ook op de Waddeneilanden
initiatieven op het gebied van plattelandsontwikkeling te steunen. Er worden
op de eilanden inderdaad veel initiatieven ontwikkeld en zowel via het spoor
van het stimuleringskader als via het spoor van de regionale vernieuwing zijn
er voldoende mogelijkheden om ook de Waddenei landen te steunen.
Het is niet de bedoeling – ik weet niet of dat exact de gedachte van
de heer Pit was – om op dit gebied te komen tot een vorm van een specifieke
coöperatie. Dat zal niet nodig zijn.Voorzitter! Ik ben dankbaar voor de opmerkingen van de geachte afgevaardigde
de heer Braks over het landbouwkennissysteem. Het is geen papieren operatie.
Het is uiteraard de bedoeling dat er in dit jaar daadwerkelijke voortgang
wordt geboekt met de vorming van het kenniscentrum Wageningen. Dat zal niet
eenvoudig zijn, want het is natuurlijk niet voor niets dat daar al lang over
wordt gesproken. Deze ontwikkeling is volgens mij aan het eind van de jaren
tachtig en in het begin van de jaren negentig begonnen, maar het is nu vijf
voor twaalf, zoals ik gisteren in een bepaald overleg met een aantal vertegenwoordigers
van de Landbouwuniversiteit heb gezegd. Dat betekent: veranderen bij de DLO
en ook bij de Landbouwuniversiteit. Dat moet in de komende periode echt een
aanvang nemen. Als dat niet zou geschieden en als de Kamer zou moeten concluderen
dat het slechts een papieren operatie is geweest, mag men van de kant van
de oppositie zeggen dat dat een mislukt onderdeel van het beleidsterrein van
deze minister is geweest.De heer Braks heeft ook gevraagd naar de rol en de positie van de DLV.
Het profijtbeginsel is wat dat betreft natuurlijk overheersend. Ik wijs erop
dat de DLV een goede marktpositie heeft weten te bereiken. Dat is voor mij
dé indicatie dat boeren en tuinders de DLV weten te vinden.Tot slot heb ik een paar opmerkingen over de visserijsector. Het is belangrijk
om te benadrukken dat de Visserijraad met de besluiten in de jaren die ik
kan overzien – 1994, 1995 en 1996 – niet in hoge mate is afgeweken
van het biologenadvies. Een belangrijk onderdeel van de discussie van de Visserijraad
van december jongstleden was bijvoorbeeld wel dat de Commissie bij haar uiteindelijke
vaststelling van de TAC's en quota uitgerekend voor de Nederlandse bestanden
nogal beduidend onder het biologenadvies was gaan zitten. Daar heb ik een
zekere discussie met de Europese visserijcommissaris over gehad. Ook naar
aanleiding van andere opmerkingen wil ik in deze Kamer zeggen dat wij uiterst
voorzichtig moeten zijn en adviezen van biologen absoluut serieus moeten nemen.
Dat gebeurt dus ook aan Nederlandse zijde. In de komende maanden zal daar
ook nog een discussie met de Tweede Kamer over worden gevoerd, waarbij overigens
ook het economische belang van de sector een rol zal spelen. Dat zeg ik tegen
de heer Varekamp. Op het moment dat die biologische adviezen een ander doel
gaan dienen of op het moment dat de Commissie de adviezen gaat gebruiken om
een soort onderhandelingsproces te voeren, gaat het mis, want dan gaan alle
betrokken partijen – niet alleen de visserijsector zelf, maar ook de
diverse lidstaten – zich als onderhandelaar opstellen. Ik ben ervan
overtuigd dat de grootste klap die nu even bij de visserijsector te zien is
geweest, is gevallen bij de vaststelling van de TAC's en quota voor het jaar
1996. In wezen heeft er, met name als wij naar de tongbestanden kijken, voor
Nederland in het jaar 1997 nog een zekere reductie plaatsgevonden, maar als
je naar het totaal kijkt, is de grootste klap al uitgedeeld. Ondanks alle
moeilijkheden – ik zal daar nu niet over uitweiden – is die ontwikkeling
in het afgelopen jaar goed geweest en ik laat het ook niet na om dat uit te
leggen aan de Europese commissaris voor Visserijzaken. Ik ben op zichzelf
ook gelukkig dat het Nederlandse systeem nu eindelijk een basis begint te
vinden in het meerjarige oriëntatieprogram, waar in de komende maanden
nog moeilijke onderhandelingen over zullen moeten worden gevoerd. De gedachte
van de omkeerbare flexibiliteit is nu in het concept van de Commissie neergelegd.De heer Pitstra heeft mij voor wat betreft de visserijsector gevraagd
om mij namens de Nederlandse regering in te zetten voor een verbod op drijfnetten.
De Europese Commissie heeft een voorstel ingediend om het gebruik van drijfnetten
drastisch te beperken en Nederland steunt dat beleid van de Commissie van
harte.De heer Holdijk heeft nog gevraagd of er mogelijkheden zijn om iets te
doen voor Urk. Binnen de mogelijkheden heb ik een saneringsregeling ingesteld.
Er is bovendien, mede op aandringen van de Nederlandse regering, een haringcontingent
geregeld dat tegen een nultarief kan worden ingevoerd. Het is een contingent
van 40.000 ton en dat is natuurlijk van groot belang voor de verwerkende industrie.
Verder denk ik dat ook het provincie- en het gemeentebestuur in dit kader
een bijdrage kunnen leveren.De voorzitter:De minister moet uiterlijk om 15.15 uur weg. Ik stel voor, de tweede termijn
van de Kamer te beperken tot uiterlijk drie kwartier en die van de minister
tot een kwartier. Naarmate de Kamer meer tijd gebruikt, krijgt zij minder
antwoord. Dat is altijd al het geval, maar dat geldt nu des te meer. Het lijkt
mij goed als ieder zijn of haar bijdrage beperkt tot de hoofdlijnen. Ik denk
aan een spreektijd van 5 minuten per fractie.Overeenkomstig de voorstellen van de voorzitter wordt besloten.De vergadering wordt van 13.21 uur tot 14.10 uur geschorst.De voorzitter:Ik deel mee dat de vaste commissies voor Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
en voor Verkeer en Waterstaat mij hebben geadviseerd om aan de Kamer voor
te stellen over te gaan tot de behandeling in deze Kamer van de planologische
kernbeslissing hogesnelheidslijn (22026, nrs. 69 en 70). Gelet op de brede
ondersteuning van dat verzoek, stel ik de Kamer voor aan dat verzoek te voldoen
op een nader te bepalen tijdstip. Gelet op eerdere ervaringen roep ik in herinnering
dat bij de voorbereiding en behandeling van het voorstel geen dubbeling, ook
in vragen, dient plaats te vinden met wat in de Tweede Kamer aan de orde is
geweest.Overeenkomstig het voorstel van de voorzitter wordt besloten.De voorzitter:Wij zijn nu toe aan de tweede termijn van de zijde van de Kamer bij de
behandeling van de begroting van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. Ik geef
daartoe graag het woord aan de heer Braks, maar niet dan na de sprekers vanuit
de Kamer gevraagd te hebben zich aan de opgegeven spreektijden te houden.De heer Braks (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister uiteraard hartelijk voor het
uitvoerige antwoord. Ik kan mij daarin in toenemende mate vinden.
Straks maakte iemand de opmerking dat het van het begin af aan wat wennen
was. Dat is begrijpelijk. Ik heb dan ook niet nagelaten op oudejaarsavond
in een radioprogramma vertrouwen uit te spreken, ook met betrekking tot het
voorzitterschap. Ik wens de minister daarmee veel succes.Als ik de inbreng van de zijde van de Kamer op mij laat inwerken, dan
moet ik constateren dat dit maatschappelijke debat over dit thema in belangrijke
mate voldoet aan datgene wat wij vroeger zo indringend in Nederland hebben
mogen beleven, namelijk dat er een politiek en maatschappelijk consent was
over het te voeren landbouwbeleid. Natuurlijk zijn er accenten. Ik heb de
positie gekozen om toch wat voorzichtig te zijn met liberalisatie en de vrijemarktwerking
in de agrarische sector, die zo'n vitale functie vervult in onze samenleving,
zeker in een samenleving waar de bevolking en daarmee het voedselprobleem
nog veel groter worden. Daarom zijn er zeker accentverschillen. Ik heb de
voedselzekerheid en de Top van Rome als uitgangspunt gekozen. Ik was wat voorzichtig
met het formuleren van kritische kanttekeningen, omdat ik weet dat het een
moeilijke materie is. Toen ik in Platform het relaas las van de Nederlandse
permanente vertegenwoordiging bij de FAO, heb ik mij daarbij gevoeglijk aangesloten.
Ik hoop dat de bedoelingen van de Top, zoals die door de minister zijn verwoord,
ook daadwerkelijk aangepakt worden en dat wij ons over tien jaar niet moeten
verwijten dat wij te laat zijn begonnen met de oplossing van dit indringende
probleem. Eén ding is zeker: de trend van voedselschaarste, te beginnen
op de graanmarkt, zal zich voortzetten. Effecten van verstoringen van natuurlijke
of conflictueuze aard zullen in toenemende mate een grotere impact hebben.
Daarop zullen wij worden aangesproken.De minister nam de opstelling van de heer Bierman ter ondersteuning van
zijn opvatting dat ik toch wat ver was gegaan met het kabinet en de Nederlandse
samenleving te verwijten dat zij de landbouw als laatste element in de afweging
betrekken. Ik voelde mij juist sterk ondersteund door de stelling van de heer
Bierman, omdat hij nadrukkelijk de verstedelijking als bedreigende factor
opvoerde. Ook de heer Varekamp ging in zijn pleidooi om respect voor de sterke
afname van de milieubelasting in de landbouw ten opzichte van andere sectoren
in dezelfde richting. Ik wil mijn stelling toch maar handhaven. Er zijn te
veel signalen die erop wijzen dat in dat afwegingsproces die keuzen worden
gemaakt.Ik ben blij met de opmerking van de minister dat hij blijft vechten voor
de instandhouding van de basisbeginselen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
Ik vrees dat die enigszins onder druk komen te staan bij een volgende ronde
in het GATT, als Amerika met elementen uit de Farm-Bill daarin gaat participeren.
Ik hoop dat de minister hierop nader ingaat omdat hierin, zij het op termijn,
een forse afbraak van de steunbedragen zit.De benadering van de minister, gekozen met betrekking tot de uitbreiding
van de EU in relatie met het landbouwbeleid, spreekt mij aan. Ook ben ik blij
met de mededeling dat in de voorjaarsnotitie maatregelen zullen worden opgenomen
met betrekking tot de realisatie van het lastenverlichtingsprogramma. Echter,
ik hoop dat deze instrumenten en de timing zijn gericht op de huidige kabinetsperiode.Ik houd mijn zorgen over de spectaculaire prijzen die voor productierechten
worden betaald, vooral vanwege de effecten op de bedrijfsontwikkeling. Ik
onderschrijf het betoog van de heer Holdijk die zijn zorgen hierover heeft
uitgesproken en denk dat dit op termijn geen goede weg is.Met de minister ben ik van oordeel dat het verkopen van het IKB-systeem
op dit moment in een gunstig klimaat kan plaatsvinden. De geloofwaardigheid
van Nederland als landbouwland is mijns inziens, na de aanpassingen die wij
de laatste tijd hebben moeten doorvoeren, toegenomen. Blij ben ik met de antwoorden
die de minister heeft gegeven op vragen van de heer Varekamp over de glastuinbouw.
Echter, ik heb niet gezegd dat de biologische landbouw een bedreiging is voor
de tuinbouw. Die dreiging komt eerder voort uit het feit dat maatschappelijke
systemen die op zichzelf zeer milieu- en volksgezondheidsvriendelijk zijn,
gesloten bedrijfssystemen, daar zo slecht worden aanvaard. Ik denk dat hieraan
iets moet worden gedaan omdat dit op zichzelf geen slechte zaken behoeven
te zijn.Voorzitter! Wat het NUBL betreft kwam eerder uit de publiciteit de indruk
naar voren dat zaken op voorhand min of meer waren afgewezen. Ik heb die gang
van zaken toen sterk betreurd. Immers, in het kader hiervan bleek dat er sprake
was van een nieuw draagvlak. De landbouw was en is bereid om nieuwe coalities
aan te gaan met natuur- en consumentenorganisaties. Als dat duidelijk wordt,
moeten wij stimulerend optreden.De minister houd ik voorts voor: houd vol om de naam "Landbouwuniversiteit"
nooit te wijzigen in iets dat niet meer op landbouw lijkt. Daar is Nederland
groot in geworden en daar voel ik mij bij thuis.Voorzitter! Ik heb gevraagd naar het functioneren van het agentschap bij
de Plantenziektenkundige dienst. Verder heb ik niet over de zeevisserij gesproken
omdat op dit moment biologische adviezen niet zouden worden gerespecteerd.
Ik heb er waardering voor dat de uitkomsten op grond van de stellingname van
de Commissie zo zijn geweest. Echter, er is een tijd geweest dat het biologische
minimum het uitgangspunt vormde, met het gevolg dat er opnieuw ruimte ontstond
voor overbevissing.Wat Gaasterland betreft hadden wij graag gezien dat de échte bedoelingen
van deze Kamer waren uitgemond in een motie. Dan hadden de mensen meteen geweten
waar zij aan toe waren. Dat zou een goed voorbeeld van gezond verstand van
deze Kamer zijn geweest.De heer Pitstra houd ik voor dat ik niet heb gezegd dat ik "gelukkig"
geen jager ben. Ik ben het gewoon niet. Ik heb gezegd dat ik nooit een jager
zal worden. Gelukkig heb ik tot dusverre in mijn leven nog nooit een schot
hoeven lossen. Waarom zou ik dat in dit stadium van mijn leven nog gaan doen?
Ik heb andere prioriteiten. Echter, ik ben wél van mening dat de jacht
moet kunnen. Dat is de reden waarom ik vrijwel elk jaar een keer als drijver
meedeed aan een drijfjacht. Ik heb begrepen dat ik dat een volgende keer met
de heer Wiegel als jager kan doen. Ik heb het gevoel dat hier – in navolging
van de discussie over het afschaffen van de vrije hengel – de opvattingen
met betrekking tot bepaalde aspecten van de Flora- en faunawet wat zijn gaan
glijden. De uitkomst daarvan zou naar mijn gevoelen wel eens
dicht bij mijn opstelling kunnen komen liggen.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! Het spijt mij zeer dat dit beleidsdebat zozeer
onder druk wordt gezet door de overigens te respecteren receptie van Hare
Majesteit, waar u en een aantal andere leden naar toe moeten. Ik vind het
minder prettig dat wij in tweede termijn maar vijf minuten krijgen om in te
gaan op naar mijn oordeel zeer essentiële zaken.De voorzitter:Ik wijs erop dat het hierbij gaat om een besluit van de Kamer zélf.
Het is uitzonderlijk dat onze vergadering vandaag niet om 13.30 uur maar om
9.00 uur is begonnen. Dit debat kan om ongeveer 15.15 uur worden afgerond.
Deze tijd lijkt mij voor déze Kamer – wij zijn geen Tweede Kamer –
voldoende om een begrotingshoofdstuk af te handelen, mede gelet op andere
debatten die nog volgen. Ik denk dat het zo moet kunnen.De heer Varekamp (VVD):Het is verder geen stof tot discussie.Mijnheer de voorzitter! Ik ben de minister zeer erkentelijk voor de gedegen
en duidelijke beantwoording naar aanleiding van wat de Kamer in eerste termijn
heeft opgemerkt. Toch ga ik nader in op een aantal punten.De minister heeft zijn visie gegeven op de agrarische ontwikkeling op
het platteland. Het is niet verstandig om daar nu verder op in te gaan. Vervolgens
heeft hij de perspectieven van de land- en tuinbouwbedrijven aan de orde gesteld.
Ik heb in mijn bijdrage al aangegeven dat ik het met de minister eens ben,
als hij zegt dat de land- en tuinbouw niet altijd te zielig over zichzelf
moeten doen. Daar is namelijk niet altijd reden voor, maar soms dus wel. Ik
houd het toch liever bij de uitzondering dan de regelmaat. Anders kom je ongeloofwaardig
over, wat zelfs een negatief effect kan hebben. Zoals gezegd, ben ik het tegen
deze achtergrond helemaal eens met de benadering van de minister.De heer Holdijk heeft nog gesproken over de vermindering van het aantal
agrariërs. Dit is inderdaad waar; zeker na de oorlog komt het neer op
2% à 3% per jaar in het tempo van de generatiewisseling. In algemene
zin heeft dat ook geen pijn gedaan. Dat was en is ook wenselijk. Immers, daardoor
zijn grote schokeffecten voorkomen, die soms bij andere bedrijven zijn waar
te nemen.Ik ben het met de heer Holdijk eens, als hij zegt dat door huidige en
toekomstige versnelde ontwikkelingen, zoals internationalisering en mondialisering
en alles wat daarmee samenhangt, er in een aantal omstandigheden specifieke
druk zal ontstaan, wat overigens weer per sector verschilt. Toch meen ik,
evenals de minister, dat zowel wij als de land- en tuinbouw ons moeten realiseren
dat er wereldwijd geïnnoveerd wordt en dat markten internationaliseren.
Met name Nederland zal dus zijn producten op de wereldmarkt moeten afzetten
en dezelfde markt zal wederzijds toegang moeten zoeken tot de markt in Europa.
Geen overheid zal in staat zijn om deze ontwikkelingen te stoppen; wel zal
de overheid in staat zijn om processen daarin te begeleiden, ook in sociaal
opzicht. Wij moeten daarbij wel eerlijk onder ogen zien dat, als boeren en
tuinders om een toekomst vragen, wat een redelijk verzoek is, wij niet in
alle gevallen kunnen stellen dat die toekomst in de land- en tuinbouw geboden
kan worden. Immers, een beleid dat suggereert dat iedereen desgewenst een
boeren- of tuindersbestaan kan leiden, is ook niet sociaal aanvaardbaar en
bovendien min of meer schadelijk voor een kansrijke bedrijfstak.Ik ben blij met de toezegging van de minister dat de Voorjaarsnota een
aantal elementen zal bevatten over lastenverlichting en -verzwaring. Ik zal
daar nu niet al te diep op ingaan, maar ik wil nog wel zeggen dat ik specifiek
blij ben met de erkenning van de energiebenadering en de onvolledige terugsluizing
daarin. Nagegaan moet worden op welke wijze daarmee moet worden omgegaan.
In dit verband noem ik ook de gelden naar de tuinbouw. Het doet er overigens
niet toe om welke sector het gaat, maar de vinger moet wel aan de pols gehouden
worden. Het gaat erom dat er met de gelden gebeurt wat de bedoeling is. Dat
is het belangrijkste signaal dat ik heb willen geven en ik heb begrepen dat
de minister deze opvatting deelt.Ik wens de minister nogmaals veel succes met het voorzitterschap van het
Europese beleid. Het zal een zware taak zijn. De minister heeft daarvan een
korte bespiegeling gegeven.Ik wil graag nog enkele opmerkingen maken over het landbouwbeleid. De
minister heeft in dit verband specifiek het zuiveldossier genoemd. Dat betreft
een sector met een zware marktordening en het is voor Nederland een belangrijk
dossier. Zuivel is dus belangrijk naast een aantal andere sectoren. Ik hoop
alleen dat dit niet te veel uit het verband gezien wordt. Ik ben er overigens
van overtuigd dat de minister dit niet doet. Er is in het verleden wel meer
een specifiek deelbeleid opgesteld. Ik noem in het kader van het Europese
landbouwbeleid, een graanbeleid, een zuivelbeleid, een suikerbietenbeleid
en een beleid inzake plantaardige oliën. Toch zal daarbij naar samenhang
moeten worden gezocht. Op het moment dat je namelijk bij de zuivel gaat quoteren,
geef je aanleiding voor uitbreiding in andere sectoren. Ik ga niet zover als
degenen die zeggen dat graan de hoeksteen van alles is, maar het vormt wel
een integraal onderdeel van het beleid. Ik hoop dat men van een dergelijke
samenhang zal uitgaan.Ik ben het helemaal met de minister eens, dat in de bilaterale akkoorden
meer reciprociteit moet komen. Ik hoop en vertrouw erop dat de minister hiervan
uitgaat bij zijn inzet.Wat het landbouwbeleid en de productierechten betreft merk ik nog het
volgende op. Ik begrijp alle discussies erover. Het is best moeilijk in dezen
altijd voor een goede benadering te kiezen. Wat namelijk voor de ene groep,
de hebbers, goed is, is slecht voor de andere groep, de niet-hebbers. Het
gaat mij er echter om hoe je structureel het beste kunt handelen in het belang
van de sector. Ik meen dat een zo vrij mogelijke verhandeling – daarbij
gaat het om de handel in productierechten, maar productierechten betreffen
grond, quota enz. – mogelijk moet zijn. Men moet dus met het kiezen
van een benadering in dezen zo flexibel mogelijk zijn, zowel ten aanzien van
het eigendom als ten aanzien van verhuur, leasen enz. In het algemeen leidt
een dergelijke opstelling namelijk tot het grootst mogelijke efficiënte
gebruik van de productiemiddelen. In feite verhandel je efficiency.Wat de maatregelen voor de tuinbouw betreft, merk ik nog het volgende
op. De oude collectieve ROGG-regeling geldt niet meer. Zij werkte niet. Ik
ben het op dit punt gedeeltelijk met de minister eens. Het zou kunnen zijn,
dat juist in de gebieden die werden aangeduid, met name in de oude tuinbouwgebieden,
de regeling nu wel zou werken. Ik herinner aan het gezegde: bezint eer ge
begint en al doende denkt dan nog. Laten wij ten aanzien van dit soort zaken
ook afspreken de vinger aan de pols te houden en, mocht daartoe aanleiding
zijn, de regelingen weer te veranderen. Alles is namelijk aan plaats en tijd
gebonden.Voorzitter! Van de persoonsgebonden criteria heb ik kennis genomen. Ik
heb de indruk dat ontzettend veel regelingen zijn opgehangen aan persoonsgebonden
criteria waarbij het enkelvoudige gezinsbedrijf als uitgangspunt is genomen.
In het verleden gebeurde dit ook veel. Dat gebeurt nu minder, maar ik proef
toch nog te veel hiervan; de persoonsgebonden criteria. Misschien moeten wij
hierover bij een andere gelegenheid nog eens spreken.Voor energiebesparing door middel van warmtekracht wordt geen subsidie
meer gegeven. Dat is jammer. Deze subsidie vormde wel een onderdeel van het
meerjarenplan energie. Ik blijf erbij, dat warmtekracht naast alle andere
zaken een van de hoekstenen kan zijn voor energiebesparing.Voorzitter! Ik moet afronden, maar ik wil nog herinneren aan een paar
vragen waarop de minister niet is ingegaan. Allereerst noem ik het mestbeleid
en de Europese nitraatrichtlijn. Hoe succesvol kan het incorporeren van die
richtlijn zijn? De voorganger van deze minister heeft gezegd, dat die richtlijn
geïncorporeerd kan worden. De Europese Commissie zou daarvoor althans
toestemming geven.Dan noem ik nog het milieubeleid. Wat bedoel ik met mijn opmerking dat
doelmatigheid boven rechtshandhaving komt? Daarmee bedoel ik dat er sprake
moet zijn van individuele bedrijfsbenadering. Wil de minister dit laten weten
aan degenen die het beleid uitvoeren, de waterschappen en de lagere overheden?Verder noem ik: de sociale kant van dynamiek en vernieuwing, de VUT-regeling,
de installatiepremie en het Agrostartersfonds. Er moet niet alleen sprake
zijn van een lage rente, maar ook van een grotere zekerheidstelling, omdat
met name intensieve bedrijven daar meer aan hebben in het kader van hun doorinvesteringen.
Ten slotte noem ik de toekomstvisie ten aanzien van de landinrichting. Wat
Staatsbosbeheer betreft: ik heb goed kennis genomen van hetgeen de minister
hierover heeft gezegd. Misschien kan hij aangeven wanneer dit onderwerp aan
de orde komt. Wij zullen de opmerkingen erover kritisch beoordelen.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! Ik zal mijn betoog nu heel kort moeten houden. In mijn eerste
termijn werd ik namelijk te veel gegrepen door de jacht. Bovendien kun je
bij zo'n eerste behandeling van een begroting niet onmiddellijk je limieten
overschrijden.Graag had ik uitgebreid met de minister gesproken over zijn stelling dat
de Nederlandse landbouw op dit moment al duurzaam is. Ik wil het nu laten
bij één opmerking hierover en daarbij een punt aanstippen waarover
de heer Varekamp ook al iets zei.Wat de Europese nitraatnorm betreft, zal het in de onderhandelingen met
de Europese Commissie voor de minister nog een hele hijs worden om zijn doel
te bereiken. Het mestprobleem is namelijk zo omvangrijk, dat de minister de
norm gewoon niet haalt. Het is voor het imago van de Nederlandse landbouw
heel schadelijk met Europa in de slag te gaan en te laten blijken dat wij
de 50 microgram per liter niet willen halen.Ik vind het prachtig dat het boek van Geert Mak en de discussie in De
Balie – alles werd overigens wel heel stedelijk gezien – een inspiratiebron
vormen voor het beleid van de minister en dat daaruit de diversificatie is
voortgekomen. De vraag is toch in hoeverre dat haaks staat op het streven
naar meer markt en lage prijzen op de wereldmarkt, wat juist tot een soort
uniformering leidt. Misschien kan de liberaliseringsopvatting ook hierdoor
worden gerelativeerd.Wat de jacht betreft, moet mijn bijdrage maar worden opgevat als de eerste
schoten niet voor de boeg, maar in de boeg. Ik hoop dat de discussie stimulerend
heeft gewerkt. Ik heb begrepen dat dit binnen de VVD-fractie enigszins is
gelukt. Dat doel heb ik dan bereikt.Ik ben het ermee eens dat de afzet van de biologische landbouw moet worden
verbeterd. Daar ligt op dit moment het hoofdknelpunt, maar het is natuurlijk
belachelijk om geen meetbare doelstellingen op te nemen omdat dat met de huidige
stand van zaken een slag in de lucht zou zijn. Gesteld dat je altijd zo redeneert
in je beleid: wij stellen geen mestnormen, want met de huidige mestomvang
is dat een slag in de lucht. Neen, die normen leiden er juist toe dat de huidige
stand van zaken wordt aangepakt en dat er beleid wordt ingezet om dat te stimuleren.
Ik meen dat er een cruciaal verschil is, als de minister weigert om in te
gaan op dat brede draagvlak voor die 10% in 2005.Ik krijg graag een antwoord op de vraag naar een financieel instrument
voor eerlijke prijzen. Dat hoeft niet de BTW te zijn; het kan ook een ander
instrument zijn. Ik krijg ook graag een reactie op het verzoek van het Platform
biologische landbouw om die campagne met het bedrijfsleven zelf op te zetten.Ik vind het jammer dat in de discussie over het gemeenschappelijk landbouwbeleid
het zelfvoorzieningsscenario, dat door het CPB onvriendelijk "boerenkapelscenario"
wordt genoemd, niet wordt uitgewerkt door de minister. Ik wil nog eens vragen
of het niet goed is voor een bredere discussie dat ook dat scenario wordt
uitgewerkt. Als het de Europese burger maar ƒ 100 per jaar kost en
wij er allerlei doelstellingen mee kunnen halen, waarom zouden wij dat dan
eigenlijk niet doen?Ten slotte kom ik bij het dierenwelzijn en de rol van Nederland als voorzitter.
Ik heb genoteerd wat de minister zegt over het verbod op drijfnetten. Dat
vind ik prima. Ik hoop dat er druk wordt uitgeoefend op de zuidelijke landen.
Wil de regering de overdracht zo bespreken dat eisen aan dierenwelzijn –
dat geldt trouwens ook voor kinderarbeid en milieukwesties – niet langer
als handelsbelemmerende maatregelen worden gezien? Als dat zo blijft, krijgen
wij nooit iets voor elkaar.Voorzitter: Heijne MakkreelDe heer Pit (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor zijn beantwoording. Ik
ben opnieuw onder de indruk gekomen van de gedegen kennis die hij zich toch
in een relatief korte tijd heeft verworven op een heel breed en tot in details
geformuleerd terrein. Ik wens hem toe dat hij er ook dit jaar mee verder mag
gaan.Het was niet mijn bedoeling om het ministerie met ingang van volgende
week omgedoopt te hebben tot het ministerie voor plattelandsontwikkeling.
Het was voor mij meer een middel om het doel te bereiken, te weten de diversificatie
zowel naar de beleidsbreedte als naar gebieden. Ik heb uit het antwoord van
de minister begrepen dat hij daarvoor staat. Als dat zo is, hoeft hij er verder
niet op te reageren. Dan noteer ik gewoon dat ook hij van mening is dat de
visie op de plaats, taak en functie van Landbouw in de samenleving heel breed
is, dat ook natuurbehoud, natuurontwikkeling, milieu, dierenwelzijn, plattelandsontwikkeling,
etc., daarin een plaats hebben en dat het beleid geen statisch geheel is,
maar een soort leerproces waarin voortdurend op de doelen moet worden geëvalueerd
en de instrumenten kunnen worden aangepast. In dat opzicht heb ik Gaasterland
naar voren gebracht. In de discussie over het structuurschema Groene ruimte
hebben wij gesteld dat er een cultuuromslag moet komen in het werken: niet
meer van bovenaf sturen, wel van bovenaf doelen aangeven en in de regio aangeven
hoe je die doelen het beste kunt bereiken. Ik schrok even toen de heer Hessing
het idee had dat in Gaasterland de EHS-doelstellingen waren losgelaten. Het
antwoord van de minister heeft mij gerustgesteld. De doelstellingen staan
overeind, maar alleen de wijze van uitvoering staat ter discussie. Dat lijkt
mij een heel goede zaak. Daarbij kun je, afhankelijk van de doelen die je
stelt, bekijken of het beter is dat agrarisch natuurbeheer wordt ingezet dan
wel dat het door de natuurbeheersorganisaties wordt gedaan.Ik heb even een vraagje tussendoor. Ik weet niet of de minister het heeft
gelezen, maar er is enige discussie ontstaan over het vormen van een grondpot
om het hele proces van kavelruil en dergelijke te vergemakkelijken. Dat leek
mij een goed idee. Als de minister hier iets over gehoord heeft, kan hij daar
misschien op reageren.De minister is niet ingegaan op mijn vragen over de kostentoerekening
en de prijsvorming voor producten in het kader van natuur- en milieubeheer
en dergelijke. Als de tijd nu te kort is voor beantwoording, dan mag hij hier
ook schriftelijk op reageren. De ambtenaren kunnen dan in de Handelingen nakijken
wat ik hierover gevraagd heb.Ik wil ook nog graag een reactie op het volgende. Voorzover ik het kan
waarnemen, ontstaan er overal in het land, in alle sectoren, bij het ministerie,
bij landbouworganisaties, bij bevolkingsgroepen en bij boeren, allerlei initiatieven
om die zaak in samenhang op een kwalitatief goede manier te regelen. Hier
wordt nu echter te geïsoleerd mee gewerkt. Er zou meer synergie uit komen,
als dit meer gecoördineerd wordt. Is de minister hiertoe bereid? Ik vraag
dus om een andere wijze van werken. Daardoor kunnen naar mijn gevoel betere
resultaten bereikt worden.Dat geldt ook voor het volgende. Ik heb niet bedoeld dat er op de Waddeneilanden
een milieucoöperatie is. Voorzover mijn informatie strekt, zijn de boeren,
de bevolking, de toeristische, de recreatieve en de milieuorganisaties op
de Waddeneilanden het eens over datgene wat daar zou moeten gebeuren, en over
wie een en ander moet uitvoeren. Dat geldt ook voor het agrarisch natuurbeheer
en datgene wat de beheersorganisaties moeten doen. Er ontstaan echter problemen,
als zaken als productierechten en afzet van Waddenproducten aan de orde komen.
Op dat punt zou het ministerie wellicht een doorbraak kunnen bewerkstelligen.
Ik ben blij dat de minister heeft toegezegd dat hij zal interveniëren
in dat trilaterale overleg over het beheersplan, als het niet goed gaat.Voorzitter! Ik eindig met een wat moeilijke problematiek. De minister
heeft niet gereageerd op mijn opmerkingen en vragen over de proefboringen
in de Waddenzee, zoals ik die nu maar even kort noem. Ik kan mij voorstellen
dat hij het advies van de commissie-Vonhoff nog niet heeft gelezen en dat
hij daarom niet gereageerd heeft. Ik kan mij ook voorstellen dat hij niet
gereageerd heeft, omdat hierover overleg met de minister van Economische Zaken
en wellicht met de minister van VROM nodig is, en dat het dus meer een kabinetsaangelegenheid
is. Het is volgens mij wel goed dat de minister weet dat in ieder geval onze
fractie het een uitstekend rapport vindt, althans voorzover zij het nu kan
overzien. Wij staan achter de aanbeveling om tot een strategische visie op
de energievoorziening te komen, inclusief het aardgas en de aanbeveling om
het gas onder de Waddenzee te bestempelen tot strategische reserve. Wellicht
kan de minister, als hij het advies wel heeft gelezen en hierover gesproken
heeft in het kabinet, schriftelijk antwoord geven. Het is namelijk een zaak
die niet van belang ontbloot is.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Namens de fracties waarvoor ik in eerste instantie het woord
mocht voeren, dank ik de bewindsman voor zijn reactie. Ik ga niet uitvoerig
in op die onderwerpen waarvoor van onze kant mogelijkerwijze van specifieke
waardering blijk gegeven kan worden.Ik wil in tweede termijn nog slechts één punt noemen. Dat
is het punt waarmee de minister zijn antwoord is begonnen. Hij verwees daarbij
naar de discussie in De Balie over de modernisering van het platteland. Met
de heer Pitstra heb ik het idee dat een en ander zich nogal in een stedelijke
context afspeelt. Daarnaast heeft de minister het boek van Geert Mak genoemd,
getiteld: Hoe God verdween uit Jorwerd. Ik ben er niet in geslaagd om dat
boek helemaal te lezen voor deze begrotingsbehandeling. Het boek heeft mij
echter dermate geboeid, dat ik het zeker hoop uit te lezen. Uit het boek wordt
duidelijk dat tradities, ervaringskennis en zo meer in de loop der tijden
verdwenen zijn. Nu heeft het natuurlijk geen zin naar restauratie te streven,
maar behoud van zaken en waarden lijkt mij, ook met het oog op de voortgaande
ontwikkelingen, van het grootste belang. Aan het slot van mijn bijdrage heb
ik gesproken over verdringing en vernietiging van waarden en belangen, en
opgeroepen tot bijtijdse bezinning. Ik zou daarbij kunnen verwijzen naar het
boek van Mak; wat de bewindsman betreft hoef ik dat al nauwelijks meer te
doen. Hij zal begrijpen dat ik, lettend op de titel van het
boek van Mak, aan nog andere belangen dan alleen zakelijke belangen denk.
Die discussie zullen wij hier niet voeren. Ik eindig slechts met de opmerking,
dat het zomaar afschrijven van de helft van onze boeren en tuinders en het
afstemmen van het beleid alleen maar daarop, bij welke brede plattelandsdoelstelling
dan ook voor ons moeilijk verteerbaar blijft.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Als er één gremium is waar het begrip "onthaasting"
een kans van slagen zou moeten hebben, is het deze Kamer wel. Niettemin zal
ik, gelet op de tijd, enige voortgang betrachten. Ik dank de minister voor
zijn beantwoording. Ik zal enkele punten nog kort nalopen.Wat de agenda van het voorzitterschap betreft, wordt er veel op de schop
genomen. Er is sprake van een stevig pakket. Hier valt veel over te zeggen,
maar ik volsta er nu mee, de minister veel sterkte en succes toe te wensen
bij de uitvoering van zijn drukke agenda.Wat de uitbreiding van de EU en de kosten daarvan betreft, wisselen de
getallen die daarover de ronde doen sterk. Die grote getallen blijven echter
met grote hardnekkigheid de ronde doen, want ook een jaar geleden kwamen er
al grote getallen naar voren, en een maand geleden kwam het Europees Parlement
er ook mee naar voren. Die hardnekkigheid baart enige zorgen. Er moet in ieder
geval worden geconstateerd, dat in het Europees Parlement vooralsnog niet
de opvatting post heeft gevat, dat het wel meevalt met die kosten. Dit punt
wil ik toch even meegeven.Ik heb begrip voor het feit, dat de minister op dit moment de discussie
over het zuiveldossier niet alvast naar voren wil halen. De onderhandelingen
moeten immers eigenlijk nog van start gaan; ze bevinden zich nog niet eens
in een pril stadium. Het gaat echter om de vraag, met welke inzet de minister
namens Nederland die discussie ingaat. Houdt hij bijvoorbeeld onverkort vast
aan het melkquotasysteem, of houdt hij toch rekening met alternatieven? Is
het melkquotasysteem voorlopig het eindbod, of gaat hij in op andere varianten?
Misschien kan de minister daarover nog iets zeggen.Ook als het gaat om de biologische landbouw kan mijn fractie begrijpen
dat de minister zich vanuit zijn verantwoordelijkheid op dit moment niet wil
vastpinnen op een vast percentage. Het gaat er echter om dat er beweging wordt
gebracht, vooral in de goede richting, en dat die beweging aanzienlijk is.
Voor mijn fractie kan het daarbij geen kwaad, als daaraan concrete ambities
worden verbonden, want die houden iedereen scherp. Wij moeten constateren
dat het duidelijk is dat de financiële inspanningen op dit vlak met het
plan van aanpak van de minister aanmerkelijk omhoog zijn gegaan. Maar dat
sluit niet uit dat mijn fractie op enig moment voor een extra financiële
inspanning zal pleiten wanneer mocht blijken dat die aanzienlijke beweging,
die we met z'n allen willen bewerkstelligen, niet van de grond komt. Dat moeten
we in het achterhoofd houden.Er is veel te zeggen over de handhaving van het mestbeleid. Ik vond dat
de minister daar wat snel overheen ging. Dat kunnen we oppakken op het moment
dat we in deze Kamer spreken over het wetsvoorstel inzake het Minas.Wat Gaasterland betreft, was de gedachte achter de EHS om in ieder geval
een soort kwetsbare kern te kunnen verwerven en veilig te stellen. Het gemak
waarmee nu wordt afgestapt van 550 naar nul ha, en daaraan een volledig andere
invulling wordt gegeven, doet op zijn minst de vraag rijzen, op welke wijze
we de EHS en de kwetsbare kernen zeker kunnen stellen. Ik ben van mening dat
het mogelijk moet zijn dat je vormen vindt, waarbij je een deel onderbrengt
in het agrarisch natuurbeheer en een deel blijft verwerven, omdat dit simpelweg
nodig is voor het bereiken van die doelstelling. In Gaasterland wordt de discussie
weer volledig open aangegaan om daar nieuwe invulling aan te geven, maar dat
wil niet zeggen dat je daar geen delen zult moeten verwerven om de EHS ook
in Friesland zeker te stellen. Van 550 ha naar nul is wat mij betreft wat
absoluut gesteld, maar ik hoor graag de reactie van de minister.Minister Van Aartsen:Voorzitter! Ik dank de geachte afgevaardigden voor hun opmerkingen in
tweede termijn. De heer Braks is begonnen met Rome. Ik hecht eraan om nog
eens te zeggen dat ik de wat voorzichtige opstelling van de Nederlandse Permanente
vertegenwoordiger in het blad dat hij noemde ook niet deel, gelet op wat ik
vanochtend heb gezegd over de Wereldvoedselconferentie. Ik ben het eens met
de oplossingsrichting die de heer Braks aangaf ten aanzien van het gehele
voedselvraagstuk. Het is overigens heel moeilijk om de prognoses over de tekorten
te doorschouwen. Kijk maar naar de ontwikkelingen op de graanmarkt. Als je
die over zo'n 20 jaar en langer overziet, dan kun je concluderen dat er diverse
episodes zijn geweest, waarin zeer stellige voorspellingen zijn gedaan die
naderhand echter niet geheel uitkwamen. Desondanks is het nodig, gelet op
de in Rome afgesproken doelstelling, een enorme inspanning te leveren om de
komende jaren aan die doelstelling te voldoen.De heer Braks (CDA):Ik ben blij met die opmerking van de minister, want het is een uitermate
serieuze aangelegenheid. Het is leuk om te refereren aan het wisselende karakter
van de ontwikkelingen in de afgelopen 20 jaar, maar is de minister het niet
met mij eens dat wij nu een tijdperk met een heel andere context ingaan, al
is het alleen maar vanwege die enorme extra behoefte aan voedsel, waardoor
de markt veel kwetsbaarder wordt? Daardoor zullen wij met vrij fundamentele
verstoringen te maken krijgen. Die zullen hier en daar in de wereld –
ik hoop dat dit verspreid gebeurt en zo weinig mogelijk – tot catastrofes
leiden. Daarom ben ik bezorgd als mensen wijzen op wat wij de afgelopen 30
jaar hebben meegemaakt en dat wij toen zelfs overschotten hadden. In die tijd
hebben zich namelijk ook telkens zeer kritische momenten voorgedaan. Ik herinner
mij nog heel goed dat de heer Boerma begin zeventiger jaren als directeur-generaal
van de FAO naar Brussel kwam met het verzoek om de suikerquota uit te breiden
en om nog meer stimulansen voor productie-uitbreiding in te voeren. Zo'n zorg
had hij toen. Een paar jaar later stabiliseerde zich dit weer. Dat is echter
niet vergelijkbaar met wat wij naar mijn mening nu tegemoet gaan.Minister Van Aartsen:Zij het dat de omstandigheden ten aanzien van de gedachtevorming over
de prognostiek wel enigszins zijn verbeterd. Het grote vraagstuk
waar je je op moet instellen, blijft echter overeind. Er is inderdaad sprake
van een aantal nieuwe gegevens, maar dat zal – de heer Braks weet dat
veel beter dan ik – 20 jaar geleden helemaal geen rol hebben gespeeld.
Ik wijs wat dat betreft op de belangrijke rol van China de komende jaren.
Daar komt bij dat het voedselpatroon gaat veranderen. Dat zal enorme invloed
hebben op de wereldvoedselsituatie. In eerste termijn was het mijn bedoeling
om niet het beeld te laten ontstaan dat er weer een keer in Rome is vergaderd,
maar dat het de vraag is of daar echt veel is uitgekomen. Ik weeg de uitkomsten
van Rome zeer positief en heb ook aangegeven dat er in ieder geval door de
Nederlandse regering met energie aan voortgewerkt zal worden. Dat zal ook
over een breed front in het Nederlandse kabinet gebeuren. Mede om die reden
heeft de Nederlandse regering gezegd dat het ook goed is om ongeveer in oktober
van dit jaar met de Kamer te debatteren over de stand van zaken, juist omdat
het zo'n ernstig vraagstuk is.Voorzitter! Het is misschien verstandig om niet de polemiek voort te zetten
over de representant van de verstedelijkte samenleving die dit kabinet met
name zou zijn. Maar aangezien de heer Holdijk zich zojuist ook tot dat kamp
heeft bekend, is het naar mijn mening goed om nogmaals te zeggen dat dit kabinet
geen "verborgen agenda" zou hebben, zoals hier en daar wel wordt gezegd, om
doelbewust de land- en tuinbouw te marginaliseren. Het tegendeel is het geval.
Ik wijs hiervoor op de Baliediscussie die overigens in een stad plaatsvond:
er is zelden in Amsterdam een bijeenkomst geweest die zo'n echt boerenkarakter
had. Ik weet niet of de heer Pitstra er is geweest, maar het was echt een
mooie bijeenkomst. Daar zijn opnieuw enkele thema's belicht die ook tot de
zorg van dit kabinet behoren.Wat de ruimtevraag betreft, heb ik geen tegenstelling willen creëren
tussen de heren Braks en Bierman. Als dat zo is opgevat, heb ik mij onzorgvuldig
uitgedrukt. Bij het in beschouwing nemen van de ontwikkelingen voor de komende
jaren en de druk die er op de ruimte in Nederland zal zijn, is het van belang
dat de ontwikkeling van het groen en van de land- en tuinbouw een integrerend
onderdeel vormt van het desbetreffende afwegingskader. Dat staat in de zogenaamde
ICES-brief die ging over de ruimtelijke ontwikkelingen en die is ondertekend
door vier ministers uit dit kabinet, en het is ook de manier waarop in de
komende maanden besluitvorming zal plaatsvinden.De heer Braks heeft gesproken over de GATT-onderhandelingen en de positie
van de Verenigde Staten. In algemene zin geef ik aan dat het een heel moeilijke
onderhandeling gaat worden die zich naar mijn mening over een aantal jaren
zal kunnen voortslepen. Deze onderhandeling zal ook geheel anders zijn dan
de onderhandelingen in het begin van de jaren negentig. Die vonden plaats
tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten. In de komende WTO-ronde zullen
er meer spelers op het bord staan. Mercosur zal daarbij een belangrijke rol
spelen, evenals Latijns-Amerika en uiteraard ook de Aziatische landen. Dat
wordt dus een zeer lastige onderhandelingssituatie waaraan Europa niet defensief
zal moeten beginnen, en dat zal te zijner tijd de nodige voorbereiding vergen.
Daarnaast dient Europa hiertoe een aantal thema's op de agenda te plaatsen
die voor de Verenigde Staten wellicht ook wat confronterend zouden kunnen
zijn, zoals bijvoorbeeld alle themata die betrekking hebben op "consumer concern".
Dat zal lastig worden. En het is waar dat in ieder geval voor de akkerbouwproducten
in de Farm-Bill is gekozen voor "decoupling". Dat is de lijn voor een aantal
producten in de Farm-Bill, ofschoon de termijnen heel lang zijn en een nadere
beschouwing van de Farm-Bill duidelijk maakt dat de ketelmuziek eromheen soms
iets suggereert wat die Farm-Bill niet geheel is. Het staat echter wel vast
dat de Verenigde Staten de gedachte van decoupling, uiteraard in de richting
van de onderhandelingspartners in WTO-verband, op de agenda zullen zetten.
Uiteraard zullen de Verenigde Staten pleiten voor minder exportsubsidies en
lagere invoertarieven. Het wordt dus een heel lastig traject.Naar mijn indruk zijn echter niet alleen de lidstaten, maar ook de commissies
zich zeer bewust van hetgeen op ons afkomt. Ik ben ervan overtuigd dat de
voorbereiding, zowel in de lidstaten als later in Europees verband, zeer gedegen
zal zijn. Men kan niet uitgaan van de wat minder voorbereide situatie die
Europa aantrof tijdens de onderhandelingen in het begin van de jaren negentig.De heer Braks heeft gezegd dat het goed is dat de voorjaarsnotitie er
komt. Hij heeft gesproken over het thema productierechten. Ik deel overigens
de zorgen van de geachte afgevaardigde over de hoge prijzen die soms gepaard
gaan met de overdracht van productierechten, van melk, mest en ammoniak. Het
is natuurlijk de vraag wat het alternatief is. Het alternatief zou namelijk
zijn dat de overheid in hoge mate sturend optreedt op de markt die thans in
de handel van productierechten bestaat. Ik ga er vooralsnog van uit, dat de
prijzen die thans worden betaald mede gebaseerd zijn op het veronderstelde
rendement voor de kopers. Het beperken van marktwerking kan niet anders dan
gepaard gaan met een grotere overheidsbemoeienis. Ik vraag mij af, of ondernemers
daar nou op zitten te wachten. Zoals de Kamer bekend is – vanochtend
is het ook gezegd – bestudeer ik op dit moment wel de voor- en nadelen
van een beperking van het leasen van de melkquota.De heer Braks (CDA):Ik denk dat het goed is dat de mogelijke consequenties worden bestudeerd.
Ik realiseer mij best dat een en ander uit het oogpunt van efficiency gebeurt.
Straks zei ik echter al, dat die efficiency onmiddellijk wordt doorgegeven
aan de wijkers. Dat gun ik ze graag, maar daarvoor is het niet bedoeld. Het
landbouwbeleid is er om de landbouwdoelstellingen te realiseren. Door het
gedwongen doorgeven van de efficiency voor de aankoop van productierechten
krijg je een enorme versnelling in de bedrijfsontwikkeling. Dat is mijn punt
van zorg. Dat geldt overigens niet alleen voor productierechten. De hoge grondprijzen
roepen voor de akkerbouw dezelfde soort problemen op. De hoge grondprijzen
hebben nog een bijkomende consequentie, namelijk dat het moeilijker zal zijn
de doelstellingen van de ecologische hoofdstructuur te realiseren. Als ik
dat allemaal op een rijtje zet – ik zou nog wel even door kunnen gaan,
maar dat doe ik nou even niet – is toch weer de vraag aan de orde of
die overheid geleidelijk aan niet regulerender moet optreden om te voorkomen
dat de negatieve consequenties in de toekomst een status aannemen
die niet meer te herstellen is. Ik merk dat de overheid in de ons omringende
landen minder terughoudend is om in te grijpen. Ik verwijs alleen al naar
onze zuiderburen en de overdracht van melkquota.Minister Van Aartsen:Zoals ik heb aangegeven, deel ik in algemene zin de zorgen van de geachte
afgevaardigde. Het enige alternatief is inderdaad een grotere rol voor de
overheid op deze markt. Die weg wil ik vooralsnog niet op gaan. Ik maak wat
dat betreft een heldere keuze, zij het dat ik de ontwikkeling die de heer
Braks schetst, kan volgen, zeker als hij daarbij ook nog het element van de
grondprijzen betrekt.De heer Braks heeft ook gevraagd naar de pilot bij de PD, die is aangewezen
als agentschap. Onlangs is de evaluatie van het pilot project gestart. De
eerste resultaten zullen naar verwachting medio 1997 beschikbaar zijn. De
resultaten zien er tot op heden positief uit. Aan de hand van de bevindingen
uit de evaluatie zal bij de begroting voor 1998 worden bezien of de agentschapsvorm
ook voor andere diensten toepasbaar zou kunnen zijn.De heer Varekamp heeft een terechte schets gegeven van de veranderingen
tussen toen en nu: de generatiewisseling en de versnelde ontwikkelingen nu.
Hij heeft er ook een belangrijke kanttekening bij gemaakt, dat het niet goed
is om altijd van een starre situatie uit te gaan. De bedoeling van de voorjaarsnotitie
is om in de komende periode de vinger aan de pols te houden en ervoor te zorgen
dat de vrij belangrijke reeks middelen die het kabinet ter beschikking heeft
gesteld voor de komende jaren, aankomen waar zij moeten zijn. Het gaat om
een lange reeks van jaren die tot ver in de volgende eeuw doorloopt, denk
maar aan de glastuinbouw. Als het nodig is, op grond van de ervaring in de
praktijk, om bepaalde elementen van de regelingen te wijzigen, zullen wij
dat uiteraard niet nalaten.Het is goed dat de heer Varekamp er nog een keer op heeft gewezen dat
men de samenhang der dingen bij de marktordeningen moet blijven zien. Het
was echter niet in ons belang om de rundvleesmarktordening tegelijkertijd
met de zuivelmarktordening te behandelen. Daar heb ik vanochtend vooral op
gewezen, omdat dit voor ons land een heel oncomfortabele onderhandelingspositie
had opgeleverd.De heer Varekamp is ook nog teruggekomen op de criteria, die te zeer aan
de persoon gebonden zouden zijn. Ik kan mij de kanttekening die hij bij zijn
repliek maakt, wel voorstellen. Ik wijs erop dat het volledig mogelijk is
om een rechtspersoonlijkheid een rol te laten spelen. Die criteria vloeien
ook voort uit Brusselse regelgeving en Brusselse verordeningen. Wij hebben
wat dit betreft een niet geheel vrije marge van handelen.Hij betreurt de ontwikkeling rond WKK. Maar ik denk dat het van groot
belang is dat concrete projecten weer een rol gaan spelen bij het CO2-beleid van het kabinet.De vraag naar de nitraatrichtlijn sloot aan bij die van de heer Pitstra.
Om een bepaalde reden hebben de minister van VROM en ik in december besloten
om het plan dat zeer tijdig in Brussel was ingediend, daar voorlopig weg te
halen, omdat wij niet geheel gerust waren op een juiste manier van behandelen
van ons plan in het Brusselse. Een zekere ongelijke behandeling ten opzichte
van andere lidstaten, daar moeten wij zeer scherp op letten. Het plan kan
op één punt nog iets verbeterd worden naar aanleiding van de
discussie die in de Tweede Kamer heeft plaatsgevonden met de geachte afgevaardigde
mevrouw Vos, namelijk wat betreft de droge zandgronden. Naar de mening van
het kabinet voldoet het plan ten volle aan de criteria en de vereisten van
de Europese nitraatrichtlijn. Ook dat is een proces dat niet van vandaag op
morgen is afgerond, maar ik ben ervan overtuigd dat wij met de argumentatie
die wij kunnen hanteren, een goede case in Brussel hebben, mits er in Brussel
met een objectief oog naar onze plannen wordt gekeken.De heer Pitstra heeft, sprekend over de biologische landbouw, gezegd dat
er nu sprake is van een slag in de lucht. Ook de mestnormen worden door mij
vastgesteld. Voor alle helderheid wil ik nog wel even zeggen dat die normen
geen slag in de lucht zijn, want daar is zeer veel onderzoek aan voorafgegaan.
Ik geloof dat je in dit kader ook reëel moet blijven en wij wisten in
ieder geval dat het met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid wél
een slag in de lucht zou zijn geweest om op moment X percentages vast te stellen.
Die weg hebben wij niet op willen gaan, maar dat laat, zoals ik vanochtend
al heb gezegd, onverlet dat de ontwikkelingen in die sector – mede in
verband met de relatie tussen duurzame, normale landbouw en biologische landbouw –
voor de totale land- en tuinbouw van groot belang zijn.In het debat met de Tweede Kamer is uitvoerig gediscussieerd over het
GLB-zelfvoorzieningsscenario. De conclusie is geweest dat wij zo'n scenario
niet zouden opstellen. De belangrijkste reden daarvan is dat zo'n scenario
moet uitgaan – het kan niet anders – van een versterkt en zelfs
zeer fors doorzetten van een beleid van braaklegging en uit productie nemen
van landbouwgronden. Dat is uiteindelijk de weg waar het toe zou leiden en
dat zou ook de nodige consequenties hebben. Ook sluit het, als wij alleen
al naar de zuivelsector kijken, niet aan bij het belang die de Nederlandse
land- en tuinbouw op de wereldmarkt heeft. Wat dat betreft, zijn er ook parallellen
in het Europese.De heer Pitstra heeft een vraag gesteld over het dierenwelzijn in het
kader van het bevorderen daarvan in het WTO-verdrag. De Nederlandse regering
zal voorstellen daartoe steunen. Deze discussie speelt overigens zowel in
EU- als in WTO-verband al enige tijd en heeft volgens mij bij de onderhandelingen
over "Maastricht" tot een aparte verklaring geleid. De Nederlandse regering
zal voorstellen steunen om dit thema in het WTO-verdrag op te nemen.De heer Pit heeft nog eens uitgelegd wat hem voor ogen stond bij de gedachte
om tot een naamsverandering van het departement over te gaan. Ik denk dat
wij het op dat punt geheel met elkaar eens zijn.Een specifieke grondpot om kavelruil te vergemakkelijken is volgens mij
niet noodzakelijk, omdat het landinrichtingsinstrumentarium ruilen en schuiven
met grond op zich voldoende mogelijk maakt. Zo'n grondpot lijkt in dit kader
dus niet noodzakelijk.Ik zal mij nader informeren over de problematiek die zich ten aanzien
van de Waddeneilanden afspeelt. De doelstelling van de opmerking van de heer
Pit was dat ik mij met die ontwikkeling zou bezighouden en dat ik mij daar
in ieder geval in zou verdiepen. Dat zal geschieden. Ik heb zeer
goede nota genomen van de opmerkingen die de heer Pit heeft gemaakt over het
rapport van de Raad voor het natuurbeheer. Ik heb het advies zelf nog niet
kunnen lezen, maar ik hecht eraan om dat te doen. Overigens is dat dan een
zaak van het kabinet.De heer Hessing heeft het over de cijfers gehad. Hij heeft vanochtend
in zijn inleiding verwezen naar een rapport van het Europees Parlement. Daar
kan ik de rapportage van de landbouwcommissaris op dit punt tegenoverstellen.
Maar hij heeft gelijk – en dat zal de komende periode wel zo blijven –
dat wij geconfronteerd zullen worden met diverse verwachtingen. In algemene
zin en in ieder geval gevoed door het uitstekende rapport van het LEI op dat
punt, maar ook gevoed door het rapport van de Commissie, houd ik het maar
bij de lijn die de Commissie in dit kader aanhoudt. De Commissie stelt ook
dat die bedragen niet zo fenomenaal zijn als altijd wordt verondersteld en
het is niet juist om ervan uit te gaan dat de landbouw en het landbouwdossier
de belemmerende factoren zullen zijn als wij straks echt in onderhandeling
raken met de landen die gaarne toetreden tot de Unie. Dat landbouw daar overigens
een belangrijk onderdeel van zal vormen en een lastig dossier zal worden,
staat wel vast. Ik neem alleen op grond van het rapport van de landbouwcommissaris,
niet aan dat die bedragen zo in de papieren lopen dat wij echt een probleem
krijgen.De heer Hessing heeft nog gevraagd naar de Nederlandse inzet voor wat
betreft het zuiveldossier. Die is eigenlijk heel eenvoudig, namelijk behoud
van onze exportpositie in dit kader. Dat is natuurlijk een ongelooflijk belangrijk
punt. Wij hebben ook nog belangen voor ons landelijk gebied op dit punt. Ik
heb in het debat met de Kamer aan de overzijde ook gezegd dat ik geen quotumafschaffer
ben. Het enige wat wij hebben aangetoond in onze scenario's is dat er, uitgaande
van bepaalde aannames, een moment kan komen dat je moet constateren dat de
quotering belemmerend kan gaan werken, maar zover is het absoluut nog niet.
Ik ga er dus ook van uit dat de quotering blijft, maar dan gaat het erom in
welke vorm. Dan krijgen wij onder andere ook de discussie over de gedachte
van de A- en B-quota die zowel voor- als nadelen heeft en daar zal Nederland
zich op enig moment ook duidelijk over moeten uitlaten. Wat dat betreft wordt
er ook in de andere lidstaten nog gezocht naar de juiste route. Voor ons is
een van de hoofdlijnen hoe wij de goede krachtige sector die wij nu hebben
kunnen behouden in de toekomst en hoe wij ervoor zorgen dat we op de wereldmarkt
een rol blijven spelen en hoe we ook versterkt een rol kunnen blijven spelen.
Wij moeten er uiteraard voor uitkijken dat wij niet, net als in het rundvleesdossier,
uiteindelijk aan de verkeerde kant van het lijntje terechtkomen.Ik neem kennis van de opmerkingen van de heer Hessing over de biologische
landbouw. Ik stel vast dat het kabinet de opstelling in het plan van aanpak
steunt.Voor wat betreft Gaasterland verwijs ik naar het rapport van het driemanschap
dat hier heeft geadviseerd. Het is de bedoeling om die 550 ha te realiseren,
alleen via een andere weg dan de provincie en het Rijk indertijd voor ogen
stond.De beraadslaging wordt gesloten.Beide wetsvoorstellen worden zonder stemming aangenomen.Sluiting 15.20 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-499-534.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl