Behandeling van:  - de Integrale Beleidsnota Biotechnologie (27428);  - de nota Toepassing van genetica in de gezondheidszorg (27543)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 3179-3202

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-02-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 44, pagina 3179-3202

30-01-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27428Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 27543Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het voorstel van wet van de leden Depla, Ravestein, Van Wijmen, Duivesteijn en Biesheuvel tot wijziging van onder andere de artikelen 10 en 26 van de Wet voorkeursrecht gemeenten in verband met het tegengaan van de ontwijking van het voorkeursrecht van gemeenten bij de verwerving van onroerende zaken (27750)Pagina 3202-3223
Regeling van werkzaamheden (woensdag 30 januari 2002)Pagina 3179-3179
Behandeling van: - de Integrale Beleidsnota Biotechnologie (27428); - de nota Toepassing van genetica in de gezondheidszorg (27543)Pagina 3179-3202
Debat over mogelijke fraude in het hoger beroepsonderwijsPagina 3223-3241
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 30 januari 2002)Pagina 3241-3241
Presentie en opening (woensdag 30 januari 2002)Pagina 3179-3179

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 157 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: de Integrale Beleidsnota
Biotechnologie (27428);de nota Toepassing van
genetica in de gezondheidszorg (27543).(Zie notaoverleg van 21 en 28 januari 2002.)De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Na twee volle dagen debat over biotechnologie hebben
wij vandaag een eerste afronding daarvan. Er zal in dit huis namelijk nog
vaak over dit onderwerp worden gesproken. Er zijn drie nota's aan de orde:
de integrale nota Biotechnologie, de nota Kennisinfrastructuur genomics en
de nota Genetica in de gezondheidszorg.Biotechnologie kent vele aspecten en diverse invalshoeken en al dan niet
toekomstige toepassingsmogelijkheden. Het is dus een veelzijdig onderwerp
en dat is de reden dat bij dit debat vijf ministers aanwezig zijn, te weten
de ministers van VROM, VWS, EZ, LNV en OCW. Verder is de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
in gedachten en op papier aanwezig. Het is dan ook een uiterst belangrijk,
ingrijpend onderwerp, namelijk een technologie die de natuur een handje helpt
op een wijze en tot resultaten leidend waartoe de natuur zelf na zoveel jaren
evolutie niet in staat bleek. Daarbij worden onder andere soortgrenzen doorbroken
met onbekende effecten op de langere termijn. Verder botst deze technologie
met, in ieder geval raakt zij aan de intrinsieke waarde van biodiversiteit –
biodiversiteit is immers de basis van alle leven op aarde –, van duurzaamheid,
van het leven zelf.In reactie op de nota stelde mijn fractie een heldere analyse te missen
van de problemen die met behulp van biotechnologische toepassingen bestreden
zouden kunnen worden. Daardoor ontbreekt immers ook een sociaal-economisch
en technologisch, maar vooral ethisch afwegingskader dat het mogelijk maakt
om de positie van biotechnologie met andere mogelijkheden te vergelijken.
Dat is belangrijk voor het aansturen van wetenschappelijk onderzoek en een
voorwaarde voor een zorgvuldige afweging en beoordeling van risico's. De vraag
die steeds beantwoord moet worden, is dan ook: waarom gebruik maken van deze
technologie? Het publiek, daartoe uitgenodigd door de commissie-Terlouw, gaf
duidelijk aan dat ten aanzien van voedselproductie de nut- en noodzaakafweging –
in feite een ethische afweging – hardop gemaakt dient te worden.Ook met betrekking tot toekomstige toepassingen in de gezondheidszorg
is de vraag aan de orde of toekomstige verwachtingen gerechtvaardigd zijn
en op welke wijze wij daarmee moeten omgaan. Ook bij het aansturen van wetenschappelijk
onderzoek is een dergelijk afwegingskader noodzakelijk, zeker bij het ontrafelen
van het genoom van mens, dier en plant. Enerzijds ontstaat een begin van zicht
op de mogelijkheden, anderzijds wordt de complexiteit zichtbaar, die tot grote
voorzichtigheid maant. Niet alles wat kan, moet ook daadwerkelijk kunnen.
Minister Pronk heeft in dit verband gezegd: niet alles moet kunnen worden
toegepast, maar alles moet wel kunnen worden geweten! Kennisontwikkeling is
van het grootste belang, juist om risico's beter te beoordelen ten behoeve
van contra-expertise en het ontwikkelen van voor de commercie onaantrekkelijke
alternatieven. Bij het bepalen van onderzoeksprioriteiten in het kader van
het strategisch plan van aanpak genomics is naast de normale verantwoordelijkheid
van de overheid en de democratische controle, de maatschappelijke inbreng
van groot belang. Het is dan ook bevredigend dat er is afgesproken dat er
een maatschappelijk adviesorgaan aan het regieorgaan wordt toegevoegd.Voorzitter: TerpstraMevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Communicatie en transparantie zijn ook onontbeerlijk voor de legitimatie
van beleid. Bij het maken van de nut- en noodzaakafweging wordt immers een
politiek-ethische afweging gemaakt die per definitie een verbetering ten aanzien
van de bestaande situatie moet inhouden. Deze afweging is slechts verantwoord
te maken door een zeer consciëntieuze toepassing van het voorzorgbeginsel.
Minister Pronk heeft indringend aan de hand van negen criteria het afwegingstraject
geschetst, waarmee de contouren van een afwegingskader duidelijk werden afgetekend.
Ik denk hierbij aan de intrinsieke waarde van biodiversiteit, van duurzaamheid
en van leven. Hij gaf aan dit integrale afwegingskader, daartoe uitgenodigd,
nader te willen beschrijven. Mijn fractie hecht daaraan waarde en om die reden
zal zij het aannemen van de motie die door mevrouw Ross namens de CDA-fractie
wordt ingediend, van harte ondersteunen. Voor mijn fractie kan op deze wijze
sprake zijn van een zorgvuldig vooruit ten aanzien van het kansen bieden voor
gezondheidszorg, milieu en voedselproductie door middel van
biotechnologie. Verstandig en voorzichtig voorwaarts waarbij de solidariteit
vooropstaat, binnen de gezondheidszorg, met ontwikkelingslanden en met volgende
generaties; solidariteit met het respecteren van autonomie en keuzevrijheid
van mensen.Kennisvermeerdering is een groot goed. Het bevredigen van de wetenschappelijke
nieuwsgierigheid is niet de enige drijfveer bij life sciences. Genetics waaronder
bio-informatica zijn zeer kostenintensief. De financiële banden van onderzoek
met toepassingen zijn een gegeven geworden. De trend van het snel publiceren
van resultaten is verschoven naar het snel patenteren. Of het heil dat van
deze technologie wordt verwacht op deze wijze voor iedereen bereikbaar zal
zijn, is vanuit de solidariteitsgedachte een punt van zorg en dient een punt
van blijvende aandacht te vormen. Wij zien momenteel het effect daarvan bij
de eerder aan de orde gestelde problematiek van het borstkankergen. Ik dien
in dit verband de volgende motie in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat het Amerikaanse bedrijf Myriad Genetics octrooien betreffende
het BRCA1-gen, de gensequentie en daaruit voortvloeiende diagnostische tests
om weefselmonsters te onderzoeken, ter vaststelling van aanleg voor borstkanker
of eierstokkanker, ook voor Europa heeft verkregen, respectievelijk aangevraagd;van oordeel dat het honoreren daarvan zeer negatieve gevolgen zal hebben
voor (potentiële) patiënten die dergelijke tests behoeven en voor
onderzoekers in ons land;dringt er bij de regering op aan, bij het Europees Octrooibureau tijdig
oppositie in te stellen tegen verleende, respectievelijk aangevraagde octrooien,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Swildens-Rozendaal, Feenstra,
Terpstra, Udo, Ross-van Dorp, Dittrich, Hermann, Stellingwerf, Poppe en Van
der Vlies.Zij krijgt nr. 12(27428,27543).Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter. Ik rond mijn bijdrage af in de wetenschap dat het debat over
dit onderwerp in dit huis, maar ook met en in de samenleving nu pas goed is
begonnen en voorlopig absoluut niet zal zijn afgerond.De heer Feenstra (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Voorzichtig vooruit, zorgvuldig vooruit; zo luidt
onze politieke lijn voor dit onderwerp. Daarmee sluit de PvdA ook aan bij
de uitkomsten van het publieksdebat van de commissie-Terlouw waarin nut en
noodzaak, een vergelijking met alternatieven en het vertrouwen centraal werden
gesteld. Ik doel daarmee op vertrouwen in de overheid, de wetenschap en het
bedrijfsleven. De burger kent in zijn eigen voedselketen niet meer direct
de producent en de verwerker. De boer, bakker en slager van Jorwerd zijn nu
grensoverschrijdende producenten en verwerkers in de Global Village geworden.
De burger stelt hoge eisen aan product en productiewijze, allereerst aan producent,
verwerker, transporteur en supermarkt, maar vervolgens óók aan
de toezichthoudende overheid. Wat kan de overheid doen om het vertrouwen bij
de burger te versterken?Voorzitter. Ten eerste moet de overheid niet alleen scherp toezien op
de toelating van producten en productiewijzen, maar ook op de mogelijke langetermijneffecten
van ons voedselgebruik, of dat nu uit biologische, gangbare of biotechproducten
bestaat. Integrale monitoring moet het publiek de zekerheid bieden dat al
ons voedsel veilig is, vandaag én morgen.In de tweede plaats gaat het om kennisopbouw. Voor de toelatingsbeoordeling
én voor de monitoring is een versterking van de fundamentele kennis
over ecologie en de werking van het bodemsysteem van groot belang. In het
zesde Europese onderzoekskader, in de Europese strategie voor de Raad van
Barcelona en in de genomicsprogrammering wordt hiervoor aandacht gevraagd.
Wij verlangen dat de ecologische kennis verder wordt uitgebouwd, met name
waar het gaat om het bodemsysteem. Vandaar dat ik twee moties indien.De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat met betrekking tot transgene voedingsgewassen reeds
is voorzien in een systeem van toelatingsbeoordeling, toezicht en handhaving;overwegende het belang van integrale monitoring na het doorlopen hebben
van de toelatingsbeoordeling, zowel met betrekking tot de beoogde resultaten
als met betrekking tot mogelijke onvoorziene effecten;overwegende dat een dergelijke integrale monitoring van korte- en langetermijneffecten
voor mens en milieu bij alle voedingscategorieën wenselijk en noodzakelijk
is;constaterende dat in het Europese strategiedocument integrale monitoring
als taak van de Voedselautoriteit wordt gezien (actiepunt 23);verzoekt het kabinet, een dergelijk systeem van integrale monitoring als
taak van de Nederlandse Voedselautoriteit voortvarend op te zetten,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Feenstra, Swildens-Rozendaal,
Ross-van Dorp, Dittrich, Hermann, Stellingwerf, Poppe en Van der Vlies.Zij krijgt nr. 13(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat de commissie-Terlouw aanbeveelt, de fundamentele kennis
van ecologische processen en de werking van het bodemsysteem te vergroten;overwegende dat de beoordeling vanFeenstra toelatingsaanvragen ook gediend
is met het verder vergroten van ecologische kennis;constaterende dat aan de verdere opbouw van ecologische kennis prioriteit
wordt gegeven in het Zesde Europese kaderprogramma voor onderzoek en in de
genomicsprogrammering;verzoekt het kabinet, binnen de genoemde prioritering te voorzien in de
verdere opbouw van fundamentele kennis van ecologische processen en van het
bodemsysteem,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Feenstra, Swildens-Rozendaal,
Terpstra, Udo, Ross-van Dorp, Dittrich, Hermann, Stellingwerf, Poppe en Van
der Vlies.Zij krijgt nr. 14(27428,27543).De heer Feenstra (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Het wereldvoedselvraagstuk is zeer omvangrijk,
schandelijk en urgent; we kunnen ons niet permitteren biotech als oplossingsrichting
op voorhand terzijde te schuiven. Hier geldt voor ontwikkelingslanden keuzevrijheid
om kansen met betrekking tot voedselzekerheid en -veiligheid te benutten en
om bedreigingen in de sfeer van economische afhankelijkheid en patenten te
verminderen. Wij bepleiten niet het economisch voordeel en het intellectueel
eigendom van weinigen; het zijn onzes inziens de kansen op duurzame ontwikkeling
voor velen die centraal moeten staan.De heer Udo (VVD):Voorzitter. Wij hebben een tweetal maandagen gedurende meer dan twintig
uur intensief over drie nota's inzake biotechnologie gesproken. Daarbij zijn
alle positieve en negatieve nuances naar voren gekomen. Uniek was in ieder
geval dat wij het debat hebben gevoerd met maar liefst vijf bewindslieden
die allen alles uit de kast hebben gehaald om alle vragen van de Kamer te
beantwoorden en om goed beleid neer te zetten. Het kabinet verdient hiervoor
een compliment. Het is ook opvallend dat het kabinet als één
blok een duidelijk standpunt kon vertolken. Deze Kamer zal vanmiddag ook proberen
dit zo complexe onderwerp zoveel mogelijk gezamenlijk te duiden. De moties
die vandaag worden ingediend, zijn bedoeld als piketpalen voor toekomstig
beleid.De VVD-fractie is van mening dat de biotechnologie als een sleuteltechnologie
een belangrijke plaats heeft in onze maatschappij, vooral ook internationaal.
Het is noodzakelijk, de ontwikkeling van biotechnologie in Nederland de ruimte
te geven, omdat er op verschillende terreinen, zoals landbouw, volksgezondheid,
medicijnen, voeding en industriële innovatie, waardevolle toepassingen
mogelijk zijn. Daarbij gaat het erom dat wij in Nederland onze positie innemen
en dat wij onze internationale achterstand in kennis en innovatie inhalen.
De VVD-fractie gaat nadrukkelijk uit van het beginsel "verantwoord vooruit".
Wij zijn enthousiast, omdat wij de overtuiging hebben dat de biotechnologie
ons vele voordelen kan brengen. Dat moet echter wel onder belangrijke randvoorwaarden
gebeuren, bijvoorbeeld veiligheid, keuzevrijheid voor de consument, ethische
toetsing en bescherming van de menselijke waardigheid, alsmede dierenwelzijn
en milieu.De overheidscommunicatie en de communicatie door het bedrijfsleven zijn
niet altijd even goed geweest. Daarom zijn wij van mening dat de consument
te allen tijde recht heeft op volledige en juiste informatie omtrent ingrediënten
en risico's van bijvoorbeeld voedsel. Hieraan wordt in ieder geval gewerkt,
maar de Kamer zal hierop in de toekomst scherp toezien. De maatschappelijke
discussie heeft door de commissie-Terlouw een extra push gekregen die navolging
verdient. Het publiek is en blijft hierbij de centrale actor. De kern is voor
de VVD-fractie om bij genetische modificatie de toepassingen af te stemmen
op maatschappelijk relevantie en internationale context. Zeker nu de Europese
Commissie haar actieplan heeft gepubliceerd, zal Nederland nog meer internationale
harmonisatie moeten nastreven.Hiernaast kan de biotechnologie een bijzondere rol spelen in het wereldvoedselvraagstuk,
omdat er langs deze techniek productiemogelijkheden ontstaan in ontwikkelingsgebieden
die te nat, te droog of te zout zijn. Wij zullen de ontwikkelingslanden in
ieder geval in staat moeten stellen om zo optimaal mogelijk te profiteren
van de voordelen van toegankelijke en betaalbare biotechnologie.Bij de medische biotechnologie leveren de wetenschappelijke ontwikkelingen
meer mogelijkheden op voor preventie en behandelmethoden van ongeneeslijke
ziekten. Ongewenste consequenties, zoals die zich thans aftekenen rondom het
ongewenste monopoliseren van het borstkankergen, dienen met kracht bestreden
te worden.Ook hebben wij de hoop en verwachting dat de plantaardige biotechnologie
alternatieven kan opleveren voor dierproeven. Hiervoor zal het grootschalige
genomicsproject een extra handvat kunnen zijn.Op grond van het zelfbeschikkingsrecht heeft eenieder het recht, zelf
te bepalen of hij overgaat tot genetisch onderzoek en wat hiermee gedaan wordt.
Vroege kennis is vaak zeer waardevol maar het recht op weten kan gemakkelijk
botsen met het recht op niet-weten in familieverband. Grenzen zijn niet eenduidig
te trekken. De voorspellende geneeskunde kan belangrijk zijn voor individuele
patiënten maar misbruik moeten wij voorkomen, zowel in werkverband en
als in relatie met de verzekeringswereld.Het is van het grootste belang dat wij de positie van de patiënt
centraal stellen. Hij of zij heeft recht op een lang en duurzaam bestaan,
waarbij de kwaliteit van leven richtsnoer is. Het gaat hierbij met name om
gezondheidswinst en zeker niet om het streven naar perfectie. Dit alles gezegd
zijnde, herhaal ik mede namens mijn medewoordvoerster Erica Terpstra dat de
VVD hecht aan een integraal toetsingskader dat uitgaat van respect voor leven,
de menselijke waardigheid, de beschermwaardigheid en een individuele keuzevrijheid.Voorzitter, ik zal thans een aantal moties indienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat het kabinet in de integrale nota BiotechnologieUdo aangeeft,
verantwoord met biotechnologie te willen omgaan; overwegende dat een meer transparant proces voor de verlening van vergunningen
bijdraagt aan een zorgvuldig overheidsbeleid;van mening dat het voor de Tweede Kamer en vergunningaanvragers van groot
belang is tijdig geïnformeerd te worden over beleidsveranderingen;verzoekt de regering, ervoor zorg te dragen dat de betrokken minister: - bij verandering van het beleid voor vergunningverlening de Tweede Kamer
en vergunningaanvragers hierover tijdig en adequaat informeert;-
een zo groot mogelijke mate van transparantie bevordert, daar waar het gaat
om het al of niet afgeven van een vergunning, en onder welke aanvullende voorwaarden,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Udo, Terpstra, Feenstra, Swildens-Rozendaal,
Dittrich, Van der Vlies en Ross-van Dorp.Zij krijgt nr. 15(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat de kwalitatieve en kwantitatieve voedsel- en gezondheidsvraag
vanuit de ontwikkelingslanden groot is en in de toekomst alleen nog maar groter
zal worden;van mening dat met behulp van biotechnologie (genetische modificatie)
de ontwikkelingslanden mogelijk kunnen profiteren van nieuwe gezondheids-
en landbouwmethoden;van mening dat kennis over biotechnologie toegankelijk en tegen een redelijke
prijs beschikbaar moet zijn;verzoekt de regering, door middel van een programma biotechnologie binnen
het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid aandacht te besteden aan de mogelijkheden
die biotechnologie biedt,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Udo, Terpstra, Dittrich, Feenstra,
Swildens-Rozendaal en Ross-van Dorp.Zij krijgt nr. 16(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat de extra impuls voor genomics zou kunnen leiden tot een
ongewenste stijging van het gebruik van proefdieren;van oordeel dat een extra stimulans voor onderzoek naar alternatieven
voor dierproeven ook binnen de genomicsprogramma's gewenst is;verzoekt de regering, vanuit het extra budget voor genomics een bedrag
van € 900.000 te reserveren voor onderzoek in het kader van het
genomicsprogramma, gericht op alternatieven voor dierproeven,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Udo, Terpstra, Swildens-Rozendaal,
Feenstra, Ross-van Dorp, Dittrich, Hermann, Stellingwerf, Poppe en Van der
Vlies.Zij krijgt nr. 17(27428,27543).Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. Mijn bijdrage aan deze plenaire afronding van het overleg
over de integrale beleidsnota Biotechnologie, de nota Toepassing van genetica
in de gezondheidszorg en de nota Kennisinfrastructuur genomics begin ik met
de opmerking dat ik het bijna twintig uur durende overleg als zinvol en interessant
heb ervaren. Zinvol, omdat ik raakvlakken heb kunnen vinden tussen de opstelling
van het CDA en die van de collega's van andere fracties; zinvol ook, omdat
de bewindslieden uitgebreid zijn ingegaan op de inbreng van mijn fractie,
zodat zorgen deels weggenomen zijn en deels duidelijk hun bevestiging hebben
gekregen. Interessant, omdat bij behandeling van deze materie steeds weer
blijkt dat ontwikkelingen in de biotechnologie zeer breed ingrijpen in de
samenleving, waardoor wij gedwongen zijn om niet alleen met het heden maar
ook met de toekomst bezig te zijn. Dit vraagt om duurzaamheid, om rentmeesterschap
in optima forma.Voor het feit dat de regering ernaar streeft om te komen tot een daadwerkelijk
integrale benadering van de ontwikkelingen met betrekking tot biotechnologie,
spreek ik namens mijn fractie waardering uit. Het daadwerkelijke gehalte van
de integraliteit in besluitvorming door de diverse departementen voldoet echter
nog niet aan de wensen van mijn fractie. Daarnaast heb ik gewezen op de dominantie
van het marktdenken in de integrale beleidsnota Biotechnologie, hetgeen onder
meer onderstreept is door de opvatting van de minister van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij dat de keuzevrijheid van de burger voor voedsel dat vrij is van
genetisch gemodificeerde organismen, zover reikt als de marktwerking toestaat.
Mijn fractie wil een actieve opstelling van de overheid, daar waar die keuzevrijheid
in het gedrang komt en steunt daarom ook de motie die daartoe strekt van collega
Van der Vlies.Daadwerkelijk integraal beleid zal eerst dan tot stand komen, wanneer
verbindende waarden in een ethisch toetsingskader zijn neergeslagen. Voor
mijn fractie is een dergelijk kader voorwaarde voor het instemmen met een
voorzichtige voortgang van de ontwikkelingen in de biotechnologie. Het is
belangrijk om de bijzondere posities te benoemen van de intrinsieke waarde
van leven, ecologische duurzaamheid en biodiversiteit. Niet in de laatste
plaats omdat deze ook internationaal zijn ingebed in grondrechten en regelgeving.
Alle fracties hebben benadrukt te hechten aan een ethische afweging bij de
toetsing van ontwikkelingen in de biotechnologie. Dat verheugt mijn fractie
buitengewoon. Ik ben er dan ook van overtuigd dat, hoewel iedereen vanuit
zijn eigen politieke achtergrond aan dit ethisch toetsingskader een specifieke
invulling zal willen geven, er een gemeenschappelijke basis zal blijken te
zijn die voor eenieder een belangrijk referentiekader zal vormen. Het betoog
van minister Pronk, de eerste ondertekenaar van de integrale beleidsnota Biotechnologie,
heb ik gezien als een belangrijke aanzet tot verdere verdieping, die noodzakelijk
is om te komen tot een integraal ethisch toetsingskader waardoor
het mijn fractie mogelijk wordt vertrouwen in de voortgang van de ontwikkelingen
te stellen. Hij heeft de handschoen opgepakt en met het indienen van de volgende
motie, die medeondertekend is door alle collega's behalve de heer Poppe van
de SP, wil ik hem aanmoedigen spoedig te komen tot het opstellen van een integraal
toetsingskader voor biotechnologische ontwikkelingen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat bio- en gentechnologie weliswaar kansen kan bieden voor
een betere volksgezondheid, een schoner milieu en kwalitatief goede voedselvoorziening,
maar dat ongewenste ontwikkelingen moeten worden voorkomen;constaterende dat een integraal ethisch toetsingskader voor biotechnologische
ontwikkelingen uitgaande van de intrinsieke waarde van leven, ecologische
duurzaamheid en biodiversiteit nog niet expliciet is geformuleerd;verzoekt de regering, een integraal toetsingskader voor biotechnologische
ontwikkelingen op te stellen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Ross-van Dorp, Swildens-Rozendaal,
Feenstra, Terpstra, Udo, Dittrich, Hermann, Stellingwerf en Van der Vlies.Zij krijgt nr. 18(27428,27543).Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. Er zijn, zoals ik al zei, zorgen door mij en meerdere fracties
uitgesproken die vandaag leiden tot moties die scherp richtinggevend zijn
en waaraan de CDA-fractie ook steun heeft gegeven. Het mag namelijk niet zo
zijn dat door octrooiering van het menselijk gen door een Amerikaans bedrijf
diagnostiek en therapie uitsluitend in handen van de commercie komen. Ook
moet onafhankelijk onderzoek een gegarandeerde positie innemen naast het onderzoek
dat geïnitieerd en gefinancierd wordt door het bedrijfsleven. Detectie
van genetisch gemodificeerde organismen door de hele voedselketen heen zal
zekerheid moeten bieden aan producenten en consumenten, en patiënten
moeten geïnformeerd worden over het misleidend karakter dat informatieverstrekking
op internet over geneesmiddelen en biotechnologische toepassingen in de gezondheidszorg
kan hebben. Over dit laatste punt wil ik namens alle collega's die aan het
debat hebben meegedaan, de volgende motie indienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,van oordeel dat aanbod van en informatieverstrekking over geneesmiddelen
via internet op dit moment plaatsvindt en dat deze informatie misleidend en
zelfs gevaarlijk kan zijn, ook daar waar dat om biotechnologische toepassingen
handelt;constaterende dat maatregelen om de burger hierover te informeren noodzakelijk
zijn;van oordeel dat deze informatie laagdrempelig te verkrijgen moet zijn
bij onder meer huisartsen en apotheken;roept de regering op, dergelijk informatiemateriaal te doen ontwikkelen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Ross-van Dorp, Swildens-Rozendaal,
Feenstra, Terpstra, Udo, Dittrich, Hermann, Stellingwerf, Poppe en Van der
Vlies.Zij krijgt nr. 19(27428,27543).Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. Het CDA wil wetenschap en technologie niet blokkeren, maar
wel normeren. De overheid past dan ook geen terughoudende opstelling waar
het de biotechnologische ontwikkelingen betreft. Deze gaan snel, zeer snel.
De invloed van de voorspellende geneeskunde zal zich doen gelden in de sfeer
van verzekerbaarheid en aansprakelijkheid. Ross-van DorpIk ben minister Borst
erkentelijk voor het feit dat zij ons een brief zal doen toekomen over de
solidariteit met mensen met een al dan niet behandelbare ziekte. Ik herhaal
nogmaals dat het CDA vindt dat er geen tweedeling in de samenleving mag komen
tussen behandelbare en niet-behandelbare zieken met uitsluiting tot gevolg.Tot slot, voorzitter: het CDA is voorzichtig positief gestemd, maar het zal de ontwikkelingen zeer kritisch blijven volgen. Er blijven
immers vooralsnog grote dilemma's die om een zorgvuldige afweging vragen.
Biotechnologie kan kansen bieden voor mensen met een erfelijke ziekte, maar
zij kan ook leiden tot selectie op eigenschappen. Biotechnologie kan planten
resistent maken tegen ziekte, maar ook zorgen voor onomkeerbare gevolgen voor
ons ecosysteem en de biodiversiteit. Biotechnologie bij dieren geeft de mogelijkheid
om in laboratoria de effecten van klinische toepassing van geneeswijzen bij
mensen te voorzien, maar biotechnologie kan het aantal proefdieren doen toenemen,
en dat roept op zijn beurt om alternatieven. De dilemma's waarmee wij tot
in de verre toekomst geconfronteerd zullen worden, vragen om een overheid
die haar verantwoordelijkheid wil nemen. Vandaag ronden wij het debat af,
maar dat mag niet het einde betekenen van dit debat en van het publieke debat.
Er moet permanent aandacht blijven voor een zo breed mogelijk publiek debat
met individuen en maatschappelijke organisaties en voor informatieoverdracht.
Het voorzorgbeginsel is er niet voor niets. Er is sprake van risico en dat
vraagt om helder risicomanagement en heldere informatieverstrekking. Een totaalbarrière
opwerpen, wil de CDA-fractie niet. Wel moet er een ethisch toetsingskader
komen waarbinnen de overheid waarborgen biedt voor duurzaamheid, keuzevrijheid
en solidariteit.De heer Dittrich (D66):Voorzitter. Een paar weken geleden is het rapport van de commissie-Terlouw
uitgekomen. Daaruit blijkt dat veel Nederlanders gereserveerd staan tegenover
nieuwe toepassingen van biotechnologie met name met betrekking tot de voedselproductie.
Mensen vragen van de overheid stevige garanties opdat er geen onomkeerbare
ontwikkelingen worden toegelaten waar wij later spijt van krijgen. De D66-fractie
neemt de aanbevelingen van de commissie-Terlouw ter harte en wij zijn tevreden
dat de regering bijna al die aanbevelingen overneemt. Het is van groot belang
dat het publiek betrokken raakt bij debatten over biotechnologie. Wij steunen de regering in het opzetten van de Nederlandse Voedselautoriteit.
Een goede etikettering kan het publiek de nodige duidelijke informatie geven.
Het is van groot belang dat de consument keuzevrijheid behoudt. Als iemand
in de supermarkt voor de schappen staat, moet hij kunnen kiezen tussen voedsel
dat wel of niet uit een ggo-vrije keten komt. Ik vraag de regering daarom
toch nog eens alles uit de kast te halen om die keuzevrijheid te realiseren.
Dit moet niet gebeuren door bijvoorbeeld het creëren van staatsplantages
of een staatswinkelketen met biologische producten, maar door gerichte maatregelen
zoals het stimuleren van biologische landbouw en veeteelt.De algemene houding van de D66-fractie ten opzichte van biotechnologie
is positief. Wij zijn enthousiast over de kansen die biotechnologie biedt,
maar willen ons niet als een kip zonder kop in allerlei toepassingen storten.
De risico's moeten zorgvuldig worden afgewogen. Biotechnologie wordt vaak
gepresenteerd als een toekomstgericht onderwerp. Daarbij wordt wel eens vergeten
dat wij deze sleuteltechnologie al jarenlang kennen, bijvoorbeeld op het gebied
van de medische biotechnologie. Daar staan wij nu aan de vooravond van grote
ontwikkelingen.Wij moeten oppassen dat wij in de samenleving geen sfeer krijgen dat mensen
met een ziekte of een handicap minder mee gaan tellen. Werkgevers en verzekeraars
mogen geen ongerechtvaardigd onderscheid maken. Solidariteit in de gezondheidszorg
moet het uitgangspunt zijn. Uit iemands genenkaart kan bijzonder veel informatie
worden afgelezen. Mensen hebben het recht op weten maar ook het recht op niet-weten.
Soms zullen die rechten in familieverband met elkaar botsen. Verzekeraars
moeten hiermee zorgvuldig omgaan. Namens alle woordvoerders dien ik een motie
in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat er door de ontwikkelingen in de medische biotechnologie
steeds meer bekend wordt over erfelijke aandoeningen; overwegende dat patiënten en hun familieleden het recht hebben om
te weten of zij mogelijk aan een bepaalde ziekte (kunnen gaan) lijden, maar
dat zij ook het recht op niet-weten hebben;overwegende dat verzekeraars soms vergaande vragen stellen over de gezondheidstoestand
van de patiënt en/of diens familieleden;verzoekt de regering, erop toe te zien dat het recht op weten en het recht
op niet-weten niet in het gedrang komen bij af te sluiten verzekeringen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Dittrich, Ross-van Dorp, Van der
Vlies, Udo, Swildens-Rozendaal, Feenstra, Stellingwerf, Hermann en Poppe.Zij krijgt nr. 20(27428,27543).De heer Dittrich (D66):In dit kader wil ik de minister van VWS vragen om straks te reageren op
de brief van het Nederlands verbond van verzekeraars, waarin wordt ingegaan
op de antwoorden die minister maandag gegeven heeft.Wij steunen het voorzorgbeginsel en wat eerder is gezegd over het ethisch
toetsingskader, dat per toepassing overigens kan verschillen. Wij signaleren
echter dat er erg veel adviesorganen op het gebied van de biotechnologie werkzaam
zijn. Zij beoordelen de aanvragen die op hun gebied worden ingediend. Sommige
adviesorganen hebben een overlap in werkzaamheden. Aanvragers moeten bij soms
bij meerdere adviesorganen langs gaan om hun vergunning te krijgen. Wij hebben
het gevoel dat die werkzaamheden beter op elkaar kunnen worden afgestemd om
doublures te voorkomen. Namens alle woordvoerders dien ik daarom een motie
in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat er op diverseDittrich terreinen van de biotechnologie
adviesorganen werkzaam zijn die ieder op het eigen terrein aanvragen bekijken
op onder meer maatschappelijke, ethische en juridische aspecten;overwegende dat er in de praktijk sprake is van een overlap van werkzaamheden;verzoekt de regering, te stimuleren dat de bestaande adviesorganen met
behoud van hun specifieke taken en deskundigheid de werkzaamheden zodanig
op elkaar zullen afstemmen dat genoemde overlap wordt voorkomen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Dittrich, Swildens-Rozendaal,
Feenstra, Terpstra, Udo, Ross-van Dorp, Hermann, Poppe, Stellingwerf en Van
der Vlies.Zij krijgt nr. 21(27428,27543).De heer Dittrich (D66):De commissie-Terlouw staat huiverig tegenover proefvelden met genetisch
gemodificeerde gewassen in Nederland. De commissie vindt Nederland daarvoor
te klein, terwijl het gevaar van uitkruising erg groot is. Het kabinet heeft
in de beantwoording duidelijk gemaakt, onderscheid te maken naar soorten gewassen
en op de strenge toelatingsprocedures te vertrouwen. Wij zien dat biotechnologie
een positieve rol kan spelen bij de voedselproductie in en voor ontwikkelingslanden.
Denk daarbij aan maïs, soja en katoen. Er moet goed worden gekeken naar
de behoefte van het land zelf en naar de gevolgen voor de biodiversiteit.
De belangen van de kleine boer moeten niet uit het oog worden verloren, en
de ontwikkelingslanden mogen geen vrijstaat worden voor proeven met biotechnologie,
die in het Westen niet zouden zijn toegestaan.Wij ondersteunen de regering in het stimuleringsprogramma voor genomics.
Het is belangrijk dat er een bundeling van krachten in Nederland komt. Fundamenteel
onderzoek moet zijn autonome plaats blijven houden, maar wij zien ook in dat
samenwerking met het bedrijfsleven de impact van genomics kan verhogen. Het
budget moet niet te veel worden versnipperd over allerlei gegadigden die zich
aanmelden om mee te doen. Het regieorgaan kan daarin een goede rol spelen.
De regering moet wel stimuleren dat de animo bij leerlingen toeneemt om een
studie in de bio-informatica te kiezen. Wij horen graag van de minister van
OCW een reactie op dit punt.D66 wil de kansen van biotechnologie op alle terreinen benutten. Tegelijkertijd
pleiten wij echter voor behoedzaamheid.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Ik keer terug naar het vrijhouden van voedselketens van ggo's, een doelstelling
van u. U verwees naar de alternatieve teelt van de biologische landbouw. Hoewel
dat mooi is, vraag ik mij af of u beseft dat ook niet de niet-biologische
landbouw – 98% van de productie – ggo-vrij wil blijven.De heer Dittrich (D66):Onze insteek is dat de consument die keuzevrijheid moet hebben. Wij vragen
daarom het kabinet, alles in het werk te stellen om een ggo-vrije keten te
behouden voor de consument. Hoever moet dat doorgaan, als de markt om wat
voor reden ook geen behoefte blijkt te hebben aan zo'n ggo-vrije keten? Wij
vinden dat het kabinet alles moet doen om ervoor te zorgen dat die keuzevrijheid
er blijft. Met name aan de vraagkant moeten stimuleringsmaatregelen worden
genomen. In het notaoverleg heb ik daarvan een aantal voorbeelden gegeven.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):U erkent dus dat dat alternatief niet beperkt blijft tot de biologische
sector, maar dat dat ook voor de reguliere landbouw een mogelijkheid moet
blijven?De heer Dittrich (D66):Alle mogelijkheden moeten open blijven. Vanuit het publiek moet er wel
vraag naar zijn. De ggo-vrije keten moet natuurlijk niet veel duurder worden,
waardoor de consumenten daardoor die producten niet willen kopen en afhaken
en de ggo-vrije keten een illusie blijkt te zijn. Daarom moet de overheid
wel degelijk een rol spelen bij het in stand houden van de keuzevrijheid.De heer Poppe (SP):U sprak over de belangen voor de voedselvoorziening van gentechnologie,
waarbij u verwees naar soja, maïs en katoen. Kunt u mij zeggen, waar
katoen dient voor de voedselvoorziening? Gaat het hier niet om handelsgewassen,
en niet zozeer om de voedselvoorziening van de lokale bevolking?De heer Dittrich (D66):Ik moet zeggen dat de vragen mij heel bekend voorkomen. U kent de antwoorden
ongetwijfeld ook. Soms hebben door middel van biotechnologie genetisch gemodificeerde
gewassen op een veel kleiner oppervlak een hogere oogst. U vraagt dan altijd
waar dat is. Wij weten dat dat in sommige delen van Mexico in ontwikkeling
is.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter. Na de debatten van de afgelopen twee maandagen,
die ruim twintig uur duurden, en, niet te vergeten, het werk dat de tijdelijke
commissie biotechnologie het afgelopen jaar verricht heeft, is nu het moment
aangebroken om een conclusie te trekken, terug te blikken, maar ook vooruit
te kijken. Wat dat betreft hecht de fractie van GroenLinks eraan om te zeggen
dat de in het laatste debat gedane suggestie, biotechnologie blijvend als
onderwerp van beraad voor een aparte Kamercommissie te hanteren, de volle
instemming heeft. Het betreft hier een nieuw terrein, met een grote diversiteit
die een groot aantal ministeries raakt. Het is dan ook vandaag geen kwestie
van afsluiten; dit is nog maar de startfase.Op dit brede terrein hecht de fractie van GroenLinks aan de keuzevrijheid
van de geïnformeerde burger en aan het voorzorgbeginsel. Mijn collega
Femke Halsema begon met een verwijzing naar een actuele publicatie "De wraak
van de publieke zaak" en zei: pas op dat je niet vervalt in management by
mistake, ijverig vooruithollen en dan merken dat het niet goed gaat om vervolgens
de fouten te moeten corrigeren. Ik ben van een andere generatie en citeer
dezelfde idee, maar in de vorm van een oude dichtregel: denkt aleer gij doende
zijt en doende denk dan nog. Daarmee meen ik dat wij weer bij elkaar zijn
gekomen.De benadering van de regering op onze ideeën is ook een gevarieerde,
evenals de benaderingen van de collega-fracties. Het is een groot en nieuw
gebied. Het is zeker niet zo dat wij dit gebied niet willen betreden, maar
wij plaatsen een en ander wel in een bepaalde context, namelijk die van
de ordening van markt, staat, wetenschap, maatschappelijke organisaties en
burgers. Zijn er voldoende mogelijkheden voor een effectieve controle voor
een risico-inschatting voor de langere termijn? Wij hebben het gevoel dat
de bewindspersonen van VROM en van VWS die gefaseerde benadering, die zorgvuldige
stap-voor-stapontwikkeling, ook voorstaan. Wij zijn echter wat beducht na
de woorden van de minister van LNV dat de markt bepaalt en dat het ophoudt
als er geen vraag is. Ook zijn wij beducht als wij de innige verwevenheid
tussen het bedrijfsleven, de wetenschap en de praktijk zien waarvan de bewindspersonen
van EZ en van OCW blijk hebben gegeven. Wat dat betreft blijven wij gezamenlijk
waakzaam en dat zullen wij ook de komende jaren op dit dossier doen.Voorzitter. Wij hebben gesproken over de aandacht voor de weesgeneesmiddelen.
Geneesmiddelonderzoek maakt duidelijk deel uit van het genomicsbeleid. De
weesgeneesmiddelen vallen onder een aparte categorie waarvoor wij een speciale
verantwoordelijkheid bij de overheid zien, omdat die categorie voor het bedrijfsleven
niet interessant is. Het gaat namelijk in de eerste plaats om geneesmiddelen
voor patiënten met zeldzame ziekten, dus zal er weinig vraag zijn naar
zo'n middel en in de tweede plaats om middelen voor mensen in arme landen
waar men zich de aankoop van geneesmiddelen nauwelijks kan permitteren.De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat de regering met genomics een belangrijke impuls wil
geven aan het onderzoek naar en de innovatie van biotechnologie en geneesmiddelen;overwegende dat voor de bestrijding van zeldzame ziekten in Nederland
en de bestrijding van veel voorkomende ziekten in de Derde Wereld meer aandacht
voor weesgeneesmiddelen gewenst is;overwegende dat onderzoek naar en bevordering van de toegankelijkheid
van weesgeneesmiddelen slechts in zeer beperkte mate is opgenomen in het genomicsbeleid;overwegende dat de financiële aspecten van de toelating tot het ziekenfondspakket
van geneesmiddelen voor zeldzame ziekten in Nederland nog onduidelijk zijn;verzoekt de regering, expliciet aandacht te besteden aan de ontwikkeling
van weesgeneesmiddelen;verzoekt de regering voorts, de financiële toegankelijkheid van geneesmiddelen
voor zeldzame ziekten in Nederland afdoende te regelen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Hermann, Ross-van Dorp, Swildens-Rozendaal,
Feenstra, Van der Vlies, Terpstra, Udo, Stellingwerf en Poppe.Zij krijgt nr. 22(27428,27543).Mevrouw Hermann (GroenLinks):Ik heb nog een laatste woord en dat komt uit de boezem van mijn fractie,
die daarbij wordt ondersteund door de fractie van de ChristenUnie. Wij hebben
toch wel een speciale zorg op het punt van het landbouwbeleid. Ik sluit dan
ook af met de motie die daarop betrekking heeft.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat er onvoldoende garanties zijn tegen de mogelijk ongewenste
gevolgen van de introductie van genetisch gemodificeerde organismen in de
voedselketen en het milieu, op het terrein van de voedselveiligheid en ecologie;overwegende dat op dit moment slecht kan worden voorspeld of de mogelijke
gevolgen van introductie onomkeerbaar zijn, wat strijdig kan zijn met het
voorzorgbeginsel;verzoekt de regering, het huidige moratorium op de teelt van transgene
gewassen, al dan niet in de vorm van proefvelden, op Europees niveau actief
te ondersteunen, tot het moment dat harde veiligheidscriteria geformuleerd
zijn en aan deze criteria kan worden voldaan,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Hermann en Stellingwerf. Naar
mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 23(27428,27543).Mevrouw Hermann (GroenLinks):Het "bezint eer gij begint" zal ons blijven inspireren in dit debat, dat
wij graag te zijner tijd voortzetten.De heer Poppe (SP):Voorzitter. Ik ben een kind van de Verlichting en mijn partij is een partij
van de Verlichting. Wij hebben dus geen dogma's en geen angst voor verandering
en vernieuwing, maar zullen altijd met open vizier kijken naar wat er gebeurt.
Wij zullen dat vooral kritisch doen.De meerderheid van de Nederlandse bevolking heeft na een brede publieke
discussie toch laten weten zorgen te hebben over de ontwikkelingen van genetische
manipulatie, met name op het gebied van voedingsgewassen.Mijn fractie onderscheidt verschillende toepassingen van moderne biotechnologie:
gezondheidszorg, puur fundamenteel wetenschappelijk onderzoek en toepassingen
in de landbouw. Met toepassingen in de landbouw bedoel ik het manipuleren
van gewassen naar transgeen door soortoverschrijdende genen van bijvoorbeeld
een beest in een plant te zetten, om daarmee bepaalde voordelen te halen.
Als wij alle voordelen op landbouwgebied goed bestuderen, zien wij dat zij
alleen van puur commercieel belang zijn en niets toevoegen aan de voedselvoorziening
in de wereld. Er is ook niet te weinig voedsel in de wereld, het is alleen
niet altijd op de plaats waar het moet zijn door alle mogelijke omstandigheden
zoals oorlog.Mijn fractie mist in het regeringsstandpunt een belangrijk punt: een duidelijk
onderscheid tussen enerzijds fundamenteel onderzoek ter vermeerdering van
de kennis en ten dienste van de nieuwsgierige mens en anderzijds onderzoek
dat puur commercieel gericht is en aanstuurt op een commerciële
toepassing. Aangezien dat onderscheid zo'n beetje op alle fronten ontbreekt,
moeten wij nu al vaststellen dat het biotechnologisch onderzoek en de genetische
manipulatie in feite voor het allergrootste deel in handen zijn van commerciële
bedrijven die daarmee ook de wetenschap sturen. Juist de nieuwsgierige mens
wordt hierin gekort. Het fundamentele onderzoek zal hierin gestuurd worden
door commerciële belangen.De minister van VROM heeft voor de landbouwgewassen in die twintig uur
vergadering getracht de zaak te redden door aan te geven met welke criteria
en stappenplannen allerlei veiligheden ingebouwd zullen worden. Ik deel de
constatering van de fractie van de Partij van de Arbeid dat de integrale beleidsnota
Biotechnologie de diepgang heeft van een spoorboekje. Dat waren de woorden
die de heer Feenstra gebruikte.De heer Feenstra (PvdA):Dit is een vorm van uitlokking. Deze opmerking moet in de juiste context
worden geplaatst. Die context was de volgende. Ik las in de integrale nota
vooral een positiebeschrijving. Vervolgens werd daarin aangekondigd een paar
honderd miljoen te investeren. In de positiebeschrijving stond ook waar men
dacht uit te komen. De integrale nota had daardoor sterk het karakter: wij
staan op A, wij gaan investeren en komen dan uit op B. Dat vind ik de diepgang
van een spoorboekje.Wij hebben echter ook twee dagen met elkaar gediscussieerd. Ik wil geen
van de bewindslieden tekort doen, maar met name minister Pronk heeft aangegeven,
impliciet in de nota en expliciet tijdens het debat, wat het morele, ethische
en maatschappelijke afwegingskader is. De heer Poppe mag deze opmerking na
twintig uur debat niet meer maken zonder de juiste context. Ik heb begrepen
dat ook het spoorboekje zijn diepgang heeft, zijn systematiek, afwegingen
en complexiteit. De SP heeft niet het monopolie op slogans en one-liners.
Hij mag mijn opmerking aanhalen, maar na twintig uur debat moet wel geconstateerd
worden dat er meer achter zit.De heer Poppe (SP):Ik heb duidelijk aangegeven waar ik het spoorboekje vandaan heb gehaald.
Ik heb ook aangegeven wat de heer Pronk in het debat eraan heeft toegevoegd
om te trachten de zaak wat binnen uw kaders te krijgen. Ik heb opgemerkt dat
een kinderhand gauw gevuld is. Voor mij blijft dat spoorboekje in ieder geval
wel bestaan. Gezien acht jaar Paars en NS kloppen in de praktijk de aankomst-
en vertrektijden niet. Dat maakt de zaak alleen maar ernstiger.De heer Feenstra (PvdA):U hebt het nu over die kinderhand. U doet daarmee geen recht aan de discussie
tussen kabinet en althans onze fractie. Misschien mag ik het omdraaien: een
veelvraat is nooit tevreden!De heer Poppe (SP):Jawel hoor. Een veelvraat is een dier en als hij zijn buikje rond heeft
gegeten, gaat hij slapen. Dat klopt niet. U heeft daar geen kennis van. U
moet meer studie maken van veelvraten.Voorzitter. Ik zal nu de volgende motie indienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat het de integrale nota Biotechnologie ontbreekt aan diepgang
door gebrek aan visie;overwegende dat toepassingen van moderne biotechnologische aard mogelijkheden
bieden, maar tevens grote risico's op de langere termijn kunnen veroorzaken;overwegende dat moderne biotechnologie grote invloed kan gaan uitoefenen
op de voedselproductie, via productie van medicijnen op de gezondheidszorg
en op de sociale cohesie van de mondiale samenleving;constaterende dat de regering zich onvoldoende rekenschap blijkt te geven
van mogelijke sociale en ecologische nadelen hiervan;stelt vast dat de integrale nota Biotechnologie niet geschikt is als uitgangspunt
voor beleid,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Poppe en behoeft dus verdere steun.
Dat wil overigens niet zeggen dat men dat hoeft te doen.De heer Poppe (SP):Ja, ga het een beetje benadrukken.De voorzitter:Ik zeg dit ook voor de publieke tribune. Naar mij blijkt, wordt de motie
voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 24 (27428, 27543).De heer Poppe (SP):Mevrouw de voorzitter. Ik dien thans de volgende moties in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat er op diverse terreinen van de moderne biotechnologie
adviesorganen zijn die de regering van advies dienen;overwegende dat een al te grote overlap qua personele bezetting en werkzaamheden
van deze adviesorganen ongewenst is;verzoekt de regering, een overzicht op te stellen van de (overlap van)
taken en personele bezetting van deze adviesorganen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Poppe. Naar mij blijkt, wordt zij
voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 25(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat uitkruising vanuit genetisch gemodificeerde gewassen die
zijn toegelaten tot de markt of die tijdens veldproeven mogen bloeien, naar
landbouwsystemen die ggo-vrij willen produceren, op kan treden;Poppeoverwegende dat de regering in de integrale nota Biotechnologie stelt
dat "het benutten van kansen gepaard dient te gaan met waarborgen
voor de veiligheid, de transparantie van de besluitvorming, de keuzevrijheid
voor de burger en de ethische aanvaardbaarheid";overwegende dat de regering deze waarborgen voor keuzevrijheid voor de
burger overlaat aan marktpartijen;van mening dat dit door de regering gevoerde beleid kan leiden tot het
verkleinen van het ggo-vrije marktsegment;roept de regering op, een ggo-vrije voedselmiddelenketen te garanderen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is slechts voorgesteld door het lid Poppe. Naar mij blijkt,
wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 26(27428,27543).De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Mevrouw de voorzitter. In het najaar van het jaar 2000 werd een motie
aangenomen die, met het oog op de revolutionaire ontwikkelingen op het gebied
van de biotechnologie, beoogde dit beleidsveld door een bijzondere Kamercommissie
te laten doorlichten. De commissie heeft haar werkzaamheden toegespitst op
een integrale voorbereiding en behandeling van de drie terzake opgestelde
regeringsnota's. In plaats van een versplinterde beleidsdiscussie in zes commissies
en met enkele tientallen woordvoerders kon de behandeling nu integraal plaatsvinden
in een commissie die zich terdege in de materie heeft verdiept.Wij vinden dat deze benadering recht heeft gedaan aan het principiële
en fundamentele karakter van de problematiek. Met name dat maar ook het feit
dat de ontwikkelingen op dit terrein zo snel gaan, brengt mijn fractie tot
de conclusie dat wij nu niet simpelweg de nota's kunnen sluiten om vervolgens
over te gaan tot de orde van de dag.Dit proces vraagt om een vervolg. Ik heb de afgelopen maandagen al gesuggereerd
dat een Kamercommissie die de komende jaren de biotechnologische ontwikkelingen
integraal volgt, wenselijk is. Op die manier kan namelijk de winst van de
afgelopen periode worden vergroot en de opgebouwde expertise verder worden
benut. Het lijkt mij dan ook goed dat voordat deze tijdelijke commissie wordt
gedechargeerd, de voorzitter namens de commissie een brief aan het Presidium
richt, waarin deze wens nader wordt verwoord en onderbouwd.Een integrale behandeling betekent uiteraard niet dat je het in alle opzichten
met elkaar eens bent. Ik heb in de beide notaoverleggen voldoende duidelijk
gemaakt waar mijn fractie in deze principiële discussie staat. Mijn fractie
is van mening dat de toepassing van genetische manipulatie steeds dieper in
zal grijpen in de genetische structuur van levende organismen en leidt tot
doorbreking van in de schepping gelegde grenzen. Ons past hier dus de grootste
terughoudend, dit bovenal uit eerbied voor onze Schepper, de Schepper van
het leven. Dit is de reden dat ik zo de nadruk heb gelegd op een integraal
ethisch toetsingskader, waarover zojuist een motie is ingediend door de woordvoerder
van de CDA-fractie.Voordat ik enkele moties indien, leg ik de vinger op een onderdeel waartegenover
de regering een onverantwoorde houding aanneemt, namelijk daar waar zij zich
geheel en al afhankelijk maakt van de marktvraag en de marktwerking. Ik doel
op de grote dilemma's rond de introductie van ggo's op het vrije veld en in
de voedselketens. Er kan in die situatie niet worden gegarandeerd dat ggo-vrije
ketens in stand blijven. Ten principale kan in die situatie evenmin aan de
voorwaarde worden voldaan dat de keuzevrijheid van zowel producent als consument
in stand blijft. Volgens de regering zijn er met betrekking tot de ggo's geen
veiligheidsrisico's voor mens en milieu. Gezien onze beperkte kennis begrijp
ik echter niet hoe de regering dat zo stellig durft te beweren.Mensen zijn niet primair in die risico's geïnteresseerd. Mensen willen
gewoon geen ggo-voedsel, nu niet en in de toekomst niet. In ieder geval willen
zij voor ggo-vrij voedsel kunnen blijven kiezen. De regering wil het aanbod
in dezen niet sturen, maar ggo-vrij heeft niets met aanbodsturing te maken.
Als er iets aanbodgestuurd is, is het ggo-voedsel. Niemand heeft daar namelijk
om gevraagd; het wordt je opgedrongen. Dat proces wordt in stand gehouden
en versterkt, doordat de kosten voor de instandhouding van de ggo-vrije ketens
op die ggo-vrije ketens worden afgewenteld. Ggo-vrij is iets anders dan biologisch
en het raakt dus wel degelijk aan de hele landbouw. Met het oog hierop dien
ik de volgende moties in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat: - met het oog op de keuzevrijheid van zowel
de producent als de consument ggo-vrije voedselketens in stand dienen te worden
gehouden;- aan deze ketenvereiste ("van de grond tot de mond") niet
wordt voldaan, omdat grote hoeveelheden ggo-houdend en ggo-vrij veevoer in
ongescheiden stromen in de Europese havens worden aangevoerd;- deze
scheiding op grond van de vigerende en voorgenomen regelgeving niet kan worden
afgedwongen;constaterende dat dit een uitermate ongewenste situatie is;verzoekt de regering, zowel binnen Nederland als binnen de Europese Unie
alles in het werk te stellen waardoor de gescheiden aanvoer van ggo-vrij en
ggo-houdend veevoer kan worden verwezenlijkt;verzoekt de regering tevens, de Europese Commissie uit te nodigen, de
regelgeving terzake aan te passen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Stellingwerf, Feenstra, Swildens-Rozendaal,
Ross-van Dorp, Dittrich, M.B. Vos, Poppe en Van der Vlies.Zij krijgt nr. 27(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat: - de Kamer reeds in 1997 heeft uitgesproken
dat met het oog op de keuzevrijheid van mensen ggo-vrije ketens
in stand dienen te worden gehouden;- de regering van oordeel is dat
deze ggo-vrije ketens via de marktwerking in stand zullen moeten blijven;- de ggo-vrije landbouw vanwege de toenemende introductie van ggo's
steeds meer zal worden geconfronteerd met extra eisen die hiervan een gevolg
zijn maar waarvan zij niet de veroorzaker is;- de kosten die noodzakelijk
zijn om ggo-vrij te blijven, binnen de huidige kaders voor rekening komen
van de ggo-vrije keten en dat de concurrentiepositie ten gevolge daarvan zal
verslechteren;- marktwerking evenwichtige concurrentieverhoudingen
veronderstelt waarvan in de toekomst steeds minder sprake zal zijn;verzoekt de regering, onderzoek te doen naar de financiële consequenties
van maatregelen die nodig zijn om een adequate scheiding van ggo-vrije en
ggo-houdende ketens in stand te houden;verzoekt de regering, op basis hiervan voorstellen te doen op grond waarvan
gelijke concurrentievoorwaarden tussen ggo-vrije en ggo-houdende voedselketens
worden verwezenlijkt,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Stellingwerf, Feenstra, Van der
Vlies, Ross-van Dorp, Poppe en Hermann.Zij krijgt nr. 28(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat: - ggo-vrije teelt in Nederland mogelijk moet
blijven;- landbouwgewassen en de wilde flora in Nederland niet genetisch
mogen vervuilen door de teelt van transgene landbouwgewassen;- de
commissie-Terlouw in haar eindrapport "Eten en Genen" de conclusie trekt dat
"de teelt van genetisch veranderde gewassen in Nederland in veel gevallen
onmogelijk is";verzoekt de regering, door middel van een teeltverbod en/of de eis van
mannelijke steriliteit de teelt van uitkruisbare genetisch gemodificeerde
gewassen in Nederland niet toe te staan,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Stellingwerf. Naar mij blijkt,
wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 29(27428,27543).De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat: - voor veel toepassingen van genetische manipulatie
alternatieven voorhanden zijn of mogelijk ontwikkeld kunnen worden;- op dit moment door het kabinet en de onderzoeksinstellingen weinig prioriteit
wordt gegeven aan dergelijk onderzoek naar alternatieven voor genetische manipulatie
en de ontwikkeling daarvan;- het zoeken naar en ontwikkelen van alternatieven
goed past in de invulling en toepassing van het door het kabinet voorgestane
voorzorgprincipe;verzoekt de regering, 5% van het in het kader van genomics beschikbare
budget te reserveren voor onderzoek dat gericht is op het zoeken naar en ontwikkelen
van alternatieven voor de toepassing van genetische manipulatie,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Stellingwerf. Naar mij blijkt,
wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 30(27428,27543).De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter. Wij hebben een intensief debat gevoerd, gedurende
vele uren. Het was de moeite waard. Wij behandelden een complexe materie met
mogelijk vérstrekkende gevolgen. Bij dit alles is uiteindelijk voor
mijn fractie de vraag beslissend wat ethisch aanvaardbaar is. Tijdens het
notaoverleg ben ik uitvoerig ingegaan op de aspecten die rond het vraagstuk
van de toelaatbaarheid en de toepassing van biotechnologie voor mijn fractie
gelden. Ik noemde daarbij allereerst de erkenning dat God alles naar zijn
aard heeft geschapen. Ik noemde ook de Bijbelse noties van bouwen en bewaren.
In de discussie over de toepassingsmogelijkheden van genetica in de gezondheidszorg
ligt voor mijn fractie dan ook het vertrekpunt in de wetenschap en de belijdenis
dat God de Schepper is van alle leven en de mens naar Zijn beeld is geschapen.
Dit impliceert dat wij te allen tijde eerbied voor het leven moeten hebben.
Dit is voor mijn fractie een onopgeefbaar principe. Daaraan dienen dan ook
alle nieuwe ontwikkelingen op het terrein van de menselijke genetica te worden getoetst.Over dit alles ontstond tijdens het notaoverleg een felle woordenwisseling
met minister Brinkhorst. De voorzitter adviseerde vervolgens beide bij deze
discussie betrokken personen om een en ander in de wandelgangen uit te praten.
Voorzitter. Ik kan de Kamer en allen die daarbij op afstand betrokken zijn
geweest, meedelen dat dit inmiddels is gebeurd.Blijft natuurlijk het feit dat een integraal ethisch kader nodig is. Ook
mijn fractie heeft, naast andere fracties, daarvoor aanzetten gegeven. Met
overtuiging heb ik de motie van mevrouw Ross-van Dorp op dit punt medeondertekend.
Wij zullen zien met welke voorstellen de regering naar de Kamer komt. Ik spreek
de wens uit dat enkele fundamentele bouwstenen, aangedragen door mijn fractie
en andere fracties, daarin herkenbaar aanwezig zullen zijn.Voorzitter. Ik heb geen tijd om in te gaan op de moties waaraan mijn fractie
waarde toekent en dus mijn handtekening dragen en die inmiddels al zijn ingediend.
Enkele andere moties zijn door ons niet medeondertekend. Daarnaast heb ik
de eer, twee moties in te dienen, mede namens andere collega's. Ik licht ze
nu niet toe omdat ik de indruk heb dat de overwegingen de materie verklaren
en het dictum op afdoende wijze inluiden. De eerste motie luidt als volgt. De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat tot nu toe terecht grote waarde is toegekend aan het in
stand houden van een gegarandeerd ggo-vrije voedselketen met het oog op het
principiële motief van de keuzevrijheid van de consument;overwegende dat weliswaar een grote verantwoordelijkheid daartoe berust
bij de diverse marktpartijen die reageren op de vraag naar voedselproducten,
maar dat het beschikbaar blijven van een ggo-vrije keten niet uitsluitend
aan de markt kan worden overgelaten;van mening dat ook de overheid een verantwoordelijkheid in dezen heeft
en dus niet alleen een afwachtende houding kan aannemen;verzoekt de regering, fiscale en andere stimulerende en/of regulerende
maatregelen te ontwikkelen die zich richten op de instandhouding van een ggo-vrije
keten en die overigens eerst ingezet worden als dat onverhoopt nodig is,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Vlies, Ross-van Dorp,
Feenstra, Swildens-Rozendaal, Dittrich, Hermann en Stellingwerf.Zij krijgt nr. 31(27428,27543).De heer Van der Vlies (SGP):Dan heb ik nog een motie over de te ontwikkelen kennisinfrastructuur genomics.De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat in het kabinetsstandpunt over de versterking van de
kennisinfrastructuur genomics een integrale aanpak van de innovatieketen wordt
voorgesteld;constaterende dat er in allerlei opzicht dwarsverbanden lopen tussen fundamenteel
en toepassingsgericht onderzoek;overwegende dat er altijd ruimte moet blijven bestaan voor fundamenteel
onderzoek dat onafhankelijk is van de (financiële) aansturing van toepassingsgericht
onderzoek;verzoekt de regering, de innovatieketen zodanig vorm te geven dat dát
onafhankelijke onderzoek onbelemmerd kan plaatsvinden,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Vlies, Ross-van Dorp,
Swildens-Rozendaal, Terpstra, Udo, Hermann, Stellingwerf, Dittrich en Poppe.Zij krijgt nr. 32(27428,27543).Mij is gebleken dat de naam van de heer Feenstra abusievelijk niet onder
de motie staat. Die komt er nog bij.De heer Van der Vlies (SGP):Dat is uiteraard plezierig. Ik had volstaan met één lid
per fractie, maar ik begrijp het helemaal.De voorzitter:Ik deel mede dat onder de motie op stuk nr. 22 van mevrouw Hermann c.s.
abusievelijk de naam van de heer Dittrich ontbrak. Die is er inmiddels bij
gezet. Dat betekent dat die motie nu door alle deelnemers aan het debat is
getekend.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De voorzitter:Ik herinner de leden eraan dat er geen tweede termijn zal worden gehouden.
Tevens zijn na twintig uur debat lange interrupties niet meer nodig omdat
eigenlijk alles al gezegd is. Ik zal in dezen streng optreden. De bewindslieden
vraag ik om bij behandeling van de moties het nummer en eventueel de naam
van de indiener te vermelden.Minister Pronk:Voorzitter. Ik begin als eerste omdat ik de coördinerend bewindspersoon
was bij de opstelling van de integrale beleidsnota Biotechnologie. Ik zal
geen algemene beschouwingen houden. Wij hebben inderdaad de afgelopen twee
maandagen zeer uitgebreid van gedachten gewisseld. Collega Jorritsma was graag
hier aanwezig geweest, maar haar aanwezigheid is bij een algemeen overleg
elders in het gebouw vereist. Namens de collega's spreek ik mijn erkentelijkheid
uit voor de wijze waarop de Kamer over de diverse stukken van gedachten heeft
gewisseld. Ook wij ervaren deze twee debatten als uiterst zinvol, om de terminologie
van mevrouw Ross te gebruiken.Er zijn zorgen naar voren gebracht die onderling en met het kabinet besproken
zijn. Alle zorgen zijn door de gesprekspartners erkend. Het kabinet heeft
in bijvoorbeeld het NMP-4 eigener beweging een tekst geproduceerd over de
toekomstige ontwikkeling van de technologie die getuigde van inzicht in risico's.
De opmerkingen over de biotechnologie passen geheel in dat kader.Het kabinet, dat met één mond sprak, heeft zelf lang gesproken
over de concepten voor de integrale beleidsnota Biotechnologie. Wij zijn tot
elkaar gekomen en de nota draagt dan ook ons aller handtekening. Tijdens de
debatten hebt u kunnen merken dat wij met instemming van elkaars kanttekeningen
hebben kennisgenomen.Ieder heeft natuurlijk zijn eigen terminologie; dat is een paar keer hier
gebleken. Het is echter allemaal een terminologie die voortbouwt op hetzelfde
thema van de voorzorg. Bouwen en bewaren, een terminologie die de heer Van
der Vlies heeft gehanteerd, heeft daar ook mee te maken. Dit geldt ook voor
het benutten van kansen in behoedzaamheid, zoals mevrouw Hermann het heeft
geformuleerd. Ik vind dat wat anders overigens dan "management by mistake".
Mevrouw Hermann kon natuurlijk niet anders dan daarbij aan te sluiten, maar
naar onze opvatting beoogt het benutten van kansen in behoedzaamheid nu juist
om "management by mistake" te voorkomen. Als er echter fouten worden gemaakt,
zullen deze natuurlijk zo spoedig mogelijk moeten worden geïdentificeerd
en hersteld. Herhaling daarvan zal moeten worden voorkomen. Management dat
een "management by mistake" zou zijn, zoals de collega van mevrouw Hermann
het in eerste termijn definieerde, is iets wat wij nu juist met betrekking
tot het technologiebeleid proberen te voorkomen, juist ook door de nadruk
te leggen op zeer veel voorzorg.Ik merk hierbij in de richting van mevrouw Hermann nog het volgende op. Zij zei te hebben geconstateerd dat de nota zoals deze door
het kabinet is afgescheiden, werd doordesemd door een dominant marktdenken–
quod non. Ik heb erop gewezen – maar mevrouw Hermann was niet altijd
aanwezig, omdat ook mevrouw Halsema er was – dat er zeer uitdrukkelijk
en expliciet publieke verantwoordelijkheden zijn beschreven in diezelfde nota.
De nota is niet doordesemd van een dominant marktdenken; de nota neemt de
markt wel zeer serieus, wanneer het gaat om technologische ontwikkeling en
om initiatieven om resultaten van technologische ontwikkeling te vertalen
in hetzij aanbod, hetzij vraag. Echter, de nota formuleert grenzen waarbinnen
technologische ontwikkeling en toepassing van resultaten daarvan, op de markt
of buiten de markt in bepaalde sectoren, mogen plaatsvinden. Dat zijn publieke
verantwoordelijkheden en dat is een evenwicht. Ik vind dat de nota en ook
de vervolgnota's getuigen van een evenwicht, van een poging tot evenwicht.
Dit evenwicht is natuurlijk altijd dynamisch, doordat de technologie op zichzelf
voortschrijdt, maar de nota's getuigen van behoedzaamheid in dezen.Voorzitter. Ik stap over naar de moties. Er zijn vele moties ingediend;
ik tel er 21. Daarvan zullen de moties op de stukken nrs. 12, 19, 20 en 22
door minister Borst worden beantwoord. De moties op de stukken nrs. 17, 30
en 32 zullen door minister Hermans worden beantwoord. De moties op de stukken
nrs. 26, 27, 28, 29 en 31 zullen door minister Brinkhorst worden beantwoord.
Zelf zal ik de overige moties van een antwoord voorzien. Ik doe dit niet in
de volgorde van indienen, maar in de volgorde van de systematiek die wij ook
hebben gehanteerd in het debat van afgelopen maandag. Dat brengt mij –
het zal hem niet verbazen – in eerste instantie bij de meest fundamentele
motie van alle, de motie op stuk nr. 24 die is ingediend door de heer Poppe.De heer Poppe zegt dat de nota geen geschikt uitgangspunt is voor beleid.
Hij geeft daar overwegingen voor, overwegingen die nogal ver gaan. Wij werpen
zowel de overwegingen als de constatering verre van ons. De heer Poppe kan
het met onze visie oneens zijn, maar het is niet de stijl van de heer Poppe
het kabinet gebrek aan diepgang te verwijten. Ik vind dat een redelijk pejoratieve
omschrijving. Ik werp ze dan ook verre van mij. Moties worden ingediend na
afloop van debatten. Gelet op wat er in de vierde alinea staat, wijs ik erop
dat wij er in de discussies voldoende blijk van hebben gegeven dat wij ons
rekenschap geven van mogelijke sociale en ecologische nadelen van een eventuele
ongebreidelde toepassing van technologische vindingen op de markt. Om die
reden heb ik de publieke verantwoordelijkheid duidelijk omschreven. Overigens,
uit het feit dat twintig uur over deze nota is gesproken en uit de moties
die de debatten hebben opgeleverd en die hier zijn ingediend, blijkt duidelijk
dat de integrale beleidsnota Biotechnologie een goed uitgangspunt voor het
beleid is. Dat staat dus vast. Om die reden ontraad ik de aanneming van de
motie op stuk nr. 24 gaarne.Dat brengt mij bij een reactie op de motie die op stuk nr. 18 is vermeld
en die is ingediend door mevrouw Ross. Dat is de motie waarin geconstateerd
wordt dat er kansen zijn, maar dat zich ook ongewenste ontwikkelingen kunnen
voordoen en dat die dienen te worden voorkomen. Dit is in lijn met de verschillende
omschrijvingen die ik zo-even citeerde. Volgens de motie zou het wenselijk
zijn te komen tot een integraal ethisch toetsingskader, uitgaande van de intrinsieke
waarde van leven, ecologische duurzaamheid en biodiversiteit. Dit toetsingskader
is nog niet expliciet geformuleerd. De regering wordt gevraagd dit op te stellen.
De motie is door bijna alle participanten van het debat ondertekend.Voorzitter. Wij zijn van mening dat deze motie logischerwijs voortvloeit
uit het debat dat wij hebben gevoerd. De Kamerleden hebben begrepen dat wanneer
gesproken wordt over een integraal toetsingskader, dat niet inhoudt een uniform
toetsingskader dat exact op dezelfde wijze voor alle beslissingen tot bepaalde
coëfficiënten en gewichten kan leiden. PronkHet is daarentegen een
toetsingskader waarbinnen ruimte is voor verschillende wegingscoëfficiënten,
ook voor de verschillende instellingen die toetsen. Daarbij zullen in een
bepaalde fase van de gehele besluitvormingscyclus sommige elementen een belangrijkere
rol spelen. Dat is niet weersproken in het debat. Ik acht dit verder in overeenstemming
met de uitkomst die de Kamer met dit verzoek aan de regering aan het debat
wenst te geven. Wij zullen dit verzoek graag honoreren. Wanneer wij dat zullen
doen, kan ik nu niet zeggen. Het is een nogal vergaand verzoek qua diepgang.
Ik gebruik dat woord niet voor niets; het is niet op stel en sprong
goed te formuleren. Er is enige tijd voor nodig. Ik zou het redelijk vinden
als het kabinet nog in zijn huidige samenstelling in staat zou zijn om dat
te doen. Dat zal niet meer lukken voor de verkiezingen, maar nog wel in deze
samenstelling. Ik heb gisteren in een debat aan de overzijde van het Binnenhof
gezegd dat dit kabinet waarschijnlijk nog heel veel tijd gegund zal zijn na
de verkiezingen. Het is dan nog in de gelegenheid om een antwoord op deze
motie aan de Kamer voor te leggen, zodat wij er nog een keer gezamenlijk over
kunnen spreken.De voorzitter:De heer Dittrich wil de minister iets vragen, maar ik neem aan dat het
niet gaat over zijn voorspelling.De heer Dittrich (D66):Nee, dat niet. Ik wil dat de minister bevestigt dat dit geen onderwerp
wordt dat door de Kamer opeens controversieel wordt verklaard. Het huidige,
dan demissionaire kabinet, wordt daarmee dan buitenspel gezet ten aanzien
van het formuleren van een toetsingkader. Met een schuin oog kijk ik bij deze
opmerking naar de eerste indiener van deze motie. Het lijkt mij belangrijk
om dat vast te leggen.De voorzitter:In staatsrechtelijke zin is de nieuwe Kamer de enige Kamer die iets wel
of niet controversieel kan verklaren. Dat betekent dat daarover geen toezegging
kan worden gedaan door de regering of de indiener van de motie.Minister Pronk:Aan mij kan die vraag in ieder geval nooit worden gesteld.De voorzitter:Zeker, dat was ook de strekking van mijn opmerking.De heer Van der Vlies (SGP):Het is wel bijzonder dat een integraal ethisch toetsingskader door een
demissionair kabinet in de Kamer wordt neergelegd. Maar goed, het kabinet
kan zijn huiswerk doen. De nieuwe Kamer moet dan maar oordelen.De voorzitter:Ook daarin kan ik mij vinden. De enige die daarover uiteindelijk kan oordelen
is de nieuwe Kamer.Minister Pronk:Wij werken door, maar er is slechts nog zo'n drie maanden tot aan de verkiezingen.
Als de Kamer diepgang wil, moeten wij daaraan voldoende tijd besteden. De
inspanningsverplichting waartoe ik mij nu bereid heb verklaard, is om met
het huidige kabinet, dat nog enige tijd is vergund na 15 mei, een stuk te
formuleren. Dat doen wij omdat wij er door nagenoeg de hele Kamer om worden
gevraagd. Wat de Kamer daarna met het stuk doet, is uiteraard aan de Kamer.De motie op stuk nr. 21 van de heer Dittrich en de motie op stuk nr. 25
van de heer Poppe gaan over de adviesorganen die bij dit alles een rol zouden
kunnen spelen. De heer Dittrich en velen met hem verzoeken de regering te
stimuleren dat bestaande adviesorganen met behoud van hun specifieke taken
en deskundigheid de werkzaamheden zodanig op elkaar afstemmen dat overlap –
deze is in de overweging omschreven – wordt voorkomen. Wij zijn graag
bereid om dat te stimuleren. Ik roep overigens in de herinnering terug dat
wij daarover al kort hebben gediscussieerd. Toen hebben wij gezamenlijk vastgesteld
dat het wenselijk is dat er verschillende mandaten voor verschillende adviesorganen
zijn, juist vanwege de zorgvuldigheid. De heer Dittrich heeft dat ook niet
ter discussie gesteld. Hij en zijn medeondertekenaars hebben echter gelijk
dat die verschillende mandaten niet tot inefficiency mogen leiden. Zij kunnen
echter wel leiden tot verschillen tussen adviezen. In dat geval heeft het
kabinet de politieke verantwoordelijkheid om een keuze te maken. Dit moet
uiteraard tijdig en op een transparante wijze plaatsvinden.De heer Poppe heeft een motie ingediend, waarin hij uitspreekt dat een
te grote overlap ongewenst is. Hij stelt overigens niet dat die te grote overlap
er al is. Dat een te grote overlap ongewenst is, is bijna een tautologie.
Te groot is immers ongewenst. In de motie wordt de regering verzocht, een
overzicht op te stellen van de taken en de personele bezetting en na te gaan
of er een overlap is. Tot dat overzicht is de regering graag bereid. Wij kunnen
daarover een oordeel geven en luisteren naar het oordeel van de kant van de
Kamer. Tegen deze motie hebben wij geen bezwaar; wij laten het oordeel gaarne
over aan de Kamer. De heer Udo heeft op stuk nr. 15 een motie ingediend over transparantie.
Hij verzoekt de regering om, als er achter vergunningverlening een beleidsverandering
ligt, de Kamer en de vergunningaanvragers hierover tijdig en adequaat te informeren.
Ik kan mij voorstellen dat de heer Udo, die weinig tijd had om hierop in te
gaan, ook wil verwijzen naar beleidsveranderingen met betrekking tot lokaties
van proefvelden. Wij hebben dat inderdaad onvoldoende gecommuniceerd; dat
is onvoldoende terug te vinden in de nota Biotechnologie. De andere beleidswijziging,
die te maken heeft met het antiresistentie bioticum, hebben we wel expliciet
verwoord in de desbetreffende nota. Iedereen die geïnteresseerd was in
dat onderwerp kon dat weten. Wellicht zouden we nog wat extra informatie kunnen
geven aan instanties. Wij hebben wat dat betreft dus helemaal geen bezwaar
tegen deze motie, die past in de door ons ten toon gespreide transparantie.
Het tweede deel van de desbetreffende operatieve paragraaf heeft onze instemming.De heer Feenstra heeft op stuk nr. 13 een motie ingediend, waarin wordt
gevraagd om een systeem van integrale monitoring, zoals beschreven in zijn
overwegingen. Hij doelt op korte- en langetermijneffecten op mens en milieu,
om dat systeem van integrale monitoring voortvarend op te zetten. Ik heb de
motie overigens niet goed genoeg gelezen: het gaat om een integrale monitoring
van de Voedselautoriteit. Ik schuif de motie dus door naar collega Brinkhorst.De heer Feenstra heeft op stuk nr. 14 een motie ingediend over het vergroten
van de ecologische kennis, door middel van verdere prioritering in het Zesde
EU-kaderprogramma voor onderzoek en de genomicsprogrammering. De heer Hermans
zal straks iets zeggen over de genomicsprogrammering. Ik ben, samen met enkele
van mijn collega's, in de Europese raden betrokken bij het EU-kaderprogramma.
Ik heb zelf vanuit de onderzoeksverantwoordelijkheid die ik ook heb op het
terrein van ecologie en milieu, in het debat aangegeven dat er naar mijn mening
ook binnen het reguliere onderzoeksbudget, bijvoorbeeld op mijn departement,
grote aandacht zou moeten zijn voor de opbouw van fundamentele kennis met
betrekking tot consequenties voor de ecologie en het bodem systeem.
Vanuit die verschillende invalshoeken kan ik zeggen dat deze motie niet op
bezwaar onzerzijds stuit en dat wij het oordeel aan de Kamer overlaten.Dit brengt mij bij twee laatste moties. In de eerste plaats de motie op
stuk nr. 23 die is ingediend door mevrouw Hermann. In die motie staan een
tweetal overwegingen. De eerste heeft betrekking op de onomkeerbaarheid van
de gevolgen van introductie hiervan. De tweede is dat er onvoldoende garanties
zijn tegen de mogelijke ongewenste gevolgen van de introductie voor het milieu,
de voedselveiligheid en de ecologie. Met die overwegingen kunnen wij leven.
Dat is het element van behoedzaamheid. Wij kunnen echter niet instemmen met
de consequentie die daar volgens mevrouw Hermann uit getrokken moet worden,
namelijk dat wij ons beleid zouden moeten wijzigen door het huidige moratorium
op Europees niveau, dat het resultaat is van de opstelling van een aantal
lidstaten in de Europese Unie, actief te ondersteunen. Ik heb in de Kamer
uiteengezet dat het moratorium er is en dat wij van mening zijn dat het wenselijk
is dat er straks voor iedereen zekerheden bestaan en dat er behoorlijk beleid
is en dat dat is gebaseerd op volledige overeenstemming tussen alle lidstaten.In het debat zullen wij inbrengen de noties van zorgvuldigheid, risicovermindering
en zekerheden met betrekking tot consequenties op het terrein van voedselveiligheid,
ecologie en milieu. Zolang die zekerheden niet bestaan, zal er op het punt
van nieuwe vergunningen en introducties niets gebeuren. Dat is echter wat
anders dan officieel eenzijdig een moratorium afkondigen en daarvoor steun
gaan krijgen bij andere lidstaten en dan collega-lidstaten voor dat fait accompli
plaatsen. Dat vind ik politiek gezien niet de wijze waarop je in de Europese
Unie met elkaar om moet gaan wanneer je gezamenlijk probeert tot beleid te
komen. Dan overspeel je je hand.Het moratorium ligt er. De Nederlandse regering heeft gezegd dat zij zich
bij dat moratorium neerlegt, maar dat zij hoopt dat zij het moratorium spoedig
achter zich kan laten, niet om snel over te kunnen gaan tot de introductie
van ggo's op de markt, met alle onzekerheden van dien, maar omdat er dan volledige
overeenstemming is bereikt met alle andere lidstaten. Dat is dus precies de
omgekeerde manier van redeneren. Eerlijk gezegd vind ik het jammer dat de
fracties van GroenLinks en de ChristenUnie deze motie indienen, want verwerping
van die motie zou door hen wel eens op een totaal andere manier geduid kunnen
worden dan wat wij bedoelden met onze zorg met betrekking tot toepassing van
technologische vindingen. Ik verzoek beide ondertekenaars gezien de uitvoerige
wijze waarop wij hierover hebben gesproken, niet alleen afgelopen maandag,
maar ook in talloze vergaderingen van de vaste commissie voor VROM ter voorbereiding
op Brussel, om deze motie in heroverweging te nemen. Overigens heb ik van
beide fracties nooit in vergaderingen van de desbetreffende Kamercommissies
het verzoek gekregen om een ander standpunt in te nemen in Brussel.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Ik kan mij niet herinneren dat de fractie van de ChristenUnie ooit een
ander signaal heeft afgegeven dan dat er een moratorium zou moeten zijn of
dat wij moeten ondersteunen wat er al is. Ik denk ook niet dat de consequentie
die de minister ons voorhoudt logisch is, gezien de aard van het debat tussen
regering en Kamer. Moet ik uit het oordeel van de minister over deze motie
begrijpen dat de minister het andere lidstaten verwijt dat zij tot een moratorium
zijn gekomen of vindt hij het eigenlijk wel gunstig en wil hij er gebruik
van maken?Minister Pronk:Er kunnen alleen maar introducties plaatsvinden wanneer daar een meerderheid
voor is in de Europese Unie. Die meerderheid is er momenteel niet. Het is
dus een extra slot. Maar wij hebben dat extra slot helemaal niet nodig. Wij
praten in Brussel over de voorwaarden waaraan moet worden voldaan om te komen
tot nieuwe introducties. Er is een extra machtsmiddel gebruikt door een aantal
lidstaten door het moratorium af te kondigen. Dat vind ik, ook ten opzichte
van collega's die evenveel zorg hebben over de introductie van ggo's op de
markt, waaraan risico's verbonden kunnen zijn, met het oog op een gezamenlijke
besluitvorming in Brussel niet correct van die lidstaten. Het kan namelijk
een scheiding veroorzaken tussen landen die zichzelf op de borst kloppen omdat
zij kennelijk meer geïnteresseerd zouden zijn in het voorkomen van de
risico's van ggo's en andere landen, waar dat niet voor geldt. Ik vind zo'n
moratorium dus politiek gezien ongewenst. De Nederlandse regering is echter
van mening, evenals de Belgen en anderen, dat er geen onverantwoorde risico's
mogen worden genomen bij de introductie van ggo's op de markt.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Op dat punt zijn wij het in ieder geval eens. Ik constateer dat het een
regulier instrument is in de Europese verhoudingen. Dus hoeft daar naar mijn
mening geen negatief oordeel over te worden gegeven. Blijkbaar zijn er verschillen
in beleving. Wij zijn het, blijkens de ondertekening van de motie, eens met
die zes lidstaten.Minister Pronk:Wij zijn het niet oneens met de inhoudelijke overwegingen van die lidstaten.
Wij wijzen de politieke constatering af dat een moratorium moet worden afgekondigd
net alsof anders de discussie tussen de lidstaten in Brussel niet zorgvuldig
zou verlopen.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Ik denk dat wij het inhoudelijk in grote mate met de minister eens zijn,
maar dat wij politiek verschillend oordelen over het gekozen middel. Ik sluit
daarom namens mijn fractie aan bij wat collega Stellingwerf zojuist zei door
te stellen: bij twijfel niet inhalen, wij maken pas op de plaats. Het lijkt
mij een goede zaak om dat ook in Europees verband naar voren te brengen. De
Nederlandse regering heeft daar tot nu toe een andere keuze in gemaakt. Dat
is uiteraard legitiem, maar bij deze gelegenheid menen wij dit toch nog eens
te moeten onderstrepen. Ik zal het uiteraard binnen mijn fractie nog nader
in overweging brengen, maar ik denk toch dat de lijn van de GroenLinks-fractie
daarin altijd een duidelijke is geweest.Minister Pronk:Die interpretatie baart mij juist zorgen. Mevrouw Hermann zegt dat haar
fractie van mening is dat bij twijfel niet moet worden ingehaald en dat de
Nederlandse regering kennelijk een andere opvatting heeft. Dat is nu juist
niet het geval. Dat zijn verschillen van opvatting over doelen,
maar in deze discussie ging het over verschillen van opvatting over het politieke
middel van het moratorium. Dat is wat anders. Dat gaat het instrument van
besluitvorming over de introductie aan de hand van bepaalde criteria voorbij,
omdat het iets generiek-politieks wordt. Wij hebben gezegd dat wij het daarmee
niet eens zijn. Ik kan dus niet ingaan op een voorstel om dat moratorium actief
te ondersteunen. Wij zullen het niet omzeilen, wij zullen het niet ondermijnen.
Met de achtergronden van de zorg van een aantal van de collega-lidstaten zijn
wij het geheel eens, maar dit politiek-generieke instrument is naar onze mening
niet passend en niet nodig.Mevrouw Hermann (GroenLinks):De minister sluit telkens af alsof er alleen maar in het dictum staat:
"het moratorium ondersteunen". Daarbij staat evenwel: "tot het moment dat
harde veiligheidscriteria geformuleerd zijn en aan deze criteria kan worden
voldaan". Er is dus wel degelijk een eindigheid, maar wij willen die grens
expliciet in beeld hebben. Wat dat betreft, denk ik dat wij lang niet zo ver
van elkaar afzitten als de minister het nu doet voorkomen.Minister Pronk:Ieder moratorium is per definitie tijdelijk. Een moratorium is nooit eeuwig
en daarom is het helemaal niet bijzonder dat mevrouw Hermann in de operatieve
paragraaf aangeeft hoe aan zo'n moratorium een einde zou moeten komen. Wij
zijn het er uiteraard mee eens dat aan die veiligheidscriteria moet worden
voldaan. Dat is het punt niet. De kern van de operatieve paragraaf van deze
motie ligt naar mijn mening in het woord "actief". Mevrouw Hermann vraagt
van de regering om de houding van andere landen, waarvan ik vind dat die politiek-generiek
niet juist is, actief te ondersteunen. Daartoe ben ik geenszins bereid.De heer Udo (VVD):Wij hebben in het notaoverleg al eerder met de minister over dit onderwerp
gesproken. De minister van Economische Zaken zei toen dat aan de kant van
de landen die deze minderheid vormen binnen de Europese Unie, redenen van
protectie niet kunnen worden uitgesloten. Kan de heer Pronk daar iets over
zeggen? Als dat namelijk zo is, is dat een heel kwalijke zaak.Minister Pronk:Dat weet ik niet. Ik heb deze discussie gevoerd met mijn collega's van
milieu in de Europese Milieuraad. Ik heb nooit de indruk gehad dat deze collega's
hierbij protectionistische argumenten wensten te hanteren. Ik heb niet meer
goed voor ogen wat mijn collega hierover precies heeft gezegd, maar wees heel
voorzichtig met protectionistische overwegingen in de schoenen te schuiven
van ministers van milieu in andere landen. Dat zou juist op dit terrein in
het internationale handelsverkeer bijvoorbeeld door de Amerikanen wel eens
verstaan kunnen worden als iets waarmee Europeanen toegeven dat zij, wanneer
zij milieucriteria hanteren, eigenlijk iets anders bedoelen. Dat is echt niet
het geval en dat is ook niet het geval geweest in de zeer moeilijke onderhandelingen
die gevoerd zijn tussen Europa en andere landen in het kader van het Montreal
Protocol, het zogenaamde Bio-Safety Protocol. Mevrouw Jorritsma heeft niet
bedoeld te zeggen dat die collega-landen dit als overweging hadden. Nu de
heer Udo het zo pregnant probeert samen te vatten als iets dat zou moeten
worden bestreden, hecht ik eraan om in ieder geval vast te stellen dat ik
van mijn collega's op geen enkele manier die indruk heb gekregen; het gaat
hen echt om voorzorg en milieuoverwegingen.De voorzitter:De minister zegt dat hij het eens is met de overwegingen in de motie op
stuk nr. 23, maar het oneens is met het dictum, dat politiek gezien ongewenst
zou zijn. Betekent dit dat hij aanneming van de motie ontraadt?Minister Pronk:Ik ontraad de aanneming van de motie.Voorzitter. Dat brengt mij tot slot op de motie op stuk nr. 16 van de
heer Udo waarin de regering wordt verzocht, een programma voor biotechnologie
op te zetten binnen het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. Dat is er al eens
geweest. Zoals de Kamer weet, is in 1985 na uitvoerige gesprekken over biotechnologie
onder leiding van prins Claus, waarbij Kamerleden betrokken zijn geweest,
een speciaal onderzoeksprogramma voor biotechnologie opgezet. Dat soort speciale
onderzoeksprogramma's heeft altijd een tijdelijke, katalyserende werking om
meer aandacht te geven aan een specifiek onderdeel in het kader van het totale
onderzoeksbeleid. Dat heette toen een speerpuntprogramma.De fractie van de VVD vond destijds dat er veel te veel speerpuntprogramma's
waren, omdat zij moesten worden ingebed in een algemeen beleid en al die speerpunten
leidden tot versnippering. Daar is goed naar geluisterd. Tien jaar later concludeerde
men dat de katalyserende functie gewerkt had en dat biotechnologie nu een
normaal en belangrijk onderdeel is geworden van het onderzoeksprogramma in
zijn totaliteit. Er is nu deskundigheid op het departement, aangetrokken van
buitenaf. Deze deskundigen zijn gebleven. Het normale landbouwonderzoeksbeleid
op het departement is mede onder invloed komen te staan van biotechnologiebeleid.
Er is een armoedeonderzoeksbeleid gekoppeld aan biotechnologiebeleid, omdat
het biotechnologieonderzoek helemaal gericht is op kleine boeren. Het onderzoek
was zeer sterk vraaggestimuleerd. Het was dus niet meer nodig afzonderlijk
biotechnologisch onderzoeksbeleid te hebben. Daarover is met de Kamer van
gedachten gewisseld. Eigenlijk is het biotechnologieonderzoek op verzoek van
de Kamer weer geïntegreerd.Om die redenen heeft collega Herfkens mij doen weten dat zij consistent
wenst te zijn en dat zij op dit moment geen aanleiding ziet om de beslissing
van 1985 opnieuw op te nemen. Het beleid heeft destijds goed gewerkt en is
nu niet meer noodzakelijk.De heer Udo (VVD):Het gaat ons niet om een onderzoeksprogramma over biotechnologie ten behoeve
van ontwikkelingslanden. Wij willen alleen in het kader van het ontwikkelingssamenwerkingbeleid
goed zicht hebben op wat de regering doet aan biotechnologie. Wij willen niet
verbureaucratiseren, maar wij hebben er behoefte aan, te weten wat de mogelijkheden
voor biotechnologie zijn in ontwikkelingslanden, wat wij daaraan doen en welke
technische mogelijkheden er zijn. Wij hebben de brief van minister Herfkens
zorgvuldig gelezen. Daarin is verwezen naar de schriftelijke beantwoording,
maar die was enigszins fragmentarisch. Wij willen dus meer duidelijkheid,
meer transparantie en meer zicht op de biotechnologie binnen het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid.Minister Pronk:Die duidelijkheid en transparantie waren er al de afgelopen vijftien jaar.
Er zijn regelmatig uitgebreide brieven gestuurd over biotechnologie in het
kader van ontwikkelingssamenwerking. Deze brieven zijn afzonderlijk en uitvoerig
besproken met de Kamer. Deze voorzitter heeft dat soort gesprekken meer dan
eens met de toenmalige minister mede gevoerd. Zij waren zeer transparant,
zowel over bedragen, specifieke projecten, concepten, als landen waar de betreffende
activiteiten werden uitgevoerd. Het ging zowel over onderzoek als toepassing
van het beleid. Mijn collega acht het niet noodzakelijk, een dergelijk programma
nu weer afzonderlijk op te zetten, juist omdat zij van mening is dat het niet
overal moet worden gecompartimentaliseerd. Zij acht het beleid voldoende transparant.
Zij heeft mij gevraagd, de Kamer mee te delen dat zij deze motie ontraadt.
Ik zou u dan ook willen vragen dat debat met haar te voeren in het kader van
de ontwikkelingssamenwerkingDit waren de moties die ik van een kanttekening en een judicium kon voorzien.Minister Borst-Eilers:Mevrouw de voorzitter. Ik zal kort ingaan op twee opmerkingen die gemaakt
zijn door respectievelijk mevrouw Ross en de heer Dittrich. Daarna zal ik
de reactie van de regering geven op vijf moties.Mevrouw Ross herhaalde haar opmerking dat mensen met behandelbare ziekten
in brede zin niet anders behandeld moeten worden dan mensen met onbehandelbare
ziekten. Ik stel er prijs op te zeggen dat de regering dat volledig met haar
eens is.De heer Dittrich vroeg mij, in te gaan op de brief van het Nederlands
verbond van verzekeraars die de Kamer en het ministerie gisteren heeft bereikt.
Ik zal dat in het kort doen, mede omdat ook het verbond daar uitdrukkelijk
om vraagt. Met zijn eerste punt heeft het verbond gelijk. In mijn beantwoording
is inderdaad een tekst gebruikt die niet helemaal correct is. Ik stelde namelijk
dat verzekeraars beneden een drempelbedrag niet zullen keuren. Zo is het natuurlijk
niet: aspirant-verzekerden hoeven onder een bepaalde grens eerder verricht
erfelijkheidsonderzoek niet te melden. Dat is het bekende bedrag van ongeveer
145.000 euro.Een ander punt dat door het verbond wordt aangeroerd, is het familiair
verhoogde cholesterolgehalte. Het verbond stelt dat uit actuarieel oogpunt
de kans op overlijden van mensen met de ziekte FH toch nog altijd hoger is
dan die van mensen zonder die ziekte, ook al laat men zich goed behandelen.
Het is mijn overtuiging dat de verzekeraars te krampachtig omgaan met deze
diagnose. De levensverwachting van FH-patiënten die zich volledig aan
de doktersvoorschriften houden, is niet geheel gelijk aan die van de gemiddelde
bevolking, maar ook weer niet zo laag als de verzekeraars de laatste jaren
stellen. Zij moeten gewoon uitgaan van actuele, aanvaarde medisch-wetenschappelijke
inzichten. Ik las dan ook tot mijn genoegen in de brief dat het verbond nog
steeds overlegt met de patiëntenorganisatie en met de stichting Opsporing
hypercholesteroleamie.Het verbond schrijft in zijn brief verder dat een verzekeraar groepen
met een gelijk risico nodig heeft om het risico van een verzekeringsnemer
over te kunnen nemen. Als de groep verzekerden groot genoeg is, mag daar best
variatie in zitten, want daardoor wordt het wel zo'n beetje uitgemiddeld.
Overigens meende ik dat er op deze manier in het verzekeringsbedrijf werd
gewerkt.De verzekeraars gaan ook in op een opmerking van mevrouw Ross over de
vraag aan de consument of hij afwijkingen heeft in zijn familie. Het verbond
zegt dat de verzekeraars niet vragen of er afwijkingen in de familie zijn,
maar dat wel wordt gevraagd naar de gezondheidstoestand van de familie. Onder
de vragengrens zou bovendien niet worden gevraagd naar de resultaten van eerder
onderzoek. Dat is in de Wet op de medische keuringen overigens ook verboden.
Verder zou onder de vragengrens evenmin worden gevraagd naar ernstige onbehandelbare
ziekten of ziekten in de familie. Het punt dat het meest in het oog springt,
is de gezondheidstoestand en de afwijkingen in de familie. Dit punt sluit
aan op het laatste punt dat in de brief wordt behandeld.Dit laatste punt betreft de verzwijging. Het verbond schrijft dat door
de aspirant-verzekerde niets hoeft te worden gezegd over ziekten en aandoeningen
waarnaar niet is gevraagd. De aspirant-verzekerde kan later dus niet worden
aangesproken op het feit dat hij hierover niets heeft gezegd. Dit punt zal
echter ook aan de orde komen in de notitie die ik de Kamer heb toegezegd.De laatste opmerking uit de brief waarop ik zal ingaan, betreft een opmerking
van mevrouw Swildens. Het verbond betrekt daarbij op een correcte manier een
aantal citaten uit de Wet op de medische keuringen. Het verbond stelt in dezelfde
passage echter ook dat er sprake is van een behandelbare ziekte als er een
geneeswijze voorhanden is, als de ontwikkeling door medisch ingrijpen kan
worden voorkomen of als de ziekte door medisch ingrijpen in evenwicht kan
worden gehouden. De eerste twee gevallen spreken natuurlijk voor zich. Het
verbond schrijft echter ook iets waarmee ik het niet eens ben, namelijk dat
in evenwicht houden iets anders is dan levensverlenging. Ik denk dat dit niet
correct is, want in evenwicht houden betekent dat de patiënt niet uit
evenwicht raakt. Uit evenwicht raken is echter hetzelfde als een verslechterende
toestand met het overlijden van de patiënt als gevolg. In evenwicht blijven
betekent dan ook in leven blijven en in leven blijven betekent volgens mij
langer leven.Ik zal ingaan op een aantal ingediende moties. In de motie op stuk nr.
12 wordt de regering verzocht tijdig oppositie in te stellen bij het Europees
Octrooibureau tegen verleende respectievelijk aangevraagde octrooien. Ik heb
vorige week reeds aangegeven dat op dit punt octrooirecherche zal worden uitgevoerd.
Tenzij die recherche uitwijst dat de zaak totaal kansloos is, zal oppositie
worden ingesteld. De motie sluit naar mijn mening dan ook aan bij het beleid
van de regering en ik laat het oordeel erover graag over aan de Kamer.In de motie op stuk nr. 13 wordt het kabinet verzocht om een systeem van
integrale monitoring als taak van de Nederlandse Voedselautoriteit voortvarend
op te zetten. Ook deze motie beschouwt het kabinet als positief. Collega Brinkhorst
en ik achten het onze plicht om samen ervoor te zorgen dat
monitoring van de gehele voedselketen plaatsvindt. Ik heb vorige week aangegeven
dat monitoring van voedselveiligheid ook na het op de markt brengen absoluut
noodzakelijk en gewenst is. In dit verband moeten relevante indicatoren worden
ontwikkeld. De Nederlandse Voedselautoriteit zal in dezen een rol vervullen
die gelijk is aan de rol van de Europese voedselveiligheidsautoriteit in Europa.
Ook de Gezondheidsraad kan met adviezen een bijdrage leveren. Wij zullen met
name trachten, in Europees verband zo snel mogelijk indicatoren te ontwikkelen.
Ik neem aan dat de heer Feenstra met zijn motie daarop doelde. Wij beschouwen
de motie als ondersteuning van ons beleid.De motie van mevrouw Ross op stuk nr. 19 betreft het laagdrempelig verkrijgen
van informatiemateriaal, onder meer bij huisartsen en apotheken. Informatie
dient te worden verstrekt over producten die via internet verkrijgbaar zijn,
bijvoorbeeld geneesmiddelen en biotechnologische toepassingen. Mevrouw Ross
is van mening dat de bevolking op een gemakkelijke wijze van informatie moet
worden voorzien over waarheden en onwaarheden van aanbiedingen op internet.
Ik beschouw ook deze motie als een ondersteuning van het kabinetsbeleid. Verder
is de motie goed uitvoerbaar en een goed idee.De motie op stuk nr. 20 van de heer Dittrich betreft het recht op weten
en niet-weten. De regering wordt verzocht, erop toe te zien dat dit recht
niet in het gedrang komt bij af te sluiten verzekeringen. Ook deze motie sluit
aan bij het kabinetsbeleid en ik laat het oordeel erover graag aan de Kamer.In de motie op stuk nr. 22 van mevrouw Hermann wordt de regering verzocht,
expliciet aandacht te besteden aan de ontwikkeling van weesgeneesmiddelen.
Ik heb eerder aan de hand van bedragen aangegeven op welke wijze daaraan aandacht
wordt besteed. Die bedragen zijn naar de mening van mevrouw Hermann bescheiden,
maar industrie en universiteiten hebben aangegeven daarmee goed uit de voeten
te kunnen. Als er reële verzoeken worden gedaan voor meer geld, met concrete
doelstellingen, dan staan wij daarvoor open. Ik verdedig het weesgeneesmiddelenbeleid
ook altijd in het kader van de Europese Unie, in de vergadering van gezondheidsministers.
Ik beschouw dit als een persoonlijk aandachtspunt. Om die reden beschouw ik
de tweede helft van het dictum, namelijk om de financiële toegankelijkheid
van geneesmiddelen voor zeldzame ziekten afdoende te regelen, als een ondersteuning
van ons beleid.Minister Hermans:Voorzitter. Ik zal allereerst reageren op een vraag van de heer Dittrich
over bio-informatica. Ik kan hem melden dat bio-informatica inderdaad essentieel
is voor de ontwikkeling van genomics. Daarom wordt in het rapport-Wijffels
speciale aandacht gegeven aan de ontwikkeling van bio-informatica, met name
waar het gaat om de opleidingen, dus ook door het regieorgaan. Dit dient een
belangrijk punt te zijn in het strategisch plan dat dit voorjaar op tafel
komt. Bio-informatica is een belangrijk onderdeel, hetgeen ook tot uitdrukking
zal komen in de beoordeling door het kabinet van het plan van het regieorgaan.
Vooruitlopend op dat plan en op de injectie die het kabinet aan de bio-informatica
geeft, heeft een aantal universiteiten activiteiten opgezet. Voorts heeft
NWO een stimuleringsprogramma bio-informatica van start doen gaan. Er zijn
dus initiatieven, maar het lijkt mij goed om in het kader van het genoemde
strategisch plan na te gaan of aan deze zaak voldoende aandacht wordt gegeven.Vervolgens wil ik op drie moties ingaan, allereerst de motie-Udo voorkomend
op stuk nr. 17, die betrekking heeft op het oormerken van 900.000 euro voor
het budget voor alternatieven voor dierproeven. Voorzitter. Uiteindelijk is
het beter om niet tot oormerking over te gaan, maar er zijn mogelijkheden
die nader verkend moeten worden door het regieorgaan en organen die verantwoordelijk
zijn voor de programma's voor dierproeven. Men kan stellen dat hiervoor al
ruimte bestaat, maar het doel van deze motie wordt door het kabinet positief
beoordeeld. Daarom laat ik het oordeel over deze motie aan de Kamer over.Ook de motie van de heer Stellingwerf, voorkomend op stuk nr. 30, voorziet
in earmarking, maar dan in een zó grote mate dat ik daartegen bezwaren
heb. Het hier gekozen percentage van 5 leidt tot het afkabbelen van de mogelijkheden
voor het regieorgaan. Bovendien zal de genomicskennis leiden tot mogelijkheden
om genetische modificatie te omzeilen of veel preciezer toe te passen. Daarom
is deze motie in mijn ogen overbodig. Ik wijs er voorts op dat bijvoorbeeld
fundamenteel levenswetenschappelijk of biotechnologisch onderzoek kan plaatsvinden.
Dat zien wij op het moment al bij NWO. Het is mogelijk om dit binnen de eerste
geldstroom van de universiteiten aan te pakken. Ik zal nagaan of een bundeling
van onderzoeken in het genetische programmakader mogelijk is maar een oormerking,
zoals bedoeld in deze motie, vind ik onjuist. Daarom moet ik de aanvaarding
van deze motie ontraden.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Er wordt nu 600 mln gulden beschikbaar gesteld voor dit specifieke onderzoeksterrein
en je merkt dat er ook in het kader van bestaande budgetten veel geld in die
richting gaat. Er wordt steeds meer geld onttrokken aan meer reguliere onderzoeksprojecten,
bijvoorbeeld ten behoeve van de biologische veredeling die nog maar in de
kinderschoenen staat. Daarvoor is amper geld beschikbaar. Ik denk dat ook
voor dergelijke fundamentele ontwikkelingen middelen moeten worden gereserveerd.
Of kunt u garanderen dat daarvoor zonder meer voldoende geld beschikbaar blijft?Minister Hermans:Ik bestrijd niet dat datgene wat u graag wilt, een belangrijk element
is. Echter, ik zou daarvoor niet 5% willen reserveren omdat daarmee mijns
inziens onvoldoende recht zou worden gedaan aan alternatieve mogelijkheden.
Als zaken goed worden gecombineerd en als het regieorgaan wordt gevraagd om
speciaal op dergelijke punten te letten, is deze motie wat mij betreft overbodig.
Nogmaals, ik vind in dit verband 5% wel heel erg veel. Als wij op deze manier
opereren, kan dat inhouden dat er straks geen ruimte meer is voor het regieorgaan
om eigen interpretaties en keuzen te volgen. Nogmaals, ik wil kijken naar
afstemmingsmogelijkheden met andere onderzoeksrichtingen die dicht tegen het
genomicsonderzoek aanliggen, maar het lijkt mij niet goed om
hiervoor al bij voorbaat een percentage te reserveren.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Ik constateer dat het een kwestie van beleven is. Als je ervan uitgaat
dat 100% 600 mln gulden is, dan blijft er 95% over voor de rest. Dat lijkt
mij een heel scheve verhouding, maar dan in een andere zin dan de minister
bedoelt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik verval niet in percentages. De resultaten van het onderzoek in het
kader van genomics, in feite het blootleggen van het functioneren van de rol
van eiwitten en de interactie, kunnen natuurlijk voor een deel aantonen dat
modificatie niet nodig is en dat het alleen om kennisvermeerdering gaat. Het
lijkt mij daarom ongelooflijk moeilijk om een percentage van die opgedane
kennis toe te rekenen aan de ene of de andere kant. Door deze handicap kun
je, naar ik meen, eigenlijk geen percentages noemen. Sluit de minister niet
uit dat dit de facto wel eens kan uitkomen op een hoger percentage dan 5?Minister Hermans:Ik kan zo'n uitzondering maken als er Kamerbreed wordt gevraagd om die
900.000 euro, maar ik heb net aangegeven dat je naar mijn mening sowieso niet
moet zeggen dat een type onderzoek speciale aandacht moet krijgen. Het kan
best zijn dat u gelijk krijgt en dat er misschien veel meer aandacht aan besteed
wordt. Bovendien vindt er ook op dit terrein, naast de genomics, fundamenteel
levenswetenschappelijk en biotechnologisch onderzoek plaats. Ik ben het zeer
met mevrouw Swildens eens – in mijn eerste reactie aan het adres van
de heer Stellingwerf heb ik dat ook gezegd – dat je de komende tijd
met genomics in staat zou kunnen zijn om modificaties te omzeilen of veel
preciezer toe te passen. Op die manier kun je de risico's, het hele afwegingskader
van het kabinet, zodanig reduceren dat je op dit terrein vorderingen kunt
maken. Daarom denk ik dat je niet langs deze weg zou moeten opereren. Het
spijt mij, maar ik denk dat ik aanvaarding van de motie toch moet ontraden.Voorzitter. Het is heel lastig om de discussies die wij met elkaar gevoerd
hebben en waarin wij naar mijn mening een grote mate van overeenstemming hadden
over de positie van fundamenteel onderzoek en de relatie met toepassing, goed
in een motie neer te leggen. Ik beschouw fundamenteel en toegepast onderzoek
daarbij niet als twee egeltjes, maar elk met een eigen verantwoordelijkheid
en een eigen missie. Met dit uitgangspunt heb ik de motie op stuk nr. 32 van
de heer Van der Vlies bekeken. Het kabinet vindt dat er altijd plaats moet
zijn voor onafhankelijk fundamenteel onderzoek. Dit betekent niet dat dit
onderzoek in een ivoren toren plaatsvindt en dat de relaties met toegepast
onderzoek daarbij niet aan de orde zijn. Als dat de interpretatie van de heer
Van der Vlies is, die hij ook in het debat met mij gewisseld heeft, kan deze
motie leiden tot ondersteuning van het beleid.De heer Van der Vlies (SGP):Er is fundamenteel onderzoek dat volstrekt onafhankelijk moet kunnen geschieden.
Er is fundamenteel onderzoek dat in de innovatieketen een dwarsverbinding
heeft met toegepast wetenschappelijk onderzoek. Zo moet de motie worden gelezen.
Dat spoort met wat de minister zegt. Zijn interpretatie spoort met die van
de indieners, maar wel in die volgorde. Er kan een situatie zijn waarin er
behoefte is aan volstrekt onafhankelijk fundamenteel onderzoek. Die mogelijkheid
moet er onbelemmerd zijn.Minister Hermans:Er is geen verschil van mening. Derhalve is de motie een ondersteuning
van het beleid van het kabinet.De voorzitter:Onder de motie op stuk nr. 28 van de heer Stellingwerf was abusievelijk
de naam van mevrouw Swildens-Rozendaal niet opgenomen. Dat is inmiddels gecorrigeerd.Minister Brinkhorst:Mevrouw de voorzitter. Van verschillende zijden is opgemerkt dat wij met
een uniek Kamerdebat bezig zijn. Dat is niet alleen zo omdat wij ruim twintig
uur hebben gesproken in een speciale commissie, onder uw voorzitterschap,
maar ook omdat het debat plaatsvindt na een jaar publiek debat, onder leiding
van de heer Terlouw, waarin met name de problematiek van biotechnologie in
de voedselketen aan de orde is geweest. Dat heeft aanleiding gegeven tot een
groot aantal aanbevelingen, dat het kabinet zoals de Kamer weet grotendeels
wil overnemen. Duidelijk blijkt dat met betrekking tot de voedselketen de
grootste zorgen aanwezig zijn. Bij voedsel spelen direct aspecten van volksgezondheid
en gevoelens van emotie en betrokkenheid een grote rol. Verder staan de directe
praktische voordelen voor individuele consumenten in deze fase van ontwikkeling
van de biotechnologie niet altijd vast. Dit kan in de tweede of derde generatie
plaatsvinden. Collega Pronk sprak al over de noodzaak om de kennisontwikkeling
niet in de weg te staan. In het kabinet bestaat geen enkele verdeeldheid over
het feit dat de uitgangspunten voor ieder bewindspersoon gelijk zijn. Bij
de praktische uitwerking van het beleid zijn dit elementen die bij de behoedzame
omgang met biotechnologie een belangrijke rol spelen. De suggestie is gewekt
dat er op dit punt verschillende stromingen zijn. Ik merk op dat de integrale
toetsing, waarover gesproken is, van groot belang is. Wat mij betreft is de
nota Voedsel en groen, naast de integrale beleidsnota Biotechnologie, uitgangspunt
van beleid. Niet alleen de markt is een factor. Wij kunnen echter niet ontkennen
dat bij productie van voedsel en het functioneren van de voedselketen de vraagsturing
een centraal element is. Wij leven in een sociale markteconomie en dat betekent
dat de kwestie van vraag en aanbod in de eerste plaats bepalend is. Dit betekent
echter niet dat andere factoren niet essentieel zijn. Een- en andermaal wijs
ik erop dat de keuzevrijheid van de consument vaak nog onvoldoende is gegarandeerd.
Tracering is hierbij van groot belang, een verantwoordelijkheid die ik sterk
voel. Ook noem ik etikettering, samen met minister Borst, en de kwestie van
transparantie in de voedselketen waar vaak nog gebreken zijn. In het verleden
werd te weinig de nadruk gelegd op de centrale rol van de consument en te
zeer op de aanbodgerichte benadering vanuit de producent. Vanuit mijn optiek
staan garanties voor veiligheid, gezondheid en milieu bij de gehele voedselketen
absoluut centraal. Verder is de afgelopen dagen uitvoerig gesproken over mijn verantwoordelijkheid voor de veehouderij. De intrinsieke waarde
van dierenwelzijn en biodiversiteit staat hierbij voorop.Wij moeten open oog hebben voor de mondiale en Europese ontwikkelingen.
Nederland staat in een Europese interne markt met open grenzen en sinds 1
januari met één gezamenlijke munt. Dit betekent dat de Europese
en mondiale dimensie in grote mate bepalend is geworden voor de mogelijkheden
om op nationale basis te opereren. Tegen die achtergrond is het van groot
belang dat de Europese Commissie verleden week een belangrijk strategiedocument
heeft uitgebracht over biotechnologie. Volgens mij past dit document goed
bij de Nederlandse aanpak. Hierbij verwijs ik ook naar de vele zorgen die
door de Kamer de afgelopen week naar voren zijn gebracht. Er is uitvoerig
gesproken over de ontwikkeling van een ethisch toetsingskader. Ook dit is
een zorg van de Europese Commissie. Minister Pronk sprak zojuist over het
moratorium in verschillende lidstaten. Dit betekent dat men daar dezelfde
zorgen kent. Verder zijn er verschillende initiatieven door de Europese Commissie
genomen met betrekking tot het mogelijke voortbestaan van ggo-vrije ketens
die door de biologische en conventionele landbouw moeten worden gegarandeerd,
naast de mogelijkheden van de landbouw met transgene gewassen. Het is echter
evident dat wij praten in een kader – daarop hebben ook de moties betrekking
waar ik nu een oordeel over zal geven – dat in sterke mate bepaald wordt
door de zorgen die in de samenleving bestaan. Dat sluit aan bij de elementen
die in het rapport van de commissie-Terlouw naar voren kwamen en die door
uw Kamer sterk zijn vertaald. Dat brengt mij tot de verschillende moties;
de achtergrond waartegen ik deze zal beoordelen, heb ik de Kamer zo-even geschetst.De motie van de heer Poppe op stuk nr. 26 gaat eigenlijk uit van een heel
beperkte visie; zij legt althans de nadruk op het feit dat de overheid uitsluitend
spreekt in termen van marktpartijen. Ik heb zo-even al aangegeven dat ik geloof
dat dit zeker niet het geval is. Het is wel zo dat de overheid niet zorgt
voor het aanbod van ggo-vrije en gentechvrije producten. De keuzevrijheid
van de consument is een heel belangrijk punt, maar het kan niet anders zijn
dan datgene wat de overheid doet – dat hebben wij sinds 1998 ook in
sterke mate gedaan – het stimuleren en faciliteren is van maatregelen
om andere soorten van ketens tot stand te brengen. Ik heb dit ook in het debat
met uw commissie aan de orde gesteld.Het plan van aanpak voor de biologische landbouw is daarvan een belangrijk
facet. Het is daardoor ook mogelijk geworden om een ggo-vrije keten in de
varkenshouderij tot stand te brengen. In de Warenwetregeling, daar waar het
gaat om de aanduiding "geproduceerd zonder gentechniek", zijn voorwaarden
opgenomen voor het vrijwillig gebruik van deze aanduiding. De invulling van
die keuzevrijheid houdt in dat het voor ons van groot belang is dat de consument
over relevante, betrouwbare productinformatie beschikt en dat de overheid
de keuzevrijheid garandeert door etiketteringsvoorschriften. Daarbij dient
het tevens zo te zijn dat onafhankelijke publieksinformatie – ook dat
element is volop aan de orde geweest – de consument in staat stelt een
geïnformeerde keuze te maken. Tegen die achtergrond heb ik dan ook vorige
week, in een ander debat, aangekondigd het consumentenplatform in te stellen.In het licht van dit alles wordt met het woord "garanderen" in het dictum
van de motie van de heer Poppe te sterk de indruk gewekt dat de overheid in
dezen een feitelijke garantie moet geven. De noodzaak daarvan wordt echter
in sterke mate bepaald door de vraag of er een vraag naar zo'n garantie bestaat
en of binnen de randvoorwaarden die ik zo-even heb aangegeven, de keuzevrijheid
van de consument ertoe leidt dat er ook daadwerkelijk vraag bestaat naar deze
middelen. Tegen die achtergrond en ook gezien de algemene benadering van de
heer Poppe ten aanzien van het kabinet en de integrale beleidsnota Biotechnologie,
moet ik deze motie bepaald ontraden.De heer Poppe (SP):De minister zegt in feite dat er op de markt maar concurrentie moet zijn
tussen gentechnologisch voedsel en gewoon voedsel. Als wij nu zien dat in
de praktijk de multinationals, zeer grote bedrijven, zich bezighouden met
transgene gewassen, dan zou het zo kunnen zijn dat de ggo-vrije voedselketen
het loodje legt of althans geminimaliseerd wordt. Daarop heeft deze motie
betrekking, namelijk op een garantie van de regering dat er altijd in voldoende
mate een ggo-vrije voedingsmiddelenketen voorhanden is. Dit heeft ook te maken
met andere garanties die de overheid geeft, bijvoorbeeld als het gaat om volkshuisvesting
en gezondheidszorg.Minister Brinkhorst:Voorzitter. Ik heb mijn oordeel gegeven. De opmerking van de heer Poppe
brengt mij niet tot nadere uitweidingen.De heer Poppe (SP):Ik vind dit antwoord te gemakkelijk, als wij in de praktijk zien dat door
een vrije markteconomie de dingen die wij gewenst achten, onderuit geschoffeld
worden. Dan is er immers altijd een overheid nodig om te zeggen: dit willen
wij niet. Ziet de minister dit niet in of is hij zo marktfundamentalistisch
ingesteld dat hij denkt dat het zo wel goed zal komen?Minister Brinkhorst:Ik geloof dat het langzamerhand de 121ste keer is dat wij hierover met
elkaar debatteren in de afgelopen periode. De kern waar het om gaat, is dat
de heer Poppe altijd de suggestie wekt dat het mij uitsluitend en alleen om
de markt gaat. Ik heb regelmatig gezegd: het gaat om alle randvoorwaarden.
In de motie waarover mevrouw Borst zojuist een oordeel heeft gegeven, de motie
op stuk nr. 13, constateert de heer Feenstra terecht dat bij transgene voedingsgewassen
al een systeem van integrale monitoring voor de toelatingsbeoordeling, het
toezicht en de handhaving bestaat. De verantwoordelijkheid van de overheid
is ervoor te zorgen dat de voedselproductie – daarbij spelen de voedingsgewassen
een belangrijke rol – wordt toegelaten onder omstandigheden die met
zich brengen dat de volksgezondheid en het milieu niet worden geschaad. Dat
is het geval. De heer Poppe moet niet steeds terugkomen op hetzelfde punt
en het doen voorkomen dat ik alleen de markt geloof. De Nederlandse en de
Europese regelgeving stellen garanties centraal. Er worden thans miljoenen
tonnen gewassen transgeen verbouwd. Ik zal de Kamer daarover nadere gegevens
verstrekken. Bij deze verbouwing heeft zich nog nooit een probleem
met betrekking tot de voedselveiligheid of de gezondheid voorgedaan en het
zijn die elementen die centraal staan. Wanneer er echter op een goed ogenblik
geen vraag naar een bepaald product is, kan men niet een absolute garantie
verlangen voor het tot stand brengen van die vraag. Wij nemen wel stimulerende
maatregelen en wij proberen ervoor te zorgen dat die vraag er wel zal zijn.
Straks zal ik mijn oordeel geven over een motie die dit punt wat genuanceerder
benadert. Dit is het oordeel over de motie van de heer Poppe. In het licht
van wat ik zei, ontraad ik aanneming ervan.De heer Poppe (SP):Ik heb nog één opmerking, één vraag aan de
minister.De voorzitter:Ik ga eerst wat tegen u zeggen, mijnheer Poppe. We hebben hierover twintig
uur lang gediscussieerd.De heer Poppe (SP):Over deze motie?De voorzitter:Nee, dit punt was wel een majeur onderdeel van het debat. U hebt op de
debatten op de twee maandagen geen bevredigend antwoord gekregen. Het is uw
goede recht te proberen dat via een motie wel te krijgen. We hebben u en de
minister nu twee keer de mogelijkheid gegeven hierover nog een keer te discussiëren.
Als u niet nog een nieuw element heeft, krijgt u niet meer het woord.De heer Poppe (SP):Ik heb een nieuw element, anders hoef ik geen vraag te stellen.De voorzitter:Het is op zichzelf niet zo verwonderlijk dat ik u dit vraag. Dus u kunt
met één nieuw argument komen.De heer Poppe (SP):U lijkt me redelijk partijdig zo nu en dan, maar goed.De voorzitter:Een punt van orde! Ik vraag u nu dit terug te nemen, omdat ik het niet
accepteer dat u mij partijdigheid verwijt. Als ik iemand de ruimte heb gegeven
tijdens de afgelopen marathondebatten, dan was u het, mijnheer Poppe. Ik wens
dat u dit terugneemt, anders zal ik hiervan op een andere manier aantekening
maken.De heer Poppe (SP):Ik "meen" dit te signaleren. Wat ik meen te signaleren, dat meen ik te
signaleren. Dat hoef ik niet terug te nemen. Dat zou onzin zijn. Ik heb ook
niet gezegd dat het zo is. Ik "meen" dit dus te signaleren. Verder vind ik
dit onzin.Mijn vraag aan de minister – want ik ben in debat met de minister –
betreft het volgende. Op het moment waarop de situatie dreigt te ontstaan
dat door contaminatie of door bulktransport zoveel vermenging optreedt dat
er geen ggo-vrije voedingsmiddelenketen is, zal de overheid toch maatregelen
moeten garanderen als zij wil dat die keten er wel is. Dat is de eenvoudige
vraag van de motie.De voorzitter:Dit is geen nieuw element.Minister Brinkhorst:Mevrouw de voorzitter. De motie van de heer Van der Vlies op stuk nr.
31 behandelt dit punt. Over die motie kom ik straks te spreken. De motie gaat
over het feit dat er een soort noodsituatie kan ontstaan en er bijna een opstand
ontstaat omdat er geen ggo-vrij voedsel in Nederland meer is.Voorzitter. De motie op stuk nr. 28 van de heer Stellingwerf c.s. gaat
over een belangrijk punt, namelijk over de vraag: wat zijn de financiële
consequenties van een scheiding tussen ggo-vrije en ggo-houdende ketens? De
heer Stellingwerf verzoekt de regering in zijn motie voorstellen te doen voor
gelijke concurrentieverhoudingen. Zoals bekend, hebben wij de studie van DLV.
In het rapport over mogelijke traceerbaarheidssystemen wordt geconcludeerd
dat verdiepend onderzoek nodig is om inzicht te krijgen in de kosten die gepaard
gaan met de invoering van een traceerbaarheidssysteem dat de scheiding van
ggo-vrije en ggo-houdende ketens mogelijk maakt. Ik vind het van belang, vooral
met het oog op het publieke vertrouwen, het element dat de afgelopen tijd
in ons debat centraal heeft gestaan, dat een dergelijk onderzoek wordt uitgevoerd.
Het is namelijk van groot belang, ook voor de positiebepaling in de discussie
over de invoering van traceerbaarheidssystemen in de Europese Unie. Uiteraard
kan een dergelijk systeem tot nieuwe inzichten leiden. Tegen die achtergrond
willen wij dat onderzoek graag tot stand brengen.In het tweede deel van het dictum wordt gevraagd gelijke concurrentieverhoudingen
te realiseren, dus nadat dat onderzoek heeft plaatsgevonden. Ik plaats hier
één kanttekening bij. Ik meen dat het iets minder voor de hand
ligt met nationale overheidsvoorstellen te komen. De vraag van realisering
van concurrentievoorwaarden zal namelijk een kwestie zijn van – het
spijt mij dat ik dit door de heer Poppe gehate woord moet gebruiken –
marktpartijen. Wij proberen zoveel mogelijk productiemethoden en -kwaliteiten
van de markt in de prijzen door te berekenen. Dat element is van groot belang.
Bovendien geldt ook daarbij dat Nederland geen eiland is. De Europese dimensie
is daar sterk van belang. Ik betwijfel persoonlijk of de Europese regelgeving
de ruimte biedt voor de Nederlandse overheid om de kosten te subsidiëren.
Met die kanttekening neem ik graag de motie over. Wij zullen dat onderzoek
graag verrichten. Het is van groot belang om verdere inzichten te krijgen.De motie op stuk nr. 27 van de heer Stellingwerf, die in breed verband
wordt gesteund, is gecompliceerd. In de motie wordt uitgegaan van een situatie
waarover ik het net had. De facto is er wereldwijd in de afgelopen tien tot
vijftien jaar een bepaalde situatie gegroeid. De Kamer is daarbij ook betrokken
geweest. Het is dus geen normatief oordeel van de Nederlandse overheid. Ten
aanzien van de veevoederstromen gebeurt er op mondiaal niveau al buitengewoon
veel op dit terrein. In het jaar 2001 werden wereldwijd op ongeveer 50 miljoen
ha landbouwgrond transgene gewassen verbouwd. Het gaat dan vooral om maïs
en soja in Amerika en Argentinië en om katoen in China. In de Verenigde
Staten gaat het voor dat jaar om 30 miljoen ha transgene gewassen, voor dit
jaar om naar schatting 35 miljoen ha. Er wordt geschat dat van het wereldwijde
areaal soja in het jaar 2000 ongeveer 36% bestond uit transgene varianten.
In Europa worden gelukkig minder transgene gewassen geteeld. Wij hebben ook
ggo-vrije ketens voor gewassen. Volgens de Verenigde Naties worden wereldwijd
in een experimenteel stadium ongeveer 150 tot 200 transgene gewassen ontwikkeld.
In dit licht moet deze motie worden gezien, die de Nederlandse
overheid oproept tot het trekken van conclusies.In Nederland is in het jaar 2000 ongeveer 1,6 miljoen ton maïsgluten
ingevoerd, een belangrijk veevoeder. Daarvan was ongeveer 1,5 miljoen ton
afkomstig uit de Verenigde Staten. Er was verder 10.000 ton afkomstig uit
Argentinië en 5000 ton uit Canada. In de Verenigde Staten wordt van dit
product ongeveer 25% transgeen geproduceerd. Het gaat om buitengewoon grote
hoeveelheden. Tegen die achtergrond geef ik een beoordeling van de motie op
stuk nr. 27. Het is nog niet reëel om te stellen dat in Europees verband
gescheiden aanvoer van ggo-vrij en ggo-houdend veevoer kan worden verwezenlijkt.
Er is een voorstel van de Commissie over de etikettering en traceerbaarheid
van ggo's, dat een aanzienlijke verbetering is van de bestaande situatie waar
dat onderscheid eigenlijk nog niet bestaat. Als deze Europese wetgeving tot
stand komt, moet alle import van voederstoffen in Europa worden geëtiketteerd
en moet deze traceerbaar zijn. Dat is een belangrijk stap voorwaarts. De consument
kan kiezen als hij weet wat de situatie is. Het gaat daarbij niet alleen om
de eindconsument maar ook om de handelaar en verwerkende producent. Deze kunnen
reageren op de signalen dat in Europa anders wordt gedacht over ggo-vrije
producten dan in de Verenigde Staten.Met de motie wordt beoogd om uiteindelijk te komen tot een fysieke scheiding.
Zolang er geen Europese wetgeving bestaat, is daarvoor de medewerking van
de invoerende landen nodig. Verder hebben de Verenigde Staten veel problemen
met een verplichte scheiding. Een verplichting is daarom op dit ogenblik praktisch
en uit een oogpunt van handelspolitiek niet realiseerbaar. Dat betekent niet
dat wij ons er niet voor inzetten, maar het kabinet handelt in een bepaalde
realiteit. Bovendien zijn wij afhankelijk van de WTO, de Wereldhandelsorganisatie.
Deze toetst of de Europese regelgeving conform de internationale regels is.
Tegen die achtergrond vind ik dat het eerste deel van de motie zeer beperkte
mogelijkheden biedt voor het kabinet. Wij staan in de voorste rij van degenen
die streven naar een ggo-vrije keten. Alles in het werk stellen zal echter
geen zaak van vandaag of morgen zijn. Het is van groot belang dat het bedrijfsleven
daaraan meewerkt. Mijn informatie is dat het bedrijfsleven probeert, waar
mogelijk ggo-houdend door ggo-vrij te vervangen. Maar gezien de enorme massa's
waarover ik sprak, denk ik dat het op korte termijn tot stand brengen van
een zodanige scheiding niet direct realiseerbaar is.Regelgeving om dit tot stand te brengen – dat is het tweede deel
van het dictum – kan naar mijn gevoel pas aan de orde komen nadat over
de traceerbaarheid en de etikettering overeenstemming bestaat. Wanneer Nederland
op eigen houtje, voorafgaande aan het nog niet verwezenlijkt zijn in Europees
verband, een zo veel verder gaande eis stelt, zijn we nog verder van huis.
Ik wil alles doen om de heer Stellingwerf te bedienen, maar ik vraag hem toch
zich nader te bezinnen op de vraag, of de motie op de onderhavige wijze moet
worden ingediend. Er is dus geen principieel-fundamenteel bezwaar van mijn
kant. Het kabinet heeft ook een taak om tegen het realititeitsgehalte van
bepaalde moties te waarschuwen.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Ik heb op zich begrip voor de moeilijke situatie die de minister schetst.
De feiten spreken voor zich. Maar dat laat onverlet dat er nog een gigantische
hoeveelheid hectares ggo-vrij wordt geproduceerd, terwijl het er nu juist
om gaat, de ook door de minister gesignaleerde scheefgegroeide situatie om
te buigen. Daarvoor hebben wij nodig dat de gezamenlijke overheden in Europa
de randvoorwaarden scheppen. Wij vragen de minister daarvoor alles in het
werk te stellen, wat hij ook wil doen. Daarmee onderschrijft hij de motie.Minister Brinkhorst:Wij verschillen hierover van mening. Het kabinet zegt niet dat dit een
scheefgegroeide situatie is. Wij stellen de keuzevrijheid van de consument
centraal. Ik heb al aangegeven dat de randvoorwaarden en de stimulerende maatregelen
door de Nederlandse overheid worden gecreëerd. Dat is wel tegen de achtergrond
van de Europese markt, waar de bevoegdheden op handelspolitiek gebied niet
meer bij de Nederlandse overheid liggen. Dat punt komt nog onvoldoende aan
de orde in het debat. Ik moet u behoeden voor het doen van een uitspraak,
op het punt waarvan de lidstaat Nederland niet datgene kan realiseren wat
u wenst. Het is de vraag of de zaken die wij wel kunnen realiseren –
etikettering en traceerbaarheid – daardoor niet worden geschaad, waardoor
de polarisatie binnen de Europese context wordt vergroot. Ik ontraad de aanneming
van de motie dus niet in die zin dat ik aangeef dat wij niet ons best zullen
doen als de motie wordt aangenomen, maar ik zet wel de door mij genoemde kanttekeningen.
De heer Van der Vlies zegt vaak terecht "niet alles wat kan, moet"; ik zeg
"niet alles wat moet, kan". Ik functioneer nu eenmaal in de Europese context.
Het staat de Kamer vrij om moties aan te nemen. Maar het realiteitsgehalte
van deze motie is niet erg groot.De heer Stellingwerf (ChristenUnie):Ik vind het jammer dat u het realiteitsgehalte erbij haalt. De realiteitswaarde
van deze motie is gewoon groot. Wij hebben bijna met z'n allen geconstateerd
dat er bij de aanvoer een probleem zit. Dat is een vorm van scheefgroei die
wij misschien te laat hebben onderkend. Daar wordt namelijk niet gescheiden.
Je zit dan met het probleem dat uiteindelijk niet kan worden gegarandeerd
dat sprake is van een geheel ggo-vrije keten. Wij zeggen ook niet dat Nederland
dat maar even alleen moet doen. Wij hebben juist heel bewust gezegd dat binnen
de EU alles in het werk moet worden gesteld. Er zit eenheid in dat denken.Minister Brinkhorst:Ik begrijp dat. Ik zou in uw ogen veel sympathieker zijn als ik had gezegd
dat wij dat met krachtige steun van de hele Kamer gaan verwezenlijken. Het
zit hem in het woord "verwezenlijken". Verwezenlijken veronderstelt sancties,
handhavingsmogelijkheden en dwangmaatregelen. Dat is echter een mogelijkheid
die de Nederlandse overheid in het Europese kader niet meer heeft. Ik realiseer
mij dat ik misschien hier een debat met u voer dat zelden wordt gevoerd, omdat
het eigenlijk een debat is dat in het Europees Parlement zou moeten worden
gevoerd. Het Europees Parlement heeft op dit terrein relatief minder bevoegdheden.
De kern van de zaak is echter dat wij het erover eens zijn dat ggo-vrij ketens
zeer wenselijk zijn, dat de keuzevrijheid van de consument
centraal staat, dat de overheid de traceerbaarheid en etikettering moet bevorderen
en dat wij via die weg geleidelijk aan die scheiding krijgen die wij allemaal
wensen. Het probleem met deze motie is dat ervan uit wordt gegaan dat deze
gescheiden aanvoer op betrekkelijk korte termijn kan worden verwezenlijkt,
als wij maar zeggen dat het een ongewenste situatie is dat er op het ogenblik
zelfs ggo wordt geïmporteerd. Als de motie wordt aangenomen, zullen wij
ons best doen, maar dit zijn elementen die daarbij een rol spelen.De heer Dittrich (D66):Ik waardeer het dat de heer Brinkhorst de Kamer voorhoudt wat het realiteitsgehalte
is in de visie van de regering, maar in het eerste dictum staat toch heel
duidelijk dat de regering een inspanningsverplichting op zich neemt om alles
in het werk te stellen om die discussie in Europees verband tot stand te brengen.
Als de minister dat zo verstaat, kan de motie toch niet anders dan een forse
steun in de rug zijn?Minister Brinkhorst:Wij moeten dit punt niet al te zwaar gaan maken. De discussie hierover
is volop aan de gang. De motie zal niet vreselijk veel veranderen aan die
discussie. Ik sta, wat u betreft, aan de goede kant van de discussie. Sterker
nog, de Nederlandse overheid staat voorop als het gaat om het streven naar
ggo-vrije voedselketens. Als ik het zo mag verstaan dat wij de discussie nog
verder moeten bevorderen, laat ik het oordeel over deze motie graag aan de
Kamer over.Anders ligt het als het gaat om de motie-Stellingwerf op stuk nr. 29.
U weet dat met betrekking tot de ggo-vrije teelt er een rapport van het CLM
is. Ik ben bezig om te zien of aanvullende maatregelen nodig of gewenst zijn.
Het is belangrijk dat hetgeen in de overweging staat in het onderzoek wordt
betrokken. Het onderzoek wordt door LNV uitgevoerd en de maatschappelijke
partijen zullen worden geconsulteerd. Als wij op dit ogenblik uitspreken dat
er een teeltverbod moet komen, zouden wij vooruitlopen op dat onderzoek. Het
kan wellicht zo zijn dat dat in de toekomst noodzakelijk is, maar als wij
dat nu zeggen, lopen wij vooruit op het onderzoek. Ik meen dat kennisontwikkeling
in de Kamer centraal staat. Ik zou daarom niet nu al een teeltverbod in willen
stellen. Tegen die achtergrond ontraad ik de aanneming van de motie van de
heer Stellingwerf.Ten slotte wil ik ingaan op de motie van de heer Van der Vlies op stuk
nr. 31. De heer Van der Vlies heeft gesproken over het toetsingskader. Vanuit
verschillende filosofieën kun je tot de conclusie komen dat een ethisch
toetsingskader noodzakelijk is. Ons buitengewoon boeiende debat hierover en
ook ons particuliere debat, waarnaar hij heeft gerefereerd, heeft een oplossing
gegeven. Wat de praktische uitwerking betreft, is er dus geen verschil tussen
hem en mij. Het interessante van het dictum van de motie is dat er staat dat
de maatregelen alleen moeten worden ingezet als dat onverhoopt nodig is. Dat
is een interessante nuance. Ik heb daardoor een ander oordeel over de motie
van de heer Van der Vlies, dan over de motie van de heer Poppe. Hij realiseert
zich namelijk dat wij in eerste instantie ernaar moeten streven dat er twee
ketens naast elkaar bestaan. Als er onverhoopt iets gebeurt, zullen wij waarschijnlijk
met nieuwe maatregelen moeten komen. Die maatregelen kunnen van verschillende
aard zijn.Ik plaats twee kanttekeningen. Het ontwikkelen van fiscale maatregelen
lijkt mij vanwege de Europese dimensie buitengewoon moeilijk. U weet dat wij
op fiscaal gebied constant moeten zorgen in Europees verband gelijkwaardige
posities te houden, maar je komt al spoedig tot ongerechtvaardigde subsidies.
Regulerende maatregelen zullen op korte termijn niet kunnen worden verwezenlijkt,
zoals ik al naar aanleiding van de motie op stuk nr. 27 van de heer Stellingwerf
c.s. heb aangegeven. Stimulerende maatregelen wel. Dat gebeurt momenteel al.
Tegen deze achtergrond laat ik het oordeel over de motie op stuk nr. 31 graag
aan de Kamer over.De voorzitter:Op verzoek van de heer Udo stel ik voor, de motie-Udo c.s. (27428, 27543,
nr. 16) van de agenda af te voeren.Daartoe wordt besloten.De voorzitter:Ik deel de Kamer mede dat de aangehouden motie-Stellingwerf/M.B. Vos (26991,
nr. 52) over voedselveiligheid aanstaande dinsdag in stemming zal komen bij
dit onderwerp.De heer Dittrich (D66):Voorzitter. Kan de regering nog een politiek oordeel geven over deze aangehouden
motie?De voorzitter:Ik verzoek de regering dat schriftelijk te doen voordat de stemmingen
van aanstaande dinsdag worden gehouden.Hiermee zijn wij aan het eind gekomen van een buitengewoon interessante
en unieke gebeurtenis, namelijk een marathondebat over de drie nota's inzake
biotechnologie. Ik dank de vijf bewindslieden die betrokken zijn geweest bij
dit marathondebat zeer hartelijk voor hun inzet en voor de gegeven inlichtingen.Ik deel de leden mede dat over alle ingediende moties aanstaande dinsdag
zal worden gestemd.De beraadslaging wordt gesloten.De vergadering wordt van 16.05 uur tot 16.10 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20012002-3179-3202.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl