Beleidsdebat over effectiviteitsverantwoording in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2008-2009, pag. 998-1011

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-02-2009

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

nr. 20, pagina 998-1011

03-02-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 31700-XIIIToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 31700-DToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over een motie, ingediend bij het beleidsdebat over biotechnologie in de landbouw in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2009 (31700 XIV), te weten de motie-Schuurman c.s. inzake genetische modificatie van planten waarbij geen zekerheid bestaat dat alle risico's van toepassing beheersbaar zijn (31700 XIV, letter G)Pagina 998-998
Lijst van besluiten (dinsdag 3 februari 2009)Pagina 1055-1056
Voortzetting van het beleidsdebat over effectiviteitsverantwoording in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D)Pagina 1028-1047
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Aanpassing van enige wetten in verband met de invoering van het burgerservicenummer (Aanpassingswet burgerservicenummer) (30907); - Wijziging van de begrotingsstaten van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (31792 IIA); - en nog 18 andere wetsvoorstellen (31792 IIB, 31792 III, 31792 IV, 31792 VI, 31792 VII, 31792 IXA, 31792 IXB, 31792 X, 31792 XI, 31792 XIII, 31792 XIV, 31792 XV, 31792 XVII, 31792 XVIII, 31792 B, 31792 C, 31792 F, 31792 G)Pagina 997-998
Aan de orde is de voortzetting van het debatover de brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 14 maart 2008 over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste Kamerverkiezingen (31200 IIA, A) en over het verslag van het schriftelijk overleg over de brief van de staatssecretaris van 14 maart 2008 (31200 IIA, D) in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (31200 IIA).Pagina 1047-1055
Debat over de brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 14 maart 2008 over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste Kamerverkiezingen (31200 IIA, letter A) en over het verslag van het schriftelijk overleg over deze brief (31200 IIA, letter D) in het kader van behandeling wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (31200 IIA)Pagina 1011-1027
Beleidsdebat over effectiviteitsverantwoording in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D)Pagina 998-1011
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 3 februari 2009)Pagina 1056-1056
Presentie en opening (dinsdag 3 februari 2009)Pagina 997-997

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 76 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het beleidsdebat over effectiviteitsverantwoording
in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D).Mevrouw Kneppers-Heijnert (VVD):Vandaag houden wij het begrotingsdebat met de bewindspersonen van Economische Zaken. Afgelopen jaar heeft de Kamercommissie een uitstekende
technische voorlichting over de begroting door ambtenaren van het departement
gehad, onder leiding van de secretaris-generaal, waarvoor dank. Dat was erg
behulpzaam. De Kamercommissie heeft besloten dat het thema voor dit jaar "Effectiviteit
en effectiviteitsverantwoording" is. Mijn fractie wil in het kader van het
thema in het bijzonder aandacht besteden aan het Fonds Economische Structuurversterking
(FES). Eerst wil ik echter een aantal opmerkingen maken over de huidige economische
situatie.Deze regering heeft lang de ernstige economische situatie niet onder ogen
willen zien. De begroting 2009 werd nog ingediend onder het motto: "Nederland
staat er ondanks de internationale economische onrust goed voor". Inmiddels
heeft de regering honderden miljarden aan kapitaalgaranties afgegeven voor
interbancaire transacties, om het vertrouwen terug te winnen, de bancaire
motor weer op gang te brengen en daarmee de kredietverlening aan bedrijven
te stimuleren.Het laatste wil nog niet lukken, wat bij mijn fractie de vraag oproept
hoe de minister van EZ op al deze transacties inspeelt, om daarmee de structuur
van de economie in stand te houden casu quo te versterken. Is de Nederlandse
economie, zowel het groot- als het kleinbedrijf, op dit moment niet vooral
gebaat bij instrumenten als borgstellingen? Gaat de minister aan de slag met
voorstellen die zijn gedaan om bedrijfstakken die het moeilijk hebben, te
ondersteunen? Te denken valt aan het naar voren halen van projecten in de
woning- en wegenbouw. Wat treurig overigens dat dit kabinet nu in de woningsector
ook nog eens geconfronteerd wordt met de gevolgen van de zelf veroorzaakte
stilstand in de huursector. Afgezien daarvan: wat doet de minister aan het
opruimen van allerlei obstakels in de sfeer van de regelgeving die er de oorzaak
van zijn dat als morgen een beslissing wordt genomen, grootschalige investeringen
vaak pas na een paar jaar niets doen tot daadwerkelijke actie leiden? Geld
is zeker niet het enige probleem. In de wegenbouw lossen we nu een probleem
op met spoedwetten. Moeten er elders ook spoedwetten komen om investeringen
te kunnen versnellen?Hoe dan ook, meer dan ooit moet publiek geld nu doeltreffend worden besteed.
Dat wil zeggen dat het de hoogste tijd is dat er een eind komt aan de gewoonte
van dit kabinet om bestedingen als investeringen te presenteren en daarmee
kom ik bij het FES. Mijn fractie heeft voor het onderwerp FES, en vooral voor
de vraag wat er met de FES-gelden gebeurt, al verscheidene keren aandacht
gevraagd, onder andere bij de algemene politieke beschouwingen van 2005, 2007
en 2008. Wij hebben almaar geen bevredigend antwoord gekregen op vragen over
de criteria, transparantie en toetsing achteraf, om te voorkomen dat het FES
een grabbelton voor gelegenheidsuitgaven wordt. De premier zegde dat toe.
Daarvan zien wij weinig terug. Wel heeft het kabinet een nieuw systeem voor
de voeding van het FES voor de lange termijn gesuggereerd, namelijk om de
aardgasbaten aan te wenden voor schuldreductie en met de hieruit voortvloeiende
rentevrijval het FES te voeden volgens een bepaalde formule. Mijn vraag is
of de nieuwe systematiek beter voldoet aan de doelstellingen van het FES.
Of is het allemaal lood om oud ijzer? Zo nee, in welk opzicht wordt beter
aan de doelstellingen voldaan?Ook in de voorgestelde nieuwe systematiek zullen er criteria moeten zijn
voor de projecten waaraan het gereserveerde geld wordt besteed. In het coalitieakkoord
wordt gesproken over goede criteria gericht op investeringen die de economische
structuur versterken. "Goed" is een normatief begrip en wat de een goed vindt,
hoeft de ander niet goed te vinden. Het gaat naar de mening van mijn fractie
niet om goede, maar om objectieve criteria. Dat zijn criteria waaraan af te
lezen is of de FES-middelen op de lange termijn nut opleveren in de zin van
de economie structureel versterken.Worden de FES-gelden besteed aan investeringsprojecten van nationaal belang
waarmee de economische structuur wordt versterkt? Ons ontgaat het verband
tussen de projectuitgaven en economische structuurversterking bij vele FES-posten.
Ik noem enkele voorbeelden. Kan de minister uitleggen dat de projecten KISS
(Kind Signalering Systeem), Beelden voor de toekomst en Leerwerktraject jongeren
op maat, om slechts enkele uit de lange lijst te noemen, diepte-investeringen
zijn waarmee de economische structuur wordt versterkt? Kan de minister uitleggen
waarom deze wirwar aan grote, kleine en nietige uitgaven niet uit de gewone
departementale begrotingen kan worden betaald? Wat verstaat de minister onder
economische structuur? Wordt op deze manier ondergronds vermogen, voortkomend
uit de Nederlandse gasvoorraad, in bovengronds vermogen omgezet? En wanneer
wordt het FES nu eindelijk opgeschoond?De Interdepartementale Commissie Ruimtelijke Economie en de Commissie
Economie, Kennis en Innovatie adviseren de ministers van EZ en Financiën
over de projectvoorstellen van de departementen waarna er nog een beoordeling
plaats vindt door het CPB en/of een commissie van wijzen. Deze beoordeling
vindt plaats op legitimiteit, effectiviteit en efficiëntie. Er moeten
dus criteria zijn. Kan de minister ons over de criteria nu eens opheldering
verschaffen?Het kabinet wil niet over zijn graf heen regeren. Elk nieuw kabinet kan
bij de formatie besluiten een deel van de berekende rentevrijval in de kabinetsperiode
ten gunste van het FES te laten komen. Met andere woorden: ieder nieuw kabinet
kan bepalen welk percentage van de berekende rentevrijval zal dienen als voeding
van het FES. Is dit niet het beste bewijs dat wij niet praten over investeringsprojecten
van nationaal belang die de economische structuur versterken? Deze duren immers
per definitie langer dan een regeringsperiode van vier jaar. Wel wil de regering
in de nieuwe FES-wet vastleggen dat de uitkomst van de geschetste methode
nooit kan resulteren in een voeding van minder dan 1,7 mld., op basis van
de prijzen van 2008. De VVD-fractie wil graag weten wat "nooit" in dit verband
betekent.Ik kom nu op de wetgevingssystematiek. De FES-wet 1995 geldt nog steeds.
De minister verwacht dit voorjaar een wetsontwerp bij de Tweede Kamer in te
kunnen dienen voor een nieuwe FES-wet. Wat betreft de voeding en de uitgavencategorieën
wordt de wet al niet meer nageleefd. De FES-wet wordt overruled door de jaarlijkse
FES-begrotingswetten. Op vragen daaromtrent uit de Tweede Kamer heeft de minister
geantwoord dat dit mogelijk is doordat de FES-wet en de begrotingswet dezelfde
procedure doorlopen en dus dezelfde juridische status hebben. Lex posteriori
derogat legi anteriori, zoals juristen zouden zeggen.De vraag die bij de VVD-fractie rijst is de volgende: wat is dan de waarde
van een FES-wet, oud of nieuw? Kan dan van een nieuwe FES-wet
ook weer bij begrotingswet worden afgeweken? Wat is dan de waarde van de toezegging
dat de geschetste methode nooit kan resulteren in een voeding van minder dan
1,7 mld.?Ik ben met de actualiteit begonnen en wil ook eindigen met de actualiteit
in relatie tot het FES, namelijk de financiering van de werktijdverkorting
en de deal die de minister van Financiën afgelopen week heeft gesloten
met betrekking tot ING. In de najaarsnota 2008 bleek dat de FES-bijdrage aan
het Infrastructuurfonds met 200 mln. is verhoogd. Deze verhoging wordt gefinancierd
uit een gelijktijdige verhoging van de FES-ontvangsten uit de aardgasbaten.
De daarmee optredende vrije ruimte binnen het Infrastructuurfonds wordt benut
door een uitgave van 200 mln. die was voorzien voor 2009, al in 2008 te doen.
Mijn vraag is of dit echt extra is. Komt dit bedrag bovenop het basispad of
wordt bij de Voorjaarsnota 2009 dit bedrag minder aan infrastructuur uitgegeven
en gebruikt om de werktijdverkorting te bekostigen? Met andere woorden: is
dit een boekhoudkundige truc van de minister van Financiën? Wat vindt
de minister van EZ, die naast de minister van Financiën hoeder van het
FES-fonds is, ervan als de werktijdverkorting uit FES-gelden wordt betaald?
Zijn dit diepte-investeringen die de economische structuur versterken?De kans is groot, althans volgens de minister van Financiën, dat
het recente steunplan voor ING de belastingbetaler niets kost en, sterker
nog, op de lange duur wellicht winst gaat opleveren. Ook zouden er rente-inkomsten
uit de portefeuille zijn. Kan de minister ons informeren of het kabinet al
besloten heeft hoe deze rente-inkomsten en, op de langere termijn, een eventuele
winst worden aangewend? De suggestie van mijn fractie is daarmee de staatsschuld
te verminderen zodat met de vrijgekomen rente het FES kan worden gevoed.Het thema van dit debat is effectiviteit en effectiviteitsverantwoording.
Mijn fractie blijft van mening dat de aardgasbaten in het algemeen, in het
bijzonder via het FES, niet effectief worden besteed, in de zin van doelgericht
ten gunste van investeringsprojecten van nationaal belang waarmee beoogd wordt
de economische structuur te versterken. Mijn fractie roept de minister van
EZ dan ook op om juist in deze economisch moeilijke tijd zich als hoedster
van het FES op te werpen en ervoor te zorgen dat de FES-gelden besteed worden
aan diepte-investeringen zodat de huidige generatie kan profiteren van de
werkgelegenheid die de projecten met zich meebrengen en de toekomstige generatie
van de economische structuur die daar het resultaat van is. Dit betekent voor
mijn fractie – wij zeggen dit niet voor het eerst – dat de FES-gelden
niet langer verkruimeld moeten worden in de departementale begrotingen. De
FES-gelden moeten weer voor economische structuurversterking worden gebruikt,
juist nu in deze moeilijke economische tijd, en wel onder leiding van de minister
van EZ. Mijn fractie zal de minister op dit punt steunen. Wij zijn benieuwd
naar haar reactie en overwegen om daar een motie over in te dienen.De heer Terpstra (CDA):Voorzitter. In het begin van het jaar 2008 is besloten een beleidsdebat
te houden over de vraag hoe de resultaten van het beleid van Economische Zaken
kunnen worden gemeten. In de vorige periode zijn drie beleidsdebatten gehouden.
Het laatste ging over de toekomst van kleine ondernemingen, het mkb. Het hoogtepunt
van dat debat was naar mijn mening mijn eigen aangehouden motie over regelvrije
bedrijfstakken.Vandaag is er het eerste beleidsdebat in deze periode. Zowel in 2007 als
in 2008 hebben wij geen beleidsdebat gehouden over EZ. Nu gaat het over de
effectiviteitsverantwoording van het beleid van EZ. Wat willen de bewindslieden
van EZ bereiken en hoe kunnen de resultaten van dat beleid worden gemeten?
In de begroting 2008 wordt hier uitgebreid op ingegaan met een beschouwing
over het feit dat het vaststellen van zinnige prestatie-indicatoren vaak moeilijk
is. Daar zijn wij het in grote lijnen met de minister en de staatssecretaris
over eens. Maar dat is voor ons nog geen reden nu al naar huis te gaan. Wij
willen ook goed luisteren naar andere meningen, met name naar de mening van
de heer Reuten, die dit debat heeft aangevraagd. Van hem verwachten wij een
zee van prestatie-indicatoren.Wij zijn het eens met collega Van den Berg van de SGP-fractie, die in
de commissie heeft gezegd dat het vreemd zou zijn als wij de toekomst hier
gaan meten en niets zeggen over de huidige sociaaleconomische problemen. Daarnaast
probeer ik ook nog lessen te trekken uit de gegevens met betrekking tot de
prestatie-indicatoren voor het beleid dat wij eventueel moeten gaan voeren.Ik wil eerst twee algemene opmerkingen maken. Wat betreft de opbouwjaren
na de Tweede Wereldoorlog bestaat bij mij het idee – je weet nooit zeker
of dat idee klopt – dat toen zeer zuinig met de beschikbare middelen
is omgegaan. Het bekende "Drees-gevoel". In de jaren zestig werd dit gevoel
minder. Dat is heel goed beschreven door een van mijn voorgangers, Harry Notenboom,
in een van zijn boeken over de wijziging van het beleid op dit punt in de
periode van 1967 tot 1973. Het adagium was toen: de overheid doet altijd het
goede voor de mensen en dan moet je niet zo zeuren over geld. Dit heeft jaren
geduurd, mede mogelijk gemaakt door de aardgasinkomsten. Ik sluit mij helemaal
aan bij de vorige spreker.Eind jaren zeventig werd het duidelijk dat er iets moest gebeuren. Alle
signalen stonden op rood. Minister Ruding en al zijn opvolgers hebben hard
gewerkt aan een betere verantwoording. De heer Van Zijl is later gekomen met
het idee van een verantwoordingsdebat, dat elk jaar wordt gehouden op de derde
woensdag in mei. Dit debat past volgens mij in die lijn.Meten is weten en het werken met prestatie-indicatoren is op dit moment
echt in. Alhoewel wij zeker niet willen terugvallen naar de jaren zestig en
begin jaren zeventig met de visie "Alles wat de overheid doet is goed gedaan",
bekruipt ons toch af en toe het gevoel dat we nu te veel vooraf willen weten,
en daarbij elk risico bij voorbaat willen uitsluiten. Wij streven dus naar
een soort risicovooruitberekende maatschappij, die volgens mij niet bestaat.
Hoe staat de minister in deze discussie met betrekking tot een juist evenwicht
tussen op hoop van zegen – om het maar eens in CDA-woorden te zeggen –
en een beleid waarbij je van tevoren alles extreem gaat uitrekenen? Daardoor
loop je het gevaar dat de heer De Boer noemde in een interview met Forum,
dat in Nederland alles net zo lang wordt doorgerekend tot het morsdood is.Tijdens mijn klimaatneutrale vakantie in België heb ik een aardig
boekje gelezen van Rudy Aernoudt, die in België bij allerlei ministeries
en deelregeringen heeft gewerkt. Dat was een zeer leerzaam
boek om de ontwikkelingen bij onze zuiderburen goed te kunnen volgen. In dat
boek stelt Aernoudt dat Nederland en België op het gebied van de effectiviteit
van overheidsbeleid in de middenmoot van de OESO-landen zitten. Ierland, Engeland
en Luxemburg zouden zeer effectief scoren, terwijl de Scandinavische landen –
door velen van ons af en toe ook gezien als een lichtend voorbeeld –
zeer ineffectief zouden zijn. Dit was gebaseerd op een studie van de ECB uit
2003. Ik heb die studie uiteraard diepgaand gelezen, maar ik kan niet controleren
of alles klopt en ik kan ook niet nagaan waar die cijfers allemaal vandaan
komen. Ook hoe Nederland dit zou willen berekenen is mij nog niet helemaal
duidelijk. Vandaar de vraag aan de minister hoe het staat in Nederland met
het onderzoek naar de effectiviteit van beleid. Hoe kan de ECB nu zeggen dat
Nederland op dat gebied in de middenmoot zit?Nu kom ik bij de begroting van EZ. In mijn tekst van vorig jaar heb ik
de missie van EZ als uitgangspunt genomen. Deze missie luidde: "In een open
wereldeconomie werkt EZ aan een welvarend, duurzaam en ondernemend Nederland."
Klopt het dat deze missie uit de begroting voor 2009 is verdwenen? Althans,
ik kon die niet zo snel vinden.Voor het begrip "open economie" heb ik een politieke prestatie-indicator
uitgewerkt op basis van de doelstelling van de staatssecretaris. Tijdens het
kennismakingsgesprek van staatssecretaris Heemskerk met onze vaste commissie
voor Economische Zaken heeft hij als subdoel van de missie geformuleerd het
positiever laten denken van de Nederlandse bevolking over de globalisering.
Met deze subdoelstelling ben ik het van harte eens.Bij de algemene financiële beschouwingen van de afgelopen twee jaar
hebben wij steeds gewezen op het grote risico van protectionisme in Europa.
De laatste tijd wordt dit ook weer sterker in de Verenigde Staten. Ook bij
ons zijn er politieke partijen die de kop in het zand steken en doen alsof
Nederland een eiland is. De omvang van deze partijen, met name de SP en de
PVV, zou je kunnen zien als een indicator voor het draagvlak voor een open
wereldeconomie. Wat ons betreft is de staatssecretaris dus volledig in zijn
missie geslaagd indien bij de volgende verkiezingen de SP en de PVV samen
zijn teruggebracht tot maximaal 15% van de kiezers. Dan kun je op dit
gebied spreken van een succesvol EZ-beleid. Ik krijg graag een integrale visie
van de staatssecretaris of deze indicator hem vooruit zou kunnen helpen.Daarnaast zijn er uiteraard gegevens over de export van Nederland, over
de wederexport van China uit Nederland, over het aantal buitenlandse bedrijven
enzovoorts. Dus de stelling in de begroting dat het moeilijk is om indicatoren
te vinden op het gebied van de wereldhandel zouden wij op een aantal gebieden
nog verder kunnen uitwerken. Daarbij ben ik wel van mening dat een directe
link tussen het beleid en het resultaat moeilijk is. Dat hier niets gebeurt,
lijkt mij een beetje te negatief.Met betrekking tot het begrip "welvarend" lijkt mij het vinden van een
prestatie-indicator geen enkel probleem. Er is geen land ter wereld –
voor zover ik dat heb kunnen nagaan, uiteraard – waar meer over koopkracht
wordt gesproken dan in Nederland. Dus als wij het al niet zouden kunnen vinden,
is het nergens ter wereld te vinden. Moeilijker is het vinden van goede normen op het gebied van welbevinden
en geluk. In de Macro Economische Verkenningen voor 2008 heeft het CPB hieraan
een aparte paragraaf gewijd onder de titel "Geluk en Economie". Daarin is
men nog niet veel verder gekomen dan de conclusie dat men nog verder moet
studeren.Duurzaamheid is een relatief nieuw begrip. Na de Club van Rome, de zure
regen, de verdroging en de vernatting is nu alles klimaatneutraal geworden.
Een vaak gebruikte term is daarbij de beperking van de CO2-uitstoot.
Van de minister en uiteraard ook van de staatssecretaris van EZ verwachten
wij dat men niet blindelings achter elke hype aanloopt. Hoe beperkt de minister
dit risico? Als ik alle begrotingen van de afgelopen jaren had genomen, denk
ik dat er ook begrotingen zouden zijn geweest met de Club van Rome als ideaal,
dan weer met verdroging of met vernatting, en nu dan weer met klimaatneutrale
paperclips en vliegreizen. Hoe beperkt de minister het risico dat EZ met andere
ministeries achter hypes aanloopt? Vandaar mijn idee of wij ons niet beter
zouden kunnen beperken tot normen op het gebied van energiebesparing en de
ontwikkeling van alternatieve energie. De rest zou je dan gewoon terzijde
kunnen laten.Nu het begrip "ondernemend". Bij het ondervragen van ondernemers hoor
je vaak de bereikbaarheid en de bestrijding van de criminaliteit noemen als
belangrijke vestigingsplaatsproblemen. Beide liggen op het terrein van andere
ministeries. EZ is een relatief klein ministerie met ongeveer 2,8 mld. aan
uitgaven. EZ moet het dus hebben van wat Ludwig Erhard "seelenmassage" noemde.
Dat vind ik ook een typische CDA-term, die ik dus ook goed kan gebruiken.
Het is niet gemakkelijk indicatoren te vinden voor het meten van de invloed
van EZ op andere ministeries. Vandaar mijn vraag of EZ er zelf wel een idee
van heeft hoe je dit zou kunnen meten. Hoe kun je nu meten dat andere bewindspersonen
zich bedrijfslevengezond opstellen?Nu kom ik bij de concrete uitwerking in de begroting voor 2009. De commissies
voor EZ en voor de Rijksuitgaven van de Tweede Kamer dringen er al jaren bij
de minister op aan om te komen tot betere prestatie-indicatoren. Het laatste
overleg was geloof ik in juni 2008 bij de behandeling van het jaarverslag
van EZ over 2007. Daarbij is het mij opgevallen dat men de minister opdraagt
om heel veel uit te werken, maar dat men zelf ook niet met veel voorstellen
komt. Mijn eigen 15%-vrijhandelsnorm is al verder dan het hele debat
aan de overkant op het gebied van het zelf ontwikkelen van normen en waarden.
Ook tijdens de behandeling van de begroting voor 2009 in de Tweede Kamer is
nauwelijks aandacht besteed aan dit onderwerp. Dit spoort met het feit dat
er in ons land meer belangstelling schijnt te zijn voor het formuleren van
beleid dan voor de uitvoering. Vanuit de Eerste Kamer is hiervoor al enkele
keren aandacht gevraagd. Mijn fractie heeft dit steeds gedaan bij monde van
mevrouw Bemelmans. Bij andere partijen is er steeds een ander lid die de motie
mag medeondertekenen.In het debat van juli 2008 is ook gewezen op het feit dat begrotingen
onderling steeds moeilijker vergelijkbaar worden. Dat probleem is nog verergerd
doordat nu wordt gewerkt met de bekende 74 doelstellingen uit "Samen werken,
samen leven". Daardoor wordt de vergelijking in de tijd moeilijk. Hetzelfde
geldt voor de vergelijking met de stukken van het CPB. Het Planbureau werkt
namelijk niet met de 74 doelstellingen. Werkt de minister aan
een oplossing van dit probleem? Ik krijg steeds meer moeite met het feit dat
de stukken voor de Miljoenennota en de begrotingen een andere indeling hebben
dan de stukken van het Centraal Planbureau.In het rapport van het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven van de Tweede
Kamer is nagegaan hoe de 74 beleidsdoelstellingen in de begrotingen zijn verwerkt.
Volgens dat rapport zijn 28 doelstellingen goed verwerkt en 6 in het geheel
niet. Bij 40 doelstellingen is alleen aandacht geschonken aan de vraag wat
wij willen bereiken. Het ministerie van Economische Zaken komt er in dit rapport
slecht af. Voor zover er al van een prestatie-indicator wordt gesproken, is
er geen relatie met de beleidsagenda, zo wordt geconstateerd in het rapport.
Tevens ontbreekt een algemeen overzicht van de status van de doelstellingen.
Dit lot deelt EZ met vier andere departementen. Ik moet daarbij opmerken dat
een aantal ministeries erg goed scoren, omdat zij bij elke doelstelling melden
dat zij in beweging zijn of in beweging dreigen te komen. Er is dus nog geen
beoordeling van de hardheid van de statusagenda.Het doel van EZ is nu, een ondernemend, concurrerend, duurzaam, creatief
en vernieuwend Nederland te bevorderen, waarin welvaart en welzijn hand in
hand gaan. Op een groot aantal gebieden is de minister volgens de begroting
systeemverantwoordelijk en niet resultaatverantwoordelijk. De begroting werkt
met prestatie-indicatoren op een aantal terreinen. Op een aantal andere terreinen
wordt met normen op het gebied van internationale vergelijkingen gewerkt.
Volgens de begroting geven evaluaties en beleidsdoorlichtingen vaak meer informatie
dan discussies over prestatie-indicatoren. In grote lijnen is mijn fractie
het daarmee eens. Er komen geen prestatie-indicatoren op het gebied van de
macronormen en de wereldhandel. Hiermee kunnen wij instemmen. Een uitzondering
maak ik voor onze eigen indicator. De visie daarop van de staatssecretaris
horen wij straks graag. Wat mijn fractie betreft kan ook de beïnvloeding
van andere ministeries hierbij worden gevoegd.Wel komen er prestatie-indicatoren op het gebied van duurzame elektriciteitsproductie
en het aantal nieuwe technostarters. Bij brief van 15 januari 2009 heeft
de minister een helder overzicht gegeven van de stimulering van duurzame elektriciteitsproductie.
Mede door het verzet van actiegroepen, lagere overheden en de milieubeweging
tegen bijvoorbeeld windenergie en biomassacentrales, worden de doelstellingen
bij lange na niet gehaald. Wij zouden ons kunnen voorstellen dat de minister
jaarlijks het doel presenteert en daarna het resultaat publiceert, inclusief
de mislukkingen door anderen.Onze voorzitter vindt het altijd jammer als ik geen voorbeeld opneem dat
afkomstig is uit de provincie Utrecht. Daarom heb ik daar speciaal naar gezocht.
De lijdensweg rond de aanleg van windmolens in de provincie Utrecht is na
een jarenlange strijd beëindigd door een veto van de minister van VROM.
Toen Utrecht er net uit was en van plan was om windmolens naast de A12 te
zetten, heeft de minister van VROM dat verboden. De brief van 15 januari
zien wij als een aanzet tot deze aanpak. Het ministerie van EZ kan daarbij
opschrijven wat het wil. Daarna volgt een minpost. De milieubeweging staat
voor bijvoorbeeld min tien en minister Cramer voor min twintig. Op die manier
krijgen wij een helder overzicht van wat EZ kan bereiken. Bij het punt over het bevorderen van het ondernemerschap heeft mijn fractie
de vraag waarom er geen normen denkbaar zijn voor het doorgroeien van ondernemingen.
Daarover zouden wij verder moeten kunnen komen dan het kabinet nu komt.Ik kom op de vragen van de provincie Flevoland. Lang geleden, in mei 2008 –
toen wij dit debat planden – was Flevoland bij de Eerste Kamer op bezoek.
Wij hebben de provincie toen gevraagd om een integrale visie te ontwikkelen
over wat er allemaal goed gaat en wat er niet goed gaat in Nederland. Dat
heeft men gedaan. Uit dankbaarheid vraag ik aan de minister om die vragen
te beantwoorden. Daarbij zijn echter twee vragen die ik nu al wil stellen.
Men stelt dat het regionale beleid steeds centralistischer wordt. Verder stelt
men dat bij themabeleidsdoelstellingen Flevoland steeds buiten de boot valt.
Ik hoop dat de minister op deze twee vragen nu reeds kan reageren. Op de andere
vragen kan zij wat mij betreft schriftelijk reageren. Ik had mij voorgenomen
om de brief van Flevoland mee te nemen, maar die ben ik ergens kwijtgeraakt.
Ik blijf zoeken.Tot nu toe hebben wij de kredietcrisis vooral besproken met de minister
van Financiën. Dat was logisch, omdat de problemen in de financiële
sector zijn begonnen. Nu de problemen in de reële economie steeds duidelijker
worden, is het goed dat wij vandaag ook met de bewindslieden van EZ kunnen
spreken.In het licht van het boek van Mahbubani over de eeuw van Azië ben
ik bij de algemene financiële beschouwingen uitgegaan van de visies van
de minister-president van India, Manmohan Singh, en van de premier van China,
Wen Jiabao. Hierbij heb ik dus Jan Peter Balkenende gepasseerd, maar daarvoor
heb ik een argument. Vooral China wees met veel nadruk op het belang van de
vrijhandel. Tijdens de top van Davos werd de Chinese premier daarin vorige
week bijgevallen door de algemeen secretaris van het Europees Vakverbond.
Als de communistische premier van China en de algemeen secretaris van het
Europees Vakverbond hetzelfde vinden, heb je grote kans dat het waar is. Delen
de bewindslieden de angst voor protectionisme in de wereld? Wat is hun inzet
om dit tegen te houden, te beginnen in Europa, maar ook op wereldschaal? Welke
bijdrage zou Nederland daaraan kunnen leveren?De voorzitter:Mijnheer Terpstra, kunt u afronden?De heer Terpstra (CDA):Ik ben zo goed als klaar.De voorzitter:Als ik naar de stapel papieren kijk die voor u ligt, valt dat nogal tegen.De heer Terpstra (CDA):Ik zal het een en ander overslaan.Over de ontwikkeling in Europa horen wij veel van de Ecofin. De standpunten
van de ministers van Financiën zijn ons bekend. Hoe zit het met de samenwerking
tussen de ministers van EZ?Ik sluit mij graag aan bij wat is gezegd door de voorgaande spreker over
de structurele veranderingen. Welke structurele veranderingen acht de minister
van EZ gewenst?Ik heb nog een vraag over de mogelijkheden voor een groene economie. In
het rapport van het CPB wordt gesteld dat dit vrij moeilijk ligt door de vele
procedures. Ik heb het daarover reeds gehad toen ik sprak over de prestatie-indicatoren.
Is het een goed idee om te komen tot een spoedwet voor projecten rond alternatieve
energie?Het doel van de regeling van het ministerie van Sociale Zaken met betrekking
tot de WW is, werknemers te behouden voor het bedrijf. Innovatie is erg gekoppeld
aan werknemers. Ziet de minister mogelijkheden om innoverende bedrijven op
dit punt te helpen? Innovatieve werkers zouden bijvoorbeeld tijdelijk kunnen
worden ondergebracht bij technologische instituten.De heer Reuten (SP):Voorzitter. Mijn debatbijdrage beslaat drie onderdelen. Ik begin met algemene
opmerkingen over de opbouw van de memorie van toelichting bij de begroting
van Economische Zaken. Daarna ga ik in op de effectiviteitsverantwoording.
Ten slotte bespreek ik kort het kader van effectiviteit in termen van doelstellingen
en instrumenten van economische politiek.We houden vandaag een beleidsdebat in het kader van de EZ-begroting 2009.
Ik heb getracht een overzicht van die begroting te krijgen – en daarmee
een overzicht te krijgen van de politiek van het ministerie van EZ –
aan de hand van de memorie van toelichting ervan (31700-XIII, stuk nr. 2).
De memorie beslaat in totaal 174 bladzijden. Zelden heb ik een zo chaotisch
stuk onder ogen gehad, of het zou de evenknie van 2008 moeten zijn. Het stuk
bevat een inhoudsopgave, maar die is weinig behulpzaam bij het vinden van
zaken. De kern van het stuk gaat over de zogenoemde beleidsartikelen. Hierover
gaan 76 bladzijden tekst die in de inhoudsopgave onder één kop
zijn gevat zonder enige onderindeling. Ik vraag me af hoe zelfs de bewindslieden
of hun ambtenaren hun weg hierin vinden als ze iets willen opzoeken.We worden veelvuldig getrakteerd op niet verklaarde afkortingen, terwijl
een lijst van afkortingen ontbreekt. Door het gehele stuk heen vinden we in
de marge de kennelijk belangrijke aanduidingen OD1, OD2 en OD3. Pas op bladzijde
142 is abductief op te maken wat die afkortingen betekenen. Voor het overige
beperk ik mij kortheidshalve tot voorbeelden op de inleidende pagina's 3 tot
5: BBMKB, WBSO, PSB, VBTB, SodM. Dat ik toevallig op dezelfde drie pagina's
R&D, EZ, ICT, BBP, WTO, NMa, CPB, ZBO, CBS en EVD wél kan thuisbrengen,
is niet relevant. De gemiddelde lezer is dan allang afgehaakt.Ik zeg kort iets over de structuur van de tekst, waarbij ik me beperk
tot de beleidsartikelen uit de 76 bladzijden van hoofdstuk 3. We komen erachter
dat wat betreft de tekst wordt gewerkt met een genummerde onderafdeling van
de beleidsartikelen 1, 2, 3 enz., met daarbinnen de niet nader verklaarde
OD1, OD2, OD3. Na enig puzzelen kom ik erachter dat het hierbij gaat om de
zogenaamde drie pijlers van het EZ-beleid waar op bladzijde drie van het stuk
sprake van is: markt en spelregels, basispakket voor ondernemers, en pakket
voor topprestaties. Maar dat zijn dan weer andere "pijlers" dan de vijf pijlers
die op bladzijde 22 worden geïntroduceerd, zonder enige verwijzing naar
de eerdere pijlersystematiek. Het wordt allemaal "gedumpt". Op bladzijde 84
springen we plotseling van de genummerde onderafdeling 5 naar 8, zonder dat
wordt aangegeven dát er een sprong wordt gemaakt, en dus ook zonder
de redenen daarvan aan te geven. Als lezer denk je aanvankelijk dat er een
stuk tekst moet zijn weggevallen. Aangekomen bij 10, elektronische communicatie
en post, blijkt de systematiek volslagen zoek te zijn. Hoe is dit onderdeel
bij het plakwerk op deze plaats verdwaald geraakt?Misschien is het historisch allemaal verklaarbaar, maar bij de begrotingsbehandeling
zijn we niet geïnteresseerd in het archief van EZ. Bij een uitgavenbegroting
van 2,7 mld. mag je een heldere en consistente opbouw en toelichting verwachten,
en die is volslagen zoek. Ik vraag de minister en de staatssecretaris om daar
wat aan te doen.Ik kom tot de hoofdzaak van het debat van vandaag. Ik begin met een conclusie.
De effectiviteit van het doen en laten van het ministerie van Economische
Zaken is vrijwel niet te beoordelen. Het ministerie lijkt zich dit te realiseren
en stelt daarom enerzijds dat het een "voorwaardenscheppende systeemverantwoordelijkheid"
heeft. Anderzijds stelt het dat het voor het realiseren van zijn doelstellingen,
bijvoorbeeld betreffende een sterk innovatievermogen of een concurrerend ondernemingsklimaat,
veelal afhankelijk is van externe factoren, dat wil zeggen factoren waarop
het ministerie geen directe invloed heeft. Bij oppervlakkige beschouwing klinkt
dat aannemelijk. Immers, het ministerie heeft ondernemers niet aan het handje,
en nog minder heeft het overwegende invloed op de ontwikkeling van de wereldeconomie.
Maar het gevolg is enerzijds dat het parlement geen strakke criteria heeft
om het ministerie op zijn effectiviteit te beoordelen, en anderzijds ligt
het met de interne beoordeling van het eigen doen en laten op het ministerie
natuurlijk ook lastig.Bij nadere beschouwing ligt de ogenschijnlijke onoplosbaarheid van dit
probleem aan de inadequate formulering van de doelstellingen. Het probleem
is als volgt. Het ministerie formuleert een aantal generieke doelstellingen,
zoals de algemene doelstelling van het ministerie die luidt: "Het versterken
van het duurzaam economisch groeivermogen in Nederland, door bevordering van
het functioneren van de economie en markten". Ik ontzeg het ministerie dergelijke
doelstellingen niet, hoewel "bevordering van het functioneren van de economie"
wel erg nietszeggend is: een economie functioneert immers altijd, maar wellicht
functioneert deze niet naar wens.Ik heb voorlopig ook geen problemen met de vorm van de algemene doelstellingen
van de acht beleidsterreinen van het ministerie, qua begroting overeenkomend
met acht beleidsartikelen; bijvoorbeeld nummer twee: "Een sterker innovatievermogen
van de Nederlandse economie", of nummer drie: "Het scheppen van een concurrerend
ondernemingsklimaat voor bestaande bedrijven en nieuwe ondernemers". De kern
van het probleem is dat deze algemene doelstellingen vervolgens gespecificeerd
worden in wat heet "operationele doelstellingen", zie de bladzijden 142 en
143, derde kolom, die helemaal niet operationeel zijn! Een operationele doelstelling
is een doelstelling die geformuleerd is in termen van meetbare grootheden
en meetbare effecten. En dat is precies wat er over vrijwel de gehele linie
ontbreekt. Wat operationeel heet te zijn, is niet operationeel. Maar dan liggen
de problemen natuurlijk voor het oprapen. Het is dan ook niet verwonderlijk
dat het ministerie op bladzijde vier van de memorie van toelichting het vertwijfeld
heeft over zijn "zoektocht naar nieuwe prestatie-indicatoren". Ik raad de
minister en staatssecretaris aan om die zoektocht te staken, want die gaat niets opleveren zolang de doelstellingen niet operationeel
gedefinieerd zijn.Ik illustreer een en ander aan de hand van het eerste beleidsterrein,
maar het geldt analoog voor ieder ander beleidsterrein van het ministerie.
De eerste algemene beleidsdoelstelling komt precies overeen met de algemene
doelstelling van het ministerie: "Het versterken van het duurzaam economisch
groeivermogen in Nederland, door bevordering van het functioneren van de economie
en markten". Deze overeenkomst is opmerkelijk, want de overige beleidsterreinen
lijken dan overbodig; maar dit terzijde. Onder deze algemene beleidsdoelstelling
vallen drie operationele doelstellingen. Voor een daarvan "het versterken
van de positie van de consument" wordt voor slechts één van
de gehanteerde instrumenten een prestatie-indicator genoemd, namelijk de mate
van tevredenheid van consumenten over "ConsuWijzer", het informatieloket voor
consumenten dat een rapportcijfer zeven zou moeten krijgen. Voor de andere
twee zogenaamd operationele doelstellingen kan het ministerie geen prestatie-indicatoren
geven. Dit wekt geen grote verbazing. Immers, als je doelstellingen zo vaag,
en dus zo niet-operationeel definieert, kun je ook geen prestatiemeting verwachten.
Deze eerste operationele doelstelling luidt als volgt: "het bevorderen" –
hoe meet je bevorderen? – "van een stabiele macro-economische omgeving" –
hoe meet je deze stabiliteit en wat valt er precies onder die omgeving? –
"en het versterken van de Interne Markt" – waardoor wordt die markt
versterkt en hoe meet je dit? Onder de tweede operationele doelstelling valt
de nogal cruciale mededingingspolitiek, zoals uitgevoerd door de NMa. Deze
tweede operationele doelstelling luidt: "het bevorderen" – hoe meet
je bevorderen? – "van optimale marktordening en mededinging" –
wat wordt precies verstaan onder marktordening en hoe meet je dit, en wanneer
is marktordening en mededinging optimaal en hoe meet je dit? Het zijn allemaal
mooie woorden, waarbij het probleem van ontbrekende prestatie-indicatoren
van tevoren ingebakken is. Maar intussen immuniseert het ministerie zich op
dit beleidsterrein tegen iedere kritiek op inefficiëntie of onderprestatie.Ik kan zo doorgaan met het bespreken van de overige zeven beleidsterreinen,
maar dat levert qua patroon weinig nieuws op. En voor die terreinen waarbij
wél prestatie-indicatoren geleverd worden, is het verband met de doelstelling
meestal mager.Ik kom tot mijn laatste onderwerp. Willen wij zinvol over de effectiviteit
van beleid kunnen spreken, dan zal er eerst een helder onderscheid tussen
beleidsdoelstellingen en beleidsinstrumenten moeten zijn. Vervolgens moeten
beide operationeel geformuleerd worden, zodanig dat het om meetbare grootheden
gaat.Mijns inziens ontbeert het EZ-beleid veelal een helder onderscheid tussen
doelstellingen en instrumenten. Daarbij worden instrumenten veelvuldig tot
doelstelling verheven. Ik geef twee voorbeelden. De tweede algemene beleidsdoelstelling
is "een sterker innovatievermogen van de Nederlandse economie". Maar zou het
niet beter zijn om innovatie als een instrument te behandelen? Innovatie wordt
veelal, met name door Schumpeter-aanhangers, verbonden met "creatieve destructie".
Wij maken een nieuw product – of een oud product op een nieuwe wijze –
en dat gaat gepaard met de vernietiging van iets bestaands. Maar als creatieve
destructie tot doelstelling wordt verheven, dan gaan wij de mogelijke strijdigheid
met bijvoorbeeld duurzaamheid uit de weg.Het tweede voorbeeld betreft de derde algemene beleidsdoelstelling, "het
scheppen van een concurrerend ondernemingsklimaat". Ook deze kan beter als
instrument worden geformuleerd. Er zijn immers sectoren of omstandigheden
waarin wij liever geen concurrentie willen. Kortheidshalve noem ik de voor
de hand liggende voorbeelden van brandweer en netten. Voorts kán concurrentie,
met daaraan verbonden bloei en ondergang van ondernemingen, ook weer strijdig
zijn met efficiëntie en duurzaamheid. Het gaat erom dat afwegingen worden
gemaakt tussen diverse instrumenten; als je instrumenten echter tot doel hebt
verheven, wordt die afweging belemmerd.Ik vat samen en concludeer. Ik heb gemopperd over vorm en structuur van
het belangrijkste beleidsstuk van EZ, namelijk de memorie van toelichting
bij de begroting. Mij dunkt dat een en ander met enige inspanning op vrij
korte termijn aanzienlijk te verbeteren is. Graag hoor ik van de minister
en de staatssecretaris of zij zich hiertoe willen verplichten.Ik realiseer mij dat het formuleren van een helder onderscheid tussen
doelstellingen en instrumenten, en vervolgens het operationaliseren van doelstellingen
en instrumenten, een forse inhoudelijke ommezwaai vergen. Dat is echter wel
een voorwaarde om tot realistische en inhoudelijk adequate prestatie-indicatoren
te komen. Ik vraag de minister en de staatssecretaris of zij bereid zijn daar
bij de begroting 2010 een aanvang mee te maken zodat, voortbouwend daarop,
de begroting 2011 geheel geformuleerd kan worden in termen van operationele
doelstellingen en instrumenten. Alleen dan immers kan de beleidseffectiviteit
van het ministerie van EZ beoordeeld worden.Ik zie de antwoorden met belangstelling tegemoet.Mevrouw Sylvester (PvdA):Voorzitter. Namens de PvdA-fractie heet ik de minister en de staatssecretaris
van Economische Zaken van harte welkom in ons huis. Ik kijk uit naar het debat,
niet alleen omdat ik het interessant vind, maar ook omdat wij met elkaar de
ambitie moeten hebben om te komen tot uitkomsten die een bijdrage kunnen leveren
aan het oplossen van de huidige problematiek. Ik kom daar zo op terug.Ik start mijn inbreng met een terugblik naar de recente geschiedenis en
kom terecht in 1982. In dat jaar nam de regering de aanbevelingen van de commissie-Vonhoff
over – met name rapport nummer 3, "Elk kent de laan, die derwaart gaat" –
en sindsdien hebben wij in Nederland te maken met een terugtredende overheid.
Vanuit de Angelsaksische landen waaide privatisering over naar ons land en
dat resulteerde in een ware privatiseringsgolf. Tot op de dag van vandaag
zijn wij met elkaar in discussie over de effectiviteit van een terugtredende
overheid op tal van terreinen: energie, gezondheidszorg, onderwijs en ga zo
maar door.In de huidige situatie kampen wij met een kredietcrisis en sindsdien lijkt
een overheidsoptreden weer gelegitimeerd. Dat laatste gebeurt tot nu toe overwegend
in de financiële wereld; zo kocht de Nederlandse Staat aandelen Fortis
en dwong de minister van Financiën af dat ING Bank de komende tijd 25
mld. extra aan kredieten verstrekt. Mijn fractie vindt dit overheidsoptreden
noodzakelijk. De overheid mag – moet zelfs – weer optreden. Aangezien
vandaag het beleidsdebat plaatsvindt met de bewindslieden van EZ, zou ik het
willen formuleren in een taal die past: het wordt hoog tijd voor een ondernemende
overheid.Ik wil het verder toespitsen. Is EZ in de huidige tijd het ministerie
waar het Nederlandse bedrijfsleven iets aan heeft? Meer specifiek: is EZ het
ministerie waar het mkb iets aan heeft? Het kabinet heeft 74 kabinetsdoelstellingen
en tien projecten geformuleerd. EZ is onder meer verantwoordelijk voor doelstelling
15: meer zelfstandige ondernemers met personeel en meer snelle groeiers in
2011. In deze tijd is het dringender dan ooit dat kleine ondernemers personeel
in dienst nemen. Als gevolg van inkrimpingen zijn immers veel mensen op zoek
naar werk. Daarmee is doelstelling 15 een doelstelling die in verband met
het creëren van de noodzakelijke werkgelegenheid in uiterlijk 2011 moet
zijn gehaald.Dit gaat echter niet vanzelf. Overheidsbeleid dat de doorgroei van bedrijven
ondanks de kredietcrisis bevordert – daar gaat het immers om bij doelstelling
15 – is noodzakelijk. Bevorderend beleid betekent dat er geïnvesteerd
moet worden. Onderschrijft de regering deze conclusie en is EZ bereid om op
grote schaal te investeren? Mijn fractie vindt het overheidsoptreden in overwegend
de financiële sector echt niet voldoende. Er moet meer gebeuren. Graag
een reactie van de regering op dit punt.Economische Zaken onderneemt. De administratieve lasten worden verder
teruggedrongen; de kredietverlening aan ondernemers die willen groeien wordt
bevorderd; voor een adequate scholing van personeel wordt gewerkt aan een
verdere afstemming tussen bedrijfsleven en voortgezet onderwijs; de regering
zet regionale mobiliteitscentra op om mensen van werk naar werk te bemiddelen.
Dan is er ook nog het innovatiebeleid met de vouchers waar het bedrijfsleven
enthousiast over is.Dit zijn goede zaken uit de koker van EZ, maar toch niet wat mijn fractie
op dit moment bedoelt. Met "investeren" bedoel ik dat EZ het voortouw moet
nemen bij de initiatie van nieuwe programma's en het naar voren halen van
reeds geplande programma's; de vorige sprekers spraken hier ook al over. Ik
heb het concreet over programma's die de energieverspilling tegengaan (investeren
in energiebesparing), over investeren in het mkb zodat bedrijven de grenzen
over blijven trekken (de wereldhandel), over investeren in ICT en telecom
(de digitale infrastructuur) en investeren in de wijkeconomie (microkrediet
en bedrijfsinvesteringszones, bij motie van de Tweede Kamer omgedoopt van
BVG tot BIZ).Ik behandel de thema's in de volgorde zoals zojuist uitgesproken. Ik begin
met investeren in energiebesparing. In Nederlandse panden wordt nog steeds
te veel energie verspild; iedereen is het daar wel over eens. Veel bestaande
particuliere woningen en bedrijven zijn slecht geïsoleerd. Na-isolatie,
het plaatsen van dubbel glas en het goed afstellen van installaties zijn mogelijke
maatregelen. De regering wil de energiehuishouding van 500.000 woningen verbeteren
voor 2011, waartoe werd het energielabel ingevoerd, alsmede de Stimuleringsregeling
Duurzame Energie (voor zonnecellen) en de regeling voor duurzame warmte (voor
zonneboilers). Het gewenste effect blijft echter uit. Zo is bij energielabeling
de handhaving een probleem. Is de regering bereid te komen met extra stimuleringsmaatregelen
zodat het echt aantrekkelijk wordt om bestaande particuliere woningen en bedrijven –
ik wil de bedrijfspanden er nadrukkelijk bij betrekken – te isoleren?
Zorgt de regering voor goedkope leningen? Dat kan geregeld worden via een
lening met een lage rente uit energiebesparingsfonds. Fiscale stimulering
zou ook kunnen; btw-verlaging en een heffingskorting op de loonbelasting kunnen
een stimulans zijn. Misschien bieden de overdrachtsbelasting en de onroerendezaakbelasting
ook mogelijkheden. Ik hoor graag een reactie van de regering op dit punt.Er dient in elk geval een forse stimuleringspremie te komen en energiebesparing
moet gemakkelijker en voordeliger. Dit zal een enorme impuls betekenen voor
het mkb, voor bouwbedrijven, ingenieursbureaus en aanleverende bedrijven.
En dan te bedenken dat het hier gaat om kleine ingrepen. Tevens kan gedacht
worden aan grotere ingrepen, programma's voor ingrijpende woningverbetering
zoals gevelisolatie, muurisolatie of het vervangen van open verbrandingstoestellen –
het gaat hier met name om een combinatie van veiligheid en milieu –
hetgeen ook koolmonoxidevergiftiging voorkomt. Er zijn tal van energetische
maatregelen mogelijk.De heer Terpstra (CDA):Tijdens een van mijn vele werkbezoeken aan Utrecht, de stad waar ik zelf
woon, vertelde de woordvoerder van een woningbouwvereniging dat het energiezuinig
maken van sociale woningen in Nederland wordt gehinderd, omdat men de kosten
ervan niet mag doorberekenen in de huren. Als dit waar is, en degene met wie
ik sprak, maakte op mij een heel betrouwbare indruk, is mevrouw Sylvester
dan bereid dat probleem op te lossen, of liever gezegd, mede op te lossen?Mevrouw Sylvester (PvdA):Ik dank de geachte afgevaardigde voor zijn vraag. De essentie van mijn
verhaal is dat er in Nederland ontzettend veel woningen zijn die via energiebesparing
een push kunnen krijgen. Daarnaast gaat het ook om bedrijven, kantoren, die
via isolatie en dergelijke op een beter manier de energiebesparing zouden
kunnen aanpakken. Daar ligt een uitdaging voor het ministerie van EZ en een
kans om er iets mee te gaan doen. De heer Terpstra heeft het over kosten die
niet doorberekend kunnen worden in de huur. Dat is nu juist de reden dat ik
dit onderwerp ter sprake breng. Ik vind dat er via fondsen of op andere manieren
moet worden gekeken hoe de problemen opgelost kunnen worden. Het kan natuurlijk
niet zo zijn dat je in Nederland aan de ene kant constateert dat energiebesparing
niet al te vlot loopt en aan de aan de andere kant een mkb hebt dat echt een
impuls behoeft. Volgens mij moet je die zaken bij elkaar brengen, er een strik
omheen knopen en dan zijn er weer veel dingen mogelijk.Voorzitter. Mijn volgende punt betreft het investeren in kleinschalige
energiewinning. In ons land vindt op tal van plekken kleinschalige energiewinning
plaats. Er valt te denken aan zonnecellen, grondwaterpompen, kleine windmolentjes,
vergistingsinstallaties, warmtekrachtkoppeling en ga zo maar door. Een aantal
keren is in dit huis van gedachten gewisseld over energieproductie en heeft
de fractie van de PvdA haar zorg geuit dat met de distributiebedrijven ook
de elektriciteitsproductie geheel in buitenlandse handen komt. Kleinschalige
elektriciteitsproductie is vanuit die invalshoek interessant, omdat het deels
ook in de behoefte van elektriciteit kan voorzien. Is het technisch mogelijk
om kleinschalige energiewinning op perceelsniveau terug te
leveren aan het net? Ziet de minister daarvoor mogelijkheden? Zij is hiervoor
afhankelijk van de medeoverheden. Is zij bereid om het gesprek hierover te
starten met de lagere overheden? Graag een reactie. Ik ben benieuwd.Dan kom ik op het investeren in deelname aan de wereldhandel. Gezien de
inkrimpingen bij het mkb, vraag ik mij af op welke wijze de regering blijft
bevorderen dat bedrijven de grenzen over willen blijven trekken. Heeft dit
punt nog steeds de aandacht? Welke concrete acties zijn er of komen er en
welke omvang heeft het budget waarmee wordt bevorderd dat bedrijven blijven
deelnemen aan de wereldhandel?Mijn volgende punt betreft het investeren in de digitale infrastructuur.
Voor de economie is het noodzakelijk om te beschikken over een hoogwaardige
communicatie-infrastructuur. Het ministerie van Economische Zaken dient er
voor te zorgen dat de publieke belangen worden geborgd. Ik heb het dan over
veiligheid, betrouwbaarheid, toegankelijkheid en transparantie. Daarnaast
dienen knelpunten te worden weggenomen die belemmeren dat marktinitiatieven
voor de ontwikkeling en toepassing van netwerken en diensten voor elektronische
communicatie tot stand komen. Er zijn diverse programma's in uitvoering. Is
het niet mogelijk programma's te versnellen en, zo ja, welke programma's zijn
dat dan?Dan kom ik op het investeren in de wijkeconomie. Binnen het huidige wettelijke
kader is het niet mogelijk om Bedrijven Investeringszones (BIZ) in te stellen.
Er ligt een wetsvoorstel dat ertoe strekt om experimenten mogelijk te maken.
De achterliggende gedachte vertrekt vanuit de veronderstelling dat zowel ondernemers
als de lokale overheid belang hebben bij investeringen in de bedrijfsomgeving.
Het betreft bij centrummanagement, parkmanagement en samenwerkingsverbanden
op het gebied van Keurmerk Veilig Ondernemen. Sommige ondernemers wensen echter
niet mee te betalen aan het verbeteren van de bedrijfsomgeving. Structurele
financiering en een evenwichtige verdeling van de lasten zijn daarmee zwakke
punten. Hierdoor komen dergelijke gezamenlijke investeringen moeizaam van
de grond of sneuvelen voortijdig.Lokale overheden krijgen met dit wetsvoorstel tijdelijk de bevoegdheid
om een gebied aan te wijzen (BVG-zone) waarbinnen op grond van een heffingsverordening
een nieuwe heffing mag worden geheven ter financiering van door een meerderheid
gedragen extra voorzieningen. Dit is een prachtig initiatief waar menig gemeente
op zit te wachten. Maar wat schetst de verbazing: het betreft slechts een
experiment. Kan de regering onderbouwen waarom dat zo is, juist gezien het
huidige tijdsgewricht? Mijn fractie is zich ervan bewust dat er op dit punt
ook een schriftelijke vraag bij de regering ligt. Aangezien wij elkaar vandaag
toch zien en spreken, dacht ik echter het punt hier vandaag meteen direct
af te handelen. Ik krijg dus graag een reactie op dit punt.In het kader van het investeren in de wijkeconomie, wil ik het onderwerp
"microkrediet" kort aanstippen. Kredietverstrekking aan ondernemers die willen
groeien in de huidige tijd van kredietcrisis – het gaat eigenlijk ook
om microkrediet – verloopt steeds moeizamer. Tot een grens van € 35.000
voert de regering daar beleid op; er is een Raad voor Microfinanciering in
Nederland ingesteld. Maar welk beleid voert het kabinet voor doorgroeiers?
Er dient beleid te komen voor bedrijven die willen doorgroeien en die in de
ogen van de bank ook een klein krediet nodig hebben tot, meestal, 2 mln. Dat
betekent dat de regering verder moet willen praten met banken over borgstelling,
coaching, enz. Voorts is het zo dat kleine ondernemingen vaak uitstaande kortetermijnleningen
van maximaal vijf jaar hebben. Wellicht kan er, gezien de economische ontwikkeling,
een faciliteit in het leven worden geroepen die ondernemers in de mogelijkheid
stelt, bijvoorbeeld gedurende 24 maanden, om de rente op deze leningen af
te lossen, maar niet de hoofdsom. Dit kan bij ondernemingen net de benodigde
hoeveelheid cash genereren die ontslag kan voorkomen. Aangezien het risico
voor de banken hierdoor toeneemt, zou hiervoor een garantiefonds in het leven
kunnen worden geroepen. Graag krijg ik een reactie van de regering op dit
punt.Mevrouw de voorzitter, ik rond af. Ik hoop duidelijk te hebben gemaakt
dat bedrijven in deze tijd van crisis niet uitsluitend moeten kijken naar
het ministerie van Economische Zaken. Bedrijven dienen te ondernemen, daar
zijn ze ook goed in, maar het is de taak van het ministerie van EZ om te faciliteren,
te initiëren en te stimuleren. Het is de taak van het ministerie van
EZ om te investeren tijdens moeilijke tijden. In spanning wacht ik de antwoorden
van de regering af.De heer Laurier (GroenLinks):Voorzitter. Sprekers voor mij wezen er al op dat dit debat plaatsvindt
onder bijzondere omstandigheden. De kredietcrisis lijkt haar definitieve weerslag
te hebben op de reële economie. Er zijn massaontslagen aangekondigd.
Tegelijkertijd lijken vooral de ministeries van Financiën en Sociale
Zaken en Werkgelegenheid het initiatief te hebben bij herstel- en reddingsoperaties.
Minister Bos nationaliseert banken en verzekeringsmaatschappijen en creëert
steunmaatregelen. Minister Donner geeft werktijdverkorting wegens productieproblemen.
Het ministerie van Economische Zaken en de minister van Economische Zaken
houden zich vrij stil bij het geweld van die beide heren. Wellicht kan de
minister dit debat gebruiken om haar visie te geven op de zware economische
omstandigheden waarin wij thans verkeren en op de rol en de betekenis van
het ministerie van Economische Zaken.Met het inzichtelijk maken van de effectiviteit van het gevoerde beleid
heeft het ministerie van Economische Zaken helaas geen al te beste track record.
In de ambtelijke notitie van het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven, openbaar
gemaakt door de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
van de Tweede Kamer, staat: In de EZ-begroting is weinig of geen informatie
over de effecten opgenomen. Dat is overigens niet voor het eerst. De EZ-begro­ting
kenmerkt zich door de jaren heen door een gebrek aan heldere doelstellingen
en effectindicatoren. Er worden wel prestatie-indicatoren beschreven, maar
alleen op het niveau van operationele doelstellingen en daardoor zijn deze
prestatie-indicatoren niet meer te koppelen aan de doelstellingen uit het
kabinetsprogramma.Even later wordt met diezelfde nota geconstateerd dat het overkoepelend
beeld dat de beleidsagenda zou bieden, ontbreekt.Uit deze constatering van het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven blijkt
dat het ministerie van Economische Zaken in het gezelschap
verkeert van het ministerie van Defensie als het gaat om de relatie tussen
kosten enerzijds en doelstellingen en prestaties anderzijds. De vraag die
daaruit voortvloeit, zeker nu dit verschijnsel zich meerdere jaren voordoet,
is: hoe komt dit? En: wat denkt de minister aan dat onderpresteren vergeleken
met de andere ministeries te doen?Voorzitter. Een specifiek thema is voor mij Pieken in de Delta. In 2006
heeft zich een soort paradigmawisseling voorgedaan met betrekking tot de regionaal
ruimtelijke economie. Niet langer werd het regionale beleid als uitgangspunt
genomen voor het wegwerken van achterstanden, maar men wilde zich gaan richten
op de economisch kansrijke sectoren van nationaal of internationaal belang.
In het licht van de aandacht voor effectiviteit is de vraag interessant: hoe
onderscheid je kansrijke sectoren van andere sectoren en wat noem je in feite
een kansrijke sector? Daarbij zou het dan gaan om een cluster van bedrijvigheid
en kennis van internationale of nationale betekenis of om een cluster die
dat kan worden en die zich onderscheidt door focusmassa, samenwerking en samenhang.
Dat is een mondvol, maar met deze duiding is het idee nog weinig operationeel.
In het belang van de effectiviteit geldt dan ook de vraag hoe je zoiets operationeel
maakt. Er is voor een bepaalde weg gekozen. Voor zes gebieden zijn programmacommissies
ingesteld met bestuurders van het bedrijfsleven, kennisinstellingen, regionale
overheden en met een vertegenwoordiger van het ministerie. De vraag waar je
dan natuurlijk op stuit, is of dergelijke commissies vanzelfsprekend de innovatieve,
de kansrijke sectoren zullen kunnen identificeren of dat het allemaal weer
iets van hetzelfde wordt.Wat dat betreft levert de nulmeting een aantal interessante punten op.
Er wordt namelijk voor de kansrijke sectoren een duidelijke relatie met de
kenniseconomie gelegd. Voor de kansrijke sectoren in de noordvleugel worden
het toerisme en het congreswezen geïdentificeerd en scoort innovatie
uitermate gering gelet op de loonkosten voor R&D. In het zuidwesten wordt
ook voor toerisme gekozen en zijn de loonkosten voor research en development
zelfs nul. Voor de totale uitgaven voor research en development wordt het
getal 13 gehanteerd, terwijl voor Nederland het getal 100 geldt. Dat doet
ons toch de vraag naar de effectiviteit van deze selectie stellen.De tweede vraag is natuurlijk hoe in feite deze geselecteerde sectoren
zich verhouden met de andere economische doelstellingen van dit kabinet. Hoe
verhouden zij zich tot het idee van de kenniseconomie en ook tot dat van de
duurzame economie, een van de belangrijke aspecten voor de toekomst? Ten slotte
is er de vraag: hoe worden de sectoren die als kansrijk zijn geïdentificeerd
in hun ontwikkeling gestimuleerd? Welke maatregelen worden daarvoor gebruikt?
Hoe worden die gericht ingezet? Is het beeld op dit punt versnipperd?Voorzitter. Ik kom toe aan mijn laatste punt. Nederland nam ooit een vooraanstaande
positie in op het gebied van de alternatieve energiewinning, niet alleen van
de energiewinning als zodanig, maar ook als het ging om de technologie die
daarvoor nodig is. Wij kunnen niet anders dan constateren dat deze delta in
de afgelopen jaren op dat gebied veel terrein heeft prijsgegeven. Andere Europese
landen, zoals Duitsland en Denemarken, zijn ons ver voorbijgestreefd. Als
het gaat om alternatieve energiewinning bungelen wij ondertussen bijna onderaan
het Europese rijtje. Van verschillende kanten en overigens niet door de minsten
wordt opgeroepen om de huidige situatie te gebruiken om die vooraanstaande
positie te heroveren. Wat zijn op dit punt de plannen van de minister?Voorzitter. Mijn fractie wacht de beantwoording van de vragen met belangstelling
af.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ik voer het woord namens de SGP en de ChristenUnie en soms
zal ik dat ook doen in de geest van het CDA.Het leek aan ons voor bij te gaan dat de Verenigde Staten in een financiële
crisis belandden. Dat was te verklaren. Daar konden we op wachten. Toen na
de zomer van het afgelopen jaar de financiële crisis een wereldwijde
omvang kreeg, werd echter scherp duidelijk dat in de huidige wereldeconomie
niet langer sprake is van geïsoleerde nationale economieën. Het
spook van de financiële crisis liet zich niet tegenhouden door een oceaan.
Ook Europa en daarmee ons land worden tot en met vandaag geteisterd door verdampende
spaartegoeden, dalende aandelen en een niet al te rooskleurig vooruitzicht
voor de ontwikkeling van de reële economie.Consumenten hebben blijkbaar het vertrouwen verloren, waarbij het goed
is om te constateren dat de daling al wat langer aan de gang was. Het gevolg
is dat de aankoop van duurzame consumptiegoederen stagneert. Orders vallen
fors terug of worden zelfs afgezegd. In sommige sectoren is zelfs sprake van
een terugval van zo'n 30%. De komende jaren zullen spannend zijn.Medio 2008 zijn de grote gevolgen van de kredietcrisis duidelijk geworden
en heeft het Nederlandse kabinet alles ingezet op vertrouwen in het banksysteem
en maatregelen genomen om liquiditeit tussen banken te versterken. Ook heeft
het kabinet een aantal maatregelen genomen om kredietverlening aan het bedrijfsleven
te verbeteren, met name door verbetering op het punt van de borgstellingskredieten.
Heel recent zijn maatregelen genomen met betrekking tot uitbreiding van het
risicokapitaal, waarvoor wij zeer erkentelijk zijn. Wil het kabinet nog aandacht
besteden aan de mogelijkheden op het punt van de risicoverzekering, met name
bij de export?De kredietcrisis zal grote gevolgen hebben voor de economische ontwikkeling
vanwege een krimp die Nederland sinds begin jaren tachtig van de vorige eeuw
niet meer heeft gekend. MKB-Nederland constateert dat deze effecten al meteen
in 2009 zichtbaar worden. MKB-Nederland is dan ook van mening dat onmiddellijk
ingrijpen noodzakelijk is en het presenteert een pakket van tien grote en
minder grote maatregelen om het mkb te ondersteunen en de economie te versterken
met het doel de effecten van de crisis nu te verminderen en het vervolgherstel
kans van slagen te geven. Juist in een tijd van crisis zou je zeggen: de hand
aan de ploeg. Daarom is het van belang dat wij nu een beleidsdebat hebben
met de bewindslieden van Economische Zaken. Dus nu niet praten; Nederland
moet aan de slag. Al werkende worden immers ook lessen geleerd en we mogen
hopen dat er een ommekeer komt. Daar moeten we nu op voorsorteren.De bijdrage van onze fracties aan dit debat richt zich op enkele onderdelen
die naar onze mening cruciaal zijn voor dit moment en voor
de toekomst. Natuurlijk steken wij in op de huidige crisis, maar daarna willen
wij lijnen trekken naar een economisch vergezicht. Dit is het tweede item.
Vervolgens willen wij een koppeling leggen met de wijze waarop rentmeesterschap
en economie zich in de toekomst met elkaar zullen verhouden: duurzaamheid
als derde item. Daarna sluit ik af met wat conclusies en aanbevelingen, waarbij
ook aandacht zal zijn voor meting van het effect dat de financiële inzet
vanuit het ministerie van Economische Zaken heeft.Allereerst de huidige crisis. Het is belangrijk na te gaan waar het begon
mis te gaan. Pas bij een goede oorzaakanalyse kunnen goede oplossingsrichtingen
worden gevonden. Allereerst hebben wij te veel vertrouwen gesteld in geld
en de financiële wereld, die daarmee afgoden zijn geworden. Vervolgens
moet de financiële sector bij zichzelf te rade gaan. Hoe kon een kredietsysteem
dat in de kern niet deugde, zo lang in stand blijven? Welke beloningsmechanismen
hebben ertoe geleid dat een ondeugdelijk systeem zo grootschalig kon worden
toegepast en dat (her)verpakte hypotheekportefeuilles zo gemakkelijk konden
worden doorverkocht? De kredietcrisis en de enorme verliezen die genomen moesten
worden, hebben een golf van wantrouwen in financiële instellingen veroorzaakt.
Dat is schadelijk. Vertrouwen is essentieel voor een goed functionerende economie.
De kredietcrisis heeft proporties aangenomen die nog niet eerder in de geschiedenis
zijn vertoond. Dat maakt het complex de goede besluiten te nemen.Inmiddels heeft het kabinet, met name de minister van Financiën,
maatregelen getroffen die sterk de aandacht hebben getrokken. Ook de minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft laten zien op welke wijze ingezet
wordt op behoud van werkgelegenheid door de werktijdverkorting als maatregel
in te zetten. Kunnen de bewindslieden op hoofdlijnen aangeven op welke wijze
door het ministerie van Economische Zaken is ingespeeld op de huidige crisis,
en welke concrete maatregelen zijn genomen om met vernieuwd vertrouwen naar
de toekomst te groeien? Zijn er naar de mening van de minister lessen uit
de huidige aanpak te trekken die in de toekomst leiden tot een integrale aanpak
vanuit het ministerie van Economische Zaken, in samenwerking met andere ministeries
zoals Financiën en/of Sociale Zaken en Werkgelegenheid? Kan de minister
aangeven hoe, in samenwerking met andere ministeries, invloed kan worden uitgeoefend
op de transparantie van financiële instellingen, waardoor meer inzicht
wordt gegeven in de risico's die men loopt? Kan de minister aangeven welke
lessen worden getrokken uit de huidige problemen om een dergelijke crisis
in de toekomst te voorkomen dan wel daar in een vroeg stadium adequaat op
in te spelen?De kredietcrisis en de spanning op de economie vragen niet alleen om directe
acties en reacties, maar ook om een heldere toekomstvisie. Daarbij gaan de
fracties van SGP en ChristenUnie er niet vanuit dat de samenleving maakbaar
is, en zeker niet dat de toekomst te voorspellen is. Onze fracties gaan daarbij
uit van de verantwoordelijkheid om te doen wat onze hand vindt om te doen
in het licht van de Bijbelse roeping om te bouwen en te bewaren, in relatie
met de huidige omstandigheden en de te verwachten tendensen.De vraag is dan wat economische groei en ontwikkeling op de langere termijn
verklaart. De economische groeitheorie wijst vooral op een drietal fundamentele
factoren: de omvang en kwaliteit van de beroepsbevolking, oftewel demografische
ontwikkeling en opleidingsgraad, de ontwikkeling van de kapitaalgoederenvoorraad,
oftewel machines, gebouwen, infrastructuur en de investeringen daarin en de
technische ontwikkeling, ofte wel technische en organisatorische innovaties
die maken dat wij slimmer gaan werken.Deze drie factoren belicht ik hier wat nader. Bij de omvang en kwaliteit
van de beroepsbevolking is het van belang om voor de toekomst in te spelen
op de demografische ontwikkelingen. De vergrijzing wordt gezien als een belangrijke
factor voor de toekomst. Ook onze fracties zien dat de vergrijzing invloed
zal hebben op de welvaart. Dat betekent overigens nog niet dat de zorg moet
omslaan in angst. Wel is het van belang om gebruik te blijven maken van de
kennis en ervaring van de ouderen en het vooral aantrekkelijk maken om ouderen
aan het arbeidsproces te laten deelnemen.Bij de demografische ontwikkeling dient ook aandacht geschonken te worden
aan verhoging van de kwaliteit van de ingezette arbeid, hetgeen mede bewerkstelligd
kan worden door investeringen in scholing en opleiding. Zien de bewindslieden
het als hun taak om het bedrijfsleven te stimuleren om in te zetten op scholing
en opleiding? Zien zij daarbij ook een investeringstaak voor hun ministerie?
Kunnen zij aangeven op welke wijze investeringen op hun effect worden beoordeeld?
De twee andere factoren voor de economische ontwikkeling hebben te maken met
de kapitaalgoederen en de technische ontwikkelingen. Vooral op het terrein
van innovatie mag van Nederland een hoge ontwikkeling worden verwacht. Om
sterker uit de crisis te komen moet Nederland blijven innoveren. De overheid
moet dit ook krachtig stimuleren, zo vinden onze fracties. De technologische
industrie heeft grote behoefte aan verruiming van de Wet Bevordering Speur-
en Ontwikkelingswerk (WBSO). Deze regeling is al jaren niet aangepast voor
loonkostenontwikkeling en inflatie. Zijn de bewindslieden bereid om de nodige
aanpassingen te bewerkstelligen en de WBSO-regeling te verruimen? Kunnen zij
op hoofdlijnen aangeven op welke wijze het ministerie van Economische Zaken
betrokken is bij de genoemde factoren van kapitaalgoederen en technische ontwikkelingen?
Op welke wijze wordt geïnvesteerd in deze factoren, vooral op innovatief
gebied? Op welke wijze wordt via evaluaties een effectiviteitsmeting uitgevoerd
aan de hand van welke prestatie-indicatoren?Als volgend item wil ik, namens de fracties van SGP en ChristenUnie, aandacht
vragen voor duurzaamheid. Ondanks het feit dat door de huidige crisis de aandacht
vooral uitgaat naar de economische kant vragen wij blijvende aandacht voor
duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo). Dit is een onderwerp
dat gelukkig al lang in de belangstelling staat. Het gaat hierbij niet alleen
over grote ondernemingen, ook ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf
en zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) hebben aandacht voor dit onderwerp,
en dat is winst. De tijd dat ondernemen uitsluitend als een economische aangelegenheid
werd beschouwd, ligt achter ons. De ethische bezinning op het gedrag van ondernemingen
levert voor een groot aantal mensen zelfs een goede boterham op. Veel mensen
zien in dat ondernemen ook een normatieve dimensie heeft, en terecht.Ondernemers staan bij mvo voortdurend voor de vraag hoe zij hun persoonlijke
overtuiging zo goed mogelijk in de dagelijkse praktijk van
het ondernemerschap en bedrijfsvoering kunnen integreren en realiseren. Een
belangrijke Bijbelse notie daarbij is die van het rentmeesterschap. Voor onze
fracties is het duidelijk dat de mens als rentmeester samen met anderen de
opdracht om de aarde te cultiveren en in stand te houden, moet uitvoeren.
Iedere ondernemer heeft de verantwoordelijkheid om de opdracht van het rentmeesterschap
naar de dagelijkse praktijk van zijn ondernemerschap te vertalen. Die vertaalslag
vindt plaats binnen de dagelijkse hectiek, tijdsdruk en het constant nemen
van (beleids)beslissingen. Hier ligt een groot spanningsveld, wat wij ook
beseffen. Bij krimpende marges en toenemende concurrentie kan het namelijk
heel verleidelijk zijn om toe te geven aan zakelijke voordelen op de korte
termijn.Het ministerie van EZ zou, bij het bieden van financiële impulsen
aan sectoren of bedrijven, kunnen stimuleren dat in een bedrijfscode wordt
weergegeven hoe wordt omgegaan met het milieu, materialen en middelen. Bevorderen
van het gebruik van duurzame materialen en het voorkomen van verspilling zijn
thema's die voor de toekomst ontzettend belangrijk zijn. Zo zijn er meer onderwerpen
te benoemen, gericht op het milieu en op het gebruik van de schepping, die
om duurzaam handelen vragen van het bedrijfsleven. Zijn de bewindslieden bereid
om het bedrijfsleven extra impulsen te geven door te investeren in energiebesparende
maatregelen? In veel woningen wordt nog steeds te veel energie verspild. Het
kabinet wil de energiehuishouding van 500.000 woningen voor 2011 verbeteren.
Om die reden is het energielabel ingevoerd en kan gebruik worden gemaakt van
de stimuleringsregeling. Halen wij dat? Ook voor veel bedrijfspanden geldt
dat er een weglek is van energie. Naar de mening van onze fracties moet hierop
extra worden ingezet. Dit levert werkgelegenheid op.De economische tegenwind is een goed moment om duurzaamheid ook voor de
toekomst op de agenda te krijgen en te houden. Immers, het ministerie van
Economische Zaken kan de komende periode in samenwerking met andere ministeries
belangrijke financiële impulsen geven aan het bedrijfsleven. Dat biedt
mogelijkheden om voorwaarden te stellen op het terrein van duurzaamheid. Door
die mogelijkheden aan te grijpen kan maatschappelijk verantwoord ondernemen
ook in deze periode hoog op de agenda blijven staan. Dat is van belang voor
de toekomst.Onze fracties maken zich zorgen over de gehele of gedeeltelijke uitval
van de internationale vraag. Kan inzicht gegeven worden in de consequenties
hiervan? Kunnen wij nog maatregelen verwachten om de export te bevorderen?Namens de fracties van de SGP en de ChristenUnie heb ik drie hoofdthema's
aan de orde gesteld. Graag sluit ik af met enkele vragen en opmerkingen. De
vragen hebben vooral te maken met de beleidsinzet van het ministerie van Economische
Zaken. Ongetwijfeld worden belangrijke impulsen gegeven, ook en vooral op
financieel gebied. Maar de vraag is of in alle gevallen duidelijk is of de
genomen beleidsbeslissingen het gewenste effect hebben. Ik stel daarom de
volgende vragen.Kunnen de bewindslieden aangeven of prestatie-indicatoren worden gehanteerd
om de effecten van maatregelen, namelijk financiële impulsen, te meten?
Zo niet, zijn de bewindslieden dan bereid dergelijke indicatoren te laten
ontwikkelen? Gaat het daarbij om algemene indicatoren die standaard gebruikt
worden voor effectmeting, of wordt van de ontvangende partij gevraagd van
tevoren indicatoren te benoemen waarop gemeten en geëvalueerd kan worden?Terwijl de financiële crisis ons op een hardhandige wijze het faillissement
van het ongebreidelde kapitalisme en materialisme heeft duidelijk gemaakt,
is naar de mening van onze fracties de enige reactie tot nu toe het via overheidsingrijpen
conserveren van een verziekte werkelijkheid. De wereldwijde crisis met zo'n
enorme impact vraagt, zo vinden wij, om een breed maatschappelijk en politiek
debat over dieperliggende oorzaken en bovenal om een grondige koerswijziging
in onze levensstijl. Het beleid richt zich vooral op de gevolgen van de crisis.
Dat begrijpen wij heel goed, maar ons lijkt het beter om ook in te zetten
op een duurzame economische groei. Een economisch systeem met het uitgangspunt
dat de strategische tijdhorizon niet verder reikt dan de eerstvolgende aandeelhoudersvergadering,
vindt geen oplossing voor een van de belangrijkste vraagstukken over structurele
economische groei. Wij zijn benieuwd of de bewindslieden deze visie delen.Soms wordt getwijfeld aan het belang van het ministerie van Economische
Zaken. Voor onze fracties is dat niet aan de orde. Juist dit ministerie kan
belangrijke impulsen geven aan het bedrijfsleven. Het behartigt de belangen
van het bedrijfsleven in het kabinetsbeleid. Dat zou echter niet alleen economisch
moeten worden vertaald. Het woord "econoom" komt immers van het Griekse woord
"oikonomos", hetgeen in de Bijbelse context vertaald wordt met "rentmeester".
Als die lijn wordt doorgetrokken, is het ministerie van Economische Zaken
eigenlijk het ministerie van Rentmeesterschap. Ik spreek nu ook namens mijn
collega van het CDA. Dat doet er dus wel degelijk toe. De fracties van de
SGP en de ChristenUnie spreken de wens uit dat deze bewindslieden als wijze
rentmeesters richting zullen geven aan beleid in een moeilijke periode. Daarom
wachten wij de beantwoording met heel veel belangstelling af.De heer Schouw (D66):Mevrouw de voorzitter. De voorbereiding van dit debat had heel wat voeten
in de aarde. Over het thema en de focus hebben wij eindeloos gesproken en
het debat is een aantal keren naar voren geplaatst.Ik heb mij afgevraagd hoe dat nou komt. Misschien heeft dat wel te maken
met het feit dat wij moeite hadden met het hanteren van het begrip "rentmeesterschap",
bedenk ik mij net. Volgens mij heeft het te maken met het onderwerp, want
dat heeft toch iets ongemakkelijks in zich: de effectiviteit van het beleid
van het ministerie van Economische Zaken. Drie vragen zijn hierbij voor mijn
fractie relevant. 1. Doet EZ er wel voldoende toe in het geweld van de andere
departementen? 2. Heeft het gevoerde beleid enige impact? Is er een hard causaal
verband tussen het beleid en de beleidseffecten? 3. Is het beleid van het
ministerie van EZ leading, aansprekend, in zichzelf innovatief, vernieuwend
en toekomstvast? Ik geef het graag toe: dit zijn ongemakkelijke vragen. Ik
moet echter constateren dat zij zo'n beetje overal worden gesteld. Het zou
gek zijn als zij vandaag hier niet in de volle diepte aan de
orde zouden komen.Ik ga in op mijn eerste blokje: doet EZ ertoe? Deze vraag wordt indringender
naarmate EZ schijnbaar onzichtbaar is in de discussie over de financiële
crisis. Ik begrijp dat wel. Het is lastig om in beeld te komen wanneer de
minister van Financiën banken redt en de minister van Sociale Zaken zich
werpt op de banen en op de ontslagen. Waar bedrijven, geld, arbeid en toekomst
bij elkaar komen, ligt naar de opvatting van mijn fractie het speelveld van
Economische Zaken. Kan de minister eens uiteenzetten hoe zij de rol van EZ
ziet in relatie tot de crisis? Mag die niet wat manifester zijn? Hoe ziet
de toekomstvaste crisisagenda van EZ er nou eigenlijk uit? Of kan de minister
van EZ het beste functioneren door onzichtbaar te zijn? Ik nodig de minister
van harte uit om dat met ons te delen.Overigens heeft deze crisis ook een aantal huidige beleidsparadigma's
van hun voetstuk gestoten. Ik geef als voorbeeld het grote thema "markt en
overheid". Toch een EZ-thema bij uitstek. Waar stopt de overheid en waar neemt
de markt het over? Dit is typisch een kwestie van economische ordening. Op
dat schaakbord zijn de stukken verschoven. Wat is de rol van de overheid in
de toekomst bij het bankwezen? Wat is de rol van de overheid bij woningbouwcorporaties
en bij de zorginstellingen? Wij zien het nu weer in de discussie over Essent,
Nuon en Eneco. Wij verliezen de grip op bedrijven en eigenlijk willen wij
dat niet. Er is te veel aan de markt overgelaten. Dat heeft perverse effecten
gehad en daar moeten wij wat aan doen. Is het niet juist een taak van EZ om
leading te zijn in deze discussie? Of wacht EZ af totdat VROM met iets komt
voor de woningbouwcorporaties en VWS met iets komt voor de zorginstellingen?
Naar de overtuiging van mijn fractie dient het departement van EZ hierin een
rol te spelen.In de begroting kom ik hierover nagenoeg niks tegen. Dat is begrijpelijk,
want deze begroting werd opgesteld in de zomer van 2008, toen er nog geen
vuiltje aan de lucht leek. Maar nu? Werkt het minister van EZ aan nieuwe studies
en scenario's over die andere rollen en verhoudingen tussen overheid en bedrijfsleven?
Welke rol ziet de minister voor zichzelf weggelegd? Wil het departement leidend
zijn in de politieke en maatschappelijke discussie hierover, het debat aanjagen
en beleidsconcepten ontwikkelen? Graag hoor ik hierop een reactie.Niet alleen de maatschappelijke discussie over de scheiding tussen markt
en overheid schreeuwt om regie, maar ook het in goede banen leiden en het
aanjagen van de groene revolutie, een thema dat EZ dicht tegen de borst zou
moeten drukken. Naar de mening van mijn fractie doet EZ hier te weinig aan.
Ik moet overigens "onze fracties" zeggen, want ik houd dit verhaal ook namens
de OSF. Ik noem in dezen bijvoorbeeld de decentrale energieopwekking, iets
wat vrijwel niet van de grond lijkt te komen. Ik noem verder de elektrische
auto, het juist nu versneld isoleren van huizen en van bedrijfs- en kantoorgebouwen
en het combineren van innovatief werk, energie en klein ondernemerschap in
projecten om de groene revolutie vooruit te brengen. Kan de minister haar
ambities op dit terrein nog eens delen met de Kamer? Wat is er in die ambities
veranderd? Welke nieuwe urgentie is daarin geslopen als gevolg van de crisis?Dan kom ik op mijn tweede blokje: de beleidsimpact van EZ. Daarbij gaat
het om drie vragen: - wat willen wij bereiken?- wat gaan
wij daarvoor doen?- wat mag het kosten?Om hiervoor een beetje context te schetsen breng ik in navolging van de
heren Reuten en Terpstra de bevindingen van het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven
van eind september 2008 onder de aandacht. Van alle departementen draagt EZ
op dit dossier de rode lantaarn. Het scoort het slechtst als het gaat om informatie
over de effecten van het beleid. Wij weten dus niet of het beleid van EZ werkt.
Tegen de heer Terpstra zeg ik dat het echt een veel te magere ambitie zou
zijn om te hopen dat het beleid effect heeft voor EZ, als uitvinder van de
maatschappelijke kosten-batenanalyse. Leg die eens langs je eigen beleid,
zou ik zeggen. Het is jammer dat wij niet weten of het beleid van EZ effect
heeft, want je zou mogen verwachten dat EZ zich juist in de voorhoede bevindt
en een voorbeeld geeft.Wat staat er in dat rapport? Ik citeer: "In de EZ-begroting is weinig
tot geen informatie over de effecten opgenomen. Dat is overigens niet voor
het eerst. De EZ-begroting kenmerkt zich door de jaren heen door een gebrek
aan heldere doelstellingen en effectindicatoren."De logische vraag is dan welke stappen de minister heeft ondernomen om
dit radicaal te veranderen. Ik neem tenminste aan dat de inzet is om dit radicaal
te veranderen. Wat mogen wij verwachten voor de begroting voor 2010?In dit verband heb ik nog wat vragen over het beleidsspeerpunt Pieken
in de Delta. Net als de heer Laurier vraag ik mij af of er niet te veel pieken
zijn, die toevalligerwijs ook nog keurig netjes zijn verdeeld over de regio's
in het land. Laat een thema als energie zich wel pieken in de regio Noord,
zoals in dat staatje staat? Hoe moeten wij dat zien? Is het niet zo dat creativiteit
en innovatie zich niet in zo'n regio laten proppen? Graag hoor ik hierover
een beetje uitleg.Ik begreep dat in 2008 50 mln. wordt geïnvesteerd in die pieken en
dat dit gaat via een tender van SenterNovem. Het voordeel daarvan is een scherpe
beoordeling en competitie, maar het nadeel is versnippering van geld over
projecten en projectjes; te kleine dingen, met te weinig impact en te kort
durend. Vanuit de beleidstheorie weten wij dat tendering met te kleine bedragen
een ineffectieve manier van overheidsstimulering is. Graag hoor ik hierop
een reactie.Ik vraag de minister ook of het geld en de volharding aanwezig zijn om
langjarig te investeren in het programma Pieken in de Delta. Zou dat niet
een programma voor tien of twintig jaar moeten zijn? Hoe is Pieken in de Delta
geschakeld aan het stedenbeleid van collega Van der Laan of aan het gezondheidsbeleid
van het ministerie van VWS? Uit mijn hoofd zeg ik dat er twee gezondheids­pieken
in Pieken in de Delta zitten. Hoe zijn deze gezwaluwstaart? Hoe is van EZ-beleid
rijksbeleid gemaakt?In het debat over de beleidseffectiviteit en de rol van EZ kan ik de beperking
van de winkelsluitingstijd als minor point, maar wel actueel, niet onbesproken
laten. Wie vroeger op zaterdagmiddag naar Duitsland ging om daar te winkelen,
stootte om twaalf uur 's middags zijn neus, omdat de winkels dicht waren.
Nu zijn ze daar tot acht uur open en de stad bloeit! In Nederland roepen ministers
dagelijks het volk op om te investeren en de hand van de knip te halen. Er
moet worden besteed, meer ondernemerschap, men kent die taal
wel, maar de openingstijden van de winkels moeten op zondag weer terug naar
die van vroeger. Wil de minister eens uitleggen hoe het economisch principe
en het werkgelegenheidsaspect doorwerken in de openstelling van winkels op
zondag? Is het niet een heel slecht voorbeeld van het ministerie om de economie
terug te brengen naar vroeger in plaats van te stimuleren?Het derde blokje is een toekomstvast EZ. Na bestudering van alle documenten
over het beleid van EZ bekruipt ons het gevoel dat het beleid te veel is gericht
op het heden in plaats van op de toekomst. Durft het ministerie van EZ verder
vooruit te kijken dan dertig à veertig jaar? Eerlijk gezegd heb ik
de indruk van niet, maar ik nodig de minister graag uit om die indruk weg
te nemen. Neem alleen al de fixatie op de eindige schat, de gasbel. Linksom
of rechtsom zullen de aardgasbaten afnemen. De bron droogt op en welk alternatief
is er dan? Alleen het sterk op gang helpen van de groene revolutie kan helpen
om de samenleving een stap verder te brengen en dat is hard nodig.Twee derde van de Europese landen presteert op klimaatgebied beter dan
Nederland en dat komt echt niet doordat de minister van VROM een windmolen
dwarsboomt, zeg ik tegen de heer Terpstra. Er is weinig vooruitgang geboekt,
zo stelde het CBS onlangs in een rapport over het verbruik van duurzame energie.
Net als de heer Van den Berg en mevrouw Sylvester roep ik de minister op om
voort te maken met duurzame energie.Een voorbeeld daarvan is de transformatie van de energiemarkt in de wereld
van aanbodgedreven naar consumentgedreven, met micro wind- en huiscentrales
en slimme netwerken. Ik hoef de minister niet te vertellen hoe dat er allemaal
uitziet. Vele landen hebben voor ons het licht al aangedaan, zoals Duitsland.
Waarom doet Duitsland het zoveel beter? Wat kunnen wij daarvan leren? Graag
een reactie. Het energie-eiland in zee is ook zo'n aansprekend voorbeeld,
maar daarvoor zie ik weinig warmte bij het ministerie van EZ. Waar zijn de
aansprekende, grote ideeën van het Innovatieplatform gebleven, nadat
het boekje van de secretaris ervan een paar maanden geleden verscheen? Voor
de nabije toekomst verwachten wij daar heel veel van.Wij leven in een mondiale samenleving, waarin vooral de economisch sterke
regio's overleven. De stad of de stedelijke regio's vormen de motor voor de
economie als aanjagers voor banen, innovatie, werk en sociale vooruitgang
door goed onderwijs. In Europa zien wij sterke economische grootstedelijke
clusters ontstaan, onder andere rond Barcelona, Milaan en München. De
Randstad of Metropool Holland loopt daarbij achterop. De cijfers spreken voor
zich. Wij hebben een van de grootste luchthavens, de grootste zeehavens en
een hoge universiteitsdichtheid per Randstadkilometer, maar wij profiteren
te weinig van de mondiale economische groei.Dit kabinet had naar de opvatting van onze fractie moeten meewerken aan
een nieuw regionaal bestuur voor de Metropool Holland om die economische potentie
in de vaart der volkeren mee te nemen. Omdat sturing nu ontbreekt, ontwikkelt
elke stad zijn eigen vastgoedmagneet, zoals de Zuidas en de nieuwbouw bij
de centrale stations in Rotterdam, Utrecht en Den Haag. Het is prachtig dat
al die overheden met elkaar concurreren, maar ik geloof niet dat dit verstandig
is. Ik zag gisteren nog een wethouder uit Amsterdam op de televisie die grote,
megalomane projecten had ontwikkeld, maar zijn hand ophield en het Rijk vroeg
om te helpen. Ik vraag het Rijk om hier regie te voeren, omdat de grote steden
op een te klein gebied met elkaar concurreren. Dit kleine gebied verdient
het dat het Rijk, en wat mij betreft de minister van Economische Zaken, deze
regie neemt.Op 20 mei 2008 heeft de Eerste Kamer op mijn voorstel unaniem een
motie aangenomen om te komen tot een structuurvisie voor de Randstad. Ik vraag
de minister wat haar bijdrage is om de Randstad als economische motor in de
vaart der volkeren op te laten stoten in relatie tot die andere economische
regio's. De Randstad is toch niet alleen het eigendom van de ministeries van
Verkeer en Waterstaat en VROM? Zou het niet op de weg van de minister van
EZ liggen om juist met de steden in Metropool Holland een nieuwe deal af te
sluiten, een groen economisch pact met afspraken over werkgelegenheid, scholing
en economische ontwikkeling? Graag een reactie.Tot slot. De Volkskrant is onlangs begonnen met een brede maatschappelijke
discussie over de nieuwe Economische Agenda van Nederland. Daar wordt een
halfjaar voor uitgetrokken. Daarin komen vragen aan de orde als: hoe krijgen
wij de schooluitval naar nul? Hoe komt Nederland aan nieuwe ondernemers? Het
is een boeiende en innovatieve exercitie, waarin bedrijfsleven, wetenschap
en samenleving met elkaar in gesprek gaan een nieuwe prioriteiten geven aan
een nieuwe Economische Agenda van Nederland. Ik roep de minister van EZ en
natuurlijk ook de staatssecretaris op, zich in de komende maanden actief te
laten horen in deze publieke discussie en om open te staan voor de ideeën.
Misschien kunnen zij ons de hoop geven dat de goede ideeën die eruit
komen, ook betekenisvol zouden kunnen zijn voor het beleid van EZ.Voorzitter. Wij wachten de beantwoording met belangstelling af.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20082009-998-1011.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl