Behandeling van het wetsvoorstel Verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake de verdediging (26243)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 1604-1611

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

23-11-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 21, pagina 1604-1611

11-11-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26243Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wet tot herstel van de Wet van 1 juli 1999 houdende wijziging van de Wet op de Ruimtelijke Ordening (Stb. 302) (26844); - Wijziging van de Wet bodembescherming (bijstellen van de financieringssystematiek en wegnemen van enkele onvolkomenheden) (26718); - Wijziging van de Werkloosheidswet in verband met wijziging van de instroom in de wachtgeldfondsen alsmede enkele andere wijzigingen in de Werkloosheidswet (26726)Pagina 1555-1555
Behandeling van de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de financiële activiteiten provincie Zuid-Holland (26721)Pagina 1611-1621
Behandeling van de brief inzake gasboringen in de Waddenzee (26431, nr. 4)Pagina 1555-1577
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 11 november 1999)Pagina 1621-1622
Behandeling van het wetsvoorstel Verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake de verdediging (26243)Pagina 1604-1611
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Politiewet 1993 en de Wet politieregisters in verband met de overdracht van het beheer van het Korps landelijke politiediensten aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (26461)Pagina 1603-1604
Regeling van werkzaamheden (donderdag 11 november 1999)Pagina 1577-1578
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de regulerende energiebelasting en de inkomstenbelasting met het oog op het bevorderen van energiezuinig en milieuvriendelijk gedrag (26532)Pagina 1588-1603
Presentie en opening (donderdag 11 november 1999)Pagina 1555-1555
Voortzetting van de behandeling van de brief inzake gasboringen in de Waddenzee (26431, nr. 4)Pagina 1578-1588

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Verandering
in de Grondwet van de bepalingen inzake de verdediging (26243,
R1622).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Van Middelkoop (GPV):Voorzitter! Ik zou het woord willen voeren namens de GPV- en de RPF-fractie.
Als binnen hopelijk niet al te lange tijd de tekst van het grondwetswijzigingsvoorstel
naar het Staatsblad wordt gestuurd, voorzien van de laatste handtekening,
dan zal dit ongetwijfeld met een zucht van verlichting gebeuren. Immers, als
het gaat om de grondwetsartikelen betreffende de verdediging, kunnen wij zonder
enige terughoudendheid spreken van een constitutioneel slagveld waarop veel
pogingen tot wijziging zijn gesneuveld. Zeker drie wetsvoorstellen hebben
na de algehele grondwetsherziening van 1983 een roemloos einde gevonden in
de Tweede of Eerste Kamer. En dan te bedenken dat het deels gaat om bepalingen
die dateren uit 1815 en 1887.De noodzaak tot een bij de tijd stellen werd nog eens versterkt door de
internationale ontwikkelingen na de val van de Muur, nu tien jaar geleden.
Aan dat feit is dezer dagen ruim aandacht gegeven. Welnu, laten wij dan snel
onze Grondwet zodanig moderniseren dat recht wordt gedaan aan deze veranderde
wereld, waarin onze krijgsmacht een ingrijpende herstructurering en heroriëntatie
heeft ondergaan.Daar hoort bij dat in de Grondwet nu expliciet sprake zal zijn van de
dubbele kerntaak van de krijgsmacht, te weten de verdediging en bescherming
van de belangen van het Koninkrijk en de handhaving en de bevordering van
de internationale rechtsorde. Dat ik bij de eerste lezing bij amendement andere
formuleringen heb voorgesteld, doet er thans niet meer toe. Die amendementen
zijn verworpen. Ook deze redactie kon en kan onze instemming hebben. Interessant
is wellicht nog dat deze wijziging c.q. aanvulling van de taakopdracht van
de krijgsmacht keurig synchroon loopt met de ontwikkelingen binnen de NAVO,
waarover wij gisteren in een algemeen overleg spraken. Dit jaar is het strategisch
concept van de NAVO, waarin als vanouds de collectieve verdedigingstaak is
opgenomen, verrijkt met de taak van crisisbeheersing buiten het verdragsgebied.Het nieuwe in de bepaling van artikel 97, lid 1, is dan ook de taak met
betrekking tot de internationale rechtsorde. In artikel 90 wordt vanouds op
de regering de plicht gelegd de ontwikkeling van de internationale rechtsorde
te bevorderen. Die plicht werd en wordt nagekomen via goed gedrag, diplomatieke
handelingen, activitei ten in de Algemene Vergadering van de
Verenigde Naties enzovoort, enzovoort. Ook de activiteiten van dat bijzondere
instrument waarover de overheid beschikt, in casu de krijgsmacht, behoren
daartoe.Echter, dit instrument is van een zodanig bijzondere aard dat dit afzonderlijke
vermelding in de Grondwet rechtvaardigt. Anders dan in de tijd van de Koude
Oorlog is evenwel de krijgsmacht meer een politiek instrument geworden, over
de inzet waarvan telkens weer zorgvuldige afwegingen gemaakt dienen te worden.
In de jaren negentig is meer dan voorheen de waarheid duidelijk geworden van
de klassieke uitspraak van Von Clausewitz, die ik nu maar eens helemaal heb
opgezocht, en die luidt: "Zo zien wij dus dat oorlog niet enkel een politiek
handelen is, doch een waarachtig politiek instrument, een voortzetting van
het politieke verkeer, een doorvoering daarvan met andere middelen."Tegen de achtergrond van de verschoven internationale panelen is ook de
rol van de Kamer veranderd. Achter het nieuwe artikel 100 met zijn bijzondere
informatieplicht gaat de overtuiging schuil dat het uitzenden van militairen
niet alleen een zaak is van de regering, maar ook de bijzondere aandacht verdient
van het parlement.Voordat ik daar nog iets meer over zeg, wil ik nog een opmerking maken
over het huidige artikel 98, lid 2, dat luidt: de regering heeft het oppergezag
van de krijgsmacht. Nieuw wordt dat artikel 97, lid 2. In de nota naar aanleiding
van het verslag antwoordt de regering op vragen van de PvdA-fractie, dat in
het feit dat hier en in het nieuwe artikel 100 wordt gesproken over de "regering"
geen wezenlijk verschil schuilt met de algemene inlichtingenplicht van artikel
68. In dat laatste artikel is, zoals bekend, deze plicht opgelegd niet aan
de regering, maar aan "de ministers en de staatssecretarissen". Ik meen toch
dat er iets meer gezegd kan worden. Eerstens, dat de keuze voor het woord
"regering" past bij artikel 90, waar deze term ook wordt gebruikt. Principiëler
is nog dat in het verleden in de Grondwet werd gesproken over de Koning bij
wie het oppergezag van de krijgsmacht berustte. Deze bepaling heeft nooit
afgedaan aan de onschendbaarheid van de Koning en aan de ministeriële
verantwoordelijkheid. Hoewel het ons destijds – en dat moet ergens in
de jaren tachtig zijn geweest, dus voordat ik het recht had om hier te staan –
niet overtuigde, is bij de algehele grondwetsherziening van 1983 de "Koning"
vervangen door de "regering". De constitutionele Koning in diens regeerfunctie
is toen, zonder het oogmerk van enige materiële wijziging in diens positie,
verdwenen in de term "regering". Dat is niet zonder slag of stoot gegaan.
Welnu, als dan nu in artikel 100 niet van "regering" maar van "ministers en
staatssecretarissen" zou worden gesproken, dan zou geen recht zijn gedaan
aan de discussie van destijds en zou de grondwetgever nu op een niet acceptabele
manier terminologisch zijn doorgeschoten. Gelukkig gebeurt dat ook niet, maar
ik geef graag deze aanvulling op het antwoord van de regering in de nota naar
aanleiding van het verslag.Vervolgens wil ik nog enkele opmerkingen maken over het nieuwe artikel
100. Daaraan ligt ten grondslag een Kameruitspraak van 1994 waartoe ik het
initiatief had genomen. Dat verklaart ook waarom ik bij tweede lezing toch
nog aandacht aan dit wetsvoorstel wil geven. In die motie werd gesproken over
een formeel instemmingsrecht, maar zover heeft de regering niet willen gaan.
In eerste lezing heeft het parlement zich daarbij neergelegd. Ik eveneens,
maar ik wil toch nog maar eens herhalen wat ik eerder opmerkte, namelijk dat
ik in het geheel niet overtuigd was en nog steeds niet ben door het argument
van de regering dat een formeel instemmingsrecht op gespannen voet zou staan
met de bestaande constitutionele verhouding tussen regering en Staten-Generaal.
Het was mijns inziens een gezocht argument ter verhulling van gewone politieke
onwil.In het debat over de eerste lezing heb ik gesproken over een materieel
instemmingsrecht. In de juridische vakpers ben ik daarover op de vingers getikt,
maar dat heeft mij geen pijn gedaan. Zonder te hechten aan een bijzondere
terminologie meen ik, gelet op de gegroeide praktijk waaraan regering en Kamer
zich zorgvuldig houden, dat het nieuwe artikel 100 als oogmerk heeft het via
een extra betrokkenheid van de Kamer versterken van de democratische legitimatie
van besluiten tot uitzending van militairen. Anders dan op grond van artikel
68 is de regering nu grondwettelijk verplicht de Kamer vooraf te informeren.
De ratio daarvan is volstrekt duidelijk, namelijk het bieden van een vast
moment om over de concrete uitzending te beraadslagen en uitspraken te doen.
Tot die gegroeide praktijk behoort dat fracties zich in voorkomende gevallen
expliciet uitspreken over een voorliggend kabinetsbesluit. Ik heb ook altijd
de indruk gehad dat ministers van Defensie aan die procedure zijn gaan hechten.In dit verband wil ik nog opmerken het jammer te hebben gevonden dat de
CDA-fractie het oordeel van de regering heeft gevraagd over de casus van een
parlementaire afwijzing van een concreet besluit tot uitzending. Dat antwoord
had de fractie zelf moeten weten, namelijk dat het regel is dat Kameruitspraken,
neergelegd in moties, worden uitgevoerd! Dat geldt zeker bij dit type besluiten.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! De heer Van Middelkoop heeft gelijk, maar ook hij zal toch
weten hoe vaak moties niet door de regering worden uitgevoerd?De heer Van Middelkoop (GPV):Wij zijn het natuurlijk met elkaar eens dat dit schandelijk is. Het zou
muggenzifterij zijn geweest als ik het in het algemeen had gezegd, maar in
deze situatie en bij dit soort onderwerpen acht ik het nauwelijks denkbaar,
ook al is het staatsrechtelijk niet ongeoorloofd, dat een kabinet militairen
uitzendt tegen de uitdrukkelijke wil van de Kamer in. Ook het kabinet zal
de noodzaak van een breed parlementair draagvlak in concrete omstandigheden
inzien.Terecht wordt in de nota opgemerkt dat op basis van artikel 100 te verstrekken
inlichtingen de politieke, juridische en operationele implicaties van de inzet
of terbeschikkingstelling omvatten. Of dat in het verleden voldoende is gebeurd,
waag ik te betwijfelen, maar wij wachten wat dat betreft het rapport van het
NIOD over Srebrenica en het rapport van de Tijdelijke commissie besluitvorming
uitzendingen met belangstelling af. Dat kan ook het moment zijn om te bezien
hoe toereikend het zgn. toetsingskader bij uitzending van militairen in het
verleden is geweest en in de toekomst kan zijn. Kortom, over de werkelijke
betekenis van de informatieplicht van artikel 100 nieuw is
het laatste woord nog niet gezegd.De regering heeft gelijk als zij in de nota opmerkt dat de inlichtingenplicht
uitsluitend een besluit van de regering tot inzet of terbeschikkingstelling
geldt en niet ook een voornemen daartoe. Formeel lijkt dat juist of is dat
juist, al blijkt dat niet uit de tekst van artikel 100 nieuw, in de praktijk
wordt de Kamer echter wel degelijk vaak ook over eventuele voornemens geïnformeerd,
meestal door de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie gezamenlijk,
en zo groeien regering en Kamer als het ware naar het moment toe van definitieve
besluitvorming. Op deze weg moeten wij dan ook verder gaan. Wel heb ik nog
graag een expliciete bevestiging van mijn veronderstelling dat een besluit
nooit reeds de daar vaak uit voortvloeiende internationale committering inhoudt
waarop de regering zich eventueel zou kunnen beroepen tegenover een kritische
Kamer. Dus eerst hier langs, voordat er volkenrechtelijke verplichtingen worden
aangegaan. Artikel 100 nieuw spreekt overigens ook niet expliciet over een
besluit, maar toch graag een beschouwing over dit punt.In het Nederlandse Juristenblad is forse kritiek geleverd op dit voorstel.
Zo is het nieuwe artikel 100 een wassen neus genoemd. Omdat ik mij wat aangesproken
voelde, heb ik daarop gereageerd en dat gaf mij de mogelijkheid om ook eens
in het NJB te schrijven. Belangrijker was dat ik de juridische kritiek niet
juist achtte, in elk geval overdreven en vond dat geen rekening was gehouden
met de gegroeide praktijk waarover ik eerder sprak.Met enige gevoeligheid is door juristen ook gereageerd op mijn opmerkingen
dat van de zijde van staatsrechtdeskundigen weinig is bijgedragen aan dit
thema. Dat had ik misschien beter niet kunnen zeggen, maar ik neem daar niet
al te veel van terug. Wel vraag ik de regering, de minister van Binnenlandse
Zaken in het bijzonder, te reageren op het verwijt aan haar dat voor geen
enkele van de voorstellen voor herziening van de Grondwet – dus niet
alleen over dit voorstel – enig advies is ingewonnen, afgezien natuurlijk
van de Raad van State. Waarom is bijvoorbeeld over dit voorstel de Commissie
volkenrechtelijke vraagstukken niet om advies gevraagd? Maar nogmaals, dit
betreft ook de andere voorstellen voor herziening van de Grondwet.De heer Besselink, hoofddocent staatsrecht in Utrecht, die op dit gebied
een autoriteit is, schreef in het NJB van 22 januari 1999 dat geen enkele
van de vaste colleges van advies binnen wier werkterrein de herzieningsvoorstellen
vallen, is geconsulteerd. Hij verwijt de grondwetgever dan ook, het werk te
veel "in splendid isolation" te willen verrichten. Op deze kritiek –
die overigens ook de Kamer raakt – ontvang ik graag een reactie van
de minister.Aan dezelfde auteur ontleen ik nog het volgende, vermeld in een Ars Aequi
Cahier over "Staatsrecht en buitenlands beleid". Hij schrijft over het lastige
vraagstuk van de nog resterende betekenis van artikel 96 betreffende het in
oorlog verklaren van het Koninkrijk en de rol van de Staten-Generaal daarbij.
De auteur concludeert uit de geschiedenis van de grondwetsherziening van 1953
dat niet alleen in geval van unilaterale zelfverdediging, maar ook bij militaire
deelname aan een grootscheepse internationale strijdmacht, de Staten-Generaal
in verenigde vergadering toestemming zouden moeten geven. Zo geformuleerd
denk ik bijvoorbeeld aan Kosovo. Dit type instemming is ook gevraagd en gegeven
voor de Nederlandse inzet in Korea. Ik meen dat dit mede aanleiding is geweest
tot deze grondwetsbepaling die in 1953 is geformuleerd.In de debatten over de Golfoorlog is ook over deze materie gesproken.
Daarover zijn toen notities verschenen. Toen is in feite de betekenis van
artikel 96 tot nihil terug gebracht. Als dit ook heden de definitieve conclusie
is, heeft deze bepaling dus een andere lezing gekregen dan de in 1953 geldende
en kan de vraag worden gesteld waarom het nog wordt gehandhaafd. Ik realiseer
mij dat dit nu niet meer geamendeerd kan worden, maar ik kaart dit toch maar
even aan, want dit is bij de eerste lezing in de Tweede Kamer niet gebeurd.
Voorzover hier een verwijt kan worden gemaakt, raakt dat dus ook mijzelf.
Omdat het hier kan gaan om de constitutionele legitimatie van de inzet van
Nederlandse militairen, is volstrekte duidelijkheid zo langzamerhand gewenst.
Voorlopig lijkt dit de laatste gelegenheid om deze zaak te agenderen.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Na het doorwrochte betoog van de heer Van Middelkoop kan mijn
bijdrage kort zijn. Ik kan mij vinden in de vragen die hij heeft gesteld.
Wat betreft de opmerking over de moties die niet worden uitgevoerd: wij hebben
hier in deze Kamer vaker gezien dat aangenomen moties worden meegenomen naar
het vrijdagmiddagberaad en dat er dan niets van terecht komt. Dus wat dat
betreft was de vraag wel degelijk terecht. Dit neemt niet weg dat de regering
zich in een dergelijk geval toch wel drie keer achter de oren moet krabben
voordat zij een motie van een dergelijke strekking niet uitvoert.Voorzitter! Vandaag is de tweede lezing van dit voorstel tot wijziging
van de Grondwet aan de orde. De CDA-fractie heeft in eerste lezing na amendering
met dit voorstel ingestemd. Wij hebben in de tweede lezing een aantal vragen
gesteld. Die zijn in het algemeen tot onze voldoening beantwoord, dus daarop
ga ik nu niet verder in.Voorzitter! De inlichtingenplicht vooraf maakt een indringend debat voorafgaand
aan de daadwerkelijke inzet van de krijgsmacht mogelijk. Dat is echter nadat
de regering het besluit heeft genomen, maar voordat de werkelijke inzet plaatsvindt.
Dat is tenminste de bedoeling en ik hoop ook dat dit altijd zo zal zijn. Maar
de memorie van toelichting en de nota naar aanleiding van het verslag bevatten
een uitweg op dit punt. Het is wel helder dat de Kamer uiteindelijk wel degelijke
een oordeel kan geven over het regeringsbesluit tot het al dan niet inzetten
of ter beschikking stellen van de krijgsmacht. Maar stel dat er bij de Kamer
overwegende bezwaren zijn en de regering effectueert toch het voorgenomen
besluit in oorspronkelijke of in gewijzigde vorm, dan is het aan de Kamer
om daaraan vervolgens haar eigen conclusies te verbinden aangaande de positie
van regering of minister. Het is waar dat er formeel geen sprake is van een
instemmingsrecht van de Tweede Kamer, maar materiaal kan de nu te volgen procedure
tot hetzelfde effect leiden. Kán, en zal ook moeten. Ik volg daarin
de heer Van Middelkoop. Hoewel er dus geen sprake is van een
formeel instemmingsrecht, biedt de nu gekozen formulering een aantal waarborgen
om vooraf die helderheid te krijgen over de politiek-juridische en operationele
implicaties van de inzet. De ervaringen zullen moeten uitwijzen of het nieuwe
artikel 100 voldoende is.Voorzitter! De inlichtingenplicht geldt niet bij inzet of het ter beschikking
stellen van de krijgsmacht voor humanitaire hulpverlening als er geen sprake
is van een gewapend conflict. Het lijkt echter alleszins logisch dat in een
dergelijk geval de Kamer wel degelijk wordt geïnformeerd. Dat geldt ook
als in het kader van de OVSE waarnemers worden uitgezonden. Het valt in beide
gevallen weliswaar niet onder de grondwettelijke inlichtingenplicht, maar
ik kan mij nauwelijks voorstellen, dat de regering hiertegen bezwaar heeft.
Trouwens, als deze informatie niet uit eigen beweging door de regering wordt
verstrekt, zal de Kamer er toch om vragen. Je kunt de Kamer beter een slagje
voor zijn.Ik sluit aan bij de vraag van de heer Van Middelkoop over de internationale
committering. Dat is zeer terecht.Het is goed dat op deze manier in ieder geval de bestaande praktijk –
ik ben hier wat voorzichtig – bij inzet of terbeschikkingstelling van
militairen in internationaal verband grondwettelijk wordt verankerd. Het gaat
weliswaar wat minder ver dan wij graag hadden gezien, maar het is goed dat
er iets gebeurt. Gelet op ons stemgedrag bij de eerste lezing moge het duidelijk
zijn dat de fractie van het CDA voor dit wetsvoorstel zal stemmen.De heer Van den Berg (SGP):Mijnheer de voorzitter! Ik zal het kort houden. Collega Van Middelkoop
heeft in het kader van de voorgeschiedenis van het wetsvoorstel een aantal
zaken gememoreerd. Het is ook een tweede lezing. Wij hebben het voorstel in
eerste lezing gesteund en wij zullen dat nu ook doen.Het voorstel weerspiegelt de ontwikkelingen in het denken over defensie,
verdediging en de internationale rechtsorde. Ik wijs er overigens op dat de
considerans van het wetsvoorstel nog steeds alleen over verdediging spreekt,
terwijl wij het hier uitdrukkelijk hebben over grondwetsbepalingen ten aanzien
van verdediging en de internationale rechtsorde. Een goede regeling daarvan
vindt mijn fractie een buitengewoon aangelegen punt. Wij hebben het hier over
de zwaardmacht van de overheid. In de formele regeling kunnen wij niet zorgvuldig
genoeg zijn. Ik wijs erop dat in de grondwettelijke bepalingen terecht eerst
wordt gesproken over verdediging van het Koninkrijk en daarna over andere
zaken: bescherming van de belangen van het Koninkrijk en de handhaving en
bevordering van de internationale rechtsorde. Ik hecht zeer aan die volgorde.
Ik hoor wel eens geluiden dat sommigen de volgorde omgekeerd willen zien.
De eerste taak van de krijgsmacht is en blijft de verdediging van het Koninkrijk
en van het grondgebied van het Koninkrijk. Vanuit onze visie op de overheid
en de overheidstaak leggen wij daarop de nadruk.In de grondwetstekst wordt nu niet alleen gesproken over het handhaven,
maar ook over het bevorderen van de internationale rechtsorde. Ik meen, dat
volstaan had kunnen worden met de bepaling: handhaven van de internationale
rechtsorde. Het gebruik van het militaire instrumentarium ten behoeve van
de bevordering van de internationale rechtsorde vindt mijn fractie een wel
zeer ver verwijderde taak. Ik besef dat onze krijgsmacht steeds meer een instrument
is geworden van een integraal buitenlands beleid, waarbij de inzet ervan op
het eind van een continuüm van instrumenten staat. Wij blijven zeer voorzichtig
wat betreft het gebruik van de Nederlandse krijgsmacht als het gaat om bevordering
van de internationale rechtsorde. In andere discussies komen wij daarop zeker
terug. Dan gaat het over de toepassing van dit artikel en niet om de formulering
ervan. Ik voorspel dat de laatste discussies over de omschrijving van artikel
97, lid 1, nog lang niet hebben plaatsgevonden, zeker als ik denk aan de ontwikkeling
van een Europese defensie. Mijn fractie is daar overigens tegen.Ik wil nog een waarderende opmerking maken over de tekst van het voorstel.
De uiteindelijke vormgeving bevat tot ons genoegen een aparte bepaling over
de civiele verdediging. Wij hebben het amendement van de heer Te Veldhuis
daarover destijds gesteund. Er kunnen immers te allen tijde verplichtingen
uit hoofde van civiele verdediging aan de orde zijn. Het is goed dat dit grondwettelijk
geregeld is.Ik wilde vooral nog iets zeggen over artikel 100. Collega Van Middelkoop
merkte terecht op dat dit een vrucht van zijn motie van destijds is. Wij hebben
die motie gesteund. In de motie was sprake van instemmingsrecht. In onderlinge
discussie zijn wij teruggevallen op de informatieplicht. Daarmee hebben wij
ook ingestemd. Er is nog een verbetering in het artikel aangebracht waarmee
wij ook instemmen. In de eerste tekst stond dat de Kamer tijdig moest worden
geïnformeerd. Nu staat er: vooraf. Dat vinden wij een veel betere bepaling.In eerste lezing stelde ik al aan de orde, dat in artikel 100 nu alleen
een informatieplicht is vastgelegd over humanitaire hulpverlening in geval
van gewapend conflict. Ik heb erop gewezen dat er een glijdende schaal is,
van situaties waarin een conflict dreigt of in potentie mogelijk is, naar
een daadwerkelijk gewapend conflict. Bij de inzet van onze krijgsmacht voor
humanitaire hulpverlening in situaties met dreiging van een eventueel gewapend
conflict ligt de toepassing van dit artikel ook volstrekt voor de hand. De
tekst van artikel 100, lid 1, verplicht de regering daar niet toe. Wij blijven
dat een zwakke plek vinden. Wij spreken graag de wens uit dat de regering
zich op dit punt actief opstelt en verder gaat dan waar de Grondwet strikt
toe noopt. Met andere woorden, wanneer eenheden in verband met humanitaire
hulpverlening uitgezonden worden in een gebied waar weliswaar nog geen gewapend
conflict is, maar een gewapend conflict zou kunnen ontstaan, dus waar sprake
is van escalatiegevaar, stellen wij het zeer op prijs dat de Kamer vooraf
wordt geïnformeerd. Dit geldt natuurlijk temeer voor situaties waarin
eenheden al ter plekke aanwezig zijn en vervolgens in een situatie van gewapend
conflict betrokken raken. De letterlijke tekst van de Grondwet is dan weer
wel van toepassing. Het gaat mij om het eerste geval, waarin ik graag een
duidelijke toezegging van de regering krijg.Minister Peper:Mijnheer de voorzitter! Ik dank de geachte afgevaardigden voor de gemaakte
opmerkingen. Ik zal daarbij niet ingaan op de opmerking van mevrouw Van der
Hoeven over de manier waarop de regering omgaat met moties. Misschien ben
ik op dit punt een beetje ouderwets. De regering kan moties naast zich neer
leggen en dan zien wij wel weer verder.Eergisteren, op 9 november, was het precies tien jaar geleden dat de Muur
viel. In die tien jaar is de situatie in de wereld ingrijpend veranderd, zeker
waar het gaat om vrede en veiligheid. De wereld is niet meer opgedeeld in
twee duidelijke machtsblokken. In plaats daarvan is in de loop van die tien
jaar een situatie ontstaan waarin de handhaving en de bevordering van de internationale
rechtsorde een centrale plaats zijn gaan innemen. Dat geldt ook voor de rol
van de strijdkrachten. Met het nu voorliggende voorstel wordt recht gedaan
aan die veranderde rol. De Grondwet wordt aan de nieuwe situatie in de wereld
aangepast, zo kan men met recht zeggen. Vanuit de Tweede Kamer is in 1994
door aanneming van de motie-Jurgens en de motie-Van Middelkoop op herziening
en modernisering van de bepalingen over de defensie aangedrongen. Hier past
een woord van waardering aan de heer Van Middelkoop, die zich met grote overtuiging,
zeggingskracht en deskundigheid, tot in het Nederlandse Juristenblad, hiervoor
sterk heeft gemaakt. Het is nu ook weer uit zijn betoog gebleken. Ik hoop
hem enigszins bevredigend te kunnen beantwoorden, want zoveel deskundigheid
is voor een nog nieuwe minister, wel of niet met toekomst, niet goed te pareren.Bij de voorbereiding van de algehele grondwetsherziening die in 1983 haar
beslag zou krijgen, was een voorstel gedaan tot herziening van de defensiebepalingen.
Dit voorstel heeft het niet gehaald, zodat de bepalingen uit de oude Grondwet
zijn overgegaan naar de nieuwe. In juni 1985 is een nieuw voorstel ingediend
dat het ook niet heeft gehaald. In 1995 is een partiële wijziging van
de defensiebepalingen verschenen in verband met de opschorting van de opkomstplicht.
Bij aanvaarding van het voorstel dat nu in tweede lezing aan de orde is, zullen
de defensiebepalingen, zij het later dan oorspronkelijk de bedoeling was,
helemaal aan de eisen van de tijd zijn aangepast.De voorgestelde wijziging van de Grondwet die wij vandaag bespreken, is
uiteraard van meer dan cosmetische aard. De wijziging brengt behalve een meer
eigentijdse verwoording van de bepalingen inzake de krijgsmacht een expliciete
verwijzing, in artikel 100, naar de inzet en het ter beschikking stellen van
de krijgsmacht voor het handhaven of bevorderen van de internationale rechtsorde.
Uiteraard zal ik de vragen en opmerkingen van de Kamer over artikel 100 beantwoorden
voorzover deze van constitutionele aard zijn. Ik neem aan dat de heer De Grave
zal ingaan op vragen die binnen zijn verantwoordelijkheid liggen, in verband
met de operationele aspecten van dit artikel.Aan de Kamer wordt een inlichtingenrecht toegekend. Dit houdt in dat de
Kamer vooraf – de heer Van den Berg wees er al op hoe belangrijk woorden
zijn – inlichtingen van de regering krijgt over het inzetten of ter
beschikking stellen van de krijgsmacht voor het uitvoeren van de bedoelde
taken. Dit geeft duidelijk aan waarom deze wijziging van de Grondwet belangrijk
is. Juist door de expliciete verwijzing naar deze relatief nieuwe taak van
de krijgsmacht wordt deze taak een factor in de constitutionele verhoudingen.
Het is dus niet alleen meer een taak waaraan wij vanuit onze betrokkenheid
bij de wereldgemeenschap en op grond van onze plaats in de internationale
rechtsorde deelnemen, maar het is ook een taak die wij zo essentieel achten,
dat wij in het kader van het onze constitutionele verhoudingen een regeling
hiervoor in het leven willen roepen.Ik wil in dit kader iets toelichten over de verhouding, waarover de Kamer
heeft gesproken, van artikel 100 tot de algemene inlichtingenplicht die in
artikel 68 van de Grondwet is neergelegd. De heer Van Middelkoop wees er al
op dat artikel 68 zich richt tot ministers en staatssecretarissen, die individueel
de verplichting hebben de Kamers de door een of meer leden verlangde inlichtingen
te geven. Het voorgestelde artikel 100 richt zich tot de regering. Zij heeft
het oppergezag over de krijgsmacht. Zo staat het nu in de Grondwet en in de
voorgestelde nieuwe bepalingen.Er is een ander opmerkelijk punt in de verhouding van artikel 100 tot
artikel 68. Artikel 68 verplicht ministers en staatssecretaris ertoe de Kamer
de door een of meer leden verlangde inlichtingen te geven. Het initiatief
hiervoor ligt dus in principe bij de Kamers. Artikel 100 draait voor de inzet
van de krijgsmacht de rollen om: de regering moet vooraf zelf de Staten-Generaal
inlichten.Deze bepaling heeft natuurlijk een achtergrond, een ratio. De Staten-Generaal
inlichten betekent in ons staatsrecht, als het goed is, niet: de Staten-Generaal
voor voldongen feiten stellen. Integendeel, het inlichten van de Staten-Generaal
heeft tot doel de Kamers ertoe in staat te stellen hun medewetgevende en,
waar het hier vooral om gaat, controlerende taak goed uit te voeren. Daarom
worden de inlichtingen voorafgaand aan de inzet van de krijgsmacht gegeven,
zodat hierover een reële discussie kan worden gevoerd. De nieuwe bepaling
betekent naar de opvatting van het kabinet in een aantal opzichten een duidelijke
versterking van de grondwettelijke positie van de Staten-Generaal. Er is overigens
aangesloten bij datgene wat in het onderlinge verkeer tussen regering en Staten-Generaal
is gegroeid.Voorzitter! Ik wil vervolgens reageren op een aantal andere punten uit
de betogen die zijn gehouden. De heer Van den Berg sprak over de verhouding
tussen de Grondwet en de internationale rechtsorde. Het voorgestelde artikel
100 spreekt over de handhaving of de bevordering van de internationale rechtsorde.
De heer Van den Berg zei dat "handhaving" alleen voldoende zou zijn geweest.
Hij vroeg zich af of met "bevordering" de formulering niet te assertief is
geworden. Misschien lijkt dit op een woordenspel, maar het gaat mij erom dat
je hierover verschillend kunt denken. Wel moet je je afvragen waarover je
het hebt als je spreekt over de internationale rechtsorde. Recent hebben wij
kunnen merken dat de internationale rechtsorde zich in hoog tempo ontwikkelt.
Ik ben geen deskundige op het terrein van het buitenlands recht, hoewel dat
mijn grote belangstelling heeft. Ik wijs er evenwel op dat buitengewoon opvalt
in welke mate de internationale gemeenschap zich zorgen maakt over –
anderen zullen zeggen: zich bemoeit met – situaties in bepaalde landen.
Dat is in de afgelopen jaren een bijzonder verschijnsel geweest. Een VN-mandaat
is natuurlijk belangrijk, maar het is niet het enige wat hierbij een rol speelt.
De Grondwet gaat daar eigenlijk niet over. Zij kan als het ware niet boven
haar macht grijpen. Daarmee worden alleen de internationale ontwikkelingen
gevolgd, maar niet bepaald.Voorzitter! Ik wil nog enkele opmerkingen maken over het inlichtingenrecht
en het instemmingsrecht. Ik hecht eraan met nadruk te stellen dat het voorgestelde
artikel 100 een instrument is om de ministeriële verantwoordelijkheid
optimaal tot uiting te laten komen. Weliswaar impliceert dit niet een formeel
instemmingsrecht voor het parlement, maar de keerzijde hiervan is, dat de
verantwoordelijkheid wordt gelegd waar die staatsrechtelijk gezien thuishoort:
bij de regering. Hierdoor wordt de Staten-Generaal meer vrijheid gelaten om
de genomen beslissingen onafhankelijk te beoordelen en om dat, indien nodig,
op een uiterst indringende wijze te doen. Louter juridisch is voor de Staten-Generaal
weliswaar geen instemmingsrecht vastgelegd, materieel komt het daar natuurlijk
wel heel dicht bij. Zeker als het om ingrijpende zaken gaat, zal de regering
niet lichtvaardig aan de opvattingen van de Staten-Generaal voorbij kunnen
gaan. Recent hebben we hiermee de nodige ervaring opgedaan. Het is mogelijk
dat in een concreet geval de meerderheid van de Kamer met de regering van
mening verschilt over de inzet van de krijgsmacht. Ook tegen mevrouw Van der
Hoeven zeg ik: het hoeft geen betoog, dat de regering zich in zo'n geval van
de opvattingen van de Kamermeerderheid ernstig rekenschap zal geven. Dat spreekt
vanzelf.Voorzitter! Ik dank de heer Van Middelkoop voor het uitspreken van de
hoop dat de wet binnen niet al te lange tijd in het Staatsblad zal verschijnen.
Ik dank hem ook voor de aanvulling op datgene wat in de nota naar aanleiding
van het verslag staat over de term "regering". Zojuist heb ik al aangegeven
waarom voor de huidige formulering van artikel 100 is gekozen. De reden is
van staatsrechtelijke aard. Ook tegen mevrouw Van der Hoeven zeg ik dat helder
moet zijn: de regering regeert en het parlement controleert. Op dit punt is
uiteraard kennisgenomen van de staatsrechtelijke literatuur.De heer Van Middelkoop heeft nog gevraagd om een bevestiging van zijn
veronderstelling dat "een besluit nooit de vaak daaruit voortvloeiende internationale
committering inhoudt waarop de regering zich eventueel zou kunnen beroepen
tegenover een kritische Kamer". Het antwoord van de regering op dit verzoek
is positief en ligt besloten in de eerder met de Kamer gevoerde discussie
over de betekenis van de grondwetsherziening, zoals deze wordt bevestigd in
de memorie van toelichting. Met deze grondwetsherziening wordt vastgelegd
de in de afgelopen jaren tussen regering en parlement gegroeide werkwijze
die wordt gevolgd bij de uitzending van militaire eenheden, met inbegrip van
toetsing van het besluit aan de aandachtspunten uit het toetsingskader. Het
spreekt daarom vanzelf dat om een betekenisvolle gedachtewisseling met het
parlement te kunnen hebben, er geen sprake kan zijn van een onomkeerbare internationale
committering van de regering om aan een bepaalde crisisbeheersingsoperatie
deel te nemen. In de voorbereidende fase van deelneming aan een crisisbeheersingsoperatie,
waarbij hierover al dan niet in bondgenootschappelijk verband internationaal
overleg wordt gevoerd, wordt terzake altijd een voorbehoud gemaakt wat betreft
de nationale politieke besluitvorming.De heer Van Middelkoop heeft ook gevraagd waarom over deze grondwetswijziging
geen advies is gevraagd aan de talloze adviesorganen, wel of niet van een
verscholen of gekende signatuur. Over dit wetsvoorstel is, net zomin als over
de andere onlangs door het parlement behandelde of nu nog in behandeling zijnde
voorstellen tot wijziging van de Grondwet, advies gevraagd. In al deze gevallen
gaat het om zeker niet onbelangrijke, maar qua omvang en juridische complexiteit
beperkte wijzigingen van de Grondwet. De regering wist in al deze gevallen
ook heel goed wat zij wilde. Dat scheelt altijd. Waarom dan nog advies vragen?
Voor de advisering over een concreet wetsvoorstel is er immers de Raad van
State? Het is goed gebruik dat het parlement zich via schriftelijke oproepen
of hoorzittingen laat informeren over wetsvoorstellen. Sedert de herziening
van het adviesstelsel is dat de globale taakverdeling tussen regering en parlement,
waarbij het primaat van de politiek vooropstaat en dubbel werk zoveel mogelijk
wordt vermeden.Anders ligt dit wanneer sprake is van een divers en complex probleem dat
zich op een breder terrein van de Grondwet afspeelt. Dan kan het zaak zijn,
aan deskundigen advies te vragen. Bijvoorbeeld op het terrein van het dualisme
in het lokaal bestuur en de grondrechten in het digitale tijdperk zijn door
het kabinet commissies ingesteld om een onafhankelijk deskundig advies te
geven. Daarna is de regering, ongetwijfeld na een uitvoerige discussie met
de Kamer, aan zet om de complete wetsvoorstellen uit te werken.In dit verband wijs ik nog op de in mijn begroting aangekondigde voornemens
inzake de constitutionele agenda voor de volgende eeuw. Deze agenda heeft
mede de bedoeling het wetenschappelijk debat in en buiten het NJB over een
wenselijke staatkundige vernieuwing tijdig te stimuleren.Ik kom op de verhouding tussen artikel 96, dat ik er nog een keer op nagelezen
heb, en het voorgestelde artikel 100. Artikel 96 is van oudsher een bepaling
geweest die ziet op de klassieke oorlogssituatie. Overigens bevat het een
lid waarin, vrij vertaald, staat dat er snel moet worden gehandeld wanneer
de nood hoog is. Bij de behandeling van de grondwetsherziening van 1953, waarschijnlijk
als sequeel op de discussie over de Korea-oorlog, is nadrukkelijk aan de orde
geweest dat deze bepaling niet ziet op het ter beschikking stellen van de
krijgsmacht voor collectieve rechtshandhaving. De reden hiervoor was, dat
zowel het Handvest van de Verenigde Naties, het WEU-verdrag als het NAVO-verdrag
in dit verband niet spreken over "inoorlogverklaring", maar over "het verlenen
van bijstand". Dat is dan toch weer een wat andere terminologie. Wil men in
de Grondwet de betrokkenheid van de Staten-Generaal helder regelen, dan kan
men in principe twee dingen doen. Men kan er aan de ene kant voor kiezen een
bestaande bepaling die niet voor die situatie is geschreven, wel heel erg
ver op te rekken, met alle bezwaren van dien. Men kan ook – daarvoor
is nu gekozen – in het licht van de ontwikkelingen een
bepaling maken die beter op deze ontwikkelingen is toegesneden. Dit betekent
overigens niet dat artikel 96 nu ineens zinledig is geworden. Een situatie
zoals in deze bepaling bedoeld, kan zich natuurlijk ook in de toekomst blijven
voordoen, wat wij overigens niet hopen. Maar de internationale context is
zodanig gewijzigd, dat artikel 96 daardoor de facto een andere positie heeft
gekregen.Voorzitter! De heer Van den Berg heeft een vraag gesteld over humanitaire
hulpverlening, dus hulpverlening van de krijgsmacht buiten een gewapend conflict.
Als je kijkt naar de werkelijkheid in de wereld, geef ik toe dat er een heel
overgangsgebied is. Onder die humanitaire hulp vallen noodhulp, zoals assistentie
aan slachtoffers van rampen, preventieve hulp, zoals assistentie ter voorkoming
van epidemieën en vaccinatie, en rehabilitatiehulp, met name eerste hulp
bij het herstel van elementaire voorzieningen, zoals sanitaire voorzieningen
en huisvesting. Ook de assistentie bij de opvang van vluchtelingen en ontheemden
wordt hiertoe gerekend. Volgens de bewoordingen van artikel 100 dient de regering
ook vooraf inlichtingen te verstrekken wanneer de krijgsmacht wordt ingezet
of ter beschikking wordt gesteld voor humanitaire hulpverlening bij gewapende
conflicten. De inlichtingen die dan worden verschaft, zullen betrekking hebben
op zaken als de duur en de risico's van die inzet voor de terbeschikkingstelling
en op de afspraken die daarover in internationaal verband zijn gemaakt. Artikel
100 verplicht niet tot het inlichten van de Staten-Generaal bij humanitaire
hulpverlening buiten een gewapend conflict. Het vooraf geven van inlichtingen
hierover aan de Staten-Generaal zal natuurlijk in de meeste gevallen in het
geheel niet op bezwaren stuiten, als die hulp van enige signatuur en omvang
is. De ervaring is dat dat op heel korte termijn kan. De materiële situatie
maakt voldoende duidelijk dat een vruchtbaar verkeer met het parlement noodzakelijk
is.Minister De Grave:Mijnheer de voorzitter! Er was een klein momentje van herkenning, toen
de heer Van Middelkoop sprak over wijziging van de Grondwet op het punt van
het oppergezag van de krijgsmacht. Ik herinner mij dat zo goed, omdat de allereerste
vergadering van de VVD-fractie die ik als nieuwgekozen lid mocht meemaken
in 1982, ging over dat onderwerp. Ik verstoutte mij toen het woord te voeren!
Tegen dat onderwerp was namelijk massief verzet in de VVD-fractie. Kolonel
b.d. Ploeg en anderen hadden het gevoel dat hier de fundamenten van de verbondenheid
met het koningshuis ter discussie stonden. Ik was toen 26 en zoals gezegd
net gekozen, en ik heb mij verstout op te merken dat ik dat voorstel toch
eigenlijk heel verstandig vond. Pas heel veel later is het goed gekomen met
de kolonel b.d.!Voorzitter! Dan sta je hier als minister van Defensie, pratend over een
volgende stap in die ontwikkeling van de krijgsmacht. Vanuit operationeel
oogpunt wil ik een opmerking maken over artikel 100, ook naar aanleiding van
de motie van de heer Van Middelkoop. Los van alle constitutionele aspecten,
hoe belangrijk ook, gaat het ook om de stolling van een gegroeide praktijk,
die de ervaring heeft gehad van de situatie en de omstandigheden in Kosovo.
Ik vind het belangrijk om hier te benadrukken, ook vanuit mijn verantwoordelijkheid
als minister van Defensie die de inlichtingenverantwoordelijkheid nadrukkelijk
aan zijn adres gericht voelt, dat ik heel sterk heb gemerkt hoezeer voor militairen
die wordt gevraagd aan operaties in het buitenland in vaak heel moeilijke
omstandigheden deel te nemen, de steun van het parlement cruciaal wordt geacht.
Dit staat los van de verhouding tussen regering en Kamer. Het gaat hier om
het dragen van operationele verantwoordelijkheid voor die mensen aan wie je
dat vraagt. Ik vind het belangrijk om dit als factor mee te geven voor toekomstige
beoordelingen van situaties die zich kunnen voordoen.Een ander aspect in dit kader is dat meer en meer, en in de toekomst wellicht
uitsluitend, de inzet van Nederlandse militairen zal plaatsvinden in internationaal
kader. Daarmee zal de internationale besluitvorming heel centraal komen te
staan. Los van de discussies in het Nederlands Juristenblad waar de heer Van
Middelkoop naar verwees, past naar mijn taxatie de formulering van artikel
100 goed in die ontwikkeling. Er zijn momenten dat de regering moet kunnen
committeren. Een formeel instemmingsrecht, even los van de wijze waarop dat
nu is geformuleerd, past natuurlijk slecht in zo'n beeld. Ik herinner mij,
dit overigens terzijde, dat ik mij ooit eens heb verstout tot het schrijven
van een artikel, maar dan in het weekblad voor fiscaal recht, nadat ik voor
de zoveelste maal had gelezen dat het met de kwaliteit van de fiscale wetgeving
allerbelabberdst was gesteld. Dat leidde ook tot grote opwinding bij deskundigen.
Nog wekenlang hebben zij zich de vingers blauw geschreven, want het was ongelooflijk
dat Kamerleden zich verstoutten om met deskundigen in discussie te gaan. Dat
was absoluut niet de bedoeling.Voorzitter! Ik wil van mijn kant tot slot graag een bevestigend antwoord
geven op de vraag van de heer Van den Berg. Het lijkt mij, zonder dat de Grondwet
het direct voorschrijft, vanuit dezelfde argumentatie als ik zojuist aangaf,
zeer voor de hand te liggen en ook uit de geest van de afspraken voort te
komen, dat in zo'n situatie op dezelfde wijze de inlichtingen aan de Kamer
worden verstrekt vanuit een voorafsituatie binnen mogelijkheden, ook voor
situaties van militaire inzet van leden van de krijgsmacht zonder dat er een
direct risico is voor participatie in het krijgsveld.De voorzitter:Ik heb begrepen dat er geen behoefte is aan het tweede termijn, maar wel
tot het maken van een enkele opmerking.De heer Van Middelkoop (GPV):Mijnheer de voorzitter! Ik wil beide bewindslieden bedanken voor de gedegen
en plezierige wijze van beantwoording van deze grondwetsherziening in tweede
lezing. Ik wil in het bijzonder de minister van Binnenlandse Zaken bedanken
voor zijn waardering geuit aan mijn adres over mijn initiatief van destijds.
Ik doe dit uitsluitend omdat dit een extra reliëf krijgt tegen de achtergrond
van het massief verzet destijds van de ministers van Buitenlandse Zaken en
van Defensie. Zo zie je maar dat er van Paars I naar Paars II sprake kan zijn
van voortschrijdend inzicht. Dat wil ik hier even markeren.De voorzitter:Op de tribune hebben inmiddels plaatsgenomen enkele Canadese
leden van de NAVO-assemblee. I would say a very nice welcome to them.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, op een nader te bepalen tijdstip te stemmen.Daartoe wordt besloten.De vergadering wordt van 18.05 uur tot 19.35 uur geschorst.Voorzitter: Van Nieuwenhoven 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-1604-1611.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl