Algemene politieke beschouwingen inzake het in 1999 te voeren beleid (26200)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 105-149

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

30-11-1998

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 7, pagina 105-149

17-11-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26200Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 17 november 1998)Pagina 150-152
Algemene politieke beschouwingen inzake het in 1999 te voeren beleid (26200)Pagina 105-149
Presentie en opening (dinsdag 17 november 1998)Pagina 105-105
Lijst van besluiten (dinsdag 17 november 1998)Pagina 149-150

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 215 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de algemene politieke beschouwingen
inzake het in 1999 te voeren beleid (26200).De voorzitter:Alvorens de beraadslaging te openen, heet ik het tweede kabinet onder
het minister-presidentschap van de heer Kok welkom in deze eerste vergadering
van het kabinet met deze Kamer. De vorige keer, vier jaar geleden, was de eerste ontmoeting met deze Kamer binnen de 100 dagen, zodat ik mag
aannemen dat de regering deze confrontatie na meer dan 100 dagen zal kunnen
doorstaan.De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Vandaag en morgen praten wij in dit huis over
het beleid van het tweede kabinet-Kok, zoals het in hoofdlijnen gepresenteerd
werd op de derde dinsdag in september. Mijn fractie heeft zich op die dag
en tijdens de dagen en weken daarna afgevraagd waar de levendigheid en het
enthousiasme te vinden waren die toch kenmerkend behoren te zijn bij de beleidspresentatie
van een nieuw kabinet. Mijn fractie stond daarin bepaald niet alleen. Op die
dag werd al in een ANP-bericht een samenvatting gegeven van de commentaren
van een aantal dagbladen. 'Saai, visieloos, degelijk: de kranten in Nederland
juichen bepaald niet van enthousiasme over de inhoud van Troonrede en Miljoenennota',
aldus dit ANP-bericht. Men zocht de euforie en het elan die nog wel de start
van het eerste kabinet-Kok kenmerkten. Men zocht en heeft sindsdien nog niet
gevonden.De start van het huidige kabinet was al niet plezierig. Kiezers zullen
zich bij de neus genomen hebben gevoeld, toen drie smaakmakers die veel kleur
hadden gegeven aan de verkiezingscampagne wel erg snel het parcours verlieten.
Veel kiezers zullen hun stem op een partij hebben uitgebracht, omdat een van
de heren Wallage, Van Mierlo of Bolkestein tot die partij behoorden. De discussie
in de Tweede Kamer rondom de regeringsverklaring roept ook geen mooie herinneringen
op. Hoofdthema werd daar het debat over de vraag hoe een eventueel overschot
van de begroting zou worden besteed. Regeringspartijen maakten zich daar zeer
druk over in overigens sterk van elkaar verschillende meningen. De drukte
die daar toen werd gemaakt, komt bijna karikaturaal over, nu wij weten dat
er zoveel economische problemen op ons af komen. Te weinig werd in die discussie
benadrukt dat op 15 september een lastenverzwaring voor 1999 werd aangekondigd
die toch wel erg haaks stond op de door de regeringspartijen in de verkiezingstijd
gedane beloften. Serieuze kiezers zullen zich inmiddels wel afvragen, of het
juist niet het CDA is geweest dat het in de verkiezingstijd bij het rechte
eind had met de stelling dat er in de komende tijd geen ruimte zou zijn voor
een algehele lastenverlichting, maar wel – waar mogelijk – voor
gerichte lastenverlichtingen. De lastenverzwaring van 1,5 mld. Voor 1999 komt
voor rekening van de sociale premies. Er zijn nu ook berichten waaruit blijkt,
dat de fondsen waaruit de collectieve ziektekosten moeten worden betaald,
dit en volgend jaar een tekort hebben dat ruim 2 mld. groter is dan waar het
kabinet bij het opstellen van de begroting nog van uitging. Het kabinet heeft
inmiddels gereageerd op Kamervragen naar aanleiding van dit bericht, maar
de Ziekenfondsraad blijkt niet onder de indruk te zijn van deze reactie en
dus blijft het bericht voorlopig overeind. Kan de minister-president nader
ingaan op dit bericht en ons vertellen, hoe het kabinet dit probleem denkt
op te lossen?Mijn fractie heeft de indruk, dat het kabinet sinds de start in september
heel vaak wordt geconfronteerd met zorgelijke kwesties die uit de vorige kabinetsperiode
stammen. Interessant is in dit verband de gepubliceerde studie van oud-minister
prof. Van Thijn en enkele studenten over 'De sorry-democratie, recente politieke
affaires en de ministeriële verantwoordelijkheid'. Dagblad Trouw geeft
een goede samenvatting. Daaruit vermeld ik het volgende: 'De affaires hebben
'Paars I' in één opzicht onberoerd gelaten. Of het nu ging om
het ontslag van Brinkman, het 'monitoren' van Iraanse vluchtelingen, de groeiprognoses
van Schiphol, de uitzending van Gümüs, de val van Srebrenica, de
nasleep van de Bijlmerramp, het debacle van de CTSV, de arrestaties tijdens
de Eurotop, de falende hulpverlening tijdens de Herculesramp, het arrestatiebevel
van Bouterse of de muiterij aan de Schedeldoekshaven, de uitkomst liet zich
meestal samenvatten met het adagium: ze dronken een glas, en alles bleef zoals
het was. Alleen de VVD'er Linschoten hield het voor gezien. Daarentegen kreeg
de ambtenarij het zwaar voor de kiezen. Brinkman en Docters van Leeuwen werden
ontslagen. Diverse ambtenaren werden uit hun post ontheven, anderen werden
zonder pardon overgeplaatst.'Voorzitter! In het kader van al deze kwesties was het interessant om te
vernemen, dat voormalig VVD-leider Bolkestein een soort dagboek had laten
schrijven waarin hij een minister uit het vorige kabinet als 'mislukt' typeerde.
Men kon zich bij die opmerking afvragen wie hij nu eigenlijk bedoelde: mevrouw
Jorritsma met de langer geworden files en Schiphol, mevrouw Sorgdrager met
tal van affaires, de heer Voorhoeve met Srebrenica, of één van
de anderen? Hij bleek oud-minister Van Mierlo te bedoelen. In het verlengde
van de studie van Van Thijn c.s. stelt mijn fractie, dat zo'n opmerking toch
niet best is. Kennelijk heeft de VVD vier jaar lang steun willen geven aan
een kabinet waarin de heer Van Mierlo als vice-premier een belangrijke rol
speelde, terwijl de leider van de VVD die man als mislukt beschouwde. Inmiddels
is de heer Van Mierlo benoemd tot minister van Staat, een uitermate eervolle
benoeming. Mijn fractie wil, gezien de voorgaande opmerkingen, graag van de
minister-president vernemen of zijn kabinet unaniem achter de recente benoeming
van de heer Van Mierlo staat.Voorzitter! Over enige weken gaat deze Kamer bij de financiële beschouwingen
discussiëren over de Miljoenennota. Bij die gelegenheid zal mijn fractie
de kwalificatie 'degelijkheid' ter discussie stellen en nader ingaan op het
te voeren financiële beleid. Thans wil ik slechts op een tweetal hoofdthema's
de mening vragen van het kabinet. De eerste vraag is, of het kabinet al inzicht
kan geven in de inhoud van een scenario, waarbij het uitgangspunt een mindere
economische ontwikkeling is dan waarmee in de huidige begroting rekening is
gehouden.De economische ontwikkeling, dat is bekend, is voor een belangrijk deel
gebaseerd op het al of niet aanwezig zijn van vertrouwen bij producenten en
consumenten. Helaas indiceren recente berichten, dat dit vertrouwen bij beide
groepen snel terugloopt. Producenten en consumenten zitten daarmee op het
spoor van veel deskundigen die wereldwijd hun zorgen spuien. Onze vraag is
nu, of het kabinet een worst case-scenario in de zak heeft en, zo ja, wat
dan de hoofdlijnen van dat scenario zijn. Het tweede thema betreft de euro. Het gaat ons daarbij met name om de
vraag, of het kabinet deelt in de zorg die onder meer door VVD-leider Dijkstal
werd geuit terzake van de benadering, die de nieuwe Duitse regering aan belangrijke,
relevante zaken geeft. Daarbij valt vooral te denken aan opmerkingen van de
nieuwe Duitse minister Lafontaine ten aanzien van de onafhankelijkheid van
de Centrale Bank in de monetaire politiek. Deelt het kabinet die zorg van
de heer Dijkstal, die bijvoorbeeld ook door mijn fractie wordt gedeeld? En
zo ja, zo vragen wij vervolgens de minister-president, wat heeft het kabinet
in dezen gedaan?De christen-democratie in Europa, het CDA in Nederland – het heeft
geen zin, dat te ontkennen – heeft met electorale tegenwind te maken.
Dit zou dramatisch zijn als dat een breuk betekende met alles waar onze beweging
voor staat. Maar de situatie lijkt te ontstaan, dat een groot deel van wat
mijn politieke stroming in deze eeuw heeft voorgestaan, nu door anderen wordt
overgenomen, en in laatste instantie gaat het daarom. Ik noem de eenwording
van Europa, ook verenigd met het midden van ons continent, de Atlantische
samenwerking, de verzoening van arbeid en kapitaal, de eigen verantwoordelijkheid
van sociale partners en maatschappelijke organisaties, een evenwicht tussen
overheidszorg en eigen persoonlijke verantwoordelijkheid, een sober financieel
beheer en toch voldoende ruimte voor gemeenschapsvoorzieningen, defensie-inspanningen
en internationale solidariteit. Het klinkt nu misschien wat algemeen en abstract,
maar op al die punten hebben andere stromingen in ons land tegenover de christen-democratie
gestaan, om nu uit te komen op standpunten die identiek zijn met wat wij hebben
voorgestaan of daar dicht bij liggen. De schimmige discussie over 'de derde
weg' bracht zelfs The Economist tot de vraag, wat het verschil was tussen
deze poging tot een nieuwe politieke koers en de christen-democratie.Wij nemen hier met een zeker genoegen kennis van, maar dit is geen reden
voor de christen-democratie om met pensioen te gaan. De christen-democratie
is als beweging ontstaan uit protest tegen de geest van de tijd, als emancipatiebeweging
van bepaalde bevolkingsgroepen en uit zorg om sociale misstanden. Wij konden
politieke keuzes maken op grond van een bepaalde visie op de menselijke persoon,
op grond van een bepaalde waardenoriëntering, een visie op de samenleving
en zorg voor meer dan de kiezers van dat moment. In de komende jaren zal het
wederom in de politiek om meer gaan. Een mens is meer dan een belastingbetaler
of een consument, een samenleving meer dan een zandbak van individuen. Het
gaat in het leven om meer dan geld verdienen; de toekomst, het leven van volgende
generaties, is minstens even belangrijk als het hier en nu.De reactie van anderen is dan dikwijls: 'Maar wat is daar nu het onderscheidende
aan? Kijk naar onze Troonredes: hebben wij ook geen warme woorden gewijd aan
het gezin, aan de cohesie in de samenleving, aan het belang van de toekomst
van ons land? Als de christen-democratie zegt, de bondgenoot van de samenleving
te zijn, zijn wij dat dan niet?'Het gaat in de politiek niet om de woorden van alledag, maar om de consequente
vertaling in beleid, in versterking van instellingen, in bescherming van het
kwetsbare. Wie de menselijke maat verwaarloost onder de druk van 'efficiency',
heeft te weinig oog voor de menselijke persoon. Wie onder het mom van schaalvergroting
aan de subsidieverlening voor identiteitsinstellingen de eis van fusering
met algemene instellingen aanlegt, of wie de demarcatielijn tussen de publieke
omroep, de commerciële omroep en de staatsomroep nog dunner maakt dan
hij nu al is, toont weinig begrip voor de zo grote noodzaak van waardencommunicatie
in een vercommercialiserende cultuur. Wie de kinderbijslag verlaagt –
en het recente rapport van het Sociaal en cultureel planbureau heeft onze
zorgen op dat punt meer dan bevestigd – verloochent woorden over de
waarde van gezin en samenleving, evenals wie met de mokerhamer door de gegroeide
gemeentelijke structuren heen wil breken. En wie zowel op defensie als op
ontwikkelingssamenwerking bezuinigt, heeft weinig recht van spreken als het
om een toekomst gaat waarin vrede en welvaart de basisvoorwaarden voor die
noodzakelijke internationale orde zijn.Mooie woorden zijn niet genoeg; noch voor de regeringscoalitie, noch voor
het CDA. Onze uitgangspunten moeten in ieder tijdsgewricht vertaald worden
in duidelijke politieke keuzen, en dat zullen wij ook nu weer doen. In de
komende jaren staat het hoogst op onze agenda de hedendaagse vormgeving van
de rechtsstaat. Wetten die niet gehandhaafd worden of kunnen worden, een overheid
die te weinig investeert in de handhaving van de wel noodzakelijke wetten,
die overheid moet niet verbaasd zijn dat daar het begin van de grootste kwaal
van onze samenleving ligt: onveiligheid. In de terechte wens van veiligheid,
eigenlijk de belangrijkste wens van onze burgers, ligt de grote opdracht van
de politiek besloten waarin ook onderscheidende opvattingen over mens en maatschappij
duidelijk worden. Dat vraagt een bepaalde visie op de mens, die verantwoordelijk
is en zijn verantwoordelijkheid moet nemen en die op andere momenten hulp
en bescherming nodig heeft; ruimte voor het gezin; waardencommunicatie; cohesie
in de samenleving; economische participatie; een betrouwbare overheid; adequate
middelen voor preventie en bestraffing van de misdaad; daarom ook veel meer
ruimte voor de hele keten van de rechtshandhaving; en niet te vergeten, zorg
voor de publieke ruimte.Een integraal veiligheidsbeleid staat op gespannen voet met zaken als
gedogen, verloedering van de publieke ruimte, waardoor straat en plantsoen
en plein eerder plaatsen van geweld dan van ontmoeting worden, maar ook met
een overtolerantie ten aanzien van menselijke vernedering in de virtuele publieke
ruimte, dus in de media, en ook met het gepruts met het aantal politieagenten.
Verder staat het op gespannen voet met het achterblijven van adequate wetgeving
die de kansen van opsporing gelijke tred doet houden met de nieuwe mogelijkheden
van de georganiseerde criminaliteit. Een goed veiligheidsbeleid is voorts
onmogelijk bij een onvoldoende capaciteit voor de rechterlijke macht, staande
en zittende.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! De heer Van Leeuwen spreekt een passage over
de rechtsstaat uit. Ook mijn fractie vindt dat die de komende jaren hoog op
de agenda moet staan. Hoe verhoudt deze passage in zijn algemene beschouwingen
zich tot het feit dat zijn fractie het wetsontwerp over de reorganisatie van
het openbaar ministerie controversieel heeft verklaard? Daardoor is de behandeling
van dat voorstel in ieder geval een jaar vertraagd.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik kan mij voorstellen dat wij de discussie die toen gevoerd is, niet
geheel opnieuw voeren. Ik wil met alle liefde in tweede termijn nog een paar
trefwoorden meenemen. Ik wil de interruptie hiermee als feit beschouwen. Ik
kom er dus op terug, zij het zeer kort en niet in herhalingen.Voorzitter! Maar het gaat verder: wie de gezamenlijke rusttijden in onze
samenleving afschaft, moet niet verbaasd zijn dat aandacht voor familie, maar
ook voor verenigingen tot en met buurt- en wijkorganisaties onder druk komt
te staan. Wie identiteit wil laten opgaan in algemeenheid, moet niet verbaasd
zijn dat de wortels voor verantwoordelijk gedrag ook aangetast worden. En
wie maximale arbeidsparticipatie wil bevorderen, moet niet schrikken van de
consequenties voor gezin en opvoeding. Wie geen duidelijke demarcaties aanbrengt
tussen het domein van het commerciële en het niet-commerciële, moet
niet verbaasd zijn dat er op den duur een samenleving ontstaat waarin het
geld alles gaat domineren.Voorzitter! Het voorgaande betoog vraagt om voorbeelden uit de praktijk.
Daar wil ik er hier een paar van geven. Op 18 september jongstleden installeerde
de president van het gerechtshof in Den Bosch een aantal nieuwe leden van
het hof en in zijn publieke toespraak ging hij bij die gelegenheid in op de
grote problemen bij de rechterlijke macht. Na een aantal op zich positieve
opmerkingen over het rapport 'Rechtspraak bij de tijd', van de commissie-Leemhuis,
confronteerde mr. Jurgens zijn gehoor met de harde werkelijkheid. Hij constateerde
dat op de uitwerking van de plannen-Leemhuis niet kon worden gewacht. Ik citeer
nu vervolgens mr. Jurgens letterlijk: 'In juni jongstleden is binnen de rechterlijke
organisatie bezien welke voorstellen ter versterking van bestuur, organisatie
en toerusting van de rechtspraak bij voorrang zouden kunnen en moeten worden
opgepakt. Duidelijk werd, mede in het licht van de kabinetsformatie, dat de
rechtsprekende macht zelf initiatieven zou moeten ontwikkelen voor de uitvoering
van een aantal voorstellen.' De heer Jurgens geeft vervolgens aan hoe de presidenten
van gerechtshoven en rechtbanken zelf op 8 juli besloten hebben hun verantwoordelijkheid
te nemen. Hij noemt in dit kader het Project versterking OM, hij wijst op
onmatige inspanningen en hij geeft aan dat de rek er nu uit is bij maatschappelijk
onverantwoorde werkvoorraden, die bijvoorbeeld in de strafsector leiden tot
een wachttijd van één jaar. Er is, aldus mr. Jurgens, geld nodig
en daarover volg ik hem weer letterlijk: 'De Commissie Leemhuis heeft gemotiveerd
de omvang van de middelen aangegeven, nodig om de noodzakelijke verbeteringen
te kunnen bereiken en die van de middelen ter reparatie van achterstallig
onderhoud. Het is droevig te moeten vaststellen dat slechts een fractie daarvan
is gereserveerd. Leemhuis adviseert alleen al ter innovatie exploitatiemiddelen
ter beschikking te stellen tot een bedrag van 300 mln. en voor investeringsmiddelen
van een bedrag van 170 mln. Het is in het licht van het vorenstaande onbegrijpelijk
dat in het regeerakkoord onder de noemer veiligheid voor de kwaliteit en de
organisatie van de rechtspraak middelen zijn gereserveerd die eerst in het
jaar 2002 een bedrag zullen belopen van nog slechts 130 mln. structureel op
jaarbasis. Het vertrekpunt in 1999 zal slechts zijn 29,7 mln. De politiek
heeft door op deze manier met de belangen van de rechtspraak om te gaan een
zware verantwoordelijkheid op zich geladen. De rechtsprekende macht zal niet
nalaten om diezelfde politiek te confronteren met de consequenties van de
gemaakte keuzes.' Aldus een zeer kritisch commentaar uit de hoogste praktijk.Inmiddels is ook de onaanvaardbare situatie in Amsterdam in de publiciteit
gekomen. Minister Korthals heeft gelukkig die onaanvaardbaarheid beklemtoond.
Het terugroepen van oud-juristen in actieve dienst lijkt een gebaar in de
goede richting, maar ook niet meer dan dat. De vraag van mijn fractie aan
de minister-president is nu heel concreet: wat gaat er nu eindelijk echt gebeuren?
Geen woorden, maar daden. Hoe kan het rechtsgevoel van de burger positief
blijven wanneer hij hoort dat zware misdrijven onbestraft blijven, terwijl
hij ziet dat klemmen worden aangebracht bij te lang geparkeerde auto's en
hij constateert dat er snel boetes vallen wanneer er in plaats van 50 km per
uur 55 km per uur wordt gereden? Diezelfde burger merkt dat de politie, door
gebrek aan organisatie en/of mankracht, heel vaak niet alert kan reageren
wanneer dat noodzakelijk is. Op dit punt breng ik een tweede voorbeeld uit
de praktijk.Mijn fractie was eind augustus op werkbezoek in Zeeland en daar hebben
wij uit de eerste hand de vaak schrijnende problemen met betrekking tot de
mogelijkheid van de inzet van politie vernomen. Na de laatste ingrijpende
reorganisatie van de politie is het op het platteland in Zeeland slecht gesteld
wat de organisatie van de politie betreft. In de toenmalige gemeenten Kapelle,
Kruiningen en Tholen waren voor de reorganisatie 69 politiefunctionarissen
actief. Nu zijn het er nog slechts 31. Door de betrokken gemeenteraden is
in mei van dit jaar unaniem een motie aangenomen waarin wordt uitgesproken
dat de politiezorg in de gemeente op een volstrekt onaanvaardbaar laag niveau
is gekomen. Uit de toelichting op deze motie citeer ik als volgt: 'Door de
gemeenteraden werd vastgesteld dat het in de gemeenten met gezamenlijk meer
dan 54.000 inwoners (en met veel kernen gelegen in een uitgestrekt plattelandsgebied)
regelmatig voorkomt dat er slechts 1 auto beschikbaar is voor surveillance
met twee agenten en dat deze agenten op eigen initiatief dan 2 auto's bemannen
zodat het lijkt alsof er meer 'blauw' op straat is. Dat dit laatste niet altijd
de persoonlijke veiligheid van de agent ten goede komt staat buiten kijf.
We spreken dan over een uitgestrekt plattelandsgebied met gezamenlijk meer
dan 54.000 inwoners en een gevaarlijke rijksweg (A58) waarop veel ongelukken
plaatsvinden en een oppervlakte van ruim 53.000 hectare waarvan de geografische
positie zodanig is, dat een politieauto die zich in Sint-Philipsland bevindt
er 50 minuten over doet om in de kern Kapelle te komen. Het gevolg hiervan
is dat de bij de bevolking al geruime tijd bestaande onvrede
over de ontoereikende politiecapaciteit hierdoor slechts wordt versterkt en
gevoelens van onveiligheid toenemen alsmede agressief gedrag van jongeren,
vandalisme etc.' Dit schrijven drie gemeenteraden in de toelichting op hun
motie.Het werd ons bij ons bezoek duidelijk dat de problemen ook voor de langere
termijn scherp zijn. Veel politiemensen aldaar zijn niet ver verwijderd van
hun VUT-leeftijd, de opleidingscapaciteit ligt niet hoog en er is veel minder
belangstelling dan vroeger om bij de politie te komen. Krantenberichten in
de betrokken regio liegen er dan ook niet om: 'Weinig animo voor baan bij
de politie; van driehonderd sollicitanten bleven er vijftien tot twintig kandidaten
over'; en: 'Tweederangspolitie dreigt bij verlaging van toelatingseisen'.Voorzitter! Mijn fractie heeft het bange gevoel dat het Zeeuwse voorbeeld
illustratief is voor een groot deel van ons land. Ook hier is het de hoogste
tijd voor daden. Wij respecteren de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken
en wij nemen aan dat hij, in tegenstelling tot zijn voorganger, zal kunnen
tellen. Het is toch beschamend, dat in vier jaar tijds in het kader van 'blauw
op straat' gesproken werd over de noodzaak van 10.000 meer, vervolgens over
7.000 meer, toen over duizenden meer en dat daarna ten aanzien van de te tellen
saldotoename gesteld werd, dat telling niet mogelijk was, waarna kort geleden
het CBS onthulde, dat de toename in de afgelopen kabinetsperiode niet meer
dan 237 bedroeg. Voorzitter! Wij verwachten van de minister-president hier
en nu toelichting op wat er nu echt gaat gebeuren. De volgende vragen omtrent
de beleidsintenties liggen voor de hand.1. Wat zal de effectieve sterkte van het volledig gekwalificeerde en bevoegde
politiepersoneel in het jaar 2002 moeten zijn, uitgedrukt in fte's, in vergelijking
met het huidige cijfer?2. Wat is de beschikbaarheid/inzetbaarheid in uren van dat personeel indien
rekening wordt gehouden met de verkorting van de arbeidstijd van 38 naar 36
uur per week?3. Zou de regering overeenkomstige cijfers willen geven over de sterkte
van het niet-volledige bevoegde personeel zoals politiesurveillanten?4. Wat is de opleidingscapaciteit voor beide groepen en hoe verhoudt zich
die tot de verwachte jaarlijkse uitstroom?Mijnheer de voorzitter! Veiligheidsbeleid staat of valt, naar de mening
van mijn fractie, met een goede politieorganisatie, met meer blauw en met
snelle en harde bestraffing wanneer dat nodig is. Ik heb in de afgelopen weken
kunnen zien waarom een stad als New York ten opzichte van zo'n vijf à
tien jaar geleden veiliger en schoner is geworden. Basis voor het bestuur
is daar: een grotere, zichtbare aanwezigheid van de politie en een no tolerance-beleid.
Ook al lopen bijna alle New Yorkers met plastic bekers op straat, je vond
geen lege op de straat. De straf is een directe hoge boete. Auto's rijden
in het drukke verkeer niet net nog even door het rode licht. Bij blokkeren
van een kruispunt is de straf 1000 dollar plus twee extra strafpunten op de
lijst die bepalend is ten aanzien van de vraag of een rijbewijs al of niet
zal worden ingetrokken. Dit straffe beleid wordt ook doorgetrokken naar grotere
overtredingen en misdrijven. In de miljoenenstad wordt nog altijd gemoord
en geroofd, maar aanzienlijk minder dan een paar jaar geleden.Voorzitter! Nu ik het toch over New York heb, permitteer ik mij ook in
figuurlijke zin een uitstapje. Ik was drie weken lang, als lid van het parlement,
niet-ambtelijk adviseur bij de Nederlandse permanente vertegenwoordiging bij
de Verenigde Naties. Het was heel boeiend en leerzaam om te zien hoe de United
Nations als wereldforum, als beslissingsmacht en als apparaat functioneert.
Ook was het goed om de Nederlandse delegatie in actie te zien. Ik heb van
mijn verblijf aldaar nog een paar vragen meegenomen. Allereerst een vraag
over het gevolgde personeelsbeleid. Veel mensen bij de UNO waren er van overtuigd,
dat Nederland zijn plaats in de Veiligheidsraad kon verwerven dankzij met
name de inzet van onze ambassadeur aldaar, de heer Ramaker. Velen gingen ervan
uit, dat hij ook onze topman zou blijven in die Veiligheidsraad. Minister
Herfkens bijvoorbeeld indiceerde dat ook zij die mening was toegedaan. In
de dagen na de verkiezing moest iedereen uit persberichten begrijpen dat er
over het aanblijven van de heer Ramaker door dit kabinet werd getwijfeld.
Uiteindelijk werd hij het ook niet. Had dit niet eleganter kunnen gaan, bijvoorbeeld
door de heer Ramaker diens positie al duidelijk te maken vóór
de stemming over een plaats in de Veiligheidsraad? Graag krijg ik op deze
kwestie wat nadere toelichting van de minister-president.Ik breng van mijn bezoek aan de VN ook nog een vraag mee, die politiek-inhoudelijk
relevant is. Minister Herfkens hield in een openbare commissievergadering
een enthousiaste toespraak, waarvoor zij, mijns inziens volkomen terecht,
veel applaus kreeg. Zij zei daar onder meer het volgende: '... improve the
world and start at home. We all need better co-ordination in our own countries,
among stakeholders in capitals. At home, we use seperate bedrooms as well.
Ministries each have their own Specialized Agency: Ministries of Social Affairs
have ILO, Ministries of Agriculture have FAO, and so on. They all regard them
as their private hunting ground. That is a self-defeating attitude. We have
to learn to speak with one single voice from one single capital ...' Minister
Herfkens week vervolgens van haar voorgedrukte tekst af en zei letterlijk:
'I'll be trying to change that in my country.' Bewonderenswaardig, maar ik
vroeg mij af of zij toen al gehoord had dat minister Zalm zijn collega Van
Aartsen op de vingers had getikt, toen deze het gewaagd had om met zijn EU-collega's
iets over het IMF te verklaren waardoor hij naar de mening van minister Zalm
buiten zijn eigen werkterrein op het terrein van de minister van Financiën
kwam. Mijn vraag aan de minister-president is of de door minister Herfkens
gemaakte opmerking in overeenstemming is met het kabinetsbeleid en, zo ja,
wie de noodzakelijke coördinatie voor zijn of haar rekening gaat nemen.Voorzitter! Er zijn veel onderwerpen die ik namens mijn fractie nog aan
de orde zou willen stellen. Mijn tijd is echter te kort om ze allemaal de
revue te laten passeren. Daarom noem ik slechts een beperkte selectie.- Ontwikkelingssamenwerking. Het lijkt erop dat minister Herfkens
het beleid op Ontwikkelingssamenwerking wat aan het bijbuigen is. Daarom doe
ik kort een suggestie ten aanzien van het beleid bij Ontwikke lingssamenwerking.
De CDA-fractie wil de ontwikkelingssamenwerking plaatsen in het perspectief
van de juiste verhouding tussen overheid en samenleving. De Nederlandse betrokkenheid
bij ontwikkelingsprocessen in de Derde Wereld of Midden- en Oost-Europa moet
in onze visie de kwaliteit van de samenleving ondersteunen. Dat kan het beste
door samenwerking tussen mensen en organisaties uit dezelfde disciplines,
uit hetzelfde maatschappelijke werkterrein of met dezelfde ideële oriëntatie
te ondersteunen. De rol van de medefinancieringsorganisaties is naar onze
overtuiging onontbeerlijk. Verder bepleiten wij veel aandacht voor kwaliteit
en integriteit van het bestuur in ontwikkelingslanden. Mogen wij vernemen
of het beleid van het kabinet op het terrein van Ontwikkelingssamenwerking
conform deze hoofdlijnen zal zijn?- Veiligheid en voedselzekerheid. Veiligheid is niet slechts
een kwestie van binnenlandse politiek. Nederland houdt, wat mijn fractie betreft,
actieve taken in UNO-verband. Wereldwijd zal onveiligheid vaak verbonden zijn
aan onzekerheid. Als het erom gaat om onzekerheden veilig te stellen, mag
zorg voor het voedsel niet ontbreken. In ons land en in de westerse wereld
lijkt de voorziening gewaarborgd. Dat is echter nog steeds niet het geval
in grote gebieden elders in de wereld. De situatie is nu al zorgelijk, omdat
armoede en verstoorde politieke verhoudingen, met al dan niet gewapende conflicten,
een geregelde voedselproductie ter plaatse of de aanvoer daarvan verstoren.
Met de op handen zijnde explosieve groei van de wereldbevolking in de eerste
decennia van de nu volgende eeuw, wordt de voedselzekerheid in de wereld nog
veel zorgelijker. Hoe kijkt de regering tegen deze ontwikkelingen aan en welke
initiatieven worden genomen om straks catastrofes zo goed mogelijk te voorkomen?
Welke initiatieven kunnen door ons land genomen worden, nu er in de wereld –
Azië, Latijns-Amerika en Rusland – sprake is van economische verslechtering?- Volksgezondheid. Het nieuwe paarse beleid oogt beter dan
het beleid in de vorige periode. De verruiming van het budgettaire kader naar
2,3%, zoals ook reeds door het CDA bepleit, kan worden onderschreven. Dat
geldt ook voor het schrappen van de tijdens paars ingevoerde eigenbijdrageregelingen
in de ziekenfondsverzekering en thuiszorg. Wij hebben die regelingen zwaar
bekritiseerd, niet in het minst vanwege de enorme administratiekosten. Honderden
miljoenen uitvoeringskosten zijn over de balk gegooid, terwijl een marktconforme
CAO pas na een half jaar eindeloos soebatten betaalbaar werd gesteld. Gevolg:
het imago van de zorgsector als aantrekkelijk en boeiend werkveld heeft andermaal
een grote deuk opgelopen. Had de regering dit echt niet kunnen voorkomen?
Sombere wolken beginnen zich alweer af te tekenen. Als we de berichten uit
de sector goed begrijpen, dan zouden er weer tekorten van honderden miljoenen
ontstaan. Wat is de reactie van het kabinet?Volgens de laatste berichten is de instroom van leerlingen voor de HBO-
en MBO-opleiding verpleging en verzorging met 20% gedaald. Kan de regering
dit bevestigen? Hoe denkt zij te voorkomen dat er de komende jaren opnieuw
grote conflicten over de bekostiging van de arbeidsvoorwaarden gaan ontstaan,
nu nagenoeg vaststaat dat de loonruimte die in het regeerakkoord is aangenomen,
volstrekt ontoereikend zal zijn? Meer aandacht voor de mensen die het werk
doen, is absoluut geboden om ernstige personeelstekorten te voorkomen. Anders
dreigt onherroepelijk dat er wel geld is, maar dat er geen mensen zijn die
de zorg willen geven.- Onderwijs. Eén van de plannen van dit kabinet is verkleining
van de klassengrootte. Dit klinkt goed, maar dreigt weinig te betekenen wanneer
de plannen niet uitvoerbaar lijken, want waar zijn de extra leraren die dit
moeten uitvoeren? Het antwoord lijkt te zijn dat in deze kabinetsperiode een
tekort ontstaat van vele duizenden. Volgens de onderwijsbonden zelfs een tekort
van 27.500 leraren in het primair onderwijs en een tekort van 17.000 in het
voortgezet onderwijs.Opmerkelijk is dat zelfs binnen de coalitie de kritiek op het paarse onderwijsbeleid
ook niet mals is. VVD'er Clemens Cornielje zegt in het Onderwijsblad van 19
september: 'Ritzen heeft riekende lijken in de kast achtergelaten, waarmee
wij in de kabinetsformatie werden geconfronteerd.'Het is dringend nodig dat er meer leraren komen. Leraren moeten beter
worden opgeleid. Leraren moeten weer een hogere status krijgen en een daarmee
overeenkomstig salaris. Het kabinet is niet goed bezig als het enerzijds de
knelpunten signaleert, maar anderzijds het aandeel voor onderwijs beneden
de OESO-norm van 6% van het bruto nationaal product laat. Verantwoordelijkheid
voor de toekomst vereist investeren in onderwijs voor de jongere generatie.
Het gaat er niet om dat, zoals op 15 september gehoord, er meer computers
in de klas komen, maar leraren voor de klas. Of gaan, zoals recente berichten
indiceren, ook de computers niet door?- Betrouwbare overheid. Regeren is vooruitzien. Vaak langer
dan één kabinetsperiode. Kabinetten zijn gebonden aan afspraken,
die door voorgangers zijn gemaakt. Men kan als overheid ook niet eindeloos
blijven talmen. In principe behoort een kabinet de langetermijnbeslissingen
uit eerdere periodes uit te voeren. Op het terrein van de infrastructuur,
ten aanzien van grote projecten is helaas van talmen en – erger nog –
van woord- en contractbreuk sprake. Schiphol is daar een voorbeeld van. Uit
het rapport 'Groeicijfers Schiphol' van de Algemene Rekenkamer blijkt dat
het kabinet reeds vanaf begin 1994 beschikte over informatie dat de groei
van Schiphol veel sneller zou gaan dan in de PKB Schiphol is voorzien. Tijdens
het debat in de Eerste Kamer op 28 november 1995 over de PKB Schiphol is er
door de CDA-fractie bij de regering sterk op aangedrongen uit te gaan van
de toen bekende hogere groeicijfers en de procedures te versnellen, zodat
in ieder geval de vijfde baan sneller zou kunnen worden aangelegd. Daar is
niets mee gedaan. Twee jaren zijn verloren gegaan, waarin juist versnelling
had kunnen plaatsvinden. Maar dat is niet gebeurd. En dat valt zeker de vorige
minister van Verkeer en Waterstaat te verwijten. Welke conclusies trekt de
regering uit het rapport van de Algemene Rekenkamer en hoe lang houden wij
nog discussies over toelaatbare aantallen passagiers, over start- en landingsbewegingen
en over milieunormen?- Infrastructuur en grote projecten. Door het vorige kabinet
zijn met regio's afspraken gemaakt over verbetering en uitbreiding van de
infrastructuur. Afspraken zijn afspraken en dienen te worden
nagekomen. Dat heeft alles te maken met een betrouwbare overheid. Van de vele
in de afgelopen periode gemaakte afspraken noem ik er ten voorbeeld één.
Zeeland nam het beheer over van het kanaal door Walcheren in ruil voor verlenging
van de N57. Hoe gaat dat nou?De CDA-fractie is destijds akkoord gegaan met de aanleg van de Betuwelijn,
maar heeft daar nadrukkelijk drie voorwaarden aan verbonden:1. aansluiting op het Duitse spoorwegnet moet zijn verzekerd;2. er moet een positief besluit zijn ten aanzien van de zogenaamde Noordtak
als nieuw spoor;3. de financiering moet rond zijn, inclusief de invulling van de private
financiering.De CDA-fractie moet nu constateren dat aan deze voorwaarden niet is voldaan
en er dus een heroverweging dient plaats te vinden. Met onze collega's van
de CDA-fractie in de Tweede Kamer zijn wij van mening dat de Betuwelijn in
eerste instantie kan worden aangelegd tot Kijfhoek. Zo denken wij ook dat
de HSL-Zuid eerst moet worden aangelegd tot Rotterdam. Intussen kan dan nog
eens gekeken worden naar goedkopere alternatieven en de private financiering
worden geregeld. De financiën die dan vrijvallen kunnen worden ingezet
om de reeds gemaakte afspraken met de regio's na te komen. Graag een reactie
hierop van de minister-president.Op 16 april 1998 werd door het kabinet-Kok I met het samenwerkingsverband
Noord-Nederland afgesproken dat de minister van Verkeer en Waterstaat de snelle
spoorverbinding Zuiderzeelijn zal opnemen in het SVV-III, waarbij het streven
erop is gericht om met de uitvoering voor 2010 te beginnen. Wordt deze afspraak
door dit kabinet nagekomen en geldt dat ook voor alle overige afspraken met
Noord-Nederland naar aanleiding van het rapport van de commissie-Langman?- Land- en tuinbouw. Nederland, waterland; sinds lang is er
niet zoveel regen gevallen als tot nu toe in 1998. Af en toe leidde dit tot
grote nood. Graag wil ik namens mijn fractie de regering een compliment maken
geven voor de snelle reactie.Agrarisch Nederland maakt barre tijden door. De niet aflatende regen treft
de boeren en tuinders op het meest kwetsbare moment: de oogst. De regering
komt de getroffenen tegemoet. Daar zijn wij het mee eens, al was het wel opvallend,
dat het er de schijn van had, dat de minister-president in dezen harder liep
dan de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. Er zijn in de getroffen
regelingen nog wel onrechtvaardigheden, met name in grensgebieden. Mogen wij
aannemen dat die weggenomen zullen worden? Wij vragen speciale aandacht voor
de varkenshouders, die na de varkenspest van vorig jaar en de eerste kortingen
inzake de door ons afgewezen Wet herstructurering varkenshouderij, nu geconfronteerd
worden met historisch ongekend lage prijzen. Veel bedrijven worden in hun
voortbestaan bedreigd. Is dit niet een uitgelezen gelegenheid voor de regering,
nu varkensrechten op te kopen, zodat de nog in de pijplijn zittende generieke
kortingen straks achterwege kunnen blijven?- Bestuurlijke vernieuwing. Vorig jaar hebben wij bij de algemene
beschouwingen ook van gedachten gewisseld over bestuurlijke vernieuwing. Inmiddels
is er een nieuw regeerakkoord gesloten. Naar aanleiding van een en ander heb
ik met name enkele vragen aan de collega's van de VVD. De fractievoorzitter
van deze partij zei bij de algemene beschouwingen: 'Overigens heeft mijn fractie
met verbazing kennisgenomen van het wetsvoorstel waarmee wordt beoogd, de
benoeming door de Kroon van de commissaris der Koningin en de burgemeester
uit de Grondwet te halen. Wat is nu precies de achterliggende gedachte? Streeft
de regering op termijn naar verkiezing van deze ambtsdragers? Waarom ook heeft
de regering, tegen het advies van de Raad van State in, toch dit voorstel
ingediend? Mijn fractie voelt daar niets voor.'Mijn vraag is of de VVD in de Eerste Kamer intussen tot een ander standpunt
is gekomen. Mijn volgende vraag betreft de eventuele invoering in ons land
van referendummogelijkheden. De Grondwet moet daartoe worden gewijzigd. In
eerste lezing is het voorstel tot wijziging in dit huis aanvaard. Maar dat
gebeurde met een gewone meerderheid van stemmen. De noodzakelijke tweede lezing
vraagt een tweederde meerderheid. Zo'n meerderheid bleek bij de eerste stemming
niet aanwezig. Dat kwam mede doordat vijf collega's van de VVD tegen stemden.
Woordvoerder Wiegel zei dat het hier om zeer principiële tegenstemmers
ging. Mijn vraag is of inmiddels binnen de VVD-fractie de principes zijn gewijzigd.- Het asielbeleid. Mijn fractie heeft grote bewondering voor
onze oud-collega de heer Cohen, die als staatssecretaris een wel heel zware
taak heeft aanvaard. Hij kan onverminderd op onze sympathie rekenen. Wij willen
ons op dit moment niet voegen in de politiek-inhoudelijke discussie over het
vreemdelingenbeleid. Wel realiseren wij ons dat heel vaak – zoals ook
zeer recent weer – de discussies gaan over de vraag wie er wel en wie
er niet in Nederland mogen blijven. Maar de kernvraag is natuurlijk wie er
wel en wie er niet – al of niet tijdelijk – toegelaten kunnen
worden. Wij begrijpen dat het kabinet met die vraag doende is en dat er ook
in Europees verband gepraat wordt. Ligt het niet voor de hand dat allereerst
met de naaste buurlanden Duitsland en België wordt overlegd over toelating,
over 'Dublin claims' en dergelijke? Onze vraag is of er sprake is van zo'n
contact en, zo ja, hoe dat verloopt.Voorzitter! Het jaar 2000 nadert. Juist nu zal veel gevraagd worden van
hen die verantwoordelijk zijn voor huidige en voor komende generaties. Regering
en parlement hebben in de samenleving een eigen verantwoordelijkheid. Mijn
fractie behoort tot hen die voor regering en parlement Gods Zegen vragen.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! 'Ons land kan de volgende eeuw met vertrouwen binnengaan.
Nederland heeft een sterke economie, een hoogwaardig sociaal stelsel en een
cultuur van vrijheid, verantwoordelijkheidszin, tolerantie en solidariteit.'
Aldus de eerste zinnen uit het regeerakkoord. Wij menen dat dit echter geen
reden is om achterover te leunen. Er is nog veel te doen. Er is nog veel te
investeren in de toekomst. Een efficiënte overheid is nodig voor het
uitvoeren van een aantal kerntaken. Een overheid ook die alert reageert op
ontwikkelingen in de samenleving. Niet een overheid die alles regelt, maar
wel een overheid die randvoorwaarden schept, waardoor burgers
zelf hun verantwoordelijkheid kunnen dragen en zelf hun kansen kunnen waarmaken.In het regeerakkoord beschrijft het kabinet uitvoerig welke taken het
in het verschiet ziet liggen. De VVD-fractie wil daarbij enkele algemene kanttekeningen
maken. In de eerste plaats bekruipt haar een gevoel van onbehagen als zij
de omvang van het regeerakkoord ziet en het daaruit volgende omvangrijke pakket
aan regelgeving. Wordt er niet te veel hooi op de vork genomen? Kent het kabinet
een prioriteitenstelling? Wordt het kabinet niet te weinig herkenbaar? Ook
de mate van detaillering is een punt van zorg: haast alles is vastgelegd.
Blijft er nog wel ruimte over voor inspelen op toekomstige ontwikkeling in
onze snel veranderende samenleving? Het valt de fractie op dat er steeds minder
sprake is van 'evidence-based' beleid, met name bij de 'zachte' beleidsterreinen,
waardoor vaak een wissel wordt getrokken op het effect van de maatregelen.Sinds het aantreden voert de weg van het kabinet over een hobbelig pad;
hobbels – vaak uit het directe verleden – die toegeschreven moeten
worden aan onzorgvuldig of op zijn minst weinig transparant bestuur en ook
aan politieke onmacht door het vooruitschuiven van beslissingen in het regeerakkoord.
Dat is te betreuren; er wordt om onderzoek gevraagd, dat vaak weer niet het
gewenste doorzicht geeft. Maar bovenal bestaat de kans op het vergroten van
de afstand tussen bestuur en burger. En dat is niet goed voor onze democratische
rechtsstaat en voor het kabinet zelf. Een krantenkop 'goede naam paars brokkelt
af' knaagt; de VVD-fractie vertrouwt erop dat het kabinet er alles aan doet,
een mogelijke afbrokkeling tegen te gaan.Een goed en solide financieel beleid is de hoeksteen van het totale kabinetsbeleid.
Kijkende naar het financiële kader zoals dat thans voor ons ligt, constateert
de VVD-fractie met instemming dat het doortimmerde financiële beleid
van de vorige kabinetsperiode wordt voortgezet. Het was gebaseerd op het trendmatig
begrotingsbeleid, dat tot uitdrukking kwam in behoedzame uitgangspunten als
een voorzichtige raming van de economische groei en een reëel uitgavenkader
voor de gehele kabinetsperiode. Dit beleid is van grote betekenis geweest
voor de sanering van de overheidsfinanciën en de groei van de werkgelegenheid.Ook nu wordt uitgegaan van een behoedzaam groeiscenario van gemiddeld
2% per jaar voor de kabinetsperiode, en wordt de zogenaamde Zalm-norm gehandhaafd.
In principe moet dit kader voldoende zijn, ook bij verslechterende economische
omstandigheden.Van belang is vooral hoe wij omgaan met de voorgenomen bezuinigingen en
beleidsintensiveringen van ruim 7 en 9 mld. De VVD-fractie zou liever gezien
hebben dat deze bedragen in evenwicht waren. Zij merkt daarbij op dat de programmering
van de intensiveringen en de lastenverlichting zodanig is, dat de intensiveringen
plaatsvinden in het eerste gedeelte van de beoogde kabinetsperiode en de lastenverlichting
in het tweede gedeelte. De laatste kan er daardoor bij inschieten. Kan de
minister-president ingaan op de ratio van deze onevenwichtigheid? Komt dit
niet neer op het nemen van een voorschot op vermeende winst? Dit klemt temeer
omdat naar de mening van de VVD-fractie een aantal ombuigingen niet zo hard
zijn als wenselijk ware geweest. De VVD-fractie is daarbij van mening dat
het vooral de hoge staatsschuld is, die onze voortdurende aandacht behoeft.
Het beleid dient erop gericht te zijn het financieringstekort verder te verlagen
tot nul, zeker ook in het licht van mogelijke tegenvallers als lagere aardgasbaten,
hogere werkloosheid, hogere sociale lasten en een structureel lagere olieprijs.In dit verband nog een enkel woord over de internationale financiële
crisis. Na de ineenstorting van de Russische economie breidde het reeds aangetaste
vertrouwen door de Aziatische crisis en de Japanse problemen zich uit naar
alle 'emerging economies'. Alle ogen zijn nú gericht op Brazilië,
het grootste land van Zuid-Amerika, dat kampt met een groot betalingsbalanstekort,
een groot binnenlands overheidstekort en een dure 'reaal'. Zonder IMF-steun
met aanvaarding van op te leggen voorwaarden kan ook daar een financiële
crisis toeslaan met aanzienlijk ergere gevolgen voor de Amerikaanse economie
dan de problemen in Azië en Rusland. Als Brazilië 'gaat', moet wel
worden aangenomen dat andere Zuid-Amerikaanse landen zullen volgen.Het verstandige financieel-economische beleid in de afgelopen periode
heeft er in belangrijke mate toe bijgedragen dat de werkgelegenheid zeer aanmerkelijk
is verbeterd. Maar dat neemt niet weg dat het aantal mensen zonder baan nog
steeds te hoog is. 'De tijd is nu meer dan ooit rijp om een beslissende slag
te slaan in het terugdringen van het nog steeds veel te hoge aantal mensen
dat niet werkt en afhankelijk is van een uitkering.' Dit is een pretentieus
citaat uit de Sociale nota, zeker tegen de achtergrond van – ik citeer –
'het streven naar een zo veel mogelijk sluitende aanpak van de langdurige
werkloosheid binnen 5 jaar te realiseren'.Het gaat goed met de werkgelegenheid, maar van een sluitende aanpak kan
moeilijk gesproken worden. En wat, als het straks weer slechter gaat? Dan
vervliegt wat ik zou willen noemen 'de utopie' van zo'n sluitende aanpak.
Hoe oordeelt het kabinet over het toenemende ziekteverzuim; over het oplopende
WAO-bestand? Maar los hiervan, staan de beleidsvoornemens nog in redelijke
verhouding tot de hiermee gemoeide bedragen?Voortzetting van een gematigde en verantwoorde loonontwikkeling is één
van de fundamenten van het huidige werkgelegenheidsbeleid. In de premiestelling
voor 1999 en 2000 is rekening gehouden met het wegwerken van de vermogenstekorten
bij de sociale fondsen in zeer korte tijd. Is het wel verstandig om hiervoor
slechts twee jaar te nemen met het oog op de loonopdrijvende effecten? Hoe
oordeelt het kabinet over de jongste berichten – alweer – over
de tekorten in de verschillende fondsen?In het regeerakkoord staat dat in navolging van het vorig kabinet –
en in afwijking van het SER-advies – claimbeoordelingen uitsluitend
een publieke zaak moeten zijn, uit te voeren door de vestigingen van SWI-instellingen
en dat de uitvoering in handen komt van de volledig geprivatiseerde uitvoeringsorganen.
Deelt het kabinet overigens het soms uitgesproken standpunt dat de conglomeratievorming
met af en toe monopolistische tendensen, een weinig doorzichtige marktsituatie
levert, hetgeen in tegenspraak is met de door de privatisering beoogde marktwerking?
Zou het aantal uitvoeringsorganen ook niet wat groter mogen
zijn? Moet de claimbeoordeling in alle 240 in te stellen SWI-kantoren plaats
vinden? Kan dit niet beperkt worden tot enkele kantoren per provincie? De
tegenstelling tussen het kabinetsstandpunt en het SER-advies leidt tot een
ultieme personificatie van het poldermodel in de persoon van de heer De Vries.
De VVD-fractie is benieuwd tot welk resultaat dit zal leiden in het voortgezette
najaarsoverleg van december aanstaande, een overleg dat ook voor het financieel-economisch
beleid van wezenlijk belang is.Op het gebied van de gezondheidszorg juicht de VVD-fractie het toe dat
in deze kabinetsperiode het volume van de zorg met ruim 2% per jaar mag stijgen.
Dit maakt het mogelijk om veel aandacht te besteden aan het noodzakelijke
terugdringen van wachtlijsten enerzijds en de uitbreiding van personeelsformaties
en het verminderen van de werkdruk anderzijds. De hoge prioriteit die wordt
gegeven aan de care-sector – met name de zorg voor ouderen en de zorg
voor mensen met een handicap – spreekt de VVD-fractie aan. Dit is ook
het geval met de gedachte om de extra gelden in te zetten op basis van meerjarenafspraken
met de verschillende sectoren in de gezondheidszorg. Het biedt de instellingen
meer zekerheid en continuïteit, waarvoor echter wel aantoonbare resultaten
in kwaliteit en kwantiteit van de zorg worden verlangd. Hoe oordeelt het kabinet
over het ontbreken van een harde garantie voor het verminderen van wachtlijsten?De VVD-fractie maakt zich hierbij wel zorgen over het feit dat bij de
afspraken die zijn gemaakt over de verdeling van de extra gelden de zorg voor
de geestelijke volksgezondheid er bekaaid is afgekomen. Met name de psychiatrie
is een onderdeel van de gezondheidszorg waarvoor de financiële middelen
toch wel heel krap zijn, terwijl de problemen daar identiek zijn aan die in
de andere zorgsectoren. Psychiatrische ziekenhuizen en RIAGG's kampen met
grote wachtlijsten en kunnen veelal de urgente gevallen niet helpen. Psychiatrische
patiënten die niet opgevangen kunnen worden, zijn zeer ontwrichtend voor
hun omgeving. Deelt de regering deze zorgen van de VVD-fractie? Kan een verklaring
gegeven worden voor deze mindere financiële belangstelling?Eigen bijdragen in de sociale ziektekostenverzekering worden volgens de
voorstellen van het kabinet op vrij grote schaal afgeschaft of niet verder
ingevoerd. De VVD-fractie – zij was toch al nooit gelukkig met het ingewikkelde,
bureaucratische stelsel van eigen bijdragen – steunt deze voorstellen.
Zij betreurt echter dat niet tegelijkertijd een alternatief wordt geboden
dat de eigen financiële verantwoordelijkheid van de verzekerde sterker
onderstreept, een versterking van de relatie tussen zorg ontvangen en daarvoor
betalen aangeeft en een rem kan bieden op vermijdbaar en onnodig gebruik van
zorg. Zij is van mening dat de introductie van een algemeen eigen risico aan
de voet, zoals gebruikelijk bij de particuliere ziektekostenverzekering, zeker
dit alternatief biedt. Waarom is niet voor een dergelijk stelsel gekozen?'Implementeren en investeren', het nieuwe motto voor onderwijs en kennis.
Het regeerakkoord stelt dat het niet om nieuwe stelselwijzigingen gaat, maar
om de uitvoering van gewijzigde of vastgestelde wetgeving en om de investering
in en bewaking van de kwaliteit en het rendement van het onderwijs. De VVD-fractie
kan deze uitgangspunten van harte onderschrijven, zeker tegen de achtergrond
dat onderwijs en wetenschappen, naast cultuur, voor onze samenleving, nu en
in de toekomst, een vitale rol spelen.De kwaliteit van het basisonderwijs laat nog steeds te wensen over. Het
onderwijspeil komt nog steeds niet op het gewenste niveau. De VVD-fractie
kan zich vinden in de verplichte eindtoets voor alle scholen om de kwaliteit
te meten. Klassenverkleining lost op zichzelf het kwaliteitsprobleem niet
op. Deze moet wel doorgaan, mede in verband met de huidige grote werkbelasting
van docenten, maar dan gekoppeld aan de kwaliteitsslag richting docenten.
De verkleining dient substantieel te zijn, wil er effect gesorteerd worden.
Het tijdpad zal moeten worden aangepast door een tekort aan docenten en het
niet op tijd beschikbaar komen van voldoende leslokalen. Goed onderwijs valt
of staat met de kwaliteit van de docenten. Veel aandacht is daarom nodig voor
de opleiding. Het beroep moet aantrekkelijker worden en moet meer aanzien
krijgen. Er zal ook meer ruimte moeten komen voor het schoolbestuur, voor
initiatieven gericht op de verhoging van de kwaliteit van ons onderwijs. Het
terugdringen van de regelgeving in deze sector is dringend noodzakelijk.Grote zorgen heeft de VVD-fractie over de financiering van de invoering
van ICT in het onderwijs. Helaas zijn de plannen hiervoor uit de vorige kabinetsperiode
niet voorzien van een adequate financiering. De bewindslieden zullen nieuwe
plannen moeten ontwikkelen, een grote opgave. De VVD-fractie acht dit verontrustend,
gezien het grote belang van ICT onder andere bij moderne onderwijstechnieken.
Hoe ziet het kabinet deze problematiek?Een andere zorg van financiële aard betreft de positie van hoger
beroepsonderwijs en universitair onderwijs. In de eerste plaats noem ik de
tekorten bij het HBO, waardoor ernstig getwijfeld wordt aan de mogelijkheid
om zowel in kwantitatieve als in kwalitatieve zin voldoende studenten af te
leveren. Het is verheugend dat de minister thans de mogelijkheden voor extra
geld wil onderzoeken. 'De Troonrede leverde geen verrassingen op. De universiteiten
werden voluit geprezen voor hun prestaties', aldus de voorzitter van de Universiteit
Utrecht in Maatschappijbelangen van september/oktober van dit jaar. Hij vervolgt:
'Benadrukt wordt dat wetenschappelijk onderwijs en onderzoek belangrijk zijn
voor de kennisinfrastructuur. Maar desondanks zullen de bezuinigingen doorgaan
tot een bedrag van maximaal 303 mln.' Hij stelt daarbij dat investeren in
de kennisinfrastructuur een absolute noodzaak is, maar dat deze investeringen
de laatste 10 à 15 jaar helaas enorm zijn gedaald, zowel in absolute
zin als in vergelijking met concurrerende landen. De VVD-fractie deelt deze
mening en beoordeelt het daarom positief dat de minister in zijn brief van
7 oktober 1998 aan de Tweede Kamer schrijft dat in deze kabinetsperiode geen
verdere korting op de eerste geldstroom zal plaatsvinden en dat bij de toedeling
van eventuele extra middelen aan de OCW-begroting wetenschappelijk onderwijs
en onderzoek een hoge prioriteit vormen. Ten slotte zegt de memorie van toelichting
bij de OCW-begroting ook dat wetenschappelijk onderzoek de krachtbron
is van onze economie. Ook het feit dat thans geen overheveling van de eerste
naar de tweede geldstroom plaatsvindt, wordt door de VVD-fractie positief
beoordeeld.Onderwijs, cultuur en wetenschappen, een drieluik. Daarom maak ik nog
een opmerking over cultuur. Bij de opening van het Theaterfestival in Amsterdam
heeft de staatssecretaris betoogd dat hij een einde wil maken aan de volgens
hem dreigende tweedeling tussen gesubsidieerde, traditionele kunst voor de
elite en de vaak commerciële cultuur voor de massa. Hij bepleitte daarbij
een actieve rol voor de overheid, niet in de zin dat de overheid vooruit holt,
recht in de armen van de commercie, maar in de zin van een 'dansende overheid'.
'Een overheid die beweegt op de verschillende ritmes van de tijd en die nu
eens een deskundige ten dans vraagt en dan weer een partner in de markt uitzoekt.'
Voorzitter! De VVD-fractie vraagt zich af hoe deze 'dansende' overheid zich
verhoudt met de traditionele rol van 'de overheid op afstand' als het om cultuurbeleid
gaat.Het zal niet verbazen dat de VVD-fractie met meer dan gewone belangstelling
kennis heeft genomen van de passages in het regeerakkoord over het openbaar
bestuur, meer in het bijzonder die over democratisering en dualisering van
het lokale bestuursmodel. Het kabinet constateert dat 'het bij de dualisering
van het lokale bestuursmodel om een ingrijpende wijziging gaat. En dat het
van belang is dat de verschillende aspecten in samenhang diepgaand worden
onderzocht, afgewogen en uitgewerkt.' Er wordt derhalve een staatscommissie
ingesteld die moet onderzoeken op welke wijze de dualisering van het lokale
bestuursmodel moet worden vormgegeven. De VVD-fractie is het met deze opzet
eens. Toch heb ik twee kanttekeningen daarbij. In de eerste plaats zou beter
gesproken kunnen worden over de eventuele dualisering en in de tweede plaats
is het te betreuren dat het provinciaal bestuur slechts zijdelings bij dit
onderzoek wordt betrokken.Er worden meer beleidsvoornemens genoemd, zoals het introduceren van wethouders
buiten de raad, het verwijderen van de benoeming van de burgemeester uit de
Grondwet en een raadgevend referendum bij de benoeming van de burgemeester.
De VVD-fractie wil thans niet inhoudelijk op deze gedachten ingaan, maar slechts
constateren dat het op gang brengen dan wel starten van wetgevingsprocedures
met betrekking tot deze voornemens voordat de staatscommissie heeft gesproken
zich moeilijk verdraagt met de redengeving van deze commissie. Immers, het
naar voren halen van deze beleidsvoornemens zou ertoe kunnen leiden dat de
uitwerking van deze beleidsvoornemens op gespannen voet komt te staan met
het rapport van de staatscommissie. De VVD-fractie vindt dit geen goede gang
van zaken en geeft derhalve de regering dringend in overweging, de betreffende
wetsvoorstellen niet in te dienen dan wel door te zetten, voor en aleer politieke
besluitvorming heeft plaatsgevonden naar aanleiding van het rapport van de
staatscommissie.Voorzitter! De heer Van Leeuwen heeft een vraag gesteld.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik wilde collega Ginjaar daar via u aan herinneren, maar dat
hoeft niet. Ik wacht het antwoord even af.De heer Ginjaar (VVD):Ik heb hier een aantekening van gemaakt.De heer Van Leeuwen (CDA):Dat stel ik zeer op prijs.De heer Ginjaar (VVD):Uit hetgeen ik zo-even heb gezegd, zal duidelijk zijn dat, indien de regering
onverhoopt toch besluit om deze voorstellen door te zetten voordat het rapport
van de staatscommissie er is, de standpuntbepaling van de VVD-fractie zal
plaatsvinden op het moment dat de stukken in dit huis ter bespreking voorliggen.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Ik waardeer de ingehouden toon van de fractie van de VVD op
dit onderwerp, want zij weet hoe gevoelig dat ligt. Ik zal daar ook zeker
geen bijzondere vragen over stellen, maar ik wil toch één opmerking
maken ten aanzien van de wethouders uit de raad. Dat heeft al een heel lange
ontwikkeling. Dat heeft niets te maken met het regeerakkoord. Dat stond bij
Paars I al in de steigers en het lijkt mij wat overtrokken om dat punt nu
heel sterk bij de dualisering te betrekken. Er zijn méér opmerkingen
te maken. Ik vind het niet juist, alles op te hangen aan het idee van de staatscommissie
en, in dat verband, de gekozen burgemeester. Dat is het sluitstuk van een
geheel en daaraan gaan zaken vooraf. Ik zou het betreuren wanneer dit ons
zou verdelen.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! De staatscommissie zal adviseren over een complex van voorstellen.
Het is duidelijk dat alle onderdelen op een bepaald moment worden neergelegd
in één concreet beleidsvoornemen, één structuur.
Natuurlijk zijn sommige onderdelen allang in discussie, zoals het correctief
referendum en de gekozen burgemeester. Echter, dat feit mag er niet toe leiden
dat afzonderlijke voorstellen worden gedaan, zonder dat de samenhang tussen
al die zaken goed is vastgesteld. Wij denken dat nu juist die staatscommissie
voor die voorstellen en die samenhang dient te zorgen. Ook is mogelijk dat
het kabinet naar aanleiding van het rapport van de staatscommissie voor die
samenhang zorgt.De heer Van Leeuwen (CDA):Mij dunkt, voorzitter, dat door deze toelichting de kwestie van de gekozen
burgemeester jaren vooruit wordt geschoven. Het vorige jaar gaf de heer Ginjaar
aan dat zijn fractie niet voelde voor het uit de Grondwet halen van de benoeming
van de Commissaris van de Koningin en de burgemeester. Blijkbaar is er nu
enige ruimte en ziet de fractie van de VVD hier de staatscommissie tussenzitten.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Er zijn twee redenen waarom je ergens niet voor kan voelen.
In de eerste plaats kun je van oordeel zijn dat iets niet juist is. In de
tweede plaats kun je ergens niet voor voelen omdat de consequenties daarvan
daartoe aanleiding geven. Het vorige jaar heb ik mij afgevraagd, of een en
ander soms neerkwam op 'een vooruitlopen op'. Die vraag werd overigens niet
beantwoord. Welnu, ik denk dat in die context het 'niet voelen' van het vorige
jaar volstrekt begrijpelijk is. Nu zeg ik dat wij ons standpunt zullen bepalen
wanneer de regering, wat ons betreft onverhoopt, met deze voorstellen
naar dit huis komt.Voorzitter! Te eniger tijd zal het wetsvoorstel inzake het correctief
referendum deze Kamer voor behandeling in tweede lezing bereiken. Voor dit
moment wil de VVD-fractie de regering slechts herinneren aan de bij de behandeling
in eerste lezing uitgesproken wens om bij de tweede lezing te beschikken over
inzichten in de inhoud van de uitvoeringsmaatregelen. Voorzitter! Ook ten
aanzien hiervan heeft de heer Van Leeuwen een vraag gesteld. Ook hier geldt
dat wij ons standpunt zullen bepalen op het moment dat het wetsvoorstel voor
behandeling aan ons wordt voorgelegd.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik kan mij voorstellen dat dit antwoord de kwalificatie 'politiek' krijgt.
Zo zie ik het. Ik herinner eraan dat de woordvoerder van de fractie van de
VVD bij het behandelen van de referendummogelijkheid heeft gezegd dat vijf
leden van zijn fractie principieel tegen waren. Zijn die principes ongewijzigd
gebleven? Ik meen dat deze vraag gewoon met ja of neen kan worden beantwoord.
Hier behoeft geen politiek antwoord op te worden gegeven.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik meen dat deze verwijzing naar de uitspraken die het vorige
jaar zijn gedaan, wat moet worden uitgebreid. Onze woordvoerder gaf toen aan
dat de gehele fractie van de VVD zich niet aanstonds kon vinden in dat correctieve
referendum. Echter, in de afweging die vervolgens aan de orde kwam, meenden
een vijftal leden dat zij het voorstel niet konden steunen terwijl de overige
leden om hen moverende redenen – ondanks hun tegenzin tegen het voorstel –
toch voorstemden. Zo was de situatie toen; hoe bij een tweede lezing deze
nadere afweging zal gaan uitvallen, kan ik thans niet voorspellen.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Ik heb van de VVD-fractie begrepen dat dit vooral ligt aan
de uitvoerende maatregelen. Deze fractie heeft er recht op, zich hierop te
beroepen, want zij heeft dit een- en andermaal gesteld. Staat u mij toe dat
ik naar aan leiding van deze interruptie een vraag aan de heer Van Leeuwen
stel, voorzitter?De voorzitter:Ga uw gang.De heer Schuyer (D66):Ik zou graag van hem vernemen of de heer Hendriks in de CDA-fractie de
vrijheid krijgt, zijn oorspronkelijke standpunt te handhaven.De heer Van Leeuwen (CDA):Hij heeft die vrijheid, voorzitter, maar hij heeft mij enige tijd geleden
gezegd dat hij bij nader inzien, alles nog eens doorgelezen hebbend, tot de
slotsom gekomen is dat het CDA-standpunt een goed, helder standpunt is en
dat hij zich daarin zou kunnen vinden.De heer Schuyer (D66):En er is geen enkel ander lid van de CDA-fractie dat bij nader inzien
een ander standpunt zou willen innemen? Dat kan ik me nauwelijks voorstellen.De heer Van Leeuwen (CDA):U krijgt eenzelfde politiek antwoord als ik van de heer Ginjaar heb gekregen:
wij wachten rustig even af. Ik kan u niet veel hoop geven, maar je weet maar
nooit.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Het regeerakkoord is op het punt van de bestuurlijke organisatie
niet inspirerend. Is de enige hervorming van betekenis die wij nog van de
regering mogen verwachten, een definitief besluit over de regio's Amsterdam
en Rotterdam tegen het einde van deze regeerperiode na de in het regeerakkoord
genoemde evaluatie van 'de in die regio's levende opvattingen in het democratisch
gehalte van het bestuur'? En dan wordt de vorming van stadsprovincies dan
wel aanpassing van de provinciale en gemeentelijke grenzen uitdrukkelijk niet
uitgesloten. De VVD-fractie is van mening dat van een landsbestuur dat 'robuust'
is, om een woord van de minister van Binnenlandse Zaken te gebruiken, iets
anders verwacht mag worden. Er zal toch iets in die regio's dienen te geschieden
om de bestuurlijk-ruimtelijke problemen de baas te kunnen. De problematiek
van Haaglanden laat zien, tot welke bijzondere constructies het ontbreken
van een dergelijke visie kan leiden. En hoe denkt de regering te zullen omgaan
met het wetsvoorstel voor een stadsprovincie Rotterdam, waarvan de behandeling
in dit huis is opgeschort?Dan de gemeentelijke herindeling. De wetgever zal om te beginnen een duidelijke
keuze moeten maken waar het primaat van de beslissing komt te liggen: bij
de provincie of bij regering en Staten-Generaal. De vigerende wet-Arhi is
veel te omslachtig en ze is dubbel-op. Na een uitvoerig voortraject beslissen
provinciale staten over een compleet uitgewerkt voorstel en vervolgens doet
de wetgever alles nog helemaal over. Dat leidt niet zelden tot veel frustraties
bij de lagere overheden en de bevolking. Het wijzigingsvoorstel dat ik reeds
noemde, heeft daarin nauwelijks verbetering gebracht, veeleer het tegendeel.Indien de provincie het voor het zeggen krijgt, dient verdere beoordeling
door de wetgever geheel achterwege te blijven. Het is een illusie te menen,
dat de Staten-Generaal zich zal kunnen beperken tot een marginale toetsing;
dat zal met name niet mogelijk zijn indien het provinciale voorstel omstreden
is, en dat zal vaak het geval zijn.Indien de uiteindelijke beslissing bij de wetgever blijft berusten, zal
het formele voortraject bij de lagere overheden drastisch moeten worden gedereguleerd.
Dat is overigens heel wel mogelijk zonder de democratie en het recht op inspraak
geweld aan te doen. In de situatie van vóór de wet-Arhi was
de minister van Binnenlandse Zaken veel meer vanaf het begin medeverantwoordelijk
voor de herindelingen. Voorstellen werden in goede samenspraak tussen provincie
en Rijk ontwikkeld. Op ambtelijk niveau werd intensief samengewerkt. Dit informele
traject zou in ere kunnen worden hersteld, met een versterkte rol voor de
betrokken gemeenten. Hoe dan ook, de wet-Arhi zal naar de mening van de VVD-fractie
fundamenteel moeten worden gewijzigd. Met kleine cosmetische verbeteringen
komen wij er niet. Daarbij komt dat het wetsvoorstel-Arhi in dit huis na het
uitbrengen van het eindverslag door deze Kamer is aangehouden. Wat denkt de
regering verder met dit wetsvoorstel te gaan doen?Wat de inhoudelijke kant van het herindelingsbeleid betreft willen wij
een duidelijk signaal doen uitgaan naar de regering. Bij de behandeling van
de herindeling in de Bommelerwaard zei de minister dat er voorbeelden waren
van kleine gemeenten die goed worden bestuurd, en van grotere
gemeenten waarvoor het omgekeerde geldt. Wij hopen dat hij zich dit goed voor
ogen zal blijven houden. Later zei de minister namelijk in de Tweede Kamer
dat hij sterke gemeenten wil die twintig jaar vooruit kunnen om de te decentraliseren
taken echt aan te kunnen. Zijn angst is dat gemeenten te klein zijn om nieuwe
taken te kunnen uitvoeren. Herindelingen moeten uitlopen in robuuste gemeenten
die in staat zijn tot een verantwoorde dienstverlening aan de burgers. Feit
is echter dat die burgers dat vaak anders percipiëren. Het beleid in
de vorige periode ging naar onze smaak toch te veel uit van de gedachte 'big
is beautiful'. Er werd te dogmatisch vastgehouden aan algemene criteria, terwijl
in feite iedere herindelingssituatie maatwerk vereist. Dat leidde meer dan
eens tot wetsvoorstellen die veel verder gingen dan nodig was en waar wij
moeite mee hadden. Het beleidsstuk over de gemeentelijke herindelingen, dat
binnenkort door de minister zal worden uitgebracht, zullen wij dan ook kritisch
beoordelen.De VVD-fractie is wel tevreden met het feit dat het belang van een krachtig
middenbestuur in het regeerakkoord wordt erkend. Problemen spelen zich immers
steeds meer op het regionale niveau af. Wellicht zou deze benadering een oplossing
kunnen zijn voor die situaties waarin gemeentelijke herindeling niet aanstonds
voor de hand ligt. De VVD-fractie suggereert dan ook om in het bovengenoemde
beleidsstuk daaraan aandacht te besteden.Het grotestedenbeleid heeft duidelijk aan belang gewonnen. Terecht vindt
de VVD-fractie dat dit beleid duidelijker gestalte krijgt, zeker in samenhang
met de integratieproblematiek. Toch zet de VVD-fractie enige vraagtekens bij
de positionering van dit beleidsveld. In de brief van 5 oktober 1998 van de
minister voor grotesteden- en integratiebeleid aan de Tweede Kamer geeft hij
aan hoe hij dit beleidsterrein ziet. De VVD-fractie vraagt zich al lezende
af, of het ambitieniveau niet erg hoog is, ja zelfs onrealistisch hoog. De
aansturing is daarbij wel zeer complex. En als wij zien naar de invulling
van de coördinerende rol van de minister, komt het ons voor dat hij wel
erg veel in de melk te brokkelen heeft bij de beleidsterreinen van zijn collega's.
De bijlage bij de brief spreekt daarover boekdelen. De VVD-fractie zet daar
vraagtekens bij. En, zo vraagt de fractie zich af, bij welk beleidsterrein
verdedigt de bewindsman in dit huis zijn beleid?Onlangs las ik een interview van de directeur van het Sociaal en cultureel
planbureau, Schnabel, naar aanleiding van het Sociaal en cultureel rapport
1998 over de laatste 25 jaar. Hij vertelt daarin op welhaast onthutsende wijze
over geweld op straat, over vervaging van normen en waarden in de samenleving.
Een enkel citaat: 'We betalen de prijs voor een bepaald type naïviteit.
Wat er in Nederland is gebeurd, is dat we gemoderniseerd zijn op basis van
een ouderwetse situatie. We hebben ons in de jaren zestig en zeventig gekeerd
tegen een regenteske situatie, tegen een ouderwets Nederland en tegelijkertijd
gehandeld alsof het nieuwe Nederland was op te zetten met dezelfde aardige,
gehoorzame mensen, die niet voortaan zouden worden gedwongen tot fatsoen.'
Een ander citaat: 'Het idee dat je in de Bijlmer honderden flats bijeen kunt
zetten zonder conciërges. Het idee dat iedereen zijn kaartje betaalt
en dat je dus de conducteur van de tram kunt halen (...) Controle moet worden
onderhouden; het werkt niet vanzelf. In situaties waar sociale controle niet
aanwezig is moet je institutionele controle bieden wil je de boel niet in
chaos laten ontaarden.' Verandering van normen en waarden in een samenleving,
zeker in een dynamische samenleving zoals wij die kennen, is onvermijdelijk.
De mate waarin die veranderingen aanvaardbaar zijn, is voor eenieder van ons
verschillend. Belangrijk is daarbij dat essentiële waarden niet uit het
oog mogen worden verloren, zoals respect voor de medemens. Wanneer veranderingen
in normen en waarden echter te ver doorschieten, vermindert de cohesie in
onze samenleving, met alle gevolgen van dien. De overheid, de politiek, heeft
dan zeker een taak om zodanige voorwaarden te scheppen dat de negatieve uitwassen
bestreden kunnen worden. De overheid heeft daarbij ook een voorbeeldfunctie.
'Zero tolerance' schiet door, maar meer repressief optreden, minder toegeeflijkheid
is op zijn plaats. Het totstandbrengen van zodanige wetgeving, dat gedogen
welhaast onontkoombaar is, leidt tot verloedering, die moeilijk terug te draaien
is. Gedogen wordt ten onrechte wel in verband gebracht met tolerantie of verdraagzaamheid,
vanouds liberale beginselen. Gedogen doet tolerantie verkeren in toegeeflijkheid.Vorig jaar hebben wij al bij de algemene politieke beschouwingen aandacht
voor dit probleem gevraagd; met name vroegen wij om een gecoördineerde
actie vanuit het kabinet. In een brief van 23 februari van dit jaar aan de
Tweede Kamer geeft de minister van Justitie een overzicht van het beleid dat
door de verschillende departementen is ontwikkeld ter beteugeling van de geweldscriminaliteit.
Is het de bedoeling dat er regelmatig een overzicht wordt opgesteld? Welke
verwachtingen bestaan er overigens van het landelijke platform? Kan dit werkelijk
een reële bijdrage leveren? Het is verheugend dat de huidige minister
van Justitie in het nationale veiligheidsplan de hoogste prioriteit wil geven
aan de bestrijding van geweldscriminaliteit.Hij is overigens op een verfrissende wijze aan zijn taak begonnen: rustig
maar voortvarend de verbetering van de moeilijke verhoudingen tussen het departement
en het openbaar ministerie aanpakken. Dit zal ongetwijfeld bijdragen tot het
herstel van vertrouwen bij de bevolking in het justitiële apparaat. Hem
verwijten maken, terwijl in voorgaande jaren de problemen alleen maar geaccumuleerd
zijn, is niet terecht.Ook het rapport van de Algemene Rekenkamer over de Centrale recherche-informatiedienst
dient genoemd worden. Volgens dit rapport zijn ernstige gebreken in de gehele
recherche informatieketen aanwezig. Het verheugt ons dat de minister de aanbevelingen
uit het rapport in grote lijnen heeft overgenomen en met de uitvoering is
begonnen.Wij worden regelmatig opgeschrikt door misbruik van kinderen, door kinderpornografie.
Dit soort uitwassen kan niet genoeg bestreden worden. De VVD-fractie is er
dan ook verheugd over dat de minister heeft aangekondigd dat hij binnenkort
met een plan komt om seksueel misbruik van kinderen te bestrijden; hieraan
zal registratie van veroordeelde delinquenten verbonden zijn. Terecht, zo
vindt de VVD-fractie. Het recht van kinderen op een beschermde omgeving –
school, vereniging – weegt zwaarder dan de bezwaren vanuit privacybescherming.
Een dergelijke registratie mag niet op straat liggen, maar wel openstaan voor
bonafide gebruik. Ligt het overigens in de bedoeling – dit is iets voor
Binnenlandse Zaken – de jeugd- en zedenpolitie in ere te herstellen?
De VVD-fractie zal dit zeer toejuichen.De VVD-fractie kan zich vinden in de passages in het regeerakkoord over
de juridisering, met als uitgangspunt dat 'om de democratische besluitvorming
te versterken de juridisering van het openbaar bestuur moet worden teruggedrongen'.
Deze versterking is echter ook gediend met transparante en minder langdurige
procedures. Ziende naar de desbetreffende passage onder het kopje 'grote projecten'
in het regeerakkoord is de VVD-fractie er niet gerust op het laatste. Ingrijpend
voor individuele mensen zijn de vaak stroperige procedures voor meer gedetailleerde
en op personen toegesneden overheidsbesluiten. Het belang van burgers om bezwaar
te kunnen maken tegen beslissingen van de overheid, vergt korte en heldere
procedures. De VVD-fractie verwacht dat het kabinet dit onderdeel van het
regeerakkoord snel en doeltreffend zal invoeren. Onze burgers en onze rechtstaat
zijn daarmee gediend.De laatste weken zijn wij overspoeld door berichtgeving over asielzoekenden,
met veel misbaar en hoog oplopende emoties. De aanleiding was een acuut gebrek
aan opvangruimte. Niets is zo onvoorspelbaar als de komst van asielzoekers.
Nu moet dringend naar opvangruimte gezocht worden, terwijl enkele jaren geleden
centra werden gesloten. De VVD-fractie heeft er geen behoefte aan, thans uitvoerig
op de problematiek in te gaan, en beperkt zich tot het maken van een enkele
kanttekening. Wij spreken hierbij de wens uit dat de staatssecretaris in alle
rust zijn beleid kan formuleren.In het regeerakkoord zijn duidelijke afspraken gemaakt over een aantal
te nemen maatregelen. Edoch, deze passages gaan niet in op de werkelijkheid,
op oorzaak en gevolg. Een veelheid van oorzaken heeft ertoe geleid dat er
thans sprake is van een zompige besluitvorming over opvang, beoordeling en
afhandeling. Langdurige procedures en besluiteloosheid over de opvang lokken
asielzoekers naar Nederland. In de Volkskrant van 10 oktober erkende staatssecretaris
Cohen dat het vluchtelingenprobleem onoplosbaar is en dat de enige optie de
beheersing ervan is: 'Nederland moet dus doen wat het kan. Dat houdt in: een
beperkt aantal vluchtelingen opvangen.' Overigens raken, naar de mening van
de VVD-fractie, de moeilijkheden rond de opvangketen natuurlijk niet de essentie.
Deze is dat volgens de prognoses ons land in 2020 tussen de 2,1 en 2,8 miljoen
allochtone inwoners zal tellen met alle bijbehorende integratieproblemen.
Kan de regering hier haar licht over laten schijnen?Naar de mening van de VVD-fractie kan de beheersing van het probleem alleen
maar als een scherp onderscheid wordt gemaakt tussen politieke vluchtelingen,
economische vluchtelingen en oorlogsvluchtelingen. Dan is een beleid mogelijk
dat rechtvaardig maar ook en vooral streng is. Bij de jammerlijke afwezigheid
van een gemeenschappelijk beleid van de lidstaten van de Europese Unie moet
Nederland niet aarzelen, een eigen asielbeleid te ontwikkelen. Welke mogelijkheden
ziet de regering overigens om tot een gemeenschappelijk asielbeleid te komen,
zoals 'Amsterdam' voorschrijft?Voorzitter! Ik heb nog een tweetal kleinere opmerkingen.1. Het is de VVD-fractie een doorn in het oog, dat de op Schiphol landende
vliegtuigmaatschappijen geen adequate toegangscontrole bij binnentreden van
vliegtuigen uitoefenen.2. Bij alle ophef over de slechte tenten – en ze waren slecht –
heeft de VVD-fractie zich afgevraagd hoe onze soldaten in deze tenten moeten
bivakkeren.Voorzitter! Over enkele weken zal het kabinet de zogenaamde 'houtskoolschets'
over de voorziene ruimtelijke ontwikkeling tot 2030 presenteren, later te
concretiseren in de Vijfde nota over de ruimtelijke ordening. Nederland zal
tegen die tijd zo'n 2 miljoen meer inwoners tellen. Deze inwoners moeten allemaal
kunnen wonen en werken en in hun vrije tijd actief kunnen zijn. En dat moet
allemaal in een schoon milieu en een ongerepte natuur. Dat is een uitdagende
opgave in een land waar de ruimte zo beperkt is en ruimtelijke ontwikkelingen
meestal onomkeerbaar zijn. De VVD-fractie wil niet op deze schetsen anticiperen,
maar wel enkele kanttekeningen maken. Zij wil daarbij ook suggereren dat deze
schetsen in dit huis met de betrokken bewindslieden worden besproken.De VVD-fractie meent dat de economische dynamiek, en daarmede de ruimtelijk-economische
structuur, uitgangspunt dient te zijn van de ruimtelijke inrichting binnen
de grenzen gesteld door natuur en milieu. De gedachte van gedifferentieerde
corridors spreekt de VVD-fractie dan ook zeer aan. Minder gelukkig is de VVD-fractie
met de compacte stad; zij betwijfelt of de daarmee beoogde doelstellingen
wel gehaald worden. Mensen in een compacte stad hebben immers de neiging om
in een andere tijd dan de werktijd naar buiten te gaan.Hoe is de relatie van de ruimtelijke inrichting met verkeers- en vervoersbeleid;
wordt de voorgestelde ruimtelijke inrichting in 2030 voor een groot gedeelte
niet reeds bepaald door de geactualiseerde Vijfde nota en het MIT? Wat is
de rol van het Nationaal verkeers- en vervoersplan? Zijn daarbij mogelijkheden
aangegeven voor integratie? Hoe wordt daarbij voorzien in een vitaal platteland,
als resultante van een goed onderhouden landschap en een vitale agrarische
sector? De ruimtelijke structuur van Nederland kan ook niet los worden gezien
van de plaats van Nederland in Noordwest-Europa. Met name geldt dit voor de
infrastructuur. Dit veronachtzamen zal op termijn nadelig uitwerken voor juist
die ruimtelijk-economische ontwikkelingen.De beschikbare financiële middelen voor het MIT lopen over een langere
periode ver achter bij de gewenste voorzieningen. Indien niet meer middelen
beschikbaar komen zullen ongewenste achterstandsituaties ontstaan van zo'n
twintig tot vijfentwintig jaar. De financieringsproblematiek zal nu moeten
worden aangepakt en creatief worden onderzocht. Hoe ziet het kabinet dit thans?Vervolgens wil ik iets zeggen over de vorm en inhoud van het MIT. Nu is
het een financieel-technisch instrument maar het zou veeleer een politiek-maatschappelijk
karakter moeten hebben, waarbij duidelijk inzicht wordt gegeven over de argumenten
die bij de afweging tussen projecten een rol spelen inclusief
de positie van het openbaar vervoer. Uitbreiding van het openbaar vervoer
kan niemand weerstaan maar om die uitbreiding zonder meer in de Randstad te
laten neerslaan en de daaruit volgende bezuinigingen in de infrastructuur
in de regio's te laten plaatsvinden, is iets waarover uitvoerig gediscussieerd
dient te worden. Dat geldt ook voor de kosten verbonden aan de aankleding
vanuit natuur- en milieuoverwegingen, die nu vaak op onbeheerste wijze de
pan uitrijzen ten detrimente van andere projecten. Wij achten dit geen goede
zaak. Uiteraard zou een dergelijke benadering moeten samenhangen met de ontwikkeling
van het ruimtelijk beleid. De VVD-fractie is daarbij van mening dat de ontwikkeling
van vervoer per spoor, over de weg en over het water in samenhang dient te
gebeuren. Hierin past ook de Betuwelijn met een noord- en een zuidtak. Alle
drie zijn nodig. Nu worden vaak afspraken, ook financiële, gemaakt met
lagere overheden, die vervolgens niet gehonoreerd worden. Terecht veroorzaakt
dat veel commotie. De geloofwaardigheid van 'Den Haag' wordt op de proef gesteld.
Kunnen dit soort toezeggingen wel buiten het MIT om gedaan worden? Wordt hiermee
het budgetrecht van de Staten-Generaal niet aangetast?De politieke besluitvorming over Schiphol zit in het slop – of dit
thans tot het verleden behoort, zal nog moeten blijken – onder andere
door wisselende prognoses waarvan de onderbouwing niet duidelijk en niet consistent
was. Binnenkort komt het kabinet met een notitie over de toekomst van Schiphol.
Wil de besluitvorming uit het slop komen, dan dient het standpunt duidelijk
te zijn en niet voor tweeërlei uitleg vatbaar. Uitgangspunten, aannames
en verwaarloosbaar geachte factoren moeten duidelijk vermeld worden. Bovendien
dient goed aangegeven te worden wat er gaat gebeuren tot het moment dat de
verschillende voornemens gerealiseerd zijn. Voor de middellange termijn opteert
de VVD-fractie voor de optimalisering van Schiphol met een eventuele overloop
naar Flevoland. We hebben nu alleen maar Schiphol met alle bijbehorende infrastructuur.
Dat kunnen wij niet zomaar veranderen. Besluitvorming over en implementatie
van een verdergaande oplossing zal veel meer tijd vragen. De ervaring met
de discussie over de vijfde baan leert dat. Overigens dient de besluitvorming
over de vijfde baan nu snel te worden afgerond.Wij hebben gisteravond op de televisie en vanmorgen in de kranten kennis
kunnen nemen van de uitkomsten van het kabinetsberaad van gisteravond. Er
zijn bijzonder boeiende uitspraken gedaan. Dit geeft de VVD-fractie aanleiding
tot een enkele opmerking. Wat is nu de aard en de betekenis van de besluitvorming,
zoals die gisteravond heeft plaatsgevonden? Wat is de status van die besluitvorming?
Zijn dit al officiële kabinetsbesluiten of wordt er in de beroemde vergadering
van 18 december aanstaande nog nader besloten over de toekomst van Schiphol
als geheel? Als dat zo is, is duidelijk dat er nog variaties mogelijk zijn
op de tot nog toe gedane uitspraken. Voorts is het de vraag of, als het kabinet
besluitvorming voorziet voor de periode tot 2010, het kabinet dan ook voor
die periode de gewenste duidelijkheid zal verschaffen over de hantering van
de normen voor geluidhinder en vooral ook over de wijze waarop het het veiligheidsprobleem
wil bezien. Ik wijs op het sluiten van de Buitenveldertbaan ten gevolge van
weersomstandigheden. Bij problemen als die ten aanzien van Schiphol zal er
gewerkt moeten worden met toekomstscenario's. Er zal dus altijd veel onzekerheid
zijn. Er zal dan ook beslist moeten worden in onzekerheid. Die onzekerheid
kan echter geen legitimatie zijn om beslissingen uit te stellen.De VVD-fractie constateert met genoegen dat bij de meeste thema's van
het milieubeleid sprake is van daling van de uitstoot bij een gelijktijdige
economische groei. Nederland loopt hiermee voorop in de wereld. De groei in
de omvang van onze maatschappelijke activiteiten doet twijfelen aan een bestendige
ontkoppeling. Nodig is een andere wijze van produceren en consumeren. De uitwerking
van de nota Milieu en economie geeft daartoe goede aanzetten. Ook is nodig
een omslag in denken en in gedrag. Of de vergroening van het belastingstelsel,
dat wil zeggen het opleggen van belastingen of heffingen, hierbij een goed
instrument zal zijn, waagt de VVD-fractie nog steeds te betwijfelen. Meer
mag verwacht worden van een gezamenlijk optrekken van overheid en doelgroepen,
zoals dat nu reeds tot uitdrukking komt in convenanten. Een dergelijke samenwerking
is bijvoorbeeld een essentiële voorwaarde om tot realisatie te komen
van de in Kyoto vastgestelde uitstootvermindering van broeikasgassen. Hoe
denkt het kabinet over het in dit verband komen tot verhandelbare emissierechten?
Kan nader ingegaan worden op de resultaten van Buenos Aires? Hoe verhouden
zich deze resultaten tot de Nederlandse doelstellingen? Hoe beoordeelt het
kabinet de conclusies van het CPB dat een forse terugdringing van deze emissies
zal leiden tot aanzienlijke verliezen in werkgelegenheid?De bewindslieden van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking hebben
laten weten dat het ministerie met beide benen in de samenleving moet staan.
De sleutelwoorden zijn daarbij nationaal belang, realisme en openheid. Het
eerste begrip wil nog wel eens aanleiding geven tot discussie. Kan het kabinet
een indicatie geven hoe het met name in de Europese Unie dit begrip gaat hanteren?
De VVD-fractie is overigens verheugd over deze opstelling. Wellicht behoren
daarmede ook de stammenstrijden in het ministerie voorgoed tot het verleden.
De VVD-fractie is verheugd, dat Nederland vanaf 1 januari 1999 een van de
roulerende zetels in de Veiligheidsraad kan bezetten. Kan reeds een indicatie
worden gegeven van de wijze waarop dit lidmaatschap vorm zal krijgen?Binnenkort zullen in deze Kamer zowel het Verdrag van Amsterdam als de
uitbreiding van de NAVO aan de orde komen. Nu wil ik op dat punt slechts een
enkele opmerking maken. Het is bekend dat de VVD-fractie bedenkingen had tegen
de uitbreiding van de NAVO. Erkend moet nu worden dat de relatie met Rusland
beter geregeld is dan wij aanvankelijk verwacht hadden. Met de founding act
kreeg Rusland alle mogelijkheid om standpunten in te brengen in het overleg
met de NAVO. Het probleem is alleen dat Rusland daar nauwelijks constructief
gebruik van maakt. Daaruit blijkt dat men de uitbreiding nog niet verwerkt
heeft, laat staan geaccepteerd. Hoe ziet de regering de toekomst?Ondertussen hebben de gebeurtenissen rond Kosovo wel aangetoond, dat weinig kans op gezamenlijk optreden met Rusland bestaat wanneer
militair geweld in het spel is. De VVD-fractie kan zich vinden in de aanpak
van de NAVO: proberen het eens te worden met Moskou, maar niet tot elke prijs,
en ons ook niet laten verlammen door de afwezigheid van een unaniem mandaat
van de Veiligheidsraad. Wanneer genocide in het geding is, wordt het dreigen
met en eventueel gebruik van militair geweld door hogere waarden gelegitimeerd.
Die legitimatie kan uiteraard niet door één land worden opgelegd,
maar zal een zo breed mogelijk draagvlak moeten hebben. De NAVO heeft hierin
voorzien.Hoe nu verder? Wat wordt het mandaat van de OVSE? Wie krijgt het commando
over de verificateurs? Zijn dit er wel genoeg? Hoe wordt hun veiligheid geregeld?
Krijgt de autonomie van Kosovo voldoende inhoud om de Albanese bevolkingsgroep
althans voorlopig te doen afzien van hun streven naar onafhankelijkheid? Maar
bovenal is de vraag: hoe zeker is de overeenkomst? In de brief van 10 november
aan de Tweede Kamer schenkt het kabinet aandacht aan de positie van Nederland
en zegt dat er verificateurs ter beschikking zouden worden gesteld. Anderzijds
betracht het kabinet grote terughoudendheid als het gaat om de zogenaamde
extraction forces. Kan de minister-president daar nog een toelichting op geven?De VVD-fractie zal haar stem geven aan het Verdrag van Amsterdam, niet
omdat wij het zo geweldig vinden, maar omdat onder omstandigheden geen beter
resultaat bereikt kan worden. Thans wil ik slechts één opmerking
maken. Deze betreft de institutionele onderwerpen die in Amsterdam niet beslist
zijn, te weten de omvang van de Europese Commissie en een herweging van stemmen.
De VVD-fractie vindt die twee punten van marginale betekenis als het gaat
om een efficiënte werkwijze in een Europese Unie van 25 of meer landen.
De VVD-fractie meent dat eerder een totale herziening van de werkwijze in
Brussel, van Raad en Commissie, op zijn plaats is, alvorens gesproken kan
worden over een verdere uitbreiding van de Unie. Hoe beoordeelt de regering
in dit verband de activiteiten van de groep van onafhankelijke politici onder
leiding van onze landgenoot Andriessen, die de Unie gaat doorlichten?De minister voor Ontwikkelingssamenwerking constateerde na haar aantreden
te veel beleid en te veel hulpthema's, waardoor een groot beheersprobleem
ontstaat, een opvatting die de VVD-fractie al vele jaren huldigde. De VVD-fractie
is dan ook verheugd te vernemen dat de hulp geconcentreerd wordt op een twintigtal
landen. Minder verheugd zijn wij over de omschakeling van projecthulp op sectorhulp.Defensie ligt onder vuur. Men zal vier jaar lang elk jaar opnieuw 375
mln. moeten bezuinigen. En tegelijkertijd staat Defensie wegens affaires op
negatieve wijze in de publieke belangstelling. De VVD-fractie heeft veel waardering
voor de rust uitstralende wijze waarop de bewindslieden alle problemen tegemoet
treden. De brief van de minister van Defensie van 5 oktober jongstleden aan
de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport van de heer Van Kemenade geeft
ons alle vertrouwen in de adequate wijze waarop de minister de gesignaleerde
misstanden te lijf wil gaan. Misstanden die – dat is inmiddels wel duidelijk –
grotendeels zijn terug te voeren op de gesloten organisatie; een te veel naar
binnen gericht zijn, met de daaruit voortvloeiende neiging, informatie naar
de politieke top selectief te behandelen.Over de genoemde taakstelling is een flinke discussie gaande. De VVD-fractie
acht het prematuur om in dit stadium daarover uitspraken te doen. Wel willen
wij nu reeds stellen dat wij een defensieorganisatie dienen te behouden die
als volwaardige partner in met name de NAVO wordt beschouwd, die inhoud kan
geven aan het ambitieniveau voor vredesoperaties en aan de veiligheid van
de uitgezonden eenheden de hoogste prioriteit toekent. De kritische massa
is belangrijk. Wij dienen geloofwaardig te zijn en te blijven. Overigens wil
de VVD-fractie de minister adviseren, niet met plannen te komen of zelfs met
hoofdlijnen voordat de NAVO het nieuwe strategisch concept in april 1999 heeft
aangenomen, teneinde een uit de pas lopen te voorkomen.Ten slotte nog twee opmerkingen over onszelf. In het regeerakkoord wordt
over de Eerste Kamer opgemerkt dat 'het kabinet met voorstellen inzake de
verkiezing en de positie van de Eerste Kamer komt'. Hoe moeten wij in dit
verband de behandeling zien van de notitie over de positie van de Eerste Kamer
waarover de Kamer op 28 oktober 1997 het voorlopig verslag uitbracht? De VVD-fractie
had overigens liever gezien dat de passage in het conceptregeerakkoord gehandhaafd
was, te weten dat de wijze van verkiezing van voor 1983 weer zou worden ingevoerd,
waarbij de Kamer in twee gedeelten zou aftreden en gekozen worden. De VVD-fractie
heeft daar al eerder voor gepleit. Op deze wijze wordt dan de indruk voorkomen
dat de Eerste Kamer in haar geheel gekozen een jaar na de Tweede-Kamerverkiezingen,
in politieke zin een meer actuele afspiegeling van de kiezerswil is. Aan een
dergelijke conclusie – ook al betreft deze een schijnbare tegenstelling –
heeft de VVD-fractie geen behoefte. Evenmin heeft de VVD-fractie behoefte
aan het zogenaamde terugzendrecht. Het huidige systeem heeft in de praktijk
nimmer tot wezenlijke problemen geleid. Er zullen ook geen problemen komen
zolang de Eerste Kamer, gelijk zij tot nog toe deed, met wijsheid en terughoudendheid
van haar bevoegdheden gebruikmaakt.Fracties in deze Kamer zijn geen partij in het regeerakkoord. De VVD heeft,
zoals mijn voorganger als fractievoorzitter het bij de algemene politieke
beschouwingen het in 1995 omschreef, 'geen binding met het regeerakkoord maar,
ook al ontvingen wij geen last en houden wij geen ruggespraak, wij hebben
wel een binding met de politieke partij waaruit wij voortkomen'. De kwalitatieve
toetsing van de voorstellen van de regering waarvan politieke geestverwanten
deel uitmaken, zullen wij daarom gepaard laten gaan met een politieke afweging.
De VVD-fractie zal het kabinet welwillend en positief-kritisch tegemoet treden,
met als uitgangspunt de kwaliteit en betrouwbaarheid van het overheidshandelen.De heer De Boer (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! U heeft mij op de sprekerslijst op voorhand al
zes minuten meer gegund dan waar ik op had gerekend. U moet gedacht hebben:
laat die De Boer maar praten. Dat is zeer genereus, maar ik hoop
deze extra tijd niet nodig te hebben.Of het een voorteken was, weet ik niet, maar toen ik afgelopen zaterdag –
een prachtige stil-grijze novembermorgen – de eerste zinnen van deze
beschouwing op het scherm tikte, brak buiten het kabaal los. De lokale boeren,
aangevuld met wat opwinding zoekende notabelen, hadden deze morgen uitgezocht
voor het jaarlijks afschieten van het hazen- en konijnenbestand. Een oeroud
tafereel van ver geroep en dichtbije schoten vulde de anders verstilde Berkelvallei
rond ons huis. Het jachtseizoen is geopend.Onze samenleving heeft het luisteren naar de geesten en de angst voor
het omen ver achter zich gelaten. Vandaag en morgen zal de premier weer tamelijk
luchtig alle vogels langs zich heen laten vliegen. Dat ging vroeger anders.
In de klassieke oudheid werd stevig opgelet als een waarschuwende raaf van
links kwam aangevlogen. Toen was rechts goed en links sinister. Sommigen zijn
dat misverstand nooit te boven gekomen. Anderen hebben die primitieve benadering
van de werkelijkheid omgezet in angst voor solidariteit en verdelende rechtvaardigheid.
Hoewel dat toch alle mogelijkheid biedt, leiden bezit en macht te zelden tot
inzicht en materiële onthechting.Voorzitter! De verleiding is groot om achter de meute van de media op
zoek te gaan naar bange hazen en aangeschoten wild. Wat mij daar een beetje
in tegenstaat is de gemakzucht, het met z'n allen van incident naar incident
hollen, het suggereren van spektakel, ook als er nergens wat opwindends gebeurt.
Alsof zij dit aanvoelden, zijn de tv-jongens en tv-meisjes vandaag maar helemaal
weggebleven. Dat is overigens voor het eerst in de acht jaar dat ik nu al
met de Algemene Beschouwingen in de Eerste Kamer meedoe. Wij worden op de
een of andere manier in de ogen van de media kennelijk minder belangrijk.Het zou geen kwaad kunnen als althans de kwaliteitsmedia in de gaten kregen
dat de kritische burger het niveau van dit opgefokte pupillenvoetbal is ontgroeid.
Het lijkt mij een denkfout dat ziekende vragen stellen meer oplevert dan intelligent
interviewen. Het eerste is voor de toeschouwers minder leuk dan de ondervragers
zelf denken. Het tweede vraagt echter kennis, inzicht, analyse en commitment.
Dat gezegd, moet helaas vastgesteld worden dat er wel aanleiding wordt gegeven.
Te veel hoofdrolspelers bewegen zich struikelend over het toneel. Wie te vroeg,
te laat, te onhandig, te stiekem, te kortzichtig, te afschermend bezig is,
vraagt ook wel om ten prooi te vallen aan media en burgers die iets beters
willen.Over de totstandkoming van het regeerakkoord en de verdeling van de posten
is het meeste wel gezegd. Dit akkoord is er omdat de heer Kok en zijn partij
geen alternatief wilden zoeken. Het kabinet van de negatieve selectie.Pijnlijk wordt duidelijk dat vier jaar paars niet geleid heeft tot samenhang
en vertrouwen. Nog steeds ontbreekt de innerlijke cohesie. En dus heb je maanden
en maanden nodig voor een regeerakkoord, dat niets aan de verbeelding overlaat.
Gestold wantrouwen.Premier Kok moet met verbijstering hebben gezien hoe zijn collega Schröder
in Duitsland in drie weken een akkoord op hoofdpunten regelt met een zeker
niet in alle opzichten al regierungsfähige, veel kleinere en ook nog
GroenLinkse partner. Die lef, het ruimte durven laten aan het avontuur, regeren
door meerderheden te zoeken in plaats van ze tevoren vast te spijkeren, kennen
we niet meer in onze polder. Hier regeert de angst. Hier maken wij een regeerakkoord
met de uitstraling van een verzekeringspolis.In dat licht is het ook niet meer belangrijk of een minister verstand
heeft van zijn beleidsterrein. Een politieke manager is overal inzetbaar.
Het gaat om het besturen en het verkopen van het beleid. De inhoud doet er
minder toe. Deskundigheid, visie, bevlogenheid, de toon zetten, richting aangeven,
besturen met verbeelding; we moeten er kennelijk niets meer van hebben. Onder
Kok en Zalm zijn ministers procesbeheerders geworden, nagenoeg uitwisselbaar
met hun topambtenaren. Dit voorlopige sluitstuk van de grensvervaging tussen
politiek en apparaat past goed bij de bestuursstijl van deze premier. Bezig
zijn met wat zich aandient. Regelen in plaats van vooruitzien. Beheren en
beheersen belangrijker vinden dan grenzen verkennen en op zoek gaan naar de
wenselijke vormgeving van onze toekomstige samenleving.Tekenend is dat de onderhandelaars voor Paars II geen motto konden vinden.
Dat kan ook niet als je fundamenteel verschilt over wat er moet gebeuren.
'Sterk en sociaal' mocht natuurlijk niet van de VVD. Dat zou ook nergens op
slaan nu het beleid feitelijk in de buurt komt van 'labiel, gesloten en met
de rug naar de toekomst'.Er is dus iets mis. Maar wat? Als je niet aan de oppervlakte wilt blijven
hangen, is dat een tamelijk lastige vraag. Het zal niemand moeite kosten,
een verbluffende reeks van missers op te sommen. Collega Van Leeuwen is blijven
steken in het lijstje van Paars I. Jammer overigens dat hij de onterechte
arrestaties bij de Eurotop in zijn tekst oversloeg.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Staat u mij toe dat ik de heer De Boer toch nog even vraag
naar mijn tekst te kijken. Ik neem aan dat hij geluisterd heeft. Ik heb het
wel degelijk over de Eurotop-arrestaties gehad.De heer De Boer (GroenLinks):Ik dacht dat u dat oversloeg. Neem mij niet kwalijk. Dat zal misschien
een stukje vooringenomenheid zijn.Voorzitter! Ik maak mij sterk dat de premier het lijstje van Paars II
allang heeft gemaakt en onder de vlammende spreuk 'Dit eens maar nooit weer'
boven zijn bureau heeft hangen. Dat nooit weer wordt echter structureel ongeloofwaardiger
naarmate de lijst langer is. En nu, na 100 dagen, is de lijst al lang, te
lang. De vaart lijkt er nu al uit. Langzaam maar zeker komt dit land in de
wachtstand te staan: wachten in de file, wachten op het perron, wachten in
de trein, wachten in asielcentra, wachten op hulp, wachten in elke wachtkamer,
wachten op de wachtlijst waarvoor dan ook.Wie op enige afstand, maar met interesse naar het gedoe onder de Haagse
stolp kijkt, overvalt met regelmaat een unheimisch gevoel. Het klopt niet,
het is niet helder. Cijfers buitelen over elkaar heen en zijn niet betrouwbaar.
Meningen worden ingehaald voor ze zijn geland. Doelen lijken duidelijk tot
blijkt dat de interpretaties verschillen. De maalstroom van informatie overspoelt
hen die moeten oordelen. Besluiten worden op het in die modderstroom ontstane
drijfzand gebouwd.Het gehele proces is ondoorzichtig. Je weet niet of de feiten kloppen,
je weet niet of alle informatie op tafel ligt, je weet niet
wat ieders drijfveren zijn, je weet niet of jouw doelen het gewenste effect
zullen hebben, je weet niet of jouw doel de middelen heiligt.Bestuurders, ambtenaren, volksvertegenwoordigers en belanghebbenden spelen
elk hun rol in dit schimmenspel. In onze binnenkamers weten wij dat het niet
goed is, maar buiten in de schijnwerpers, in onze nota's en op onze persconferenties,
hier op dit spreekgestoelte en morgen achter de regeringstafel is geen plaats
voor deze onzekerheid. Dan weten wij hoe het moet en roepen wij tegen de wind
in dat onze keuzes de enig begaanbare weg vormen.Uit de kabinetsformatie van deze zomer is bij mij één voorval
blijven haken. Om wie het ging, weet ik niet meer, maar in elk geval om een
fractiespecialist die opgetogen was over hoe machtig het voelde om mee te
mogen doen in de cockpit van de politiek, waar hij met een paar mensen doorslaggevende
lijnen had uitgezet naar de volgende eeuw; aan de stuurknuppel van de toekomst.Ik vind dit cockpit-gevoel misplaatst. Nog afgezien van de vraag wat je
in die cockpit te zoeken hebt als de ruiten beslagen zijn, de vluchtgegevens
onbetrouwbaar, de routeplanning onduidelijk en je geen idee hebt waar je eigenlijk
heen wilt vliegen. Mijn zorg richt zich op de bestuurshouding die uit dit
voorbeeld spreekt. Je komt goed uit de verkiezingen, je raakt betrokken bij
de kabinetsformatie en dan regel je met een stuk of vijf, zes mensen hoe het
land er de komende jaren uit moet komen te zien. De veelvuldige aanwezigheid
van dit type cockpit-bestuurders vormt in mijn ogen één van
de oorzaken van de vastlopende processen. Een hoog ontwikkelde samenleving,
die onderdak wil bieden aan veel verschillende burgers in een dichtbevolkt
land, burgers ook die steeds mondiger en in alle opzichten veelkleuriger worden,
die naast gemeenschappelijke ook allerlei uiteenlopende individuele behoeften
willen vervullen, die samenleving vraagt niet om cockpit-bestuurders.Steeds meer wordt duidelijk dat de werkwijze van het openbaar bestuur
aan herijking toe is. Op de drempel naar de volgende eeuw is de heersende
bestuurspraktijk en de attitude van veel bestuurders niet meer effectief.
Voorzitter! Als ik die nieuwe bestuursstijl in kernwoorden mag samenvatten
gaat het om open, doorzichtig, feitelijk betrouwbaar, interactief en veelkleurig.
Een bestuur dat vanuit duidelijke opvattingen met een 'open mind', zonder
sjablonen en vooringenomenheid de samenleving, de burgers, de diversiteit,
de problemen, de botsingen van opvattingen en culturen tegemoet treedt. Een
bestuur dat voor gaat in respect: zelfrespect, respect voor de ander, voor
andere culturen en opvattingen, respect voor de leefomgeving, duurzaamheid,
het leven zelf. Aanwezigheid van respect is een toets van beschaving.In deze stijl van besturen klopt de informatie, is de onderbouwing feitelijk
juist, zijn alle gegevens voor iedereen toegankelijk, zijn de procedures glashelder,
zijn de verantwoordingsmomenten en toetsingscriteria vooraf vastgelegd, worden
burgers en belangengroepen uitgenodigd tot interactief meedenken, wordt hun
inbreng serieus genomen, wordt er beslist op argumenten, wordt er geïnvesteerd
in het verkrijgen van draagvlak en is er een voortdurende aandacht voor de
diversiteit van de betrokken groepen en individuen. Dat vraagt ook om een
ander type bestuurder, volksvertegenwoordiger en ambtenaar; helder in wat
ze willen en kunnen, duidelijk waar ze voor staan, aanspreekbaar op hun motieven
en gedrag, van mening dat transparantie belangrijker is dan handigheid, wars
van spelletjes en pootje haken, achter de schermen even integer als in de
schijnwerpers. Zeggen wat je doet en doen wat je zegt. Kritische vragen oppakken
als bouwstenen in plaats van bedreiging, niet bang voor discussie en confrontatie,
niet weglopen of fluiten in het donker. Toegegeven, het is veel gevraagd.
Maar als wij op de grens van twee millennia serieus van plan zijn om in dit
land, in Europa en in de wereld kleine stukjes vooruit te komen op de weg
van interculturele beschaving, kan het met minder niet toe.Terug naar de werkelijkheid van nu. De open sfeer waarmee het eerste kabinet-Kok
begon – ik zeg het met teleurstelling – is behoorlijk verdampt.
Natuurlijk heeft Paars I problemen voor zich uitgeschoven, die Paars II nu
behoorlijk doen vastlopen in de inmiddels ondergelopen polder. De coalitiepartners
lijken meer elkaars gevangenen dan dat er sprake is van een positief commitment.
De nieuwe leider van D66 maait in Haarlem ongericht om zich heen in de hoop
daarmee het tot een wassen beeld verbleekte profiel van zijn partij weer kleur
te geven, met als enig resultaat dat D66 van wellicht noodzakelijke brug voor
Paars I inmiddels is vervallen tot een niet noodzakelijke boedelbak achter
Paars II.Een dubbele teleurstelling vind ik daarbij dat de eertijds progressieve
liberalen in snel tempo – sociaal-economisch, asielproblematiek, milieuvraagstukken –
opschuiven naar de VVD, met als voorlopig dieptepunt: je politieke A-status
willen behouden, terwijl je een gelijknamige status aan anderen ontneemt.
Intussen vindt de sociaal-democratie in deze coalitie steeds minder bondgenoten
en meer tegenstanders: de VVD, D66 en, als zij niet oppast, een van zijn partij
losgezongen premier.Misschien kan ik dat duidelijk maken aan hand van de opstelling in Europa.
Wat wil dit kabinet nu eigenlijk met Europa? De signalen die worden uitgezonden,
zijn op zijn minst tegenstrijdig. In elk geval is onduidelijk wie de regie
heeft. Dat ligt in de meeste Europese landen inmiddels anders. De sociaal-democraten
Blair, Jospin en Schröder hebben in Engeland, Frankrijk en Duitsland
de touwtjes stevig in handen. Jarenlang is ons in deze zaal voorgehouden dat
Nederland wel een socialer en ecologischer beleid wil voeren, maar dat dit
alleen mogelijk is in Europees verband. Nou dan, waar is het wachten nog op?
De kansen zijn nu toch gekeerd? Wanneer veert 'Wiem Kok' overeind en gebruikt
hij zijn positie als groot Europees sociaal-democraat om in een tour de l'Europe
samen met zijn bondgenoten een strategie uit te zetten om nu eindelijk de
sprong vooruit te maken die door behoudzuchtige christen-democraten en liberalen
tot nu toe is tegengehouden?Ik heb de afgelopen weken weinig gemerkt van initiatieven in die richting.
Integendeel, het VVD-smaldeel zendt heel andere signalen uit: ons geld terug.
In plaats van die lang verwachte stap vooruit zakt Nederland terug in benepen
gezeur over 1,3 mld. Welk doel is daar nu mee gediend? Daarbij zijn de heren Van Aartsen en Zalm bezig met een onverantwoorde beeldvorming dat
Europa ons alleen maar veel kost en niks oplevert. Een behoorlijke balansvervalsing
overigens. Europa heeft Nederland de afgelopen 20 jaar bepaald geen windeieren
gelegd. En natuurlijk zou Europa een uitgavenbeheersing à la Zalm heel
goed kunnen gebruiken. En wat ons betreft, moeten de budgetten fors verschuiven
richting duurzaamheid en ecologisch verantwoorde landbouw. Maar richt daarop
dan je inzet. Alleen al het noodzakelijke herstel van de milieuschade in Oost-Europa
wordt geschat op zeker 250 mld. Weet een in geld zwemmend Nederland nou niks
zinnigers te bedenken dan op hoge toon 1,3 mld. terug te vorderen? Premier
Kok sanctioneert stilzwijgend deze armzalige benadering. Waar is de tijd gebleven
dat deze sociaal-democraat iets had met internationale solidariteit? Een integrerend
Europa betekent hoop ik toch meer dan dat Nederland er beter van moet worden.
Het ging de sociaal-democratie toch om meer dan munt en markt? Het moet toch
socialer, duurzamer en democratischer? Als je zelf verantwoordelijk bent voor
de verdragen van Maastricht en van Amsterdam kun je je toch niet excuseren
met de mededeling dat het ecologische en het sociale onvoldoende aan bod zijn
gekomen? Daar was je toch zelf bij?In een welvarend, mondiaal georiënteerd land, waar de PvdA de grootste
partij in het kabinet is, moeten we nu een opleving van kortzichtig nationalistisch
denken meemaken. Minister Van Aartsen zet de toon. Samen met minister Herfkens
organiseert hij een gênante campagne voor een zetel in de Veiligheidsraad.
Voornaamste motief: Nederland is een van de grootbetalers van de VN. Wie het
meest betaalt, heeft kennelijk de meeste rechten. Zouden wij het misschien
ook eens kunnen hebben over wat wij nu met die fel begeerde zetel willen gaan
doen? Was het niet overtuigender geweest om daar eerst invulling aan te geven,
voordat je steun gaat zoeken? De premier kan die omissie morgen wellicht enigszins
herstellen.Wisten al die ontwikkelingslanden die hun stem aan Nederland gaven op
dat moment van het voornemen van Herfkens om ze van haar lijst te schrappen?
Goed beschouwd hebben we de steun aan Nederland meer te danken aan het beleid
van Pronk dan aan de inspanningen van het huidige duo. Is minister Herfkens
wel zo correct om al die te schrappen landen met een excuusbrief te bedanken
voor de moeite? Of zit de hele apenrots van Buitenlandse Zaken vol met lieden
die dit nu een prachtig staaltje van geslaagde diplomatie vinden? Ik heb daar
een ander woord voor, maar dat zal de voorzitter niet goedkeuren. Dus zeg
ik het maar in mijzelf.De fractie van GroenLinks heeft niks met dit introverte nationalistische
denken. Wij vinden het niet belangrijk of er ergens een Hollander een mooie
baan krijgt. Ons gaat het erom met welk beleid die functie wordt ingevuld
en hoe de Nederlandse regering voor en namens ons posities kiest. Als Europeanen
en wereldburgers moeten wij langzamerhand toch zover zien te komen dat wij
het onbelangrijk gaan vinden of er een Hollander zit, als die vrouw of man
maar doet wat wij nuttig vinden.Nog even iets over de uitval van minister Zalm naar de europarlementariërs.
Het gaat niet zo best met ons goedlachse zondagskind. Ik doe niks af aan zijn
grote verdienste op het gebied van de uitgavenbeheersing en begrotingsdiscipline.
Hij is een uitstekend procesbeheerder, maar nu dat resultaat in de knip zit
en het politiek wat ingewikkelder gaat worden, begint het mis te lopen: verkeerde
reacties; verkeerde inschattingen; zelfoverschatting; onnodig het parlement
irriteren; voor 80 mln. bij iemand uit de slaapkamer een schilderij wegkopen,
waar tot dan toe niemand meer dan 20 mln. voor over heeft gehad en zuur afhoudend
reageren als de Kamer daar vraagtekens bij zet en precies wil weten hoe het
is gegaan. Er is niets te zien van inzicht dat dit zo niet kan. Uiteindelijk
is er een zuinig formeel toegeven omdat het parlement zo blijft zeuren. Kan
de minister-president overigens bevestigen dat onlangs al een paar papieren
stukjes van het bewuste schilderij zijn afgevallen en via een ijverige suppoost
in de prullenbak zijn beland?Terug naar wat er toe doet. Het zal duidelijk zijn dat onze fractie ook
op Buitenlandse Zaken een andere geest wil zien waaien. Misschien herinnert
u zich het kennismakingsbezoek van Joschka Fischer. Of hij een standpunt had
over de kwestie Pinochet? Natuurlijk had Duitsland een standpunt: uitleveren
en voor de rechter. Onze minister Van Aartsen stond wat schaapachtig te kijken
bij deze verfrissend directe aanpak. Oef, zag je hem denken. Dat durf ik niet.
Over enkele weken gaat premier Kok naar Chili. Wij mogen hem toch niet in
verlegenheid brengen. Voorzitter! Ook hier gaat het om respect. Wat weegt
zwaarder: overtuiging of opportunisme? Dit land verdient beter dan een 'for
a few dollars more'-beleid. Zou de Nederlandse buitenlandse politiek alsjeblieft
het niveau van een spaghettiwestern kunnen ontstijgen?Over Schiphol is bijna alles wel gezegd. Dat dacht ik tot gisteravond.
Sindsdien lijkt een voeten op tafel-bijeenkomst een nieuwe ruim baan voor
Schiphol-fase in te luiden. De heer Ginjaar heeft al gevraagd naar de status.
Ik sluit mij daarbij aan. Ik laat het primaat in deze discussie aan de Tweede
Kamer. Ik heb slechts één vraag. Beweegt dit besluit zich nu
wel of niet binnen de marges van de verkiezingsprogramma's van met name D66
en PvdA? Daar ben ik benieuwd naar. Waarom horen wij niets meer over de vele
absoluut noodzakelijk geachte flankerende maatregelen rond Schiphol? Mijn
voorlopige conclusie: mens en milieu zijn opnieuw het haasje.Hoe geloofwaardig is een politiek systeem als iedereen na een vernietigend
rapport van de Rekenkamer doet of er niets aan de hand is? De luchtigheid
waarmee minister Jorritsma in de veilige haven van EZ alle verantwoordelijkheid
voor dit gesjoemel wegwimpelt, staat haaks op de door mij zojuist beschreven
standaard. En de onbeschaamde manier waarop de VVD te kennen geeft dat men
tijdens de besluitvorming al wist dat het door Schiphol geleverde cijfermateriaal
onjuist en te positief gekleurd was, vind ik tamelijk stuitend. Geef mij maar
de ruggengraat van de Vlaamse minister Tobback. Die neemt zijn verantwoordelijkheid,
zonder dat hem persoonlijk iets te verwijten valt. Zo hoort men dat te doen.Wat het project Betuwelijn betreft is het iedereen, behalve de minister
en haar verbeten volhoudende slippendragers Feenstra en Van 't Riet, wel duidelijk
dat hier de basis gelegd wordt voor één van de grootste
infrastructurele miskleunen van de volgende eeuw. Als we niet in zo'n keurig
land woonden zou je er trekjes in kunnen zien van een Italiaanse maffia-weg:
aangelegd om belangen te dienen, steeds duurder wordend, halverwege eindigend
in een niemandsland en goeddeels overbodig. Het bedrijfsleven heeft dat in
de gaten en is niet van plan er nog één cent in te steken. De
deskundigen spreken elkaar volop tegen, de prognoses waaien alle kanten op
en van het noodzakelijke flankerende beleid in de richting van het terugdringen
van het vrachtautoverkeer, is niets te bekennen. Als Paars II lef heeft en
verstandig is, volgt men het advies van Jan Terlouw: 15 jaar uitstel, kijken
of de noodzaak er dan nog is en tegen die tijd gebruik maken van slimmere
technieken.Ten slotte, voorzitter, richt ik mij op twee onderwerpen waarbij de toonzetting
nauw luistert, allereerst het asielbeleid. Ook bij dit onderwerp is de wave
van Paars I verschrompeld tot een hulpeloos de handen in de lucht steken.
'Wie het weet mag het zeggen', roept de minister-president. Dat deed mij denken
aan de herfst van 1993. Wat nu de lekkende tenten teweegbrachten, werd toen
veroorzaakt door beelden van vluchtelingen die moesten bivakkeren in onze
maisvelden. Ik citeer de algemene beschouwingen van 16 november 1993, gehouden
in de Eerste Kamer. Aan het woord is de afgevaardigde De Boer: 'Wat moet ik
met een minister' – het was toen mevrouw d'Ancona – 'die in wanhoop
de handen ten hemel heft en zich dramatisch tot ons en de gemeenten wendt
omdat de opvang van asielzoekers vastloopt? Zij zit daar om dat fatsoenlijk
te organiseren en als haar bureaucratie daarin omkomt, moet zij smeerolie
in die vastgelopen machine spuiten. Of onderdelen vervangen. Of de zaak uitbesteden.
Of zichzelf laten vervangen door iemand die de tent wél kan organiseren.
Het is toch echt te gek dat wij in dit land, met al onze welvaart, middelen
en technologie, geen kans zouden zien om 40.000 ontheemden tijdelijk op te
vangen.'Voorzitter! Het is nu vijf jaar later. In 1994 zijn er in Nederland 54.000
asielzoekers opgevangen. Begin dit jaar schatte mevrouw Schmitz voor 1998
het aantal op 48.000. Is het juist dat het kabinet kort voor de verkiezingen
de prognose bijstelde naar 30.000 en analoog daaraan het budget verlaagde?
Zo ja, hoe zo? Is het eveneens juist dat direct na de zomer de prognose opeens
weer werd bijgesteld naar 67.000, zonder tegelijk de budgetten daar aan aan
te passen? Zo ja, hoe zo? Komt het feitelijke aantal in 1998 op te vangen
asielzoekers waarschijnlijk uit in de buurt van de 40.000? Zo ja, wat is dan
eigenlijk het probleem? En als er een probleem is, wat is er dan sinds 1993
geleerd en verbeterd? Waarom stemt men de budgetten en de capaciteit eigenlijk
niet standaard af op bijvoorbeeld 60.000, 70.000 of 80.000 mensen? Komen die
er onverhoopt een keer, dan kunnen wij ze zonder schaamte menswaardig opvangen.
Worden het er minder, dan zijn er altijd voldoende mensen en middelen om de
opvang beter te organiseren en de procedures veel sneller af te handelen.
Het gevolg daarvan is: minder uitzichtloos wachten, snellere beslissingen
en uiteindelijk een veel lagere druk op de opvang.Klopt het overigens, voorzitter, dat veel gemeenten en woningcorporaties
hun afgesproken taakstelling in de opvang maar voor 50% halen omdat het Rijk
domweg geen asielzoekers aanbiedt? Klopt het dat in 's-Hertogenbosch drie
grote justitiegebouwen leegstaan en in een aantal gemeenten een serie defensiegebouwen
binnen een week geschikt te maken is als goede opvangmogelijkheid? Waarom
stoppen wij dan mensen in tenten? Waarom kan er niet over asielbeleid gepraat
worden zonder in vrijwel elke zin het woord 'sober' te gebruiken? Waarom moet
dat nou zo? Waarom wordt 'humaan' in dit land tegenwoordig voortdurend vertaald
met 'kaal'?Over de kernpunten van GroenLinks met betrekking tot een menswaardig asielbeleid
is mijn partijgenoot Halsema in de Tweede Kamer glashelder geweest. Ik zal
ze niet herhalen. Zaterdagavond zag ik een korte uitzending over een Bosnisch
gezin met een zogenaamde Dublin-claim, tijdelijk opgevangen boven een kerk
in Arnhem. Man, vrouw, twee kleine kinderen; zo te zien rustige, goedwillende
mensen. Als er niets gebeurt, worden ze morgen op straat gezet. Ze vallen
buiten onze bedachte regels. Ze kunnen verder helemaal nergens heen. Soms
schaam ik mij, deel uit te maken van het bestuurssysteem van wat wij een beschaafd
land vinden. Op deze manier mensen die al kapot zijn nog een keer vernielen,
ik kan daar niet tegen. Menselijkheid gaat boven bureaucratie. Uiteindelijk
is dat toch een kwestie van beschaving.Ten slotte het doelloze geweld. Ik had moeite met het optreden van de
minister-president op dit punt. Begrijp mij goed, ik heb geen grein twijfels
aan zijn intenties en zijn zorg. Maar een jaar na de verschrikkelijke gebeurtenis
in Leeuwarden niet verder komen dan een platform en een oproep tot anonieme
aangifte, vind ik van onze minister-president te weinig en in letterlijke
zin ook te goedkoop. De jonge socialisten in Zutphen hebben met hun plan 'Stappen
zonder klappen' beter begrepen waar het om gaat.Ik ben de afgelopen maanden betrokken geweest bij twee regionale werkconferenties
rondom de thema's preventief jeugdbeleid en terugbrengen van het geweld in
uitgaanscentra. Daarbij bleek dat er grote bereidheid is bij politie, welzijnswerk,
scholen, horeca, gemeenten enz. om samen het probleem structureel aan te pakken.
Daar moet dan ook fors in geïnvesteerd worden. Waar ik last van heb,
is dat we op veel terreinen altijd te zuinig zijn en te laat handelen. Wij
krijgen echt de rekeningen gepresenteerd voor een jarenlang verwaarlozen van
vroegtijdig preventief handelen. Ik kan daarvan veel voorbeelden geven. Het
zijn de kinderen van de onbetaalde rekening voor het halen van de EMU-norm,
zo is mijn overtuiging.Voorzitter! Mijn tijd is op. Sommige thema's bleven onbesproken: onhoudbare
wetgeving, keuzes in het onderwijs, de angsthazerij rondom ambtenaren met
een mening, het onaanvaardbaar lang moeten wachten op zorg en hulpverlening,
en het zo maar weer uit beeld verdwijnen van 750.000 Nederlanders die in een
land waar vermogens en aandelenbezit explosief groeien, op of onder de armoedegrens
moeten leven. Het sociaal minimum is te laag en 50 mln. voor bijzondere bijstand
is te weinig.Deze beschouwing ging vooral over culturele openheid en een noodzakelijke
omslag in denken en doen. Er zit naar mijn indruk verandering in de lucht.
Het neo-liberale denken en de introverte bestuurscultuur lijken
in Europa op hun retour. Een zich vernieuwende sociaal-democratie zou een
belangrijke rol kunnen spelen in het centrum van een politieke en maatschappelijke
hergroepering, op voorwaarde dat ze zich weet te verbinden met progressieve
christen-democraten en liberalen rechts van haar en met ecologisch-sociale,
zo men wil GroenLinkse krachten ter linker zijde. Dat is goed voor de rooie
haan, want die staat er met al die afgeschudde veren wel heel zielig bij.
En het is ook goed voor ons, want zoals men al begrepen zal hebben, houden
GroenLinksers niet van jagen, laat staan dat wij plezier zouden beleven aan
het achtervolgen van een kale kip.De vergadering wordt van 15.45 uur tot 16.05 uur geschorst.Mevrouw Jaarsma (PvdA):Voorzitter! De PvdA-fractie wisselde deze periode voor de tweede maal
van voorzitter. Onze visie blijft echter constant. Drie jaar geleden was het
Joop van den Berg die paars voorhield dat voor sociaal-democraten de kerntaak
van de overheid is: het organiseren van de solidariteit. Ofte wel: sterk en
zwak in een sociaal vergelijk brengen.Wij hebben met instemming kennisgenomen van het feit dat dit nieuwe kabinet
zich het bevorderen van de sociale cohesie, de organisatie van de solidariteit,
tot opgave heeft gesteld. De vraag is echter of die opgave wel kan worden
gerealiseerd met een zo verregaande overdracht van taken aan de markt als
nu kennelijk de bedoeling is. Job Cohen zei het twee jaar geleden al: 'De
markt is een goede dienaar, maar een slechte meester.' En legt een zo sterke
marktgerichtheid niet de bijl aan de wortel van het veelgeprezen poldermodel?
Centrifugale krachten als denivellering en de erosie van het publieke domein,
bedreigen de interne sociale cohesie, zo stelden wij vorig jaar in onze bijdrage
aan de algemene beschouwingen.Ik zal vandaag namens mijn fractie nagaan in hoeverre die centrale sociaal-democratische
opgave in het voorgenomen beleid herkenbaar, maar vooral realiseerbaar is.
Invalshoek voor onze beoordeling is de relatie tussen overheid en burger.
Het kabinet-Kok II formuleert als voornaamste opgave voor de komende regeerperiode
'het vinden van een verantwoord evenwicht tussen economische kracht en behoud
van kwaliteit van ons leefmilieu, tussen economische dynamiek en sociale rechtvaardigheid,
tussen individuele ontplooiing en wederzijdse verantwoordelijkheid'. Tegen
die formulering is natuurlijk niets in te brengen. Het gaat er maar om waar
je vindt dat het juiste evenwicht moet liggen en wat er onder 'verantwoord'
moet worden verstaan. En dat is een politieke keuze. Te veel streven naar
evenwicht als doel in zichzelf kan ertoe leiden dat politieke keuzes niet
worden gemaakt of leidt tot keuzes die sluipenderwijze, impliciet al gemaakt
zijn. Er ontstaan dan onomkeerbare processen met effecten die niemand gewild
of voorzien heeft. Het zijn ook keuzes die steeds wéér gemaakt
moeten worden onder invloed van de veranderde en veranderende omstandigheden.Ik zei dat ik als invalshoek de relatie tussen overheid en burgers hanteer.
Het vorige maand verschenen jubileumrapport van het Sociaal en cultureel planbureau
geeft heel veel inzicht in de manier waarop die relatie zich ontwikkeld heeft.
Omslagen in het politiek-bestuurlijke klimaat lijken elkaar betrekkelijk impliciet
en eigenlijk ongeacht de politieke samenstelling van opeenvolgende kabinetten
te voltrekken. Wat ons betreft te impliciet en te vanzelfsprekend. Wij zijn
van mening dat een overheid die terugtreedt en die zich in toenemende mate
beroept op de mondige burger met eigen verantwoordelijkheid, verplicht is
zich te bezinnen op haar relatie met die burger, op haar positie ten opzichte
van die burger en op de instrumenten die zij kan hanteren om de centrifugale
krachten te corrigeren en de solidariteit te blijven organiseren. Ofte wel,
zoals het regeerakkoord stelt, de sociale cohesie te bevorderen. Een bezinning,
die uiteindelijk óók tot politieke keuzes moet leiden.De terugtredende overheid is geen typisch paars verschijnsel. Als er al
een geboortedatum kan worden aangegeven, dan ligt die in 1982 bij het aantreden
van het eerste kabinet-Lubbers. In feite doet dan het neoliberalisme zijn
intrede in Nederland. Het lijkt er een beetje op dat we de geschiedenis gaandeweg
achter ons laten. Een geschiedenis die vooral na 1945 gericht was op het –
wat ik maar noem –'temmen' van het negentiende-eeuwse kapitalisme door
de welfare state, de sociale rechtsstaat, vorm te geven. Dat is iets waaraan
sociaal-democraten, sociaal-liberalen en christen-democraten hebben meegewerkt.
David Marquand, een vooraanstaand Britse sociaal-democraat, noemt die welfare
state in een recente publicatie een geschenk van de geschiedenis, een geschenk
echter dat even waardevol als kwetsbaar is. Waar waardevolle gemeenschappelijke
verworvenheden tot koopwaar worden gedegradeerd, zo stelt hij, wordt het subtiele
morele en politieke evenwicht dat wij op het westelijke deel van het Europese
vasteland in de laatste halve eeuw tot stand hebben gebracht, verstoord.Tony Blair bepleit nu in Engeland de derde weg tussen het klassieke socialisme,
waarvan de economische theorie onhoudbaar is gebleken, en dat ongebreidelde
marktkapitalisme. Het komt mijn fractie voor dat wij in ons land deze derde
weg, dat poldermodel, allang hebben. Onze zorg is eerder dat daarvan in de
laatste decennia al te veel is afgebrokkeld en dat de krachten van de markteconomie
bezig zijn, het publieke domein aan te tasten, zozeer dat we sluipenderwijs
dreigen terug te komen bij af, bij de tijd van voor de welfare state van de
sociaal-liberalen Beveridge en Keynes.Daar komt een probleem bij. Vergeleken met het begin van de eeuw is de
nationale staat door de globalisering van economische krachten en door de
vergaande individualisering verzwakt. Het is de vraag of nationale staten,
en zelfs de Europese Unie, ertoe in staat zijn, het publieke domein te herstellen
als het eenmaal is geminimaliseerd.Wij maken ons zorgen. Wij vinden dat voorkomen moet worden dat het model
van een door sociale en ecologische overwegingen getemperd kapitalisme, een
uniek model in de moderne wereld, ongemerkt terugglijdt in een situatie van
'ieder voor zich en niemand voor ons allen, laat staan voor de zwakken'.De in 1982 ingezette versobering van de verzorgingsstaat heeft voor de
burgers een aantal grote consequenties gehad: forse bezuinigingen
op onder meer de sociale zekerheid, nauwelijks uitbreiding van instrumenten
ter bevordering van de sociale veiligheid, kaalslag op welzijnsgebied, wachtlijsten
in de gezondheidszorg, noem maar op. De burger verwacht van de overheid meer,
of liever: iets anders. Meer kregen sommigen zeker onder invloed van de lastenverlichting.
Een deel van de Nederlanders werd duidelijk rijker. Een ander deel bleef arm
of werd armer. Een winstpunt is dat nu eindelijk het armoedeprobleem op de
politieke agenda staat, maar wij zullen moeten afwachten of dat feit alléén
ook helpt.Het Sociaal en cultureel planbureau vraagt zich af of het niet juist de
verzorgingsstaat is, die fungeert als ideologisch bindmiddel, als een 'civil
religion', waaraan 'Nederlanders een gevoel van gemeenschappelijke identificatie
ontlenen en waaraan ze, tegen de keer in van de bezuinigingen van de afgelopen
25 jaar en van de stortvloed van simpele en aansprekende 'economische inzichten'
die over hen is uitgestort, zich des temeer hebben gehecht'. 'De sociale zekerheid
op peil houden' behoort met 'de misdaad bestrijden' en 'de orde handhaven'
tot de top 3 van wat burgers van de overheid verlangen.Denivellering als resultante van de neoliberale koers is geen product
dat zich mag verheugen in steun onder de bevolking. Vorig jaar sprak 68% van
de bevolking zich voor nivellering uit. Opmerkelijk hierbij is, zo constateert
het SCP, dat de opvattingen over inkomensongelijkheid geen of weinig relatie
vertonen met de feitelijke inkomensongelijkheid. Zou ook zo'n gegeven behoren
tot de 'civil religion' die Nederlanders bindt en die het aangrijpingspunt
moet vormen om een op sociale cohesie gericht beleid werkelijk handen en voeten
te geven? Ik verneem hierop graag een reactie van de minister-president. Hoe
gaat dit nieuwe kabinet vorm geven aan 'de betrokkenheid en solidariteit van
alle burgers' die nodig is om een 'echte samenleving' te creëren, zoals
hij tijdens de regeringsverklaring in de Tweede Kamer zei?Dit jaar vieren wij het 150-jarig bestaan van onze Grondwet, het begin
van de democratische rechtsstaat. Deze democratische rechtsstaat ontwikkelde
zich tot een sociale rechtsstaat die op drie pijlers rust. Naast de algemene
rechtsbeginselen, zoals rechtszekerheid en rechtsgelijkheid, en het democratische
fundament zijn dat de sociale grondrechten. Deze bepalen dat voldoende werkgelegenheid,
bestaanszekerheid, volksgezondheid, woongelegenheid, maatschappelijke en culturele
ontplooiing en onderwijs 'voorwerpen van zorg' voor de overheid zijn. Enigszins
curieus is het dat zij een jaar na de inzet van de terugtredende overheid
in de Grondwet werden opgenomen. Dit verhinderde echter niet dat diezelfde
overheid met vreugde deze 'zorgtaken' in het hoogste staatsdocument vastlegde.
Ik heb de behandeling van destijds nog eens nagelezen. De toenmalige minister
van Binnenlandse Zaken, ons tegenwoordige medelid de heer Wiegel, sprak bij
de behandeling in eerste lezing in 1979 in deze Kamer: 'Vastlegging in de
Grondwet van sociale grondrechten betekent dat in het hoogste staatsdocument
ervan wordt blijk gegeven dat het de Nederlandse staat en zijn burgers ernst
is met de uit die rechten voortvloeiende verplichtingen voor de overheid.'
En in 1982, bij de tweede lezing in de Tweede Kamer, werd het van regeringszijde
in de nota naar aanleiding van het verslag nog eens dunnetjes overgedaan:
'De voorgestelde grondwetsbepalingen over sociale grondrechten zijn meer dan
blote intentieverklaringen. Door vastlegging in de Grondwet van bepaalde taakstellingen
van de overheid, die van fundamentele betekenis geacht worden voor de bestaanszekerheid
van de mens en voor zijn persoonlijke ontplooiing, krijgen de overheid en
de wetgever de grondwettelijke verplichting opgelegd hun activiteit te richten
op de handhaving van de bestaanszekerheid en op bevordering van de mogelijkheden
voor persoonlijke ontplooiing van de mens. Het betreft hier rechtsnormen die,
om een term aan het civiele recht te ontlenen, inspanningsverplichtingen voor
de overheid bevatten.'Geen loze intentieverklaringen dus, maar serieuze overheidsverantwoordelijkheden.
Je zou kunnen zeggen dat het de basis is van de relatie tussen overheid en
burger.Voorzitter! Na vijftien jaar terugtredende overheid en sociale grondrechten
is er aanleiding om nog eens kritisch na te gaan of en hoe die verantwoordelijkheden
zijn en worden waargemaakt. Het zijn immers onvervreemdbare verantwoordelijkheden,
waarop de overheid kan worden aangesproken, ook als zij anderen met de uitvoering
belast.Wat betreft het recht op werkgelegenheid heeft mijn fractie veel lof voor
de inspanningen van Paars I. Ook de voornemens van Paars II stemmen ons optimistisch.
Met het voornemen te komen tot een Kaderwet arbeid en zorg, geeft het kabinet
er bovendien blijk van oog te hebben voor de randvoorwaarden die deelname
van alle burgers, mannen en vrouwen, mogelijk moeten maken. Je zou kunnen
zeggen dat het een voorbeeldige en aan de tijd aangepaste aanpak van deze
in artikel 19 van de Grondwet neergelegde verantwoordelijkheid is.Maar hoe staat het vervolgens met het recht op ontplooiing en onderwijs;
voor velen dé sleutelfactor voor het kunnen realiseren van het recht
op arbeid? Laat ik voorop stellen dat mijn fractie de extra investeringen
in het onderwijs die Paars II in het vooruitzicht stelt, van harte toejuicht.
Als wij de 'aanhoudende zorg' van de overheid in artikel 23 huiselijk vertalen
in: recht op inhoudelijk adequaat, bereikbaar en toegankelijk onderwijs, dan
gaan wij ervan uit dat dit kernverantwoordelijkheden van de overheid zijn.In het recente verleden is er op grote schaal gedecentraliseerd en gedereguleerd,
is de autonomie van onderwijsinstellingen vergroot en is er gestreefd naar
schaalvergroting. Deze operaties hebben het onderwijs gemoderniseerd, maar
ze hebben een aantal bijeffecten die maken dat wij betwijfelen of hierdoor
de overheidsverantwoordelijkheid nog wel kan worden waargemaakt. Ik geef twee
voorbeelden.Het eerste heeft betrekking op de bereikbaarheid. De schaalvergrotingsoperaties
hebben geleid tot een sterke afname van het aantal onderwijsinstellingen.
Nu is dat niet zo erg want die werken met nevenvestigingen. Maar de vraag
is of de bereikbaarheid nu werkelijk is gegarandeerd. In ieder geval is zij
dat niet meer van overheidswege, want het staat scholen vrij, een nevenvestiging
al dan niet te sluiten. Door de autonomie van de schoolbesturen heeft de overheid
daar geen greep meer op. Dat betekent een forse reductie van
de 'aanhoudende zorg' van de overheid, want hoe zorgt zij ervoor dat zij haar
verantwoordelijkheid voor de bereikbaarheid kan waarmaken?Het tweede voorbeeld heeft betrekking op de toegankelijkheid. Naar onze
mening, heeft het onderwijs de taak om alle leerlingen zó toe te rusten
dat zij zelfstandig kunnen functioneren in de samenleving. Wij waren dan ook
zeer verheugd dat na de herstructurering MAVO/VBO ook zwakke leerlingen met
een gedeeltelijk diploma drempelloos kunnen instromen in een assistentenopleiding
aan een ROC. Maar die assistentenopleidingen moeten er dan wel zijn. Garandeert
de overheid dat? Nee, want de ROC's zijn autonoom. Dus bepalen zij wat zij
wel en wat zij niet in hun onderwijsaanbod stoppen. Zo kan het dan gebeuren
dat de minister van Volksgezondheid toezegt dat zij assistenten in de verpleeg-
en zorgsector zal entameren, zonder dat er een garantie is dat de bijbehorende
opleidingen ook worden aangeboden. Ik heb inmiddels via het Buitenhof vernomen
dat de staatssecretaris van VWS assistentenopleidingen voor werklozen gaan
initiëren. Wij juichen dat toe. Ik heb het hier echter over de gewone
doorgangsroutes voor jongeren in het reguliere onderwijs. Dat is iets anders.
En dus is ook hier de vraag aan de orde hoe de overheid haar verantwoordelijkheid
voor de toegankelijkheid van het onderwijs waar kan maken.Artikel 20 van de Grondwet gaat over de bestaanszekerheid, de spreiding
van welvaart en sociale zekerheid. Het regeerakkoord stelt een ingrijpende
reorganisatie van de uitvoering van de sociale zekerheid in het vooruitzicht.
De reïntegratie wordt geprivatiseerd. Alleen hoogte en duur van de uitkeringen,
de claimbeoordeling en het sanctiebeleid blijven in het publieke domein. Dit
voornemen, zoals het is geformuleerd in het regeerakkoord en in de daarop
volgende discussienota, stuit bij mijn fractie op een aantal bezwaren, deels
van principiële en deels van praktische aard. Ik beperk mij hier tot
de principiële bezwaren, omdat zij passen in mijn betoog dat uitgaat
van de verantwoordelijkheden die voortvloeien uit de Grondwet.Het eerste principiële bezwaar betreft het feit dat de zorgverplichting,
zoals neergelegd in het grondwetsartikel, een forse reductie ondergaat. In
wat je de polisvoorwaarden zou kunnen noemen, wordt de reïntegratie losgeknipt
van de hoogte en de duur van de uitkeringen en 'vermarkt'. Hier is dus het
vertrouwensbeginsel aan de orde. De burger mag naar onze mening immers terecht
verwachten dat hem de helpende hand wordt toegestoken om uit de uitkering
en weer aan het werk te komen, al was het maar op grond van artikel 19 van
de Grondwet. Hij of zij mag daarvoor niet afhankelijk worden van private ondernemingen.
Private ondernemingen concurreren namelijk, waardoor ongelijke behandeling
vrijwel onontkoombaar wordt. Selectie ligt immers aan de basis van de beoogde
marktwerking. Ook het gelijkheidsbeginsel is dus in het geding. De cliënt-werkzoekende
is geen partij in het arrangement tussen opdrachtgever en uitvoeringsinstelling.
Dat zou hij pas zijn, als hij een eigen budget had en kon gaan shoppen. Dat
heeft hij echter niet en dus is zijn rol teruggebracht tot lijdend voorwerp.Het tweede principiële punt betreft het feit dat het om een verdelingsvraagstuk
gaat. Dit hoort thuis in het publieke domein, zeker als het om een sociaal
grondrecht gaat. Reïntegratie-inspanningen kosten geld. Er zijn onvoldoende
middelen om een recht op reïntegratie voor iedereen te garanderen. Bovendien
zijn er voor uitkeringsgerechtigden voorlopig nog te weinig arbeidsplaatsen
en kan een vacature op de arbeidsmarkt maar één keer worden
vervuld. Dat betekent dat er keuzes moeten worden gemaakt om te bepalen wie
wel en wie niet op een traject richting arbeidsmarkt wordt gezet. Met andere
woorden: er moet bepaald worden in wie wel en in wie niet wordt geïnvesteerd.
Hierbij zouden nadrukkelijk de beide andere beginselen van behoorlijk bestuur
aan de orde moeten zijn, namelijk het motiverings- en zorgvuldigheidsbeginsel.
Dat zijn beginselen waaraan de overheid wel, maar private ondernemingen niet
gehouden zijn. Als de geprivatiseerde en kapitaalkrachtige UVI's die beschikken
over een relatief kansrijk aanbod, ongehinderd hun gang kunnen gaan –
dat is het geval op een markt – is het gevaar bovendien groot dat gemeenten
blijven zitten met hun bijstandsgerechtigden en dus met het uit marktoogpunt
slechtste aanbod. Nu kan worden tegengeworpen dat in het kader van SWI in
het publieke domein samenwerking wordt voorgeschreven, maar ik sluit mij voorlopig
nog even aan bij de wat eufemistische zinsnede in het SCP-rapport dat concurrentie
vermoedelijk geen begunstigende conditie is voor intensieve samenwerking.Voorzitter! Privatisering van de uitvoering van de sociale verzekeringen
is, zeker gezien de voorstellen zoals die er nu liggen, een dereguleringsstap
te ver voor mijn fractie. Die stap lijkt de solidariteit opzij te zetten in
plaats van haar te organiseren. In de rest van West-Europa is geen land te
vinden dat de uitvoering van de sociale zekerheid aan de markt onderwerpt
of dat van plan is. Wij verlangen in dit verband niet naar Nederland-gidsland.
Welk effect zou dat bijvoorbeeld hebben op de convergentie binnen Europa?
Wij tillen echter vooral zwaar aan de onomkeerbaarheid van zo'n stap: eenmaal
uit het publieke domein, nooit meer erin. Wij wensen de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid veel wijsheid toe bij dit onderdeel van zijn taak,
vooral omdat hij bij zijn afscheid van de SER nog memoreerde dat de sociale
grondrechten tot de grondwettelijke wapenfeiten van de SER kunnen worden gerekend.
Belangrijk noemde hij die, een soort maatschappelijk handvest. Dit soort uitspraken
verplicht tot iets.Ik heb mij vanwege de spreektijd beperkt tot drie voorbeelden van grondwetsartikelen.
Twee ervan blijken onder invloed van voortgeschreden en soms doorgeschoten
deregulering en marktwerking aan erosie onderhevig. Wij constateren dat met
weinig vreugde. Wij erkennen dat het in het verleden noodzakelijk was de persoonlijke
verantwoordelijkheid in de organisatie van de solidariteit een wat prominentere
rol te geven. Wij onderschrijven ook dat de overheid niet alles zelf hoeft
te doen, als zij haar verantwoordelijkheden maar waar kan blijven maken. Ons
bezwaar is dat de juiste maat uit het oog wordt verloren. Wij zouden het ernstig
betreuren als wij de volgende eeuw ingaan met sociale grondrechten die slechts
een dode letter zijn geworden. Uit het SCP-rapport blijkt dat het publieke domein verre van afgeschreven
is en dat er weer sprake is van meer nadruk op de positieve rol van de overheid.
Echter, ik citeer: 'Tot een fundamentele koerswijziging heeft dat nog niet
geleid.' Is die tijd zo langzamerhand niet aangebroken? Misschien moet het
antwoord op die vraag bevestigend luiden als wij om ons heen kijken, naar
Europa, naar de wereld.De negatieve kanten van de volledig geliberaliseerde geld- en kapitaalmarkt
worden zo langzamerhand pijnlijk zichtbaar. Het ongeremde kapitaalverkeer
dreigt te leiden tot een wereldwijde besmetting door recessies die lokaal
en regionaal zijn begonnen. En dan blijken het toch weer de overheden te zijn
die de oplossing voor de uit de hand gelopen marktwerking moeten aandragen.
Het kan geen toeval zijn dat deze omslag zijn positieve weerslag vindt in
de sterke positie van sociaal-democraten in Europa, hoezeer die ook onderling
van elkaar verschillen. Dat biedt wat ons betreft kansen. Want waar de Europese
Unie de autonomie van lidstaten verkleint, is Europa het platform waar voor
een aantal problemen die de daadkracht van Nederland-alleen te boven gaan,
oplossingen moeten worden gezocht. Niet voor niets staat in het Verdrag naast
het bevorderen van een evenwichtige en harmonische ontwikkeling van economische
ontwikkeling van economische activiteit van de gemeenschap, ook: duurzame
groei met inachtneming van het milieu, een hoog niveau van werkgelegenheid
en van sociale bescherming, verbetering van de levensstandaard en van de kwaliteit
van het bestaan, economische en sociale samenhang en solidariteit tussen de
lidstaten. Stuk voor stuk zijn dit opgaven waar Nederland een actieve bijdrage
aan kan en wat ons betreft ook moet leveren.De tamelijk defensief aandoende passages in de regeringsverklaring mogen
van ons wel wat actiever. Wij zouden moeten pleiten voor een Europees werkgelegenheidsbeleid
met wat meer substantie dan thans voorligt, voor Europese sociale standaarden,
voor een Europees milieubeleid, voor een Europees vluchtelingenbeleid en een
einde aan de fiscale concurrentie. Nederland zou zich moeten inzetten om via
de Europese samenwerking de sociale grondrechten van burgers verwezenlijkt
te krijgen. Maar, zo zei de minister-president bij de regeringsverklaring,
Europa staat nog ver van de burgers. Dat is ontegenzeggelijk waar. Maar Europa
komt zeker niet dichterbij als de burger het beeld wordt voorgehouden dat
de Europese Unie alleen maar een geldverslindende bedreiging voor Nederland
zou inhouden.Mondialisering is een reëel begrip geworden. Maar mondialisering
van economische verhoudingen betekent ook mondialisering van sociale problemen.
Organiseren van de solidariteit vraagt ook om een inzet op internationaal
niveau. Nederland neemt zijn verantwoordelijkheden voor die internationale
problemen heel serieus. Dat komt tot uitdrukking in het budget voor ontwikkelingssamenwerking.
Nederland is nog steeds een van de belangrijkste donoren. En binnen de ontwikkelingssamenwerking
levert de Nederlandse regering een belangrijke bijdrage aan de opvang van
vluchtelingen in ontwikkelingslanden, waar de problemen qua aantallen soms
in geen verhouding staan tot de actuele problematiek hier. Nederland levert
bovendien een belangrijke bijdrage aan de opvang van vluchtelingen via de
UNHCR. En dat willen wij zo houden. De groei van het aantal 'spontane' vluchtelingen
dat zich hier meldt, mag niet gebruikt worden om onder de UNHCR-vluchtelingenafspraken
uit te komen.Vrij verkeer van goederen en diensten is blijkbaar heel wat gemakkelijker
te organiseren dan van personen. Als er dan grenzen aan het vrije verkeer
van personen gesteld moeten worden – en dat moet wat mijn fractie betreft –
dan heeft de staatssecretaris van Justitie de zware, maar ook uitdagende taak,
politieke leiding te geven aan de beantwoording van de vraag: toelaten of
niet? Met alle consequenties van dien. In het regeerakkoord staat dat het
asielbeleid streng en rechtvaardig zal zijn. Als wij 'streng' vertalen in
termen van overheidshandelen, dan leidt dat tot het woord 'beleidsdiscipline'.
Dat woord zegt ons meer dan het vage 'streng'. De huidige problemen maken
duidelijk dat die broodnodig is. En op de korte termijn zullen die alleen
maar groter worden omdat het in het regeerakkoord aangekondigde internationale
beleid nog een lange weg te gaan heeft.Beleidsdiscipline is nodig, met een aangepast instrumentarium en met realistische
ramingen in plaats van politiek wenselijke. De procedures bij de instroom
moeten worden versneld, want nu maken mensensmokkelorganisaties dankbaar gebruik
van gratis logies in de Nederlandse opvangcentra; een iets té succesvolle
poot aan 'Nederland-distributieland'. Er dient meer duidelijkheid te komen
over de veiligheid in landen van herkomst. Snellere procedures – wat
ons betreft mét hoger beroep – moeten de huidige slepende procedures
zonder helderheid vervangen. Het regeerakkoord bevat goede voornemens voor
de verbetering van de asielprocedure en de opvang, maar daarvoor is eerst
de oplossing van een ander hoofdprobleem een voorwaarde, namelijk de stagnerende
uitstroom.Op dit punt is het beleid vastgelopen en moeten knopen worden doorgehakt.
Het is een erfenis uit het verleden, die als een molensteen op iedere nieuwe
aanpak ligt. Een molensteen die bij voorrang moet worden verwijderd, omdat
anders het nieuwe beleid bij voorbaat tot mislukken is gedoemd. Wat denkt
de regering hieraan te doen?Voorzitter! Als ergens uit blijkt dat het terugtreden van de overheid
grenzen kent, dan is het wel uit de vluchtelingenproblematiek. Het zal toch
in niemands hoofd opkomen om het asielbeleid te privatiseren, hoewel dat aantrekkelijke
kanten kan hebben. Privatisering of verzelfstandiging lijkt vaak een middel
om van een probleem af te komen in plaats van het op te lossen; een gebaar
van onmacht in plaats van een gecoördineerde actie om inderdaad de kwaliteit
van de uitvoering van overheidsbeleid te verbeteren.Uiteindelijk wordt die kwaliteit bepaald door de burgers en de werkelijkheid
waarin zij leven. En om kwaliteit te kunnen leveren zal de overheid inzicht
moeten hebben in de problemen waarmee burgers worden geconfronteerd en de
effecten van de oplossingen die de overheid aandraagt. De Haagse werkelijkheid
loopt niet automatisch parallel met de werkelijkheid waarin burgers leven.
Zoals ook politieke wenselijkheden niet automatisch parallel lopen met kwaliteitsoplossingen
voor de problemen waarmee burgers geconfronteerd worden. Weten
wij eigenlijk wel hoe die problemen eruit zien, zou de eerste vraag moeten
zijn. Weten wij wel wat wij moeten weten voor wij in het Haagse aan de slag
gaan met wet- of regelgeving? Soms, voorzitter, lijkt het antwoord evident:
nee. Ik verwijs naar de onthutsende augustusrapportage van het CTSV waarin
wederom melding wordt gemaakt van grote hiaten in de informatievoorziening,
van 56% WAO-keuringen met de diagnose 'onbekend', dertiende-weeks reïntegratieplannen
die oningezien in bureauladen van UVI's liggen. Nee, wij weten niet wat wij
moeten weten en dan tóch privatiseren? Soms lijkt het erop dat wij
niet willen weten wat wij wel zouden kunnen weten. Ik verwijs kortheidshalve
naar de affaire Schiphol.Het kabinet-Kok II doet een groot beroep op de eigen verantwoordelijkheid
van de burgers. Het lijkt daarmee de historische lijn door te trekken die
in het SCP-rapport wordt geschetst. Dat geeft aan dat de verhouding tussen
overheid en burgers zich – in de terminologie van Bram de Swaan –
heeft ontwikkeld van een bevelshuishouding naar een onderhandelingshuishouding,
waarbij de overheid zich minder als een gezag opstelt dat boven burgers is
gesteld en meer als een gelijkwaardige partner van althans de maatschappelijke
organisaties. Partners die – ik citeer het SCP-rapport – 'weliswaar
gebonden zijn door een gemeenschappelijk belang, maar wier rechten en plichten
onderwerp zijn van voortdurende discussie'.Consequentie van die meer horizontale verhouding tussen overheid en burgers
is dat het inzicht in de realiteit van burgers ook noodzakelijk is om te toetsen
of de verwachting dat de voorgestelde oplossing ook zal werken, ergens op
gefundeerd is. Lost privatisering van de uitvoering van de sociale verzekeringen
een probleem van de uitkeringsgerechtigden op? Lost dat Centrum voor Werk
en Inkomen – dat éne, klantvriendelijke loket – een probleem
op voor de werkzoekende? Ook als SWI een verticaal aangestuurde kolom zal
blijken te zijn, die onvermijdelijk bureaucratische trekjes zal gaan vertonen?
Want dat is een van de problemen waar die werkzoekende juist wel mee zat.
En ook als de betrokkene van het publieke kastje naar de private muur wordt
gestuurd en weer terug?Laadt de terugtredende overheid niet de verdenking op zich, een probleem
dat zij zelf niet kan oplossen, weg te schuiven buiten het publieke domein?
Of is het doel misschien primair 500 mln. te bezuinigen op de uitvoeringskosten?
Ik ben benieuwd op basis van welke berekening dat bedrag is geraamd, gegeven
het feit dat de UVI's nog steeds geen transparante kostprijsberekeningen kunnen
leveren. Met andere woorden, waar is de nulmeting, waar ook de heer Ginjaar
al naar vroeg?Bij de behandeling van de NOSV 97 heeft deze Kamer een motie van mijn
hand aanvaard om in ieder geval iets als een nulmeting te hebben voor een
volgende stap gezet zou worden. Het vorige kabinet heeft toen toegezegd, die
uit te zullen voeren. De resultaten blijven tot op heden uit. En dat terwijl
de beslissingen al zo ongeveer genomen lijken te zijn. Wanneer komen de toegezegde
rapportages beschikbaar?Voorzitter! De afgelopen jaren is het publieke domein verkleind. We hebben
de maakbare samenleving achter ons gelaten. Burgers worden primair beschouwd
als leden van een samenleving die hun lot in eigen hand kunnen nemen en eigen
verantwoordelijkheid moeten dragen. Soms lijkt de paarse filosofie ervan uit
te gaan dat iedere burger een stukje samenleving voor zichzelf maakt, wat
niet direct het beeld oproept van een sámenleving. Bovendien passen
niet alle burgers in het sjabloon van de zelfredzame burger. Job Cohen gaf
vorig jaar al aan dat de dominante trends het gevaar in zich hebben een twee-
zelfs driedeling in onze samenleving te veroorzaken.Het kabinet zet daarom wat ons betreft volstrekt terecht in op bevordering
van de sociale cohesie. 'Het is een kerntaak van de overheid om achterstanden
te voorkomen of op te heffen', zei de minister-president bij de regeringsverklaring.
Wij zijn het daar helemaal mee eens. Maar het gevaar bestaat dat het doelgroepenbeleid
dat hiervan onvermijdelijk het gevolg zal zijn, een contraproductief effect
heeft op de sociale cohesie. Iedereen kent op de een of andere manier wel
de kroegpraat over allochtonen die worden 'voorgetrokken'. Misschien gaat
de kerntaak zoals wij die formuleren – het organiseren van de solidariteit –
wel één stapje verder. In onze optiek zijn ook de zelfredzamen
voorwerp van dat beleid. Wat ons betreft is de opgave sterk en zwak in een
sociaal vergelijk brengen.Voorzitter! Daarvoor is een stérke overheid nodig, die geen verantwoordelijkheden
wegpoetst en bevoegdheden uit handen geeft, zonder zich ervan te vergewissen
of het belang van burgers daarmee gediend is. Een overheid die zoekt naar
nieuwe wegen om beleid en regels te maken vanuit de werkelijkheid van de burgers.
Een overheid die echter, ondanks de veranderde verhouding tussen overheid
en burgers, een unieke positie heeft en wat ons betreft behoort te behouden.
Het belangrijkste instrument om aan die speciale kader- en normstellende positie
en verantwoordelijkheid vorm te geven, is de wet- en regelgeving. En daarmee
zijn we bij de 'corebusiness' van deze Kamer, om in markttermen te spreken.Voorzitter! De Eerste Kamer start, als een kabinet niet voortijdig gevallen
is, altijd gedurende een lopende kabinetsperiode. We zijn in onze oude samenstelling
aan het begin van een nieuwe periode. Daaruit vloeit al voort dat onze 'binding'
aan een regeerakkoord en kabinet een andere is, geen 'mindere'. Immers, we
zijn als partijgenoten van oppositionele of regeringsfracties in de Tweede
Kamer natuurlijk niet volstrekt autonoom. Wel vloeit uit dit gegeven voort
dat we niet in dezelfde zin als de Tweede Kamer 'oppositie' of 'regeringspartij'
zijn. We beoordelen wetten hier op basis van een aantal staatsrechtelijke
criteria. Het gaat dan om wetten die altijd al zijn aangenomen door een meerderheid
van de Tweede Kamer. Maar dat is geen reden om er niet over te oordelen vanuit
onze invalshoek.De andere positie die de Eerste Kamer inneemt ten opzichte van de Tweede
Kamer, heeft ook consequenties voor de omgang tussen kabinet en deze Kamer.
Argumentatie van bewindspersonen in de trant van 'De meerderheid van de Tweede
Kamer heeft deze wet aangenomen, dus ...' werkt niet in deze Kamer. Wij vragen
om een serieuze dialoog. Wij kunnen ons wel voorstellen dat een bewindspersoon
na de stemmingen in de Tweede Kamer opgelucht denkt: zo, dát is dat,
om vervolgens maanden later geconfronteerd te worden met het
feit dat wij er ook nog zijn, hetgeen gemakkelijk als lastig kan worden ervaren,
zéker als wij in deze Kamer stuiten op onvolkomenheden.De Eerste Kamer heeft geen recht van amendement en ook geen recht van
terugzending. Reparatie van puur technische onvolkomenheden die niet kan worden
gerealiseerd via een ander traject leidt tot een novelle. Het kabinet zou
dat niet automatisch moeten beschouwen als een concessie aan deze Kamer, maar
veeleer als een bijdrage aan de kwaliteitsverbetering van het wetsvoorstel
en niet als verkapt amendement.Wij maken hier geen kabinetten en wij breken ze bij voorkeur ook niet.
Het kabinet zou dat dan ook niet moeten willen afdwingen. Machtswoorden zijn
niet zo fraai. Daarom pleiten wij voor het bieden van andere vormen van concessies,
concessies in het flankerend beleid wellicht of concessies in de vorm van
een toezegging op termijn of van reparatie in belendende wetgeving. In de
vorige regeerperiode hebben wij daar positieve, maar ook negatieve ervaringen
mee opgedaan. Wij hopen dat de positieve zullen overheersen, omdat het dan
gaat om ook door het kabinet onderschreven wetsverbeteringen als conclusie
van een serieuze gedachtewisseling.Wij vertrouwen graag dat dit kabinet in die zin een constructieve opstelling
ten opzichte van deze Kamer zal kiezen om zo gezamenlijk tot optimale kwaliteit
van wetgeving te komen.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Voor deze Kamer zijn dit de laatste algemene beschouwingen
van deze zittingsperiode; voor de regering/het kabinet zijn het de eerste
van deze kabinetsperiode. Onze fractie zal zich bij deze gelegenheid oriënteren
aan de Troonrede en de Miljoenennota; regeerakkoord en regeringsverklaring
blijven wat op de achtergrond.Wij zullen ons ook niet uitputten om aan zoveel mogelijk onderscheiden
beleidsterreinen en beleidsonderwerpen aandacht te besteden. Daartoe lijkt
ons de behandeling van de afzonderlijke begrotingshoofdstukken een meer geschikte
gelegenheid. Wij beperken onze algemene beschouwingen bewust tot enkele hoofdlijnen.De bijdrage aan deze beschouwingen van onze kant valt in twee hoofdbestanddelen
uiteen. In het eerste deel richten wij de aandacht vooral op materiële
aspecten, in het bijzonder op de Miljoenennota 1999, terwijl het tweede deel
meer aan enkele zaken van immateriële aard zal zijn gewijd. Over de vraag
of er geen goede gronden zouden zijn aan te voeren om die volgorde om te keren,
valt te twijfelen, misschien zelfs te twisten.Het ligt, gezien de uitslag van de Tweede-Kamerverkiezingen van mei jongstleden
en de daarop gevolgde kabinetsformatie, voor de hand dat het beleid van het
vorige kabinet in belangrijke mate en op hoofdlijnen wordt voortgezet, alles
natuurlijk mutatis mutandis, afhankelijk van externe en interne ontwikkelingen.
Het vorige kabinet is er, begunstigd door een voorspoedige internationale,
economische ontwikkeling en voortbouwend op reeds gevormd beleid, in geslaagd
om via een mix van sociaal en liberaal beleid de overheidsfinanciën verder
op orde te brengen en de uitbreiding van de werkgelegenheid te stimuleren.Hoewel al veel vaker gesteld, blijft het een intrigerende vraag waarom
de christen-democraten niet vertegenwoordigd zijn in een kabinet dat op materieel
vlak een beleid voorstaat dat hen, vanuit hún politieke ideologie bezien,
op het lijf geschreven zou moeten zijn. Eén van de verklaringen zou
kunnen zijn dat de sociaal-democraten erin geslaagd zijn om een brug te slaan
tussen hun traditionele aanhang – wat zij wel eens als 'de onderkant
van de samenleving' betitelden – en de middengroepen, met als gevolg
dat de christen-democraten uit het politieke midden zijn verdrongen.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik wil een korte interruptie plaatsen. Als de heer Holdijk
naar mijn eerste termijn heeft geluisterd, heeft hij een antwoord kunnen horen
op de vraag die hij nu stelt. Als ik dat nu weer moet geven, moet ik een lang
betoog herhalen. Een ding valt op. Mevrouw Jaarsma heeft net als ik gewezen
op 'de derde weg'. Naar dat begrip kijk ik liever dan naar 'die neue Mitte'.
Eén ding dat de christen-democratie zeker niet voorstaat, is dat er
in de politiek alleen maar gedacht kan worden aan links, rechts en dus ook
aan het midden. Als je in dat soort schema's denkt, is het voor de christen-democratie
juist kenmerkend dat zij nu eens links, dan eens rechts is. Links als het
gaat om de zorg voor de naasten, rechts als het gaat om zaken zoals veiligheid
en dergelijke. Wij zitten dus niet in dat midden. Wij zijn wel op die derde
weg. Misschien is het wat druk op die derde weg. Ik heb geprobeerd aan te
geven, hoe wij het vervolg zien van een CDA dat niet met pensioen gaat, maar
gewoon doorgaat.Voorzitter! Eigenlijk stel ik de vraag via u aan de heer Holdijk. Ik denk
dat ik hem impliciet voldoende heb geantwoord met dit korte betoog plus hetgeen
ik in eerste termijn heb gezegd.De heer Holdijk (SGP):Ik dank de heer Van Leeuwen graag voor deze verduidelijking. Ik heb goed
naar hem geluisterd. Ik meende in zijn bijdrage in eerste instantie te beluisteren
dat door deze coalitie nu op veel punten wordt uitgevoerd wat de christen-democraten
reeds lang hadden bepleit. Vandaar de vraag in mijn bijdrage.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! De heer Holdijk geeft aan dat het gaat om materieel, financieel-economisch
beleid. Ik meen dat wij ons bij het beleid van dit kabinet voor een groot
deel thuis kunnen voelen. Er zijn echter wel degelijk punten – dat heb
ik in mijn betoog aangegeven – waarop wij ons onderscheiden van het
kabinet. Wij hebben bijvoorbeeld gezegd dat er geen behoefte is aan een algemene
lastenverlichting. Laat die maar gericht zijn; dat is veel beter dan algemeen.
Er zijn dus wel degelijk punten van verschil. Zoals hier in de vorige periode
door mij een paar keer is gesteld, kunnen wij het financieel-economische beleid
dat tot nu toe is gevoerd, zeer wel onderschrijven. Wij hebben daar ook complimenten
voor gegeven. Maar zoals het er nu voorstaat – dat zullen wij bij de
financiële beschouwingen aangeven – hebben wij toch wel meer kritiek
dan in de afgelopen jaren.De heer Holdijk (SGP):Ik dank de heer Van Leeuwen ook voor de aanvullende toelichting. Ik merk
overigens op dat ik niet expliciet vragen aan het adres van de CDA-fractie
heb gesteld. Ik richt mij tot het kabinet. Graag ontvang ik ook een antwoord
van die zijde.Voorzitter! De oude sociaal-democratie – zoals wij net hebben gehoord,
geldt dat niet voor de christen-democraten – afficheert zich immers
in heel Europa als 'die neue Mitte'. Zolang men deze positie weet vol te houden,
zal het voor de christen-democratie niet eenvoudig blijken haar eertijdse
positie te heroveren. Hoe dit ook zij, als het om het actuele sociaal-economisch
beleid gaat, kunnen wij ons nauwelijks voorstellen dat de christen-democraten
daar géén verantwoordelijkheid voor willen en kunnen dragen.Ik ga van de kabinetsformatie naar de Troonrede en de Miljoenennota, die
volgden op het definitieve regeerakkoord van 3 augustus en de Regeringsverklaring
van 15 augustus. Het ligt voor de hand dat de genoemde documenten dezelfde
geest ademen en hooguit qua detaillering en accenten verschillen. Dat de Troonrede,
het sluitstuk, geen verrassingen te bieden had, kan niet echt verwonderen.
Velen gispten in hun reactie het gebrek aan bevlogenheid en vernieuwing, zaken
die hen juist zo plezierig hadden getroffen in de eerste Troonrede onder het
vorige kabinet. Prof. Schuyt houd ik toch in menig opzicht voor een sympathisant
van dit kabinet, maar hij zegt en schrijft dikwijls zeer verstandige dingen.
Prof. Schuyt bekende zich daags na de Troonrede in de Volkskrant tot degenen
die zich, zowel links als rechts van het kabinet, teleurgesteld toonden over
het gebrek aan visie op de toekomst. Ik citeer hem als hij de genoemde regeringsdocumenten
bespreekt: 'Plechtstatige voornemens, verpakt in brede zinnen waar iedereen
het mee eens kan zijn. Want wie zou die prachtige gemeenplaatsen willen bestrijden?
Het gaat goed met Nederland. We zijn voorbereid op de toekomst. De gemeenschap
moet versterkt worden. Geweld moet verhinderd worden. Enzovoort. Het klinkt
mooi en het zal wel waar wezen.' Voorzitter! Hij ziet slechts één
inspiratiebron bij dit kabinet: pragmatische compromissen. 'Laten we reëel
zijn', zo gaat hij verder, 'en erkennen dat géén van de drie
dragende partijen met hun ideologieën werkelijk weet hoe het verder moet
met politiek en samenleving in de eenentwintigste eeuw.' Hij meende dit zelfs
uit het taalgebruik in de Troonrede te kunnen afleiden: 'Vandaar al die troonrede-zinnen
in de aansporende wijs.' Zoals ook J.J. Oversteegen, neerlandicus, in Trouw
van dezelfde datum constateerde dat de Troonrede bestaat uit vaststellingen,
niet uit redeneringen. 'Het woord 'omdat', of een synoniem daarvan, is afwezig.
Dat is even verbluffend als de absentie van bijwoorden, behalve twee keer
'helaas' en één keer 'gelukkig'!' Hij voegde aan deze constateringen
echter de verzachtende omstandigheid toe dat een Troonrede ook altijd een
beetje een preek is.Om nu niet het gevaar te lopen de twee aangegeven onderdelen van mijn
beschouwing volstrekt te vermengen, schenk ik eerst aandacht aan de Miljoenennota.
Het is wel duidelijk dat de eerste Miljoenennota van dit kabinet verschijnt
onder een beduidend minder gunstig economisch gesternte dan de eerste van
het vorige kabinet. De economische conjunctuurcyclus lijkt voorlopig duidelijk
over zijn hoogtepunt – of is het beter te zeggen kookpunt? – heen.
Het 'Leitmotiv' of motto van dit kabinet heet 'weerbaarheid en stabiliteit',
dat ik mij in dit kader veroorloof samen te vatten in één woord:
'soliditeit'. We willen nader bezien in hoeverre het voorgenomen beleid aan
deze norm, die wij van harte onderschrijven, voldoet.Een eerste eis is dat het succesvol gebleken trendmatig begrotingsbeleid
en het reële uitgavenkader worden gecontinueerd. Extra behoedzaamheid
is geboden in tijden van turbulentie en tegenwind. Het kabinet heeft verklaard
die behoedzaamheid in acht te willen nemen. De minister-president weet dat
onze fractie in financieel opzicht twee zaken altijd zwaar op de maag liggen:
de staatsschuld en het begrotings- of financieringstekort. In dat licht zijn
wij van oordeel dat wij af zouden moeten van het bekende verschijnsel dat
grote ombuigingen alleen politiek mogelijk blijken wanneer het slecht gaat
en dat de kansen die een bloeiende economie biedt om staatsschuld en financieringstekort
zoveel mogelijk terug te dringen niet benut worden. Dat er, ondanks de in
het kabinet overeengekomen bijstellingen voor het geval de ramingen te optimistisch
blijken, in de Tweede Kamer reeds serieuze discussies zijn gevoerd over de
verdeling van mogelijke meevallers heeft onze fractie – eufemistisch
uitgedrukt – verbaasd. Meevallers zullen dit jaar, 1998, voor driekwart
gebruikt worden voor terugdringing van het financieringstekort. Het handhaven
van die gedragslijn zouden wij ook voor de jaren daarna willen aanbevelen
tot het tekort nul bedraagt. Is het niet zo dat bij het huidige begrotingstekort
de overheidsschuld in 2040 nog altijd zo'n 45% van het bruto nationaal product
zal beslaan, na aftrek van de AOW-spaarpot?Het begrotingstekort over 1999 zou volgens het regeerakkoord 1,7% bedragen.
In de Miljoenennota is dat verlaagd tot 1,3%. Voor die bijstelling lijkt ons
alle aanleiding, wat overigens niet wegneemt dat 1,3% al een behoorlijke stijging
genoemd mag worden ten opzichte van de 0,9% van dit jaar. De vraag is dus
of de schatting van 1,3% toch niet een te optimistische zal blijken.Een veel vérder strekkende vraag voor onze fractie is of op de
begroting niet een structureel overschot gecreëerd zou moeten worden
teneinde armslag te krijgen om een anticyclisch begrotingsbeleid te kunnen
voeren. Anders gezegd: macro-economische meevallers zouden gereserveerd moeten
worden voor macro-economische risico's. Daarom ook plaatsen wij vraagtekens
bij voornemens om meer geld uit te geven zodra het financieringstekort tot
nul zou zijn teruggebracht. Wanneer zulks wordt overwogen, dient in elk geval
wel systematisch nagedacht te zijn over de prioriteiten met betrekking tot
die uitgaven. De financiering van die uitgaven moet op de minst verstorende
wijze geschieden, zulks met het oog op de lange termijn. Dat betekent dat
ingezien moet worden dat de schuld van vandaag de lastenverzwaring of de uitgavenvermindering
van morgen is. Dus wat ons betreft liever meer tekortreductie of verlaging
van de schuld dan lastenverlichting. Ik stel nog enkele vragen over dit onderwerp.Getuigt het wel van de nodige behoedzaamheid om voor 1999 de collectieve
uitgaven met 10 mld. te verhogen en daarmee, aldus de Raad van State, een
voorschot te nemen op een hogere groei dan het gemiddelde van 2,5% waarvan
uitgegaan wordt voor de komende jaren? Is het wel solide te noemen om volgend
jaar al meer dan een kwart uit te geven van alles wat men in
deze kabinetsperiode wil uitgeven, terwijl men minder dan een kwart van de
totale bezuinigingen denkt te realiseren?Voorzitter! Met deze vragen sluit ik dit onderdeel van mijn bijdrage af.
Het lijkt mij niet nodig nog eens extra te wijzen op riskante aannames, zoals
bijvoorbeeld hogere loonstijgingen dan de toename van de arbeidsproductiviteit
rechtvaardigt en daling van de olieprijzen beneden het niveau van 14 dollar
waarmee in de Miljoenennota rekening is gehouden. Zo bedraagt de prijs van
een vat Noordzeeolie op dit moment ternauwernood 12 dollar.Wat de economische ontwikkelingen betreft wordt wel beweerd dat we de
kennis en de middelen hebben om een wereldwijde crisis te voorkomen. Het is
waar dat overheden op een meer doeltreffende wijze dan bijvoorbeeld in de
jaren dertig een monetaire en fiscale politiek kunnen voeren. Bovendien is
de internationale coördinatie van de economische politiek thans beter
geïnstitutionaliseerd dan destijds. Toch komt het ons voor dat er geen
grond is om aan te nemen dat een tijdperk zal aanbreken met een economie die
nooit meer in recessie zal verkeren. Slingerbewegingen met pieken en dalen
zullen voor blijven komen. Vertrouwen is niet altijd en alleen op rationele
gronden gebaseerd. Psychologie speelt bij het vertrouwen in de economie misschien
wel een grotere rol dan reële feiten, in positieve en negatieve zin.Daarenboven worden wij op ieder vlak telkenmale herinnerd aan onze kwetsbaarheid –
het is een woord uit de Troonrede – en onze afhankelijkheid van onze
Schepper. Dat geldt onder alle omstandigheden. Wij zijn daar de afgelopen
jaren, maar ook zeer recent nog bij bepaald, waar ons land door natuurrampen
als wateroverlast, ziekten onder vee en planten werd getroffen. Elders in
de wereld, zoals in China, Midden-Amerika enz. vonden overstromingen, orkanen
enz. van immense omvang plaats. Niemand zal toch willen bestrijden dat dergelijke
gebeurtenissen ingrijpende gevolgen meebrengen, op z'n minst voor de nationale
economieën, maar ook op wereldschaal.Deze opmerkingen verschaffen mij een brug naar het tweede gedeelte van
mijn bijdrage. Bij de aanvang van het eerste gedeelte sprak ik ook over een
brug, de brug die de sociaal-democraten hebben geslagen naar de middengroepen.
Nu denk ik meer aan de brug tussen sociaal-democraten en liberalen. De tegenstellingen
tussen hen op materieel vlak lijken overbrugd te worden door overeenstemming
op immaterieel gebied. Zij lijken elkaar te treffen in hun beider ideologisch
laïcisme. Niet zo verwonderlijk voor stromingen die zich beiden kinderen
van de Revolutie weten. Toch mag verwacht worden dat zij zich in hun beleid
niet laten meeslepen in het egoïstisch individualisme en hedonisme dat
wij in onze hedendaagse samenleving aantreffen, ook los van specifieke christelijke
of bijbelse waarden. Markt, werk en geld zijn toch zeker niet de enige waarden
die bepalend zijn voor het welzijn van enkeling en samenleving. Met name in
Troonrede en regeringsverklaring komen een aantal noties en begrippen voor
die op dat besef duiden. Ik noem in willekeurige volgorde: verdraagzaamheid,
gemeenschapszin, cohesie, integratie, verbondenheid tussen generaties, saamhorigheid
en respect voor en solidariteit met anderen. En wij mogen er toch van uitgaan
dat dit niet slechts als lippendienst bedoeld is. Wij beseffen ook wel dat
de invulling van elk van deze noties afhankelijk is van iemands geestelijke
wortels en achtergronden en dat de operationalisering ervan in wetgeving,
bestuur en beleid, gegeven die pluriformiteit, geen makkelijke opgave is.
De overheid dient haar grenzen in acht te nemen, maar zij ontkomt anderzijds
ook niet aan het doen van keuzes.Het zinnetje in de regeringsverklaring dat de Staat geen zedenmeester
is, beschouw ik maar als een liberale plichtpleging, zeker gelet op hetgeen
op dit zinnetje volgt: 'Deze vaststelling mag de overheid er niet van weerhouden,
zelf waarden en normen uit te dragen, en er anderen op aan te spreken.' Dit
statement valt onze fractie van harte bij, in de verwachting dat van deze
opdracht naar vermogen en integraal werk wordt gemaakt. Er is alle aanleiding
toe, gelet op de bezorgdheid waarvan de minister-president in zijn toespraak
op 30 september jongstleden bij de inontvangstneming van het Sociaal en cultureel
rapport 1998 blijk gaf.Om één voor onze samenleving van cruciale betekenis zijnde
notie uit de genoemde reeks te lichten, sta ik wat nader stil bij de verdraagzaamheid
of tolerantie. De reeds eerder door mij genoemde prof. Schuyt noemde tolerantie
eens 'een onvolmaakte deugd voor een onvolmaakte samenleving'. Daarmee gaf
hij al iets aan van het paradoxale karakter van verdraagzaamheid. Verdraagzaamheid
is niet zonder meer een deugd; soms is het een deugd onverdraagzaam te zijn.
Zero tolerance is dan geboden. Waar het mij thans om gaat, is het inzicht
dat aan verdraagzaam handelen een vaste, onwrikbare overtuiging ten grondslag
moet liggen, in plaats van relativisme of onverschilligheid, pragmatisme of
berekende machtsuitoefening.Het veelvuldig gebruik van het woord verdraagzaamheid vertrouw ik dan
ook niet erg. Het woord heeft allicht te maken met dulden en doorstaan en
met de bereidheid, omwille van anderen het een en ander te ondergaan wat je
zelf minder aangenaam vindt, maar wat rechtstreeks te maken heeft met het
feit dat zij anders zijn of doen. Wij gebruiken in dit verband ook wel woorden
als 'respecteren', 'eerbiedigen' of 'gedogen', maar daar begint in mijn ogen
het verval reeds. Want het respect en de eerbied die met deze woorden worden
beleden, komt vrijwel nooit voort uit enige werkelijke aandacht voor de manier
waarop die anderen anders zijn en deze woorden hebben dan ook niets positiefs
in zich. Het gaat om woorden die omwille van beleefdheid of politieke correctheid
worden uitgesproken, al lang voordat er sprake is van ook maar enige interesse
voor de aard van datgene waartegenover we zo verdraagzaam zijn of wat we zeggen
te gedogen. We drágen niets en we nemen helemaal niets op ons. We schuiven
het alleen buiten de kring van onze interesse en noemen die onverschilligheid
dan 'respect'. Wij worden dan principieel tot postmoderne pluralisten, omdat
er helemaal niets te verdragen is en wij zijn van alle problemen af omdat
wij er helemaal geen enkele op ons nemen. Deze inflatie van de tolerantie
helpt ons van de wal in de sloot.Het is onomstreden dat de geschiedenis van de tolerantie in Nederland
steeds verbonden is geweest met de religieuze verdraag zaamheid:
vrijheid van godsdienst, vrijheid van belijdenis, vrijheid van geweten. De
grenzen van deze tolerantie lijken tegenwoordig zo goed als samen te vallen
met het eerbiedigen van de rechten van de mens. Ze hebben als zodanig ook
een juridische erkenning en dus bescherming gekregen. En waar recht komt,
verdwijnt de deugd. Zeker waar het de historische ruggengraat van de verdraagzaamheid
betreft, mogen 'eerbied' en 'respect' geen sleetse woorden worden.Dit appèl staat enigszins los van de alledaagse tolerantie als
gedragsvorm; niet zozeer een deugd misschien, maar wel heel belangrijk als
bijdrage tot vermijding van gewelddadige conflicten. Op dit vlak van de alledaagse
verdraagzaamheid hebben zowel burgers als overheid een taak. Ik moet wat dit
betreft herinneren aan enkele zinsneden uit de regeringsverklaring. Burgers
hebben recht op de zekerheid dat de overheid hen steunt en beschermt wanneer
het erop aankomt. De overheid heeft haar eigen plaats en moet van daaruit
haar verantwoordelijkheid nemen. De burger moet kunnen rekenen op een overheid
die haar gezag waarmaakt door daadkracht en voortvarendheid te paren aan zorgvuldigheid
en betrouwbaarheid. De overheid, in al haar geledingen, heeft de taak zorg
te dragen voor een publiek domein dat voor de burger veilig en betrouwbaar
is. Op deze woorden mogen wij deze regering aanspreken.Voorzitter! Ik kom tot een afsluiting. In de slotalinea's van de regeringsverklaring
liet de minister-president het woord 'dankbaarheid' vallen: 'Aan de vooravond
van een nieuwe eeuw mogen we met dankbaarheid vaststellen dat het in veel
opzichten goed gaat met ons land.' Deze woorden staan naast die uit het begin
van het regeerakkoord, dat we moeten waken voor gezapigheid en zelfvoldaanheid.
Op zichzelf doet het onze fractie deugd dat het woord 'dankbaarheid' uit de
pen is gevloeid. Men neme ons echter niet kwalijk dat dan toch onmiddellijk
de vraag rijst: dankbaarheid jegens wat of wie? Twee weken geleden is in veel
protestantse kerken in ons land de jaarlijkse dankdag gehouden. Daarbij heeft
in misschien wel meer dan één kerkdienst het woord van de apostel
Paulus centraal gestaan: 'Dankt God in alles, want dat is de wil van God in
Jezus Christus over u' (1Thess. 5:18). Let wel, er staat niet: dankt God vóór
alles. Dan zou danken immers gemakkelijk iets krampachtigs, iets gemaakts
kunnen krijgen. Letterlijk staat er ook iets anders: 'In alles: dankt!' Het
Griekse woord dat hier met 'danken' is vertaald, namelijk eucharistoi, betekent
letterlijk: goed spreken van de genade (of van de Genadige). Hoog opgeven
van de gunst van God, Die – zoals Paulus in Romeinen 8 zegt –
ook Zijn eigen Zoon niet gespaard heeft, maar heeft Hem voor ons allen overgegeven.
Hoe zal Hij ons met Hem dan niet alle dingen schenken! Daarin ligt alles samengevat.
Jezus Christus is de allergrootste gave van God, waarvoor Hij onder alle omstandigheden
gedankt wil worden. Dan kan ik God danken ook onder omstandigheden waarin
het kruis van tegenspoed zwaar op mijn schouders drukt. Want Hij, de Getrouwe,
is er ook als ons leven door de diepte gaat.Wij danken en eren God, wanneer wij Hem koning laten zijn over ons hele
leven. Wie dit leven van de dankbaarheid kent, gaat niet meer voor het grote
of kleine geld. Die let op de kleintjes. Die ziet de zwakken en ellendigen
in deze wereld door de ogen van Christus. Een dankbaar mens heeft tenslotte
ook de weldadigheid lief. Die wil z'n gaven en talenten, zijn verstand en
handen, z'n geld en wat dies meer zij, gebruiken om God en z'n naaste te dienen.
Zo wordt ons leven een liturgie. Een dankzegging metterdaad tot eer van God.Wij wensen de regering, Hare Majesteit de Koningin, de ministers, de staatssecretarissen
en allen die hen bijstaan, voor het komende begrotingsjaar van harte Gods
ondersteuning in het regeren toe.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Alle tekenen wijzen erop, om een zinsnede van de minister-president
te parafraseren, dat 31 december 1999 een normale oudejaarsdag wordt. Maar
toch, de gevoelswaarde van miljoenen zal anders zijn: afscheid van een eeuw,
afscheid van een millennium.Heel wat heersers droomden van een duizendjarig rijk. Sommigen, zoals
Mussolini, begonnen maar alvast aan een nieuwe jaartelling. Voor de jongste
generatie is dit ook nu nog te lezen, bijvoorbeeld aan de zijgevel van het
station van Milaan, geopend in het jaar XII, uiteraard in Romeinse cijfers;
voor christenen het jaar 1934, voor joden 5695 en voor islamieten 1312.Een pluriforme samenleving is niet van vandaag of gisteren, maar de mondialisering
van de samenleving zorgt ervoor dat wij in ons land in het overheidsbeleid
voor de 21ste eeuw nog nooit zo nadrukkelijk met die pluriformiteit rekening
hebben te houden en ook rekening willen houden. Vanuit dit perspectief is
het van belang, te constateren dat Nederland de 21ste eeuw ingaat met een
kabinet dat gebaseerd is op algemeen menselijke en politiek ethische beginselen.De parlementsverkiezingen van dit jaar hebben ook in het teken gestaan
van voortzetting van een combinatie die de eerste keer nog gezien kon worden
als een waagstuk en een experiment, maar de tweede keer al als een logisch
gevolg van geslaagd beleid. In leder geval is het experimentele karakter ervan
nu verdwenen. Zelfs als in de komende periode weer andere combinaties ontstaan,
is de vanzelfsprekendheid waarmee deze combinatie in de 20ste eeuw uitgesloten
werd geacht, voor de 21ste eeuw definitief verdwenen.Het moet voor medeoprichter van D66 Hans van Mierlo een voldoening zijn
om bij zijn afscheid uit de actieve politiek dit gerealiseerd te weten. Mijn
fractie waardeert het zeer dat het kabinet Van Mierlo heeft voorgedragen voor
een benoeming tot minister van staat en dat de Koningin deze voordracht heeft
willen bekrachtigen.D66 is van oordeel dat haar opdracht in de Nederlandse politiek allerminst
voltooid is, zoals door diverse commentatoren wel eens wordt beweerd. De beoordeling
door mijn fractie van het totstandkomen van Paars II en het hierbij behorende
regeerakkoord vindt plaats tegen de achtergrond van de andere taken die D66
voor zichzelf ziet. Daar hoort ook, vanaf haar oprichting, bij de constante
behoefte tot bestuurlijke hervorming, niet als doel in zichzelf maar ter verbetering
van het democratisch functioneren en de naar onze overtuiging daarmee samenhangende
doelmatigheid van beleid. Het stemt mijn fractie tot voldoening, dat nu voor
de tweede achtereenvolgende maal een regeerakkoord is gesloten
waarin bescheiden stappen tot verbetering zijn aangekondigd. Daar hoort de
instelling van een staatscommissie bij, zo goed als de wijziging van artikel
61 van de Gemeentewet. Ik zeg dit tegen de heer Ginjaar naar aanleiding van
zijn bijdrage van vandaag. Dat waren immers voor ons eminente punten!In het eerste akkoord was dat het referendum dat in deze periode zijn
voltooiing zal krijgen. En in het tweede is dat de mogelijke introductie van
een duaal stelsel in het regionaal en lokaal bestuur, waarbij met de gekozen
burgemeester zodanig ervaring kan worden opgedaan, dat in een van de volgende
regeerakkoorden, als een natuurlijk sluitstuk, ook het verlangen van een meerderheid
van de kiezers om de minister-president te kiezen, kan worden gehonoreerd.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! De heer Schuyer geeft aan dat in deze periode – hij
bedoelt wellicht nog de zittingsperiode van deze Kamer – een belangrijke
zaak voor hem, het referendum, zal worden voltooid. Hij heeft het ook over
de gekozen burgemeester waarvan hij aangeeft dat dit in de regeerperiode die
zojuist begonnen is, ook rond zal komen. Ik heb wel eens bij een vorige gelegenheid,
bij algemene beschouwingen, gezegd in alle vriendschap: een kinderhand lijkt
snel gevuld. Ik heb toch de neiging om dit te herhalen, zeker als ik in herinnering
roep wat de heer Ginjaar als antwoord gaf op twee door mij terzake gestelde
vragen. Denkt de heer Schuyer werkelijk dat in deze periode die twee wensdromen
gerealiseerd zullen worden? Houdt hij daarbij dan goed rekening met wat ik
zojuist de collega van de VVD in dit huis heb horen zeggen?De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Als ik spreek over deze periode, dan bedoel ik daarmee in
beide situaties deze kabinetsperiode. Laat daarover geen misverstand bestaan.
Het inleveren van het wetsvoorstel over het referendum zullen wij hier wel
afwachten, maar ik bedoel in ieder geval deze periode. Op de concrete vraag
van de heer Van Leeuwen kan ik zeggen, dat ik inderdaad de indruk heb –
ik zeg hem dat heel nadrukkelijk – dat mensen zich aan een afspraak
houden. De afspraak die in het regeerakkoord is gemaakt, is heel duidelijk.
De heer Van Leeuwen heeft een vraag gesteld aan de vijf principiële tegenstemmers.
Ik ken die vijf principiële tegenstemmers als zeer wijze mensen. Zij
krijgen eerst de overredingskracht van de nieuwe minister van Binnenlandse
Zaken over zich heen en als dat nog niet genoeg is, hebben zij ook mijn overredingskracht
nog niet waargenomen.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik heb het ook al bij een eerdere gelegenheid aangegeven.
Ik hoop oprecht voor de heer Schuyer dat het niet bij dromen blijft en dat
die droom ooit voor hem een keer werkelijkheid kan worden. Maar ik heb daar
mijn grote twijfels bij, ondanks de geweldige inzet van de nieuwe minister
van Binnenlandse Zaken.De heer Schuyer (D66):Als u dat hoopt dan kunt u er met uw stem iets aan doen!Mijnheer de voorzitter! In een democratie die steeds meer concentratie
kent op enkele bekende gezichten is het uit elkaar halen van parlementsverkiezingen
en het kiezen van de minister-president van belang. Maar, voorzitter, ik zal
aan de minister-president niet vragen om op dit laatste te reageren. Wel vraag
ik zijn reactie op het volgende. De Staatscommissie die is ingesteld onder
voorzitterschap van prof. Elzinga, wordt als taak meegegeven, uitspraken te
doen over dualisering en lokale democratie. Maar dualisering en regionale
democratie kunnen toch niet als aandachtsgebied bij de Commissie worden neergelegd?
Is de minister-president bereid om toe te zeggen dat ook op dit terrein van
de Staatscommissie analyses en aanbevelingen worden verwacht? De minister
van Binnenlandse Zaken heeft bij de installatie daar wel iets over gezegd,
maar heel royaal was dat toch niet.Een gekozen minister-president is vooralsnog toekomstmuziek. De kabinetsformatie
van dit jaar verliep via andere procedures. Er is op twee manieren kritiek
op geweest: tijdens de formatie op de beslotenheid en de compromissen uit
achterkamertjes en na afloop op de gedetailleerdheid van het regeerakkoord
en daarmee de beperking van de mogelijkheden van het parlement. Die kritiek
wordt door mijn fractie niet gedeeld. Zoals gezegd, wij staan een ander systeem
voor. Binnen de gegeven kaders verdienen de pre-informateur, de informateurs
en de formateur, die wij allemaal in het kabinet terugzien, alsmede de onderhandelaars
van de paarse partijen evenwel juist een compliment voor de openheid waarmee
gewerkt is. Iedere dag werd een agenda vrijgegeven en iedere dag werd een
persconferentie gegeven. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de kritiek
op de geheimzinnigheid van de formatie verstomde bij de publicatie van het
conceptregeerakkoord. Daar stond immers nog maar weinig nieuws in. Vrijwel
alles was op de persconferenties al aan de orde geweest. Het is jammer dat
de oppositie geen ruimte vindt om dat eens ruiterlijk te erkennen.Ik kom dan op het tweede punt: de gedetailleerdheid. Niemand zal betwisten
dat partijen die het voornemen hebben om met elkaar een kabinet te vormen,
afspraken maken over het te voeren beleid. Dat is over tal van onderwerpen
gedaan, maar wel zo dat de wijze waarop, de precieze invulling dus, veel ruimte
open laat. Dat geldt voor Schiphol zo goed als voor de kinderopvang; dat geldt
voor de bestuurlijke organisatie van het binnenlands bestuur zo goed als voor
de wet op het leraarschap. Het is niet moeilijk dit met een reeks voorbeelden
uit te breiden. Intussen is er wel iets anders aan de hand en daar is weinig
aandacht voor. Het primaat van de politiek komt het meest pregnant tot uiting
tijdens de realisatie van een regeerakkoord. Talrijke organisaties zijn zich
daar terdege van bewust. Zij sturen in die periode niet voor niets een schier
onafzienbare reeks adviezen en aanbevelingen naar de politici. Er is een groep
die het in die vorm niet kan. Dat is een groep die ervoor en erna grote tot
zeer grote invloed heeft, maar tijdens de formatie veel minder. Ik doel op
de vierde macht, de ambtenaren. Zij ervaren op dat moment het primaat van
de politiek meer dan op enig ander ogenblik. Het is dan ook niet zo heel verwonderlijk
dat kort na de totstandkoming van het regeerakkoord topambtenaren zich er
soms kritisch over uitlaten. Dat is ook nu weer een aantal keren gebeurd.
Dat is misschien niet wenselijk, maar politici en zeker ook bewindslieden
doen er verstandig aan om daar ingehouden op te reageren. Naar de opvatting
van mijn fractie is de loyaliteit van ambtenaren daarbij allerminst
in het geding. Ik vraag de minister-president of hij hierop wil reageren.Voorzitter! Het is algemeen bekend dat fracties in deze Kamer zich niet
binden aan het regeerakkoord. In de Kamer van heroverweging past dat ook niet.
Het zou de taak van deze Kamer geweld aandoen. Het toetsen van wetten op rechtmatigheid
en doelmatigheid, het opsporen van fouten in wetgeving en het nagaan of wetten
nog uitvoerbaar zijn, nadat ze aan de overzijde veelal uitbundig van amendementen
zijn voorzien, verdraagt zich niet met een formele binding. Ook de beoordeling
van de voorgestelde wetten in Europees perspectief komt daar nu bij. Voorzitter!
Om aan deze taak waaraan uw voorganger, de heer Tjeenk Willink, een belangwekkende
beschouwing heeft gewijd, te kunnen voldoen, verdient de memorie van toelichting
bij wetgeving extra aandacht. Ik kom daar nog op terug. In een steeds complexer
wordende samenleving waarin door internationalisering en technologische ontwikkeling
steeds sneller veranderingen optreden en waarbij ook de regelgeving verandert,
valt niet te ontkennen dat bij de genoemde activiteiten van deze Kamer ook
en wellicht meer dan vroeger politieke afwegingen gemaakt worden. De Eerste
Kamer is ook – u hebt daar, mijnheer de voorzitter, bij herhaling op
gewezen – een politiek orgaan. Het spreekt vanzelf dat het kabinet bevriende
fracties daarop kan aanspreken. Dat geldt in ieder geval voor de D66-fractie
in dit huis. Concreet betekent dat dat de eminente punten die in het bijzonder
door toedoen van de VVD- dan wel de PvdA-fractie aan de overzijde in het regeerakkoord
zijn gekomen, door ons zullen worden gerespecteerd, ook als daar door ons
soms anders over gedacht zou worden. Het spreekt echter vanzelf dat een dergelijke
respectvolle benadering alleen dan stand houdt, als door de andere regeringsfracties
in dit huis eenzelfde houding wordt aangenomen voor die elementen in het regeerakkoord
die door de kleinste en – misschien mag ik het voor eenmaal zeggen in
dit huis – electoraal ook de meest kwetsbare regeringspartner als eminente
punten zijn benoemd.Er is bij de vorige algemene beschouwingen in dit huis gesproken over
de mogelijkheid dat deze Kamer het kabinet naar huis zou sturen. En hoewel
die formele mogelijkheid bestaat en alleen daarom al niet geheel uitgesloten
kan worden, is het niet de taak van deze Kamer het daarheen te geleiden. Maar
niet alleen de Kamer heeft zich dat te realiseren ook het kabinet in de omgang
met deze Kamer. Deze opmerkingen over de plaats van de Eerste Kamer zijn mede
ingegeven door een passage in het regeerakkoord waarin de regering aankondigt
met wetgeving te komen en zich over de positie van de Eerste Kamer uit te
spreken. Letterlijk staat er: het kabinet komt met voorstellen inzake de verkiezing
en de positie van de Eerste Kamer.Er is vorig jaar in deze Kamer een gedachtewisseling geweest met het kabinet
over het herstellen van de verkiezingsprocedure van deze Kamer van voor 1983.
Mijn fractie heeft toen, en herhaalt dat ook nu, aangegeven zich daar niet
tegen te zullen verzetten. Ook al bestaat er bij ons twijfel of een terugkeer
tot voor 1983 wat de verkiezing betreft, ook zal betekenen dat het functioneren
van de Kamer gaat lijken op het functioneren van vóór 1983.
Daarvoor is er te veel gewijzigd. Niet alleen hier, maar ook aan de overzijde.
Het functioneren van de nationale parlementen zal in de 21ste eeuw –
er is eerder op gewezen – hoe dan ook verandering ondergaan vanwege
de verhouding tot het Europees Parlement. Wij zijn benieuwd wat de zinsnede
in het Regeerakkoord nog meer inhoudt dan louter de verkiezingsprocedure.
Kan de minister-president daar enige duidelijkheid over geven? Wanneer kunnen
wij de voorstellen verwachten?Bij de algemene beschouwingen aan de overzijde heeft de fractievoorzitter
van de PvdA, de heer Melkert, gepleit om jaarlijks, bijvoorbeeld in maart,
een debat te houden over Europese aangelegenheden en de positie van het Nederlands
parlement daarbij. Een dergelijk debat blijft echter het nadeel houden dat
Europese problemen en Europese regelgeving naast Nederlandse problemen en
Nederlandse regelgeving aandacht krijgen. In de ogen van mijn fractie zal
het nodig zijn veel meer tot een integrale aanpak te komen. Dat betekent iets
voor de voorbereiding van debatten. En dat kan alleen als ook het kabinet
bij de aanbieding van stukken aan het parlement een hoofdstuk in de memories
van antwoord opneemt, waarbij de Europese component wordt aangesneden. Niet
incidenteel zoals nu natuurlijk al gebeurt, maar consequent en bezien op basis
van verwachtingen op langere termijn. Met het beginsel van subsidiariteit,
zoals is vastgelegd in het Verdrag van Maastricht heeft Nederland, mutatis
mutandis, ervaring omdat dit principe ook geldt tussen de regering en de regionale
en vooral lokale overheid. Maar iedere lokale en regionale vertegenwoordiger
weet ook hoe desalniettemin ongelofelijk verweven de regelgeving van deze
bestuurslagen is. Tussen Europa en de nationale staten zal dat in de toekomst
niet anders zijn.Trouwens, het Verdrag van Amsterdam regelt al met al toch veel: met gekwalificeerde
meerderheid beleid op tot voor kort exclusief nationale terreinen als consumentenbeleid,
immigratiebeleid en volksgezondheidsbeleid. Wanneer bovendien zoals ook is
vastgelegd, de Europese Commissie alle discussie- en wetgevingsdocumenten
zo snel als mogelijk is aan de nationale parlementen ter beschikking stelt,
is voldoende aangegeven dat er voor het kabinet alle reden is om zich te bezinnen
over de wijze waarop het verkeer met het parlement op dat terrein efficiënt
gestalte kan worden gegeven. Mag de zin over de positie van de Eerste Kamer
uit het regeerakkoord door ons ook hierop betrokken worden, zo vraag ik de
minister-president.Wanneer in de jaren zeventig de beslissing zou zijn genomen om Schiphol
te verplaatsen naar de Markerwaard, zou het huidige kabinet van een aanzienlijk
probleem zijn verlost.De heer Bierman:Ik moet dit toch echt even corrigeren. Het probleem in de Markerwaard
had inderdaad iets groter kunnen groeien dan het nu op Schiphol kan groeien,
maar het had dan vervolgens voor dezelfde problemen, maar op een ander schaalniveau,
gezorgd. Dan was even goed de discussie gevoerd over de keuze om dan maar
naar de Noordzee te gaan.De heer Schuyer (D66):Daar geloof ik niets van.Voorzitter! De beperkte milieuproblemen die toen een dergelijke beslissing
mede hebben tegengehouden, vallen in het niet bij hetgeen op milieugebied
nu aan de orde is. Dat er voor de korte en middellange termijn ten aanzien
van Schiphol iets moet gebeuren, is onontkoombaar. En dat besluitvorming dient
plaats te vinden op basis van betrouwbare gegevens spreekt vanzelf. Er moet
een uiterste poging worden ondernomen om de realisatie van de vijfde baan
snel mogelijk te maken.Van wellicht nog groter belang is de visie op lange termijn. Het is levensgevaarlijk,
de besluitvorming daarover lang uit te stellen. Het is vanuit dat perspectief
dat wij er begrip voor hebben dat de minister-president hardop denkend de
op zichzelf voorzichtige uitspraak doet, dat hij wel iets voelt voor een eiland
in zee. Wij zien daarin allerminst een vooruitlopen op een beslissing. Alleen –
en wij willen daar vanuit deze Kamer op wijzen – een discussie over
een eiland in zee heeft voor heel wat meer terreinen consequenties dan alleen
voor Schiphol. Het is het loslaten van een bepaald economisch concept zoals
wij dat in de afgelopen periode in beleid hebben vertaald.Immers, de grote Europese vliegvelden in Londen, Parijs en Frankfurt lopen
ook tegen de grenzen van de groei aan. Een eiland in zee zal al heel snel
ook de overloop voor die vliegvelden kunnen zijn. En dat betekent iets voor
de infrastructuur op ons vaste land en het betekent iets voor vestigingsbeslissingen
van buitenlandse – niet Europese – bedrijven, om een paar aspecten
te noemen waarop nog nauwelijks de aandacht is gevestigd. Wij zijn er nog
allerminst aan toe om te zeggen of wij voor of tegen zijn. Waar wij voor willen
waarschuwen is dat besluitvorming te eenzijdig plaatsvindt op grond van het
knelpunt Schiphol alleen. Ziet de minister-president dit gevaar? Zo ja, kan
hij dan toezeggen dat de besluitvorming in het kabinet inderdaad zal plaatsvinden
vanuit dat bredere perspectief waarvan slechts een enkel punt in deze bijdrage
is aangestipt? En meent hij werkelijk dat een beslissing in dit perspectief
geplaatst vóór het einde van het jaar kan worden genomen? Ik
wacht overigens met belangstelling de antwoorden af op de vragen van de heer
Ginjaar over de actuele situatie. Zo nodig zal ik hier in tweede termijn op
reageren.De heer De Boer (GroenLinks):Betekent deze bijdrage dat D66 zich volledig heeft neergelegd bij het
groeimodel? Wordt er helemaal niet meer nagedacht over beperking van de groei?
Ik heb altijd begrepen dat in de visie van D66 het vliegverkeer wereldwijd
en dus ook in deze regio beperkt moet worden. Daar hoor ik echter helemaal
niets meer over.De heer Schuyer (D66):Ik heb gezegd dat wij allerminst toe zijn aan een beslissing voor of tegen.
Het door de heer De Boer genoemde punt behoort met nadruk in de afweging betrokken
te worden. Overigens, mijn partij heeft in haar verkiezingsprogramma een poging
willen ondernemen om gematigde groei en milieubeleid hand in hand te laten
gaan. Daar staat mijn partij ook voor.De heer De Boer (GroenLinks):Het is jammer dat u alleen de ene kant van het verhaal belicht en niet
de andere kant. Het betoog zou completer zijn als u zegt dat wij niet alleen
moeten inzetten op goed reguleren.De heer Schuyer (D66):Wij zijn dan ook groot voorstander van de Betuwelijn. Dat had ik ook graag
van u gehoord.De heer De Boer (GroenLinks):Over de directe relatie tussen beperking van het vliegverkeer en de aanleg
van de Betuwelijn moet ik nog eens goed nadenken.De heer Schuyer (D66):Dat hoeft u niet. Ik had het over het milieubeleid.Voorzitter! De beleidsterreinen gezondheidszorg en onderwijs hebben veel
problemen met elkaar gemeen. Beide kampen met structurele financiële
problemen; voor beide geldt dat imagoverbetering nodig is; voor beide geldt
dat een structureel personeelsprobleem dreigt, zo dat laatste al niet is ingetreden;
en voor beide geldt dat toegankelijkheid voor allen dient te worden gewaarborgd.
Het gaat hier immers om grondrechten. De positie van de overheid is daarbij
vanzelfsprekend. Om de problemen het hoofd te bieden, is vooral ook rust nodig.
Niemand zit op grootscheepse concepten of veranderingsvoorstellen te wachten.
Dat inzicht lijkt nu ook op het departement van Onderwijs te zijn doorgedrongen
en dat is winst. Het beleid van beide departementen is ook in die zin te vergelijken,
dat er beleid ontwikkeld moet worden ten behoeve van hen die het meest nodig
hebben. Op dat punt zijn we niet helemaal gerust, maar het voordeel van de
twijfel wordt natuurlijk voorlopig gegeven. In het onderwijsbeleid dienen
het basisonderwijs en de opleiding tot leraar prioriteit te blijven houden.
Op beide terreinen is de situatie alarmerend. De minister heeft voor de lerarenopleiding
een eerste stap tot gewijzigd beleid gezet, maar bij de primaire functies
van het basisonderwijs 'leren lezen, schrijven en rekenen' moet nog heel wat
gebeuren. In het basisonderwijs dienen ook de beginselen van normen en waarden
te worden bijgebracht. Het beleid tot nu toe heeft veeleer tot vervreemding
geleid. We zullen over twee jaar zien wat deze minister op dat terrein heeft
bewerkstelligd. Dat zal leidraad voor ons oordeel zijn.Mevrouw Jaarsma (PvdA):Voorzitter! De heer Schuyer stelt dat in het basisonderwijs de beginselen
van normen en waarden dienen te worden bijgebracht. Kan hij even uitleggen
hoe ik mij dat moet voorstellen en welke normen en waarden dat moeten zijn?De heer Schuyer (D66):Ik moet zeggen dat zo'n vraag mij een beetje verbaast. De hele discussie
over het geweld in de maatschappij is gerelateerd aan normen- en waardendiscussies.
Ik was laatst op een spreekbeurt in Amsterdam – waar ook de Partij van
de Arbeid bij was – waar wij uitvoerig met elkaar over het onderwijs
spraken. Ik kwam daar een gepensioneerde leraar tegen, die weer voor de klas
was gaan staan. Hij had gereageerd op de oproep: 'Help ons in de nood.' Hij
zei mij: geef mij handvatten om een Marokkaans jongetje dat iedere dag door
zijn broer in een grote Mercedes wordt gebracht, normen en waarden bij te
brengen. Er is maar één doel voor dat jongetje, namelijk zo
snel mogelijk van school af en het geld verdienen om die Mercedes te krijgen.
Ik hoef niet uit te leggen dat dat geld verdiend werd met niet-frisse praktijken.
Ik heb daar ook niet een, twee, drie een antwoord op. Als wij echter vinden
dat het onderwijs dat niet moet doen, dan zeg ik dat ik daar toch nog mijn hoop op heb gevestigd. Wij hebben hier, mevrouw Jaarsma, pardon,
mijnheer de voorzitter, in ieder geval fel de vergroting van alles wat met
het onderwijs te maken heeft, bestreden. Wij zouden meer in die kleinschaligheid
willen investeren en denken dat dat ook het gevoel voor normen en waarden
stimuleert.Mevrouw Jaarsma (PvdA):Ik ben dat met u eens. Wij hebben hier twee jaar geleden tijdens het beleidsdebat
onderwijs uitvoerig gesproken over de wenselijkheid om vanuit de overheid
te propageren om normen en waarden via het onderwijs te gaan overbrengen.
Je verzeilt dan al vrij snel in de discussie over artikel 23 van de Grondwet
met betrekking tot de vrijheid van onderwijs. Ik vind dat we daar prudent
in moeten zijn. Als u het heeft over de normen en waarden die te maken hebben
met normaal sociaal functioneren, ben ik het geheel met u eens. Maar ik vind
in zijn algemeenheid dat de uitspraak wat preciezer had kunnen zijn.De heer Schuyer (D66):Ik heb allerminst artikel 23 van de Grondwet op het oog gehad.Bij de gezondheidszorg gaat het bepaald niet alleen om wachtlijsten. De
ruimte die aan de geestelijke gezondheidszorg wordt geboden, is zonder meer
kritiek, met als gevolg problemen in de forensische psychiatrie en de verslavingszorg
alsmede de kinder- en jeugdpsychiatrie. Hier is een rechtstreekse lijn te
leggen met de toenemende dak- en thuislozenproblematiek, het geweld op straat
en de verstopping in TBS-klinieken en penitentiaire inrichtingen. Te lang
is de aandacht gegaan naar de lichtere vormen van de geestelijke gezondheidszorg
met als gevolg dat voor de ernstig zieken moeilijk meer een plaats te vinden
is. De minister heeft in de eerste periode van haar beleid aandacht voor deze
problematiek gehad. Wij verwachten dat zij dat ook zal hebben in de tweede
periode. Een succes op deze beleidsterreinen heeft een uitstraling op veel
meer gebieden: normen en waarden, inperking van zinloos geweld, veilige grote
steden. Het is nodig dat het gehele kabinet dit tot zijn taak rekent en er
financieel ruimte voor maakt. Ik noem hier specifiek de grote steden, omdat
zou moeten worden erkend dat onderwijs- en gezondheidszorgbeleid in de grote
steden een andere aanpak behoeft. Er ligt, met andere woorden, ook een taak
voor de minister van het Grotestedenbeleid.Mijnheer de voorzitter! De discussie over Schiphol vertoont op een punt
overeenkomst met de discussie over asielzoekers: het gegoochel met cijfers.
Alleen wanneer je formele registratie als uitgangspunt neemt, kan staande
gehouden worden dat Nederland naar verhouding meer vluchtelingen toelaat dan
Frankrijk, Italië en Duitsland. Maar de problemen bij de asielzoekers
zijn aanmerkelijk aangrijpender dan de problemen van de bewoners in geluidsgehinderde
woningen. Wij hebben waardering voor staatssecretaris Cohen die het uiterste
doet om het probleem van de opvang van asielzoekers zo goed mogelijk aan te
pakken.Tentenkampen en wachtlijsten. Inmiddels is in overleg met de Tweede Kamer
het voorgenomen beleid ten aanzien van wachtlijsten genuanceerd. Dat is goed,
want behalve de bekende bezwaren is het maar de vraag of zij remmend op de
instroom zouden werken. Critici past bescheidenheid. Toch wil ik de minister-president
wel een vraag stellen. Is het verkeer tussen de rijksoverheid en de lagere
overheid geen belemmerende factor voor het vinden van oplossingen? Is het
met andere woorden niet nodig om het kabinet door middel van noodwetgeving
de bevoegdheid te geven om beschikbare voorzieningen te vorderen? Er is gesuggereerd
om het oude ministerie van VWS in Rijswijk voor de opvang in te richten en
om leegstaande gebouwen – die op een slooplijst staan – van gezondheidsinstellingen
te gebruiken. Wij hebben de indruk dat het zoeken van oplossingen in deze
sfeer zo niet onmogelijk wordt gemaakt dan toch ernstig wordt vertraagd door
bestuurlijke processen.Voorzitter! Er lijkt mij een taak weggelegd voor de minister-president,
naast de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, om in Europees verband het
vraagstuk van de asielzoekers niet alleen aan de orde te stellen, maar ook
voorstellen te doen inzake de gemeenschappelijke en op elkaar afgestemde aanpak.
In een uitzending van Buitenhof op 18 oktober maakten de europarlementariërs
d'Ancona en Wiebenga duidelijk dat in het Europees Parlement al lang besluitvorming
heeft plaatsgevonden inzake een gemeenschappelijke aanpak. In de Raad van
Ministers stokt het echter. Er werd een oproep gedaan aan de nationale parlementen
om na te gaan met welke intenties de nationale ministers op Europees vlak
opereerden. Misschien kan de minister-president daar in zijn antwoord op ingaan.
De heer Wiebenga deed ook de suggestie dat als gemeenschappelijk beleid met
de 15 lidstaten niet mogelijk is, bijvoorbeeld als het over het aantal op
te nemen asielzoekers uit een bepaald land gaat – hij noemde Kosovo –
het beleid dan maar moet worden afgestemd met de 10 of 11 landen die daartoe
wel bereid zijn. Kan de minister-president op die gedachte een reactie geven?Inmiddels is het vraagstuk van het terugsturen van Bosniërs met de
A-status aan de politieke agenda toegevoegd en niet zonder rumoer. De VVD
stelde al geruime tijd voor om nu Bosnië als veilig kan worden beschouwd,
deze groep terug te sturen. Realisering van dat voorstel zou ongetwijfeld
veel procedures bij de toch al overbelaste rechters tot gevolg hebben. D66
heeft aan de overzijde van het Binnenhof dat voorstel genuanceerd door de
groep te beperken tot hen die nog geen drie jaar in ons land verblijven. Het
gaat dan om hooguit 3000 mensen, maar er gaat een signaal van uit. Het is
natuurlijk het goed recht van het kabinet om ook dat voorstel niet tot het
zijne te maken. Maar wat irriteert, is de suggestie dat zo'n voorstel onethisch
en meedogenloos is. D66 ziet Nederland als immigratieland, maar iedereen beseft
dat de capaciteit dient te worden ingezet voor de zwaarste groep vluchtelingen.
Ruimte scheppen door hen, van wie de inburgering gegeven het korte verblijf
nog niet aan de orde is, terug te sturen, is in dat perspectief een constructief
voorstel. In ieder geval heeft het heel wat constructievere elementen dan
de opmerking van de heer Melkert dat binnen acht weken nieuwe wetgeving aan
de Kamer moet worden aangeboden. Dat is als bijdrage aan de oplossing van
de problematiek pas echt gemakkelijk en doorzichtig.Voorzitter! In 1914 werd in enkele weken tijd in de omgeving van Bergen
op Zoom een opvang gerealiseerd van ongeveer 325.000 Belgen op de vlucht voor
de Eerste Wereldoorlog; opvang in tentenkam pen. In de Troonrede
van 1914 achtte de koningin de opvang een humane plicht en vanzelfsprekend.
Bij alle commotie is het goed om ook daar eens aan terug te denken. Het kan
de problematiek van nu wat meer relativeren dan wij gewend zijn, te doen.Dat op het departement van Justitie met Paars II een andere wind waait,
is gelijk duidelijk geworden door het voorstel, een lijst van veroordeelde
pedofielen aan te leggen. Dit en soortgelijke voorstellen – want zoiets
komt nooit alleen – zal D66 met kracht bestrijden. Het is wellicht het
verlangen om dat te voorkomen, dat de minister van Justitie tot tweemaal toe
de media heeft doen weten, dat naar zijn wijze van zien D66 beter kan worden
opgeheven. Hoewel, in dat geval zou uit de dan samengestelde VVD-gelederen
veel meer weerstand ontstaan. Na Dutroux en de kinderporno op Internet ligt
zo'n voorstel bij velen lekker in het gehoor. Maar het is niet de taak van
een minister van Justitie om een moderne vorm van heksenjacht te stimuleren.
De minister van Justitie zou zijn aandacht beter kunnen richten op wetgeving
inzake modernisering van het briefgeheim en e-mail bijvoorbeeld. Overigens
is het voorstel van een andere bewindspersoon om anonieme aangiften te accepteren,
ook maar beter te duiden als een emotionele opwelling in een situationeel
gegeven, dan dat wij er serieus aandacht aan zouden moeten besteden. De bescherming
van de persoonlijke levenssfeer is met steeds meer zorgvuldigheid te bezien
nu technische mogelijkheden om de handel en wandel van mensen na te gaan,
vrijwel onbeperkt is. Dit is zijn primaire verantwoordelijkheid. Een aantal
jaren geleden is dan ook een registratiekamer ingesteld om er voor te zorgen
dat wet- en regelgeving worden bezien vanuit het perspectief van de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer. Mijn fractie vindt het verontrustend dat
de opmerkingen van de registratiekamer met regelmaat worden genegeerd. Een
Eerste Kamer heeft hier een specifieke verantwoordelijkheid. Wij zijn voornemens
om meer aandacht te geven aan de opmerkingen van de registratiekamer en ons
stemgedrag mede van haar oordeel te laten afhangen. Zo achten wij de opmerkingen
van de Kamer over de invoering van een onderwijsnummer onvoldoende serieus
genomen. Een oordeel van de registratiekamer bij de Telecommunicatiewet heeft
bijvoorbeeld ook veel te weinig aandacht gekregen.Voorzitter! In een kabinetsperiode is de departementale organisatie van
VWS, van Justitie, van Defensie en van Verkeer en Waterstaat nadrukkelijk
aan de orde geweest. Stelt men de termijn iets langer, dan wordt de lijst
nog groter. Het is te gemakkelijk om aan te nemen dat de oorzaak ligt bij
niet capabele mensen. Het probleem ligt dieper en raakt waarschijnlijk aan
de organisatorische opzet. Symptomen zijn ook de Securitel-problematiek en
de moeizame wijze waarop de coördinerend minister ten behoeve van de
millenniumproblematiek inzicht krijgt op de stand van zaken. Bij parlementaire
enquêtes is telkenmale het functioneren van de departementale organisatie
een thema en dat geldt ook bij herhaling voor de rapporten van de Algemene
Rekenkamer. De formele verantwoordelijkheid van de minister is op zichzelf
natuurlijk duidelijk. Maar materieel bekruipt menigeen het gevoel dat ook
een minister er niet veel aan kan doen als de departementale organisatie faalt.
Het probleem is niet nieuw en er bestaat een aanzienlijke literatuur over,
ook van aangestelde regeringscommissarissen. Daar geldt een beetje hetzelfde
voor als voor de bestuurlijke reorganisatie van dit land: voor een verandering,
welke dan ook, is vrijwel geen meerderheid te vinden. Maar het probleem is
er wel en wordt bovendien steeds beter zichtbaar doordat er veel media-aandacht
voor is. Dat maakt niet alleen politici kwetsbaar, maar ook de politiek als
geheel. Wij denken dat het verstandig is er toch, opnieuw, aandacht aan te
besteden, waarbij het accent moet komen te liggen op het beter functioneren
van het bestaande. Mijn vraag aan de minister-president is tweeledig. Deelt
hij de stelling dat de aan het licht gebrachte problemen bij de departementen
eerder veroorzaakt worden door organisatieproblemen dan door het falen van
mensen? Is hij bereid om in dat geval eens te bezien op welke wijze vorm kan
worden gegeven aan het doen van voorstellen ter verbetering in algemene zin?Voorzitter! Een eerste algemene beschouwing bij de start van Paars II
kan er niet aan voorbij gaan dat het economisch perspectief aanmerkelijk verschilt
van dat van Paars I. Over een maand hebben wij hier financiële beschouwingen
en dan is er gelegenheid er meer in detail op in te gaan. Ik wil hier slechts
één punt aanstippen en dat is de afdracht aan Europa.De pogingen om de EU-afdracht voor Nederland te verminderen, worden gesteund
en het begrip dat daar in Europees voor groeit, is zeker ook te danken aan
de opstelling van het kabinet en in het bijzonder aan de minister van Financiën.
Maar het dreigen met veto's, en daar zelfs opdracht toe geven, zoals jaren
geleden Groot-Brittannië deed, wordt door ons bestreden. In een analyse
in de Staatscourant van 23 oktober wordt bovendien gesteld dat 'vetoën'
in deze vorm helemaal niet meer kan omdat de spelregels, nadat de regering
Thatcher dit steeds toepaste, zijn veranderd. Ik wil graag van de minister-president
een reactie op die analyse om te weten te komen wat er nu wel en niet kan
op dit gebied. Als de minister van Financiën dan meeluistert, kan elk
misverstand dat door zijn optreden kan ontstaan uit de wereld worden geholpen.Voorzitter! Ik kom tot een slotopmerking. Het Sociaal en cultureel planbureau
gaf in zijn recente publicatie een overzicht van de ontwikkelingen in 25 jaar.
Gevraagd naar de drie belangrijkste formuleerde de nieuwe directeur Schnabel:
een op de vier mensen is nu tertiair geschoold; er is voor vrijwel iedereen
een aanvaardbare woonruimte; de verdubbeling van de bevolking en de arbeidsparticipatie
van vrouwen heeft niet geleid tot meer werkloosheid. De historicus Burckhardt
heeft eens gezegd: 'De geschiedenis is dat wat het ene tijdperk de moeite
waard acht in het andere.' Wat de directeur van het Sociaal en cultureel planbureau
als belangrijkste ontwikkeling noemde, heeft misschien niet veel kans te vallen
onder de geschiedenisdefinitie van Burckhardt, maar het zijn desalniettemin
prestaties waar ons land mee te voorschijn kan komen. Als het kabinet erin
slaagt om in de komende jaren een soortgelijk rapport te krijgen voor de beheersing
van het milieu, voor een rechtvaardig en sociaal vluchtelingenbeleid en voor het in goede banen leiden van de behoefte aan mobiliteit, dan
kunnen we daarmee en met het reeds bereikte in het Europa van de toekomst
goed te voorschijn komen.De heer Batenburg:Mijnheer de voorzitter! Het zal waarschijnlijk de laatste keer zijn dat
ik in deze Kamer een bijdrage mag leveren aan de algemene politieke beschouwingen
die jaarlijks op de agenda staan. Enerzijds doet het mij leed dat mijn politiek
medewerkster, mijn vrouw Mieke, en ik – na een prachtige start in 1994
toen het AOV, waarvan ik in 1993 de oprichter was, met zes zetels in de Tweede
Kamer werd verkozen – als enigen in de Staten-Generaal zijn overgebleven
en de verantwoording dragen voor dat wat ons bezielt en om een steentje bij
te dragen in de nood waarin een groot deel van onze medemensen zich bevindt
ten gevolge van de steeds voortdurende achterstelling in de welvaart die voor
het grootste deel ten goede komt aan de welgestelden. Anderzijds smaak ik
de vreugde dat onze denkbeelden toch vaste voet hebben gekregen bij de grotere
politieke partijen en concludeer ik dat onze inzet niet voor niets is geweest.Desalniettemin blijf ik van mening dat de ouderen en de zwakken in de
samenleving zich vooralsnog georganiseerd dienen te verenigen teneinde niet
onder de voet gelopen te worden. Het respect voor ouderen en hulpbehoevenden
is voor een zeer groot gedeelte nagenoeg verdwenen en dat is een verontrustend
gegeven, waaraan grote aandacht moet worden besteed omdat anders door de verloedering
van waarden en normen het toekomstbeeld dat u en ik voor ogen hebben voor
de gehele samenleving een farce zal blijken te worden.De verloedering van waarden en normen is al geruime tijd aan de gang en
laat zich tonen in onverdraagzaamheid ten opzichte van elkaar. Discriminatie
treft niet alleen allochtone medelanders, maar ook de ouderen en hulpbehoevenden
in de arbeidssfeer en de goedwillende weggebruikers die met agressie geconfronteerd
worden. Verder valt het mij steeds meer op dat verkeersregels zonder meer
worden genegeerd, vooral door bromfietsers en fietsers. De laatste tijd komt
het bij herhaling voor dat zelfs invaliden in hun wagentje van hun eigendommen
worden beroofd en mishandeld. Als er niets aan wordt gedaan, zal het binnenkort
een puinhoop worden! Dat moeten wij zien te voorkomen. Aan het slot van mijn
betoog wil ik u graag op bescheiden wijze een remedie voorleggen om de vorengenoemde
misstanden tegen te gaan.Voorzitter! Nu wil ik het graag even hebben over het volgende. De laatste
jaren is in Nederland, maar ook elders, heel veel aandacht besteed aan en
energie gestoken in het scheppen van economische groei die de welvaart van
het heden tot gevolg had. Die geestdrift moeten wij vasthouden en niet laten
verslappen, maar we moeten ons daarbij wel realiseren dat wij niet onbeperkt
kunnen doorgaan met het vestigen van nieuwe bedrijven en het bouwen van woningen
en gebouwen, waardoor er in ons kleine land te weinig ruimte overblijft om
de steeds schaarser wordende natuurgebieden te handhaven, die dringend nodig
zijn voor ons milieu en de volksgezondheid.Wat nu te doen als wij noodgedwongen de economie zouden moeten stabiliseren?
Voorzitter! Als wij onze welvaart willen behouden, dient naar mijn mening
het bedrijfsleven te worden overtuigd van de noodzaak tot het produceren van
hoogwaardige kwaliteitsproducten waarmede wij overal ter wereld een 'naam'
kunnen verwerven. Zo was Engeland in het midden van deze eeuw wereldberoemd
om zijn stalen werktuigen en gereedschappen. 'Kwaliteit gaat boven kwantiteit',
dat moet de slogan worden en er moet nu al mee begonnen worden.Er dienen betrouwbare toekomstverwachtingen op allerlei gebieden te worden
opgesteld. Goed doordachte prognoses betreffende de bevolkingsaanwas en de
vergrijzing moeten ons de weg wijzen tot hoever wij kunnen gaan met het scheppen
van werkgelegenheid, het bouwen van woningen en het zorgvuldig omgaan met
de zo dringend nodige natuurgebieden. Bij de vergrijzing van onze populatie
moeten wij niet alleen denken aan de zorg die nodig is; er moet ook een gedegen
onderzoek gedaan worden naar de mogelijkheden die ouderen hebben om aan de
samenleving hun bijdrage te leveren.Voorzitter! Het komt in ons land nog al eens voor dat gebouwen en woningen
reeds na 25 jaar moeten worden afgebroken wegens het gebruik van inferieure
materialen en de ondeugdelijke opzet voor het gebruik. Ook hier is sprake
van onnodige kapitaalvernietiging hetgeen met kracht moet worden bestreden.
Bovendien dienen nieuw te bouwen woningen tevens geschikt te worden gemaakt
voor het gebruik ervan door gehandicapten. Als vervolgens het seniorenlabel
overal van toepassing is, is er sprake van duurzaamheid.In het verleden heb ik tijdens een van mijn ingebrachte bijdragen aan
de algemene politieke beschouwingen de suggestie gedaan om een solidariteitswet
in het leven te roepen die alle andere sociale uitkeringswetten zou moeten
vervangen. De premier van het vorige kabinet was er toen niet voor, omdat
deze verandering te moeilijk zou zijn. Wat de moeilijkheidsfactor betreft
deelde ik toen zijn mening, maar sindsdien heeft dat idee mij toch niet meer
losgelaten, omdat ik steeds meer overtuigd raakte van de vele voordelen die
de vervangingswet zal kunnen bieden en doe ik bij dezen een beroep op het
CDA om mijn gedachten over te nemen, ten eerste omdat ik mij met deze partij
verwant voel, ten tweede omdat ik niet over de middelen beschik om wetenschappelijk
onderzoek te laten verrichten en ten derde omdat ik, zoals ik in het begin
van mijn betoog al heb aangegeven, samen met mijn politiek medewerkster, mijn
vrouw Mieke, in de Staten-Generaal als enigen zijn overgebleven en dat wij
straks hoogstwaarschijnlijk van het politieke toneel verdwenen zullen zijn.Mijn gedachten over deze solidariteitswet zijn als volgt: Rechten en plichten.1. Iedereen die om welke reden dan ook niet kan of mag werken en in de
onmogelijkheid verkeert om in zijn/haar levensonderhoud te voorzien, heeft
recht op een leefbaar inkomen. Onder een leefbaar inkomen moet worden verstaan
de betaalbaarheid van de kosten van voeding, kleding, wonen, nutsvoorzieningen
en van ontspanning.2. Pensioenrechten moeten worden verrekend.3. Iedereen die wel kan maar niet wil werken, wordt fors gekort op zijn
recht op een leefbaar inkomen. 4. Van iedereen wordt verwacht, dienstbaar te zijn aan de samenleving
en vanuit het solidariteitsbeginsel beschikbaar moet blijven om waar nodig
ingezet te worden in het arbeidsproces of anderszins hulp te verlenen tegen
een kleine vergoeding, maar met behoud van het recht op een leefbaar inkomen. Voordelen van de wet.1. Er is maar één uitvoeringsorgaan nodig.2. Het recht op een leefbaar inkomen behoeft maar op één
punt te worden beoordeeld, namelijk door te onderzoeken of iemand in staat
is om in zijn/haar levensonderhoud te voorzien.3. De beschikbaarheid van arbeidskrachten die waar dan ook en op elk moment
ingezet kunnen worden.4. Kunstmatige werkgelegenheidsprojecten kunnen vervallen.5. De geijkte pensioengerechtigde leeftijd van 65 jaar dient flexibeler
te worden en afgestemd te worden op ieders wensen en mogelijkheden.6. De Algemene ouderdomswet, de Algemene nabestaandenwet en andere uitkeringswetten
kunnen vervallen. Betaalbaarheid van het project.1. Met de middelen die tot nu toe worden uitgegeven door de huidige uitkeringsinstanties.2. Met de middelen die vrijkomen door de mijns inziens sterke vereenvoudiging
van het werk dat gedaan moet worden door sociale diensten en uitkeringsinstanties.3. Mede gelet op het solidariteitsbeginsel heeft het bedrijfsleven, en
met name de mammoetbedrijven, de plicht om een groot deel van hun megawinsten
die voor een belangrijk deel gemaakt zijn door reorganisaties, automatisering
en als gevolg daarvan het afvloeien van arbeidskrachten, te reserveren voor
de financiering van de bedoelde solidariteitswet in plaats van het bevoordelen
van de aandeelhouders. De bevoorrechte aandeelhouders dienen eveneens solidair
te zijn met het scheppen van zekerheid voor de minder bedeelde medemens.4. Met de premieheffing volgens een omslagstelsel of een kapitaaldekkingssysteem.Overigens merk ik op dat er zeer veel moed en durf nodig is om het vorengenoemde
te verwezenlijken, maar als wij eraan willen beginnen en het werk straks af
is, dan zal de wereld verbaasd zijn van wat wij Nederlanders voor elkaar over
hebben: solidair zijn met je medemens, die ook recht op leven heeft.Het volgende punt betreft verantwoorde investeringen. Mijns inziens is
het niet verantwoord om Schiphol te laten doorgroeien via de aanleg van een
vijfde baan in dit overbevolkte gebied. Volgens mijn bescheiden mening dient
op zeer korte termijn een locatie te worden aangewezen waar onmiddellijk kan
worden begonnen met de aanleg en bouw van een ruim opgezette mainport van
wereldniveau. De aan- en afvliegroutes moeten over een breed water worden
geleid. Wegens ons gure klimaat met vaak storm en mist vanaf het vroege najaar
tot diep in het voorjaar, lijkt het mij niet verstandig deze mainport op een
kunstmatig gemaakt eiland in zee te situeren. Bovendien zou er een ruime corridor
van het eiland naar de kust en vandaar door de Randstad met ruime verbindingswegen
moeten komen om de te verwachten immense verkeersstromen te kunnen verwerken.
Flevoland zou een oplossing kunnen zijn, maar het lijkt mij beter het oude
plan uit de kast te halen en het oog te laten vallen op Noordoost-Brabant,
met vliegroutes over het Volkerak of het Hollands Diep. Er zijn dan snelle
verbindingen te maken met de Randstad, Eindhoven en Antwerpen. Maar ja, wie
ben ik en waar haal ik de brutaliteit vandaan om u te vertellen wat u moet
doen? Het is up to you, als u maar snel een goede oplossing vindt.De HSL met zijn 300 km per uur is te snel voor ons kleine land. Bovendien
moet de HSL een 'onbelangrijke' stad als Den Haag laten liggen, maar moet
hij per se door het Groene Hart denderen om snel te willen zijn. Goede aanpassingen
van de bestaande spoorlijnen, zoals een tunnel onder Delft en vernieuwing
van het rijdend materieel (met voor mijn part de gewenste luxe voor de dames
en heren) moet voldoende zijn.De Betuwelijn brengt misschien verlichting voor het goederenvervoer, maar
de plannenmakers zijn het er niet over eens of deze lijn wel rendabel genoeg
zal zijn om er miljarden tegen aan te gooien. Zou het niet zinnig zijn om
de bestaande waterwegen als alternatief geschikt te maken en zou dat wellicht
goedkoper kunnen uitvallen?Voorzitter! Als laatste punt wil ik u graag de beloofde remedie geven
van hoe ik erover denk de verloedering van waarden en normen in ons land te
moeten bestrijden.De voorzitter:Mag ik u vragen, dat zo bondig mogelijk te doen? Uw spreektijd is namelijk
om.De heer Batenburg:Ik zal eraan denken. Het duurt niet lang meer.Wel, vooropstaat dat bestuurlijk Nederland het voorbeeld moet zijn van
hoe het wel moet. Desnoods dienen (verplichte) cursussen de bestuurders bewust
te maken van het belang ervan. Criminelen moeten zonder pardon zeer zwaar
gestraft worden. Van agressieve weggebruikers dienen, na waarschuwing met
hoge geldboetes, hun rijbewijzen voor een bepaalde tijd te worden ingenomen.
Bromfietsers en fietsers moet, na overtreding van de snelheidslimieten en
andere overtredingen, eveneens na een waarschuwing met hoge geldboetes, gestraft
worden met inbeslagneming van hun voertuig. Van onderwijzers en leraren op
scholen moet worden verlangd dat zij aan de hun toevertrouwde kinderen het
respect bijbrengen van hoe zij zich in de samenleving moeten gedragen. Van
de ouders en voogden mag zulks eveneens worden verlangd. Overigens, meer blauw
op straat en er moet over het voorgaande heel veel propaganda gemaakt worden.De heer Schuurman (RPF):Mijnheer de voorzitter! Het nieuwe kabinet als geheel presenteert zich
vandaag voor het eerst in dit huis. Het ligt dan ook voor de hand om aan het
ontstaan van dit kabinet enige aandacht te geven.Na het eerste paarse kabinet was het mede door de goede economische ontwikkeling
en de positieve gevolgen hiervan op de rijksfinanciën vanzelfsprekend
om een tweede paars kabinet van de grond te willen krijgen. Het succes van
Paars I zou zich in Paars II moeten voortzetten en versterken. Alhoewel D66
in mei de verkiezingen verloor, werd deze partij voor continuering van paars
door de twee andere coalitiepartners als noodzakelijk gezien. Zonder D66 zou
immers niet van een Paars II te spreken zijn en zou tegelijk de nodige bufferfunctie
van D66 tussen PvdA en de VVD ontbreken. In de publieke discussie
werd ondertussen verzwegen dat D66 ook vooral nodig was vanwege de ontbrekende
meerderheid van een PvdA/VVD-kabinet in de Eerste Kamer. Alhoewel politieke
terughoudendheid van alle politieke partijen in de Eerste Kamer gewenst is
bij het al of niet accepteren van een kabinet, het bloed van D66 zou in deze
Kamer bij een PvdA/VVD-kabinet kunnen gaan kruipen waar het niet zou mogen
gaan. Dit risico moest worden uitgesloten en dus moest er wel een kabinet
met D66 komen. D66 was zich achter de schermen terdege van deze belangrijke
positie bewust. Daarom heeft deze partij ook onevenredig veel bewindslieden
gekregen.Interessanter dan deze constatering is echter de vraag in hoeverre D66
het beleid van het kabinet beïnvloedt. Het antwoord op deze vraag werd
al gauw gegeven bij de start van de onderhandelingen over een regeerakkoord.
Pas nadat er zekerheid verkregen was over de mogelijkheid van een gekozen
burgemeester en de realisering van het homohuwelijk konden de echte onderhandelingen
van start gaan. Bij deze noodzakelijke voorwaarden voor een verder onderhandelen
over een regeerakkoord wil ik een paar kritische kanttekeningen maken.De kloof tussen politiek en burgers wordt door een gekozen burgemeester
niet overbrugd. Elk gehouden referendum van de laatste jaren maakt duidelijk
dat er andere oorzaken zijn voor die kloof dan het ontbreken van directe inspraak
van de burgers. Indien één partij de burgemeestersposten overal
automatisch zou bezetten, zoals in de vorige eeuw met de liberalen het geval
was, zou er met het oog op politieke verscheidenheid te pleiten zijn voor
een gekozen burgemeester. Dit heeft de vroegere leider van de Anti-Revolutionaire
Partij Abraham Kuyper toentertijd ook gedaan. Nu politieke verscheidenheid
bij de burgemeestersbenoemingen aanwezig is, zien wij geen groot voordeel
in het verkiezen van een burgemeester. Integendeel, aan de democratische verhoudingen
in ons land zal eerder tekort worden gedaan. Dat men desalniettemin deze zaak
van beslissend belang achtte om tot Paars II te komen, maakt duidelijk hoe
een ondergeschikte zaak belangrijker wordt geacht dan indringende vraagstukken
van algemeen landsbelang.Het andere punt voor voortzetting van het onderhandelen over het regeerakkoord
was de realisering van het homohuwelijk. Dat men een dergelijk voorstel tot
voorwaarde voor verder onderhandelen over een regeerakkoord heeft gemaakt,
verbaast ons hogelijk en verontrust ons zeer.De heer Schuyer (D66):Ik wil hierover een opmerking maken, want er is echt sprake van een misverstand.
Een partij waarvan de leden die voor haar in het parlement zitten, de vrijheid
krijgen om naar eigen geweten te stemmen over een onderwerp als dit, zal dit
nooit als een eminent punt naar voren brengen. Ik vermoed dat het misverstand
is ontstaan doordat er even een windstilte in de discussie was nadat er enkele
eminente punten aan de orde waren geweest. Daartoe behoorde inderdaad de gekozen
burgemeester. In de tussentijd zijn toen enkele punten besproken die ook zouden
worden meegenomen. Daar was het homohuwelijk onderdeel van. Wij zijn daar
in meerderheid zeker voor omdat dit aangeeft hoe de Staat met zijn burgers
moet omgaan. Dat het een breekpunt of een eminent punt zou zijn, berust echt
op een misverstand.De heer Schuurman (RPF):Voorzitter! Ik zou niet graag willen beweren dat D66 dit alleen maar voorstaat,
want anders zou het niet in het regeerakkoord gekomen zijn. Ik spreek er evenzeer
de VVD en de PvdA op aan. Maar ik herinner mij heel goed – en ik heb
dat gecontroleerd via de persberichten van destijds – dat toen deze
twee punten tot overeenstemming tussen de coalitiepartners leidden, je in
de krant kon lezen dat politiek Den Haag en de journalistieke wereld het erover
eens waren dat paars wel van start kon gaan en dat er geen twijfel meer bestond
over de vraag of het zou lukken.Mijnheer de voorzitter! Wie alle woordenboeken en encyclopedieën
opslaat op zoek naar de inhoud van 'huwelijk' kan niet anders constateren
dan dat wij met het kabinetsvoornemen niet met een kleine vergissing te maken
hebben, maar met een fundamentele breuk met een lange geschiedenis, een breuk
die voor vele maatschappelijke verhoudingen grote ongunstige gevolgen zal
hebben.In plaats van het kabinet op hoekstenen te bouwen, moeten wij, gezien
de inhoud of waarde van de twee zaken waarover men allereerst overstemming
wenste omdat ze volgens D66 van 'eminent belang' zouden zijn – ik heb
dat woord nog eens teruggevonden bij de fractievoorzitter van D66 –
constateren dat het regeerakkoord op drijfzand is gebouwd. Dat belooft niet
veel goeds voor de toekomst. Misschien is het ook daarom wel dat Paars II
momenteel reeds kampt met eigen identiteit en duidelijk aan geloofwaardigheid
inboet. Van meet af aan heeft het aan de juiste inzet ontbroken. Dat wreekt
zich nu al en zal zich in toenemende mate wreken. Een twee keer zo dik regeerakkoord
als de vorige keer kan daartegen geen dam opwerpen. Of is die dikte juist
een uiting van onderling wantrouwen? Bovendien kan het vroegtijdige vertrek
van de twee onderhandelaars van de PvdA en de VVD uitgelegd worden als gebrek
aan vertrouwen in het kabinet. In elk geval maakt dat vertrek duidelijk dat
men zich niet geroepen voelde, het nieuwe kabinet te blijven steunen en te
blijven verdedigen. Het lijkt erop dat het landsbelang werd opgeofferd aan
persoonlijke voorkeur.De verkiezingen van de provinciale staten in maart 1999 en vervolgens
de indirecte invloed daarvan op de samenstelling van onze Kamer, kan zorgen
voor een meerderheid van PvdA en de VVD zonder D66, en daarmee de noodzakelijke
bijdrage van D66 aan het kabinet overbodig maken en de politieke spanningen
in de coalitie doen toenemen. Ook zal bij het voorspelde verlies van D66 de
drang om zich politiek sterker te profileren, toenemen. Het zou niet de eerste
keer zijn dat dit verschijnsel zich na verkiezingen van de provinciale staten
voordoet.Natuurlijk is het ook mogelijk dat de gezamenlijke coalitiepartijen ten
gevolge van de aanstaande Eerste-Kamerverkiezingen zoveel verliezen dat het
kabinet geen voldoende steun meer heeft in dit huis. Daarvoor is een verschuiving
van slechts zeven zetels nodig. Dat brengt ons bij een volgend punt. Het ontbreken
van een conflictregeling tussen Tweede Kamer en Eerste Kamer in ons staatsbestel
eist dat het kabinet ook op een meerderheid in de Eerste Kamer
moet kunnen rekenen. Alhoewel sinds 1983 over het ontbreken van een conflictregeling
tussen Tweede Kamer en Eerste Kamer in ons staatsbestel is gesproken, valt
het ons op dat ook het nieuwe kabinet geen maatregelen voorstelt, bijvoorbeeld
door terug te keren naar verkiezingen van de helft van deze Kamer eens in
de zes jaar, om een dergelijke ongewenste toekomstige situatie zoveel mogelijk
het hoofd te bieden. Graag zouden wij zien dat de minister-president eens
op die problematiek inging.Over het algemeen hebben wij de indruk dat het nieuwe kabinet bij het
oplossen van maatschappelijke problemen weinig aandacht heeft voor de achtergronden
ervan en weinig argumenten heeft om aan te tonen dat met de voorgestane oplossingen
een verantwoorde richting wordt ingeslagen. Een aantal zaken wil ik expliciet
aandacht geven. Ik volg daarbij de Troonrede op de voet.Het lijkt er op dat 'ongekende technologische ontwikkelingen', waarover
de Troonrede direct in het begin spreekt, als een vanzelfsprekend automatisme
worden aanvaard. Die neutrale opstelling ten opzichte van de technologie is
al een tijd gaande. Tegelijk betekent dit dat men voorbij gaat aan de mogelijke
negatieve gevolgen bij het inslaan van de weg naar nieuwe technologieën.
Inmiddels wordt dit mijns inziens steeds duidelijker met betrekking tot Internet.
Tot nu toe wordt dit waardevolle medium behandeld alsof het van buiten onze
werkelijkheid komt en niet behept kan zijn met allerlei problemen. Ondertussen
dringt het anarchisme van dit medium het publieke domein binnen waar het alleen
maar zorgen geeft. Waarom wordt dit medium niet in samenwerking met Europa
en wereldwijde organisaties als de VN binnen juridische kaders gereguleerd?
Dan zou bijvoorbeeld een poging worden gedaan om het ongebreidelde flitskapitaal
dat de laatste tijd voor zoveel onrust op de internationale financiële
markten heeft gezorgd, aan juridische banden te leggen. Ondertussen worden
kinderporno en discriminatoire propaganda wel al bestreden. Dat gebeurt echter
nog niet met veel succes, omdat men de vrijheid op Internet zo hoog acht dat
men aarzelt om doeltreffend op te treden.Dat doeltreffende optreden zal, hoop ik, van de zijde van het kabinet
wel bij voorbaat worden nagejaagd, nu over een paar jaar de technologie van
de virtual reality met bodysuit, datahandschoenen enz. met de informatie-
en communicatietechnologie wordt verbonden. Die nieuwe techniek zal voor allerlei
zaken grote voordelen bieden. Daar wil ik dan ook graag mee beginnen. Amusementskapitalisten
en seksexploitanten zullen echter, zo is de verwachting van Veronica-voorzitter
Van der Reijden, dit medium misbruiken om vele mensen een schijnwerkelijkheid
van seks, geweld en spel voor te spiegelen alsof het de echte werkelijkheid
is. Geeft de regering om tot behoud en versterking van de goede zeden te komen,
momenteel al aandacht aan de noodzakelijke juridische inkadering van dat medium,
zodat een komende generatie er niet door gehersenspoeld wordt? Via de bestaande
communicatiemedia wordt momenteel reeds veel schade toegebracht aan het concentratievermogen
van de jeugd en aan het ontwikkelen van ethisch besef en het dragen van ethische
verplichtingen. De toenemende drugsoverlast, verslavingen van allerlei aard
en de onveiligheid op straat vanwege het toenemende geweld maken dat overduidelijk.
Zonder juridische regulering zal het indringende medium van de virtual reality
dit proces alleen maar versterken. Het is te hopen dat het kabinet inziet
dat we met de 'permissive society' reeds veel leergeld hebben betaald. Kiest
het kabinet voor het gezichtspunt van de weerbaarheid ten koste van grenzeloze
toegeeflijkheid of verkiest het eindeloze verdraagzaamheid op kosten van gezonde
maatschappelijke verhoudingen? In dit verband onderstreep ik graag de suggestie
van de heer Ginjaar om weer terug te keren naar een jeugd- en zedenpolitie,
met liefst ook nog beoordeling van al te banale televisieprogramma's die een
desastreuze invloed hebben.Mijnheer de voorzitter! Wat wordt bedoeld, wanneer de Troonrede zegt dat
nieuwe eisen en verantwoordelijkheden die de informatiesamenleving met zich
brengt, ook in het mediabeleid om een antwoord vragen? Wat zijn die eisen
en wat is de inhoud van die verantwoordelijkheden? En wat is het antwoord
daarop? Zou de minister-president daaraan een beschouwing willen wijden en
daarbij ook willen anticiperen op de nieuwste technische ontwikkeling van
de virtual reality?De Troonrede spreekt over gemeenschapszin en persoonlijke verantwoordelijkheid
om antwoord te kunnen geven op de grote vraagstukken en uitdagingen van deze
tijd. Later zegt de Troonrede dat alle overheidsgeledingen zorg dragen voor
de cohesie in onze samenleving. Als ik dit goed versta, meen ik daarin te
horen dat dit kabinet met het oog op het welzijn van de burgers en de bescherming
van hun welzijn, hetgeen iets anders is dan hun welvaart, de burgers op hun
verantwoordelijkheid wil aanspreken. Ziet het kabinet in dat het daaraan hapert
in onze maatschappij? Waar komt dat door en hoe denkt het kabinet daaraan
iets te doen? Juist vanwege het paarse beleid zou ik willen zeggen dat er
bij grote groepen burgers toenemende verontrusting is over onverschilligheid
van paars ten aanzien van identiteitsgebonden organisaties, bijvoorbeeld in
het onderwijs en in de zorg. In deze verbanden waarin men zich moreel of religieus
op elkaar betrokken weet, is er juist wel verantwoordelijkheidsbesef. Negeren
van die verbanden schaadt op den duur dan ook de samenleving als geheel, terwijl
zij daarvoor juist bouwstenen zijn. Zou het, gezien de grote betekenis en
kracht van levensbeschouwelijk geïnspireerde verbanden, voor de versterking
van de verantwoordelijkheid van de burger niet zeer gewenst zijn om elke suggestie
van verminderde steun aan deze verbanden weg te nemen en aan te sluiten bij
de historische ontwikkeling in plaats van zich daartegen af te zetten? In
sociaal-economisch opzicht wordt de kracht van het poldermodel, vanwege gezamenlijke
verantwoordelijkheid, geprezen. Waarom wordt dan niet de zedelijke kracht
van onderscheiden levensbeschouwelijke instellingen erkend, die veel publiek
onheil kunnen voorkomen?Indien terecht een samenhangende aanpak van jeugdcriminaliteit een hoge
prioriteit ontvangt, jeugdvoorzieningen worden verbeterd en maatschappelijke
samenwerking wordt bepleit om toenemend geweld op straat te bestrijden, is
inzicht nodig in de oorzaken van deze verontrustende verschijnselen.
Anders beperkt men zich tot symptoombestrijding. Over het algemeen wordt in
onze maatschappij – verschillende studies maken dat duidelijk –
ingezien dat de individualisering, het uiteenbreken van goede maatschappelijke
verbanden en relaties, samen met een louter materialistische levensinstelling
debet zijn aan maatschappijontbindende en bedreigende verschijnselen. Waarom
worden deze niet met name genoemd? Zal de invloed van op zich goede voornemens
van het kabinet meer zijn dan dweilen met de kraan open? Wij zijn er niet
gerust op dat het kabinet inderdaad bereid is tot de wortel van de maatschappelijke
problemen door te dringen om vervolgens zulke voorwaarden te stellen, dat
herstel mogelijk is.Het wordt steeds duidelijker dat politieke en economische schaalvergroting,
indien ze niet gepaard gaat met sociale schaalverkleining, de gewenste gemeenschapszin
aantast en het maatschappelijke of sociale ontbindingsproces versterkt en
daarmee ook de gevolgen daarvan. Wat doet het kabinet om de betrokkenheid
van burgers op elkaar te vergroten en de onderlinge zorg voor elkaar te versterken?
Dit lijkt ons niet alleen gewenst om het 'jeugdprobleem' binnen de perken
te houden en aan te pakken, maar ook zullen wij deze ontwikkeling sterk moeten
bevorderen in verband met de komende vergrijzing. Wordt dat vergrijzingsprobleem –
goede initiatieven in de gezondheidszorg waarderen wij, maar toch –
als integraal maatschappelijk probleem niet te veel vooruit geschoven? Heel
gemakkelijk zegt de Troonrede dat het zeer gewenst is dat ouderen zo lang
mogelijk actief aan de samenleving deelnemen, want zo wordt ook de band tussen
de generaties versterkt. Dat lijkt ons juist, maar welke maatregelen worden
dan overwogen? Flexibele pensionering bijvoorbeeld in plaats van de huidige
rigide oplossing van uittreden bij 65 jaar, ook van hen die nog graag verder
gaan? Rechters, onderwijzers, leraren die na hun 65ste jaar door zouden willen
gaan, zou dit nu toch ook eindelijk eens wettelijk mogelijk moeten worden
gemaakt. Gebeurt dit ook?Ook dit jaar worden versterking van het economische beleid en stimulering
van duurzaamheid aan elkaar gekoppeld. Wie let op bijvoorbeeld de problematiek
rond Schiphol – maar ook andere voorbeelden zouden te geven zijn –
moet zo langzamerhand wel tot de conclusie komen dat economische groei, zoals
wij die nu kennen, en duurzaamheid met elkaar zullen blijven conflictueren.
Wij houden elkaar voor de gek en de politiek raakt gefrustreerd indien men
denkt dat beide doelstellingen harmonieus kunnen samen gaan. Moderne technieken
kunnen de spanningen wel doen afnemen, maar niet opheffen. En juist dat laatste
wordt steeds weer gesuggereerd. Ik zou de minister-president willen vragen
of het geen tijd wordt de bestaande ontwikkelingen van economie en streven
naar duurzaamheid te evalueren en daaruit conclusies te trekken. Een vergaande
maar mogelijk gewenste conclusie zou kunnen zijn, dat wij economische groei
te eng inkaderen en dat een andere, meer integrale groei nodig is om recht
te doen aan echte duurzaamheid. Zo'n initiatief nemen zou getuigen van realiteitszin,
van recht doen aan de huidige paradoxale situaties en aan daaruit voortkomende
terugkerende frustraties van wisselende partijen en zou voor de toekomst meer
perspectief kunnen bieden. Zou het kabinet zo'n maatschappelijke discussie,
gepaard aan reële initiatieven, willen gaan starten?Een andere inkadering van de economische ontwikkeling zal als positief
gevolg hebben dat er minder financiële druk komt te liggen op de sectoren
van onderwijs en zorg. Dat is met het oog op de toekomst van de jeugd en de
ouderen zelfs noodzakelijk!Het millenniumprobleem zal veel aandacht vergen in technische zin. Er
mag geen twijfel over bestaan dat het kabinet alles op alles zal zetten om
het probleem energiek aan te pakken. Toch moet er misschien voor een bepaald
aspect meer aandacht komen. Laten wij aannemen dat het probleem technisch
te klaren is. Zal de psychische reactie van velen soms zelfs doelbewust door
de media of de commercie worden opgeroepen? Grote maatschappelijke onzekerheid
en zelfs angst kunnen het gevolg zijn. Misschien is dat ook wel de eigenlijke
problematiek. Het magische jaar 2000 kan gemakkelijk met de dreiging van een
millenniumprobleem veel maatschappelijke onvrede brengen, waarvan de gevolgen
op veel terreinen verstrekkend kunnen zijn. Heeft het kabinet daarvoor wel
net zoveel oog als voor de oplossing van het technische probleem? En wat doet
het kabinet om onnodig maatschappelijke onrust te voorkomen?Nog even dit: de bovenwindse eilanden van de Nederlandse Antillen maakten
opnieuw een orkaan mee. De regering heeft enige noodhulp toegezegd. Uit allerlei
berichten blijkt dat dit te weinig is. Wordt overwogen, de noodhulp te verhogen
om zo snel mogelijk de enige bron van inkomsten – het toerisme –
weer te laten functioneren? Zijn wij een dergelijke vergroting van de hulp
niet verplicht jegens onze rijksgenoten in nood?En tot slot, in de Troonrede wordt gesteld dat het vertrouwen tussen burgers
en bestuur en tussen burgers onderling van fundamenteel belang is voor de
democratie. Daarover zijn vragen te stellen. Wordt onze democratie juist niet
uitgehold door weinig besef van een gemeenschappelijk ethos, een grondovertuiging
dat wij als volk een roeping hebben die gegrond is op dat wat van Godswege
op ons afkomt? Wij worden op grote schaal geconfronteerd met wat wel een 'metafysische
leegte' wordt genoemd, die ons handelen hier en nu verandert in onzekerheid,
tweeslachtigheid en richtingloosheid. Geen democratie zal het bij zo'n geestesgesteldheid
lang uithouden. Weerbaarheid en cohesie zullen dan ontbreken. Daarover maken
wij ons grote zorgen.Mijnheer de voorzitter! Bij de uitoefening van het overheidsambt wensen
wij de regering veel wijsheid toe en bidden wij om Gods zegen voor haar.De heer Ruers (SP):Voorzitter! Bij mijn eerste algemene politieke beschouwingen had ik willen
beginnen met een mooie vergelijking inzake het poldermodel. Ik had het onderlopen
van de echte polders willen vergelijken met het politieke poldermodel. Collega
De Boer heeft ons overladen met prachtige vergelijkingen en in het kader daarvan
ook gesproken over de ondergelopen polder. Ik sla mijn vergelijking maar over.
Ik sluit mij aan bij het betoog van de heer De Boer op dit punt. Voorzitter! Ik concentreer mij op de hoofdlijnen van het regeringsbeleid,
namelijk de vrije marktwerking, de deregulering, de terugtredende overheid
en het geloof in de onzichtbare hand van de markt. Waar leidt het toepassen
van deze beginselen toe in de samenleving? Ik hoorde mevrouw Jaarsma zeggen
dat de regering inzet op sociale cohesie. Dit staat ook in de regeringsverklaring.
Wordt de sociale cohesie met dit beleid gerealiseerd? Ik heb daar mijn twijfels
over. Ik neem aan dat het beleid van Paars I door dit kabinet wordt voortgezet.
Het bevorderen van de vrijemarkteconomie leidt tot sociale ontwrichting, tot
maatschappelijke tegenstellingen en vooral tot tweedeling. Deze kwalijke tweedeling
is inmiddels overal in de samenleving te zien.Voorzitter! Wij zijn ook voor sociale cohesie. Wij twijfelen er echter
aan of het kabinet erin zal slagen, dit doel te bereiken. De tweedeling komt
met name tot uitdrukking in de gezondheidszorg. De ontwikkelingen van de afgelopen
jaren op dit terrein zijn zeer triest geweest en ook de regering heeft daar
oog voor gehad. Blijkens de regeringsverklaring is het ook de paarse partijen
te erg geworden. Men belooft beterschap, althans op papier. Daartoe moeten
echter ook de benodigde middelen beschikbaar gesteld worden. Voor de gezondheidszorg
is minimaal 1,6 mld. extra nodig. Wij zien echter niet dat dit bedrag op tafel
komt. Wij zien wel dat de wachtlijsten in de gezondheidszorg op allerlei terreinen
blijven groeien. De Nederlandse Zorgfederatie is van oordeel dat die wachtlijsten
bij dit beleid niet verdwijnen. Dat betekent dat al die ouderen en hulpbehoevenden –
en vaak zijn ouderen ook hulpbehoevend – verstoken blijven van een plaats
in het verzorgings- of verpleegtehuis. Ik heb in mijn naaste omgeving onlangs
geconstateerd wat het effect is, als die plaats in het verzorgings- of verpleegtehuis
er niet is. Er is mij een ziekenhuis bekend waar op dit moment 10% van de
bedden in beslag genomen wordt door oudere, hulpbehoevende mensen die zouden
moeten doorstromen naar een verzorgingstehuis. Deze mensen liggen al zeven
tot acht maanden te wachten op een plaatsje in een verzorgingstehuis. Dat
is voor die mensen verschrikkelijk; dat is voor het ziekenhuis en ook voor
de economische situatie bijzonder slecht, omdat het bijzonder onrendabel is.
Maar het is ook slecht voor de categorie mensen die thuis verzorgd wordt door
familieleden. Ik heb het dan over dementerende bejaarden voor wie geen plaats
is in het verzorgingstehuis en die door familieleden verzorgd worden, die
dat niet aankunnen.Een volgende stap is dat die mensen helemaal over hun toeren bij het RIAGG
komen, omdat zij een familielid proberen te verzorgen, terwijl zij dat niet
meer kunnen. Ik las in de krant dat het RIAGG dan als laatste redmiddel tegen
deze mensen zegt: Dient u maar een klacht in bij de inspectie voor de volksgezondheid.
Een dergelijke ontwikkeling moeten we natuurlijk niet hebben. Hier moet snel
opgetreden worden. Hier moet een eind aan komen. Een jaar geleden hadden we
dezelfde wantoestanden. Er is van alles beloofd. Dat wordt nu weer beloofd.
Ik hoor graag of dat benodigde geld er heel snel komt, zodat we niet over
een jaar hier opnieuw dit beeld moeten schetsen.Voorzitter! Alvorens een aantal andere voorbeelden te geven, maak ik een
uitstapje naar de internationale ontwikkeling op economisch terrein. Ook daar
zien we wat het neoliberale denken, de visie van het marktfundamentalisme,
heeft veroorzaakt. Dat is niet zo fraai. Het leek allemaal prachtig te gaan.
De aandelenbomen groeiden bijna tot in de hemel en zie, in nog geen jaar tijd
is de wereld totaal op zijn kop gezet; een diepe crisis bijna alom in de wereld
en grote ellende voor miljoenen en miljoenen mensen. Denk maar aan de beelden
van Indonesië. Is dat nu dankzij of ondanks de hulp van het IMF? Die
vraag zou ik graag eens beantwoord willen zien. Niemand durft op dit moment
te voorspellen of deze crisis ook ons land zal raken en zo ja, op welke wijze.
Er is door anderen al op gewezen dat Brazilië nog een bijzonder groot
risico voor de wereldeconomie vormt.Ook al gaat het vandaag niet om de financiële beschouwingen, ik wil
er toch één aspect van de crisis uithalen, namelijk het ongebreidelde
vrije kapitaalverkeer. Anderen hebben hier al over gesproken. We noemen het
wel het 'flitskapitaal'. We hebben daar een tijd geleden al bijzondere aandacht
voor gevraagd. Toen werden we beoordeeld als mensen die er niets van snapten,
maar langzaam maar zeker begint men toch meer aandacht te krijgen voor het
feit dat daar iets te doen valt. We hebben voorgesteld, de zogenaamde Tobin-tax
op die kapitaaltransacties in te voeren. Het mes snijdt dan aan twee kanten.
Het legt een rem op de speculatie en levert, zelfs bij een zeer geringe belastingdruk
van 0,5%, op wereldschaal een bedrag op van ongeveer 1000 mld. Daarmee zal
bijzonder veel goeds te doen zijn, juist in die verpauperde wereld. Ik stel
helaas vast dat de regering tot nu toe met dit idee weinig of niets heeft
gedaan. Dat is jammer. Ik zou graag van de regering horen waarom zij daar
niets mee doet. Wat is haar visie? En waarom vindt zij niet dat dit idee het
overwegen waard is?Voorzitter! Ik zeg slechts weinig over de binnenlandse financiën.
Ik wijs alleen op het MIT. In het MIT 1999-2003 zijn een aantal projecten
gefinancierd, maar vallen er veel meer buiten de boot. Het gaat dan om vele
projecten waarvan wij denken dat ze spoedige gerealiseerd moeten worden. Wij
denken met name aan het Randstadspoor in de Vinex-gebieden. Dat is toch de
ruggengraat van het openbaar vervoer. Wij stellen vast dat de benodigde financiële
middelen daarvoor pas over acht, tien of twaalf jaar beschikbaar komen. Dat
is te laat. Het is triest om te zien dat aan de andere kant de schaarse miljarden
besteed worden aan een onrendabele lijn, de Betuwelijn. Wij vinden dat jammer.
Wij willen de regering alsnog toeroepen: 'Laat de Betuwelijn varen' en dan
in de dubbele betekenis.Voorzitter! Er moet volgens het programma ook nog bezuinigd worden. En
waar wordt er dan bezuinigd? Ik moet zeggen dat Paars II daarin wel consequent
is. Er wordt bezuinigd in de sociale zekerheid, althans wat daar nog van over
is. Dat leidt tot afbraak, maar ook tot armoede. Er wordt niet zo vaak meer
over armoede gesproken. Bisschop Muskens heeft dat vorig jaar nog wel gedaan,
maar er is nog steeds armoede. Armoede gaat hand in hand met de tweedeling.
Wij zijn in de voorstellen van de regering helaas geen constructieve maatregelen
tegen de structurele armoede tegengekomen. Er is wel bijzondere bijstand op
lokaal niveau, maar structurele maatregelen voor de armoedebestrijding
zijn er niet. Er is ook gesproken over het SCP – een zeer nuttige instelling
afgaande op het aantal keren dat zij vandaag is geciteerd – dat recent
de Armoedemonitor 1998 heeft uitgebracht. Iedereen zou daar eens naar moeten
kijken. Daaruit blijkt dat één op de zes huishoudens, bijna
1 miljoen, moet rondkomen met een inkomen onder de lage inkomensgrens, terwijl
bijna 0,25 miljoen huishoudens zelfs een inkomen onder het sociaal minimum
heeft. Men moet zich eens voorstellen wat voor een leven dat is. Je zult maar
kind zijn in een huishouden dat onder het sociaal minimum leeft. Het SCP geeft
ook aan wat de consequenties zijn voor die gezinnen. Arme mensen hebben minder
sociale contacten, ervaren meer criminaliteit en zijn ongezonder dan mensen
die niet arm zijn. Wij hebben er al eerder op gewezen dat mensen met lage
inkomens gemiddeld vijf jaar korter leven en 12,5 jaar minder gezond zijn
dan mensen met hogere inkomens; over tweedeling gesproken.Opvallend is ook de vaststelling van het SCP dat het vinden van werk slechts
een beperkt aantal mensen uit de armoede helpt. Het blijkt dat jaarlijks maar
2% van de uitkeringsontvangers met een laag inkomen door het aanvaarden van
werk duurzaam boven de fatale armoedegrens uitkomt. Dat is bijzonder opvallend
en teleurstellend. Dat onderstreept nog eens de eis van de SP dat een begin
moet worden gemaakt met het verhogen van het wettelijk minimumloon met 5%
in de eerste fase. Dat is een uitstekende structurele maatregel voor de aanpak
van de problematiek van de armoede en voor het opkrikken van de onderbouw.
Er is daarvoor geld. Wij leven in een bijzonder rijk land. Het ontbreekt slechts
aan de politieke wil. Het is een taak van de regering en de regeringspartijen
om daar antwoord op te geven. Door dit soort maatregelen kan de structurele
armoede worden aangepakt. Het mag niet bij incidentele, vluchtige maatregelen
blijven.Dit brengt mij bij een ander aspect van de sociale zekerheid, namelijk
de ervaringen met de geprivatiseerde Ziektewet, die om meer dan één
reden onrustbarend zijn. Het ziekteverzuim is door het afschaffen van de Ziektewet
niet, zoals voorspeld, verminderd. Daarvan was tijdelijk sprake, maar inmiddels
zijn wij weer terug op het hoge niveau van een jaar of vier geleden. De relatie
tussen werkgever en werknemer is, zeker op het punt van arbeidsongeschiktheid,
discutabel te noemen. De rechtspositie van de werknemer is verzwakt, de positie
van de Arbo-arts is problematisch, meer en meer vindt selectie plaats aan
de poort, het midden- en kleinbedrijf wil in overgrote meerderheid –
80% – de oude Ziektewet terug. En wat stelt de regering hier tegenover?
Privatisering van de uitvoering van de sociale wetten. Dat is naar onze mening
precies de verkeerde maatregel. Het mag duidelijk zijn dat wij deze verdere
opmars van de marktwerking in de sociale zekerheid afwijzen. De regering zou
er wijs aan doen, te erkennen dat haar ziektewetplan zijn tijd heeft gehad,
dat het gefaald heeft en dat terugkeer naar de oude Ziektewet een stap vooruit
is.Aan de sociale zekerheid is, zoals bekend, het terrein van de arbeid en
de arbeidsomstandigheden verwant; een van de gebieden waarvan de werkgevers
begin jaren negentig beweerden dat het onwerkbaar was geworden vanwege de
overvloed aan regels en het oerwoud van remmende voorschriften. Zonder die
regels zou het allemaal veel beter gaan. Het fenomeen deregulering ging een
rol spelen. Vooral op het gebied van de arbeidsomstandigheden moest het veel
eenvoudiger worden, zo was de stelling, wat in de wet stond, kon grotendeels
vervallen. Het kon in ieder geval allemaal veel beter door de 'partners' zelf
geregeld worden. Zo werd de zelfwerkzaamheid van de sector leidraad in de
filosofie van paars.En wat heeft dat in de praktijk nu opgeleverd? Dat heeft vooral geleid
tot minder zekerheid voor de werknemers, meer stress, meer gevaarlijk werk
en gefrustreerde Arbo-artsen, die nog steeds niet weten – ik weet het
ook niet – hoe zij twee heren moeten dienen.Om een idee te krijgen van de huidige kwaliteit van de arbeid hoeft men
alleen maar de laatste uitgave van het maandblad Arbo en Milieu open te slaan.
Daar treft men onder andere de volgende artikelen aan: 1. het aantal OPS-slachtoffers
in de verfindustrie is alarmerend, 2. justitie en politie overtreden de Arbowet,
kwaliteit arbeidsomstandigheden bij politie en gevangenissen is volgens de
arbeidsinspectie beroerd, en 3. de Bouw- en Houtbond FNV luidt de noodklok
over de ongevallen in de bouw. Dit is een greep uit één publicatie.
Het FNV heeft dat toegelicht en een rapport uitgebracht onder de titel 'Nul
is genoeg'. In dat rapport heeft het aangetoond dat het aantal ernstige en
dodelijke ongevallen in de bouw de laatste jaren fors is gestegen. Deden zich
in 1993 nog 289 ernstige ongevallen voor, in 1997 was dit aantal inmiddels
796. In diezelfde periode steeg het aantal dodelijke ongevallen in de bouw
van 12 naar 32 per jaar.Datzelfde FNV-rapport maakt de overheid een aantal ernstige verwijten.
De zelfwerkzaamheid, door de regering zo voorgestaan, werkt niet, stelt het
FNV. De overheid moet weer gaan handhaven en straffen. Ook pleit het FNV ervoor,
de boetes voor overtredingen van de wettelijke maatregelen te verhogen, bij
wijze van preventie. De conclusie is duidelijk: het afschaffen van regels,
de deregulering, op het gebied van de arbeid heeft de arbeidsomstandigheden
niet verbeterd. Het heeft het werk gevaarlijker gemaakt en heeft de hele toestand
op de werkvloer nadelig beïnvloed. Ook hier moet ik vaststellen dat deregulering
slecht heeft uitgepakt. Dat hoeft overigens niet te verbazen, want voor zij
werd ingevoerd, werd hier al door velen voor gewaarschuwd. Regels kunnen soms
heel nuttig en noodzakelijk zijn en dat is hiermee weer aangetoond.Dat brengt mij bij een van de, naar mijn mening, meest verontrustende
ontwikkelingen van de laatste tijd op het gebied van de gevolgen van de combinatie
van bezuinigingen, terugtredende overheid en geloof in de marktwerking. Ik
doel dan op justitie. Recentelijk was al veel te doen over zaken zoals een
tekort aan rechters, de overbelasting van het OM en de lange wachtlijsten
voor de justitiabelen. Tegelijk worden voorstellen gelanceerd die de rechtsbescherming
van de burger verder aantasten. Ik noem bijvoorbeeld het plan van de politie
om burgers te laten betalen voor politie-inzet en het voornemen van de politie
zelf om niet meer te reageren bij blikschade en simpele inbraken. Waar is
de grens? Wanneer is een inbraak niet meer een simpele inbraak? Dan noem ik
nog het idee van de Amsterdamse hoofdofficier, die net als in de Verenigde
Staten – het land van het marktfundamentalisme – dealtjes wil toelaten tussen OM en verdachten. Wij vinden dat een verontrustende
ontwikkeling. Ik hoor graag van de regering of zij het hierover met mij eens
is.Er is naar mijn mening meer dan de teloorgang van de rechtsstaat aantoont.
Ik hoorde collega Van Leeuwen in zijn bijdrage zeggen dat de rechtsstaat in
zijn partij hoog op de agenda staat. Dat is bij ons ook zo. Ik wou dat het
in de praktijk ook zo was. De rechtsstaat is toch een van de sociale grondrechten,
hij is toch een van de kernelementen in de sociale samenleving? Wij hebben
daar zeer grote zorgen over. Al in 1995 waarschuwde prof. Brenninkmeijer dat
de bezuinigingen op het terrein van justitie ertoe leidden dat de rechtsstaat
er alleen nog maar is voor de beter betaalden. Die ontwikkeling is sedertdien
voortgeschreden. De bezuiniging op de Wet op de rechtsbijstand heeft een kaalslag
in de rechtshulp opgeleverd. Nog maar 43% van de bevolking komt in aanmerking
voor de gefinancierde rechtshulp. Dat betekent in de praktijk – ik kan
er uit eerste hand over meespreken – dat veel van degenen die buiten
de gefinancierde rechtshulp vallen, van elke rechtshulp verstoken blijven.
Die mensen krijgen hun recht niet. Dat noem ik geen rechtsstaat. Tegelijkertijd –
het sluit hierop aan – wordt de sociale advocatuur financieel gewurgd.
Veel van de leden van de sociale advocatuur zijn in de afgelopen jaren in
stilte al noodgedwongen naar ander werk gaan omzien. Inmiddels – je
moet maar eens bij de sector gaan luisteren – is het definitieve einde
van de sociale advocatuur in zicht. Wij vinden dat een zeer verontrustende
ontwikkeling. Wij horen graag van de regering of zij bereid is deze funeste
ontwikkeling met financiële middelen te stoppen en, zo ja, op welke wijze.De in het regeerakkoord voor justitie bestemde middelen zijn naar onze
mening verre van toereikend. Er moet in feite gesproken worden van een aantasting
van de rechtsstaat en een schending van de fundamentele rechten zoals in de
Grondwet en het Europese Verdrag vastgelegd. Dat is niet alleen onze mening,
die mening is ook te lezen in het recente commentaar van Von Schmidt auf Altenstadt,
de landelijke deken van de Orde van advocaten. Men kan het nalezen in het
jongste nummer van het Advocatenblad. Hij geeft daar een scherpe, indringende
analyse van de situatie en hij geeft ook aan hoe beroerd het is gesteld met
justitie in het algemeen en de rechtshulp in het bijzonder. Weer zien wij
waar bezuinigingen en blind marktgeloof toe leiden: tweedeling en nog erger,
onrecht. Waar recht en rechtsbescherming afhankelijk zijn van de omvang van
de beurs legt het recht van de kleine beurs het loodje. Ik zou het bijzonder
op prijs stellen als ik daarop de reactie van het kabinet kon vernemen. Het
gaat mij vooral om een antwoord op de vraag wat men wil doen om deze aantasting
van de rechtsstaat tegen te gaan.Ik kom tot een afsluiting. Een persoonlijk punt. Met persoonlijk bedoel
ik dan mijn positie als volksvertegenwoordiger in relatie tot de richtlijn
aanwijzingen externe contacten rijksambtenaren van 8 juni van dit jaar. Over
de toepassing van die richtlijn zijn in september in de Tweede Kamer vragen
gesteld aan de minister-president. Hij zei dat Kamerleden recht hebben op
feitelijke informatie als zij die aan een ambtenaar vragen. Dat leek mooi.
Mijn ervaring is echter een heel andere. Naar aanleiding van een krantenbericht
over een rechtszaak wilde ik onlangs als Kamerlid telefonisch bij de persvoorlichter
van het OM in Utrecht enige feiten controleren. De reactie van de persvoorlichter
was: 'Ik heb navraag gedaan bij het ministerie van Justitie in Den Haag en
ik mag niet antwoorden. Goedemiddag.' En er werd opgehangen. Ik kreeg dus
niets te horen. Nu wil ik graag van de minister-president weten wat hij van
deze handelwijze vindt en of hij niet van oordeel is dat aanpassing van de
richtlijn nodig is. Het kan toch niet zo zijn dat iedere willekeurige burger
op dit punt informatie krijgt van de ambtenaren, terwijl een volksvertegenwoordiger
die niet krijgt.De heer Bierman:Voorzitter! Bij de vorige algemene beschouwingen had ik een korte gedachtewisseling
met de vorige minister-president naar aanleiding van het hanteren van wetten,
in het bijzonder naar aanleiding van het dilemma van bisschop Muskens, het
armoedeprobleem. Daarbij kwam aan de orde de kwestie van de individu en de
legitimiteit van de toepassing van de wet op het individu – mag je de
wet overtreden als je honger hebt? – versus legitimatie ten aanzien
van wetgeving die bedoeld is voor een institutie. Het betrof hier de luchthaven
Schiphol. Mag men dan de wet ongestraft overtreden? Wij zijn daar toen niet
uitgekomen. Er is toen wel heel duidelijk beloofd dat het in ieder geval dit
jaar niet zou voorkomen. Dan brengt mij meteen bij mijn eerste vraag aan de
nieuwe minister-president. Hoe staat het daarmee? Het andere element waar
ik nog even op terug wil komen, is dat wij toch wel enig positief resultaat
boekten. Wij hadden het namelijk over luchtschepen. Ook daarvan zou ik graag
willen weten hoe het er nu mee staat.Ik heb het debat met de vorige minister-president niet gevoerd om hem
te plagen. Ik deed dat vanuit mijn waarachtige overtuiging dat het geluk van
deze samenleving niet genoeg bewaakt kan worden en dat er niet genoeg kan
worden gedaan om het geluk in onze samenleving te vergroten, met het aandragen
van nieuwe gezichtspunten en mogelijk nieuwe oplossingen. Ik twijfel er niet
aan dat ook de vorige minister-president daar hetzelfde over dacht.Voor mij is de volgende afweging het grote punt. Met welk geluk hebben
wij te maken, van wie en hoe staan wij daartegenover op verschillend schaalniveau?
Dat is eigenlijk het thema van mijn bijdrage. Zonder geluk vaart niemand wel.
Maar wij hebben natuurlijk veel aan welvaart vergaard. Ik vind dat wij daar
ook een ontwikkeling in moeten zien. De samenlevingen die hun gouden eeuw
nog moeten krijgen, zullen waarschijnlijk meer nadruk leggen op welvaartsvermeerdering
en de samenlevingen die zo'n gouden eeuw al hebben gehad – daar reken
ik deze samenleving toe – hebben zo langzamerhand meer behoefte aan
bewaking van al het geluk dat reeds is opgebouwd. Dat is een enorme schat.
Ik constateer dat wij voortdurend bezig zijn met welvaartvergrotende nieuwe
ingrepen, waarbij wij de afweging ten aanzien van hetgeen wij reeds hebben
in mijn ogen wat onevenwichtig tot stand brengen.Met de minister van Financiën, die buitengewoon goed met de weegschaal
kan omgaan, en het dus heel goed zou kunnen weten, verbaast het mij dat deze
samenle ving aan gebouwenvoorraad en infrastructuur en dergelijke
reeds 2600 mld. vertegenwoordigt. Vanuit die zienswijze zou je kunnen zeggen:
ho even, als je nog iets nieuws wilt toevoegen, dan ligt de bewijslast wel
bij dat nieuwe. Levert dat inderdaad iets op? Is er een meerwaarde ten opzichte
van het kapitaal in geluk en geld dat wij al hebben te beheren of gaat het
om iets dat daar dwars doorheen gaat? Dat is eigenlijk de kern van de zaak.De grote werken zijn in discussie; of ze zullen worden uitgevoerd, moeten
wij nog maar zien. Het valt mij op dat men met deze werken welvaart wil scheppen,
terwijl men bij de afweging die daarvoor moet plaatsvinden op een nogal nonchalante
wijze omgaat met de bestaande schat. Ik kijk naar de plankwaliteit van dit
moment en citeer daarbij de Raad voor het landelijke gebied: er wordt geopereerd
alsof er een leeg, dunbevolkt land ligt, waar men zijn gang kan gaan omdat
er nog niets is gerealiseerd. Dat is nu juist níét het geval
en het gevolg is dan ook dat, als men met een dergelijke lage plankwaliteit
aan de gang gaat, een maximale weerstand wordt opgewekt bij degenen die zich
als schatbewaarder opwerpen voor datgene wat al is gerealiseerd. Dat betekent
dat er wordt gemaximaliseerd in plaats van geoptimaliseerd.Ik heb mij afgevraagd hoe dat komt, die arrogantie van plannen die op
deze wijze tot stand komen. Voorzitter! Dat zit 'm in de procedures. De opdrachtgever
is degene die, als hoeder van het algemeen belang, op balbezit kan spelen
en slechts in het laatste stadium van het traject bezwaar mogelijk maakt.
Dat houdt in dat alle bezwaren die mogelijk zijn tegen bepaalde aspecten van
de grote ingreep, zich op dat moment richten. Daardoor treedt opnieuw een
maximalisering van de weerstand op. Het is alsof geen mens in Nederland nog
betere achterlandverbindingen wenst en alsof iedereen de ondergang van de
mainports Rotterdam en Schiphol wil. Daarvan is natuurlijk totaal geen sprake,
maar de enige mogelijkheid om bezwaar te maken, doet zich op dat moment voor.
Men moet zich er niet over verbazen dat dan alle argumenten, ook gelegenheidsargumenten,
worden gebruikt.Mijn conclusie is dat plankwaliteit ontbreekt, dat er wordt gemaximaliseerd
in plaats van geoptimaliseerd en dat de procedures tekortschieten. Daarnaast
is er nog een ander aspect. Kijken wij naar de plannen zélf, dan zien
wij – en dat is tragisch voor ons – dat laagwaardige activiteiten
van nieuwe infrastructuur moeten worden voorzien, met een lage toegevoegde
waarde. Als voorbeeld noem ik de gulden per plaats van de 43% van de vliegbewegingen,
die in feite slechts dienen voor overstappers op Schiphol. Wij laten nu al
een gebied van 160 vierkante kilometer hinderen door geluid terwijl er alternatieve
mogelijkheden zouden kunnen worden geboden voor veel hoogwaardiger activiteiten
die daar nu niet plaats kunnen vinden. Wij hebben dus te maken met laagwaardige
activiteiten die worden geïntroduceerd en die hoogwaardige activiteiten
en het daaraan verbonden geluk kunnen ondermijnen. Wat mij verbaast, is dat
er wat dit betreft geen kosten-batenanalyse beschikbaar is, ook al heb ik
erom gevraagd. Als je met een zakelijk kabinet te maken hebt, heb je ook graag
de cijfers bij de hand waarmee over kapitaalverlies en te winnen alternatief
kapitaal kan worden gesproken.Voorzitter! Kijken wij naar wat op dit moment welvaart oplevert voor landen
die al heel veel hebben, dan blijkt dat welvaart in feite niets meer aan het
geluk toevoegt. De Verenigde Staten hebben sinds 1945 een verdrievoudiging
van de welvaart gekend, maar het geluk is daar niet toegenomen. Uit de recente
metingen van het geluk in Nederland blijkt, dat ook daar het geluk sinds de
jaren zeventig niet is toegenomen. Ik vermoed dat, als ik de jubileumuitgave
van het Sociaal en cultureel planbureau erbij neem, blijkt dat er al een behoorlijke
inbreuk op dat geluk wordt gepleegd. Echter, dat komt in de gemiddelden nog
niet erg duidelijk tot uitdrukking.Ik raad het kabinet aan, wat meer infrastructureel gericht te zijn op
de geluksfactoren, dus op de diensten. Dat doe ik niet zomaar. Het nieuwe
kabinet heeft daar een groot belang bij, mede gelet op de demografische ontwikkelingen.
Wij kunnen er zeker van zijn dat er wordt vergrijsd en dat er ergens omstreeks
het jaar 2020 een bevolkingsomvang zal zijn die gelijk is aan de huidige.
Dat houdt in dat alles wat tussen nu en dan aan extra infrastructuur, gebouwen
enz. wordt gerealiseerd, dan eigenlijk weer overbodig is. Na dat tijdstip
zet de vermindering van de bevolkingsomvang nog door.Wat betekent dit nu voor het kabinet? Voorzitter! Dat moet erkennen dat
het zal worden geconfronteerd met vergrijzing en afnemende vitaliteit van
een groot gedeelte van de bevolking. Een kwart van de huishoudens zal straks
65-plus zijn. Dat zal een gigantische zorginspanning vergen, en daar zullen
wij mensen voor moeten hebben. Als wij tegelijkertijd nieuwe werkgelegenheid
blijven creëren, zullen wij straks niet voldoende werknemers hebben voor
de zorgsector, zodat er een dubbele spanning op de arbeidsmarkt zal ontstaan,
namelijk enerzijds doordat wij die zorg moeten regelen, anderzijds doordat
die nieuwe werkgelegenheid daarmee gaat concurreren.En dan is er nog een ander probleem, zoals dat van de veiligheid. In verband
daarmee wordt er om meer blauw op straat gevraagd. Zie dat maar eens voor
elkaar te krijgen, als er op allerlei concurrerende terreinen werkgelegenheid
wordt opgeroepen. Er gloort dus een prachtig perspectief voor een nieuwe keuze
van investeringen in infrastructuur.Er werd daarstraks even gerefereerd aan New York. De situatie aldaar werd
in één adem genoemd met de wantoestanden in Zeeland, maar ik
denk dat er dan toch wel even iets is 'weggeadministreerd', namelijk de bevolkingsdichtheid.
Met een hoge bevolkingsdichtheid en dus waarschijnlijk ook veel criminaliteit
is meer blauw op straat natuurlijk uiterst rendabel. In een provincie als
Zeeland, die de laagste bevolkingsdichtheid van Nederland heeft, behalve misschien
in de zomer, is dat heel anders.Het gaat er dus ook nog om dat wij die zorg en die inspanning moeten leveren
in een steeds groter gebied waar steeds minder mensen wonen, wat ook weer
kostenverhogend werkt. Dit zal ongetwijfeld leiden tot looneisen en ik vraag
me dus af, waar wij de arbeidskrachten vandaan moeten halen als dit proces
doorgaat. Ik zie geen andere mogelijkheid dan het weer introduceren van gastarbeid
en ik vraag me af of dit wel de wens van het kabinet is. Ik zou het in ieder
geval niet wenselijk vinden, als ik deel uitmaakte van het kabinet. Het recept is dus duidelijk: de infrastructurele inspanningen moeten worden
verschoven van de harde naar de zachte sector.Wat gebeurt er nu als dit allemaal niet wordt gedaan? Ik wijs erop dat
dan het gevaar bestaat dat het kabinet in zijn eigen staart bijt. Ik zal een
paar voorbeelden geven. Ondanks de hoge lonen die worden uitbetaald, zijn
de lonen laag gehouden. Maar hoe komt het nu toch dat wij het zo lang hebben
kunnen uitzingen zonder loonsverhoging netto? Dat komt niet doordat wij zo
braaf naar het vorige kabinet hebben geluisterd of het Akkoord van Wassenaar
zo graag wilden uitvoeren. Nee, de helft van het aantal huishoudens had de
mogelijkheid om het met een koopwoning uit te zingen door een extra hypotheek
te nemen op basis van de waardevermeerdering, om het op die manier een beetje
draaglijk te maken. Die keuze had het kabinet kunnen maken, maar dat is niet
zo. Het bouwt koortsachtig bij om ervoor te zorgen dat zo dadelijk de woningmarkt
instort en de overwaarde niet meer kan worden verzilverd. Wat dan?Ik denk dus dat de Vinex op heel korte termijn moet worden geëvalueerd,
om een nieuwe uitgave in het grotestedenbeleid te voorkomen, want als de Vinex
verder wordt uitgevoerd, zien wij dat de segregatie zal doorzetten, ook tussen
kopen en huren. Maar de huursector is voornamelijk in de grote steden te vinden,
zodat er een dubbele armoedeslag wordt gemaakt. En dan mag de minister voor
het grotestedenbeleid de brokken opruimen. Met andere woorden, wij zijn nu
stoffer-en-blik-beleid naar deze minister aan het toeschuiven, waarmee het
kabinet in eigen staart bijt.Nog een voorbeeld. Als wij doorgaan met het aanleggen van bedrijventerreinen
en in het buitengebied nog meer woningbouw toelaten, dan leidt dat daar tot
een tekort aan gronden voor andere doeleinden. Dat betekent verhoging van
de grondprijs en dan kan er voor hetzelfde geld steeds minder voor de ecologische
hoofdstructuur worden aangekocht. Er is volgens de heer Van Vollenhoven nu
al een achterstand van 17 tot 21 jaar bij het ontwikkelen daarvan. Er komt
dus een beleid op gang waarmee wij steeds minder voor de natuur kunnen doen
omdat wij er niets voor deden. Ook hierbij is er dus weer sprake van bijten
in eigen staart en ook dit zal weer meer geld kosten. Ik zou dat geld juist
in meer geluk steken. Ik zou het kabinet-Kok I willen typeren als een kabinet
van meer geluk dan wijsheid, maar dit kabinet wens ik toe dat men het vooral
meer op wijsheid laat aankomen, want dan komt het met het geluk ook nog wel
goed.De heer Veling (GPV):Mijnheer de voorzitter! Graag wil ik deze keer, in afwijking van andere
keren, beginnen met een zegenbede. Moge God de regering en al haar leden wijsheid
geven bij het uitoefenen van hun ambt. Het is een goede gewoonte om dit het
kabinet te wensen. Een kritische bespreking van de opstelling en de plannen
van het kabinet doet niets af aan de ernst van deze wens. Overheden hebben
een roeping die wij zien als een roeping van Godswege. Dat schept verplichtingen
bij overheidspersonen, maar ook bij anderen die hun daarom respect verschuldigd
zijn.Wij spreken hier vandaag voor het eerst tijdens de algemene beschouwingen
met een tweede paars kabinet. Het is opnieuw een coalitiekabinet van PvdA,
VVD en D66. Ik ben op zoek naar de aard van dit kabinet. Wat is het voor een
soort kabinet?Toen ik ter voorbereiding van mijn bijdrage vandaag het regeerakkoord
nog eens bekeek, viel mij op dat dit document, dat toch de basis vormt van
de paarse regeringscoalitie, met geen woord rept over de drie partijen die
deze coalitie zijn aangegaan. Er wordt niet gesproken over een mogelijke versterking
van het geheel door bundeling van kracht van samenstellende delen. Dat kun
je wel verwachten bij een fusiedocument. Er is ook geen expliciete verantwoording
van gesloten compromissen. De minister-president gewaagde in de regeringsverklaring
slechts van 'onderling respect voor elkaars standpunten en opvattingen' als
basis. Maar daarmee is niets inhoudelijks gezegd. En eigenlijk is dat merkwaardig.
Het regeerakkoord wekt de indruk dat het een verkiezingsprogramma zou kunnen
zijn van een politieke partij. Dat is dan een niet zo erg bevlogen programma.
Maar dat zijn de programma's van de politieke partijen, nadat de ideologieën
wat in diskrediet zijn geraakt, doorgaans ook niet. Ik noem het merkwaardig
dat er weinig van te vinden is, omdat de partijen in de verkiezingstijd toch
hun best hebben gedaan, de eigen verdienstelijkheid voor het voetlicht te
brengen, ook in vergelijking met de concurrerende partijen.Afgelopen vrijdag werd in de oude zaal van de Tweede Kamer een symposium
gehouden over de verhouding tussen regering en parlement. Eén onderdeel
van het symposium ging over het fenomeen 'regeerakkoord'. De twee sprekers
over dat onderwerp, namelijk prof. Kortmann en onze oud-collega Vis, die geacht
werden elkaars opponent te zijn, bleken eenstemmig in hun commentaar: het
regeerakkoord dat de basis vormt voor Paars II, heeft een sterk ambtelijk
karakter en belemmert door de uitgebreidheid en gedetailleerdheid ervan de
parlementaire controle op het lopende regeringsbeleid. Mijns inziens hebben
die uitgebreidheid en gedetailleerdheid te maken met het door mij gesignaleerde
manco, namelijk dat de coalitie zich niet verantwoordt over, laat ik het noemen,
een regeerconcept waarover men het eens is geworden. Er is in de algemene
paragraaf weinig terug te vinden van pogingen om elkaar te vinden, dus weinig
terug te vinden van afwegingen. Men springt naar de concrete beleidsterreinen
om met plussen en minnen te bekijken of er een compromis kan worden gevonden
of, als dat niet lukt, of er een procedureafspraak gemaakt kan worden om er
uiteindelijk toch uit te komen. Vanmiddag is het al eerder een 'verzekeringspolis'
genoemd.Je kunt zeggen dat het merkwaardig is dat er in het regeerakkoord weinig
van terug te vinden valt, maar eigenlijk zijn de verkiezingsprogramma's van
de samenwerkende partijen ook niet allemaal even inspirerend. Vooral de algemene
paragrafen hebben een nogal vlak karakter. Natuurlijk, de economische bedrijvigheid
is een belangrijke waarde. De VVD laat daar geen twijfel over bestaan. De
PvdA spreekt over een evenwicht tussen markt en overheid, tussen individualiteit
en solidariteit. En D66 zegt iets dergelijks, door economie te verbinden met
sociaal en met duurzaam. Wat dat betekenen moet, moet vervolgens
blijken uit de concrete wensen en aanbevelingen die als het ware klaarliggen
voor de formatieonderhandelingen. Je kunt dan paragraaf voor paragraaf langslopen.
Omvattende visies en sterke principes zijn niet in de mode. In het regeerakkoord
vindt je eenzelfde vlakke formuleringen over wederzijdse afhankelijkheid tussen
individu en samenleving, tussen overheid en markt, tussen economie en ecologie
en het belang van evenwicht, ongeveer in dezelfde termen als in het verkiezingsprogram
van de PvdA. Maar ja, wie kan er een kwaad woord spreken over een balans?Hoe dat ook zij, het regeerakkoord is uitgebreid en op veel punten gedetailleerd.
Dat betekent, zo werd vrijdag door deelnemers aan het symposium terecht opgemerkt,
dat er in de tijd van de formatie wel heel veel is beslist in principe voor
vier jaar, en dat in een sfeer van geheimhouding, ondanks de dagelijkse taferelen
hier in de Noenzaal, en zonder bemoeienis van het parlement als zodanig en
zeker zonder betrokkenheid van de oppositie. Het was naar mijn idee mooi geweest
als de partijen de formatietijd hadden gebruikt om het vertrouwen te laten
groeien op basis van een concept, een idee over datgene wat er in hoofdlijnen
te doen staat. Misschien hangt deze wens van mij samen met een opvatting over
de taak van de overheid die niet vanzelfsprekend is. Daarop kom ik nog terug.Zoekend naar datgene wat Paars II precies is, waarover ik straks wat meer
wil zeggen, zie ik natuurlijk aanleiding om even terug te kijken naar Paars
I. Paars I had nog de glans van het nieuwe. Weliswaar verzekerde minister-president
Kok ons dat zijn kabinet een heel gewoon kabinet was, maar in één
opzicht was Paars I in de Nederlandse politieke geschiedenis natuurlijk wel
bijzonder. Een kabinet zonder deelname van christelijke partijen was iets
nieuws en kreeg hierdoor in de ogen van velen extra glans. Hierbij had Paars
I een missie, namelijk het streven naar groei van economische bedrijvigheid
en naar werk als topprioriteit. Qua levensinstelling was het dus libertijns
en economisch gezien liberaal; dit maakte Paars I herkenbaar.Paars II heeft het naar mijn indruk wat moeilijker om voor het voetlicht
te komen en de samenleving een aansprekend beleid te presenteren. Voortzetting
van de libertijnse houding is niet echt verrassend en roept zelfs hier en
daar scepsis op. Het wordt ook moeilijk om de wensen van liberale zijde te
blijven verbinden met datgene wat sociaal-democraten belangrijk vinden. In
conjunctureel iets minder gunstige omstandigheden worden keuzes onvermijdelijk.
Trouwens, ook over de bestemming van mogelijke meevallers kun je het elkaar
behoorlijk lastig maken. De politiek van het gemene veelvoud moet plaatsmaken
voor de politiek van kiezen of delen. Dit gaat Paars II niet gemakkelijk af.
Het is de vraag of het kabinet slagkracht zal weten te ontwikkelen.Ik kom nu toch opnieuw bij de vraag wat nu het eigene van Paars II is.
De positiekeuze van Paars II is niet altijd even expliciet. Zoals gezegd,
op tal van punten kun je in detail nalezen wat er tijdens Paars II gebeuren
moet, maar grote vragen over datgene wat een regering in het Nederland aan
het eind van de 20ste eeuw zich tot taak zou moeten stellen, worden niet expliciet
beantwoord. Ik wil op drie punten proberen hierin door te dringen, waarbij
ik gebruik maak van een recente studie van de WRR met als titel Staat in beweging.
Het lijkt mij een geschikte bron, zo'n studie van de raad voor het regeringsbeleid.De WRR vraagt zich in deze studie af wat er geworden is van de discussie
over de kerntaken van de overheid die in het begin van de jaren negentig werd
gevoerd om duidelijkheid te krijgen over de grenzen van de overheidstaak in
het proces van noodzakelijke bezuiniging. De auteurs stellen vast dat de vraag
naar kerntaken niet gemakkelijk tot eenduidige conclusies leidde. De vraag
was te algemeen en ging uit van de onjuiste vooronderstelling dat er een algemeen
antwoord op de kerntakenvraag te geven was. In Staat in beweging kiest de
WRR voor een analyse van wat er met de staat aan het gebeuren is, om van daaruit
de vraag naar de positie en de taak van vooral de centrale overheid opnieuw
te stellen. Misschien is het niet verrassend dat die vraag op meer dan één
punt neerkomt op een uitnodiging om politiek partij te kiezen. Je komt dan
natuurlijk opnieuw bij centrale politieke kwesties. Ik noem drie punten.In de eerste plaats vraag ik naar de aard en de grenzen van het handelingsvermogen
van de overheid. Wat kan en moet een regering in Nederland in deze tijd doen?
Deze vraag is actueel omdat eenduidigheid van overheidsgezag in de nationale
staat heeft plaatsgemaakt voor, wat in de studie heet, een middelpuntvliedend
overheidsbestuur. Dit klinkt dramatisch, maar men bedoelt hiermee dat overheidsbevoegdheden
verschuiven naar boven, door de Europese integratie, en naar beneden, door
decentralisatie en verzelfstandiging. Een extra complicatie is dat het economisch
verkeer zich minder dan ooit laat opsluiten in territoriale grenzen, zodat
het niet gemakkelijk is overheidsbevoegdheden eenduidig te koppelen aan land,
regio of plaats. Je zou kunnen zeggen dat de functie van nationale overheden
kleiner wordt, en dat wat er terug komt aan overheid, internationaal, Europees
of lokaal, niet altijd dezelfde mogelijkheden heeft als de nationale overheid
had. Ik stel twee vragen aan het paarse kabinet over zijn opvatting over de
taak van de overheid in dit perspectief. De eerste vraag gaat over Europa,
over de verhouding tussen de functie van onze nationale overheid en de zeggenschap
van Europese instituties.In de regeringsverklaring betuigt de minister-president nog eens adhesie
aan het begrip subsidiariteit, dat wil volgens hem zeggen dat 'het beleid
zo dicht mogelijk bij de burger dient te worden voorbereid en uitgevoerd'.
Maar dat is een zeer open formulering. De WRR-studie suggereert een inhoudelijke
onderscheiding in functies. De Europese Unie zou primair verantwoordelijk
kunnen zijn voor de randvoorwaarden voor het, in brede zin, economisch verkeer
en de nationale overheden voor de ordening van het maatschappelijk verkeer
die rechtseenheid en gelijkheid vergt. Daarop is natuurlijk af te dingen.
Zou zo'n formulering richting kunnen wijzen voor een invulling van het begrip
subsidiariteit?Ik kom dan bij de verhouding tot andere Nederlandse overheden. Paars II
zal het proces van decentralisatie voortzetten, zo meldt het regeerakkoord.
Decentralisatie is goed als taken 'naar hun aard' beter door bijvoorbeeld
gemeenten kunnen worden uitgevoerd. Dat is opnieuw een open
formulering. Is het niet mogelijk duidelijker een zekere richting te bepalen?
Zou je, zoals het WRR-rapport het doet, kunnen zeggen dat gemeenten verantwoordelijk
zouden moeten zijn voor directe voorzieningen voor burgers, en dat het tot
de taak van de nationale overheid met betrekking tot het maatschappelijk verkeer
blijft behoren, vrijheden en rechten te waarborgen, bijvoorbeeld voor groepen
die op de schaal van een gemeente weinig macht kunnen ontwikkelen? Ik zoek
eigenlijk naar een meer precieze invulling van de plaatsbepaling van nationale
overheden ten opzichte van andere overheden.De tweede vraag heeft te maken met de overheidstaak om gelijkheid te waarborgen;
gelijkheid voor de wet en gelijkheid in bejegening door de overheid. Volgens
de WRR-studie lijkt die zaak steeds complexer, uitgebreider en verfijnder
te worden. Heeft het concept van gelijkheid primair de functie van zekerheid
waarop mensen kunnen terugvallen? Of gaat het om versterking van het vermogen
van individuen om zich te handhaven in de wereld? Of moet bij het bevorderen
van gelijkheid juist ook aan levensverbanden, aan gemeenschappen worden gedacht?
Uiteraard wordt hier geen keuze gevraagd met uitsluiting van andere. Maar
de vraag waar de accenten liggen, is wel degelijk van belang. En daarom stel
ik deze nu want in de presentatie van het kabinet en het kabinetsbeleid wordt
niet expliciet op deze vraag ingegaan. De indruk die je krijgt uit de geschiedenis
van Paars I en uit de voornemens van het nieuwe kabinet wijst echter wel in
een bepaalde richting. Is de indruk juist dat het kabinet ook in de komende
tijd de nadruk zal leggen op activering van individuele burgers, ook als dat
betekent dat beschermende voorzieningen versoberd moeten worden? En is de
indruk juist dat bij het waarborgen van vrijheden en rechten het primaat ligt
bij de autonomie van de individuele burger, ook als dat betekent dat vanouds
normatief geachte ordeningen van de samenleving en waarden van gemeenschappen
moeten wijken? Ik denk hier natuurlijk aan het forceren van het begrip huwelijk,
zodanig dat ook homoseksuele paren kunnen trouwen, waarover collega Schuurman
zojuist ook iets zei.Ik stel nog een derde vraag. De overheid heeft een belangrijke taak tot
het ordenen van de samenleving. De gedachtegang in de WWR-studie is, dat de
overheid in de loop van de tijd steeds meer is gaan kiezen voor een open ordening.
Dat is een ordening die niet direct voorschriften stelt, maar die een bepaald
kader schept, waarbinnen autonome keuzes van burgers zichtbaar worden, consequenties
krijgen en voor anderen herkenbaar worden. Het is vergelijkbaar met het burgerlijk
recht; het is een ordening die mensen niet verplicht tot iets maar die, wanneer
zij keuzes doen, wel consequenties verbindt aan die keuzes. Waar het mij om
gaat, is dat zo'n ordening die grootschalig wordt, volgens de WRR op termijn
haar tekorten zal laten zien en vast kan lopen in tegenstellingen, uiteenlopende
ambities en gebrek aan oriëntatie. Bij wijze van voorbeeld wordt gewezen
op de overgang van republiek naar principaat en keizerrijk in het oude Rome.
Die overgang heeft volgens de onderhavige WRR-studie ook een dergelijk kenmerk.
In het regeerakkoord wordt gezegd dat het tweede kabinet-Kok overtuigd is
van de noodzaak om ook in de termen van de WRR-studie in te zetten op meer
sturende vormen van ordening. Je komt er niet, als je alleen maar een kader
schept waarbinnen mensen op een nette manier met elkaar kunnen verkeren. Die
ambitie om meer te willen, lijkt echter ook op aarzelingen te stuiten.De vraag is of je wel zedenmeester kunt zijn. Mijn vraag is dan hoe het
kabinet hier positie kiest. Die vraag is niet vergezocht, al was het alleen
maar omdat traditioneel de liberale stroming in de politiek aanmerkelijk terughoudender
is dan de sociaaldemocratische. Natuurlijk is de gewetensvrijheid van burgers
een reden om terughoudend te zijn, zeker als het gaat om ordeningen die mensen
moreel binden. Uitwassen van onverantwoordelijk gedrag en zelfs geweld en
aanzetten daartoe moeten echter actief bestreden worden. Ik zou zeggen: laat
een overheid die zich daartoe zet, bewust aansluiting zoeken bij de motivatie
van burgers in hun levensovertuiging en morele oriëntatie. Er is wel
eens gedacht dat het overheidsbeleid genoeg zou hebben aan een soort minimummoraal
die levensbeschouwelijk neutraal zou kunnen zijn. Dat is een misverstand.
Natuurlijk is het goed om als ordenende overheid terughoudend te zijn waar
het gaat om de innerlijke overtuiging van religieuze aard of anderszins. Daar
zou echter meteen aan moeten worden toegevoegd dat een morele oriëntatie
een grondslag nodig heeft. Zonder innerlijke morele overtuiging zal een samenleving
uiteenvallen. Dat zou een in levensbeschouwelijk opzicht terughoudend optredende
overheid moeten benadrukken.Mijnheer de voorzitter! Hier raak ik, aan het eind van mijn betoog, de
kern van onze christelijke overtuiging van waaruit wij graag een bijdrage
willen leveren aan het beraad over een goede koers van het overheidsbeleid.
Wij geloven in een God wiens wil het leven van mensen gezond kan maken. Dat
is geen fundamentalisme dat de persoonlijke vrijheid van mensen binden wil.
Het is ook geen dogmatisme dat wegloopt voor het debat over de waarde van
bepaalde opvattingen voor de samenleving. In het kader van de rechtsstaat
die wij ook om principiële redenen eerbiedigen, kun je toch moeilijk
zwijgen, als je gelooft op grond van christelijke, bijbelse waarden een zinnige
bijdrage te kunnen leveren aan de bezinning op de toekomst van onze samenleving.
Ik ben belangstellend naar de reactie van de minister president.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal morgen om 10.00 uur antwoorden, waarna de re- en dupliek
volgen na de lunchpauze.Sluiting 19.24 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-105-149.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl