Behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de ruimtelijke ordening (25311).
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 1563-1583

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

13-07-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 36, pagina 1563-1583

29-06-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25311Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van besluiten (dinsdag 29 juni 1999)Pagina 1583-1583
Presentie en opening (dinsdag 29 juni 1999)Pagina 1549-1549
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 29 juni 1999)Pagina 1583-1585
Behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de ruimtelijke ordening (25311).Pagina 1563-1583
Behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek houdende indexering van het collegegeld (26418).Pagina 1562-1563
Behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de studiefinanciering in verband met het onder de prestatiebeurs brengen van de reisvoorziening (26376).Pagina 1550-1562
Behandeling van de voorstellen van (rijks)wet: - Regels inzake de administratieve bijstand tussen de landen van het Koninkrijk op het gebied van de douane en inzake de heffing en de invordering van omzetbelasting, accijnzen, algemene bestedingsbelasting en belasting op bedrijfsomzetten (Rijkswet administratieve bijstand douane) (25948, R1616); - Verruiming van de mogelijkheid om het griffierecht in burgerlijke zaken gedeeltelijk in debet te doen stellen (26109); - Wijziging van de Wet havenstaatcontrole in verband met de totstandkoming van richtlijn nr. 98/25/EG van de Raad van de Europese Unie van 27 april 1998 (PbEG L 133) houdende wijziging van richtlijn nr. 95/21/EG betreffende de naleving, met betrekking tot schepen die gebruik maken van havens in de Gemeenschap en varen in de onder de jurisdictie van de lid-staten vallende wateren, van internationale normen op het gebied van de veiligheid van schepen, voorkoming van verontreiniging en leef- en werkomstandigheden aan boord (havenstaatcontrole) (26383); - en 2 andere wetsvoorstellen.Pagina 1550-1550
De stemming over een motie, ingediend bij de interpellatie-Schuurman over de rol van de Eerste Kamer in de jongste kabinetscrisis, te weten: de motie-Schuurman c.s., houdende de uitspraak dat het ongewenst is dat Eerste-Kamerleden aan regeerakkoorden worden gebonden (nr. 266).Pagina 1549-1549

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 101 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de Wet op de ruimtelijke ordening (25311).De beraadslaging wordt geopend.De heer Baarda (CDA):Mijnheer de voorzitter! In de Tweede Kamer is uitvoerig gediscussieerd
over het onderhavige wetsvoorstel. Daarbij stond centraal de vraag naar de
noodzaak van een fundamentele herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening
(WRO). Door de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer van de Tweede Kamer werd op 19 juni 1997 over het wetsvoorstel
een rondetafelgesprek gevoerd met deskundigen op het gebied van de ruimtelijke
ordening. In het verslag van dit gesprek (Tweede-Kamerstuk 25311, nr. 4) wordt
kritisch gesproken over het wetsvoorstel. Men had met name behoefte aan een
meer uitgewerkte visie op de vraag wat de toekomst van het bestemmingsplan
zal zijn, nu min of meer los van het bestemmingsplan een zelfstandige projectprocedure
wordt ingevoerd. Ook de Raad van State is kritisch over het wetsvoorstel en
heeft de vrees uitgesproken dat de voorgestelde ontwikkeling ernstig afbreuk
zal doen aan de onderlinge samenhang van het ruimtelijk planningstelsel.De vaste commissie voor Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer van de Eerste
Kamer heeft zich tijdens de eerste bespreking van het wetsvoorstel afgevraagd
of niet eerst een fundamentele discussie over de toekomst van de WRO had moeten
worden gevoerd, voordat een wezenlijke verandering van het ruimtelijk planningstelsel,
zoals de projectprocedure, wordt voorgesteld.In de Tweede Kamer heeft de minister gezegd dat het wetsvoorstel uitdrukkelijk
moet worden gezien als reparatiewetgeving en in generlei opzicht als een fundamentele
wijziging op zichzelf, maar het gaat hier wel om de introductie van een zelfstandige
procedure. In de huidige praktijk wordt door gemeenten ruimhartig gebruikgemaakt
van de artikel 19-procedure, waarbij in afwijking van een geldend bestemmingsplan
betrekkelijk snel een bepaald project kan worden gerealiseerd. Een voorbereidingsbesluit
of een ter inzage gelegd ontwerpbestemmingsplan blijkt daarbij meestal een
wassen neus te zijn.Tijdens de plenaire behandeling in de Tweede Kamer heeft de minister dat
"de grote leugen" genoemd. Hoewel ook de CDA-fractie van mening is dat een
andere invulling moet worden gegeven aan de huidige artikel 19-procedure blijft
de vraag waarom een regeling niet kan wachten op een fundamentele herziening
van de WRO. Dit geldt temeer nu de minister in een overleg in de Tweede Kamer
heeft aangekondigd dat hij de herziening van deze wet met voortvarendheid
wil aanpakken.In de memorie van antwoord zegt de minister dat spoedige inwerkingtreding
van het onderhavige wetsvoorstel voor de dagelijkse praktijk van de ruimtelijke
ordening van groot belang is. Wil de minister dat nader onderbouwen en aangeven
waarom deze reparatiewetgeving niet kan wachten op de spoedig te verwachten
fundamentele herziening van de WRO, waardoor zij in een breder kader kan worden
meegenomen?In de memorie van antwoord wordt summier aangegeven aan welke onderwerpen
de minister denkt bij een fundamentele herziening van de WRO. Bij de invulling
van het ruimtelijk beleid gaat het in de praktijk om meerdere wetten. Verdient
het geen aanbeveling om te komen tot één brede raamwet voor
de ruimtelijke ordening, om te veel versnippering over meerdere wetten te
voorkomen?Een interessant punt is dat de verhouding tussen de bestuurslagen bij
de bepaling en uitvoering van het ruimtelijk beleid aan de orde wordt gesteld. In de memorie van toelichting van het wetsvoorstel wordt
op enkele plaatsen verwezen naar het eindrapport van de stuurgroep bestuurlijke
vernieuwing Friesland, het rapport Fryslân fernijt. Het zou goed zijn
de voorstellen in het kader van Fryslân fernijt mee te nemen bij die
fundamentele herziening. Het gaat dan met name om de rol van de provincie
bij het ruimtelijk beleid. Gedacht kan worden aan het overhevelen van de toezichtsrol
van de minister van VROM naar gedeputeerde staten.Bij het onderhavige wetsvoorstel gaat het om de introductie van een gemeentelijke
projectprocedure, maar ook op het niveau van het Rijk is een projectprocedure
in voorbereiding. De introductie van een provinciale projectprocedure zal
naar verwachting aan de orde komen bij de fundamentele herziening van de Vijfde
nota ruimtelijke ordening. Dat pleit er wel voor om tot één
projectprocedure voor alle overheden te komen. Daarbij past de waarschuwing
dat voorkomen moet worden dat projecten als los zand aan elkaar hangen. Projecten
moeten passen in een integrale langetermijnvisie op de ruimtelijke inrichting.
Dan is inderdaad een goede ruimtelijke onderbouwing van groot belang, waarbij
een relatie wordt gelegd met bestemmingsplannen, zowel vigerende als toekomstige.In het voorlopig verslag is een opmerking gemaakt over het welstandstoezicht.
Dit toezicht moet naar mijn mening verder gaan dan de beoordeling van de verschijningsvorm
van één object. Het gaat om de beoordeling van de ruimtelijke
kwaliteit en dat is breder. Beeldkwaliteitsplannen kunnen daarbij van dienst
zijn. Zou het er ook voor kunnen pleiten om de bouwregelgeving, waarbij het
gaat om de daadwerkelijke uitvoering en invulling van het ruimtelijk beleid,
onder te brengen bij de wetgeving op de ruimtelijke ordening?Graag wil ik ook hier aandacht vragen voor de projecten die grensoverschrijdend
zijn in de zogenaamde euregio's. Ik doel dan bijvoorbeeld op de voorbereiding
van een gezamenlijk industrieterrein door de gemeenten Aken en Heerlen, ontwikkelingen
bij Coevorden en ontwikkelingen in het Scheldegebied. Hier is naast Nederlandse
wetgeving ook de wetgeving van het buurland van toepassing. Experimenten moeten
hier mogelijk zijn, zodanig dat bij de uitvoering één regiem
van toepassing is.Voorzitter! De CDA-fractie heeft er goede nota van genomen dat de minister
een fundamentele herziening van de WRO voortvarend ter hand zal nemen en vóór
de zomer van 2000 het voorontwerp van wet zal publiceren.In het voorlopig verslag is al opgemerkt dat de minister op blz. 25 van
de nota naar aanleiding van het verslag (TK 25311, stuk nr. 6) heeft weergegeven
dat "het ei van Columbus" voor een wettelijke regeling met betrekking tot
het actueel houden van bestemmingsplannen nog niet is gevonden. Voor gebieden
waarop een conserverende bestemming rust, behoeft dit geen zwaar punt te zijn.
Anders ligt dit voor gebieden die in ontwikkeling zijn en waarvoor zogenaamde
lege voorbereidingsbesluiten zijn genomen. Gemeenten blijven veelal nalatig
met de tienjaarlijkse herzieningsplicht, zoals voorgeschreven in artikel 33
van de WRO.Dit werpt de vraag op hoe hierop toezicht wordt uitgeoefend. Een recent
rapport van de Algemene Rekenkamer over de Inspectie van de Ruimtelijke Ordening
is daarover vernietigend. De Rekenkamer constateert dat het grootste deel
van de maatregelen die de minister van VROM in 1993 en 1997 aan de Tweede
Kamer toezegde om het toezicht op de uitvoering van de WRO en de handhaving
van bestemmingsplannen op een hoger plan te brengen, onvoldoende van de grond
is gekomen. Ook constateert de Rekenkamer dat voor de beoogde versterking
van de rol van provincies door aanpassing van wetgeving nog geen voorbereidingen
zijn getroffen. Ik citeer uit het rapport van de Rekenkamer: "De Rekenkamer
heeft voorts vastgesteld dat de minister van VROM maar heel weinig gebruikmaakt
van instrumenten om maatregelen te nemen tegen lagere overheden die handelen
in strijd met het nationale ruimtelijk beleid. Dat is zowel het geval bij
bestemmingsplannen als bij plannen die worden gerealiseerd op basis van de
vrijstelling van het geldende bestemmingsplan, zoals bedoeld in artikel 19
van de WRO. De geloofwaardigheid van de minister als bewaker van ruimtelijke
belangen komt hierdoor in het geding. Het is de vraag of het in december 1998
aan de Tweede Kamer aangekondigde voorstel van de minister voor de verbetering
van de rijksinstrumenten en de effectievere inzet ervan, effect zal sorteren
als er geen grotere bereidheid komt om dergelijke instrumenten ook echt te
gebruiken."In een reactie heeft de minister aangegeven een groot aantal verbeterpunten
op het terrein van toezicht en doorwerking reeds in gang gezet te hebben of
nog te zullen gaan zetten in de Vijfde nota ruimtelijke ordening en in een
voorziene fundamentele wijziging van de WRO. De Rekenkamer tekent daarbij
aan dat de toezeggingen van de minister nog weinig concreet zijn: hoe de verbeterpunten
precies vorm krijgen, wordt niet altijd even duidelijk. Kan de minister thans
aangeven hoe de verbeterpunten precies vorm zullen krijgen en binnen welke
termijn een en ander gerealiseerd zal worden? Denkt de minister daarbij met
name op het punt van de overdracht van toezichtstaken ook aan een rol voor
de provincie, zoals eerder in mijn betoog naar voren is gebracht? In het oorspronkelijk
ingediende wetsvoorstel was opgenomen dat de artikel 19-procedure moest worden
omgebouwd tot een zelfstandige projectprocedure, los van het geldende bestemmingsplan.
Volstaan zou dan kunnen worden met een goede ruimtelijke onderbouwing. Door
de Tweede Kamer is hierop stevige kritiek geuit. Deze kritiek betrof met name
het risico van uitholling van het huidige planningstelsel, waarin het bestemmingsplan
als besluitvormingskader voor een zorgvuldige ruimtelijke afweging een centrale
plaats inneemt. Door amendering heeft de Tweede Kamer toepassing van de zelfstandige
projectprocedure ingeperkt. Deze geldt nu alleen voor bestemmingsplannen jonger
dan tien jaar en voor bestemmingsplannen waarvoor gedeputeerde staten voor
ten hoogste tien jaar vrijstelling hebben verleend van de verplichte herziening.Ook is een nadere onderbouwing gegeven van het begrip "een goede ruimtelijke
onderbouwing", waarmee een relatie is gelegd met structuur- en bestemmingsplannen.
Maar voor de vrijstellingen die niet vallen binnen het nieuwe artikel 19 zal
het toepassen van zogenaamde lege voorbereidingsbesluiten blijven gelden.
In het voorlopig verslag is door onze commissie verwezen naar een artikel
van mr. J. Struiksma dat binnenkort in Bouwrecht zal verschijnen. De heer
Struiksma wijst er op dat veruit de meeste bestemmingsplannen (veel) ouder
zijn dan de nu al in artikel 33 WRO voorgeschreven tien jaar. Dat zal betekenen
dat ook onder de nieuwe regeling in de praktijk in de meeste gevallen de enige
reële mogelijkheid om vrijstelling te verlenen zal zijn het nemen van
een voorbereidingsbesluit. Wel is dan een goede ruimtelijke onderbouwing nodig,
maar die zal in de praktijk dan wel zijn te geven. Overigens moet ook in de
huidige situatie besluitvorming voldoende worden gemotiveerd.In de memorie van antwoord zegt de minister de kwestie van de "lege" voorbereidingsbesluiten
te willen betrekken bij de fundamentele herziening van de WRO en dan wil hij
nagaan of er sancties mogelijk zijn met het oog op het actueel houden van
bestemmingsplannen. Gaarne verneemt de CDA-fractie van de minister of hij
het eens is met mr. Struiksma dat ook onder de nu voorgestelde regeling het
oneigenlijk nemen van voorbereidingsbesluiten zal worden voortgezet en, indien
dit het geval is, aan te geven aan welke maatregelen de minister denkt om
dit tegen te gaan. Mogen wij de heer Struiksma geloven, dan zal er straks
in de praktijk niet veel veranderen, omdat de meeste bestemmingsplannen ouder
zijn dan tien jaar. Met belangstelling wachten wij een reactie van de minister
af.De voorzitter:Ik geef het woord aan de heer Van der Lans. Ik maak de Kamer erop attent
dat de heer Van der Lans zijn maidenspeech houdt.De heer Van der Lans (GroenLinks):Voorzitter! Toen ik drie weken geleden in deze zaal als Eerste-Kamerlid
werd geïnstalleerd, had ik niet het flauwste benul over welk wetsvoorstel
ik mijn eerste publieke opmerkingen zou mogen maken. Dagelijks vond ik enige
kilo's wetgevende arbeid op mijn deurmat, maar over de vraag of zich in die
stapel post wellicht het onderwerp van mijn eerste toespraak zou bevinden,
tastte ik lange tijd in het duister. Soms zonk de moed mij zelfs enigszins
in de schoenen als ik tussen het papier een voorstel aantrof met de welluidende
kop: Wijziging van de postwet en enige andere wetten in verband met richtlijn
nr. 97/67/EG van het Europees parlement en de Raad van de Europese Unie van
15 december 1997 betreffende gemeenschappelijke regels voor de ontwikkeling
van de interne markt voor postdiensten in de Gemeenschap en de verbetering
van de kwaliteit van de dienst (PbEG 1998, L15). Zonder ook maar iets af te
willen doen van het belang van deze wetswijziging zag ik mij daar toch niet
onmiddellijk een gloedvol betoog over afsteken.Maar toen ik eenmaal – en ik heb daar een week over gedaan –
de logica van de voorlopige agenda doorhad, werd mij na enig puzzelwerk duidelijk
dat de wijziging van de Wet op de ruimtelijke ordening het onderwerp zou worden
waar ik mijn tanden in mocht zetten. Ik moet zeggen dat ik daarbij een gevoel
van opluchting moeilijk kon onderdrukken. Niet omdat mijn fractie zo tevreden
is over dit voorstel, ik kom daar dadelijk nog uitvoerig over te spreken,
maar omdat met dit voorstel, en dan met name met de harde kern daarvan: de
voorgestelde verzelfstandiging van het beruchte artikel 19 tot een zogeheten
zelfstandige projectprocedure, alle hete hangijzers van de hedendaagse politiek
in het geding zijn. Achter deze wetswijziging gaat het debat schuil over de
mate waarin de overheid sturend of volgend moet zijn.Ruimte in Nederland is een schaars goed, waarmee op een doordachte en
democratische wijze moet worden omgesprongen. In feite was dat ook de intentie
van de Wet op de ruimtelijke ordening, zoals die in 1965 in werking trad.
Wie de Handelingen van de parlementaire bespreking van de wet begin jaren
zestig erop naslaat, stuit op een bijna aandoenlijk optimisme dat de Tweede
Kamer in die dagen ten toon spreidde. Zeker, Nederland raakte ook toen al
behoorlijk vol en de verwachting was toen dat Nederland rondom de eeuwwisseling
ten minste 20 miljoen inwoners zou tellen, maar met de Wet op de ruimtelijke
ordening in de hand zouden wij die klus wel klaren. Het is in het licht van
wat wij vandaag weten bijna pikant om te lezen hoe het voor het toenmalige
VVD-Kamerlid Cornelis Berkhouwer, die later nationale bekendheid zou krijgen
vanwege zijn inspanningen om de melkconsumptie te bevorderen, vanzelfsprekend
is dat de belangen van de volksgemeenschap moeten prevaleren boven particuliere
belangen, waarbij hij zich uiteraard wel hard maakte voor een wettelijke basis
voor stevige schadevergoedingen. En het is bijna ontroerend om te zien hoe
de toenmalige verantwoordelijke ARP-minister Van Aartsen, vader van de huidige
minister van Buitenlandse Zaken, in de Kamer zijn uiterste best doet om de
overheid van die instrumenten te voorzien waarmee ze de inrichting van Nederland
naar haar hand kan zetten.De behandeling van de Wet op de ruimtelijke ordening en de Eerste nota
ruimtelijke ordening in juni 1961 nam vele dagen in beslag. Er werd over vele
details gesproken, maar over een vrijstelling van een bestemmingsplan, wat
later bekend werd als de artikel 19-procedure, werd met bijna geen woord gerept.
Als er al getornd mocht worden aan een bestemmingsplan of streekplan, dan
was dat niet van onderop, maar van bovenaf door de zogenaamde aanwijzingsbevoegdheid,
waarmee de rijksoverheid een lagere overheid tot de orde kon roepen. Over
de vraag hoe de rijksoverheid dat het beste kon aanpakken, raakte de Kamer
in die dagen nauwelijks uitgesproken.Ik refereer aan deze geschiedenis omdat het duidelijk maakt dat een planmatige
aanpak, waarbij de overheid zorgt voor de grote lijnen, voor de visie, voor
de keuzen, tot de kern van de ruimtelijkeordeningstraditie in Nederland hoort.
Daarbij ging men in de jaren zestig heel ver. Planning was toen voor tal van
sectoren hét beleidstoverwoord. Ruimtelijke vraagstukken, welzijnsvoorzieningen,
openluchtrecreatie, onderwijsinstellingen, gezondheidszorg: alles leek in
die dagen te plannen. Zo had men eind jaren zestig in de provincie Brabant
een nauwkeurige berekening gemaakt van de "ruimteclaims" per inwoner. Een
buurtbewoner had recht op 6 tot 12 m2 "blokgroen" binnen een loopafstand
van 100 m. Binnen een afstand van 400 m moest hij "buurtgroen" aantreffen,
binnen 800 m "wijkgroen" en binnen 1600 m "stadsgroen". In totaal had de stadsbewoner
recht op 75 m2 groen binnen een straal van 3 km. Zelfs GroenLinks
durft tegenwoordig een dergelijk rigide groen-standpunt niet meer ten toon
te spreiden, maar het opmerkelijke is dat wie heden ten dage door de nieuwbouwwijken
van Brabantse steden fietst, toch het idee krijgt dat er het nodige van deze
gedachtegang terecht is gekomen. Het is maar een klein voorbeeld van het idee
dat planning en ordening van de ruimtelijke inrichting op lokaal niveau wel
degelijk hun vruchten hebben afgeworpen.Toch heeft het optimisme van de jaren zestig niet lang stand gehouden.
Ondanks het feit dat de demografische groei niet zo spectaculair was als toen
werd verondersteld, is op nagenoeg alle andere fronten de druk op de ruimte
in Nederland toegenomen. De kaart van Nederland is aanmerkelijk voller geworden,
de rode stipjes zijn samengeklonterd tot steeds verder uitdijende rode vlekken
en nog steeds bestaat er geen duidelijkheid waar en wanneer dat ophoudt.De schaarse ruimte is met voorsprong de belangrijkste bron van maatschappelijke
conflicten in het land geworden. Kijk naar Schiphol, de Waddenzee, de files,
het openbaar vervoer, de Betuwelijn: de politiek woekert met de grootst mogelijke
moeite met de ruimte. Niet alleen op nationaal niveau, maar even koortsachtig
op provinciaal en lokaal niveau. Zelfs het referendum, waar deze Kamer onlangs
nog geschiedenis over heeft geschreven, blijkt in de praktijk vooral een middel
om de hoogopgelopen strijd om de schaarse ruimte te beslechten. Vrijwel alle
lokale referenda die tot nu toe zijn georganiseerd, gingen over ruimtelijke
kwesties. Het zal in de komende eeuw nog een hele toer worden om in dit strijdgewoel
goede evenwichten te vinden tussen economische belangen en milieubelangen,
tussen particuliere wensen en publieke waarden, tussen stad en platteland,
tussen groen en rood, tussen landschap en beton, tussen korte termijn en lange
adem. Veelal zijn dat confrontaties tussen partijen en belangen die ongelijksoortig
en ongelijkwaardig zijn. Sommige belangen (in termen van milieu, biodiversiteit,
omgevingskwaliteit, landschap en leefbaarheid en gezondheid in relatie tot
milieu en ruimte) verdienen publieke bescherming, andere moeten aan de teugel
gehouden worden.Meer nog dan in het begin jaren zestig het geval was, is het de overheid
die het voortouw moet nemen in deze ruimtelijke afwegingen. Daarvoor moet
zij heldere en democratisch te controleren politieke keuzen maken en daarvoor
moet zij goede instrumenten beschikbaar hebben.De discussie die wij vandaag in dit huis voeren over de wijziging van
de Wet op de ruimtelijke ordening, gaat over de vraag of tegen de achtergrond
van de noodzakelijke rol die de overheid in de strijd om de ruimte in dit
land moet vervullen, de weg die de regering nu wil inslaan de juiste is. Mijn
fractie is daar huiverig over en dan doel ik met name op de omvorming van
artikel 19 tot een zelfstandige projectprocedure, wat naar ons oordeel de
harde kern van deze wetswijziging is.Want terwijl de maatschappelijke en politieke noodzaak toeneemt om met
goede en werkbare bestuurlijke instrumenten de ruimtelijke ordening in Nederland
in de hand te houden, is er tegelijkertijd een proces op gang gekomen waarin
het plannings- en controleregime van de overheid steeds meer lijkt te eroderen.
Waar de macht van de overheid juist zou moeten toenemen, lijkt deze in de
dagelijkse praktijk juist steeds verder af te brokkelen. Waar de overheid
eerder sturend en initiërend zou moeten optreden, lijkt zij steeds meer
volgend te zijn waarbij zij in toenemende mate haar oren laat hangen naar
de grootste en sterkste marktpartijen.Dat is een proces dat, zeker op lokaal niveau, al veel langer aan de gang
is. Al in 1972 meldt Crince le Roy in zijn beroemde inaugurale reden aan de
Rijksuniversiteit in Utrecht dat er op grote schaal sprake is van "oneigenlijk
gebruik" van artikel 19. In meer dan tienduizend gevallen per jaar wordt met
behulp van dit artikel van het bestaande bestemmingsplan afgeweken, waarbij
gemeenten volstaan met een zogenaamd voorbereidingsbesluit om het bestemmingsplan
aan te passen, terwijl dat in de praktijk een leeg besluit is. In feite wordt
de wet omzeild en de verbijsterde Crince le Roy meldde tijdens het aanvaarden
van het hooggeleerde ambt van professor dat het hem tegen deze achtergrond
"zwaar zal vallen om de aan mijn zorg toevertrouwde studenten duidelijk te
maken dat wij in een rechtsstaat leven".Ook nadien zal hem dat niet gemakkelijk zijn afgegaan, want feitelijk
is er sindsdien weinig veranderd. Sterker, met een aanduiding die geleend
is van het oude echtscheidingsrecht, spreken wij nu nog steeds van "de Grote
Leugen". Meer dan vijfentwintig jaar liegen de gemeenten in dit land op grote
schaal om daarmee de wet te kunnen ontduiken. In veel gevallen betrof dat
kleine leugentjes, maar inmiddels zijn hele woonwijken en grote projecten
volgens deze artikel 19-procedure gebouwd.Het gevolg is dat de kordate, publieke en bestuurlijke controle van de
inrichting van de ruimte in Nederland, waar men in de jaren zestig bij aanname
van de wet zo van doordrongen was, langzamerhand van onderop is gaan verweken.
Plannen werden minder maatgevend, projectontwikkelaars kregen meer ruimte,
ongeduld werd beloond, afwegingen moesten sneller gemaakt worden, nu-of-nooit-argumenten
zetten voortdurend druk op de ketel; het zou te ver gaan om van een "belgisering"
van Nederland te spreken, maar velen menen dat er toch op zijn minst sprake
is van een "versnacking van Nederland", waarin het in toenemende mate gaat
om het "snel behalen van gemakkelijk te verteren succes".Ronduit zorgelijk is dat de overheid daarbij in veel gevallen het nakijken
heeft. Dat blijkt nog eens nadrukkelijk uit het rapport over de Inspectie
Ruimtelijke Ordening dat de Algemene Rekenkamer twee weken geleden heeft gepubliceerd.
Ik kan dat rapport niet anders lezen dan dat de overheid haar controle op
de ruimtelijke ordening kwijt is.De minister weet niet of provincies en gemeenten zich in hun streek- en
bestemmingsplannen iets gelegen laten liggen aan landelijk beleid; wat er
precies gebeurt in die 13.000 artikel 19-procedures ontgaat de inspectie nagenoeg
helemaal, zij doet nauwelijks onderzoek en grijpt zelden in. In feite, zo
concludeert de Algemene Rekenkamer, die dat overigens in 1993 en 1997 ook
al deed, is de geloofwaardigheid van de minister van VROM als bewaker van
ruimtelijke belangen in het geding. Dat is een harde conclusie. Het is niet
alleen zo dat dit ongetwijfeld de vader van minister Van Aartsen tot grote
droefenis zou stemmen, maar in het vooruitzicht van de belangrijke beslissingen
die in het kader van de Vijfde nota moeten worden genomen is
het ronduit zorgwekkend.Voorzitter! Het is te gemakkelijk en te eenvoudig om al deze artikel 19-procedures
onder het kopje "misbruik" te scharen. Het feit dat er op zo'n grote schaal
gebruikgemaakt wordt van een artikel 19-procedure wijst natuurlijk niet alleen
op een wat al te elastisch rechtsbegrip van gemeentebestuurders, maar zegt
natuurlijk ook wat over de Wet op de ruimtelijke ordening zelf. De begrijpelijke
en goede intenties van het eerste uur blijken in de praktijk toch te star
en zijn in de bestuurlijke en maatschappelijke verhoudingen kennelijk verworden
tot een veel te weinig wendbaar keurslijf. De toenemende maatschappelijke
dynamiek laat zich in de praktijk steeds minder de wet lezen door het oude
planningskader van de Wet op de ruimtelijke ordening. Dat is een conclusie
waar niemand omheen kan.Maar de politieke keuze die dan opdoemt is eigenlijk heel eenvoudig. Er
zijn twee denkrichtingen waarlangs de verantwoordelijke minister de praktijk
van het Grote Liegen tegemoet kan treden. In het eerste, en in onze ogen meest
voor de hand liggende geval, houdt hij vast aan de filosofie van het planningskader
in de ruimtelijke ordening. Het bestemmingsplan is in dat geheel één
van de pronkstukken en de wetgever probeert een weg te vinden om het statische
karakter daarvan bij te stellen en te dynamiseren, maar tegelijkertijd probeert
hij de planmatige, visionaire en afwegende verantwoordelijkheid van de overheid
overeind te houden. Anders gezegd: een planmatig sturende overheid blijft
de spil van de ruimtelijke ordening in Nederland, maar vervult die rol op
een eigentijdse manier door in de besluitvorming meer flexibiliteit en meer
vrijheid toe te laten, zonder dat zorgvuldige en publieke afwegingen van de
verschillende ruimteclaims uit het oog wordt verloren. De wendbaarheid moet
worden vergroot, zonder de principes overboord te zetten. Dat is noodzakelijk
omdat anders gevreesd moet worden voor de zorgvuldigheid en de kwaliteit van
de afweging tussen de vele ongelijksoortige, ongelijkmatige en elkaar niet
zelden uitsluitende ruimteclaims. Om dat te bereiken, kan bijvoorbeeld meer
ruimte geboden worden aan flexibelere en globalere plannen, maar dienen vooral
ook de besluitvorming en de toetsing, zeker als het om ingrijpende projecten
gaat, in publieke en politieke zin veel transparanter te worden.Helaas hebben de minister en vooral zijn voorgangster met deze wetswijziging
niet gekozen voor deze weg. De minister mag mij straks nog eens uitleggen
waarom die weg niet met voortvarendheid is ingeslagen. De minister is, alsof
het een echtscheiding betrof – zeker in de eerste versie van het wijzigingsvoorstel –
gezwicht voor de Grote Leugen. Daarna is besloten om definitief uiteen te
gaan. Artikel 19 en de Wet Ruimtelijke Ordening werden van tafel en bed gescheiden,
doordat er een wet in een wet werd gemaakt. De minister en zijn voorgangster
zijn daarmee als het ware overgestapt van het oude, bestuurlijke planningsregime
naar een nieuw ordeningskader, dat zich de afgelopen decennia onder de oppervlakte
van de officiële wet al aan het ontwikkelen was. Dat is een regime waarin
in mentaal opzicht in feite al afscheid is genomen van de ordelijke en sturende
intenties waarmee 35 jaar geleden de Wet op de ruimtelijke ordening van stapel
is gegaan. Op talloze manieren is dit opkomende regime de ideologische ontkenning
van het oude regime: tegenover het oude sturingsdenken zet dit regime moderne
begrippen als dynamiek en flexibiliteit; tegenover planning en visie komt
nu een project te staan; tegenover samenhang staat het woord zelfstandig;
tegenover een gebiedsgerichte aanpak staat nu een investeringsgerichte aanpak;
tegenover overheid komt markt te staan; tegenover het oude, rationele idee
van grotere gehelen komt het postmoderne beeld van losse fragmenten te staan;
tegenover de statische orde staat de beweeglijke chaos; tegenover betutteling
staat vrijheid.Voorzitter! Ik trek de contrasten bewust naar een bijna filosofisch niveau,
omdat de transformatie die zich hier aftekent, niet een beweging is die beperkt
blijft tot de ruimtelijke ordening, maar zich op veel meer maatschappelijke
terreinen aftekent. Het is, wat eenvoudig uitgedrukt, een couplet van een
liedje waarvan het wijsje al jaren gevangen zit in de hoofden van de bestuurlijke
en economische elites van dit land. Het refrein is daarbij steeds hetzelfde:
tegenover oude, hiërarchische machtsordeningen, waarbij sturing vanuit
een centraal punt plaatsvindt, zingen zich nieuwe sturingsconcepties rond
die decentraal zijn, die horizontaal georiënteerd zijn en waarin een
begrip als zelfsturing voorop staat. Wat korter door de bocht geformuleerd;
het is een mentaliteit van "stoor ons niet in onze bezigheden, laat ons onze
gang gaan", waarbij de overheid als een lastig en bureaucratisch obstakel
te kijk wordt gezet.Voorzitter! Het wetsvoorstel waarover wij vandaag spreken, past in deze
maatschappelijke transformatie en conjunctuurwisseling. Ik heb mij dan ook
erg verbaasd over de bewering van de minister in zijn eerste termijn van de
behandeling van het wetsontwerp in de Tweede Kamer dat dit wetsontwerp niets
met de terugtreden overheid te maken heeft. Sterker: zelfs het tegendeel daarvan
zou zijn. Dat lijkt mij gezien de inhoud van het voorstel en, meer nog, gezien
de maatschappelijke context waarin het wordt gelanceerd, toch moeilijk vol
te houden. Wellicht kan de minister mij dat nog eens uit de doeken doen. Feit
is dat in kringen van deskundigen – en dat is wat anders dan belanghebbenden –
het wetsvoorstel niet als een reparatiewet maar als een trendbreuk wordt gezien.
Het oorspronkelijke voorstel, dat onder verantwoordelijkheid van de voorgangster
van de minister naar buiten kwam, oogstte in deze kringen zelfs verbazing.
Iedereen was het er wel over eens dat er wat moest gebeuren met artikel 19,
maar dat de minister zo ver ging en weinig richtinggevende noties introduceerde
als "goede ruimtelijke onderbouwing" en "project" was voor ingewijden in de
ruimtelijke ordening een grote verrassing.Gelukkig was deze voortvarendheid de Tweede Kamer duidelijk wat al te
gortig. Met grote inventiviteit hebben Kamerleden amendementen ingediend die
het losgeschoten artikel 19-projectiel zoveel mogelijk in het gareel van het
oude planningsregime moesten brengen. Vooral de door de Tweede Kamer aangebrachte
koppeling van een zelfstandige projectprocedure aan de aanwezigheid van een
geactualiseerd bestemmingsplan heeft die functie. Hetzelfde geldt voor de
nadere concretisering door de Tweede Kamer van de invulling
van een "goede ruimtelijke onderbouwing", waarbij op zijn minst verwezen moet
worden naar een structuurplan.Het zijn pogingen om de schade voor de door de Tweede Kamer zo gekoesterde
ruimtelijkeordeningstraditie binnen de perken te houden, maar of het voldoende
is, daar heeft mijn fractie nog steeds haar twijfels over. Voor ons is het
ook niet zozeer de vraag of dit voorstel zal leiden tot wat wel "incidentenplanologie"
genoemd wordt, want dat is immers nu onder het regime van de Grote Leugen
al het geval. De vraag die voor ons telt is of de wetswijziging op dit punt
een verandering ten goede zal brengen. Anders gezegd: of de nieuwe wet de
versnacking van Nederland een halt zal toeroepen. Wij zijn daar niet gerust
op. Gevreesd mag worden dat de maatschappelijke dynamiek nieuwe sluipwegen
zal vinden om via niet bedoelde omwegen toch aan de nieuwe verplichtingen
te voldoen. Het wetsontwerp, zoals dat nu voorligt, nodigt daar zowel door
zijn recente geschiedenis als door zijn huidige formulering impliciet toe
uit. Ongetwijfeld zal de wet uitlokken tot het lichtvoetig actualiseren van
bestemmingsplannen. Ook de nieuwe koppeling aan structuurplannen en structuurvisies
is geen harde garantie om allerhande gelegenheidsargumenten te voorkomen.
Het is bekend dat structuurplannen en structuurvisies nu eenmaal niet uitblinken
in duidelijkheid en dus veelal weinig concrete richtlijnen opleveren om de
kwaliteit van een projectvoorstel te beoordelen, laat staan goed te onderbouwen.Je hoeft niet heel erg lang in de ruimtelijke ordening mee te lopen om
te kunnen constateren dat naarmate op dit terrein de effectiviteit van de
planning afneemt – en dat is de laatste decennia onmiskenbaar het geval –
tegelijkertijd de taal die in deze wereld wordt gebruikt om plannen te verwoorden
en intenties te beschrijven, steeds wolliger en beeldender wordt. In dat klimaat
zijn wij nu beland en in die context is het dus niet een echt grote opgave
om bij elk project een passende argumentatie te vinden. Desnoods wordt daar
een gespecialiseerd adviesbureau voor ingehuurd. De nadruk waarmee in de memorie
van antwoord wordt gesteld dat in dit wetsvoorstel de inhoud (dat wil zeggen
het argumenteren) boven de vorm (het voldoen aan procedures) staat, komt ons
dan ook enigszins naïef over. Wij zien immers voor onze ogen zich een
ruimtelijkeordeningspraktijk ontwikkelen waarin de gelegenheid steeds vaker
de visie maakt en niet andersom.Voorzitter! De fractie van GroenLinks is, zoveel zal inmiddels wel duidelijk
zijn, niet bepaald ingenomen met het voorliggende wetsvoorstel, temeer daar
wij er nu een oordeel over moeten vellen, terwijl ons de samenhang met de
dingen die komen gaan, op dit moment volledig onduidelijk is. De vele wijzigingen
die in de loop der jaren zijn aangebracht in de Wet op de ruimtelijke ordening,
hebben de duidelijkheid en coherentie van het wettelijke bouwwerk behoorlijk
aangetast. De Raad van State heeft daar in zijn advies ook op gewezen en beveelt
een integrale herziening van de wet aan. De minister heeft dat overgenomen
en is inmiddels daarmee aan het werk gegaan. Maar welke kant gaat de minister
daarbij op? Gaat hij op de weg verder die hij naar onze mening met dit wetsontwerp
is ingeslagen en waarin de kortademigheid het wint van de lange termijn of
begrijpt hij dat hij beter ten goede kan keren dan ten halve dwalen? In dat
geval kiest hij voor een weg waarin nadrukkelijk op zoek wordt gegaan naar
een verversing en dynamisering van de bestaande planningssystematiek. Dat
is de weg die nadrukkelijk onze voorkeur heeft en waar wij graag de minister
over zouden horen.Wij pleiten voor een ruimtelijkeordeningssystematiek waarin gestuurd wordt
op heldere doelen en maatschappelijke waarden, en waarin in de uitvoering
een grote vrijheid wordt gelaten om deze te realiseren. Wij streven ook naar
een ruimtelijkeordeningssystematiek waarin minder krachtdadige en financieel
minder kapitaalkrachtige belangen in de sfeer van het milieu, van biodiversiteit,
van het water, van sociale leefbaarheid en omgevingskwaliteit, van mobiliteitsbeheersing,
ja zelfs van gezondheid in relatie tot milieu en ruimte, veel dwingender als
toetsingscriteria voor projectaanvragen worden opgenomen. Wat dat betreft
zouden wij het, in analogie met de milieueffectrapportages die voor grootschalige
projecten gelden, wenselijk vinden als projectplannen op een lokaal niveau
zich zo concreet mogelijk over de ruimtelijke gevolgen in de vorm van een
soort ruimte-effectrapportage zouden uitspreken. Net zozeer als wij er voorstander
van zijn om gemeentelijke milieubeleidsplannen veel nadrukkelijker te gaan
integreren met structuurplannen. Een heldere uitspraak daarover helpt ons
ook om de precieze status van de voorliggende wetswijziging te doorgronden.
Is het inderdaad een soort tussenwet, een reparatiewet, waarmee de Grote Leugen
in de ruimtelijke ordening wordt bestreden, waarna er een nieuwe ordeningssystematiek
komt met een duidelijk sturende moderne overheid en met voldoende waarborgen
voor kwalitatief belangrijke, maar minder machtige ruimteclaims? Of is deze
wet een opmaat voor een ruimtelijk-ordeningsregime waarin de deur steeds verder
opengaat voor projecten die gehuld in een fraai verwoorde gelegenheidsideologie
zich aan weinig meer gelegen laten liggen dan de rendementseisen van projectontwikkelaars?
Daarover tasten wij momenteel behoorlijk in het duister en wij zullen het
hogelijk op prijs stellen als de minister ons hier straks in zijn antwoord
op een heldere en duidelijke manier kan bijlichten.En dan – ik kom tot mijn laatste punt, voorzitter – kan hij
misschien toch iets meer verklappen over de tweede grote onduidelijkheid waarmee
wij met het beoordelen van dit wetsontwerp kampen? Die onduidelijkheid betreft
de helderheid en krachtdadigheid waarmee de rijksoverheid zich in het begin
van de komende eeuw op het terrein van de ruimtelijke ordening wil gaan manifesteren.
In feite is dat het onderwerp van de Vijfde nota ruimtelijke ordening, waarmee
men momenteel op het ministerie druk doende is.Die nota is van cruciaal belang, want het is onze stellige overtuiging
dat de mate waarin men in Nederland op lokaal niveau een loopje neemt met
de wettelijke vereisten in de ruimtelijke ordening nauw samenhangt met het
feit, dat een duidelijk richting gevend nationaal beleid ontbreekt. Naar de
mate waarin de helderheid en de krachtdadigheid van de nationale overheid
minder worden, worden de mogelijkheden om op het lokale vlak zijn eigen plan
te trekken groter. Misschien is dat ook wel de tragiek die achter het laatste
rapport van de Algemene Rekenkamer schuilgaat. Daarin wordt
de overheid verweten, dat ze haar controlefunctie niet goed uitoefent, maar
misschien is het wel veel erger: met wat voor dwingende kaders zouden ze eigenlijk
nog kunnen controleren?Juist daarom wachten wij in spanning af wat de komende Vijfde nota ruimtelijke
ordening ons brengen gaat. Daarin moet de overheid haar positie helder markeren,
er moeten keuzen gemaakt worden die op de kaart van Nederland tot haarscherpe
duidelijkheid leiden. Voor een beoordeling van dit wetsontwerp is het eigenlijk
van het grootste belang om te weten wat de inhoud en scherpte van de Vijfde
nota gaat worden, want naarmate de nota meer in het midden laat en onhelderheid
creëert valt te vrezen, dat de negatieve werking van het onderhavige
wetsvoorstel groter wordt en de ad-hocplanologie metterdaad de horizonnen
van het Nederlandse landschap gaat bepalen. Wellicht dat de minister in dit
opzicht toch alvast een tipje van de sluier kan oplichten?Voorzitter! Ik rond af. Ik heb mijn eerste toespraak in dit huis en de
eerste ontmoeting van deze minister met de nieuwe senaat aangegrepen om in
een aantal ruwe lijnen duidelijk te maken welke kant GroenLinks op wil als
het gaat om de toekomstige ruimtelijke ordening in Nederland. Ik hoop dat
de aanwezigen mij de wijdlopendheid van mijn verhaal willen vergeven. Ik beloof
u dat ik bij een volgende gelegenheid zal proberen wat korter van stof te
zijn en de voorzitter mag mij daaraan houden.Wat wel overeind blijft staan is, dat ik het als uitdaging zie om hier
in dit huis zoveel mogelijk een inhoudelijk, bij voorkeur toekomstgericht,
debat te voeren. Daarbij past het elkaar ondervragen op politiek-ideologische
concepties en visies. Juist om die reden meen ik, voorzitter, dat de traditie
in dit huis die voorschrijft dat een nieuw lid tijdens zijn maidenspeech niet
door zijn collega's wordt geïnterrumpeerd, eigenlijk een geheel verkeerde
is. In een levendige chambre de réflexion, zoals ik mij die voorstel,
zou die traditie precies het omgekeerde moeten inhouden: een nieuwbakken Kamerlid
zou tijdens zijn maidenspeech per definitie geïnterrumpeerd moeten worden.
Dat zorgt voor het nodige leven in de brouwerij en juist daaraan heeft de
politiek, dus ook dit huis, veel behoefte: echte discussie die de geest scherpt.De voorzitter:Ik wens de heer Van der Lans geluk met het houden van zijn maidenspeech.
Heb ik eerder vanmiddag bij het houden van een maidenspeech geprobeerd aan
te geven dat de betrokkene in staat was een grote mate van publiciteit te
genereren, bij de heer Van der Lans wil ik een andere gave toelichten: hij
is zelf publicist en nog meer dan dat, hij is ook essayist. Van die kunst
hebben wij vanmiddag ruimschoots mogen genieten. Daarom was er een goede reden
hem niet te onderbreken. Ik heb met genoegen naar hem geluisterd.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De heer De Beer (VVD):Voorzitter! Als eerste spreker na de heer Van der Lans wil ik hem ook
van mijn kant in de openbaarheid feliciteren met zijn maidenspeech. Het zal
niemand die de standpunten van GroenLinks en de VVD kent verbazen, dat ik
het niet op alle punten met hem eens ben. Maar dat doet absoluut niets af
aan mijn waardering voor de kwaliteit van zijn betoog.Voorzitter! De VVD-fractie kan zich vinden in de doelstellingen van het
voorliggende wetsvoorstel; dat is het eerste verschil met wat de heer Van
der Lans daarnet zei. Dat betreft in de eerste plaats de hoofdmoot van dit
voorstel, de formele introductie van een zelfstandige projectprocedure op
gemeentelijk niveau. Maar dat geldt ook voor een aantal andere verbeteringen,
waaronder een betere afstemming op de Algemene wet bestuursrecht, maatregelen
om de bestuurslasten terug te dringen en stroomlijning van andere, reeds bestaande
procedures.Voorzitter! Maar voordat de minister ontspannen achterover gaat leunen,
hebben wij nog een paar harde noten te kraken. De VVD-fractie is het grondig
eens met de critici van binnen en buiten het parlement, die reeds eerder constateerden
dat de Wet op de ruimtelijke ordening een onoverzichtelijke lappendeken van
allerlei procedures is geworden. Tot zover niets nieuws. De minister heeft
inmiddels beloofd, de fundamentele herziening van deze wet ter hand te nemen.
Maar daar begint ons eerste punt van kritiek. Want wat zegt hij in de memorie
van antwoord? Eerst zal een discussienota verschijnen, waarin de aan te pakken
onderwerpen met mogelijke oplossingen zullen worden behandeld. Vervolgens
wordt een voorontwerp van wet uitgebracht; het streven is erop gericht om
dat nog voor de zomer van het jaar 2000 te doen. Dat betekent dus, dat wij
er niet op behoeven te rekenen dat het definitieve wetsvoorstel vóór
medio 2001 de Tweede Kamer bereikt. Afhandeling binnen deze parlementaire
periode wordt op die wijze op de tocht gezet. Waarom, zo vragen wij de minister,
niet terstond met een definitief wetsvoorstel gekomen?Voorzitter! In de 24 jaar dat ik als Kamerlid actief ben geweest, heb
ik een cultuur zien ontstaan waarbij het voortraject van wetgeving steeds
omslachtiger werd. Langzamerhand lijkt bij diverse departementen een soort
vrees te hebben postgevat om de discussie met het maatschappelijk veld en
het gemeen overleg met de Staten-Generaal direct aan te gaan aan de hand van
een concreet uitgewerkt wetsvoorstel, zoals vroeger gewoon gebeurde. Je zou
je nog kunnen voorstellen dat het ontstaan van deze notacultuur – zo
wil ik het wel noemen – wordt gerechtvaardigd door de redelijke verwachting
dat het bewandelen van een dergelijk voortraject aanzienlijke tijdwinst oplevert
in de fase van het eigenlijke wetgevingsproces. Maar dat is een illusie. De
tijd die de beide Kamers nemen voor hun verslagen en de tijd, die de regering
nodig heeft voor haar antwoord daarop, blijkt niet merkbaar te zijn verkort.
Evenmin is het zo, dat daarmee de indiening van een groot aantal amendementen
wordt voorkomen. Het aantal amendementen dat bij belangrijke wetten pleegt
te worden ingediend, is er in de loop der tijd alleen maar groter op geworden.
Verder komt het niet zelden voor, dat bij de behandeling van de discussienota
of startnota andere woordvoerders en/of bewindslieden betrokken zijn dan bij
het uiteindelijke wetsvoorstel, omdat inmiddels een wisseling van de wacht
heeft plaatsgevonden, met het gevolg dat de discussies over allerlei aspecten
weer opnieuw plaatsvinden. Zo houden wij elkaar bezig! Het voortraject
verschaft de regering zelfs niet eens méér zekerheid dat het
definitieve wetsvoorstel te zijner tijd op instemming van de Staten-Generaal
mag rekenen, al was het alleen maar omdat het vooroverleg slechts met één
der beide Kamers wordt gevoerd. En ten slotte moet worden geconstateerd, dat
de totstandkoming van een wet op die manier aanzienlijk meer ambtelijke mensuren
kost. Dit gezegd hebbende, vragen wij de minister of het niet verstandiger
zou zijn om meteen met een wetsvoorstel te komen. Het gaat immers niet om
totaal nieuwe ideeën over planprocedures. Wat hier aan de orde is, zijn
stroomlijning, overzichtelijker maken, deregulering, betere afstemming op
andere wetten, begrijpelijker formuleren enz. Dat moet toch in één
keer kunnen?Het is niet onze bedoeling om hier uitgebreid in te gaan op de mogelijke
verbeteringen die met de Wet op de ruimtelijke ordening "nieuwe stijl" zouden
kunnen worden bereikt. Maar gezien de bijzondere taak die de Eerste Kamer
heeft, juist waar het gaat om de kwaliteit van de wetgeving, willen wij hier
een paar opmerkingen maken.Ten eerste lijkt het gewenst, de Wet op de stads- en dorpsvernieuwing
te integreren in de nieuwe Wet op de ruimtelijke ordening. Het heeft ons destijds
reeds verbaasd dat voor de planmatige renovatie van de oude wijken een aparte
wet in het leven werd geroepen, die in veel opzichten een duplicaat is van
de Wet op de ruimtelijke ordening. Het enige echt belangrijke verschil zit
in de leefmilieuverordening en die zou zonder bezwaar als apart hoofdstuk
in de Wet op de ruimtelijke ordening kunnen worden opgenomen.Voorzitter: BoorsmaDe heer De Beer (VVD):Ten tweede zouden wij willen aanbevelen om de diverse planprocedures onderling
goed gescheiden te houden in verschillende paragrafen of hoofdstukken. Thans
lopen zij onoverzichtelijk door elkaar heen in de opvolgende artikelen. Dat
geldt niet alleen voor het bestemmingsplan en de projectprocedure, maar ook
voor de varianten op beide, zoals de planbepalingen voor tijdelijke afwijkingen
(artikel 17) of voor het onderscheid tussen vrijstelling op basis van de zelfstandige
projectprocedure en vrijstelling op grond van een voorbereidingsbesluit.Ten derde wijzen wij erop dat de huidige tekst van de Wet op de ruimtelijke
ordening wemelt van de verwijzingen naar andere artikelen, hetgeen de leesbaarheid
zeer nadelig beïnvloedt. Soms is een verwijzing onontkoombaar, maar vaak
ook niet. Ik noem een voorbeeld om duidelijk te maken wat wij hier bedoelen.
Volgens het voorliggende wetsvoorstel komt in artikel 26 te staan: "Artikel
23, eerste lid, onder a, is van overeenkomstige toepassing." Wie straks artikel
26 leest, moet dus terugbladeren naar artikel 23 om te begrijpen wat daarmee
wordt bedoeld. Dan blijkt dat voor de procedure afdeling 3.4 van de Algemene
wet bestuursrecht van toepassing is. De verwijzing naar artikel 23 is een
volstrekt overbodige omweg, want in artikel 26 had natuurlijk net zo goed
rechtstreeks kunnen worden vermeld dat afdeling 3.4 van de AWB van toepassing
is. En dit is dan één voorbeeld, maar zoals gezegd wemelt het
van dit soort puzzeltochten.Ten vierde moeten onnodige procedureverschillen worden vermeden. Een voorbeeld
hiervan is door de vaste commissie van de Eerste Kamer in haar voorlopig verslag
genoemd. De procedure van afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht is
volgens het wetsvoorstel van toepassing zowel op de voorbereiding van een
bestemmingsplan als op de voorbereiding van een zelfstandige projectprocedure.
Eenvormigheid en helderheid, prachtig. Dat is ook functioneel, want in zekere
zin zijn beide planprocedures elkaars alternatief. Een gemeente die een bouwwerk
wenst dat in strijd is met het vigerende bestemmingsplan, kan kiezen voor
aanpassing van het bestemmingsplan dan wel voor een zelfstandige projectprocedure.
Voor de belanghebbende die daartegen in het geweer wil komen, zal het dus
geen verschil mogen uitmaken of de gemeente de ene dan wel de andere oplossing
kiest. Helaas! Het voorliggende wetsvoorstel creëert toch weer minuscule
verschilletjes. Zo wordt bij wijziging van bestemmingsplannen of bij nieuwe
bestemmingsplannen dwingend voorgeschreven dat publicatie in de Staatscourant
geschiedt, tervisielegging gedurende drie uren buiten werktijd plaats vindt
en mondelinge toelichting op ingediende bezwaren mogelijk is, terwijl dit
alles bij een projectprocedure niet verplicht is voor de gemeente. In de memorie
van antwoord poogt de regering deze absurd kleine procedureverschilletjes
te rechtvaardigen door te wijzen op de verschillende aard van beide planprocedures,
maar dit rechtvaardigt geenszins dergelijke detaillistische verschillen die
alleen maar verwarring zaaien en de kans op procedurele fouten door de gemeentelijke
overheid vergroten. Weg daarmee, zouden wij zeggen. Wij zouden een reactie
van de regering op dit deel van ons betoog op prijs stellen.Na deze aanbevelingen voor de op komst zijnde herziening van de Wet op
de ruimtelijke ordening nog enige punten met betrekking tot het voorliggende
wetsvoorstel. De gang van zaken heeft ons toch wel enigermate verbaasd. Na –
wat wij mogen veronderstellen – een gedegen voorbereiding is het oorspronkelijke
wetsvoorstel ingediend in april 1997. Maar een jaar later komt de regering,
na de nota naar aanleiding van het verslag, met een nogal ingrijpende nota
van wijziging onder stuknummer 7 op de systematiek van de projectprocedure.
Waaraan hebben wij deze verandering in een zo laat stadium te danken?De projectprocedure in artikel 19 krijgt, na de nota van wijziging, drie
varianten: een zware, een middelzware, waarbij GS in overeenstemming met de
inspecteur voor de ruimtelijke ordening eigen beleidsvrijheid krijgen met
betrekking tot het vrijstellingsbeleid, en een lichte, via een AMvB voor wat
ik maar zal noemen "kruimelwerk". Bij de laatste twee categorieën beslissen
burgemeester en wethouders over de vrijstelling, uiteraard binnen de kaders
van respectievelijk de richtlijnen van GS en de AMvB. In de toelichting op
de reeds genoemde nota van wijziging staat dat de gemeenteraad, zo nodig,
zelf het heft in handen kan nemen via artikel 148 van de Gemeentewet. Maar
waarom deze nogal moeizame constructie? De gemeenteraad beslist toch ook over
kleine aanpassingen op het bestemmingsplan en over voorbereidingsbesluiten?
Had het – gezien de aard van de beslissingen – daarom niet veel
meer voor de hand gelegen om het vrijstellingsbeleid eveneens
in handen van de raad te leggen? Dit geldt zeer zeker voor de middelzware
categorie ex lid 2 van artikel 19. Delegatie naar burgemeester en wethouders
zou desgewenst dan altijd nog mogelijk kunnen blijven, maar daar kan de raad
dan zelf over beslissen.Mijnheer de voorzitter! Een enigszins onderbelicht aspect is het feit
dat, wanneer gedeputeerde staten niet binnen 8 weken beslissen omtrent een
verzoek om vrijstelling in het kader van de projectprocedure, het verzoek
is verworpen. In tegenstelling tot de procedure voor een aanvraag van een
bouwvergunning bij de gemeente zou je hier dus kunnen spreken van een "fictieve
weigering". Betekent dit ook dat, indien bij de provincie door overbelasting
of mismanagement of force majeure of wat voor oorzaak dan ook het verzoek
om vrijstelling is blijven liggen, het in feite "einde oefening" is? En zien
wij het goed, dat daartegen geen beroep mogelijk is? Dat lijkt ons toch niet
echt bevredigend. Gaarne de visie van de regering hierop.De VVD-fractie had in het voorlopig verslag de vraag gesteld of de eis
van een goede ruimtelijke onderbouwing van het verzoek om vrijstelling op
het bestemmingsplan ingevolge artikel 19 geen toename van de juridisering
ten gevolge zou hebben. Daarop is door de regering geantwoord dat de onderbouwing
vormvrij is. Dat laatste was ons bekend; en afgezien daarvan lijkt ons dat
geen antwoord op de gestelde vraag. Waar wij op doelden, is dat er een flinke
kans bestaat dat de ruimtelijke onderbouwing inhoudelijk wordt bestreden door
tegenstanders van een project en wellicht zelfs als kwalitatief onder de maat
zal worden betiteld. Is de bestuursrechter in dat geval niet genoodzaakt om
inderdaad een inhoudelijk oordeel te vellen over de juistheid c.q. kwaliteit
van de onderbouwing? En is dat dan geen toename van de juridisering? Ook de
heer J. Struiksma, universitair docent aan de VU, komt in zijn conceptartikel
voor Bouwrecht tot de conclusie dat rol van de rechter met dit wetsvoorstel
groter zal worden. Is dat ook naar het oordeel van de regering het geval?De Tweede Kamer heeft bij amendement ingebracht dat toepassing van de
projectprocedure slechts mogelijk is indien het bestemmingsplan voldoende
actueel is, te weten minder dan 10 jaar oud, welke periode door GS met maximaal
10 jaar kan worden verlengd. De bedoeling daarvan was duidelijk: het bestemmingsplan
houdt het primaat voor de lokale planologie. Wij zijn het daarmee eens. Ga
je de zaak echter wat kritischer bekijken, dan valt de werking van dit amendement
nogal tegen. Om te beginnen geldt de actualiteitseis alleen maar voor de zware
procedure van lid 1 van artikel 19 en niet voor de lichtere procedures volgens
lid 2 en lid 3. Maar belangrijker nog, zij geldt evenmin indien toch weer
van de "grote leugen" van het voorbereidingsbesluit gebruik wordt gemaakt.
Want die weg staat voor de gemeente ook altijd nog open!In de memorie van antwoord erkent de minister dat dit inderdaad het geval
is. Hij wijst er dan, ter vergoelijking, op dat er in zoverre van een verbetering
ten opzichte van de huidige wet sprake is, dat bij het bewandelen van die
weg voortaan een goede ruimtelijke onderbouwing nodig zal zijn. Dat mag dan
zo zijn, maar daar staat tegenover dat de urgentie die nu als eis voor toepassing
van het voorbereidingsbesluit wordt gehanteerd, verdwijnt. Wij vrezen dan
ook dat gemeenten het in een flink aantal gevallen gemakkelijker zullen vinden
om de procedure van het voorbereidingsbesluit ex artikel 21 te volgen. Dan
behoeven zij na tien jaar GS niet om verlenging van het bestemmingsplan te
vragen of na twintig jaar om het bestemmingsplan te herzien, terwijl de ruimtelijke
onderbouwing volgens de nieuwe wet toch al wordt vereist. Daarmee zou de bedoeling
van het wetsontwerp precies worden gemist. Wij hebben begrepen dat deze erop
is gericht om de bewandeling van die weg juist overbodig te maken. Gaarne
hoor ik het commentaar van de regering hierop.Zoals wij allen weten, kunnen voorbereidingsbesluiten iedere keer opnieuw
worden genomen. Of dat de bedoeling was van de toenmalige wetgever, valt ook
sterk te betwijfelen. Daar zou ook best eens paal en perk aan gesteld mogen
worden. Waarom is dat niet gebeurd bij deze wijzigingswet?Ten slotte nog de vormvrijheid van de ruimtelijke onderbouwing. Daarover
geen misverstand: wij vinden dat een goede zaak. Maar juist daarom was het
ons liever geweest indien die vormvrijheid ook expliciet in de wetstekst was
opgenomen. De regering volgt de redenering: geen regeling betekent vrijheid,
maar daar zijn wij niet zo zeker van. Is het niet zo dat juist omdat in de
wetstekst geen uitspraak wordt gedaan over de vorm van de onderbouwing, er
als het ware een witte plek wordt gecreëerd die de bestuursrechter de
vrijheid geeft om daar naar eigen inzicht invulling aan te geven door wel
vormvereisten te stellen? Wij zijn benieuwd naar het antwoord van de regering.De heer Bierman (OSF):Voorzitter! Als er een wetswijziging aan de orde is, zijn de eerste vragen
die je je stelt: is het nodig, wat zal daarvan het gevolg zijn, voldoet er
iets niet? Daar liep ik al een beetje vast. In mijn ogen is er sprake van
een voortreffelijk instrumentarium. Er ontbreekt dus iets anders, waar ik
nader op in wil gaan.Laat ik eerst kijken naar de inhoudelijke toepassing, want daar beginnen
de fricties al meteen. Ik lees dat er in de memorie van toelichting als argument
voor wetswijziging wordt gezegd dat de investeringspraktijk het niet meer
kan bijbenen. Daarom is het nodig dat wij op al dit soort veranderingen en
dynamiek inspelen.Mijn vraag daarbij is: moet dat eigenlijk wel en wat zijn de ervaringen
tot op dit moment. Als ik kijk naar de centra van Nieuwegein en Almere die
binnen twintig jaar na realisering weer onder de slopershamer moeten, vraag
ik mij af of wij daarin mee moeten hollen. Is de planning niet helemaal op
hol geslagen, waarbij de investeringspraktijk buitengewoon onverstandig is
gebleken? Er is een schreeuwend tekort aan een langetermijnbeleid, visie en
een koersbepaling.Die koersbepaling zou een goede ruimtelijke onderbouwing en een toetssteen
kunnen vormen, want formeel is de vorm vrij. Bij een heldere koers is er een
goede ruimtelijke onderbouwing, want deze correspondeert met het op een hoger
niveau geformuleerd rijksbeleid. Zo zou je verder kunnen gaan.Dan kom ik op de rol van de overheid. Het instrumentarium was natuurlijk
altijd bedoeld ter behoeding van algemeen belang, vertaald in
ruimtelijke maatregelen. Je zou kunnen zeggen dat het erom gaat te waken tegen
overbegrazing van de gemeenschappelijke weide die Nederland eigenlijk is.
Om te kunnen vaststellen dat er sprake is van een goede ruimtelijke onderbouwing,
moet die argumentatie ergens passen in een even goed onderbouwde redenering
die op een hoger schaalniveau wordt geproduceerd, bijvoorbeeld in de Vijfde
nota.Dan moet je je afvragen of de RPD zoals deze beleidsdienst nu werkt, een
dergelijke empirisch gedragen nota wel kan maken. Als ik de startnotitie bekijk,
denk ik dat dit in het geheel niet het geval is. Ik denk dat er op dit moment
grote behoefte is aan herstel van de functie van het vroegere ruimtelijk planbureau
en aan het ter beschikking hebben van een aantal empirische gegevens op grond
waarvan wij kunnen aangeven wat goed is, wat een goede onderbouwing kan zijn,
en wat verkeerd is. Over dat inhoudelijke onderwerp tref ik heel veel niet
aan. Met betrekking tot de demografische ontwikkeling van de bevolking zal
de dynamiek heel anders worden. Er zal een afname van de bevolkingsomvang
optreden waarbij beheers-, renovatie- en hervormgevingsaspecten veel meer
op de voorgrond treden. Dat is een heel nieuw soort dynamiek. Ik zie niet
waar het huidige voortreffelijke instrumentarium op dat punt faalt.Het tweede element is de handhavingsmoed. Als ik zie hoe ten aanzien van
de Betuweroute is opgetreden, kan er wel degelijk bijzonder veel: we wijzen
gewoon aan of we dreigen met aanwijzen; dan gaan ook de laatste zes Betuwegemeenten
en zelfs een hele provincie gewoon door de knieën. Als wij die moed opbrengen –
daar is helemaal geen goede ruimtelijke onderbouwing voor nodig geweest –
dan komt het er. Dat is een bewijs voor het voortreffelijke niveau van het
ruimtelijke instrumentarium; dat instrumentarium wordt alleen wel buitengewoon
ongelukkig gehanteerd.Het rapport van de Rekenkamer is al eerder genoemd. Per jaar gaat het
om 2000 bestemmingsplannen en 13.000 afwijkingen ofwel artikel 19-procedures;
acht inspecteurs moeten daarop toezicht houden. Daarmee kom ik toe aan de
handhavingsonmacht. Ook dat is een nieuw element waarvan je je kunt afvragen
of dat komt omdat het instrumentarium niet deugt of omdat het niet wordt opgebracht
om het instrumentarium verdienstelijk te maken in het kader van doelstellingen
van algemeen belang. Ik moet zeggen dat ik achter de conclusies van de Rekenkamer
sta.Als ik dat bij elkaar optel, kom ik tot de conclusie dat er natuurlijk
wel iets kan worden toegevoegd of gestroomlijnd; we moeten op dat punt echter
niet kinderachtig zijn, omdat de minister heeft toegezegd dat hij in ieder
geval voor de zomer van 2002 met een geheel nieuw wetsvoorstel zal komen.
Je zou je een experimenteerartikel kunnen voorstellen, zodat we kunnen bekijken
of dit een beetje zou kunnen werken. Tot zover wil ik op dit moment gaan als
de minister inderdaad een aantal inhoudelijke toezeggingen kan doen. Gaat
er dus zoiets komen als een ruimtelijk planbureau dat bij de Vijfde nota inderdaad
het straks voor een afwijking van een bestemmingsplan noodzakelijke kader
voor een goede onderbouwing kan geven? Zal de minister ook meer doen aan de
handhavingsmoed en de bestrijding van de handhavingsonmacht, omdat het op
die punten in het verleden niet goed is gegaan?Minister Pronk:Voorzitter! Ik dank de geachte afgevaardigden hartelijk voor de tijd en
aandacht die zij hebben besteed aan dit wetsvoorstel, dat een redelijk lange
geschiedenis heeft. Enkele geachte afgevaardigden hebben dat al gememoreerd.
Die geschiedenis verklaart ook tot op zekere hoogte de huidige stand van zaken.
Het is bekend, maar laat ik toch nog even heel kort memoreren dat dit wetsvoorstel
tot wijziging van de WRO zelfs teruggrijpt op het rapport van de onafhankelijke
evaluatiecommissie van prof. Van Buren. Dat rapport kwam al uit in 1994. Daarin
werden wijzigingen geëvalueerd die sinds 1985 in de WRO waren aangebracht.
De discussie op basis van de evaluatie is in 1994 zeer sterk toegespitst op
het oneigenlijke gebruik van artikel 19. Ik heb het rapport van de Rekenkamer
niet nodig en de geachte afgevaardigden hier evenmin om te weten dat de kwalijke
afwijking van de geest van de Wet op de ruimtelijke ordening door het oneigenlijk
gebruik van artikel 19 niet handhaafbaar was. Dat was de achtergrond van deze
wetswijziging. Dat heb ik ook uitdrukkelijk aan de orde gesteld in het Kamerdebat
aan de overzijde van dit huis. Wij hebben allen in de afgelopen jaren gezegd
dat het zodanige vormen had aangenomen dat een nieuwe beslissing noodzakelijk
was. De Rekenkamer heeft zich in de rij van de critici geschaard en heeft
de vinger alleen gelegd op de handhaving, maar dat kan natuurlijk samenhangen
met de aard van het desbetreffende instrument. Het kan ook samenhangen met
ontwikkelingen die voor een deel een projectmatig karakter hebben en met de
verhoudingen tussen overheden op verschillende niveaus. Dat hebben wij allemaal
geconstateerd in en na de desbetreffende evaluatie.Toen volgde een aantal discussies – vooral aan de overzijde, maar
ook in dit huis – met deskundigen die hebben geleid tot een wetsvoorstel
dat al weer enkele jaren geleden is ingediend. Na overleg met de vaste Kamercommissie
kwam men uit op een gemeenschappelijk standpunt. Dat heeft later geleid tot
een wat kritischer verslag van de kant van de Kamer over het eerste wetsvoorstel
en dus weer tot een wijziging van het oorspronkelijke wetsvoorstel. Toen nam
ik op een gegeven moment het desbetreffende wetsvoorstel over om in het laatste
stadium de mondelinge behandeling aan de overzijde van dit huis op mij te
nemen. Voor dit wetsvoorstel is geen voorontwerp gepubliceerd. Zoals vaker
gebeurt: er komt een nieuwe Kamer. Dan komen er nieuwe woordvoerders die weer
komen met nieuwe kritiekpunten en nieuwe mogelijkheden vanuit andere invalshoeken.
Dat heeft geleid tot verdergaande herzieningen, ook op basis van redelijk
vergaande amendementen. Die amendementen waren overigens veel minder vergaand
dan de amendementen die in eerste instantie waren ingediend. En nu zijn we
aan deze kant beland.Het is natuurlijk altijd mogelijk om alsnog te kijken of een ander traject
kan worden bewandeld, bijvoorbeeld een fundamentele herziening van de Wet
op de ruimtelijke ordening. Dat traject heeft het vorige kabinet niet gekozen.
Toen we startten met Paars II hebben we ook niet voorgesteld om te komen tot
een fundamentele herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening. Mijn eigen
lijn is als volgt geweest. Toen ik minister van onder meer
Ruimtelijke Ordening werd, heb ik mij vooral tot taak gesteld om het ruimtelijk
beleid zo goed mogelijk een nieuwe inhoud te geven. Dat leidde al snel tot
een discussie op basis van een aantal ruimtelijke beleidsuitgangspunten vastgelegd
in het regeerakkoord over de Startnota. Geleidelijk aan kwam ik tot de conclusie –
dat was al gedurende de eerste paar maanden – dat een groot ecart tussen
nieuw beleid en handhaving uitermate ongeloofwaardig is. Dat was voor mij
de reden om in tweede instantie te zeggen dat wij veel meer de nadruk moesten
gaan leggen op de handhavingsproblematiek. Anders wordt het écart te
groot, zeker wanneer je het ruimtelijk beleid op een wat andere manier inhoud
zou willen geven dan in de afgelopen jaren.Kan dat dan met het huidige instrumentarium? Ik wil niet verhelen dat
mijn eerste inzet was om, naast beleid en handhaving, niet tot een fundamentele
herziening te komen, omdat dat jaren zou kosten en waarschijnlijk helemaal
niet nodig was. Het zou ook het risico betekenen van verlamming en stagnatie
gedurende langere tijd, namelijk de periode waarin nog geen fundamentele herziening
zou zijn doorgevoerd. Echter, geconfronteerd wordend met het écart
tussen beleid en handhaving en met een aantal zeer specifieke handhavingsproblemen,
bijvoorbeeld op het vlak van artikel 19, ben ik geleidelijk aan tot de conclusie
gekomen dat de oorspronkelijke afwijzing (ook door het vorige kabinet) van
een fundamentele herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening niet gerechtvaardigd
was.Daarom heb ik aan de overzijde in een eerste overleg met de vaste Kamercommissie
gezegd, geen voorstander te zijn van vergaande stoplapwetswijzigingen, zoals
het voorliggende wetsvoorstel eigenlijk is. Ik antwoord hiermee op één
van de vragen van de geachte afgevaardigde de heer Van der Lans die ik graag
publiekelijk feliciteer met zijn maidenspeech. Het voorliggende wetsvoorstel
is geen opstap naar een nieuwe methode, maar een tussenwet waarvoor gekozen
is – en die daarna in een aantal discussies, ook met de overzijde, is
bijgesteld – in een situatie waarin nog niet was gekozen voor een fundamentele
herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening. Nu ik daarvoor wél
heb gekozen en dat ook heb aangekondigd aan beide Kamers der Staten-Generaal,
ligt het voor de hand om stagnatie en verlamming zoveel mogelijk te voorkomen
en een aantal stappen ter reparatie waarmee al begonnen was, nu wel af te
maken, maar die niet te beschouwen als de opmaat tot een fundamentele herziening
van de Wet op de ruimtelijke ordening. Die fundamentele herziening vergt immers
een totale samenhangende visie; dat kan niet alleen maar vanuit de invalshoek
van het voorliggende wetsvoorstel gebeuren. Ik zou het echter onjuist vinden
om nu te wachten met de voorgestelde stap tot reparatie van een naar mijn
mening ontoelaatbare situatie in het land, totdat er in het kader van een
geheel nieuwe Wet op de ruimtelijke ordening een nieuw instrumentarium zou
zijn, alleen al omdat het tot stand brengen van zo'n nieuwe wet een aantal
jaren kost.Wij zijn het er allemaal over eens – zowel degenen die vinden dat
het voorliggende wetsvoorstel niet ver genoeg gaat, als de overigen –
dat de huidige praktijk niet toelaatbaar is. Er zijn veel te veel afwijkingen
van de geest van de wet en er wordt misbruik gemaakt van de desbetreffende
mogelijkheid. Daarom heb ik dat ook de grote leugen genoemd. Er wordt wel
gesteld dat men bezig is met de voorbereiding van een nieuw bestemmingsplan,
maar in feite is men daar helemaal niet mee bezig, men zégt alleen
maar dat men ermee bezig is en dat rechtvaardigt dan de afwijking van het
geldende bestemmingsplan. Zo hoort het niet te zijn. Als men ergens van wil
afwijken, zal men ook moeten aangeven waarom men ervan af wil wijken en zal
men dat inhoudelijk moeten verdedigen. Daar ligt het grote verschil met de
huidige procedure, waarin men helemaal niets hoeft te beargumenteren of te
verdedigen; men stelt gewoon dat men ergens mee bezig is, quod non. Dat is
een ontoelaatbare praktijk en dat zal in ieder geval in de huidige fase moeten
worden gestopt.Of de methodiek zoals wij die nu kiezen in de voorliggende tussenwet,
zoals de geachte afgevaardigde de heer Van der Lans het wetsvoorstel heeft
gekwalificeerd, ook de methodiek van de fundamentele herziening zal zijn,
weet ik niet. Ik zou graag weten hoe dit zou kunnen werken. De geachte afgevaardigde
de heer Bierman heeft gezegd, dat dit voorstel zou kunnen worden gekwalificeerd
als experimentenwet. Gedurende een aantal jaren zou het kunnen worden beschouwd
als een experimenteerartikel. Ik hoop dat dit de komende jaren veel beter
zal werken dan in de afgelopen periode het huidige artikel 19 heeft gefunctioneerd.
Wij zullen dan zien in hoeverre wij het kunnen bijstellen of doortrekken,
aan de hand van de ervaringen in de komende paar jaren.Belangrijker vind ik de fundamentele herziening van de WRO in haar geheel.
Met de heer De Beer ben ik eigenlijk van mening, dat een voorontwerp niet
zo zinvol is. Daarom is deze discussie wel goed. Ik had dit niet verzonnen
voordat ik hier naartoe kwam. Ik hecht veel aan een goede discussienota. Die
discussienota wordt momenteel voorbereid. Ik hoop die discussienota, uiteraard
via het kabinet, want het wordt een nota van het kabinet in zijn geheel, uit
te brengen in september of oktober, in ieder geval voordat de begroting voor
ruimtelijke ordening en milieu wordt behandeld. Er kan dan een goede algemene
discussie in een ruimer kader plaatsvinden. Er zal zeer goed geluisterd moeten
worden naar de opvattingen van de Tweede Kamer. Wanneer de Eerste Kamer daar
prijs op stelt, wil ik ook luisteren naar bijvoorbeeld de Kamercommissie aan
deze zijde van het Binnenhof. Zo kunnen wij werken aan een zekere politieke
consensus, in de richting van een fundamentele herziening van de WRO. Daar
hecht ik aan. De heer De Beer kan natuurlijk zeggen: kom maar op met een wetsontwerp
en dan zien wij wel. In het verleden is vaak gekozen voor voorontwerpen, maar
zo lijkt het wel alsof de wetgever op zoek is naar "overzekerheid". De twee
slagen van een discussienota en een voorontwerp zijn eigenlijk niet nodig.
Ik zou mij kunnen voorstellen dat een discussie over een discussienota leidt
tot een zekere richting voor een wetsvoorstel dat kans van slagen in beide
Kamers der Staten-Generaal heeft. Wat dit betreft, kan ik de heer De Beer
dus wel tevreden stellen.Mijn medewerkers zeggen terecht dat het opstellen van het wetsontwerp
een hele klus zal zijn. De wet is uitermate ingewikkeld. Het is echter niet mijn bedoeling, het zover weg te schuiven dat het over het
einde van de huidige kabinetsperiode heen zou gaan. Ik heb als een soort haalbaar
streven geformuleerd, dat een eerste behandeling van het wetsontwerp nog kan
plaatsvinden door het huidige kabinet en de Tweede Kamer in de huidige samenstelling.
Of het daar volledig door kan worden afgehandeld is een tweede. Ik wil het
echter zo tijdig indienen, dat er nog een eerste politieke discussie over
kan plaatsvinden na de behandeling van de discussienota in dit huis. Ik zou
mij kunnen voorstellen dat, om dat politieke streven waar te maken, het voorontwerp
verdwijnt uit de gesuggereerde procedure.Voorzitter! Wat is de bedoeling van die fundamentele wijziging? In de
eerste plaats ben ik het eens met allen die vinden dat in ieder geval een
veel eenvoudiger en doorzichtiger formulering van de wet van groot belang
is. De voorbeelden die de heer De Beer noemde, steken wat dit betreft. Ze
zijn het gevolg van elkaar opvolgende wijzigingen. Die hebben de tekst onleesbaar
gemaakt, ook voor degenen die daar groot belang bij hebben in het kader van
de rechtsbescherming. Een nieuwe tekst moet dus veel eenvoudiger en transparanter
zijn. Dat is echter alleen vorm.In de tweede plaats is het van belang om ook de procedures zelve te vereenvoudigen.
Zelf is mij een aantal keren in dit huis en aan de overzijde gevraagd of het
mogelijk zou zijn om verschillende procedures ineen te laten vloeien of vergunningprocedures
te stapelen. Ik ben voorstander van integratie. Dat lijkt mij mogelijk zonder
afzwakking van de criteria waaraan moet worden voldaan. Procedures voor het
geven van vergunningen moeten gelijktijdig en in onderlinge samenhang gehanteerd
kunnen worden.In de derde plaats hecht ik groot belang aan een inzichtelijkere, transparantere
en heldere rechtsbescherming voor degenen die een beroep willen doen op de
in de wet vervatte procedures. In de Tweede Kamer is hier zeer veel nadruk
op gelegd.In de vierde plaats vind ik dat er duidelijker onderscheid moet komen
tussen de taken van de verschillende overheden. Ik hoop dat het mogelijk is
om in ieder geval de taken van de nationale overheid duidelijk te formuleren:
helder, sturend, maar niet al te gedetailleerd. Ook wil ik komen tot het formuleren
van daarvan afgeleide – en aan hen gedelegeerde – handhavings-
en vergunningverleningstaken voor provinciale en gemeentelijke overheden,
zonder daarbij dubbelprocedures te introduceren. Bij de vergunningverlening
en handhaving ontbreekt het volgens mij thans aan duidelijke delegatie, duidelijke
criteria en duidelijke kaders.Ik ben het niet eens met de heer Van der Lans die, uitgaande van de stelling
dat de overheid in grote lijnen sturend moet optreden, betoogde dat de overheid
haar controle op de ruimtelijke ordening kwijt zou zijn. De geachte afgevaardigde
de heer Van der Lans maakte die opmerking op basis van het rapport van de
Rekenkamer. Over dat rapport heb ik zo-even mijn opmerkingen gemaakt, voorzover
het gaat over het bestemmingsplan en artikel 19. Mijn stelling is dat de overheid
nog steeds zeer veel sturende controle op de ruimtelijke ordening kan uitoefenen
en uitoefent – eigenlijk heb ik dat ook wel een beetje geproefd in de
opmerking van de heer Bierman – maar dat het uiterst onduidelijk is
geworden wie die overheid is en op welk overheidsniveau dat gebeurt. Het is
niet zozeer de overheid als zodanig, in haar totaliteit, die sturende controlerende
mogelijkheden kwijt is – natuurlijk is dat in belangrijke mate het geval
ten gevolge van de economische ontwikkeling en internationale grensoverschrijdende
ontwikkelingen – als wel dat het binnen de overheid de nationale overheid
is die een belangrijk deel van haar sturende mogelijkheden is zien gaan uithollen
door sterke bevoegdheden die in de praktijk aan de gemeentelijke en provinciale
overheden zijn gegeven. Dat is gebeurd, zonder dat dit altijd de bedoeling
is geweest of zonder dat er de mogelijkheid was om echt te garanderen dat
de nationale overheid haar beleid kan doorzetten bij een afwijking in het
beleid en de visie van een regionale overheid ten opzichte van de nationale
overheid. Het is dus geen conflict tussen overheid en markt, maar een conflict
tussen overheidslagen. Ook hier wijst de Rekenkamer op, als zij zegt dat er
niet altijd een duidelijke doorwerking is van het nationale ruimtelijke beleid
in het beleid van de lokale en regionale overheden.De inspecties ruimtelijke ordening hebben daar altijd mee geworsteld.
Zij hebben een lange periode, maar zeer zeker de laatste jaren, dus in de
jaren tachtig en de jaren negentig, de nadruk gelegd op de doorwerking van
het nationale ruimtelijke beleid in het gemeentelijke, regionale en provinciale
beleid. Zij legden meer de nadruk op die doorwerking dan op de handhaving.
Dat is een stelling van de Rekenkamer. Die stelling is wel juist. Misschien
is in de afgelopen periode bij de inspecties ruimtelijke ordening de nadruk
op de handhaving onvoldoende gezien als een instrument op zichzelf om de doorwerking
van het nationale beleid naar het provinciale en gemeentelijke beleid op het
terrein van de ruimtelijke ordening te garanderen. Te veel is de doorwerking
van nationaal naar provinciaal en gemeentelijk beleid gezien als een beleidsterrein,
een activiteitenterrein van de inspecties dat onafhankelijk staat van de handhaving.
In mijn reactie op de bevindingen van de Rekenkamer heb ik geschreven dat
naar mijn mening beide onlosmakelijk met elkaar verbonden dienen te zijn –
men kan dat in het desbetreffende rapport nalezen – en dat het daarom
van belang is om beide beter met elkaar te integreren. Ik zal dat doen en
daarom heb ik mijn inspecties inmiddels opgedragen om hieraan te werken. Dat
was enkele maanden geleden niet naar aanleiding van het rapport van de Rekenkamer.
Men vergeeft mij wel dat ik het niet zo aardig vind dat de Rekenkamer zegt
dat er waarschijnlijk opnieuw sprake zal zijn van halfhartige maatregelen
van deze minister. Ik vind dat de Rekenkamer er niet wijs aan doet om verder
te gaan dan bevindingen en oordelen. Zij geeft immers ook inschattingen over
de intenties en de oprechtheid van een minister als de desbetreffende minister
een wijziging van het beleid aankondigt. Laat ik die opmerking maar eens een
keer gemaakt hebben. Wat de bevindingen betreft is het rapport inderdaad juist.
Dat is in belangrijke mate het gevolg van het feit dat het onderscheid tussen
doorwerking en handhaving zo sterk is gemaakt. Dat moet niet meer gemaakt
worden.Ik heb er met mijn inspecteurs over gesproken om bijvoorbeeld niet meer
het onderscheid te maken tussen inspecteurs met een handhavingstaak en inspecteurs
met een doorwerkingstaak, maar om alle inspecteurs een handhavingstaak
te geven. Op die manier zijn zij echt geïntegreerd bezig. Dat kan een
schijnoplossing zijn, een formaliteit. Op zichzelf is capaciteit nodig en
daarom zal daarnaar gezocht worden. Daarnaast zal op andere elementen worden
gelet. Daarvoor heb ik een fundamentele herziening van de Wet op de ruimtelijke
ordening nodig. Dan kan ik de handhavingsinstrumenten scherper formuleren.Overigens, in de afgelopen periode is behoorlijk extra elan met betrekking
tot handhaving ontstaan. Tegen mijn inspecteurs heb ik gezegd: ga er tegenaan,
u wordt gedekt. We zullen wanneer we moeten handhaven de juridische procedures
door blijven zetten, ook bij vervolgstappen. Dat kost tijd, dat weet ik, maar
de regionale en de lokale overheden zullen weten dat goed wordt opgelet en
dat we ons niet al te gauw neerleggen bij een afwijking en dat we niet bang
zijn dat we het in een volgende fase bij de rechter niet zullen halen. We
zullen dus meer procedures blijven doorzetten teneinde het ecart zo gering
mogelijk te laten zijn.Tegelijk wil ik het instrument van de aanwijzing niet eroderen door het
al te veel te gebruiken. Je kunt ook niet aan de gang blijven. Ik ben blij,
dat wij in juli vorig jaar Gelderland naar aanleiding van een fiks meningsverschil
tussen de nationale overheid bij monde van mijn voorgangster en gedeputeerde
staten een aanwijzing hebben gegeven. Met gedeputeerde staten heb ik voor
en na de verkiezingen intensieve gesprekken gevoerd. Daarbij heb ik ze laten
weten, dat wanneer de wijzigingen die wij zijn overeengekomen ook door provinciale
staten in Gelderland zouden worden geaccordeerd, ik de aanwijzing zou kunnen
intrekken. Dat heeft een jaar geduurd en morgen zal ik de brief, waarin ik
provinciale staten van Gelderland meedeel dat de aanwijzing wordt ingetrokken,
persoonlijk aan de heer Kamminga overhandigen. Op die manier hebben wij een
politieke discussie gehad op basis van een aanwijzing die effecten heeft gehad
en die verder kan doorwerken in de richting van meningsverschillen. Die kunnen
ontstaan door het onderscheid tussen het nationale beleid, het beleid dat
door mij inhoud wordt gegeven, en het beleid van andere "staten", bijvoorbeeld
wanneer het gaat om de Hoeksche Waard, het Groene Hart, de Waddenzee en al
dat soort vraagstukken. Daarover kunnen we een fikse discussie voeren en wanneer
dat nodig is zullen wij niet aarzelen bepaalde aanwijzingen te geven, maar
dat zullen wij doen nadat de politieke discussie niet tot resultaat heeft
geleid. Ik vind namelijk dat een politieke discussie op zichzelf van belang
is met het oog op zowel de doorwerking als de handhaving. Die kan daarmee
echt mogelijk worden gemaakt. Ook dat heb ik de Algemene Rekenkamer meegedeeld.
U kent de concrete casuïstiek van het afgelopen jaar. Daarom heeft het
bij voorbaat plaatsen van een vraagteken achter de door mij aangekondigde
aantekeningen door de Algemene Rekenkamer mij zeer verbaasd.Voorzitter! Ik maak van de gelegenheid gebruik om daarop te wijzen, omdat
nogal veel geachte afgevaardigden de behandeling van dit wetsontwerp hebben
aangegrepen om uitvoerig in te gaan op het rapport van de Algemene Rekenkamer.
Daarover zeg ik: voorlopig maar even basta.De heer Van der Lans (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! Verschillende afgevaardigden hebben de jaartallen
1993 en 1997 genoemd. Daarbij ging het om iets wat ook mij verbaasde. Ik denk
in dit verband aan de opmerking van de Algemene Rekenkamer. De Algemene Rekenkamer
heeft het ministerie al meerdere malen gewaarschuwd en misschien vermoedt
zij, dat er wel iets gezegd wordt, maar niets gedaan. De minister moet mij
dan ook verklaren waarom het zolang duurde voordat deze maatregelen genomen
werden.Minister Pronk:Ik zit er net. Aan de overkant van dit huis is zeer uitvoerig gesproken
over het afscheid van bepaalde tijdperken enz. Er is nu een hard tijdperk
ingetreden. Alleen, ik moet wel een paar maanden de tijd hebben om precies
te kunnen achterhalen waarom het gaat. Ik ben helemaal nieuw op dit terrein.
De lijnen zijn nu evenwel duidelijk getrokken. Mijn medewerkers hebben er
ontzettend veel zin in om er goed tegenaan te gaan, niet alleen beleidsmatig,
maar ook met betrekking tot de handhaving. Overigens is het in de periode
1993-1999, voorzover het dit wetsvoorstel betreft, gelet op de continuïteit
van belang om door te gaan met de eenmaal ingezette lijnen, zeker wanneer
je de mogelijkheid hebt om over de invulling van die lijnen met de Kamer te
spreken en bij te stellen wanneer daarop vanuit de Kamer wijzigingen worden
voorgesteld. Dat hebben wij dan ook gedaan. Ik heb al aangegeven, dat dit
een tussenwet, een experimenteerartikel is, op weg naar meer samenhang.Voorzitter! Het is mijn intentie om bij de fundamentele herziening van
de WRO ook de criteria met betrekking tot de ruimtelijke ordening helder weer
te geven in een samenhang, ook met dimensies van ruimtelijke ordening die
misschien niet direct als zodanig zijn gezien. De heer Van der Lans heeft
er een paar genoemd, zoals de relaties tussen ruimtelijke ordening en milieu.
Ik vind dat die twee aspecten te veel gescheiden zijn geweest. Ik zou beide
bepaald willen koppelen. Maar dit heeft consequenties voor vraagstukken met
betrekking tot leefbaarheid en afwegingscriteria. In dit huis hebben wij daarover
gesproken toen het ging om decentralisatie van bepaalde bevoegdheden. Het
niet zien van de ruimtelijke ordening als louter absoluut ruimtelijk, maar
ook gerelateerd aan vraagstukken van leefbaarheid, leefomgeving, duurzaamheid
en milieu, met consequenties voor de gezondheid, acht ik op zichzelf ook noodzakelijk.
Ik vind dat een vanzelfsprekend gevolg van een wens om bijvoorbeeld verschillende
procedures ineen te vlechten, bijvoorbeeld in de vorm van verschillende vergunningsprocedures.
Dan mag het niet zo zijn dat dat resulteert, behalve in vereenvoudiging van
procedures, in versimpeling van criteria, want die blijven van groot belang.Voorzitter! Dit zal een fundamentele herziening moeten zijn, die de wet
met haar tijd doet meegaan. Of je het nu aardig vindt of niet, veel beslissingen
in onze economie – dit is in belangrijke mate ook een wet die te maken
heeft met de economische ontwikkeling van het land – vinden plaats op
een andere wijze dan in het verleden. Zij vinden projectmatiger plaats, met
begin en eind, dus niet alleen maar een langeretermijnprogramma, met kostencalculaties
en micro van karakter. Wanneer besluitvorming in deze samenleving
vaak een wat projectmatiger karakter gaat krijgen, zul je ook goede projectmatige
criteria moeten gaan hanteren. Ik sla nog eens aan op opmerkingen van de heer
Van der Lans: dit betekent niet dat hiermee een totale wijziging in de filosofie
zelf aan de orde is. Ik heb al gezegd dat ik totaal geen reden zie om af te
wijken van een uitgangspunt dat de overheid toch in belangrijke mate meesturend
en initiërend zou moeten zijn, en niet volgend. Ik heb het over de overheid
in haar totaliteit: nationaal, regionaal en lokaal, niet volgend diegenen
die beschikken over veel geld. Dat is bepaald niet de opzet.Hoewel ik zijn analyse begrijp als een beschrijven van een ontwikkeling
die hij onwenselijk acht, ben ik het niet eens met de heer Van der Lans dat
een dergelijke fundamentele herziening, uitgaande van medesturing en initiëring,
zal resulteren in het kiezen voor flexibiliteit ten opzichte van visie. Naast
visie en planning is flexibiliteit nodig. Flexibiliteit dient ook te worden
ingebouwd in planning. De heer Van der Lans heeft een aantal dubbeltallen
genoemd. Tegenover samenhang staat zelfstandigheid, tegenover gebiedsgerichte
aanpak staat investeringsgerichte aanpak, tegenover overheid staat markt en
tegenover het oude rationele idee van grote gehelen staat het postmoderne
beeld van losse fragmenten. Ik ben geen voorstander van een beleid van ruimtelijke
ordening en planning gebaseerd op louter zelfstandigheid, louter investeringsgerichtheid,
louter markt of louter een postmodern beeld van losse fragmenten. Ik ben een
voorstander van het rekening houden met moderne ontwikkelingen waarin de markt,
investeringsprojecten en dergelijke een rol spelen, maar dat komt wat mij
betreft niet in de plaats van de aanpakken die omschreven kunnen worden met
samenhang, planning, publiek karakter, grotere gehelen en dergelijke. Het
is dus een kwestie van het creëren van een nieuwe samenhang, waarbij
de publieke verantwoordelijkheden een centrale rol blijven worden toebedeeld
in de ruimtelijke ordening.De heer Van der Lans (GroenLinks):Ik ben erg blij dat van de minister te mogen vernemen. Ik neem aan dat
dit ook de basisfilosofie wordt voor de herziening van de wet. Als ik het
goed begrijp, zal de zelfstandige projectprocedure zoals die nu voor ons ligt,
niet overgenomen worden in de nieuwe wet.Minister Pronk:De geachte afgevaardigde de heer Bierman gebruikte hiervoor de fraaie
formulering "experimenteerartikel". Ik vind het een sluitstuk van een procedure
die vanaf 1994 in werking is gezet. Ik heb tegen de geachte afgevaardigde
De Beer gezegd dat ik hoop geen voorontwerp nodig te hebben. Het neemt niet
weg dat een en ander tijd zal kosten. Ik ga ervan uit dat het nog in deze
kabinetsperiode behandeld zal worden maar het zal het Staatsblad pas bereiken
aan het begin van de volgende kabinetsperiode. Dan zitten wij in 2002, 2003.
Voor de komende drie, vier jaar heb ik wel een betere praktijk nodig met betrekking
tot dit specifieke onderwerp dan de praktijk die wij met z'n allen hebben
verfoeid. Ik heb weinig behoefte om te zeggen dat ik met iets veel beters
kom en dat ik in de tussentijd datgene waarover wij het met z'n allen eens
zijn dat het niet goed is, maar laat bestaan. Ik kom dus met een verbetering.
Het kan misschien nog beter maar dat nog betere mag niet de vijand worden
van het betere, wat nu in dit wetsvoorstel vastligt.De heer Van der Lans (GroenLinks):Ik heb in mijn eerste termijn geprobeerd een soort drieslag te schetsen.
Er zijn drie momenten in een ruimtelijkeordeningsprocedure. De overheid staat
voor algemene belangen en beschermt maatschappelijke waarden. Zij stelt die
ook helder vast. Ik constateer dat de minister het daarmee eens is. Ten tweede
is er een uitvoeringspraktijk waarin een zeker proces van dynamisering en
flexibilisering aan de orde is. Ten derde komt de overheid meer in het spel
naarmate zij aan de hand van criteria de uitvoeringspraktijk toetst op algemene
en maatschappelijke belangen. Ik neem aan dat ik die drieslag ook kan verwachten
in de logica van de nieuwe Wet op de ruimtelijke ordening.Minister Pronk:Ja, waarbij de overheid drievuldig is en niet alles in handen wordt gelegd
van de nationale overheid.Voorzitter! De drie doeleinden van het wetsvoorstel zijn: de vastlegging
van het begrip "concrete beleidsbeslissing", een betere afstemming op de Algemene
wet bestuursrecht en – de belangrijkste van de drie – de uitbouw
van artikel 19 tot een zelfstandige projectprocedure. Ik heb de geschiedenis
van de afgelopen jaren, de "grote leugen", reeds geschetst. Wij hebben er
dan ook voor gekozen om een gemeente te laten beargumenteren waarom zij af
wil wijken van de procedure; een argumentatie die gekwalificeerd moet kunnen
worden als een goede ruimtelijke onderbouwing.Ik heb dat begrip al enige keren kunnen "proeven", dus ik heb het mij
wat meer eigen kunnen maken. Een enkele afgevaardigde noemde het vaag. Het
gaat om meer dan alleen een mededeling. Het gaat om een onderbouwing, een
argumentatie die staat en het moet ook nog eens een goede onderbouwing zijn.
Niet iedere redenering die aan bepaalde vormvereisten voldoet, kan als een
onderbouwing worden beschouwd. Er zal dus een ervaringspraktijk ontstaan.
Het zal tevens een ruimtelijke onderbouwing moeten zijn. Het gaat dus niet
om – de heer Van der Lans suggereerde dat – een economische, een
commerciële of een financiële onderbouwing van het desbetreffende
project, want die zijn er al, maar om de toevoeging van een ruimtelijke onderbouwing.Voor het opstellen van een ruimtelijke onderbouwing zijn normen geformuleerd.
In de eerste plaats is er de ruimtelijke visie neergelegd door de desbetreffende
overheid in het structuurplan. In de tweede plaats wordt er op nationaal niveau
ruimtelijk beleid gevoerd, neergelegd in de Vierde nota en straks de Vijfde
nota of de Vierde nota en een startnotitie. Er zijn specifieke opvattingen
die zijn vastgelegd in stukken, bijvoorbeeld over het begrip "ruimtelijke
kwaliteit". Ik doel dan overigens op iets anders dan de facilitering van de
economische ontwikkeling. In de Vijfde nota gaat het bij ruimtelijke ordening
om drie doeleinden: a. de bevordering van een hoogwaardige verstedelijking
van ons land, vastgelegd in het regeerakkoord;b. het faciliteren
van de economische ontwikkeling van ons land, gekoppeld aan werkgelegenheid
en sociale rechtvaardigheid;c. de bevordering van
de ruimtelijke kwaliteit, onafhankelijk van de economische doeleinden zelf.
Onder ruimtelijke kwaliteit versta ik ook differentiatie, een zekere mate
van aantrekkelijkheid, handhaving van de cultuurhistorie en van het landschap
en duurzaamheid.Dat soort dimensies van begrippen van ruimtelijke kwaliteit liggen vast
in debatten in de Tweede Kamer en in stukken. Een goede ruimtelijke onderbouwing
betekent dat ook bekeken moet worden in hoeverre de ruimtelijke kwaliteit
door het desbetreffende economische project niet wordt verstoord, maar kan
worden gediend.Daarom geloof ik dat die keuze voor het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing"
politiek gezien geen dédain verdient. Ik wil dat gaarne verdedigen.
Het is misschien niet voldoende, want het is een experimenteerartikel, maar
wij kunnen verder komen. Het is een grote stap verder ten opzichte van de
huidige formele mededeling – geen onderbouwing, niet eens een redenering –
dat wij bezig zijn met de voorbereiding van een nieuw bestemmingsplan en daarom
laten wij dit project maar.Bovendien gaat het niet alleen om een gemeentebestuur dat een goede ruimtelijke
onderbouwing geeft, bijvoorbeeld met behulp van dat ook door mij vermaledijde
adviesbureau dat door de gemeente wordt ingeschakeld. Dat zal ongetwijfeld
gebeuren, maar daar heb ik al een kwalificatie van gegeven. Er zal dan ook
een zekere praktijk ontstaan, waarbij maatstaven worden ontwikkeld voor wat
geldt als een goede ruimtelijke onderbouwing.De geachte afgevaardigde de heer De Beer heeft de vrees uitgesproken dat
dit kan leiden tot een zekere mate van juridisering. Ik vind het woord "juridisering"
niet zo prettig, omdat dit langzamerhand leidt tot de gedachte dat het negatief
zou zijn, wanneer iemand via de rechter of via een juridische procedure een
bepaalde redenering of voorgestaan beleid ter discussie wenst te stellen.
Ik vind het heel goed, wanneer op basis van het begrip "goede ruimtelijke
onderbouwing" de mogelijkheid bestaat voor derden om in discussie te treden
en te zeggen: dit is naar onze mening geen goede ruimtelijke onderbouwing.
Dan kan de rechter zich daarover uitspreken. Ik ben een tegenstander van het
stapelen van procedures en het twee of drie keer hetzelfde punt proberen te
maken, maar dat punt moet wel een keer gemaakt kunnen worden. Ik ben zelfs
een voorstander van een zekere mate van een rechtspraktijk, waarbij het begrip
"goede ruimtelijke onderbouwing" politiek, maar ook consistent juridisch inhoud
wordt gegeven, zodat er maatstaven ontstaan voor wat een goede ruimtelijke
onderbouwing en voor wat een flodderredenering is. Dat is in ieders belang.De heer Van der Lans (GroenLinks):Dat begrijp ik. Je kunt zeggen: er ontstaat een juridische praktijk en
dan komt er vanzelf een invulling van het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing",
waar ik overigens helemaal niet met dédain over spreek. Ligt het dan
niet meer voor de hand dat de overheid haar verantwoordelijkheid neemt en
de invulling van dat begrip meer richting geeft door daar meer voorschriften
aan toe te voegen? Degene die zich daarmee verhoudt, spreekt zich dan ook
daadwerkelijk uit over zaken die de overheid van belang vindt om als goede
kwaliteit aan te duiden.Minister Pronk:Dat hebben wij in dit wetsontwerp niet gedaan. Wij hebben steeds gekozen
voor het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing". De geachte afgevaardigde
de heer De Beer heeft gezegd dat het op zichzelf wel goed is dat de vormgeving
hiervan vrij is. In de loop van de discussie met de Tweede Kamer is wel gezegd
dat dat bijvoorbeeld gekoppeld kan worden aan een structuurplan. Dat vind
ik op zichzelf prima. Het is altijd nodig, zowel voor bestemmingsplannen die
jonger zijn dan 10 jaar als voor bestemmingsplannen die ouder zijn dan 10
jaar. Die goede ruimtelijke onderbouwing dient te worden gegeven. Het gaat
om projecten en dus om activiteiten, want alles is een project; dat kan een
school zijn of een publiek gebouw. Laten we niet vergeten dat niet het desbetreffende
bedrijfsleven, maar juist gemeentelijke overheden van de grote steden en de
VNG gevraagd hebben om een dergelijke procedure te kiezen. Daarbij gaat het
dus niet alleen om particuliere investeringsprojecten, maar ook om andere
activiteiten die men in de stad graag mogelijk zou maken en die ook in strijd
zijn met oude bestemmingsplannen. Ik kom straks overigens op de bestemmingsplannen
terug. Het gaat vaak om de goede ruimtelijke onderbouwing; die is heel specifiek
voor de desbetreffende stad of regio en die verschilt dus nogal. Daarom is
het niet goed mogelijk om in een wettekst die specificiteiten uitdrukkelijk
op te nemen.Het is wel mogelijk om het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing" aan
de hand van de praktijk een zekere norm voor opvolgingen te geven wanneer
bijvoorbeeld de rechter zich daarover kan uitspreken. Dan ontstaat een voorraad
van ervaringen. Ook is het mogelijk om in het nationale beleid en nationale
beleidsstukken het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing" vast te leggen,
zodat er een soort algemene norm kan ontstaan. Dat ben ik bepaald van plan,
bijvoorbeeld in de aanstaande Vijfde nota. De begrippen met betrekking tot
ruimtelijke kwaliteit, zoals zij inmiddels al voorzichtig in de startnota
zijn opgenomen, zijn een stapje op die weg. Begrippen met betrekking tot ruimtelijke
kwaliteit spelen bijvoorbeeld een rol in de nota van mijn collega van LNV
inzake vitaliteit van het platteland – ik ben de precieze titel even
kwijt – en in de door de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat
uit te brengen nota over de situatie in de rivierbedding. Daarbij gaat het
om specificiteiten met betrekking tot het begrip "ruimtelijke kwaliteit" voor
de desbetreffende regio's. Ik probeer die specificiteiten straks allemaal
samen te brengen in de Vijfde nota. Ik spreek hierbij uit dat het nationale
beleidsstuk voor de periode tot aan de Zesde nota de nationale inhoudelijke
norm zal bepalen voor het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing"; dat begrip
zal moeten worden gehanteerd door de desbetreffende gemeenten, indien zij
wensen af te wijken van het bestemmingsplan. Dat is een dynamisch begrip dat
bijgesteld kan worden en dat zelf niet vast omschreven is in de wettekst.
Er is dan een begrip – totdat dat gewijzigd wordt in de politieke discussie –
dat de norm kan zijn en dat ook niet statisch blijft.De heer Van der Lans (GroenLinks):Ook ik ben niet voor een statisch begrip, maar ik kan mij voorstellen
dat je, in plaats van dit aan de rechter over te laten, richting geeft door als richtlijn aan te duiden dat er uitspraken moeten worden
gedaan over bepaalde onderwerpen op het punt van milieu en leefbaarheid. Ik
begrijp het argument dat het in alle Nederlandse steden verschillend zou zijn,
niet goed. Die onderwerpen spelen overal en iedereen kan zich daarmee verstaan;
waarom zou er dan geen richtlijn worden opgenomen over de elementen waarover
in het kader van "goede ruimtelijke kwaliteit" ook moet worden gesproken?
Daarbij doel ik dus op milieu, leefomgeving, biodiversiteit en noem de hele
santenkraam maar op. Waarom zou dat niet kunnen? Dat begrijp ik nog steeds
niet.Minister Pronk:Het is niet in de wetstekst zelf opgenomen. Er is iets over gezegd in
de loop van de discussie over deze wet en in de memorie van toelichting. Er
is het meest over gezegd in de discussie over het wetsvoorstel aan de overzijde
van het Binnenhof. De discussie over het wetsvoorstel is wat mij betreft een
heel belangrijk element bij het bepalen wat onder een goede ruimtelijke onderbouwing
wordt verstaan. Ik heb een aantal hoofdelementen genoemd. a. Ruimtelijke
onderbouwing is iets anders dan een financiële, economische en commerciële
onderbouwing. Het is iets nieuws. Je kunt dus niet volstaan met een onderbouwing
die alleen die andere elementen bevat. Je zult er dus iets aan moeten toevoegen.b. Ruimtelijke onderbouwing heeft te maken met de omschrijving van
ruimtelijk beleid in de nationale beleidsstukken. Dan wijs ik vooruit naar
de Vijfde nota ruimtelijke ordening die er overigens nog niet is, maar die
komt.c. Het gaat bij ruimtelijke onderbouwing om een integraal concept,
inclusief milieu en leefbaarheid. Het is dus niet louter de verdeling van
de fysieke ruimte in absolute termen, maar ook de consequentie daarvan in
termen van milieu en leefbaarheid.Die drie dimensies van het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing", waarbij
ik "goed" en "onderbouwing" al afzonderlijk heb omschreven, vind ik in dit
stadium voldoende om te zeggen dat dit wetsvoorstel een kans verdient. De
toepassing van het wetsvoorstel met betrekking tot het inhoud geven aan het
begrip "goede ruimtelijke onderbouwing" kan in de komende experimentele periode
iedere keer worden bijgesteld aan de hand van deze drie hoofdelementen. Wanneer
er een onderbouwing komt die niet voldoet aan het begrip "ruimtelijk", die
niets te maken blijkt te hebben met de algemene visie op de ruimtelijke ordening
die vastligt in de nationale beleidsstukken en die daarmee in strijd blijkt
te zijn, dan is het geen goede ruimtelijke onderbouwing. Ik kan niet veel
verder gaan dan wat de regering over het begrip "goede ruimtelijk onderbouwing"
heeft gezegd. Nog scherper dan dit kan ik het niet zeggen, maar het lijkt
mij voldoende. Dat is een heel belangrijk richtsnoer bij de toepassing van
de desbetreffende praktijk.Voorzitter! Dan is er nog een aantal specifieke vragen gesteld. Ik heb
de vragen van de heer Bierman beantwoord. Zijn tweede vraag betreft vooral
de handhavingsproblematiek. Daar heb ik het een en ander over gezegd. Ik hoop
dat het mogelijk is om iets te zeggen over zijn tweede vraag over het planbureau
wanneer ik straks met de Vijfde nota kom.De heer De Beer heeft verwezen naar een artikel van de heer Struiksma,
waar ik aan heb kunnen ruiken. Hij vroeg of deze procedure niet zou leiden
tot een overmaat aan juridisering. Daar heb ik eigenlijk al een opmerking
over gemaakt. Er is ook gevraagd of deze procedure niet ook zou inhouden dat
die praktijk van lege voorbereidingsbesluiten wordt voortgezet. Het is nu
juist de bedoeling dat dit niet gebeurt. Voor bestemmingsplannen die jonger
zijn dan 10 jaar, is het zonder meer noodzakelijk dat een goede ruimtelijke
onderbouwing wordt gegeven als men van zo'n plan wil afwijken. Voor bestemmingsplannen
die ouder zijn dan 10 jaar, geldt dat ze tijdig herzien moeten worden, dan
wel vrijstelling moet worden gegeven door gedeputeerde staten. De andere mogelijkheid
is dat een bestemmingsplan in procedure wordt gebracht in de zin dat een voorbereidingsbesluit
moet zijn genomen. Dat kan dan niet leeg zijn, omdat het gekoppeld moet worden
aan een goede ruimtelijke onderbouwing. In het begin zal wellicht een aantal
juridische procedures worden gevoerd om de praktijk te zetten, maar dat heeft
dan te maken met het punt van inhoudelijk volle voorbereidingsbesluiten, dus
geen wassen neuzen.De heer De Beer (VVD):Stel nu eens dat een gemeente een bestemmingsplan ouder dan 10 jaar heeft.
Die plannen zijn er. Die gemeente kan dan kiezen voor een projectprocedure
volgens het eerste lid van artikel 19, of voor de weg van het voorbereidingsbesluit.
Dat kan dan inderdaad geen leeg besluit zijn – daar heeft de minister
gelijk in – maar het is wel een voorbereidingsbesluit. Als de gemeente
daar inderdaad voor kiest, hoeft zij niet bij de provincie aan te kloppen
om het bestemmingsplan verlengd te krijgen. Voor het punt van het moeten geven
van een onderbouwing maakt het geen verschil of wordt gekozen voor een projectprocedure
of een voorbereidingsbesluit; in beide gevallen moet een onderbouwing worden
gegeven. Al met al is dan de weg van een voorbereidingsbesluit toch gemakkelijker
dan de weg van het eerste lid van artikel 19.Minister Pronk:Daar heeft u gelijk in.De heer De Beer (VVD):Ik denk dus dat gemeenten toch zullen kiezen voor de weg van het voorbereidingsbesluit.De heer Baarda (CDA):Ik koppel hier de vraag aan, wanneer de ruimtelijke onderbouwing dan opgenomen
wordt in het bestemmingsplan. Bij de projectprocedure staat men los van het
bestemmingsplan.Minister Pronk:Zoals ik zojuist al zei, heeft de geachte afgevaardigde de heer De Beer
gelijk dat een gemeente, als zij niet kiest voor een tijdige herziening van
het bestemmingsplan, kan kiezen voor het vragen van vrijstelling aan gedeputeerde
staten, of het nemen van een voorbereidingsbesluit. Wat kan ik daar dan tegenover
stellen? In de eerste plaats een beleid waarbij een zo sterk mogelijke nadruk
op de actualisering van bestemmingsplannen wordt gelegd. Ik vind dat bestemmingsplannen
echt iedere tien jaar behoren te worden geactualiseerd. Dat vonden wij trouwens
altijd al. Met dit wetsvoorstel wordt nu ook voorzichtig begonnen met het
stellen van een kleine sanctie op het niet-actualiseren van bestemmingsplannen.
De Kamer kan er zeker van zijn, dat ik in de nieuwe Wet op de ruimtelijke
ordening zal zoeken naar verdergaande effectieve sancties op het niet actualiseren
van bestemmingsplannen. Ik hecht eraan dit te zeggen, want enkele geachte
afgevaardigden hebben gezegd, dat wij met dit wetsontwerp afstappen van het
bestemmingsplan. Nee, want ten eerste blijft het bestemmingsplan van belang
voor talloze andere doeleinden, zoals handhaving en ontwikkeling, en ten tweede
wil ik ook komen tot zoveel mogelijk actualiseringen. Toegegeven zij dat er
te weinig sanctiemogelijkheden waren. Ik zal naar sanctiemogelijkheden zoeken
en die opnemen in de fundamentele herziening van de WRO. Ik ben het met alle
geachte afgevaardigden hier en in de Tweede Kamer eens, dat het bestemmingsplan
op zichzelf een goed instrument van ruimtelijke ordening is. Ik wil het op
geen enkele manier kwijt. Maar wij leken het kwijtgeraakt te zijn, omdat het
zo gemakkelijk ter zijde kon worden geschoven. Zie dit experimenteerartikel
en zie mijn intentie met de WRO, het in ere herstellen van het bestemmingsplan
op zichzelf.Vervolgens zal ik in de tussenperiode aan gedeputeerde staten vragen om
zelf zoveel mogelijk de gemeenten erop te wijzen, dat bij de drie mogelijkheden
die er zijn de tweede mogelijkheid, het geven van vrijstelling door gedeputeerde
staten, verre is te prefereren boven de derde mogelijkheid, het louter nemen
van een voorbereidingsbesluit. Ik kan dat via mijn inspecties regelmatig aan
de orde stellen, in mijn contacten met provincies en gemeenten. Ik zal niet
aarzelen om dat te doen.De heer Baarda zeg ik dat het de bedoeling is, dat de aanvaarde goede
ruimtelijke onderbouwing wordt toegevoegd aan de jurisprudentie en de toelichting
op het bestemmingsplan. Zij gaat zo verder functioneren. Er kan niet voor
iedere afwijking ad hoc van het bestemmingsplan die gemeentebesturen willen
ad hoc een zogenaamd goede ruimtelijke onderbouwing wordt gegeven, alleen
toegesneden op het desbetreffende project. Zodra een ruimtelijke onderbouwing
voor project B haaks blijkt te staan op of afwijkt van de eerder gegeven ruimtelijke
onderbouwing voor een project A, in afwijking van het bestemmingsplan, is
zij niet meer goed. Zoiets kan niet. Er moet consistentie zijn tussen de verschillende
goede ruimtelijke onderbouwingen voor de verschillende afwijkingen van hetzelfde
bestemmingsplan. Anders zouden wij in strijd zijn met de geest van het wetsvoorstel.
Dit zal moeten worden gedocumenteerd en getoetst. Er is een element van rechtsbescherming,
waar de rechter op zal letten. Er kan niet ad hoc een op het desbetreffende
project toegesneden ruimtelijke onderbouwing zijn. Dat zij goed is zal ook
moeten blijken uit de consistentie van de verschillende ruimtelijke onderbouwingen
ten opzichte van elkaar.De heer De Beer heeft mij gevraagd waarom er verschillende procedures
zijn voor verschillende vormen van vrijstelling. In artikel 19, tweede lid,
is gedeputeerde staten een rol gegeven, omdat zij mogen bepalen in welke gevallen
B&W vrijstelling kunnen verlenen. In artikel 19, derde lid, is het geheel
overgelaten aan B&W zelve.De heer De Beer (VVD):Ik vroeg waarom in deze gevallen de bevoegdheid niet aan de gemeenteraad
is gelaten in plaats van aan B&W. De gemeenteraad oordeelt over kleine
wijzigingen van bestemmingsplannen en dit ligt in dezelfde lijn. De gemeenteraad
kan altijd nog besluiten tot delegatie aan B&W. Het moet niet zo zijn
dat de wetgever bij voorbaat beslist dat B&W het moeten doen.Minister Pronk:Hardop denkend, lijkt mij dat niet logisch voor de eerste categorie. In
die gevallen willen wij gedeputeerde staten een rol geven voor situaties die
het lokale kader overstijgen. Gedeputeerde staten kunnen B&W van een gemeente
vrijstelling geven voor een aantal heel concrete situaties die een niet louter
lokaal karakter hebben. Lichte situaties – categorie 3 – worden
louter aan de gemeente overgelaten. In het jargon heet dat de kruimellijst.
Ik zou mij hebben kunnen voorstellen dat dit was overgelaten aan de gemeenteraad,
die het op zijn beurt aan B&W zou kunnen delegeren. Ik weet echter niet
precies waarom voor deze procedure is gekozen, maar het betreft geen principieel
verschil. Ik zou mij zelfs kunnen voorstellen dat het experimenteerkarakter
van dit experimenteerartikel uiteindelijk leidt tot het in een later stadium
in elkaar schuiven van het tweede en het derde lid, dan wel tot een specifieke
rol voor de gemeenteraad in plaats van voor B&W.De voorzitter:Ik hoorde de minister enige tijd geleden zeggen: tot slot. Hoeveel denkt
hij in eerste termijn nog nodig te hebben voor de beantwoording van vragen?Minister Pronk:Ik moet nog enkele specifieke vragen beantwoorden. Naar verwachting zal
ik nog ongeveer tien minuten spreken.De voorzitter:Dan verzoek ik u, uw betoog voort te zetten en verzoek ik iedereen de
nodige bondigheid te betrachten.Minister Pronk:Voorzitter! De geachte afgevaardigde Baarda heeft mij gevraagd of aspecten
van ruimtelijke ordening van de bouwregelgeving zouden kunnen worden ondergebracht
in de onderhavige wetgeving. Eerlijk gezegd ben ik op deze vraag niet voorbereid.
Het ambtelijk antwoord dat ik hier voor mij heb, komt erop neer dat dit complicerend
zou werken. Dit is gebaseerd op de wetgeving zoals die in de afgelopen decennia
vorm heeft gekregen. Eerlijk gezegd kan ik dit niet goed beargumenteren. Ik
wil het graag nog even bezien om er wellicht in tweede termijn nader op in
te gaan.In antwoord op een vraag van de geachte afgevaardigde de heer Van der
Lans over de mogelijkheid van een ruimte-effectrapportage kan ik zeggen dat
ik een vergunning toets, overwegende om te komen tot het beter op elkaar aansluiten
van de verschillende procedures in het kader van ruimtelijke ordening en het
milieu. Ik kan mij ook zeer wel voorstellen dat een milieueffectrapportage
meer gaat worden dan een milieueffectrapportage en dat het een integrale effectrapportage
wordt die zowel op milieuaspecten als op ruimtelijke aspecten betrekking heeft.
Mijn algemene opmerkingen die ik over de wenselijkheid van integratie heb
gemaakt, zonder te komen tot een versimpeling van criteria, wijst in een richting
waarin ik een dergelijke ruimte-effectrapportage wens mee te nemen in procedures,
maar dan niet afzonderlijk.Veel specifieke vragen blijken door mij reeds beantwoord te zijn bij de
algemene beantwoording van de verschillende vragen. Mij resten
nog twee vragen.De eerste vraag heeft betrekking op de euregio's. Die vraag is gesteld
door de geachte afgevaardigde de heer Baarda. Wat hij zei, klonk mij zeer
sympathiek in de oren. Hij vroeg: zou het niet mogelijk zijn, iets dergelijks
op te nemen in het kader van een experimentele procedure? Dat zou dan wel
een experimentele procedure zijn die moet worden afgesproken met de overheden
aan de overzijde van de grens. Ik zal hierop in dit stadium alleen in algemene
zin antwoorden dat ik het een interessante suggestie acht te zijn en dat ik
er graag nader op wens te studeren. Ik ben ook bereid, hierover overleg te
plegen met overheden aan de overzijde van de grens. Naar mijn mening is daarmee
ook een Nederlands belang gemoeid. Wij zijn geconfronteerd met een aantal
consequenties van ruimtelijke beslissingen aan de overzijde van de Nederlandse
grens in Duitsland. Het wordt wel een kwestie van gelijk oversteken. Het heeft
ook iets te maken met de gedachte van een Europese MER. Ook dat speelt momenteel
een rol. Hierover hebben wij het vorige week donderdag nog gehad in de Milieuraad.
In het algemeen sta ik open voor (het begin van) een dergelijke experimentele
vorm van samenwerking.Ten slotte is er nog een zeer ingewikkelde procedurele vraag van de geachte
afgevaardigde de heer De Beer. Die vraag gaat over een fictieve weigering
bij overschrijding van de achtwekentermijn. Ik neem aan dat de Kamer het acceptabel
acht, teneinde mijn spreektijd van tien minuten te halen, dat ik het desbetreffende
antwoord schriftelijk aan de Kamer geef. De Kamer blijft dan verstoken van
een saaie mondelinge en door mij niet reeds geheel eigen gemaakte juridische
argumentatie op het betrokken terrein.De voorzitter:Ik zie de heer De Beer instemmend knikken. Het wordt dus geaccepteerd.Minister Pronk:Voorzitter! Hiermee heb ik zowel de algemene als de specifieke vragen
beantwoord.De heer Baarda (CDA):Voorzitter! Ook vanaf deze plaats feliciteer ik de heer Van der Lans met
zijn maidenspeech en met name met het boeiende betoog dat hij heeft gehouden.Ik dank de minister voor de antwoorden op de bijdrage die ik in eerste
termijn heb geleverd. De minister heeft uitvoerig geantwoord. Dat lokt eigenlijk
een uitvoerige reactie uit. Om des tijds wille zal ik dat zeker niet doen.
Ik zal slechts enkele punten noemen.Het is belangrijk dat de minister na eerdere aarzelingen heeft vastgesteld
dat een fundamentele herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening actueel
en noodzakelijk is. Hij heeft aangekondigd dat de discussienota in september/oktober
aanstaande zal verschijnen. In de Tweede Kamer zal daarover worden gediscussieerd.
Ik vond het heel aardig, dat de minister een handreiking deed toen hij zei
dat hij hierover ook een discussie wilde voeren met de commissie in de Eerste
Kamer. Ik zal dit graag in de commissie bespreken en voorstellen op die handreiking
in te gaan.Voorzitter! Over het wetsvoorstel zelf wil ik nog enkele korte opmerkingen
maken. Er is verwezen naar een artikel van mr. J. Struiksma. De minister heeft
gezegd, dat hij dat kent. In dat artikel wordt gezegd, dat de meerderheid
van de bestemmingsplannen lang niet altijd actueel is; zij zouden vaak veel
ouder dan tien jaar zijn. Dat zou betekenen dat het voorbereidingsbesluit
blijft gelden. De minister heeft in dit verband met nadruk gewezen op een
goede ruimtelijke onderbouwing. Wij kunnen ons daar iets bij voorstellen,
maar de vraag is: wie moet dat formuleren? Allereerst zal er dan iets door
het gemeentebestuur gedaan moeten worden. Op grond van mijn eigen praktijk
weet ik, hoe goed adviesbureaus, maar ook de gemeentelijke diensten kunnen
zijn bij het geven van een onderbouwing van plannen die men om welke reden
dan ook noodzakelijk acht, maar die in strijd zijn met het bestemmingsplan.
Voor het geven van een goede ruimtelijke onderbouwing zal er een experimenteerperiode
komen. Men zal ervaring moeten opdoen. Er zal evenwel een toetsing en een
beoordeling moeten plaatsvinden. Op welke manier zal dat gebeuren? Worden
daarvoor richtlijnen gegeven? Daarbij zal in eerste instantie een taak voor
de provinciale besturen en de inspecties voor de ruimtelijke ordening zijn
weggelegd.Voorzitter! Ik heb gesproken over de bouwregelgeving. Daarbij ging het
mij erom, de Wet op de ruimtelijke ordening in een breder kader in aanmerking
te nemen. De heer De Beer heeft in dit verband ook een voorbeeld gegeven en
gesproken over de Wet op de dorps- en stadsvernieuwing. Die zou eigenlijk
een onderdeel kunnen zijn van een brede Wet op de ruimtelijke ordening. In
de stukken is de leefmilieuverordening genoemd. Dat is toch eigenlijk een
planologisch instrument dat thuishoort bij de Wet op de ruimtelijke ordening.
Eigenlijk zou men de gemeente de bevoegdheid moeten geven om die om te bouwen
tot een planologische verordening.Voorzitter! Ik ben de minister zeer erkentelijk voor wat hij heeft gezegd
over de euregio's. Ik vond zijn opmerking op dit punt sympathiek: een experimentele
procedure moet mogelijk zijn; de minister zal studeren op de suggestie. Wil
de minister ons een keer schriftelijk meedelen wat het resultaat van deze
studie kan zijn?De heer Van der Lans (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! Ook ik wil de minister bedanken voor de uitvoerigheid
waarmee hij op onze vragen heeft geantwoord. Ik dacht zelf wijdlopend te zijn,
maar in de minister mocht ik toch al snel mijn meerdere vinden. In ieder geval
vonden wij zijn betoog buitengewoon informatief. Vooral in zijn opmerkingen
over de herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening zitten veel elementen
die veel overeenkomsten vertonen met onze opvatting over de manier waarop
wij de ruimtelijke ordening wettelijk geregeld willen zien. Wij vermoeden
daarom dat wij op dit punt met de minister zaken kunnen doen. Ik vond het
een uitstekende suggestie van de minister om hierover ook een keer in de Kamercommissie
van gedachten te wisselen. Het is namelijk nuttig op dit punt te streven naar
een zo breed mogelijke politieke consensus.Over een aantal opmerkingen ben ik zeer tevreden. De minister kondigt
aan dat hij krachtige sancties zal nemen jegens gemeenten die niet tijdig
aan de slag gaan met het actualiseren van hun bestemmings plan.
Eigenlijk was dat ook een vraag die nog onbeantwoord is gebleven uit mijn
eerste termijn: waarom is er bij de richting die nu is ingeslagen om de grote
leugen te bestrijden, niet voor gekozen om een traject te bewandelen waarin
dat bestemmingsplan veel meer centraal komt te staan en de sancties in de
wet worden uitgebouwd? Dan zou dat traject toch anders zijn dan dat van een
zelfstandige projectprocedure, zoals wij dat nu voor ons hebben gekregen?Voorzitter! Voor de toekomst van de ruimtelijke ordening zijn voor ons
drie zaken van belang. Ik heb daar net in mijn interruptie nog op gewezen.
Wij vinden dat de overheid heldere doelen moet nastreven, waarin maatschappelijke
en publieke waarden verankerd zijn. Wij vinden dat op de invulling daarvan
belanghebbenden een groot stempel mogen drukken, waarbij zij zich bij voorkeur
op een interactieve wijze tot elkaar verhouden. Ten slotte menen wij dat de
uitkomst daarvan getoetst moet worden aan een helder stelsel van toetsingscriteria,
waarvan de overheid nagaat of de doelen en waarden die zij voorstaat in de
invullingsvoorstellen gerealiseerd zullen worden. Ik heb de neiging, te constateren
dat die drieslag ook een bepalende gedachtegang wordt bij de herziening van
de Wet op de ruimtelijke ordening. Ik zal het zo noteren, dat ik de minister
daaraan in de toekomst houd. Ook zijn opmerkingen over de invulling van de
toetsingscriteria gaan in grote mate de kant op die wij zo graag zien, hoewel
wij misschien nog wel verschillen over de mate, waarin dit soort vormvereisten
kan worden voorgeschreven en aan de hand van criteria de richting van het
formuleren van een goede ruimtelijke onderbouwing veel meer sturing kan geven.Mijnheer de voorzitter! Al met al zijn wij redelijk tevreden met de uitleg
van de minister. Mijn fractie heeft uitvoerig gediscussieerd over dit wetsvoorstel.
Mijn betoog in eerste termijn is daarvan ook de uitkomst geweest. Wij onderkennen
heel nadrukkelijk dat ten opzichte van de bestaande praktijk van het grote
liegen het voorstel daadwerkelijk een verbetering is, want nu is men inderdaad
verplicht, met meer te komen dan in het verleden. Ook de opmerkingen die de
minister heeft gemaakt over de Vijfde nota en de nieuwe wet op de ruimtelijke
ordening hebben ons tot de slotsom doen komen dat wij, hoewel kritisch over
dit wetsvoorstel, onze steun eraan toch niet willen onthouden. Wij geven de
minister dus het voordeel van de twijfel.De heer De Beer (VVD):Voorzitter! Toen wij de minister vroegen waarom de ingewikkelde procedure,
voorafgaande aan een nieuwe wet op de ruimtelijke ordening, werd ingezet –
én een discussienota én een voorontwerp van wet – heeft
de minister daarop geantwoord dat hij dan bij nader inzien beter kan afzien
van het voorontwerp. Maar hij wil wel vasthouden aan de discussienota. Die
kan overigens al verschijnen in september/oktober. Toen deed hij een interessant
aanbod, namelijk om die nota ook in de Eerste Kamer te behandelen. Toen ik
dat betoog hield, was het mijn bedoeling om hem van het idee van een nota
af te brengen, en niet in de eerste plaats om te claimen dat ook de Eerste
Kamer bij de procedure van zo'n nota betrokken moest worden. Maar nu de minister
deze weg kiest, zullen wij ons binnen de fractie beraden over de vraag, op
welke wijze wij daarop zullen reageren. Het is in ieder geval een interessante
suggestie. Ik herhaal overigens dat het mij liever was geweest als de minister
helemaal van de nota had afgezien.Dan de kwestie van de juridisering en de vormvrijheid. De minister heeft
gezegd dat je juridisering niet uitsluitend negatief moet benaderen omdat
er zijns inziens toch een interessante en nuttige jurisprudentie uit kan voortkomen,
waaruit blijkt of de ruimtelijke onderbouwing goed of slecht is. Dat moet
worden erkend. De minister heeft ook gelijk dat er een soort tegenstelling
is tussen het vormvrij houden en het vermijden van juridisering. Hoe meer
vormvrij een onderbouwing is, hoe groter de kans dat bij de rechter wordt
uitgevochten of die onderbouwing goed is. Als je het minder vormvrij maakt,
zoals de heer Van der Lans bepleitte, is de kans op juridisering minder. In
dat precaire evenwicht gaat de keuze van de VVD-fractie zonder meer uit naar
het zo vormvrij mogelijk houden. Wij zien minder in zeer strenge voorschriften
van de overheid in dezen. Wanneer door de overheid vrij wordt gelaten hoe
de vorm er uit komt te zien, bestaat wel het gevaar dat de rechter het gaat
invullen en met vormvereisten komt. Als het die kant uitgaat, hoeft het voor
ons niet meer. Dan kunnen wij beter zelf beslissen als wetgever.Dan kom ik te spreken over het voorbereidingsbesluit. Ik dacht duidelijk
gemaakt te hebben dat zoals het wetsvoorstel er nu ligt, de weg van het voorbereidingsbesluit
voor de gemeenten de gemakkelijkste weg zal blijken te zijn. Als ze moeten
kiezen tussen toepassing van lid 1 van artikel 19 of de weg van artikel 21
dan zullen ze in beide gevallen een goede ruimtelijke onderbouwing moeten
maken, maar in het eerste geval zullen ze als het bestemmingsplan ouder is
dan 10 jaar nog eens extra bij GS moeten aankloppen voor verlenging, terwijl
ze dat in het tweede geval niet behoeven te doen. Sterker, in dat tweede geval
kunnen ze zelfs ten aanzien van bestemmingsplannen ouder dan 20 jaar vrijstelling
verkrijgen. Onze voorspelling is dat met voorstel zoals het nu voorligt, in
wellicht een grote meerderheid van de gevallen, de weg van het voorbereidingsbesluit
zal worden gekozen, al is het waar dat een dergelijk voorbereidingsbesluit
niet meer leeg kan zijn. Op die manier wordt de bedoeling van het wetsvoorstel
wel een beetje geweld aangedaan. De praktijk zal leren wat er gaat gebeuren
op dit punt.Bij de vormgeving van de nieuwe wet op de ruimtelijke ordening zie ik
gebeuren dat hetzelfde getouwtrek zal plaatsvinden zoals dat nu in deze Kamer
al gebeurt. Gelet op het betoog van onder andere GroenLinks vermoed ik dat
de minister ertoe zal worden overgehaald om toch zoveel mogelijk vereisten
wat betreft een goede onderbouwing van de vrijstellingen en vooral ook de
mogelijkheid om via aparte projectprocedures te werken, te miniseren. Wij
blijven op het standpunt staan dat de projectprocedure een prominente plaats
moet houden. Het moet mogelijk zijn om naast de klassieke koninklijke weg
van het bestemmingsplan en de wijziging ervan, in voorkomend geval aparte
besluiten te nemen die tot een afwijking van het bestaande bestemmingsplan
leiden. Wij zullen de voorstellen op dat punt in het kader van de totstandkoming
van de nieuwe wet op de ruimtelijke ordening nauwkeurig volgen.
Wij zullen zeker blijven pleiten voor de mogelijkheid van een projectprocedure.De heer Bierman (OSF):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn uitvoerige uiteenzetting over
de wijze waarop hij een en ander in elkaar wil steken. Ik heb goed begrepen
dat het toch enigszins een experimenteerartikel is. De minister was wat minder
duidelijk over de Vijfde nota. Ik stel met nadruk dat mijn pleidooi om de
RPD meer als een ruimtelijk planbureau te zien, erop is gericht om een goede
ruimtelijke onderbouwing tot stand te brengen, zodat juridisering wordt voorkomen.
Het ruimtelijk beleid moet dermate consistent zijn dat als vanzelf daaruit
valt af te leiden wat wel en wat niet een goede ruimtelijke onderbouwing is.
De RPD was vroeger ook meer een planbureau dan een beleidsdienst. Uit de recente
nota's valt een vlucht naar voren op te maken, waarbij wordt gegrepen naar
veel belovende structuren zonder dat de oude zelfs nog maar zijn geëvalueerd.
Wij kunnen beter terugkeren naar basisgegevens, zoals wij die ook van andere
planbureaus kennen, en op grond daarvan handelen, zoals het bouwen en verbouwen
van wetgeving.Op het niveau van de gemeente, waar het werkelijke ruimtelijke beleid
gestalte krijgt, hebben wij steeds te maken met een financiële kant.
Het gaat vaak om grondproductie voor stedelijke doeleinden, waarbij men de
eigen begroting sluitend weet te krijgen. Dat kan nu niet anders, omdat de
minister van Financiën te krap toewijst. Op dat punt is een herziening
nodig. Nog een andere herziening is die van het grondbeleid. Gemeenten kunnen
alleen maar grond produceren omdat er bij omzetting van de bestemming tussen
het laagdynamische en het hoogdynamische niveau zo'n leuke marge zit waarmee
een projectontwikkelaar – maar dus ook een gemeente – goede sier
kan maken. Op een of andere wijze moeten deze twee punten worden betrokken
bij de discussie.Wij zijn toe aan de ruimtelijke ordening van het genoeg. Ik zie dat de
samenleving enigszins verandert. Er is een tendens van ruimtelijke expansie
naar consolidatie, waardoor een andere dynamiek ontstaat, meer gericht op
hergebruik, herstructurering en dergelijke. Ik hoop dat dit een rol zal spelen
bij de verdere ontwik- keling van het juridisch instrumentarium en alles wat
daarmee samenhangt. Ik doel op een integrale rol en niet op een aaneenschakeling
van experimenteerartikelen, zoals dat in het kader van stad en milieu is gebeurd.De minister zal begrepen hebben dat ik voor het wetsvoorstel zal stemmen.Minister Pronk:Voorzitter! De heer Baarda is ingegaan op de mogelijkheid c.q. wenselijkheid
van integratie van specifieke regelgeving in een fundamenteel herziene Wet
op de ruimtelijke ordening. Hij noemde daarbij enige mogelijkheden, zoals
de bouwregelgeving, stads- en dorpsvernieuwingsplannen en leefmilieuverordeningen.
Ik heb al gezegd dat ik deze dingen graag wil integreren in de te herziene
Wet op de ruimtelijke ordening. Dat geldt vooral voor de categorieën
stads- en dorpsvernieuwing en leefmilieu. Wanneer deze kunnen worden geïntegreerd
in de herziene Wet op de ruimtelijke ordening, zal ik daarnaar streven.Ik word gewaarschuwd tegen het integreren van bouwregelgeving in de WRO,
omdat daarbij zoveel specifiek technische en bouwkundige aspecten een rol
spelen dat de WRO dan wellicht wordt belast met wezensvreemde elementen. Voor
dit moment neem ik dat standpunt van mijn deskundigen over.De volgende categorie vragen gaat over het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing".
Hoe toets je dat en wie toetst? Ik heb de omschrijvingen een aantal keren
gegeven in mijn antwoord in eerste termijn, maar daar is aan toegevoegd de
vraag van de geachte afgevaardigden de heer Baarda en de heer Bierman dat
je dit ook door anderen kunt laten toetsen. Ik heb de nadruk gelegd op een
praktijk die zichzelf moet vormen, ook doordat mensen in beroep kunnen komen
tegen een definitie. Dat is van groot belang, omdat er op die manier ook een
zekere mate van rechtsbescherming op basis van consistentie ontstaat, en consistentie
is nodig.Het lijkt mij wel van belang dat er een inventarisatie komt van ruimtelijke
onderbouwingen, zodat zij wederzijds getoetst kunnen worden. Dat is niet de
taak van de rechter. Het is pas de taak van de rechter, wanneer de rechter
wordt ingeschakeld. Ik kan mij zeer wel voorstellen dat dit ook als een planfunctie
wordt beschouwd, of zoals de heer Bierman zei: een beleidsfunctie om te onderbouwen.
Dan kunnen er niet alleen juridische, maar ook beleidsmatige, inhoudelijke
oordelen worden uitgesproken over de vraag of iets een goede ruimtelijke onderbouwing
is. Daarbij zou de rechter geholpen kunnen worden en dat kan een taak van
de inspecties zijn. Ik laat de vragen van capaciteit en massa even buiten
beschouwing.Ik neem deze suggestie gaarne mee. Ik zal bezien in hoeverre het mogelijk
is om niet alleen te vragen om de ruimtelijke onderbouwingen in specifieke
gevallen goed te documenteren, gemeente per gemeente, waarbij zij deel uitmaken
van de toelichting op het bestemmingsplan dat wordt ontwikkeld, maar ook om
ze centraal te inventariseren en onderdeel te laten zijn van geleidelijke
beleidsontwikkeling. Als zij een planfunctie krijgen, kunnen zij ook een rol
spelen bij algemene vragen van rechtsbescherming en bij de juridische toetsing.De geachte afgevaardigde de heer De Beer heeft gezegd dat hij het eigenlijk
prettiger vindt wanneer het wordt getoetst door de rechter dan wanneer het
wordt geformuleerd in de vorm van een aantal specifieke, uitgewerkte criteria.
Dat ben ik met hem eens. Het is van belang dat er een goede toetsing kan plaatsvinden
door de rechter, maar die toetsing moet weer plaatsvinden aan de hand van
een aantal algemene, zich ontwikkelende criteria voor het ruimtelijk beleid.
De inventarisatie van afwijkingen en van de mate waarin dat soort afwijkingen
als goed kunnen worden gekwalificeerd, kan daarbij een nuttige rol spelen.Voorzitter! Ik ben niet uitgebreid ingegaan op opmerkingen over de Vijfde
nota, omdat ik daar nu niet zoveel gelegenheid meer voor heb. Ik wil het ook
nu niet doen. Ik heb daar een paar algemene opmerkingen over gemaakt. We zijn
aardig op stoom, maar ik heb mij na het schrijven van de startnota tot nu
toe enigszins willen beperken tot twee dingen voordat ik een inhoudelijke
voorzet geef: ten eerste een "poldergroep", waarbij de maatschappelijke
bewegingen in de meest ruime zin van het woord goed met mij van gedachten
kunnen wisselen en ten tweede een gebiedsgerichte benadering met inspraak
vanuit Noord-, Oost-, Zuid- en West-Nederland over de specifieke, gebiedsgerichte
invulling in grote gebieden van het nationale ruimtelijke beleid. De drie
door mij omschreven doeleinden – sociale rechtvaardigheid naast economische
ontwikkeling, ruimtelijke kwaliteit en een behoorlijke kwalitatieve verstedelijking –
zijn echter wel de drie belangrijke doeleinden van het ruimtelijk beleid dat
ik straks via die nota vorm zal proberen te geven.Ik voeg hieraan toe dat er natuurlijk een relatie is tussen de Vijfde
nota en de herziening van de WRO. Het mag natuurlijk geen ad-hocregelgeving
worden die er alleen op gericht is om de Vijfde nota zo goed mogelijk uit
te voeren, maar het mag er ook niet mee in strijd zijn. Geleidelijk ontwikkelt
zich ook een consensus over onderwerpen die hetzij hier, hetzij daar aan de
orde moeten komen. Ik ben zelf blij dat bijvoorbeeld het vraagstuk van grondbeleid
regelmatig naar voren wordt gebracht, ook door collega's in het kabinet, als
een onderwerp dat echt weer bestudering vereist, omdat ieder van ons op het
eigen terrein – de minister van LNV, de minister van EZ, uiteraard de
minister van VROM, maar ook de minister van Verkeer en Waterstaat –
voor een aantal beperkingen komt te staan die voortvloeien uit het huidige
grondbeleid. We hebben niet beslist of dat aan de orde kan komen in de Vijfde
nota dan wel in de discussienota over de fundamentele herziening van de WRO
dan wel een afzonderlijk traject zal krijgen, maar het zal via ongeveer dezelfde
tijdsplanning binnen deze kabinetsperiode aan de orde moeten komen. Dat is
dan ook ons voornemen.Dan kom ik bij de Vijfde nota. De geachte afgevaardigde de heer Van der
Lans heeft een opmerking gemaakt over de wenselijkheid om te kiezen voor heel
specifieke publieke waarden om toetsingscriteria uit te werken en ook om verschillende
belangen op een procedureel juiste wijze aan de orde te krijgen. Dat betekent
voor mij met name dat wij het vraagstuk van de rechtsbescherming zo goed mogelijk
vorm moeten geven. Dat zijn inderdaad de uitgangspunten die ik zelf wens te
kiezen, zowel met betrekking tot de invulling van het ruimtelijke beleid,
de Vijfde nota, als met betrekking tot de specificiteiten, de ordening op
zichzelf en de Wet op de ruimtelijke ordening.Ik heb ervoor gekozen om dit wetsvoorstel in discussie met de partners
en met de Kamer verder door te trekken. Dat hebben we gedaan ondanks twijfel.
Dit was een wenselijke stap. Er zijn andere pogingen gedaan. Rond 1985 is
door het desbetreffende kabinet geprobeerd om te komen tot een betere aanpak
van de bestemmingsplannen door bestemmingsplannen een veel globaler en flexibeler
karakter te geven. Dat is destijds op een faliekante mislukking uitgelopen.
Toen is de evaluatie gestart en toen is gekozen voor deze methode. Ik heb
gezegd dat dit een experiment voor een aantal jaren is. Dit is niet bij voorbaat
de lijn die daarna zal worden getrokken, hoewel het projectmatige karakter
sterker is geworden in deze maatschappij dan toen we enkele decennia geleden
met de Wet op de ruimtelijke ordening begonnen. De samenhang is van groot
belang. Ik geloof dat het mogelijk is om die samenhang te garanderen door
het begrip "goede ruimtelijke onderbouwing" zoveel mogelijk inhoud te geven,
wellicht werkendeweg. Ik ben blij met het voordeel van de twijfel. Die twijfel
moet maar blijven. De enige manier om die twijfel behoorlijk weg te werken,
is door continu goed te toetsen, te handhaven, ecarts te voorkomen en gemeenten
te wijzen op hun eigen publieke verantwoordingsverplichting van beleid dat
zij willen uitvoeren of afwijkingen die zij van het door hen in het verleden
gevoerde beleid willen doorvoeren. Dit wetsvoorstel is daar naar mijn mening
een interessant instrument voor.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.Sluiting 18.28 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-1563-1583.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl