Behandeling van de wetsvoorstellen: Herinrichting van de Algemene Bijstandswet (Algemene bijstandswet) (22545); Invoering van een nieuwe Algemene bijstandswet (Invoeringswet herinrichting Algemene Bijstandswet) (22614)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 1068-1086

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

11-04-1995

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 26, pagina 1068-1086

11-04-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 22614Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 22545Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen van (rijks)wet: Wijziging van de Schepenwet (23237, R1476); Wijziging van enige bepalingen in het Wetboek van Strafvordering en enkele andere wetten inzake de bewaring en de teruggave van inbeslaggenomen voorwerpen (23692); Partiële wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering, het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, het Wetboek van Koophandel en enkele andere wetten (23855)Pagina 1067-1067
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: Herinrichting van de Algemene Bijstandswet (Algemene bijstandswet) (22545); Invoering van een nieuwe Algemene bijstandswet (Invoeringswet herinrichting Algemene Bijstandswet) (22614)Pagina 1093-1110
26ste vergadering; 11 april 1995Pagina 1067-1067
Behandeling van de wetsvoorstellen: Herinrichting van de Algemene Bijstandswet (Algemene bijstandswet) (22545); Invoering van een nieuwe Algemene bijstandswet (Invoeringswet herinrichting Algemene Bijstandswet) (22614)Pagina 1068-1086
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Een bijzondere voorziening voor de versnelde uitvoering van werken tot versterking van enige dijkvakken langs de Rijn en zijn zijtakken en langs de bedijkte Maas, alsmede van werken tot aanleg van kaden langs de onbedijkte Maas en langs een gedeelte van de Rijksweg A2 (Deltawet grote rivieren) (24109)Pagina 1110-1116
Behandeling van: het wetsvoorstel Een bijzondere voorziening voor de versnelde uitvoering van werken tot versterking van enige dijkvakken langs de Rijn en zijn zijtakken en langs de bedijkte Maas, alsmede van werken tot aanleg van kaden langs de onbedijkte Maas en langs een gedeelte van de Rijksweg A2 (Deltawet grote rivieren) (24109)Pagina 1086-1093
Lijst van besluiten (dinsdag 11 april 1995)Pagina 1135-1135
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 11 april 1995)Pagina 1135-1136
Behandeling van het wetsvoorstel Regeling van de medezeggenschap van het overheidspersoneel in de Wet op de ondernemingsraden (23551)Pagina 1116-1135

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 100 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: 
 
 Herinrichting van de Algemene Bijstandswet (Algemene bijstandswet) (22545);
 
 
 Invoering van een nieuwe Algemene bijstandswet
(Invoeringswet herinrichting Algemene Bijstandswet) (22614).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Gijzen (CDA):
 
 Voorzitter! Te veel instroom, te weinig uitstroom; in een nutshell ligt
hiermee de problematiek op tafel die door middel van een herinrichting van
de bijstandswet dient te worden opgelost. Oorzaken van die problematiek zijn
onterecht gebruik, omvangrijke fraude, ernstige tekortkomingen in de uitvoering
en onvoldoende aandacht voor de uitstroom.
 
 Een lange voorgeschiedenis van onderzoeken, overlegrondes, ingrijpende
wijzigingsvoorstellen leidt uiteindelijk tot een wetsvoorstel waarover brede
consensus lijkt te bestaan. Er is brede politieke overeenstemming over handhaving
van het karakter van de bijstandswet: sluitstuk in de sociale zekerheid, waarbij
het recht op bijstand hecht verankerd ligt in de Grondwet. Er is brede politieke
overeenstemming over het handhaven van de uitgangspunten: complementair, gebaseerd
op het individualiserings- en behoeftebeginsel, verlening in principe als
gezinsbijstand. Er is ook brede politieke overeenstemming over de doelstellingen
van de herinrichting: sterke vermindering van de fraude, verbetering van de
activerende werking, versterking van de verantwoordelijkheid van de gemeenten
en vereenvoudiging van de regelgeving.
 
 
 
 
 Voorzitter: Heijne Makkreel
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Gijzen (CDA):
 
 Voorzitter! De CDA-fractie deelt al deze opvattingen, doch zij tekent
hierbij direct aan dat dit geenszins betekent dat er van harte "ja" tegen
dit wetsvoorstel zal worden gezegd. Daaraan vooraf gaat een beoordeling van
de vraag of dit wetsvoorstel de instrumenten biedt om de doelstellingen te
realiseren. Op voorhand rijzen vraagtekens bij het bevorderen van de uitstroom
door middel van het verbeteren van de activerende werking. Het activeren van
mensen is uiteraard prima, maar het levert op zichzelf geen enkele garantie
op meer uitstroom, en daar is het toch uiteindelijk om te doen. Als het activeren
niet uitmondt in een concrete baan maar in min of meer verplicht vrijwilligerswerk,
is frustratie niet uitgesloten. In die zin zouden de instrumenten die ervoor
worden ingezet, zich tegen zichzelf kunnen keren.
 
 Uitstroom staat of valt uiteindelijk met een goed werkgelegenheidsbeleid.
De vraagtekens op dat punt zijn twee weken geleden al uitgebreid aan de orde
geweest. Onze ongerustheid is niet weggenomen, maar ik laat het onderwerp
nu verder rusten.
 
 Voorzitter! De CDA-fractie zal vandaag vooral stilstaan bij de vraag of
de beoogde fraudevermindering kan worden gerealiseerd. Ik kan het niet laten
de bespreking van dit onderwerp te beginnen met een terugblik op het debat
dat in deze Kamer bij de invoering van de Algemene bijstandswet is gevoerd
op 11 juli 1963. Mijn geestverwant, de ARP'er Schipper, sprak als volgt over
fraude.
 
 "Zowel in het voorlopig verslag als in de memorie van antwoord wordt terecht
gesteld dat het wetsontwerp uitgaat van de vooronderstelling dat een ieder
in de eerste plaats verantwoordelijk is voor de voorziening in het bestaan
van zich en zijn gezin. Om deze gedachte, waar dit nodig mocht zijn, in te
scherpen worden in verband met de te verlenen bijstand voorwaarden bepaald
die strekken moeten tot inschakeling van de arbeid. De minister heeft over
deze verantwoordelijkheid, in de memorie van antwoord (paragraaf 6) handelende,
het volgende opgemerkt. Voor vrees dat het euvel van steunfraude" –
het is typisch dat niet van bijstandsfraude maar van steunfraude wordt gesproken –
"onrustbarend zou worden versterkt, is dan ook geen plaats, te minder wanneer
aan de voorwaarden van arbeidsaanvaarding streng de hand wordt gehouden."
 
 "Ik" – dat is nog altijd de heer Schipper – "ben het daarmede
van harte eens. Dit is nodig om het kwaad van de malafiden te beperken en
te keren, doch ook om de bonafiden zoveel mogelijk te helpen beschermen tegen
de malafiden en de persoonlijke verantwoordelijkheid, daar waar die dreigde
verloren te gaan, te versterken."
 
 Voorzitter! De CDA-fractie krijgt bijna heimwee naar de tijden van weleer.
Maar in een tijdperk waarin volledige werkgelegenheid een illusie dreigt te
worden en waarin samenlevingsvormen bepaald niet beperkt blijven tot het huwelijk,
zijn uit een oogpunt van het voorkomen van fraude helaas andere maatregelen
nodig. Daarmee kom ik toe aan de "leefvormfraude".
 
 Onderzoekscommissies hebben aangetoond dat leefvormfraude een van de belangrijkste
vormen van misbruik van de bijstand is en dat die fraude onder de vigerende
wet moeilijk of onvoldoende kan worden bestreden. Volgens de memorie van antwoord
zijn de nieuwe normensystematiek, belangrijke verduidelijkingen van het begrip
"gezamenlijke huishouding" en verbetering van de bewijspositie van de gemeenten
de instrumenten waarmee de fraude moet worden teruggedrongen.
 
 Mijn fractie oordeelt positief over de verandering van de normensystematiek,
die tot vereenvoudiging en versterking van de verantwoordelijkheid van de
gemeenten leidt. Deze versterking komt extra tot uitdrukking in de verplichting
tot het jaarlijks opstellen en vaststellen van een beleidsplan en een verslag
door de gemeentebesturen. Dat zijn winstpunten ten opzichte van de huidige
wet. Maar gelet op het oogmerk van het terugdringen van partnerfraude wordt
hiermee niet echt gescoord. Het verzwijgen van een partner loont nog altijd
de moeite, een moeite die ten minste een uitkering van 50% oplevert. Het betekent
wel een reductie van maximaal 20% ten opzichte van de huidige situatie, maar
er wordt geen wezenlijke bijdrage geleverd aan de oplossing van de problematiek
als zodanig. Het gaat er dus om, erachter te komen of de wet instrumenten
biedt om het verzwijgen van een partner onmogelijk te maken.
 
 Het moet de CDA-fractie daarbij op voorhand van het hart dat de bijstandswet
er wel een bijzonder partnerbegrip op nahoudt. Sleutelartikel daarin is artikel
3. Dit artikel neemt het huwelijk als uitgangspunt, doch maakt van het huwelijk
wel een karikatuur. Je bent gehuwd als je niet gehuwd bent en niet gehuwd
als je wel gehuwd bent. Het is ongetwijfeld waar dat een van
de uiterlijk waarneembare kenmerken van het gehuwd-zijn, het voeren van een
gezamenlijke huishouding is, doch het gaat wat ver, iedereen die een gezamenlijke
huishouding voert of iets wat daarop lijkt, gehuwd en een ieder die dit nalaat,
ongehuwd te verklaren. Veel essentiëler binnen een huwelijk dan de gezamenlijke
huishouding is immers dat dit gegeven is ingebed in een relatie die gebaseerd
is op trouw, duurzaamheid, verbondenheid en wederzijdse verantwoordelijkheid.
De huwelijkssluiting is de formalisering van de verhouding waarin twee mensen
ten opzichte van elkaar willen staan. Rechtsbescherming is geboden.
 
 Een pakket rechten en plichten is daaraan inherent. Terecht. Een van de
belangrijkste daarin is de wederzijdse onderhoudsplicht. Het surrogaathuwelijk
en de fictieve onderhoudsplicht waartoe de bijstandswet huisgenoten veroordeelt,
steekt hier wel schril bij af.
 
 De kern van de problematiek bij de leefvormfraude zou wel eens kunnen
zijn dat het gehuwd verklaard worden, zonder het te zijn, botst met de vrijheid
die burgers toekomt om zelf vrijwillig voor deze vorm van samenleven te kiezen.
En als daar de kern van het probleem zou liggen, zou de sleutel voor de oplossing
ook daar gezocht moeten worden. Ik kom hierop terug.
 
 Belangrijk bij wetgeving die a-normatief gedrag moet tegengaan, is in
ieder geval dat de wetgeving zelf normatief gedrag bevordert. In die optiek
mogen, nee, moeten eisen aan de kwaliteit gesteld worden. Aan goede wetgeving
mag de eis gesteld worden dat de regels helder en niet voor tweeërlei
uitleg vatbaar zijn. De minister gaat ervan uit dat er belangrijke verduidelijkingen
in het begrip "gezamenlijke huishouding" zijn aangebracht. Maar is dit wel
zo?
 
 Het begrip "gezamenlijke huishouding" kent twee pijlers: gezamenlijke
huisvesting en wederzijdse zorg. Het huisvestingscriterium in de nieuwe wet
is volgens de memorie van antwoord verduidelijkt tot de formulering "hoofdverblijf
in dezelfde woning". Daarmee wordt beoogd, duidelijk te maken dat niet de
formele inschrijving bepalend is, maar dat de feitelijke woonsituatie doorslaggevend
is. Het huidige criterium dat er sprake moet zijn van een duurzame gezamenlijke
huishouding, komt te vervallen. Het kabinet meent dat de bijstand, uit een
oogpunt van legitimiteit en fraudebestrijding, dient aan te sluiten bij de
feitelijke situatie. Op het moment dat er daadwerkelijk een gezamenlijke huishouding
gevoerd wordt, behoort de bijstand direct daarop te worden aangepast.
 
 Van een gezamenlijke huishouding is sprake indien twee personen hun hoofdverblijf
hebben in dezelfde woning en zij ervan blijk geven zorg te dragen voor elkaar
door middel van het leveren van een bijdrage in de kosten van de huishouding
dan wel anderszins (artikel 3). Het is voor alle betrokkenen van cruciaal
belang dat het begrip "gezamenlijke huishouding" geen aanleiding kan geven
voor misinterpretaties. In gevallen waarin er sprake is van een gezamenlijke
huishouding is immers de draagkracht van beide personen bepalend voor de beantwoording
van de vraag of een uitkering al dan niet verstrekt wordt.
 
 De CDA-fractie heeft bij de schriftelijke inbreng casusposities geformuleerd
om erachter te komen of de criteria helder zijn. Dezelfde casusposities zijn
voorgelegd aan twee gemeenteambtenaren die de wet in praktijk brengen. Voor
het begrip "hoofdverblijf in dezelfde woning" neem ik als voorbeeld de gevraagde
reacties op casusposities 2 en 8. Voor het begrip "zorg dragen voor elkaar"
neem ik als voorbeeld casuspositie 3.
 
 Eerst dus de vraag of het begrip "hoofdverblijf in dezelfde woning" duidelijk
is. In casuspositie 2 wonen twee homofiele vrienden op een eigen adres. Zij
doen alles gemeenschappelijk en hebben elkaar bij testament benoemd tot erfgenaam.
In casuspositie 8 wonen een man en een bemiddelde weduwe in een flatgebouw,
ieder in een eigen flat. Zij zijn elkaars dis- en bedgenoten en zijn om beurten
bij elkaar te gast. Volgens de memorie van antwoord is bij de twee homofiele
vrienden niet voldaan aan de eis van het hebben van hoofdverblijf in dezelfde
woning en voldoen de man en de vrouw wel daaraan.
 
 Aan eenduidigheid in de interpretatie ontbreekt het in ieder geval. De
gemeenteambtenaren oordelen dat er in casuspositie 2 geen sprake is van gezamenlijke
huisvesting en dat de tekst in casuspositie 8 geen aanleiding geeft om over
hoofdverblijf bij elkaar te spreken.
 
 De CDA-fractie gaat er uiteraard van uit dat de minister de wet goed toepast,
maar begrijpen doet zij er niets van. De feitelijke woonsituatie van beide
"stellen" lijkt haar dezelfde. Afgezien van de vraag of er toereikende instrumenten
zijn om de feitelijkheid van de woonsituatie vast te stellen, lijkt er eerder
sprake te zijn van inconsistentie. Het gaat dan ook wat ver, hierop het etiket
"duidelijkheid" te plakken. De conclusie van de CDA-fractie kan geen andere
zijn dan dat het begrip "hoofdverblijf in dezelfde woning" niet helder is.
Deelt de minister deze opvatting?
 
 Dezelfde vragen zijn er met betrekking tot het begrip "zorg dragen voor
elkaar", waarvoor casuspositie 3 als voorbeeld dient. Twee verpleegsters hebben
voor gezamenlijke rekening een woning gehuurd. Alle kosten daarvan (gemeentelijke
heffingen, energielasten, PTT, verzekeringen en dergelijke) worden gedeeld.
Daarvoor hebben zij een gezamenlijke bankrekening geopend. Er bestaat geen
affectieve of niet-affectieve vriendschapsrelatie. Ieder kookt, leeft en recreëert
op eigen wijze. Wel wordt in geval van ziekte en dergelijke wederzijdse hulp
verleend. Een van beiden doet een beroep op de bijstandswet. Volgens de memorie
van antwoord en de nadere memorie van antwoord is hierbij geen sprake van
een gezamenlijke huishouding.
 
 Een citaat uit de memorie van antwoord: In casus 3 delen de verpleegsters
de met de woning samenhangende kosten, doch worden kennelijk andere kosten
van de huishouding niet gedeeld; voorts zijn er geen aanwijzingen dat betrokkenen
elkaar anderszins wederzijds verzorgen; onder deze omstandigheden is er geen
sprake van een gezamenlijke huishouding.
 
 Een geheel ander geluid hierover is te horen bij de twee gemeenteambtenaren.
In hun ogen zijn er twee redenen om van een gezamenlijke huishouding uit te
gaan. Er is namelijk zowel sprake van gezamenlijke huisvesting als van een
gezamenlijke huishouding op grond van het samen bijdragen in de kosten van
de huishouding, ook al is het maar een deel, en wederzijdse zorg.
 
 De criteria "kosten huishouding" en "wederzijdse zorg", beide van cruciaal belang bij de beoordeling van de vraag of er sprake is
van een gezamenlijke huishouding, worden door de gemeenteambtenaren, met de
letter van de wet aan hun kant, volledig anders geïnterpreteerd dan de
wetgever kennelijk bedoelt. Hoe moet het nu in de praktijk?
 
 De CDA-fractie is het van harte eens met de opvatting van het kabinet
dat voorkomen moet worden dat bijstandsgerechtigden in de ene gemeente als
gezamenlijke huishouding kunnen worden aangemerkt en op grond van dezelfde
situatie in een andere gemeente als twee alleenstaanden worden aangemerkt.
Waar de omstandigheden vergelijkbaar zijn, moet de bijstandsbeslissing dat
ook zijn. De fractie zou het dan ook graag eens zijn met de minister als hij
zegt dat de wettelijke criteria zodanig zijn geformuleerd dat die een adequaat
richtsnoer bieden. Maar de feiten wijzen helaas anders uit.
 
 Blijft de minister bij zijn opvatting of deelt hij bij nader inzien de
opvatting van de CDA-fractie dat hier wel heel duidelijk blijkt dat de criteria
niet helder zijn, waarmee uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid, rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid in het geding zijn?
 
 Aan goede wetgeving mag als voorwaarde gesteld worden dat wordt aangesloten
bij het rechtsgevoel van de burgers. Maar gebeurt dat wel? Ik geef twee voorbeelden,
ontleend aan de casusposities 1 en 7.
 
 De twee vrienden uit casuspositie 1 noem ik Jan en Piet. Jan en Piet hebben
voor gezamenlijke rekening een woning gehuurd. De kosten van de huishouding,
voor maaltijden, schoonmaken enzovoorts, worden gezamenlijk gedragen. Zij
hebben geen affectieve relatie met elkaar. Het zijn geen partners, wel ex-studiegenoten.
Volgens de memorie van antwoord is gegeven dat de kosten voor de huishouding
gezamenlijk worden gedragen, zodat sprake is van een gezamenlijke huishouding.
De twee gemeenteambtenaren komen tot dezelfde conclusie. Dat betekent dat
in het geval dat Jan de pech heeft een beroep te moeten doen op de bijstandswet,
Piet wordt geacht om Jan te gaan onderhouden, evenals dat andersom zou moeten
gebeuren. Jan moet bij de ambtenaar van sociale zaken met alle financiële
gegevens van Piet op de proppen komen, de gegevens over inkomsten, spaartegoeden
enzovoorts. Kan de minister zich voorstellen dat dit volledig indruist tegen
Piets rechtsgevoel en dat Piet het vertikt om Jan gegevens te verstrekken
en hem te onderhouden, om de heel eenvoudige reden dat hij Jan een buitengewoon
aardige jongen vindt, maar het niet nodig vindt dat Jan op zijn kosten verder
leeft? Wat moet er dan gebeuren?
 
 Is de minister het eens met de opvatting van de CDA-fractie dat aan de
legitimiteit van de bijstand afbreuk wordt gedaan, wanneer de wetgeving ertoe
kan leiden dat personen onder een partnerbegrip komen te vallen, terwijl hun
situatie daarmee niet in overeenstemming is? Moet Jan dan eerst verhuizen
voordat hij in aanmerking kan komen voor een bijstandsuitkering? Is dat geen
magere invulling van een recht dat in de Grondwet verankerd ligt? Zou zo'n
wet wel aansluiten bij het rechtsgevoel van de burger en normatief gedrag
bevorderen?
 
 In ieder geval steekt dit voorbeeld schril af tegen dat uit casuspositie
7, waarin sprake is van twee homofiele vrienden die in één woning
wonen, doch hun financiële huishouding strikt gescheiden houden. Memorie
van antwoord en gemeenteambtenaren komen ook daarbij tot dezelfde conclusie:
geen financiële verstrengeling, geen gezamenlijke huishouding. Eventueel
nader onderzoek levert niets op. Ook bij mondeling doorspreken van dit geval
bleven de ambtenaren van opvatting dat er bij strikte scheiding van de financiën
geen mogelijkheden zijn om tot andere besluitvorming te komen. Onbevredigend
is dat wel. Voeren deze vrienden geen gezamenlijke huishouding en zijn ze
niet onderhoudsplichtig ten opzichte van elkaar, omdat zij er een aparte boekhouding
op na houden? Is de boekhouding dan bepalend voor de vraag of er sprake is
van een gezamenlijke huishouding en een onderhoudsplicht van de een ten opzichte
van de ander? Kennelijk is hier sprake van een maas in de wet waarvan legitiem
gebruik kan worden gemaakt.
 
 Dit maakt het wel moeilijk om tot een positief oordeel te komen. Slimmeriken
worden met rust gelaten en goedwillenden zijn de dupe. De problematiek van
de bijstandswet is simpel samen te vatten. Living apart together wordt beloond.
Sleeping apart together in één huis wordt afgestraft en dat
onder de noemer van overheid die zicht, terecht, met slaapkamergeheimen niet
wil inlaten. De truc om eraan te ontkomen is het inhuren van een boekhouder.
De CDA-fractie moet helaas constateren dat van belangrijke verduidelijkingen
in het begrip "gezamenlijke huishouding" geen sprake is.
 
 Het serieus aanpakken van partnerfraude vraagt kennelijk om andere maatregelen.
Dat is ook geprobeerd. Artikel 3, lid 3, is een serieuze poging. In vier vaste
situaties mag de gemeente ervan uitgaan dat er sprake is van een gezamenlijke
huishouding. De mogelijkheid tot het leveren van tegenbewijs wordt betrokkenen
onthouden. In juridische termen valt dit onder het begrip onweerlegbaar rechtsvermoeden.
Geredeneerd vanuit de rechtspositie van betrokkenen is dat een middel dat
nauwelijks aanvaardbaar is en dat, in termen van de minister, tot pijnlijke
situaties kan leiden. De Raad van State heeft ernstige bedenkingen en kamerbreed
zijn er bij de schriftelijke behandeling vragen geformuleerd. De minister
verzekert in de memorie van antwoord dat in werkelijk ernstige situaties het
individualiseringsbeginsel kan nopen tot het besluit, een uitkering te verstrekken.
 
 Overigens rijzen hier behalve principiële vragen veel praktische
uitvoeringsproblemen. Ik zal ze niet allemaal benoemen, maar beperk mij tot
een inmiddels bekend probleem. Hoe moet de gemeente het feitelijke hoofdverblijf
vaststellen? Alleen al om die reden kunnen de verwachtingen zelfs bij dit
zwaarwegende middel niet hoog gespannen zijn. Het verbeteren van de bewijspositie
van de gemeenten levert weinig meer op dan forse kanttekeningen van de Registratiekamer
die vanuit privacy-optiek problemen heeft met de uitbreiding van het aantal
instanties dat inlichtingen moet verstrekken en de kring van personen die
dit betreft. Daarnaast is er nog een brandbrief van de Nationale woningraad,
waarin melding wordt gemaakt van de ontoereikendheid van de administraties
voor de beoogde controle en de weigering, daarin verandering te brengen. Er
lijkt de gemeenten weinig anders te resten dan het inschakelen van sociale
rechercheurs. Nieuw is dit middel niet, maar wel zeer kostbaar. Krantebe richten meldden enkele weken geleden dat het opsporen van leefvormfraude
50 uur per cliënt kost.
 
 Voorzitter! Ik neem aan dat de minister het met de CDA-fractie eens is
dat het anders en beter moet, maar dat hij niet weet hoe dit zou moeten. Ik
begin met een vraag. Hebben de slimmeriken in de bijstandswet wel helemaal
ongelijk? Op het terrein van de belastingwetgeving verdienen adviseurs een
dikke boterham aan het opsporen van mazen in de regelgeving. De belastingbetaler
die daarvan gebruik maakt, wordt niet beschuldigd van fraude, maar wordt beloond
met een lagere belastingaanslag. Waarom zouden mensen die in een knelsituatie
zitten en bedreigd worden in hun allereerste levensbehoeften, zich heiliger
moeten gedragen dan de belastingbetaler? Meet de overheid hier niet met twee
maten? Zou dit bijdragen aan een herlevend normbesef binnen de samenleving?
 
 De CDA-fractie is van mening dat de overheid primair verantwoordelijk
is voor de kwaliteit van de wetgeving. Wanneer de wet niet deugt, moet de
wet worden veranderd. Een anti-fraudebeleid begint met goede wetgeving waarin
mazen werkelijk worden gedicht. Keer op keer blijkt dat wetten die zijn gebaseerd
op materiële criteria daartoe ontoereikend zijn. Ook na de herinrichting
zal de bijstandswet te kort blijven schieten. Voortgaan op deze weg betekent
het ontwikkelen en voeren van een fraudebeleid dat steeds rigidere vormen
moet aannemen of dat, zoals nu al lijkt te gebeuren, door uitvoerders niet
serieus wordt genomen.
 
 Wat is er eigenlijk op tegen de mens ook of misschien wel juist in knelsituaties
volledig in zijn waarde te laten en in te haken op zijn verantwoordelijkheid
tot het in vrijheid maken van keuzes waaraan rechtsgevolgen worden verbonden?
Zou de minister op die vraag eens willen ingaan?
 
 Het lijkt tijd te worden voor een duidelijke koersverlegging. De CDA-fractie
heeft bij de behandeling van de Algemene nabestaandenwet in deze Kamer al
eerder het pleit gevoerd voor wetgeving die niet op materiële, maar op
formele criteria is gebaseerd. Het tegengaan van normvervagend gedrag en het
stimuleren van normbesef binnen de samenleving zou kunnen beginnen met het
opnieuw op de politieke agenda plaatsen van de vraag, welke relatievormen
aanspraak zouden moeten kunnen maken op rechtsbescherming. Ik refereer daarbij
aan de zogenaamde Kortmann-discussie, waarover de beraadslagingen nog niet
zijn afgerond. Voor de CDA-fractie is de norm daarin duurzaam verantwoordelijkheid
en zorg voor elkaar willen dragen. Gekoppeld daaraan zou er een recht moeten
zijn voor tweerelaties om zich te laten registreren. Het openen van een dergelijke
mogelijkheid sluit ook aan bij de behoeften in de samenleving. Denkt u maar
aan alle discussies in gemeenteraden over fictieve homo-huwelijken. De registratie
biedt vervolgens de kapstok om in de wetgeving behandeld te worden als individu
of tweerelatie. Te denken valt daarbij aan een totaalpakket rechten en plichten
voor geregistreerden op de terreinen erfrecht, pensioenregelingen, sociale
zekerheid, belastingwetgeving enzovoort. De onderhoudsplicht van partners
ten opzichte van elkaar is daaraan, als uitdrukking van de verantwoordelijkheid
die partners ten opzichte van elkaar aangaan, inherent.
 
 De oplossing van de fraudeproblematiek is eigenlijke verrassend simpel.
Rechtsposities worden niet aangetast, ieder weet waaraan hij toe is. Geregistreerde
relaties worden consequent op alle terreinen als economische eenheid behandeld.
Niet geregistreerde samenwonenden en alleenstaanden hebben individuele rechten
en plichten. Woon je als individu met iemand in een huis, dan kan de overheid
bij de uitkering rekening houden met de schaalvoordelen daarvan. Fraude behoort
op die manier definitief tot het verleden. Sociale rechercheurs kunnen thuis
blijven.
 
 Ik kom tot een afronding. De pluspunten van dit wetsvoorstel zijn in mijn
betoog niet overdreven beklemtoond, maar wel benoemd. Ik herhaal ze nog een
keer. De fractie staat, zij het met kanttekeningen, in principe positief ten
opzichte van de activerende werking. Zij staat ook positief ten opzichte van
de vereenvoudiging van de regeling en de vergroting van de verantwoordelijkheid
van de gemeenten.
 
 Negatief valt het oordeel uit ten aanzien van de fraudebestrijding. De
fractie heeft uit een oogpunt van handhaafbaarheid, uitvoerbaarheid, rechtszekerheid
en rechtsgelijkheid grote moeite, de discussie af te sluiten met het aannemen
van een wetsvoorstel dat in principe onbeperkte geldingskracht heeft. De overheid
dient in haar ogen ernst te maken met haar normerende taak in de samenleving.
De CDA-fractie verzoekt de minister dan ook met klem, binnen het kabinet te
bevorderen dat de leefvormenproblematiek binnen het geheel van wetgeving in
het algemeen, maar binnen de Algemene bijstandswet in het bijzonder in een
samenhangend systeem tot een oplossing worden gebracht.
 
 De CDA-fractie wacht met spanning de reactie van de minister af.
 
 
 
 
 
 De heer De Boer (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Vandaag behandelen wij een wetsvoorstel dat diep ingrijpt
in de persoonlijke leefsituatie van miljoenen Nederlanders, nu en in de toekomst.
De Algemene bijstandswet, het vangnet voor mensen die geen of te weinig middelen
van bestaan hebben, vindt nagenoeg iedereen in dit land een groot en noodzakelijk
goed. Toch staat deze belangrijke sociale verworvenheid ter discussie, dreigt
het maatschappelijk draagvlak te verminderen en is de regelgeving en uitvoering
steeds problematischer geworden. Naast een bezuinigingsdoelstelling van 380
mln. structureel, ligt daar de reden dat na jarenlang sleutelen nu een wetsvoorstel
voorligt dat de bijstand aanzienlijk beter wil regelen, waarbij een grotere
verantwoordelijkheid bij de uitvoerende gemeenten wordt gelegd. Of dat beter
regelen gelukt is, moeten wij vandaag beoordelen.
 
 Zonder bij de wetgever onwil, onbekwaamheid of verborgen agenda's te veronderstellen,
moet mij toch van het hart dat het bij sommige specifieke punten daar wel
heel dicht in de buurt komt. Ik kom daar straks op terug.
 
 De voornaamste oorzaak van al het gedoe rond deze wetgeving is, dat wij
heel veel ingewikkelde dingen tegelijk willen regelen, waarbij de doelen die
nagestreefd worden, helaas soms tegengesteld zijn. De oplossingen uit de jaren
zeventig en tachtig werken niet meer. Dus is een proces ingezet om met een
nieuwe aanpak de problemen van de jaren negentig te lijf te gaan. Veranderen
 dus, moderniseren ook. Een eigentijdse wet waar wij de volgende
eeuw mee binnen kunnen. De beoogde helderheid in de wet wordt echter weer
half teniet gedaan omdat tegelijk een bezuiniging moet worden bereikt en wij
belangrijke verworvenheden toch niet graag prijs willen geven. En zo ontstaat
er een produkt dat, alle goede bedoelingen ten spijt, er direct alweer begint
uit te zien als een verstelde lappendeken. De nieuwe bijstandswet is in mijn
ogen op sommige punten nauwelijks goed uitvoerbaar en leidt op andere punten
tot, neem ik voorlopig nog even aan, onvoorziene onrechtvaardigheden die te
groot zijn om zo maar te laten passeren.
 
 Toen ik dit weekend achter het scherm en vandaag achter mijn blocnote
zat na te denken over wat ik vandaag hierover wil zeggen, bekroop mij voortdurend
het gevoel dat mijn bijdrage aan deze plenaire behandeling weinig uit zal
maken. Deze bijstandswet wordt vandaag, ondanks de kritische kanttekeningen,
waarschuwingen en het obligate schuilbos van de gevraagde en toegezegde evaluatie,
nagenoeg kamerbreed aangenomen. GroenLinks heeft tijdens de behandeling in
de Tweede Kamer geprobeerd om met enige amendementen een aantal verbeteringen,
althans in onze ogen, aan te brengen. Dat is niet gelukt. Dus was voor mij
de vraag of ik het zou laten bij een stemverklaring of dat ik toch nog een
poging zou doen om enkele onaanvaardbare effecten duidelijk neer te zetten,
in de hoop dat de minister daar toch de nodige aandacht aan wil geven en,
kan het zijn, er ook oplossingen voor wil bedenken. Het is – ik kan
het niet laten – toch weer het laatste geworden.
 
 Het lijkt mij niet zo zinvol om de hele discussie in al haar aspecten
nu nog weer over te doen. Ik zal mij beperken tot enkele inhoudelijke bezwaren
die de fractie van GroenLinks tegen deze wet heeft. Daarnaast zal ik enkele
problemen signaleren, waar – voor zover ik heb kunnen nagaan –
tot nu toe onvoldoende over is nagedacht.
 
 Ik zal proberen om mijn bijdrage een groot praktijkgehalte te geven. Dat
moet kunnen lukken omdat ik, naast mijn dinsdagse uitje naar Den Haag, de
overige vier dagen van de week door het leven ga als directeur van de sector
Samenleving van de gemeente Zutphen, waar ook de sociale dienst onder valt.
Ik merk en hoor dus nog wel eens iets. Wat wij in deze fraaie Haagse zalen
zo mooi op papier zetten, ziet er op de harde koude grond van de dagelijkse
uitvoering vaak heel anders uit. Het Haagse voorstellings- en zeker invoelingsvermogen
schiet vaak te kort en soms zelfs bokken.
 
 Allereerst lijkt het mij goed om mijn waardering uit te spreken voor de
grondige manier waarop de Tweede Kamer deze wetsvoorstellen heeft behandeld.
Het mag allemaal lang geduurd hebben, maar de ingrijpendheid van deze wetgeving
vereist die zorgvuldige en dus ook tijdrovende benadering. Bij het lezen van
de omvangrijke pakken papier was ik ook onder de indruk van de deskundige
en open wijze waarmee de minister de discussie aanging. Ik was niet altijd
gelukkig met de uitkomst, maar er is wederzijds in elk geval getracht duidelijk
te maken hoe de knelpunten in elkaar steken en wat de standpunten zijn.
 
 De rode draad in deze herinrichting van de bijstandswet heet "activering":
van hangmat naar trampoline. Activering allereerst van de bijstandgebruiker
zelf, maar niet minder ook van het bijstandsverlenend apparaat, de sociale
diensten, de arbeidsbemiddeling en de scholingsinstituten. Daarbij is de toegang
tot de bijstand voor wie dat nodig heeft onverkort gewaarborgd, moet een heldere
regelgeving de fraudemogelijkheden aanzienlijk verminderen en wordt de verantwoordelijkheid
voor de uitvoering nog meer dan nu neergelegd bij de gemeenten.
 
 In zijn bijdragen heeft de minister onomwonden drie constateringen onderschreven,
die belangrijk zijn voor de grondhouding bij het maken, maar vooral bij het
uitvoeren van deze wet.
 
 a. Altijd zal en moet er worden uitgegaan van de individuele situatie
van de persoon die bijstand nodig heeft. De algemene regelgeving is bedoeld
als het kader waarbinnen individueel maatwerk kan worden geleverd. Maatwerk
betekent rekening houden met de persoonlijke situatie en mogelijkheden en
wederzijdse activering om alles uit de kast te halen om de afhankelijkheid
van bijstand zo kort mogelijk te laten duren.
 
 b. Sociale diensten en arbeidsbureaus hebben een reeks van jaren veel
te weinig waar gemaakt van de taakstelling die ook de oude wetgeving bij hen
neerlegde op het gebied van activering, stimulering, begeleiding, scholing
en bemiddeling van bijstandsgebruikers. Te lang was er alleen maar sprake
van regels toepassen, formulieren invullen en uitkeringen verstrekken. Voor
de rest werd de cliënt aan zijn lot overgelaten. Deze wet vereist straks
een geheel andere, veel actievere attitude van zowel de gebruiker als de bijstandsconsulent
en de arbeidsbemiddelaar. Zonder af te dingen op de doelstelling vraagt dat
wel om een behoorlijke gewenningsperiode en consideratie met zowel de uitvoerende
medewerker als de opgerakelde cliënt.
 
 c. Het is, geloof ik, voor het eerst dat een minister van sociale zaken
volmondig heeft erkend dat er in Nederland sprake is van groepen mensen die
vaak heel dicht bij of onder de grens van "stille armoede" zijn beland. Dat
geldt vooral voor mensen die langdurig afhankelijk zijn van de bijstand, zeker
als dat alleenstaande ouders of gezinnen met jonge opgroeiende kinderen betreft.
Met deze karakterisering van de wet en de door de minister onderschreven constateringen
zijn wij het eens. De vraag is nu of het bovenstaande voldoende en overtuigend
is neergeslagen in de uiteindelijke regelgeving. Helaas, niet altijd even
sterk en soms helemaal niet.
 
 Alles overziende vindt de fractie van GroenLinks dat de wet op enkele
essentiële punten te kort schiet in helderheid dan wel keuzes maakt die
voor ons net een straat te ver zijn om mee te lopen. Wat deze wet ook regelt,
aan de geconstateerde "stille armoede" wordt niet veel gedaan. Als ik het
goed begrijp, erkent de minister dat die armoede er is, maar vindt hij het
meer een probleem van maatschappelijke uitsluiting, "het er niet meer bij
horen", dan allereerst een financieel probleem. Dat is mij te gemakkelijk.
Natuurlijk erken ik het eerste, maar het zou de minister geloofwaardiger maken
als hij voluit begrip zou tonen voor het feit dat gezinnen die meer dan vijf
jaar, en vaak nog veel langer, afhankelijk zijn van de bijstand, langzaam
maar zeker beneden het bij deze samenleving horende bestaansminimum zakken.
Natuurlijk is dat relatief. Ik ben opgegroeid in een jaren-vijftig-gezin met
zes kinderen. Ons leefpatroon anno 1953 – geen auto, geen
telefoon, alleen een kachel in de woonkamer, één keer per jaar
een nieuwe broek in de uitverkoop en hooguit één week met vakantie
naar pake en beppe in Friesland – was toen vrij normaal en zou nu als
armoede worden gedefinieerd. En vele andere bewoners van deze aardbol zien
het bijstandniveau van Nederland helaas als een ver verwijderd ideaal. Maar
het gaat om medeburgers in dit land, hier en nu. Mensen die overeind moeten
blijven in de dagelijkse confrontatie met een explosie van welvaart, waar
zij part noch deel aan hebben. Dat frustreert, demotiveert en isoleert tot
er uiteindelijk een uitzichtloze situatie overblijft. Alles versleten, slecht
wonen, nergens meer geld voor, vaak schulden, weinig vreugde, geen toekomst.
Het is maar weinigen gegeven om zich daar goed doorheen te slaan.
 
 Activering is het toverwoord. Het isolement opheffen. Mensen opnieuw maatschappelijk
socialiseren. Weer aan het werk dus. Het klinkt allemaal prachtig en defaitisme
is mij goeddeels vreemd: alle zeilen mogen bijgezet worden. Maar dan nog is
er een behoorlijke groep structurele achterblijvers met weinig of geen kansen
op wat dan ook. En dit kabinet blijft weigeren, dat probleem boven tafel te
tillen en er structureel iets aan te doen. Jammer is dat; beschamend eigenlijk.
 
 Ik zit er zelf ook mee, dat de overgrote meerderheid in dit land dat niet
menswaardiger wil regelen. Persoonlijk heb ik het in alle opzichten zeer goed,
maar mijn genieten daarvan wordt getemperd door de situatie dat wij collectief
niet bereid zijn om alle welvaart die wij rijk zijn, een beetje eerlijker
te verdelen. Het rigoureuze altruïsme van Franciscus van Assisi, hoe
bewonderenswaardig ook, breng ik niet op. Ik geef het toe. Ik wil het collectief
regelen, langs politieke weg. Maar bij de behandeling van deze nieuwe bijstandswet
moet ik opnieuw constateren dat de overgrote meerderheid in dit land weigert
dit structurele probleem menswaardig en afdoende op te lossen. Alle fraaie
activeringsillusies voor deze groep ten spijt, kiest de meerderheid ervoor
dat de kansarme, oudere bijstandsafhankelijke altijd arm en afhankelijk zal
blijven.
 
 Op dat punt schiet het niet echt op met onze beschaving en democratie.
Het is van alle tijden dat de happy few beslist over het kansloze lot van
de onderkant, zonder feitelijk te weten hoe het is en voelt om kansloos en
verarmd door het leven te gaan. Ik kan daar moeilijk mee leven.
 
 Als de meerderheid niet de weg op wil van een generale verhoging –
zo niet regelmatig, dan toch wel op bepaalde momenten – van de bijstand
voor mensen die daar zeer langdurig van afhankelijk zijn, zou je toch mogen
verwachten dat het middel van de bijzondere bijstand beter gebruikt zal gaan
worden. Ook dat gebeurt niet. Aan de overzijde zijn pagina's Handelingen gewijd
aan de interpretatie van artikel 21, lid 1, maar het is mij nog steeds niet
helder wat er precies gebeurt.
 
 De verstrekking van de bijzondere bijstand verloopt op dit moment allesbehalve
vlekkeloos. In veel gemeenten is sprake van onderschrijding; het geraamde
budget wordt niet opgemaakt. De criteria zijn niet duidelijk of worden verschillend
toegepast. En zoals gebruikelijk in mistige situaties, wordt verwezen naar
een op handen zijnde evaluatie. Wanneer komt die evaluatie? Wat gaat de minister
nu exact berichten aan de sociale diensten over de criteria rond de bijzondere
bijstand? En kunnen gemeenten nu wel of niet straffeloos bijzondere bijstand
om niet verlenen voor het vervangen van versleten duurzame gebruiksgoederen?
Of gaat de minister er nog steeds van uit dat die goederen aangeschaft moeten
en kunnen worden uit de reguliere bijstandsuitkering en kom je als dat je
niet lukt, in conflict met artikel 24b?
 
 Het zou mij, de sociale diensten en alle betrokkenen een lief ding waard
zijn, als de minister vandaag kans ziet daar de nodige helderheid over te
geven.
 
 Een derde heikel punt is de nieuwe normensystematiek: een basis uitkering
van 50% voor alleenstaanden en 70% voor alleenstaande ouders, met de mogelijkheid
van een toeslag van maximaal 20% als je kunt aantonen dat je echt alleenstaand
bent. Dit voorstel wijkt af van het advies van de commissie-Doelman-Pel. Waarom
eigenlijk? De redenering is dat de nu in de wet opgenomen splitsing van uitkeringen,
de sociale diensten in staat moet stellen om de "leefvormfraude" aan te pakken.
Waar is die aanname eigenlijk op gebaseerd? Ik heb daar in elk geval grote
twijfels over. Ook op dit punt heeft het debat aan de overkant en de schriftelijke
gedachtenwisseling niet de duidelijkheid gebracht die nodig is. De bewijslast
wordt omgedraaid en de redenering is dat iemand die echt alleenstaand is,
dit gemakkelijk aan zal kunnen tonen. Dat lijkt mij een Haagse fictie. De
casuïstiek van collega Van Gijzen wijst ook in die richting.
 
 Ik voorspel op dit punt een hoop gedonder, irritaties en agressie in de
spreekkamers van de sociale diensten. Daar zitten we niet op te wachten. Dat
lawaai daar zal deze hoge Haagse zaal niet bereiken, maar ons wel. We zijn
er hier in Den Haag wel verantwoordelijk voor. De door het CDA opgevoerde
casuïstiekdiscussie doet vermoeden dat het allemaal aanzienlijk minder
duidelijk is dan de wet veronderstelt. Kernvraag blijft, dat er toetsingscriteria
zijn om te spreken van gezamenlijke huishouding en wederzijdse zorg. De wet
is daarover niet helder. De bewijslast is omgedraaid en dus moet de praktijk
het maar uitzoeken. Ik vind dat eigenlijk niet aanvaardbaar.
 
 Een specifiek punt hierbij is de situatie van woongroepen en kamerhuurders.
Dit betreft alleenstaande mensen die wel in één huis wonen.
In de huidige ABW worden zij als alleenstaanden beoordeeld. Weliswaar delen
zij sommige kosten, bijvoorbeeld krant, telefoon en wasmachine, maar daar
staat tegenover dat ze niet in aanmerking komen voor individuele huursubsidie.
Kernpunt is nu of deze mensen recht hebben op de toeslag van 20%. De wet laat
dit over aan de gemeenten. Die kunnen straks bijvoorbeeld uit budgetoverwegingen
besluiten om die toeslag lager vast te stellen dan 20%. Dat zou in onze ogen
een onaanvaardbaar gevolg zijn van deze nieuwe ABW. Bij het verlagen van het
huidige niveau wordt het financieel onmogelijk om in een woongroep te wonen.
Dat mag niet gebeuren. Deze woonvorm is minder belastend voor het milieu,
vraagt minder woonruimtebeslag per individu, is sociaal nuttig en levert een
wezenlijke bijdrage aan stadsvernieuwing. Je moet er niet aan denken wat de
gevolgen zijn als al deze mensen gedwongen zouden worden, om te zien naar
individuele woonruimte, nog afgezien van het feit dat die er niet eens is!
De maatschappelijke kosten aan volkshuisvesting en huursubsidie
zou de hele bezuinigingsoperatie in de bijstand volledig teniet doen en meer
dan dat.
 
 Kortom, wil de minister vandaag een glasheldere uitspraak doen dat de
wet met alleenstaanden ook bedoelt: woongroepbewoners, kamerhuurders en gebruikers
van studentenhuisvesting na de beëindiging van de studie en dat zij worden
beschouwd als alleenstaanden met recht op de maximale toeslag van 20%? Dat
zou veel onrust weg kunnen nemen.
 
 Uit het oogpunt van privacy vindt mijn fractie artikel 122, lid 3b, niet
aanvaardbaar. Dat geeft de gemeente het recht en allerlei instanties de plicht
om inlichtingen te vragen en te geven over mensen van wie redelijkerwijze
kan worden vermoed dat zij een gezamenlijke huishouding voeren, c.q. een wederzijdse
zorgrelatie hebben met een bijstandgebruiker. Voorzitter, dit gaat echt te
ver! Zonder opgaaf van redenen en zonder je in te lichten kunnen over jou
inlichtingen gevraagd worden alleen op grond van een vermoeden! Vindt de minister
dit eigenlijk niet onbehoorlijk? Is hij bereid, krachtens artikel 122, punt
5, nadere regels te stellen die deze onzorgvuldigheid in de wet inperkt tot
fatsoenlijke omgangsvormen. Het allerminste is wel, dat als er inlichtingen
over je worden ingewonnen, je daarover vooraf wordt geïnformeerd en dat
je de gelegenheid krijgt, te reageren.
 
 Een specifiek punt is de bezuiniging van 380 mln. die deze nieuwe ABW
over drie jaar moet opleveren. Kan de minister vanmiddag gespecificeerd aangeven
waar die bezuiniging vandaan moet komen: Hoeveel uit fraudebestrijding, hoeveel
uit de groep 18 tot 21 jaar, hoeveel uit de vermindering van de toeslagen,
hoeveel uit de bijzondere bijstand? Dat kan duidelijk maken of er sprake is
van een verborgen agenda en hoe die er eventueel uitziet.
 
 De minister heeft een duidelijke positie gekozen voor de situatie van
de jongeren van 18 tot 21 jaar: een jongere studeert, werkt of valt onder
het JWG. Het is ook mogelijk dat hij niets doend thuis zit. Verkeert hij in
een andere situatie, dan moet hij rond zien te komen van ƒ 321,74 per
maand. Met heel veel moeite kan ik mij voorstellen, dat je een dergelijk pressiemiddel
nodig hebt om jongeren die nog 18 jaar moeten worden te activeren voor het
verrichten van werk, het doen van een studie of het deelnemen aan het JWG.
Ik heb er echter absoluut geen begrip voor – ik vind dat sociaal ook
zeer onverstandig – dat de minister deze regeling niet alleen wil laten
gelden voor de nieuwe categorie. Voor de groep jongeren in de leeftijdscategorie
van 18 tot 21 jaar gaat het om een situatie die langzaam zou moeten verdwijnen.
Er ontstaat de mogelijkheid dat zij geruisloos onder de gewone regeling komen
te vallen, de regeling die geldt voor jongeren van 21 jaar en ouder. Wat voor
ellende creëer je echter niet als je een jongere die op 1 januari 1996
19 jaar is, die zelfstandig woont en niet terug kan naar zijn ouderlijk huis
een uitkering van ƒ 321,74 per maand geeft of hem plaatst in een voortraject
JWG, waardoor hij van ongeveer hetzelfde bedrag moet rondkomen? Zoiets kan
toch niet.
 
 In het debat met de voorganger van deze minister, de heer De Vries, heb
ik bij de behandeling het JWG met zeer veel moeite zijn toezegging ontlokt,
dat als de zojuist geschetste situatie zich zou voordoen, dus die van plaatsing
van een jongere in het voortraject van de JWG en die van een zelfstandig wonende
jongere, dan maar een beroep gedaan moest worden op de bijzondere bijstand.
Wil de minister bevestigen, dat in die situaties dit dan de uitweg is?
 
 Voorzitter! Over het experimenteerartikel is al een oeverloze discussie
gevoerd en die heeft ook al weer niet de helderheid opgeleverd die de uitvoerende
sociale diensten nodig hebben. De minister wil niet dat hem de uitspraak in
de mond wordt gelegd, dat met deze wet gedwongen of verplicht vrijwilligerswerk
wordt ingevoerd. Ik zal dan ook niet zeggen of suggereren dat dit zo is. Kan
de minister echter voor mijn huidige bijstandsconsulenten duidelijk maken,
wat dan wel van hen gevraagd wordt? Moeten zij in het kader van het trajectplan
bij hun cliënt aandringen op het nemen van stappen in de richting van
werkervaring, resocialisering, het vervullen van taken in diverse sectoren
en het doen van vrijwilligerswerk? Dat zou drang zijn, en ik ga daar geheel
mee akkoord. Of moet de bijstandsconsulent de cliënt ook dwingen tot
het doen van wat ik zojuist noemde, ook als die cliënt daar absoluut
geen interesse in heeft en, zo ja, mag hij dat doen door het dreigen met of
het gebruik maken van sancties? Als dat zo is, is er sprake van dwang en daarmee
ga ik niet akkoord. Zoiets zal namelijk niet werken en het geeft veel uitvoeringsellende.
Ik mag toch hopen, dat onze bejaarden niet geholpen zullen worden door mensen
die tot het doen van dat vrijwilligerswerk gedwongen worden. Eigenlijk vind
ik dat de minister verplicht is op dit punt vandaag meer duidelijkheid te
verschaffen dan in het zeer langdurig debat in de Tweede Kamer is gebeurd.
Ik heb aan de duidelijkheid die in de Tweede Kamer is ontstaan in ieder geval
niet genoeg om de uitvoeringspraktijk op een goede manier te regelen.
 
 Ook is de minister niet duidelijk genoeg over de overlapping met de additionele
werkgelegenheid. Ik ben zeer nauw bij de praktijk van dit werk betrokken en
ik geef een voorbeeld om mijn probleem aan te tonen. Binnenkort hebben wij
gewone straatvegers, banenpoolstraatvegers, JWG-straatvegers, werkervaringsplaatsstraatvegers
en min of meer verplicht vrijwillige straatvegers. Zij vegen met dezelfde
bezems onze straatjes schoon, maar zij kennen een zeer verschillende rechtspositie
en ook een zeer verschillende beloning. U moet zich voorstellen wat zich afspeelt
in de schaftlokalen waar die straatvegers één of twee keer per
dag bij elkaar komen. Ik vind dat men op de huidige manier niet te werk kan
gaan. Er moet op korte termijn duidelijkheid komen en er moet iets gedaan
worden aan het snel groeiende oerwoud van de additionele werkgelegenheid.
We moeten op dit punt echt helderheid creëren.
 
 
 
 
 Voorzitter: Tjeenk Willink
 
 
 
 
 
 De heer De Boer (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Een grote misser vind ik, dat in de wet niet is geregeld dat
elke sociale dienst met een bepaalde ondergrens aan cliëntenbestand moet
overgaan tot de instelling van een cliëntenraad. De minister vindt die
raad zeer nuttig, maar laat het opstellen van een regeling ter zake over aan
de gemeenten: decentralisatie. Uit eigen ervaring weet ik dat een cliëntenraad
weliswaar lastig is, maar uitstekend kan functioneren als spiegel
voor de uitvoerders en als praatpaal en uitlaatklep voor ontevreden cliënten.
Het is wel degelijk mogelijk voor de sociale diensten om een goede werkrelatie
met de cliëntenraad op te bouwen. Die werkrelatie kan wederzijds "bevruchtend"
en ook pacificerend werken. Dat de minister de instelling van deze raad niet
verplicht wil stellen, is een vergissing. Juist de gemeenten die zo'n raad
niet willen, hebben die het hardst nodig. Daarom zou je op dit punt iets in
de wet moeten regelen. Is de minister bereid, erover na te denken of hierover
iets in een AMvB geregeld kan worden?
 
 Jammer vind ik ook dat de regeling voor de bijverdiensten is afgeschaft.
Tot voor kort mocht je, als je naast je bijstandsuitkering eigen inkomsten
verwierf, daarvan een bepaald percentage houden. Dat kan niet meer. Op grond
van de filosofie dat de bijstand uitsluitend voor een aanvulling zorgt op
de inkomsten die je zelf verwerft, worden alle inkomsten volledig op de uitkering
in korting gebracht. Dat motiveert en stimuleert niet tot het verwerven van
eigen inkomsten. Ik vind dat met de voorstellen op dit punt een stap terug
wordt gedaan. De wetgever kan wel een andere attitude willen, maar die ontstaat
niet door hier zomaar te roepen dat die er moet komen. Ik had graag gezien,
dat de mogelijkheid van het bijverdienen werd gehandhaafd, juist als stimulering
om bij cliënten een andere attitude tot stand te brengen. De uitstroompremie
lijkt mij een middel dat hiervoor veel minder goed werkt.
 
 Voorzitter! Graag hoor ik van de minister in een kort betoog wat nu precies
de gemeentelijke beleidsvrijheid is nadat de Tweede Kamer de oorspronkelijke
ruimere uitgangspositie die in de wet was aangegeven, behoorlijk heeft dicht
getimmerd. Op gemeentelijk niveau hebben wij behoefte aan een goede samenvatting
en aan criteria aan de hand waarvan de gemeenten kunnen nagaan wat zij precies
wel en precies niet mogen of moeten. Ik geef een van de vele voorbeelden.
 
 Volgens het gestelde op pagina 33 van de memorie van antwoord mogen de
uit het ziekenfonds geschrapte tandartskosten niet door middel van bijzondere
bijstand worden vergoed. Wat gebeurt er als de GSD daar anders over denkt?
Wat gebeurt er als de GSD voor alle cliënten een collectief contract
voor tandartsverzekeringen sluit? Terzijde vraag ik de minister: wat vindt
hij ervan als deze kosten aangemerkt worden als vaste kosten bij de berekening
van de kwijtschelding voor de gemeentelijke belastingen? Het gaat mij echter
vooral om een duidelijke invulling van de beleidsvrijheid, zeker in relatie
tot de mogelijkheid van de bijzondere bijstand en de toeslagenbudgetten die
straks voor rekening van de gemeenten komen. Hoe worden die toeslagenbudgetten
over drie jaar eigenlijk berekend? Vindt er een bijstelling plaats naar gelang
de toeloop tot de bijstand meer of minder is?
 
 Voorzitter! Ik wil vervolgens nog een paar specifieke problemen behandelen
en daarna mijn betoog afronden. Het eerste specifieke probleem dat ik aan
de orde wil stellen, is dat van de dak- en thuislozenzorg. Over de vraag waar
een dak- en thuisloze geregistreerd is, is al het nodige gezegd. Mij is voorts
gebleken, dat de eigen-bijdragenproblematiek voor dak- en thuislozenorganisaties
in het verleden erkend werd in een zogenaamde TII-regeling. Die regeling hield
het volgende in. Als er afwijkingen waren met betrekking tot de begrote eigen
bijdrage van bewoners bij een instelling van thuislozenzorg, werden die verschillen
in de subsidievaststelling van het volgende jaar verwerkt. Door de decentralisatie
is deze regeling vervallen. Er is getracht de kwestie van deze instellingen
op gemeentelijk niveau op te lossen, maar dat schijnt zeer moeilijk te zijn.
De regelingen ingevolge de ABW staan niet toe dat een goede oplossing wordt
bereikt. Ook met de nieuwe ABW is niet voor een goede regeling gezorgd. In
de toelichting op de Tijdelijke wet stimulering sociale vernieuwing staan
thuislozeninstellingen uitdrukkelijk vermeld als de zogenaamde voorliggende
voorzieningen, en dat gaat nu een groot probleem veroorzaken. Met de subsidieregeling
wordt uitgegaan van een eigen inkomen van bewoners. Door het inkomen van de
eigen bewoners ontstaat een budget dat toereikend is voor de exploitatie van
de voorziening. Impliciet wordt daarmee erkend, dat er voor bewoners in de
thuislozenzorg sprake is van een inkomenssituatie. Wanneer echter de verhouding
tussen bewoners met een eigen inkomen en de bijstandbewoners verandert en
er geen aanpassing van de subsidie plaatsvindt, betekent dat een verlaging
van het huidige budget. Met de ABW wordt ervan uitgegaan dat de subsidie voor
thuislozeninstellingen toereikend is. Dat is dus niet het geval, want met
de subsidieverlening gaat men ervan uit dat de bewoners van thuislozeninstellingen
eigen inkomsten hebben. En zo wordt met de hete aardappel heen en weer geschoven.
Ik vraag de minister of hij bereid is, hiervoor een sluitende regeling te
treffen. Ik heb een bericht gekregen van een van de grootste instellingen
op het gebied van dak- en thuislozenzorg, De Terp in Leeuwarden, een instelling
die zeer goed draait. Als gevolg van deze nieuwe regelgeving krijgt een aantal
van de bewoners van De Terp geen bijstand meer, waardoor ze ook geen eigen
bijdrage meer kunnen betalen. Het budget van De Terp zal dit jaar alleen door
dat feit met ƒ 265.000 worden verminderd. Ook hiervan vind ik dat het
eigenlijk niet kan. Wil de minister dat uitzoeken? Als hij dat vandaag niet
kan, wil hij mij dan op enig moment duidelijkheid geven over de oplossing
van dit probleem?
 
 Een tweede probleem is de samenwerking tussen de sociale diensten en het
RBA. Volgens artikel 111 moeten de sociale diensten en de arbeidsvoorziening
samenwerken om de inschakeling in het arbeidsproces te bevorderen. Het RBA
heeft over het algemeen de klantenbestanden gesegmenteerd in vier segmenten:
direct bemiddelbaar, na scholing bemiddelbaar, intensieve begeleiding noodzakelijk
en kanslozen, die niet of nog niet bemiddelbaar zijn. De segmenten 1 en 2
worden nu doorgaans door het RBA behandeld, en 3 en 4 door de sociale diensten.
Krachtens de nieuwe ABW moeten RBA en sociale diensten afspraken maken over
welke klant in welk segment thuishoort. Omdat ik niet zo gelukkig ben over
de samenwerking tussen sociale en arbeidsbureau, althans voor zover ik dat
kan waarnemen, geef ik de minister op een briefje dat dat een hoop gedoe geeft.
Daarnaast moeten er ook nog afspraken gemaakt worden over de vraag, op welk
moment de klant wordt overgedragen. Het gevaar is heel reëel, dat het
voor de sociale diensten heel erg moeilijk wordt om die cliënten
over te dragen. Het RBA heeft in het nabije verleden heel duidelijk laten
merken, dat het de groep slecht bemiddelbaren eigenlijk niet in het bestand
wil hebben, dat het er geen weg mee weet en dat het er ook niet voor is toegerust
om die mensen aan een baan te helpen. Het gevolg: de sociale dienst blijft
zitten met deze moeilijke groep, terwijl deze nieuwe wet wel verplicht, daarvoor
een activeringstraject op te zetten. Graag hoor ik van de minister, welke
oplossing hij ziet voor dit toch wel stevig aanwezige probleem. Hoe kan het
RBA gemotiveerd worden tot een andere grondhouding, als de sociale dienst
daarvoor geen enkel drukmiddel heeft? Hoe realiseer je een goed trajectplan,
als dat niet lukt?
 
 Een groot technisch uitvoeringsprobleem wordt veroorzaakt door de keuze
die is gemaakt om per 1 januari 1996 de nieuwe ABW in te voeren, maar voor
de lopende zaken een overgangsjaar te creëren. Voor de sociale diensten
is dit weinig minder dan de bijna-ramp van de rivierdijken. Die dijken hebben
het uiteindelijk gehouden; over de vraag of de sociale diensten bestand zijn
tegen deze warwinkel, heb ik op dit moment mijn vraagtekens. We hebben in
Zutphen geprobeerd, op een rij te zetten wat de gevolgen zijn: twee uitkeringssystemen
naast elkaar, twee regimes van inkomstenbriefjes, twee verschillende betaaltermijnen
en twee software-pakketten, waarvan het nieuwe op dit moment nog niet operationeel
is, zodat er niet mee geoefend kan worden. Elke keer opnieuw moeten alle medewerkers
in die schakel, onder andere de toetsers, zich realiseren onder welk regime
de cliënt valt en welk systeem hij moet volgen. Helaas, het zal tot talloze
fouten en vergissingen leiden, die allemaal zullen resulteren in verkeerd,
te vroeg of te laat betalen. Hiertegen is geen administratieve organisatie
opgewassen. Mijn vraag is natuurlijk, waarom dit eigenlijk moet. Waarom kan
de wet met een goede voorbereiding en met een waarschuwings-, een activerings-
en een herbeoordelingsperiode niet per 1 januari 1997 ingaan? Budgettair is
dat nauwelijks een probleem. Nu al wordt, naar ik begrepen heb, een behoorlijk
bedrag – hoeveel eigenlijk? – ingeboekt aan lagere kosten van
de ABW.
 
 Een ander specifiek probleem is de verschuiving van de betaaltermijn.
Dat staat heel makkelijk in de wet, maar dat heeft grote gevolgen. Nu, medio
april, wordt de uitkering over april betaald. Straks krijgt men die uitkering
op z'n vroegst omstreeks 10 mei. Bij de overgang van het ene naar het andere
systeem betekent dit dat tussen de laatste uitkering in het oude systeem en
de eerste uitkering in het nieuwe systeem een periode van zeven weken ligt.
Voor mensen zonder enige reserve kan dit niet. Voorschotverstrekking is ook
niet eerlijk, want hoe moet dat voorschot verrekend of terugbetaald worden?
Concreet betekent dit overigens ook, dat in het eerste jaar van de uitvoering
geen twaalf, maar elf maanden worden uitgekeerd. Is dat een bedoelde bezuiniging
en zo niet, heeft de minister suggesties hoe dat moet worden opgelost? Ook
dit hebben we op een rij gezet, en wij hebben daarvoor tot op dit moment nog
geen fatsoenlijke oplossing kunnen bedenken. We zijn overigens wel gehouden
om dat te doen. We kunnen niet tegen die mensen zeggen: deze maand krijgt
u de uitkering halverwege de maand, en over zeven weken krijgt u de volgende.
Dat kan niet.
 
 Ik heb nog twee korte vragen tot slot, te beginnen met het budget voor
de invoering. Van de sociale diensten wordt zeer veel gevraagd aan opleidingen,
extra tijdsbeslag etcetera. Daarvoor moet extra menskracht worden ingehuurd,
waarvoor een budget beschikbaar is. Kan de minister helderheid geven over
de verdeling van die budgetten? Als die helderheid er nog niet is, wanneer
kan die er dan wel komen?
 
 Een tweede punt is de controle van de rijksconsulent. Afgelopen maandag
ben ik geconfronteerd met een rijksconsulent die het, terwijl het systeem
al ongeveer vijf jaar wordt toegepast zonder enige vorm van kritiek, opeens
nodig vond om alle normen tegelijk aan te scherpen. Hij confronteerde de sociale
dienst waarover ik ga met hersteltermijnen. Het zij zo; bij ons heeft dat
wel tot enige verbijstering geleid, maar daar leren we wel mee leven. Waar
ik wel een vraag over heb, is hoe het straks gaat na de invoering van de nieuwe
ABW. Ik zou het heel onzorgvuldig vinden als er geen regime wordt ingevoerd,
waarin voor het eerste jaar van de nieuwe ABW de sociale diensten verschoond
blijven van rijksconsulenten die gelijk vanaf de derde maand vinden dat alles
perfect geregeld moet zijn, en vanaf de zesde maand met hersteltermijnen beginnen
te zwaaien. Het zou heel aardig zijn als de minister hier de toezegging wil
doen dat hij, calamiteiten daar gelaten, de sociale diensten in de gelegenheid
wil stellen, de zaken in het eerste jaar op een fatsoenlijke manier te regelen,
zonder het gehijg van...
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van den Broek-Laman Trip (VVD):
 
 Wilt u een uitspraak van de minister over zaken die in Zutphen spelen?
 
 
 
 
 
 De heer De Boer (GroenLinks):
 
 Ik wil een generieke uitspraak van de minister dat de controle van de
rijksconsulenten over het eerste jaar na de invoering van de nieuwe ABW met
de nodige soepelheid zal gebeuren.
 
 Uiteindelijk leveren rijksconsulenten altijd hersteltermijnen en ook boetes
op. Ik heb begrepen dat op het congres van de landelijke veranderingsorganisatie,
waar de minister een prachtige toespraak heeft gehouden – mijn complimenten
daarvoor – de suggestie is gedaan om met die boetes, die nu "met de
knollen de pot in gaan", een kwaliteitsfonds te creëren. De minister
heeft toegezegd dat hij daarover na zou denken; ik ben benieuwd of dat vandaag
tot een eindresultaat kan komen, met een mededeling.
 
 Mijn slotbeschouwing bewaar ik tot mijn tweede termijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van den Broek-Laman Trip (VVD):
 
 Voorzitter! Met enige weemoed heb ik de Handelingen uit 1963 gelezen over
de behandeling van deze wet, die vandaag zo grondig wordt herzien. Beide kamers
namen met enige gretigheid afscheid van de zo gesmade Armenwet van 1912. Vol
enthousiasme en idealisme werd deze wet toen behandeld. Artikel 1, tweede
lid, stelt: "De Bijstand wordt afgestemd op de omstandigheden en mogelijkheden
van persoon en gezin, alsmede op het betoonde besef van verantwoordelijkheid
voor de voorziening in het bestaan. Hij is erop gericht, de persoon zo mogelijk
in staat te stellen, zelfstandig in zijn bestaan te voorzien." 
 
 Verder heb ik nog twee citaten uit de Handelingen van de Eerste Kamer,
uit 1963. "Het systeem van de wet is, dat aan het verlenen van bijstand voorwaarden
kunnen worden verbonden die bij niet-naleving kunnen leiden eerst tot vermindering
en zelfs later tot het beëindigen van de bijstand."
 
 "Het welslagen van de uitvoering van de Algemene Bijstandswet is in hoge
mate afhankelijk van de medewerking van de gemeentelijke overheden. Teneinde
van deze zijde op alle medewerking te mogen rekenen, lijkt het mij belangrijk
dat de eventueel hieraan verbonden financiële risico's voor de gemeenten
ook zo klein mogelijk zijn."
 
 Het lezen van de Handelingen en deze citaten leiden tot een aantal conclusies
mijnerzijds. Het probleem van de echte armoede moest worden opgelost. Bijstand
werd van een formele gunst een wettelijk recht. De gemeenten moesten echt
de ruimte krijgen om er barmhartig mee om te gaan. Misbruik leidde zonder
enig pardon tot beëindiging van de uitkering. Van christelijke zijde
was er erg veel zorg om het verdwijnen van de noaberplicht, de christelijke
zorg voor elkaar. Dat speelde een belangrijke rol in die debatten. De wet
die in 1965 in werking trad, had een lange ontstaansgeschiedenis. Ook de herziening
van de bijstandswet kan "trots" zijn op een lange en pijnlijke voorbereidingstijd.
Vandaag hopen wij dit traject af te sluiten, zodat per 1 januari 1996 deze
herziening in werking kan treden.
 
 De essentie van de bijstandswet, zoals zo mooi geformuleerd in artikel
1, tweede lid, wordt nog steeds van harte onderschreven door de VVD. Het is
goed dat de overheid zich verantwoordelijk voelt voor diegenen die tussen
de wal en het schip raken en geen mogelijkheid hebben om voor zichzelf te
zorgen. De toonzetting van deze wet is een geheel andere dan die van de wet
van 1965, helaas. Er zijn drie redenen om de wet zo ingrijpend te herzien.
 
 In de huidige wet is het evenwicht in de verdeling van verantwoordelijkheden
voor de bijstandsverlening tussen de centrale en de lokale overheid volledig
zoek. De centrale overheid stelt steeds meer regels; de lokale overheid voert
steeds meer een eigen beleid. Het is immers, afgezien van de 10%, een open-eindregeling.
Het hele systeem zit muurvast. Alleen met dikke boekwerken over jurisprudentie
kan de gemeente nog pogingen doen een verantwoord beleid te voeren.
 
 De huidige wet is te kostbaar. De essentie van de wet, de achtervangfunctie,
is allang achterhaald. Het is een onderdeel, een verlengstuk van de sociale
verzekeringen geworden. Een bepaalde tijd krijgt men een uitkering om wat
voor reden dan ook en dan komt men vanzelf in de bijstand. Ik zou graag van
de minister horen of hij de mening deelt van de VVD-fractie dat dit toch in
strijd is met de doelstelling van de wet. In dit verband heb ik vandaag met
veel belangstelling gelezen dat minister Zalm forse meevallers verwacht in
het kader van de uitkeringen voor de bijstand. Heeft de minister er inzicht
in hoe het nu komt dat op dit moment de bijstand al aanzienlijk lager uitvalt?
 
 De huidige wet is zeer fraudegevoelig. Het is in mijn ogen werkelijk triest
om te moeten constateren dat er mensen zijn die proberen om op oneigenlijke
gronden een bijstandsuitkering te krijgen. Dat heeft het parlement in 1963
niet voorzien. De herziene wet staat bol van artikelen die fraude moeten voorkomen.
 
 Er is dus een vrij sombere reden om tot deze herziening te moeten komen.
Van het idealisme en de bevlogenheid is weinig meer over. Toch is mijn fractie
positief over de herziening van de wet. Deze wet heeft een hoog liberaal gehalte.
Wij zijn het van harte eens met de individuele benadering die uit deze wet
spreekt. Wij zijn het ook eens met het toeslagenbeleid op dit punt. Wij zijn
het ook zeer eens met de nadruk die wordt gelegd op de verhouding tussen rechten
en plichten van de uitkeringsgerechtigden. Er wordt zeer nadrukkelijk een
grote inzet gevraagd om zo spoedig mogelijk in het eigen levensonderhoud te
voorzien. De mogelijkheid die de nieuwe wet biedt om de fraude gerichter aan
te pakken, is een onderdeel waar de VVD zich achter schaart en waar wij al
lang geleden op hebben aangedrongen. Na deze positieve opmerkingen heb ik
toch nog een aantal opmerkingen en vragen, deels kritisch en deels bezorgd.
 
 Om deze wet goed uit te voeren is het essentieel dat bij een aantal gemeentelijke
sociale diensten een grondig andere mentaliteit wordt ingevoerd. De tijd van
gewoon maar bijstand geven omdat men zo sociaal bewogen is of om maar van
het gezeur af te zijn, is over. Koppen in de krant zoals "Fraude samenwonen
gedoogd" in het Algemeen Dagblad van 14 maart jongstleden zijn toch heel bedroevend.
"Het onderzoek is te tijdrovend", stelt de krant verder. Wat is dat nu toch
voor een verhaal? Moet de overheid niet elke bijstandsaanvraag zeer kritisch
bekijken? Behoort zij zich niet bij elke bijstandsaanvraag te realiseren dat
door gezamenlijk opgebracht belastinggeld deze uitkering wordt betaald?
 
 In dit verband wil ik opmerken dat het mij zo verbaast dat er een apart
orgaan in het leven is geroepen om deze mentaliteitsverandering bij de gemeentelijke
sociale diensten te begeleiden, het LVO, het Landelijk veranderingsorgaan
genoemd. Ik zou graag van de minister horen wat hij nu eigenlijk van dit instituut
verwacht. Hoe lang denkt de minister dat het moet blijven bestaan? Is het
eigenlijk niet van de dolle dat zo'n instelling nodig is naast een ongetwijfeld
zeer deskundig ministerie en een zeer goed geïnformeerde Vereniging van
Nederlandse gemeenten? Dan hebben wij ook nog Divosa, waar alle directeuren
in verenigd zijn. Naar ik heb begrepen, is het toch een vrij machtig instituut.
Daarvan mag toch zeker verlangd worden dat zij in staat zijn de mentaliteit
van de sociale diensten te veranderen. Die mentaliteitsverandering is heel
noodzakelijk en essentieel. De sociale diensten zullen niet alleen heel goed
moeten kijken wie er wel en wie er niet in aanmerking komt voor bijstand.
Het is ook belangrijk dat de aanvragers zeer persoonlijk en zeer individueel
behandeld kunnen worden.
 
 Belangrijk voor de goede uitvoering van de wet is ook de mate van gedetailleerdheid
van de regelgeving. De VVD-fractie maakt zich daar grote zorgen over. Wij
zijn een klein beetje gerustgesteld door de beantwoording van de minister
op onze vragen hierover. De minister stelt: het kabinet is het volledig eens
met deze leden dat een te gedetailleerde regelgeving haaks staat op het streven
naar vereenvoudiging en deregulering en de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
van de wet te niet doet. Mijn fractie wil de minister toch nogmaals vragen
om zeer alert te zijn op deze nadere regelgeving. Ik zou het
bijzonder op prijs stellen, als de minister in de Kamer helder zou willen
aangeven wat hij voornemens is te doen ten aanzien van nadere regelgeving.
Deelt de minister de mening van de VVD dat, als alle mogelijkheden die in
de wet staan tot het stellen van nadere maatregelen worden ingevuld, deze
wet onuitvoerbaar wordt?
 
 Bijna dagelijks worden wij geconfronteerd met uitspraken, meningen en
beslissingen van onze minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de
Tweede Kamer ten aanzien van de bijstandswet. Ik noem de bijzondere bijstand;
ook anderen hebben eraan gerefereerd. De Tweede Kamer voerde daar recent weer
een heel debat over. Wat vindt de minister daar nu van? Het is gedecentraliseerd
naar de gemeenten en toch worden er op het nationale niveau uitgebreid stellingen
betrokken en politieke uitspraken over gedaan. Als ik goed ben geïnformeerd,
heeft de minister vorige week beslissingen genomen over het terugvorderen
van bijstandsbedragen van ex-echtgenoten. Ik laat in het midden of ik dat
nu wel of niet een juist besluit vond. Is het nu reëel dat de minister
daar zomaar – het zal niet zomaar zijn, maar toch – een besluit
over neemt? Veel gemeentebesturen zijn ijverig bezig met het terugvorderen.
Lastige ex-echtgenoten lachen nu de gemeentebestuurders hartelijk uit. Realiseert
de minister zich wel, welke gevolgen zo'n beslissing heeft? Gaarne krijg ik
ook op dit punt een reactie. Ik ben het er natuurlijk van harte mee eens dat
het parlement en het kabinet een nadrukkelijke verantwoordelijkheid hebben
om te volgen of een wet goed wordt uitgevoerd, maar het gaat erom of dat in
goede harmonie gaat met degenen die de wet moeten uitvoeren. De VVD-fractie
is er in dit verband ook bezorgd over dat deze wet eigenlijk lijkt te zijn
toegespitst op de grote gemeenten. Natuurlijk wonen daar de meeste mensen
die een beroep op een uitkering doen, maar het is toch belangrijk om ons te
realiseren dat kleine gemeenten vaak goed in staat zijn om zeer zorgvuldig
met een grofmazige wet te werken. Misstanden in grote steden mogen geen aanleiding
zijn voor meer regelgeving. Het is aan de gemeentebesturen om ervoor te zorgen
dat de sociale diensten goed toegerust zijn om de wet naar behoren uit te
voeren. Deelt de minister de mening van de VVD-fractie dat de wetgever geen
nadere regels moet stellen omdat grote gemeenten problemen hebben met de uitvoering?
 
 Ten aanzien van de invoeringswet heb ik nog een vraag aan de minister.
Vanaf 1999 moeten de gemeenten zelf de toeslag van 20% betalen aan degenen
die er volgens de gemeentelijke verordening voor in aanmerking komen. Dit
geldt ook voor de echt alleenstaande ouder. Is er een relatie tussen het toeslagenbeleid
dat gemeenten in die drie overgangsjaren voeren en het bedrag dat zij in 1999
krijgen? Als een gemeente nu zeer veel toeslagen toestaat, krijgt zij dan
straks meer dan een gemeente die zeer terughoudend met het verlenen van toeslagen
omgaat? Een artikel naar aanleiding van deze vraag in NG-magazine van afgelopen
week was buitengewoon boeiend.
 
 Het partnerbegrip is in de herziene wet op een geheel andere manier beschreven
dan in de vorige wet. Zoals ik in mijn inleiding al heb gezegd, is de VVD-fractie
het eens met de individuele benadering van de mensen die om een uitkering
vragen. Maar ik wil de minister toch deelgenoot maken van onze grote aarzelingen
over de formulering die nu in de wet terecht is gekomen. Het is voor ons nog
steeds een raadsel, ondanks het feit dat de minister getracht heeft in de
beantwoording ons dit duidelijk te maken, waarom de eenvoudige definitie van
de VNG niet is overgenomen: "Van een gezamenlijke huishouding is sprake indien
twee of meer meerderjarigen hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben, tenzij
het toepassen van dit beginsel, gelet op de omstandigheden van betrokkenen,
kennelijk onredelijk moet worden geacht." Dan kan worden uitgegaan van het
gegeven dat wanneer men er samen woont, men kennelijk bij elkaar hoort. Door
alle uitzonderingen die in de wet worden aangegeven, wordt de uitvoering voor
gemeenten zeer ingewikkeld. Graag verneem ik de argumentatie van de minister
op dit punt.
 
 Met belangstelling hebben wij de schriftelijke discussie gevolgd van de
minister met de CDA-fractie over de strijdigheid met de Grondwet naar aanleiding
van artikel 3, lid 3. Wij zijn het met de minister eens dat de wetstekst geenszins
afbreuk doet aan de grondwettelijke waarborg om, waar nodig, van overheidswege
in de minimaal noodzakelijk bestaanskosten te voorzien. De casusposities die
de CDA-fractie heeft genoemd, zijn zeer gecompliceerd. De vragen daarover
zijn beslist niet gemakkelijk te beantwoorden. Mijn fractie vond de discussie
daarover boeiend. Tegelijkertijd werd duidelijk dat met deze wet niet alles
op rijksniveau geregeld kan worden. Ook de inbreng van de CDA-fractie van
vandaag gaf mij met nadruk weer dat gevoel. Ik hoop van harte dat de minister
niet antwoordt op de vragen van de CDA-woordvoerder hieromtrent. Doet de minister
dat wel dan zorgt hij daarmee voor een soort jurisprudentie waarmee de gemeenten
niet uit de voeten kunnen. Laat de uitwerking maar over aan de gemeenten.
In ongeveer 620 gemeenten zal dit geen problemen opleveren. De besturen van
die gemeenten weten precies om welke gevallen het gaat. Men kent exact de
noden en weet wat de mogelijkheden zijn om problemen zelf op te lossen. Daarvoor
moet de wet ruimte blijven bieden.
 
 Voorzitter! Ik wens de minister en ook de gemeentebestuurders toe dat
de ongeveer 80 centimeter dikke stapel papier die nodig was voor de herziening,
leidt tot een goed uitvoerbare wet. Ik hoop dat deze herziening het resultaat
zal hebben dat wij er allen van verwachten. Mijn fractie zal deze wet steunen.
 
 
 
 
 
 De heer Veling (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Oud-minister De Vries inaugureerde vorige week
als hoogleraar in Rotterdam en hij was zo vriendelijk, ook mij zijn rede toe
te sturen. Op pagina 33 daarvan gaf hij een typering van de wijze waarop we
in het verleden de vaderlandse sociale zekerheid hebben opgebouwd. Er zijn
twee houdbare modellen van sociale zekerheid denkbaar, aldus De Vries. Het
ene kent een gemakkelijke toegankelijkheid in combinatie met een laag uitkeringsniveau.
Het tweede model gaat uit van een strenge bewaking van de toegangspoort, maar
kent een gunstig uitkeringsniveau. In Nederland hebben we de vergissing begaan
dat we de "aardige" kanten van beide modellen hebben willen verbinden: relatief
gunstige voorwaarden en een niet al te argwanende toegangstoets. 
 
 Ik denk dat de schets van prof. De Vries juist is. Interessant is, welke
consequenties zijn analyse heeft voor de herziening van de sociale zekerheid.
Hij kiest zelf voor opschuiven van het stelsel in de richting van het tweede
model: de uitkeringsniveaus op een redelijk peil houden en de toegang goed
bewaken. Deze gedachtengang spreekt ook mij aan. En daarom ben ik geneigd,
de uitgangspunten van het voorliggende wetsvoorstel "herinrichting ABW" te
waarderen. Het gaat om een recht op bijstand voor alle Nederlanders om te
voorzien in de noodzakelijke levensbehoeften, te realiseren in een voorziening
"op maat" vanuit de gemeenten. En daarnaast is er meer helderheid in de regels
nodig, zodat misbruik moeilijker wordt.
 
 Op dat tweede aspect kom ik straks terug. Eerst spreek ik mijn verontrusting
uit over de groeiende armoede in ons land. Daarover spreken is geen overbodige
luxe. Ook recentelijk heeft onderzoek weer aangetoond – dit stond vanmorgen
in de krant – dat de groep Nederlanders die echt onder een redelijk
bestaansminimum zakt, groter wordt. Het gaat dan met name om mensen die langdurig
op een minimumuitkering zijn aangewezen en die hoge woonlasten hebben. En
het is een feit, de noodzakelijke uitgaven voor het levensonderhoud worden
hoger. Dit moge procentueel tamelijk onschuldig lijken, maar voor mensen op
het minimumniveau kunnen grote problemen ontstaan. Zoals gezegd, over dit
probleem spreken, is geen overbodige luxe die slechts herinneringen oproept
aan een "soft" verleden.
 
 Nu kunnen gemeenten – als daarvoor reden is – een extra uitkering
toekennen. Maar daar zijn twee problemen mee. Het eerste is dat tot nu toe
gemeenten nogal eens geld overhielden van hun budget voor bijzondere bijstand.
De betrokkenen zijn blijkbaar lang niet altijd op de hoogte van de mogelijkheden.
Het tweede probleem is dat structurele problemen eigenlijk via een rècht
van burgers moeten worden opgelost. In het geval van structureel hoge lasten
zou dat moeten gebeuren. Ik denk daarbij ook even aan de toekomst, wanneer
de veel lagere kinderbijslag grotere gezinnen structureel problemen zal gaan
bezorgen. In de memorie van antwoord wordt daar zeer laconiek over gedaan.
Kinderen kosten geld, en meer kinderen kosten meer geld; daarvoor kiezen mensen
toch, zo wordt gesteld. Wanneer gemeenten dan bijstand op maat moeten verlenen,
voorzie ik een meer of minder subtiele druk om de gezinsgrootte toch maar
beperkt te houden. Ver gezocht? Dezer dagen verscheen een bericht in de krant
over een sociale dienst die een moeder in een gezin dat van een bijstandsuitkering
afhankelijk was, ronduit kapittelde toen ze opbiechtte dat ze in verwachting
was van een derde kind. Wil de minister zijn visie op deze problemen geven?
 
 Ik wil nu iets zeggen over de merites van het herinrichtingsvoorstel op
het andere front. Kan het voorstel helpen voorkomen dat uitkeringen of te
hoge uitkeringen terechtkomen bij mensen die er geen recht op hebben? Het
meest in het oog springen hier natuurlijk de bepalingen omtrent de gezamenlijke
huishouding in artikel 3. Daarover is in de gedachtenwisseling met deze Kamer
als heel wat casuïstiek uitgewisseld. Ik wil vanuit een wat grotere afstand
beginnen.
 
 In de laatste decennia is er in de Nederlandse samenleving veel veranderd.
Onder andere is onmiskenbaar dat samenlevingsrelaties aanmerkelijk minder
stabiel zijn geworden. In bepaalde kringen is deze verandering als een bevrijding
toegejuicht. Er zijn vele en veelsoortige relaties mogelijk. En het roer kan
ook nog zes maal om, om met een titel van een boek van Maarten 't Hart te
spreken.
 
 In christelijke kring is steeds heel kritisch gekeken naar deze ontwikkeling.
Aanvankelijk werd de zorg van die groepering door het verlichte deel der natie
als bekrompen en "zedenmeesterig" afgewezen. Maar niemand kan er meer onderuit.
De instabiliteit van zorgrelaties is een serieus sociaal probleem, al was
het maar voor de kinderen. De reacties op een recentelijk door het GPV gepubliceerd
rapport over het gezin wijzen daarop. De lacherige sfeer van voorheen is echt
voorbij.
 
 Hoe moet het nu verder? Mijn politieke groepering heeft altijd gepleit
voor publieke erkenning van huwelijk en gezin. Er is geen enkele reden om
te twijfelen aan de actualiteit van dat pleidooi. Feit is echter dat er tal
van verschillende vormen van samenlevingsrelaties bestaan. In tal van wetten
zijn bepalingen te vinden die aan die relaties gevolgen verbinden. Sommigen
vinden dat het in die bepalingen gaat om restjes verouderd denken die ons
nog scheiden van een volstrekt geïndividualiseerde openbare samenleving.
Mij dunkt dat deze commentatoren bezig zijn in het donker hun ongerustheid
weg te fluiten. Individualisering is toch bevrijding?
 
 Naar mijn overtuiging zijn wij de fase waarin individualisering vergroting
van vrijheid betekende allang gepasseerd. Vrijblijvendheid is misschien tijdelijk
aardig voor de gezonde welvarende Nederlander, maar mensen zijn op elkaar
aangewezen en dan door dik en dun. Misschien is het tijd om een samenhangende
regeling te maken die mensen stimuleert, hun verantwoordelijkheid te nemen
wanneer zij kiezen voor een niet-huwelijkse vorm van partnerschap, waarbij
de aard daarvan uit het perspectief van de overheid buiten beschouwing kan
blijven. De regering heeft destijds in haar reactie op het rapport van de
commissie-Kortmann laten weten, weinig te voelen voor een "lichte registratie"
van relaties. De reden daarvoor is wel te begrijpen. Een selectief en calculerend
gebruik van registratie kan ongewenste gevolgen hebben. Het zou bijvoorbeeld –
en nu ben ik terug bij het voorliggende wetsvoorstel – onvoldoende soelaas
bieden bij het toekennen van een bijstandsuitkering die is toegesneden op
de levenssituatie van mensen. Ik ben geneigd, ermee in te stemmen dat –
aangezien het gaat om een basisvoorziening als de bijstand – niet te
ontkomen valt aan een feitelijke beoordeling van het bestaan van zoiets als
een gezamenlijke huishouding. Hoewel ik – met de CDA-fractie –
erken dat er allerlei haken en ogen vastzitten aan de omschrijving van "gemeenschappelijke
huishouding" in artikel 3, denk ik dat de keuze voor een zoveel mogelijk geobjectiveerde
norm juist is.
 
 Graag krijg ik een reactie van de minister op de vraag of het niet juist
zou zijn, een dergelijk partnerschapsbegrip in een breder kader te zetten,
bijvoorbeeld door daaraan expliciet een wederzijdse onderhoudsplicht –
wat mij betreft ook na beëindiging van de samenwoning – de verplichting
tot evenredige bijdrage in de kosten van de huishouding en een regeling met
betrekking tot de tijdens de samenwoning ontstane vermogensaanwas
en schulden te verbinden. Ik weet wel dat dit gemakkelijker gezegd is dan
gedaan en vermoedelijk kan de regeling in het huidige wetsvoorstel niet zonder
meer als basis dienen voor zo'n regeling. Een zekere notie van duurzaamheid
zou bijvoorbeeld niet gemist kunnen worden. Het zou echter goed zijn als de
discussie over een structurering van de samenleving zo op een breed front
werd voortgezet. Wij zouden het dan niet alleen hebben over mensen, al dan
niet in partnerschap, die op uitkeringen zijn aangewezen. Terugtreden van
de overheid is allang geen vanzelfsprekend motto meer.
 
 Ik zei dat ik van een wat grotere afstand de kwestie van het samenwoningsbegrip
in de bijstand wilde benaderen. Het voordeel van zo'n benadering lijkt mij
dat de aandacht niet slechts valt op bijstandsgerechtigden, wier leven onder
de loep moet. Het zou gewoner moeten worden, in een samenwoningsverbintenis
verantwoordelijkheden jegens elkaar te aanvaarden, daartoe aangemoedigd door
een overheid die zich niet moet laten terugdringen in de rol van een EHBO'er
die alleen toeschiet als een individu zich niet meer redden kan.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik keer nu terug tot de regeling van de bijstand
zelf. Zoals gezegd, vind ik de richting waarin gezocht wordt begrijpelijk.
Wel blijf ik moeite houden met de bepaling van een onweerlegbaar rechtsvermoeden
als grond voor de weigering van een uitkering of van een toeslag. De Raad
van State heeft daarover in zijn advies op 3 maart 1994 op de nota van wijziging
al kritische opmerkingen gemaakt. Het kabinet antwoordde destijds met begrip
op die kritiek. In het nader rapport op pagina 5 staat: de situaties waarin
zonder meer een gezamenlijke huishouding wordt verondersteld, zijn immers
zodanig gekozen dat er redelijkerwijs geen enkele twijfel kan bestaan aan
het voeren van een gezamenlijke huishouding. Hebben de casusposities van de
CDA-fractie toch in ieder geval niet aangetoond dat deze uitspraak wat al
te stellig is? In de nadere memorie van antwoord aan deze Kamer wijst het
kabinet – mede daarom – op artikel 13, lid 4, waarin voor de gemeente
de mogelijkheid wordt geopend om uitzonderingen te maken. Maar hier wringt
mijns inziens iets: er is inderdaad "redelijkerwijs geen enkele twijfel mogelijk"
of er moet toch ruimte zijn voor verweer tegen een rechtsvermoeden op grond
van een toch niet in alle gevallen heldere bepaling. Dit probleem moet serieus
genomen worden, juist ook omdat de bijstand het "vangnet" in ons stelsel van
sociale zekerheden is. Wat is de mening van de minister over mijn conclusie?
 
 Ik sluit af met een concrete vraag over de passage in de memorie van antwoord
aan onze Kamer op pagina 26. De minister meldt daar dat het kabinet een "regionaal
experiment bijstand" wil opzetten om in stadsprovincies de mogelijkheden te
onderzoeken voor een adequaat bijstandsbeleid. Dat wil zeggen: een beleid
dat het bijstandsvolume kan terugdringen. Kan de minister de ideeën hieromtrent
nader toelichten? Met belangstelling wacht ik het antwoord van de minister
af.
 
 
 
 
 
 Mevrouw De Savornin Lohman (D66):
 
 Voorzitter! Wie de geschiedenis van de totstandkoming van de Algemene
bijstandswet nog eens naleest, bijvoorbeeld in de studie van Hueting en Ney,
beseft de enorme structuurverandering waar ons land zich sinds de komst van
de bijstandswet – zo midden jaren zestig – in bevindt. De bijstandswet
bracht indertijd een definitief eind aan het traditioneel charitatieve werk
van kerken en particuliere organisaties. Vanaf dat moment is de Staat de financiële
kant van die taak gaan overnemen en kregen burgers rechtsaanspraken. Dat het
niet alleen om geld ging, blijkt uit de belangrijke taak die werd toegedacht
aan het maatschappelijk werk. Er kwam een speciaal ministerie voor het maatschappelijk
werk. De totstandkoming van de bijstandswet gaf niet alleen minister Klompé
een gelukkig gevoel. Dat gevoel werd gedeeld door iedereen die zich politiek
inzette voor positieverbetering van de minder draagkrachtigen, waarbij het
uitgangspunt is dat in Nederland mensen geen armoede hoeven te lijden. Sterker
nog, zij kunnen nog genieten van het leven door opleidingen, cursussen en
dergelijke. Dat laatste is allang niet meer het geval. De leuke dingen zijn
eraf.
 
 Ik ga terug naar het begin van de jaren zeventig. Hoewel het begrip "calculerende
burger" nog niet was uitgevonden, heeft de bijstandswet dat gedrag wel opgeroepen.
Waarom een lastige oude vader in huis houden als de man zelfstandig kan wonen
met een bijstandsuitkering? Waarom de knellende huwelijksband handhaven wanneer
de Staat alimentatie gaat betalen? Ik herinner mij nog dat ik destijds als
advocaat een Katwijkse visser probeerde te pakken te krijgen om alimentatie
voor zijn vrouw te betalen. Ik werd door de rechter terechtgewezen: mevrouw,
waarom doet u al die moeite; zij kan toch bijstand krijgen? Ook de rechter
calculeerde dus en natuurlijk liepen de gemeenten voorop in het calculeren.
Dezelfde situatie deed zich voor bij de Arbeidsongeschiktheidswet. Het zijn
niet eens de burgers, het zijn de instellingen, de organisaties die misbruik
maken van een wet. Ambtenaren kochten tal van problemen af. De rekening werd
immers elders gepresenteerd en zo waren zij bevrijd van lastig loketgedrag.
Aan de andere kant roept juist die onverschilligheid in de uitkeringspraktijk
weer calculerend gedrag van burgers op. Een gebureaucratiseerde, op schrift
geraakte, onpersoonlijke uitkeringsfabriek leidt tot het euvel van "civil
indifference". Lodewijk Brunt laat dit zien in zijn studie naar de achtergrond
van uitkeringsfraude. Deze studie zal de minister ongetwijfeld bekend zijn.
De enorme stijging van de werkloosheid en de toestroom, eerst van mensen uit
Suriname, later uit tal van andere landen, zijn ontwikkelingen waardoor de
bijstand in toenemende mate onder druk kwam te staan als open-eindfinanciering.
Herijking was geboden. We zijn met die herijking al weer een jaar of vijf
bezig. De minister heeft gezegd dat het wetsvoorstel dat we vandaag behandelen,
eigenlijk alweer ingehaald is door de gebeurtenissen. Betekent dit dat wij
er niet te veel aandacht aan hoeven te besteden? Immers, een nieuwe regeling
ligt alweer in het verschiet?
 
 Mijnheer de voorzitter! De fractie van D66 wil graag een duidelijke uitspraak
van de minister op dit punt. Is het inderdaad de bedoeling om de bijstand
mee te nemen in de algehele herziening van het sociale-zekerheidsstelsel,
een herziening die de minister – als ik het juist heb –
heeft aangekondigd voor volgend jaar? Of blijft de bijstand daarbuiten? Dat
lijkt me ook heel moeilijk, maar het is in het bijzonder van belang in verband
met de evaluatie van deze wet. Wat is daarvoor het beoordelingskader? Wordt
dit wetsvoorstel als een tijdelijke wet gezien die vooral een bezuinigingsdoel
dient, namelijk het binnenhalen van die 380 mln.? Of gaat het echt om veel
meer, zoals beter maatwerk door de grotere autonomie van de gemeente, minder
fraude door scherpere definities, een grotere betrokkenheid van de uitkeringsgerechtigden
door cliëntenraden en een grotere doorstroom naar de arbeidsmarkt door
verbeterde samenwerking met de GAB's? Om te kunnen nagaan wat er van deze
pretenties terechtkomt, is het zaak om deze wet buiten de stelselherziening
te houden, zodat een degelijke evaluatie mogelijk is. Met andere woorden:
onze vrees is dat deze niet wordt afgewacht en dat er tussentijds op allerlei
fronten nieuw beleid tot stand komt. En daardoor zullen we dan nooit weten
of deze wet al die pretenties kan waarmaken. Op die manier kan het bestuur
niet leren van zijn fouten of van zijn geslaagde interventies, want dit laatste
is mirabile dictu ook nog mogelijk.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik zal nu een aantal kritiekpunten noemen die,
voor zover mij bekend, ook leven bij de VNG.
 
 In de eerste plaats de uitvoering in medebewind. In de laatste versie
van de wet is de eigen beleidsruimte voor de gemeente nog behoorlijk ingeperkt.
De gronden daarvoor waren: rechtszekerheid en rechtsgelijkheid, het eeuwige
spanningsveld waar je met dit soort wetgeving in verkeert. Als je nu echter
ziet wat er van de eigen beleidsruimte van de gemeente overblijft, behalve
dan de bijzondere bijstand, is dit toch wel heel weinig. Het gaat slechts
om de groep alleenwonende alleenstaanden. Deze maakt zo'n 20 à 30%
van het bestand uit. Het gaat dan om toeslagen tot maximaal 20% van het minimumloon.
 
 Een ander punt is dat de uitvoeringsvoorschriften al enkele honderden
artikelen schijnen te bevatten, waardoor de gemeente in feite weinig ruimte
over heeft om maatwerk te leveren. Daarentegen gaan de gemeenten in de toekomst
wel een veel groter deel van de bijstand zelf betalen. De financiële
verhouding van 90/10% wordt vanaf 1 januari 1999 78/22%. Mijn vraag is: Is
het behoorlijk bestuur om verantwoordelijkheid te geven zonder de noodzakelijke
instrumenten te verschaffen?
 
 Een volgend kritiekpunt betreft de arbeidsbemiddeling. Het is naar ons
idee een illusie te denken dat mensen in de bijstand, als ze maar een beetje
hun best doen, werk kunnen vinden. We weten dat het voor driekwart van de
gevallen in de bijstand om vrouwen gaat, merendeels met kleine kinderen. Zij
krijgen nu een arbeidsplicht opgelegd. Frustrerend, niet alleen voor de betrokkenen,
maar ook voor de dienst, die een onmogelijke taak moet uitvoeren. Uit een
proefproject in Amsterdam-Oost blijkt dat de helft van de bijstandsgerechtigden
onbemiddelbaar is. Wanneer komt het moment dat dit wordt aanvaard, zouden
we de minister willen vragen? En wanneer zal ervan worden afgezien om deze
mensen voortdurend op te jagen?
 
 Een derde kritiekpunt, waar in dit huis al van verschillende kanten op
is gewezen, betreft het krakkemikkige partnerbegrip. Ik wil er niet te veel
over zeggen. De minister krijgt alle gelegenheid om de geleverde kritiek te
pareren. Ik zou alleen willen zeggen: Laat hij eens praten met de leden van
de rechterlijke macht. Hij heeft in de schriftelijke voorbereiding verwezen
naar de uitgebreide jurisprudentie die hierover is ontstaan. Wie echter zijn
oor te luisteren legt bij de rechterlijke macht en bij de Raad van State,
weet dat er met groot verlangen wordt uitgezien naar een oplossing van de
kant van de wetgever. Het gaat dus niet aan om als wetgever nu weer te zeggen:
Kijk maar naar de rechter, want hij weet er zo vreselijk goed weg mee. Het
begrip is dan te poly-interpretabel. Dat betekent dat er een heleboel ruis
in het bestuur zit, waarover vervolgens in een aantal gevallen bij de rechter
uitspraken uitgelokt kunnen worden. Dit is echter geen goede verhouding wetgever-rechtspraak.
 
 Er is inmiddels een regeringsstandpunt over het rapport van de commissie-Kortmann.
De minister heeft gezegd dat er een interdepartementale werkgroep is ingesteld
over deze materie. Dat is meestal goed voor een absolute stilstand. Ik herinner
me dit van ander facetbeleid, zoals de vrouwenemancipatie en dergelijke. Zodra
iets ondergebracht is in een interdepartementale werkgroep, weet je zeker
dat er niets meer gebeurt. Is dat in dit geval ook zo? Of heeft de minister
fiducie in deze oplossing?
 
 Het is heel mooi om de instelling van de cliëntenraden ineens weer
aan de autonomie van de gemeente over te laten. Dit punt is nu zo in de wet
gekomen. Ons verzoek is om dit punt expliciet bij de evaluatie te betrekken
en te bekijken of instellingen, sociale diensten die een cliëntenraad
hebben ingesteld, ook een betere relatie met hun cliënten hebben. Onze
suggestie is om het onderzoek ook uit te breiden naar de cliënten zelf.
 
 Voorzitter! Wij hebben vandaag een brief gekregen die mij heeft verontrust.
Deze brief komt van een aantal bewonersorganisaties van bejaardentehuizen,
verpleeghuizen en gehandicapteninstellingen. In deze brief gaat het om een
punt dat niet aan de orde is geweest bij de behandeling in de Tweede Kamer,
namelijk het zak- en kleedgeld van de bewoners. Niemand heeft nog op dit punt
gewezen, vandaar dat ik het hier ter sprake breng.
 
 Het is bekend dat er door allerlei wetgeving – de gehandicaptenwet,
de eigen bijdrage in de AWBZ – zo beknibbeld wordt op het kleine beetje
zakgeld van deze mensen, dat de leefomstandigheden zo verschralen dat deze
onder het niveau komen dat wij in Nederland juist achten. Er wordt in deze
brief gezegd dat het huidige normbedrag voor de zakcentjes 34% is. Dit is
nog gebaseerd op gegevens van 1970. Er is een budgetonderzoek verricht. Daaruit
blijkt dat het nieuwe normbedrag rond de 45% zou moeten liggen. De vraag aan
de minister is expliciet of hij op korte termijn een herberekening wil maken
voor personen die in zorginstellingen verblijven en of hij zo nodig het normbedrag
wil aanpassen.
 
 Een zelfde cri du coeur komt van deze kant. Er is vastgesteld dat alleenstaanden
in tehuizen op 60% zitten en niet op 70%. Ook dit is bijna niet meer verantwoord,
gezien de toch al minimale situatie van deze groep.
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn fractie wil ten slotte deze openbare behandeling
gebruiken om het principiële punt aan de orde te stellen
van de rechtsgrond voor de bijstand. Naar ons idee – we hebben hierover
al eerder gesproken, namelijk bij de behandeling van de notitie Overgangsrecht –
is er de laatste jaren zeer veel gerommeld met de sociale-zekerheidswetgeving,
met als hoofddoel het binnenhalen van bezuinigingen. Hierdoor is de principiële
kant, namelijk de grondslag van de verschillende regelingen, uit het zicht
verdwenen. Nu eens wordt geredeneerd vanuit de verzekeringsgedachte, dan weer
vanuit de reële behoefte. Nu eens is het een individueel recht, dan weer
is het gekoppeld aan een gezin of een partnerrelatie. Het voert te ver om
deze materie hier uit te werken. Wij willen er echter op aandringen dat bij
de herziening van het stelsel – ik kom dan eigenlijk weer op mijn eerste
punt terug – een principiële en niet louter een pragmatische invalshoek
wordt gekozen. Ik zeg dat niet omdat mijn partij pragmatisme schuwt, maar
juist omdat de werkbaarheid van het stelsel afhankelijk is van de legitimiteit
en van de mate waarin het rechtvaardig wordt ervaren door de mensen.
 
 Deze wet gaat uit van het geïndividualiseerde principe, dat tegelijkertijd
wordt ondergraven, omdat het uitgangspunt het gezin is en een onduidelijk
partnerbegrip. Van een dergelijke "ongelukkige" benadering die alleen tot
verwarring aanleiding geeft bij de burger, zouden wij af moeten.
 
 Voorzitter! Ik keer terug naar het punt waarmee ik deze beschouwing ben
begonnen. Is dit een tijdelijk wet, waardoor de bezwaren als "tijdelijke zonden"
kunnen worden beschouwd, of moet deze wet de komende misschien vijf à
tien jaar de uitkeringspraktijk bepalen? Als dat laatste het geval is, verwacht
onze fractie nog de nodige uitleg van de minister, waarbij hij ook de evaluatiepunten
dient te betrekken.
 
 
 
 
 
 De heer Van de Zandschulp (PvdA):
 
 Op 1 januari 1965, ruim dertig jaar geleden, trad de Algemene bijstandswet
in werking ter vervanging van de Armenwet uit 1912. Bijstandsverlening werd
een rechtsplicht van de overheid. Dat was een forse stap vooruit.
 
 In 1974 kwam het Bijstandsbesluit landelijke normering tot stand met all-in-normen,
afgeleid van het wettelijk minimumloon. Ook dat was een forse stap vooruit.
Vanuit die all-in-norm werd men geacht, alle algemeen noodzakelijke bestaanskosten
te kunnen dekken. Binnen die all-in-norm bestaat er een overigens krappe marge
van individuele keuzevrijheid. De normsystematiek was overzichtelijk. Er was
sprake van drie normbedragen: 100%, 90% en 70% van het minimumloon, terwijl
voor jongeren beneden de 23 jaar de normbedragen werden afgeleid van het minimumjeugdloon.
 
 Toch ging het om verschillende redenen al vrij snel daarna mis. Door de
massawerkloosheid liep het bijstandsvolume snel op, ook met groepen waarvoor
de ABW niet of nauwelijks bedoeld was. De sociale diensten werden vooral uitkeringsfabrieken.
Controle, begeleiding en activering raakten op de achtergrond. De bijstandswet
werd voorwerp van bezuinigingen en moest soms ook bezuinigingen elders opvangen.
Zo werd de ABW opgescheept met een overbruggingsuitkering, een toeslag voormalige
eenoudergezinnen, woningdelerskorting en ten slotte met een apart en complex
uitkeringsregime voor jongeren en schoolverlaters zodat wij nu in totaal 27
landelijke bijstandsnormen kennen.
 
 Samenlevings- en relatiepatronen waaierden verder uiteen zonder dat de
wetgever daar goed raad mee wist. De calculerende burger benutte de ontoereikendheid
van de controle ten eigen voordele. De rijksoverheid die voor 90% van de kosten
opdraait, overspoelde de gemeenten met een vloedgolf van circulaires en oekazes
en droeg iedere vrijmoedige gemeentelijke interpretatie van de bijstandswet
ter vernietiging aan de Kroon voor.
 
 Rijksoverheid en gemeenten wantrouwen elkaar. De GSD wantrouwde de cliënten
en vice versa etcetera. Via bureaucratisch administratieve maatregelen wordt
het geheel nog geregeerd, maar voor een deel is dat een schijnbeheersing en
een schijngelijkheid. Aldus een vrij gangbaar beeld dat op onderdelen natuurlijk
overdreven is. Aldus is het systeem toch wat vastgelopen.
 
 De bijstandswet moest dus heringericht worden. Drie jaar na de indiening
daarvan staan twee nieuwe wetsvoorstellen hier ter discussie. In de voorgestelde
nieuwe bijstandswet is er sprake van een verbeterde systematiek en wordt een
deel van de jurisprudentie en pseudowetgeving in de wettekst zelf geïncorporeerd.
Er wordt veel meer accent gelegd op de handhavingsproblematiek en de bevordering
van een zelfstandige inkomensvoorziening en/of sociale activering krijgt meer
reliëf.
 
 Een volgende majeure verandering bestaat uit een grotere beleidsvrijheid
van de gemeenten die de bijstand in medebewind uitvoeren. Die grotere beleidsvrijheid
wordt na een overgangsregime gekoppeld aan een grotere financiële verantwoordelijkheid.
Zelf ben ik van huis uit een gematigd centralist, zeker als het om de inkomens
op minimumniveau gaat. Ik hecht sterk aan rechtsgelijkheid tussen personen
in gelijke omstandigheden, ongeacht de woonplaats. Ik moest daarom enige aarzeling
overwinnen voordat ik akkoord ga met de vervanging van onderdelen van de landelijke
norm door een systeem van gemeentelijke toeslagen.
 
 Ik realiseer mij echter heel wel dat de formulering van medebewind door
de gemeente extreem geërodeerd is door een verregaande detaillistische
bemoeizucht van de rijksoverheid. Ik zie ook in dat er meer sprake is van
decentralisatie naar de gemeente en vaak steun ik die. Ik zie ook wel in dat
er sprake is van sterk uiteenlopende gemeentelijke belastingen, tarieven en
voorzieningen. Ik acht een nauwkeuriger afstemming van de bijstand op gemeentelijk
woningtoewijzingsbeleid, kwijtschelding van lokale belasting – waarvoor
de ruimte binnenkort weer vergroot wordt – gemeentelijk minima- en voorzieningenbeleid
een pluspunt. Ik geef voorts ook wel toe dat differentiatie van woonvormen
en leefpatronen in elk geval centraal niet meer via regelgevingen op te vangen
zijn. Ik ben daarom geneigd, die herschikking van verantwoordelijkheden tussen
Rijk en gemeenten en herschikking van financiële middelen toch maar positief
tegemoet te treden, mede omdat het gemeentelijk toeslagenbeleid in de wet
wel duidelijke normen en ijkpunten heeft.
 
 Op enkele onderdelen zoals een versoepeling van de voorschriften bij bijzondere
bijstand ben ik zelfs uit volle overtuiging voor een grotere gemeentelijke
beleidsvrijheid. Bijzondere bijstand voor bijzondere situaties leent zich
uit de aard der zaak niet voor strikte landelijke normering.
Ik neem er kennis van dat het kabinet de herinrichting van de bijstandswet
opzadelt met een ombuigingstaakstelling van ongeveer 400 mln. Ik neem dat
met een schep zout. Dat er in de uitvoering van de bijstandswet de nodige
ruis zit, lijkt mij evident. Dat de nieuwe ABW de uitvoeringsorganisatie meer
mogelijkheden geeft om die ruis eruit te halen, is een winstpunt. Ik verwacht
daarvan ook wel een opbrengst van enige substantiële omvang, maar het
lijkt mij volkomen speculatief om daarvoor nu al een bedrag in te boeken.
 
 Naast de handhaafbaarheid en de activeringsfunctie is er nog een groot
maatschappelijk probleem dat meer aandacht vraagt: het probleem van de armoedebestrijding.
Na een jarenlang achterblijven van de uitkeringen bij de gemiddelde loonontwikkeling
is dit een urgent maatschappelijke probleem. De nieuwe Algemene bijstandswet
heeft slechts een zijdelingse relatie met dit probleem die niettemin wel van
belang is. Betere handhaafbaarheid en uitstroombevordering scheppen meer mogelijkheden
voor een goed minimabeleid, waaronder een herstel van de koppeling.
 
 Vooral drie categorieën bijstandsafhankelijken raken steeds meer
in de klem: de zeer langdurig bijstandsafhankelijken, bijstandsafhankelijken
met kinderen en bijstandsafhankelijken met hoge woonlasten. In het voorlopig
verslag kondigde mijn fractie nog aan dat wij armoedebestrijding een belangrijk
onderdeel van dit debat zouden maken, maar de laatste weken heeft de Tweede
Kamer zich met dit onderwerp uitvoerig beziggehouden. Daarbij zijn suggesties
gedaan ter zake van ruimere mogelijkheden voor een beroep op de bijzondere
bijstand door langdurig bijstandsgerechtigden, suggesties inzake schuldsanering
en verruiming van het gemeentelijk kwijtscheldingsbeleid. Ik sluit mij bij
die suggesties aan.
 
 Bij het handhavingsbeleid verwacht ik vooral veel van een grondig en zeer
zorgvuldig intake-beleid, maar ook het gemeentelijke toeslagenbeleid, de striktere
aantoonplicht, verificatie en gegevensuitwisseling kunnen bijdragen aan een
betere handhaving van de bijstandswet.
 
 Eén onderdeel kent mijns inziens echter niet of nauwelijks verbetering:
het weerbarstige, privacy- en fraudegevoelige begrip "gezamenlijke huishouding".
In de nieuwe bijstandswet wordt het maar eens geprobeerd met de nieuwe begripsomschrijving.
Broers en zussen kunnen nu ook een gezamenlijke huishouding voeren, maar voor
het overige deel van de nieuwe begripsomschrijving zie ik nauwelijks enig
verschil met de oude omschrijving. Het kabinet spreekt van "verduidelijking"
maar voor mij is er niet veel duidelijker geworden.
 
 Er is echter wel een substantiële toevoeging gedaan. In een geheel
nieuw artikellid wordt voor een aantal evident geachte situaties de constructie
van een onweerlegbaar rechtsvermoeden geïntroduceerd. In vier typen van
situaties kan de gemeente, zonder nadere bewijsvoering èn zonder mogelijkheid
voor de cliënt om tegenbewijs te leveren, dus zonder meer van een gezamenlijke
huishouding uitgaan. Ik erken dat het in deze vier typen van situaties veelal
om evidenties gaat, in 99 van de 100 gevallen of misschien wel in 999 van
de 1000 gevallen. Ik vind het daarom wel acceptabel om af te zien van een
bewijsplicht voor de gemeente. Voor mijn rechtsgevoel is het echter een brug
te ver als cliënten geen tegenbewijs mogen leveren. Ik ben geen geschoold
jurist en tot mijn spijt ben ik hierover ook nog geen rechtsgeleerd betoog
tegengekomen. In de nadere memorie van antwoord aan deze Kamer geeft het kabinet
een paar andere voorbeelden van een onweerlegbaar rechtsvermoeden in bestaande
wetgeving. Ik vind die voorbeelden qua zwaarte en ingrijpendheid volstrekt
onvergelijkbaar.
 
 Ik zei al dat ik onderschrijf dat er in die vier genoemde situaties in
het algemeen sprake is van evidenties. Er zijn echter ook casusposities bestaanbaar
waar die evidentie ontbreekt. Ik noem er nu één, die zowel gruwelijk
als onwaarschijnlijk is, maar wel bestaanbaar.
 
 Jan en Marie delen de voordeur, maar hebben daarachter elk een eigen etage
met basisfaciliteiten. Verder hebben zij nauwelijks iets gemeen. Jan is RWW-gerechtigd,
Marie verdient het minimumloon. In een dronken bui maakt Jan zich schuldig
aan verregaande ongewenste seksuele handelingen tegenover Marie, die als gevolg
daarvan zwanger raakt. Om emotionele en principiële redenen besluit Marie
haar zwangerschap uit te dragen. Op grond van de letterlijke wettekst wordt
Marie nu gedwongen om haar verkrachter de facto te onderhouden; althans, de
uitkering van Jan wordt ingetrokken. Er is sprake van een hoofdverblijf in
dezelfde woning en uit de "relatie" is een kind geboren.
 
 Voor dit schrijnende geval is er een "escape", aldus de nadere memorie
van antwoord. Op grond van het individualiseringsprincipe kunnen B en W namelijk
afwijken van het principe van de gezinsbijstand. Dat klopt, maar dit individualiseringsartikel
bevat een bevoegdheid van B en W, geen rechtsmiddel voor Marie.
 
 Er is nog een tweede "escape" denkbaar, echter alleen voor diegenen die
hun wetten kennen. Marie is namelijk niet verplicht om de verwekker van haar
kind te identificeren. Ik vind deze "escape" wel praktisch maar ook dubieus.
Van de vier soorten evidenties in artikel 3, lid 3, zijn er enkele duidelijk
en controleerbaar maar berusten er twee op bluf van de wetgever. Dat zijn
bij een hoofdverblijf in dezelfde woning deze situaties: er is uit de relatie
een kind geboren maar de verwekker hoeft niet bekend te zijn, of er is een
samenlevingscontract dat mede een bijdrage aan de huishouding omvat, maar
dat samenlevingscontract is geen door de gemeente opeisbaar document. De argeloze
of scrupuleuze cliënt verschaft die gegevens; de minder scrupuleuze burger
die de wetten kent, verzwijgt het vaderschap of het samenlevingscontract.
 
 Ik heb tegen de formulering van artikel 3, lid 3, dus twee bedenkingen.
De onmogelijkheid om tegenbewijs te leveren acht ik rechtens aanvechtbaar
en enkele van de evidenties berusten meer op bluf dan op feitelijkheid. Met
dit artikellid verwerft de calculerende overheid wellicht een tijdelijke voorsprong,
althans een verkleining van de achterstand op de calculerende of frauderende
burger. De vraag is echter of zo'n wapenwedloop tussen calculerende burger
en calculerende overheid niet in een Pyrrusoverwinning moet uitmonden. De
voorgestelde wettekst is structureel niet bevredigend. Het ene lapmiddel wordt
vervangen door een ander lapmiddel. Ik erken dat de bijstand juist op dit
onderdeel kwetsbaar is en dat een bevredigende oplossing op
dit moment niet direct voorhanden is.
 
 Bij de debatten over de stelselherziening in het najaar van 1986 heb ik
hier de suggestie gedaan om alle voor- en nadelen van een geregistreerd partnerschap
voor ongehuwd samenwonenden eens grondig te inventariseren, de verkokering
voorbij. In die variant biedt de overheid aan alle ongehuwd samenwonenden
of woningdelenden een keuzemogelijkheid om via registratie in alle wet- en
regelgeving over de hele linie met gehuwden gelijkgesteld te worden dan wel
als alleenstaande beschouwd te worden.
 
 Zo'n keuzevariant moet wel een reële afweging bieden. Dat wil zeggen
dat op wat langere termijn potentiële voor- en nadelen elkaar in evenwicht
moeten houden. De introductie van zo'n keuzevariant zou dan ook bij voorkeur
moeten worden gevolgd door andere instanties, zoals de CAO-partijen als het
om het nabestaandenpensioen in aanvullende pensioenregelingen gaat. Wie opteert
voor een geregistreerd partnerschap, heeft de potentiële voordelen van
bijvoorbeeld de overdracht van de basisaftrek, het nabestaandenpensioen, zowel
wettelijk als in de aanvullende regelingen, eventuele gezinstoeslagen en gezinsreducties
in het openbaar vervoer, maar ook het potentiële nadeel van de partnerinkomenstoets.
Wie niet opteert voor een geregistreerd partnerschap mist die voordelen, maar
betaalt zijn luister- en kijkgeld individueel, heeft geen recht op een overlijdensuitkering,
een nabestaandenpensioen of een ruime vrijstelling van het successierecht
en mist het nadeel van de partnerinkomenstoets.
 
 Indien bij een pakketvergelijking de mogelijke minnen en plussen gedurende
een langere tijdsduur elkaar in evenwicht houden, wordt de calculerende burger
voor een reële afweging geplaatst. Natuurlijk moet de overheid selectief
winkelen voorkomen. Een eenmaal gemaakte keus voor geregistreerd partnerschap
duurt voort zolang de partners hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben.
Op die manier kunnen ongehuwd samenwonenden zelf een keus maken, met alle
consequenties voor hen van dien.
 
 Bij de huidige uitwaaiering van samenwoon- en relatiepatronen kan de overheid
geen werkelijk controleerbare criteria ontwikkelen voor gelijke behandeling
met gehuwden van allerlei varianten van niet-gehuwd samenwonen. Ik erken dat
de bijstandswet als sluitstuk op dit punt de meest weerbarstige wet is. Ik
kan mij ook wel voorstellen dat de overheid bij de introductie van een geregistreerd
partnerschap in eerste aanleg de bijstand daarvan uitzondert in afwachting
van verdere voortgang naar individuele economische zelfstandigheid en arbeidsparticipatie.
De vraag, hoe om te gaan met allerlei woon- en leefvormen buiten het huwelijk,
zal ons nog wel even bezighouden en vooral inzake de bijstandswet, naar ik
vrees.
 
 Wat mij irriteert, is dat er in dat debat geen werkelijke vooruitgang
zit, maar dat wij steeds weer ad hoc noodconstructies bedenken. Ik vind de
nieuwste variant van "gezamenlijke huishouding" in de bijstandswet geen aanwinst.
Aan een reeds te vol gehangen boom van uiteenlopende begripsomschrijvingen
wordt er weer een extra variant gehangen. Als de overheid zich dan toch genoodzaakt
ziet om ongehuwd samenwonenden onder bepaalde condities met gehuwden gelijk
te stellen, is eenzelfde formulering in diverse wet- en regelgeving wel zeer
noodzakelijk. Het toch al fragiele draagvlak voor zo'n gelijkstellingsconstructie
brokkelt verder af naarmate het aantal uiteenlopende begripsomschrijvingen
divergeert.
 
 Ik ga nog even door op het thema van de handhaafbaarheid. De aantoonplicht
van de bijstandsaanvrager wordt vergroot en er worden meer instanties informatieplichtig
aan B en W als uitvoerders van de bijstandswet. Ik spring nu over van artikel
3 naar artikel 122. De forse uitbreiding van het aantal informatieplichtige
instanties staat op gespannen voet met het recht op privacy. Het legt de afhankelijke
positie van de bijstandsaanvrager bloot. Juist de bonafide bijstandsgerechtigde
zal die forse aanscherping van de inlichtingenplicht allicht als een blijk
van wantrouwen ervaren.
 
 De door mij niet bestreden aanscherping van de inlichtingenplicht vergt
van de wetgever op zijn beurt een grote zorgvuldigheid en een inspanning om
de aard van de gevraagde inlichtingen zo nauwkeurig mogelijk te omschrijven
en af te bakenen. Ik vind de voorgestelde wettekst te ruim geformuleerd. De
Registratiekamer vindt dat ook. In reactie op de kritiek van de Registratiekamer
brengt het kabinet nu twee noodverbanden aan. Zo kunnen via een delegatiebepaling
andere instanties en personen worden aangewezen voor het verstrekken van inlichtingen
over inkomen en vermogen. De minister zegt toe dat in de beoogde AMvB nauwkeurig
wordt aangegeven om welke instanties het zal gaan en welke gegevens opgevraagd
kunnen worden. Het concept van de algemene maatregel van bestuur zal voor
advies worden voorgelegd aan de Registratiekamer.
 
 Met deze toezegging is voorlopig wellicht te leven. Maar structureel is
deze oplossing niet bevredigend. Een uitbreiding van de inperking van de persoonlijke
levenssfeer is dermate ingrijpend dat de formele wetgever daarin een rol hoort
te spelen. In de wet zelf dient dan ook limitatief opgesomd te worden welke
instanties aan B en W informatieplichtig zijn.
 
 Het tweede noodverband is een circulaire aan de gemeenten over de aard
van door woningverhuurders te verstrekken gegevens. Ook deze circulaire zal
in concept aan de Registratiekamer voorgelegd worden. De Nationale woningraad
schreef ons dat in een huurdersadministratie niet meer gegevens opgeslagen
dienen te zijn dan nodig is voor het uitvoeren van de huurovereenkomst. Dat
lijkt mij een juist standpunt. Gegevens over de gezinssituatie worden, aldus
deze brief, nadat de woning is toegewezen en betrokken, niet meer geactualiseerd.
 
 Ik lees in de stukken dat er eerst een pilotstudie komt naar het soort
gegevens dat van woningcorporaties gevraagd kan worden voordat er een concept-circulaire
opgesteld wordt. Ik begrijp niet wat er allemaal via die pilotstudie onderzocht
moet worden. Als argeloos buitenstaander denk ik dat de GSD bij de woningverhuurder
kan nagaan of er een huurovereenkomst is, op welke naam of namen deze staat
en eventueel, als het om een aanvraag van een woonkostentoeslag gaat, hoe
hoog de huurprijs is. That's all! Als dit het inderdaad is, waarom is er een
pilotstudie nodig en waarom kan de aard van de te vragen informatie niet in
de wettekst zelf opgenomen worden?
 
 Ik accepteer for the time being deze noodverbanden, maar ik vraag de minister
toch of hij ernaar wil streven, hetgeen nu op deze manier geregeld
wordt op afzienbare termijn zo goed mogelijk in de wet zelf vast te leggen.
 
 Ik heb over dit onderdeel nog een kritische opmerking. De inlichtingenplicht
van derden aan B en W gaat niet alleen over de positie van de bijstandsaanvrager,
maar ook over die van degenen die hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben.
Dit is te ongeclausuleerd geformuleerd. Als ik een kamer verhuur aan een bijstandsgerechtigde,
kunnen B en W in theorie mijn hele doopceel lichten en bij mijn ziekenfonds,
pensioenfonds, de Kamer van koophandel of het arbeidsbureau dan wel de griffier
van de rechtbank over mij informatie inwinnen. Ik meen dat ik als verhuurder
van een kamer aan een bijstandsgerechtigde pas in beeld kan komen, als er
indicaties zijn dat die "verhuurovereenkomst" een camouflage is voor een gezamenlijke
huishouding. Dan is inderdaad de vraag relevant of ik een inkomen van ten
minste het minimumloon heb en of mijn vermogen het vrij te laten bescheiden
vermogen van de bijstand overschrijdt.
 
 Zonder een dergelijke clausulering kan het effect optreden dat ik in de
toekomst de bijstandsgerechtigde niet meer als huurder accepteer. En dat zal
toch niet de bedoeling van de wetgever zijn.
 
 Ik vraag de minister nadrukkelijk om ons straks nader te informeren over
de vragen hoe artikel 122 in de praktijk toegepast wordt, welke nadere regelgeving
er via AMvB of circulaires getroffen is en of die nadere regelgeving niet
in de wettekst zelf opgenomen kan worden. De machtsongelijkheid tussen bijstandsaanvrager
en overheid vergt een zeer scrupuleuze afweging van de formele wetgever.
 
 Tot de kernfuncties van de bijstand wordt nu veel nadrukkelijker de activeringsfunctie
gerekend, vooral als stimulans tot arbeidsparticipatie als middel tot zelfstandige
bestaansinkomensvoorziening en als vorm van sociale activering. Ik ben het
daarmee eens. Arbeids- en uitkeringsbestel zijn te zeer uiteen gegroeid en
gescheiden circuits geworden. De uitkering fungeerde tot voor kort soms te
gemakkelijk als afkoopsom voor het recht op arbeid.
 
 Sinds pakweg een half decennium proberen wij uitkerings- en arbeidsbestel
weer meer met elkaar te verbinden. Dat gaat gepaard met forse aanloopproblemen.
Dit kabinet steekt er meer energie in en staat meer open voor onorthodoxe
wegen. Daarover hebben wij hier veertien dagen geleden gediscussieerd. Ik
beperk mij nu tot de bijstandswet. Die schrijft samenwerking tussen gemeente
en arbeidsvoorziening dwingend voor. Uit de hoek van de lokale politici hoor
ik soms de klacht dat gemeenten psychologisch op achterstand staan, nu de
bijstandswet die samenwerkingsverplichting wel in de wet zelf opgenomen ziet,
maar de arbeidsvoorzieningswetgeving geen analoge bepaling kent. Men heeft
dan kennelijk het gevoel met de hoed in de hand bij het RBA op de stoep te
staan. Wat er ook van zij, het lijkt mij op zich gewenst dat in de arbeidsvoorzieningswetgeving,
die nu toch al voor wijziging vatbaar is, een analoge samenwerkingsverplichting
wordt opgenomen.
 
 Een enkele keer hoor ik uit de hoek van lokale bestuurders zelfs de roep
om het RBA de rug toe te keren. Dat lijkt mij zeer kortzichtig, want de gemeenten
hebben het RBA keihard nodig. Die oprispingen verraden echter wel dat er nogal
wat frustraties zijn. Waarom kunnen wij geen systeem bedenken, bijvoorbeeld
met behulp van financiële prikkels naar twee kanten, waarbij ARBVO en
gemeenten in samenwerking investeren tot wederzijds voordeel?
 
 Tot het activerend arbeidsmarktbeleid behoort tegenwoordig ook een aanscherping
van de sollicitatieplicht en een oprekking van het begrip "passende arbeid".
Ik sta daar nogal ambivalent tegenover. Natuurlijk moeten bijstandsontvangers
al het mogelijke doen om weer zelfstandig in het inkomen te voorzien. Daar
moet ook controle op zijn. Die controle moet wel gepaard gaan met ondersteuning
en begeleiding, zeker van langdurig werklozen. Anders verwordt het tot een
bureaucratisch, administratief mechanisme dat deels een schijnwerkelijkheid
oplevert en dat vooral repressieve trekken vertoont.
 
 Sommige gemeenten hebben in het recente verleden een strafkorting van
de rijksoverheid gehad, omdat zij te weinig zouden doen aan (her)controle
van de naleving van de sollicitatieplicht. Zo'n strafkorting zet gemeenten
wel aan tot een verhoogde activiteit. Maar het is soms te betwijfelen of dat
steeds de juiste activiteit is. Ik citeer uit een brief van een GSD aan een
langdurig bijstandsgerechtigde: 
 
 
 "U staat bij het arbeidsbureau
in een wachtbestand, waardoor er niet direct actief voor u bemiddeld wordt.
Ik verzoek u zich daar te melden met het verzoek om actievere bemiddeling
dan wel hulp bij het zoeken naar een baan. Wilt u de sociale dienst op de
hoogte houden van de eventuele gevolgen?
 
 
 Bij voorbaat dank,
 
 
 de directeur,
 
 
 namens deze het hoofd van de onderafdeling Beslissingen
Oost-1."
 
 
 
 Met de verzending van zulke brieven is wellicht de rijksconsulent even
geapaiseerd, maar de langdurig werkloze schiet daar geen spat mee op.
 
 Een recent onderzoek van de GSD Groningen wijst uit dat 85% van de langdurig
werklozen bereid, gemotiveerd en in staat is om werk te aanvaarden en dat
de helft van de langdurig werklozen ook wil werken voor een loon dat nauwelijks
boven de uitkering uit komt. Een andere constatering uit dit onderzoek is
dat de langdurig werklozen die toch een baan weten te bemachtigen, daarin
vooral slagen via sociale contacten of via vrijwilligerswerk en nauwelijks
via reguliere sollicitaties. Zo'n onderzoek relativeert het wat overspannen
accent op de aanbodkant van de arbeidsmarkt en de sollicitatieplicht wel enigszins.
Een echt activerend beleid moet zoveel mogelijk aansluiten bij de ervaringen
en de belevingswereld van langdurig werklozen zelf en in een evenwicht van
rechten en plichten betekent activering een inspanning van zowel de langdurig
werkloze als het uitvoeringsorgaan. Het louter tellen van sollicitatiebrieven
noem ik geen activerend beleid, maar creëert ten dele een schijnwereld.
 
 Met of zonder aanscherping van de sollicitatieplicht blijven wij binnen
afzienbare termijn geconfronteerd worden met de maatschappelijke problematiek
van zeer langdurig werklozen, ook wel eens de blijvers in de bijstand genoemd.
Onder het adagium van sociale activering stelt het kabinet een experimenteerartikel
in de bijstandswet voor. In de Tweede Kamer leidde dit tot een enigszins schimmig,
althans niet uitgekristalliseerd debat over al dan niet verplicht vrijwilligerswerk.
En niet geheel zonder reden, mede gelet op de publieke discussie, waar schuwde het GPV-lid Van Middelkoop voor het gevaar van nieuwe horigheid.
De minister heeft nadien in een brief van 18 januari van dit jaar de strekking
van het experimenteerartikel verduidelijkt. Een eventuele verplichtstelling
van onbeloonde arbeid is slechts denkbaar in een individueel trajectplan met
begeleiding en gericht op inschakeling bij betaalde arbeid. Het gaat hier
dus om stage-achtige activiteiten. Buiten een dergelijk trajectplan van toeleiding
naar de arbeidsmarkt om kan onbeloonde arbeid gestimuleerd worden en eventueel
gepaard gaan met een opschorting van de sollicitatieplicht of een bonus, maar
niet verplicht gesteld worden. Wat mij betreft is dit een acceptabele benadering.
 
 Ik kom tot mijn slotsom. De herinrichting van de Algemene bijstandswet
is een omvangrijk en ingrijpend proces. De nieuwe bijstandswet bevat op een
aantal onderdelen belangrijke verbeteringen, zoals een betere wetssystematiek,
meer waarborgen voor uitvoerbaarheid en handhaving en meer stimulansen tot
activering.
 
 Op het zeer weerbarstige punt van gezamenlijke huishouding zien wij slechts
marginale wijzigingen, die voor een deel nog van aanvechtbaar allooi zijn.
De uitbreiding van de informatieplicht door derden vraagt binnen afzienbare
tijd echt een strakkere wettelijke omlijning. Een grotere gemeentelijke beleidsvrijheid
en financiële verantwoordelijkheid is op zich zelf gewenst. Ondanks mijn
aarzeling over het gemeentelijk toeslagenbeleid met het risico van nieuwe
rechtsongelijkheid geef ik hier toch de wet het voordeel van de twijfel. Ik
hoop dat gemeentebesturen bij hun grotere beleidsmarge een maatschappelijk
draagvlak zoeken door inschakeling van cliëntenraden en/of gemeentelijke
adviescommissies.
 
 Ik constateer met genoegen dat twee achtereenvolgende kabinetten ten slotte
koers hebben gezet op verwerving van een breder maatschappelijk draagvlak
in intensief overleg met de Vereniging van Nederlandse gemeenten en Divosa
en dat dit kabinet ten slotte tegemoet gekomen is aan de vraag naar een toereikende
voorbereidingsfase. Wij hebben dit in het recente verleden te vaak anders
meegemaakt. Ik hoop dat die lijn ook doorgetrokken wordt in wijzigingen van
sociale-verzekeringswetten, bijvoorbeeld ook in de richting van de bedrijfsverenigingen.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De regering zal antwoorden na de eerste termijn van de zijde van de Kamer
inzake de Deltawet grote rivieren.
 
 
 
 
 
 De vergaderingen wordt enkele minuten geschorst.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19941995-26-1068-1086.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl