Behandeling van het Voorstel van wet van het lid Dittrich tot wijziging van enige bepalingen van het Wetboek van Strafvordering (invoering van spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden) (27632)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2003-2004, pag. 1318-1328

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-05-2004

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

nr. 26, pagina 1318-1328

27-04-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27632Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet educatie en beroepsonderwijs in verband met verbeteringen van uiteenlopende, voornamelijk uitvoeringstechnische aard (technische herziening WEB) (28745)Pagina 1309-1309
Noot 1 (zie blz. 1377): Schriftelijke inbreng van de leden in de eerste termijn van de behandeling van de begroting van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer voor het jaar 2004 (29200 XI) (deel Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) en antwoorden van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer op vragen gesteld in deze eerste termijnPagina 1392-1417
Behandeling van het Voorstel van wet van het lid Dittrich tot wijziging van enige bepalingen van het Wetboek van Strafvordering (invoering van spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden) (27632)Pagina 1318-1328
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 27 april 2004)Pagina 1390-1391
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht en enige andere wetten in verband met de mogelijkheid om de bezwaarschriftprocedure met wederzijds goedvinden buiten toepassing te laten (rechtstreeks beroep) (27563)Pagina 1335-1340
Behandeling van het wetsvoorstel Aanvulling van de Algemene wet bestuursrecht met regels over verkeer langs elektronische weg tussen burgers en bestuursorganen en daarmee verband houdende aanpassing van enige andere wetgeving (Wet Elektronisch bestuurlijk verkeer) (28483)Pagina 1310-1318
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht en enige andere wetten in verband met de mogelijkheid om de bezwaarschriftprocedure met wederzijds goedvinden buiten toepassing te laten (rechtstreeks beroep) (27563)Pagina 1352-1358
Behandeling van het wetsvoorstel Implementatie van het kaderbesluit van de Raad van de Europese Unie betreffende het Europese aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten van de Europese Unie (Overleveringswet) (29042)Pagina 1328-1335
Presentie en opening (dinsdag 27 april 2004)Pagina 1309-1309
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Implementatie van het kaderbesluit van de Raad van de Europese Unie betreffende het Europese aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten van de Europese Unie (Overleveringswet) (29042)Pagina 1340-1352
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2004, onderdelen Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (29200 XI)Pagina 1377-1389
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begrotingsstaat van het ministerie van Buitenlandse Zaken (29200 V) voor het jaar 2004; - Vaststelling van de begrotingsstaat van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (29200 XVI) voor het jaar 2004Pagina 1309-1309
Lijst van besluiten (dinsdag 27 april 2004)Pagina 1389-1390
Voortzetting van de behandeling van het Voorstel van wet van het lid Dittrich tot wijziging van enige bepalingen van het Wetboek van Strafvordering (invoering van spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden) (27632)Pagina 1359-1377

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 70 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het Voorstel van wet
van het lid Dittrich tot wijziging van enige bepalingen van het Wetboek van
Strafvordering (invoering van spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden)
(27632).De voorzitter:Ik deel aan de Kamer mede dat de heer Dittrich zich laat vergezellen door
de heren F. Schonewille en G.J. Knoops. Ik heet de drie heren van harte welkom.
De minister van Justitie had ik eerder al verwelkomd.De beraadslaging wordt geopend.De heer Witteveen (PvdA):Het strafproces is van oudsher gericht op de opsporing en berechting van
strafbare feiten. Het is dadergericht; met het slachtoffer werd te weinig
rekening gehouden. In de afgelopen twintig jaar is het inzicht doorgebroken
dat een ingrijpende verandering van perspectief nodig is en dat, in de woorden
van de onderzoekers van het rapport Strafvordering 2001, de reactie van de
overheid op het strafbare feit niet adequaat kan zijn indien de strafrechtelijke
procedure de belangen van het slachtoffer onvoldoende verdisconteert. Daaruit
volgen meteen al twee desiderata voor de vormgeving van de procespositie van
het slachtoffer, aldus deze onderzoekers. In de eerste plaats moet het strafproces
de negatieve consequenties voor het slachtoffer beperken. In de tweede plaats
moet het strafproces zo worden ingericht dat het zo min mogelijk nieuwe problemen
voor het slachtoffer schept. Deze uitgangspunten zijn ook van belang voor
het wetsvoorstel waarover wij vandaag spreken.De verbetering van de strafrechtelijke positie van het slachtoffer gaat
intussen met kleine stapjes. Het lijkt erop dat de praktijk voorloopt op de
wetgever door een andere manier van werken en door richtlijnen aan politie
en justitie. Het Wetboek van Strafvordering zal op vele plaatsen moeten worden
herzien. De erkenning van het spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden
is een belangrijk initiatief. Het is mooi dat wij daar vandaag aan kunnen
meewerken, maar het is slechts een onderdeel van een veel grotere
verandering. Mijn fractie vindt het wenselijk om, gebruikmakend van de vele
gedetailleerde voorstellen die het onderzoeksproject Strafvordering 2001 heeft
opgeleverd, tot een systematische herziening van het strafprocesrecht over
te gaan teneinde de positie van het slachtoffer op alle daarvoor in aanmerking
komende plaatsen te verbeteren.Het slachtoffer moet concreet over de hierna genoemde rechten komen te
beschikken. Het recht op respect en een begripvolle bejegening; het recht
op informatie en uitleg omtrent de voortgang van de zaak; de bevoegdheid om
informatie te verschaffen aan de officials die binnen de strafrechtelijke
procedure beslissingen nemen ten aanzien van de verdachte; het recht op juridische
bijstand; het recht op bescherming van privacy en fysieke veiligheid en het
recht op schadevergoeding door de dader van het delict. Voor al deze rechten
geldt dat er al iets is bereikt. Sinds de Wet Terwee geldt dit zeker voor
de schadevergoeding. Te vaak gaat het echter nog om een gunst in plaats van
een recht en heeft de wetgeving deze zes rechten nog onvoldoende gewaarborgd.
Invoering van het spreekrecht is dus een onderdeel van een breed spectrum
van wenselijke wetswijzigingen.In dat verband heb ik een vraag aan de minister van Justitie. In de schriftelijke
voorbereiding van dit wetsvoorstel blijkt hij van mening te zijn dat zo'n
structurele aanpassing van het wetboek noodzakelijk en gewenst is. Bij een
eerder debat in deze Kamer over de herziening van het strafprocesrecht, waarbij
het natuurlijk over vele onderwerpen ging, is echter niet duidelijk geworden
welke concrete stappen de minister daartoe wil nemen. Zou het niet mogelijk
zijn, gezien het vele voorwerk dat er al gedaan is, nog in deze kabinetsperiode
voorstellen in te dienen waardoor het Wetboek op het terrein van de positie
van slachtoffers weer geheel "up-to-date" wordt?Het initiatiefwetsvoorstel beperkt zich tot het spreekrecht op de zitting
en is in die zin meer symbolische politiek dan een structurele aanpassing
van het gehele systeem. Mijn fractie ziet een aantal belangrijke voordelen
aan het voorstel, zoals de erkenning van het slachtoffer en het respect dat
hem of haar hierdoor wordt verleend, de mogelijke emancipatie van het slachtoffer
en de informatieverlening aan de justitiële autoriteiten over de gevolgen
van het strafbare feit. Wij zien ook problemen, vooral voor slachtoffers en
nabestaanden die van het spreekrecht gebruik maken, maar ook voor de andere
procesdeelnemers. Er zal dus een afweging nodig zijn.Uit onderzoek naar victim impact statements in de Verenigde Staten blijkt
dat het risico alleszins reëel is dat het slachtoffer op de zitting een
tweede keer in de slachtofferrol wordt gedrukt. Men noemt dat "secundaire
victimisatie". De ervaring om je verhaal te kunnen vertellen kan zowel bevrijdend
als traumatisch zijn. De confrontatie is niet voor iedereen zinvol, zelfs
niet als men zelf voor het spreekrecht heeft gekozen. Als het slachtoffer
iets zegt wat van belang is voor de berechting en de veroordeling van de dader,
zal de dader iets willen terugzeggen. Diens raadsman zal tot ondervraging
van het slachtoffer willen overgaan. Het is dan mogelijk dat het slachtoffer
opeens met een van onze zogenaamde topstrafpleiters wordt geconfronteerd.
Dat kan een slechte ervaring zijn. De indieners verschuilen zich op dat punt
achter de toestemming die de rechter moet geven om een vraag aan het slachtoffer
te mogen stellen. Maar als het gaat om een uitlating die de rechtspositie
van de verdachte raakt, zal de toestemming niet geweigerd kunnen worden in
het licht van artikel 6 EVRM. Dit probleem wordt erger als niet geheel duidelijk
is in hoeverre het slachtoffer zelf een zeker aandeel heeft gehad in het strafbare
feit en dus ook enigszins dader is; advocaten zullen dat punt natuurlijk zeker
willen uitbuiten.In het wetsvoorstel wordt geprobeerd de verklaring van het slachtoffer
te beperken, namelijk tot de gevolgen van het misdrijf voor het slachtoffer
zelf. Dat gebeurt naar het voorbeeld van de Amerikaanse victim impact statements.
De verklaring zou dus niet moeten gaan over de loop van de gebeurtenissen,
de persoon van de dader of over de straf die hem of haar toekomt. De indieners
realiseren zich dat dit een kunstmatige beperking is van het hele verhaal
en dat goede voorlichting noodzakelijk is. Dat is evenwel niet genoeg. Het
probleem is dat het verhaal over de gevolgen van het misdrijf vaak helemaal
niet kan worden verteld zonder ook te praten over de gebeurtenissen zelf en
over de mate waarin ze schokkend of traumatisch waren. Ook moet daarbij worden
gepraat over de intenties van de dader, zoals het slachtoffer ze heeft waargenomen.
In het verhaal over de gevolgen zitten onvermijdelijk elementen die een licht
werpen op het karakter van de betrokkene en op het karakter van de dader.
Die les kunnen wij trekken uit alleen al onze eigen ervaring met het vertellen
van verhalen. Maar wij kunnen de les ook trekken uit de narratologische analyse
van processen die in de Verenigde Staten al het nodige verontrustende materiaal
hebben opgeleverd. Als voorlichting niet helpt en als het verhaal van het
slachtoffer inderdaad iets inhoudt over de gebeurtenissen en de dader, zal
het dus op de zitting onvermijdelijk zijn dat de rechter het slachtoffer het
zwijgen oplegt of dat de advocaat van de verdachte bezwaar maakt. Dat lijkt
mij allemaal frustrerend voor het slachtoffer. Het is een tweede vorm van
secundaire victimisatie. Daartegenover blijft staan dat mensen dat risico
willens en wetens kunnen aanvaarden. Er is sprake van een recht, een keuze.
Het gaat daarbij echter wel om rationele slachtoffers die al veel aan verwerking
van traumatische gebeurtenissen hebben gedaan. Dat geldt voor lang niet iedereen.Wij moeten het spreekrecht natuurlijk ook bekijken vanuit de positie van
de rechter. De bedoeling van de indieners is dat het spreekrecht geen invloed
zal hebben op de oordeelsvorming over de daad en over de persoon van de dader.
Gezien het voorgaande is dat op zijn minst moeilijk voorstelbaar, vooral op
het punt van emotionele getuigenissen. De rechter moet afstand kunnen nemen
van die emotionaliteit en reflectief te werk kunnen gaan. Hoe doe je dat eigenlijk
als je er als politierechter alleen voorstaat en je meteen uitspraak moet
doen? Is overleg met andere rechters niet een goede manier om de reflectiviteit
te bevorderen en te waarborgen? Is het misschien verstandig om vanuit de optiek
dat het rechterlijk oordeel over de verdachte onverminderd van hoge kwaliteit
moet zijn, het spreekrecht te beperken tot de zittingen van
de meervoudige kamer?Een tweede probleem voor de rechterlijke macht is van andere aard. Invoering
van het spreekrecht zal namelijk een forse uitbreiding van de werklast van
het OM en van de rechterlijke macht betekenen. Dat verklaart de Raad voor
de rechtspraak zelfs in twee brieven, hoewel het nog niet mogelijk blijkt
die uitbreiding precies te kwantificeren. Gezien de financiële tekorten
van de overheid is natuurlijk de vraag waar extra middelen vandaan moeten
komen om de extra taken uit te voeren.Om de voordelen van het spreekrecht te behouden en althans een aantal
van de nadelen te vermijden, verdient het de voorkeur om het spreekrecht anders
wettelijk vorm te geven dan in het initiatiefwetsvoorstel is gebeurd. Mijn
fractie bepleit een beperkt aanvullend spreekrecht, zoals is voorgesteld door
de onderzoekers van het project Strafvordering 2001. Zij hebben het recht
voorgesteld om informatie te verschaffen aan de rechter tijdens het vooronderzoek
of tijdens de terechtzitting, schriftelijk, langs audiovisuele weg of via
een verklaring die het OM inbrengt. Dit zou moeten worden aangevuld met een
spreekrecht inzake alleen de ernstige geweldsdelicten die berecht worden voor
de meervoudige kamer. Ik voeg daaraan toe dat het tevens wenselijk is om vast
te leggen dat het slachtoffer alleen onder begeleiding van Slachtofferhulp
naar de zitting gaat om daar het woord te voeren. Dat moet gebeuren om de
risico's voor het slachtoffer te beperken en voor een goede informatie zorg
te dragen.Door dit voorstel wordt de kans op secundaire victimisatie verkleind,
is de werkbelasting voor OM en rechterlijke macht kleiner en zullen er betere
institutionele waarborgen zijn om de emotionele aspecten van de zaak verantwoord
in het oordeel te verwerken. Bovendien wordt door dit voorstel de mogelijkheid
geboden om in de praktijk ervaringen op te doen die verdergaan dan de nu al
lopende pilots met schriftelijke verklaringen. Als de problemen in praktijk
blijken mee te vallen, kan eventueel tot een verruiming van het spreekrecht
worden overgegaan. In elk geval wordt voorkomen dat het op een later tijdstip
nodig blijkt om het spreekrecht weer in te perken. Het laatste lijkt mij rampzalig.Graag verneemt mijn fractie de reacties op dit voorstel van de indieners
en van de minister.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Voorzitter. Ik begin met het uitspreken van een compliment aan de indieners
en hun medewerkers voor het uithoudingsvermogen dat altijd weer nodig is om
een initiatiefwet door het parlement te loodsen. De onderhavige initiatiefwet
heeft bovendien een langdurige voorgeschiedenis die dat grote uithoudingsvermogen
nog eens illustreert. Ik deel met nadruk mee dat ik de beweegredenen van de
indieners deel, voor zover zij het slachtoffer een duidelijker plaats willen
geven in het strafproces, de ervaringen van het slachtoffer beter zichtbaar
willen maken en ongelijkheid in de rechtspraktijk tussen de verschillende
gerechten willen bestrijden.Daarmee is niet gezegd dat ik het voorstel kritiekloos omarm. Ik heb,
zeker op de gekozen vormgeving, zware kritiek. Het slachtoffer krijgt in het
voorstel van de indiener eigenlijk een sui-generis-positie: hij is noch getuige,
noch deskundige. Hij krijgt een heel eigenstandige positie die de nodige vragen
oproept. Collega Witteveen heeft die vragen overigens al gesteld. Uit de stukken
blijkt dat het doel van de indieners primair therapeutisch is. Zij willen
het slachtoffer zijn ervaringen naar voren laten brengen, opdat hij er in
de toekomst beter mee kan omgaan. Hij kan ze volgens hen beter verwerken als
hij ze in het openbaar naar voren heeft gebracht. De vraag is echter of de
informatie van het slachtoffer de beslissing van de rechter mede zal bepalen.
Die vraag kan ik niet anders dan positief beantwoorden. Maar ik wil ook de
visie van de indieners daarop horen. Als je praat over causaliteit van gebeurtenissen
en over de ernst van gevolgen, laat je je dan niet tevens uit over de strafbaarheid
van het feit en over de mate waarin de rechter de verdachte zal moeten veroordelen?
De indieners houden zich in de stukken wat dat betreft nog enigszins op de
vlakte. Ik neem echter aan dat zij niet kunnen en zelfs niet willen ontkennen
dat de verklaring van het slachtoffer zal bijdragen aan de beslissing van
de rechter. De oorspronkelijk door de indieners gekozen vormgeving, waarbij het slachtoffer
als getuige wordt gehoord, heeft verre de voorkeur boven de nu voorgestelde
vormgeving. Natuurlijk bestaat het gevaar van wat de heer Witteveen "secundaire
victimisatie" noemt als je een slachtoffer als getuige laat ondervragen. Zij
positie wordt evenwel ook versterkt. Juist door hem te beëdigen en door
hem voorwerp van het ondervragingsrecht te maken, neem je het slachtoffer
en zijn verklaring serieus. Ik ben heel bang dat de slachtofferverklaring
in de nu voorgestelde vormgeving een ritueel wordt, waaraan de overige actoren
in het strafproces wellicht zelfs schouderophalend voorbijgaan, of dat ter
zitting allerlei complicaties zullen ontstaan. De advocaat van de verdachte –
dat hoeft niet eens een topadvocaat te zijn – zal mogelijk roepen dat
het slachtoffer moet worden beëdigd, omdat hij eigenlijk als getuige
een verklaring aflegt. Het slachtoffer komt dan, anders dan hij van plan was,
in de loop van het geding in een heel andere rol terecht. Dat zou pas echt
nadelig zijn voor het slachtoffer.Bij deze kritiek komt nog iets anders. Sinds de oorspronkelijke indiening
van het wetsvoorstel zijn er experimenten gehouden met de schriftelijke slachtofferverklaring.
Zoals de indiener ook weet, zijn die experimenten tamelijk bevredigend te
noemen. Inmiddels heeft de minister een landelijke regeling voorgesteld om
in alle 19 arrondissementen met eenzelfde beleid ten aanzien van de schriftelijke
verklaringen te komen. De vraag is dan ook of het wetsvoorstel in die zin
niet al gewerkt heeft, dat er nu al een veel betere waarborging is van hetgeen
de indiener wil. Ik verwacht niet dat de indiener die vraag met "ja" zal beantwoorden,
maar ik stel de vraag toch: is het wetsvoorstel nog wel nodig? Of, zwakker
uitgedrukt, zou het niet de voorkeur verdienen nog eens na te denken over
de vraag welke groep je nog met een mondeling spreekrecht wilt bedienen? Ik
kan mij heel wel voorstellen dat de heer Witteveen suggereert om de kring
van degenen voor wie dat mondeling spreekrecht zou gelden, te beperken tot
de slachtoffers van de echt zeer ernstige misdrijven. Daar sluit ik mij bij
aan. Dat betreft dan de zaken die voor de meervoudige kamer
komen, waarbij het slachtoffer via een schriftelijke verklaring reeds een
indicatie gaf van de gevolgen van het misdrijf op zijn leven.Ten slotte wil ik de indiener uitnodigen om in te gaan op de berekening
van de minister in zijn brief van 28 maart 2003 aan onze Kamer. Ik schrok
nogal van die berekening. Ik heb daar zelf ook wel een mening over, maar ik
wil graag ook de mening van de indiener horen.De heer Kohnstamm (D66):Mevrouw de voorzitter. Veel initiatiefvoorstellen worden ingediend omdat
naar het oordeel van de initiatiefnemer de verantwoordelijke bewindspersoon
niet of niet snel genoeg vooruit te branden is op een aangelegen punt. Ik
denk dat de heer Dittrich ongeveer op die grond ook tot de indiening van het
initiatiefvoorstel is overgegaan. Als gevolg daarvan is over het algemeen
hét argument tegen initiatiefvoorstellen, dat het voorstel te vroeg
komt, dat de daarachter liggende gedachte sympathiek is maar dat toch wat
meer geduld moet worden betracht, dat eerst experimenten of een nadere studie
moeten plaatsvinden en dat uiteindelijk een kabinetsstandpunt moet worden
uitgebracht. Zo is het ongeveer gegaan in de discussie tot nu toe over het
spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden. In de schriftelijke commentaren,
in de verslagen van de parlementaire behandeling en uiteindelijk ook in de
studie van de schriftelijke slachtofferverklaring is prachtig te lezen hoe
die discussie ongeveer gewoed heeft.Bij het eerste bericht dat de heer Dittrich voornemens was om met een
initiatiefvoorstel te komen, viel het op dat het kabinet en bovenal fracties
in de Tweede Kamer in eerste instantie nogal negatief oordeelden over die
gedachte. De Raad van State was na de indiening opvallend neutraal of mild
in zijn oordeel, hetgeen bij initiatiefvoorstellen weleens anders is geweest.
Een niet onbelangrijke beroepsvereniging, de NVVR, oordeelde positief over
het voorstel. Nu, aan het einde van de rit, liggen de verhoudingen wat anders.
De Raad voor de Rechtspraak is in zijn laatste brief van 23 april gedecideerder
dan voorheen tegen, terwijl een meerderheid in de Tweede Kamer voor het wetsvoorstel
heeft gestemd. Het spannende moment waarop blijkt hoe dat in deze Kamer ligt,
komt later vandaag. Het kan gebeuren.Laat ik van mijn hart in ieder geval geen moordkuil maken. In mijn fractie
hebben die twee wisselende zielen ook echt een rol gespeeld. Enerzijds is
sprake van het ronduit sympathieke streven naar verbetering van de positie
van het slachtoffer in het strafproces om alle redenen die de initiatiefnemer
heeft omschreven en die uitvoerig zijn te lezen in de brief van de minister
van Justitie van 10 maart jongstleden. Ik ga daar niet verder op in.
Ik benoem het zo meer in abstracto. Anderzijds gelden de bezwaren die bijvoorbeeld
indringend zijn verwoord in de recente brief van de Raad voor de Rechtspraak.
Ik haal daar twee punten uit waarop ik graag het commentaar hoor van de minister
van Justitie en van de indiener.Ten eerste is dat de redenering dat het slachtoffer niet behoort te worden
blootgesteld aan het ondervragingsrecht van de officier van justitie en van
de verdediging als het slachtoffer niet wordt beëdigd. De Raad voor de
Rechtspraak zegt dat dit strijd oplevert met het beginsel van hoor en wederhoor
en dat hierdoor de kans bestaat dat de rechter zich op onjuiste informatie
baseert nu hij evenmin het ondervragingsrecht krijgt. Ten tweede stelt de
raad dat het wettelijk spreekrecht op gespannen voet kan staan met het onschuldbeginsel.
Bij mijn fractie leven dezelfde vragen. Eveneens leeft bij de fractie de vraag
of de introductie van dat spreekrecht het risico oplevert van een verschuiving
van het inquisitoire naar het accusatoire strafrecht, zoals het CDA in de
stukken naar voren bracht.Inmiddels heeft een evaluatie van de projecten met de schriftelijke slachtofferverklaring
plaatsgevonden. Het beeld dat daaruit opkomt, is ronduit positief. In zijn
eerdergenoemde brief van 10 maart heeft de minister van Justitie duidelijk
gemaakt, dat hij heeft besloten tot landelijke invoering van die schriftelijke
slachtofferverklaring. De Raad voor de Rechtspraak is daar nu vreselijk enthousiast
over. Hij spreekt onomwonden zijn voorkeur uit voor die schriftelijke slachtofferverklaring
en verzet zich tegen het voorstel van de heer Dittrich. Eigenlijk vind ik
dat een verbazingwekkende conclusie. Als de principiële bezwaren –
het beginsel van hoor en wederhoor, de rechter baseert zich mogelijk op onjuiste
informatie, het staat op gespannen voet met het onschuldbeginsel – gelden,
dan gelden zij voor beide vormen van de slachtofferverklaring, dus zowel voor
de schriftelijke als de mondelinge. Je kunt niet zeggen dat een schriftelijke
verklaring al die problemen niet oproept, terwijl een mondelinge verklaring
dat wel doet. Dat lijkt mij inconsequent. Op dat punt wil ik graag een reactie
van zowel de indiener als de minister van Justitie.Een volgende vraag betreft de samenloop in tijd van het voorstel van de
minister enerzijds en dat van de heer Dittrich anderzijds. Toen de heer Dittrich
aan het werk ging, leek een landelijke regeling voor een schriftelijke slachtofferverklaring
nog heel ver weg. Hoe kijkt de indiener nu tegen een en ander aan, ook in
de tijd gemeten en in zijn eigen denken en instelling daarover? De minister
van Justitie schrijft in zijn brief van 10 maart: "Ik ben van mening
dat invoering van de schriftelijke slachtofferverklaring in hoge mate tegemoet
komt aan de wensen waaruit het initiatiefwetsvoorstel voor spreekrecht is
voortgekomen." Klopt dat in de ogen van de indiener? Hoe kijkt de indiener
nu aan tegen de urgentie van het initiatiefvoorstel? Ik stel een spiegelbeeldige
vraag aan de minister van Justitie op dat punt. Is het niet zeer aannemelijk
dat met een adequate invoering van de schriftelijke slachtofferverklaring,
waartoe is besloten, de kans dat slachtoffers daarenboven gebruik zullen maken
van de bevoegdheid ex het initiatiefvoorstel, zozeer afneemt dat het bezwaar
van de minister daartegen eigenlijk ineenschrompelt?Kortom, het is met de fractie van D66 zoals Wim Kan destijds Den Uyl ten
tonele voerde: de ene helft van mijn vrienden is tegen, de andere helft van
mijn vrienden is voor. Ik wil met nadruk gesteld hebben dat ik geheel achter
mijn vrienden sta.De heer Van de Beeten (CDA):Mevrouw de voorzitter. Enige tijd geleden heeft in Trouw een debat plaatsgevonden
over de betekenis van de dichter Achterberg. Al sinds de publicatie
van diens biografie door Hazeu in 1995 was bij het grote publiek bekend geworden
dat Achterberg in 1931 de dochter van zijn hospita aanrandde en haar moeder
doodschoot. Achterberg werd in een psychiatrisch ziekenhuis opgenomen en na
een aantal jaren daaruit ontslagen. Hij werd een van de grootste Nederlandse
dichters in de vorige eeuw. Van Colmjon heeft zich in die geschiedenis uit
1931 verdiept en werd getroffen door het gebrek aan aandacht voor de slachtoffers.
Volgens sommige lezingen was de dochter overleden, andere zeiden dat zij invalide
was geraakt. Van Colmjon heeft ontdekt dat zij noch overleden was, noch invalide
raakte bij het misdrijf. Zij leefde in Zwolle met haar man met wie Van Colmjon
sprak over die verschrikkelijke gebeurtenissen in 1931. Zij had haar man verteld
wat er gebeurd was, maar wilde er zelf niet meer over spreken. Het was voor
haar een ver verleden. Voor Van Colmjon was het niet meer mogelijk, enig gedicht
van Achterberg te lezen zonder daarin de perverse moordenaar te zien die zich
in 1931 openbaarde.Zelden zal een moordenaar in zijn latere leven zo befaamd zijn geworden
als Achterberg, maar even vaak als de dochter van de hospita zijn slachtoffers
van geweldsmisdrijven behandeld als naamloze figuranten in de opsporing, vervolging
en berechting van die misdrijven. Het werd dan ook hoog tijd dat de overheid
aandacht besteedde aan de positie van het slachtoffer. Er is al veel verbeterd,
er is veel in gang gezet en er staat nog veel op het programma aan maatregelen.
Niet onvermeld mag blijven dat die verbeteringen in veel gevallen vrucht zijn
van acties en initiatieven uit het veld: organisaties die de zorg voor slachtoffers
op zich hebben genomen, zoals Slachtofferhulp Nederland; of instellingen die
zich de positie van specifieke groepen aantrekken, zoals het Clara Wichmann
Instituut. Ook de Europese Unie heeft haar steentje bijgedragen met een kaderbesluit
dat een minimum aan voorzieningen verplicht stelt ten behoeve van slachtoffers
van met name geweldsdelicten.Vandaag discussiëren wij over een wetsvoorstel dat een spreekrecht
ter terechtzitting introduceert voor slachtoffers en nabestaanden van slachtoffers
van een aantal ernstige delicten. Het is een initiatief van vooral de heer
Dittrich, die het voorstel hier dan ook verdedigt. De heer Dittrich maakt
aldus gebruik van een recht dat de Tweede Kamer vaker zou moeten uitoefenen
en in ieder geval daarom verdient hij lof voor dit wetsvoorstel. Was het lidmaatschap
van de senaat niet zo'n mooi ambt, ook vanwege de 74 collega's, dan zou ik
vanwege dat initiatiefrecht wel lid willen worden van de Tweede Kamer. Ik
zie de minister van Justitie verschrikt opkijken, maar ik kan hem zeggen dat
ik die ambitie voorlopig niet heb. In de schriftelijke voorbereiding van dit
debat heeft de CDA-fractie echter al laten blijken, de nodige bedenkingen
te hebben bij het spreekrecht als zodanig en bij een aantal van de in het
wetsvoorstel neergelegde modaliteiten. De belangrijkste wil ik in deze eerste
termijn de revue laten passeren, mede aan de hand van enkele zaken uit de
jurisprudentie. Graag nodig ik de indiener en de minister uit, daarop te reageren.In de eerste plaats is de vraag welke functie het spreekrecht precies
heeft in het strafproces, zoals wij dat kennen. Laat ik vooraf het volgende
opmerken. Bij de in voorbereiding zijnde herziening van het strafprocesrecht
is het van groot belang om met name aandacht te schenken aan de positie van
het slachtoffer. Ik heb begrepen dat de minister voornemens is om daar binnenkort
een afzonderlijk stuk over uit te brengen. Wij zien daar met grote interesse
naar uit. Vooruitlopend daarop wil ik al wel enkele wensen van mijn fractie
op tafel leggen.Het strafrecht heeft onmiskenbaar een element van vergelding in zich.
Voor de handhaving van de rechtsorde en het geweldsmonopolie van de overheid
is het van groot belang dat ook in de ogen van het grote publiek zichtbaar
wordt dat misdaden vergolden worden. Per definitie brengt dat met zich dat
niet alleen en misschien niet eens primair de objectieve aantasting van de
norm, de aantasting van de rechtsorde als rechtsorde, vergolden wordt, maar
de subjectieve aantasting van het slachtoffer als persoon die drager is van
subjectieve rechten die door de overheid moeten worden beschermd. In de visie
van mijn fractie ligt het dus voor de hand om niet alleen daar waar de delictsomschrijving
leidt tot een zwaardere straf, omdat er sprake is van een gekwalificeerd misdrijf –
bijvoorbeeld mishandeling, ernstig letsel ten gevolge hebbend – aandacht
te besteden aan de gevolgen van een misdrijf voor het slachtoffer en, in het
ergste geval, nabestaanden. Nee, in beginsel dienen het politieonderzoek en
het onderzoek van het openbaar ministerie er altijd op gericht te zijn om
ook de gevolgen voor slachtoffers c.q. nabestaanden in kaart te brengen. De
schriftelijke slachtofferverklaring is een goed voorbeeld van een middel dat
aan dat doel dienstbaar kan zijn.Ik teken daarbij meteen aan dat dat vanzelfsprekend de vraag oproept of
de louter subjectieve gevolgen dan ook tot een dienovereenkomstige subjectieve
straf en strafmaat moeten leiden. Indien het slachtoffer gepredisponeerd is
om bijvoorbeeld langer arbeidsongeschikt te blijven na een hem overkomen misdrijf
dan de gemiddelde Nederlander, is dat dan aanleiding om een hogere straf op
te leggen? Als wij zo ver zouden gaan, maken wij het strafrecht los van het
gelijkheidsbeginsel, omdat het dan niet meer mogelijk is om op een zinvolle
wijze gevallen te vergelijken. Nu is in onze visie het gelijkheidsbeginsel
ook in het strafrecht niet doorslaggevend. De neiging bestaat hier en daar
om bijvoorbeeld in Middelburg berechte zaken te vergelijken met die in Groningen
en vervolgens te concluderen dat het gelijke gevallen waren die echter verschillend
bestraft zijn. De gelijkheidsgelovigen roepen dan direct om beleid teneinde
die rechters in Middelburg en Groningen te bewegen, de straffen op elkaar
af te stemmen.In de opvatting van de CDA-fractie wordt daarmee een ander element van
subjectiviteit, namelijk de beoordeling die de rechter van de zaak geeft,
aan de orde gesteld. Dat zien wij niet als problematisch binnen het huidige
strafproces. Indien men echter van de rechter verlangt om in ieder geval rekening
te houden met de gevolgen in dit specifieke geval voor juist dit individuele
slachtoffer of juist deze nabestaanden, dan treedt een geheel ander probleem
op, namelijk dat de straf en strafmaat in belangrijke mate worden losgemaakt
van de door de wetgever bepaalde algemene doelen van het strafrecht. En daarmee zouden wij een stap te ver gaan. De overheid moet immers de subjectieve
rechten van de persoon van het slachtoffer beschermen, maar zij doet dat als
overheid en middels handhaving van de rechtsorde. In zoverre zullen het meer
objectieve karakter van de delictsomschrijving en de algemene strafdoelen
dus altijd dominant moeten blijven bij bepaling van straf en strafmaat. In
zoverre kan louter subjectieve vergelding dan ook geen leidraad zijn voor
de rechter in de straftoemeting. Tussen deze twee polen blijft echter een
belangrijke marge van appreciatie voor de onafhankelijke rechter aanwezig.
En juist voor de invulling van die marge van appreciatie is het van belang
dat de voorlichting aan de rechter over de gevolgen van een misdrijf min of
gestandaardiseerd en systematisch plaatsvindt, zoals het ook heel normaal
is dat de rechter goed wordt voorgelicht over de persoon van de verdachte
en zijn omstandigheden.Vereist deze benadering dat het slachtoffer het recht krijgt om ter zitting
te spreken? In onze visie is dat niet het geval. Indien de officier van justitie
meent dat voor het bewijs van bijvoorbeeld ernstig letsel een verklaring van
het slachtoffer nodig is, zal hij hem of haar als getuige doen horen. Indien
de rechter standaard wordt voorgelicht over de gevolgen voor het slachtoffer,
is er evenmin aanleiding om daarnaast het slachtoffer een spreekrecht te geven.
In feite is de reden voor het verlenen van spreekrecht dan in belangrijke
mate gelegen in verschaffing van genoegdoening aan het slachtoffer. Die genoegdoening
hoeft niet te zijn gelegen in een dankzij uitoefening van het spreekrecht
hoger uitvallende straf. Dat zal overigens vaak wel het geval zijn. Uit onderzoeken
naar de werking van de slachtofferverklaring en naar ervaringen van vrouwelijke
slachtoffers door het Clara Wichmann Instituut is bekend dat slachtoffers
het waarderen gehoord te worden. Zij ondervinden daardoor een zekere mate
van erkenning als slachtoffer en kunnen uit de figurantenrol treden. Zeker
zal het zo zijn dat een slachtoffer wellicht de ervaring van het misdrijf
beter kan verwerken na gebruikmaking van een spreekrecht ter zitting. Is dat
alles echter voldoende reden om dat recht toe te kennen? Het doel van het
strafrecht is nu eenmaal niet, hoe onsympathiek dit ook klinkt, om het slachtoffer
rechtstreeks invloed te geven op de straftoemeting, om slachtoffers te erkennen
of om slachtoffers te helpen hun ervaringen met het misdrijf te verwerken.
Als samenleving schieten wij schromelijk te kort, indien wij die erkenning
en die hulp niet op een andere wijze verschaffen.In de tweede plaats wil ik stilstaan bij de vraag hoe de rol van een slachtoffer
die het spreekrecht uitoefent, is af te bakenen van de rol van getuige. De
Raad voor de rechtspraak heeft in een brief van 14 oktober 2003 –
deze is vanochtend al meermalen aangehaald – diverse kritische kanttekeningen
geplaatst bij het wetsvoorstel en ook gewezen op de positie van het slachtoffer
als getuige. Daarbij verwees de raad naar het arrest van de Hoge Raad van
24 december 2002. Ter zitting was de moeder van twee slachtoffers van
seksuele misdrijven aanwezig op de publieke tribune. Door de president daartoe
uitgenodigd verklaarde de moeder dat het met haar dochters niet goed ging.
Op de volgende zitting maakte de raadsman bezwaar tegen deze niet onder ede
afgelegde verklaring. De Hoge Raad stelde voorop dat een dergelijke verklaring
in beginsel van belang kan zijn bij beantwoording van de vragen van artikel
350 Strafvordering en dat de moeder had moeten worden beëdigd als getuige.
In casu volgde echter geen cassatie aangezien de voorzitter van het hof –
in reactie op het geuite bezwaar van de raadsman – tot uitdrukking had
gebracht dat het hof de verklaring niet bij enige op de voet van de artikelen
348 en 350 Strafvordering te nemen beslissingen zou betrekken en omdat de
raadsman daar niet meer op heeft gereageerd. Juridisch-technisch is dat een
begrijpelijke beslissing van ons hoogste rechtscollege, maar toch wringt het.
Bij een veroordeling van de verdachte blijft altijd de vraag open of de verklaring
van de moeder niet toch heeft bijgedragen aan de uiteindelijke beslissing
omtrent straf en strafmaat, al zal het in de motivering van die beslissing
niet zijn terug te vinden.Een ander voorbeeld betreft de zaak van de vermoorde cafébaas die
door het Amsterdamse hof werd behandeld op 21 maart 2001. De weduwe van
het slachtoffer was in de zaal aanwezig en werd door het hof op het eind van
het onderzoek ter terechtzitting tot verrassing van verdachte en raadsvrouwe
uitgenodigd om als getuige te verklaren. Het hof achtte het wenselijk dat
deze getuige een verklaring zou afleggen, omdat zij de weduwe van het slachtoffer
is en het hof wenste te vernemen hoe het met haar ging en haar ook overigens
in de gelegenheid wilde stellen opmerkingen te maken. Vervolgens legt zij
een verklaring af die voor meer dan driekwart een commentaar is op de verklaring
van de verdachte en het overige bewijsmateriaal, inclusief opmerkingen over
de plaats waar DNA-materiaal is aangetroffen. Op veel punten vertelt de weduwe
geen dingen uit eigen wetenschap over het misdrijf, maar legt zij verbanden
en trekt zij conclusies. Pas op het eind volgen enkele opmerkingen over de
gevolgen voor haar en haar zoon. Hier heeft de Hoge Raad niet gecasseerd,
omdat uit het zittingsverbaal niet was gebleken, dat het de raadsvrouwe had
ontbroken aan gelegenheid om vragen te stellen aan de getuige.Enerzijds was het de kennelijke bedoeling van het hof om de weduwe als
nabestaande van het slachtoffer gelegenheid te geven te verklaren over de
gevolgen voor haar en haar familie. Anderzijds heeft het hof betrokkene als
getuige beëdigd en volgens de regels van het Wetboek van Strafvordering
gehandeld. Wat de weduwe vervolgens doet, is wat vermoedelijk iedere nabestaande
doet die ter zitting van de verdachte een lezing hoort die strijdt met de
eigen opvatting over het gebeurde. Zij geeft haar versie en komt daarmee deels
op het terrein van de officier van justitie. Zal dat niet de primaire impuls
zijn van ieder slachtoffer of iedere nabestaande die gelegenheid krijgt het
woord te voeren? Is het redelijk te verwachten dat een rechter die een slachtoffer
of nabestaande voor zich krijgt zo'n impuls zal kunnen of willen beteugelen,
indien de spreker niet tevens als getuige optreedt? De consequentie zal vaak
zijn dat de verdediging niet anders kan dan te protesteren of te verzoeken
om de spreker als getuige te beëdigen, zoals gebeurde in het tweede voorbeeld.
Dat gaat dan gepaard met de uitdrukkelijke instructie aan de getuigen om alleen
te verklaren wat zij uit eigen wetenschap weten. Men hoeft weinig fantasie
te bezitten om te bedenken wat zo'n rolverwisseling en instructie
betekenen voor de sfeer en mogelijk ook de orde op de zitting. En als het
slachtoffer wordt beëdigd en ondervraagd als getuige – let wel:
ook ondervraging door de verdachte is mogelijk – is dat op zichzelf
ook weer een ervaring voor het slachtoffer die men hem of haar niet graag
gunt.Dat probleem zou kunnen worden ondervangen door, zoals de indiener in
de stukken ook heeft benadrukt, een goede voorbereiding van de spreker in
voorafgaand overleg met de officier van justitie: het derde punt dat ik in
deze termijn wil aansnijden. Een dergelijke voorbereiding is echter niet verplicht
en het wetsvoorstel biedt slachtoffer of nabestaanden de mogelijkheid onaangekondigd
ter zitting te verschijnen en om het woord te verzoeken. Dat geldt zelfs voor
minderjarige slachtoffers. Het wetsvoorstel biedt ook geen waarborgen, maar
laat het allemaal aan het beleid van de rechter over. In dit verband wijs
ik erop dat de gerechten doende zijn een beleidslijn te ontwikkelen die in
juni van dit jaar in werking zou kunnen treden. Helaas heeft de Raad voor
de Rechtspraak daarover in de brief van 21 april verder geen informatie
gegeven. Aan de minister vraag ik dan ook of dat tijdschema nog steeds geldt.
Heeft de Raad voor de Rechtspraak daarbij ook richtlijnen voor de door mij
bedoelde situaties voor ogen?Een andere oplossing voor het gesignaleerde probleem, de rolvermenging
van slachtoffer en getuige, zou zijn om het proces te splitsen, waarbij na
bewezenverklaring van het ten laste gelegde en vaststelling van de strafbaarheid
van de dader in een tweede deel de straf en strafmaat worden behandeld. Dat
is een idee van De Wijkerslooth en Simonis. In dat deel van de behandeling
ter zitting zou dan het spreekrecht van het slachtoffer of de nabestaanden
kunnen worden uitgeoefend. Op het eerste gezicht is dat een aantrekkelijke
optie. Daar waar echter kwalificaties als "ernstig letsel ten gevolge hebbend"
onderdeel uitmaken van het ten laste gelegde feit, zal het niet altijd te
vermijden zijn een slachtoffer ook als getuige in de eerste fase te horen.
Niettemin lost dit voorstel wel het grootste deel van de problemen rond afbakening
en voorbereiding op. Daar staat echter tegenover dat het weer een ander bezwaar oproept. Nog
meer dan het voorliggende voorstel wekt het tweefasenmodel de indruk en de
verwachting dat de spreker invloed heeft op straf en strafmaat. Ook de heer
Dittrich sluit in de schriftelijke voorbereiding niet uit dat uitoefening
van het spreekrecht ertoe zal leiden dat een andere straf of een hogere wordt
opgelegd dan zonder uitoefening van het spreekrecht zou zijn gevolgd. Dat
is echter niet het doel dat hem met het wetsvoorstel voor ogen staat. Hij
wil meer erkenning van de overheid voor het verdriet dat het slachtoffer of
de nabestaanden is aangedaan en erkenning van de gevolgen van het misdrijf.
Wanneer echter het spreekrecht nadrukkelijk wordt gekoppeld aan de besluitvorming
over straf en strafmaat, is het moeilijk te vermijden dat de indruk die slachtoffer
of nabestaanden op de rechter maken van invloed zal zijn op de beslissing.
En dat vereist dat de rechter verplicht wordt dit in het vonnis of arrest
tot uitdrukking te brengen en te motiveren. Daarmee is men weer terug bij
de problematiek van het gelijkheidsbeginsel en van de ontkoppeling tussen
delictsomschrijving en straftoemeting, waarover ik in het begin sprak.Een laatste punt betreft de kans dat slachtoffer of nabestaanden teleurgesteld
zullen worden in de verwachting die zij van het spreekrecht hadden, niet alleen
wanneer zij alsnog als getuigen worden ondervraagd en geen erkenning ondervinden
tijdens de zitting van het hen aangedane leed, maar ook als de verdachte wordt
vrijgesproken, van rechtsvervolging wordt ontslagen of een veel mildere straf
krijgt dan zij hadden verwacht. In deze gevallen zal menig slachtoffer of
menige nabestaande zich ten tweeden male slachtoffer voelen van het misdrijf.Ten slotte ga ik in op de vraag of het wetsvoorstel bewerken zal wat het
volgens de memorie van toelichting beoogt.Het eerste doel is de verdachte beter te doen beseffen wat hij aanrichtte,
zodat het recidive helpt voorkomen. Bij een bekennende verdachte en uitoefening
van het spreekrecht volgens het boekje zal dat wellicht het geval zijn. De
vraag blijft of de enkele confrontatie ter zitting – waar de verdachte
ook nog van weg kan blijven – zo essentieel is. Het effect zal minimaal
of afwezig zijn bij ontkennende verdachten, zeker als de verklaring van het
slachtoffer of de nabestaande uitmondt in een verhoor als getuige.Het tweede doel is bijdragen aan waarheidsvinding. Dat moet in de visie
van mijn fractie echter plaatsvinden in het kader van een getuigenverhoor.Het derde doel is herstel van de emotionele schade en ondersteuning van
de verwerking van de gevolgen. Tegen dat doel heeft de CDA-fractie, zoals
uiteengezet, zwaarwegende bezwaren, vanwege de taak van de overheid en het
karakter van het strafproces als middel van de overheid om die taak uit te
oefenen.Het vierde doel is vergroting van de zichtbaarheid van het slachtoffer
waardoor wellicht, zo zegt de heer Dittrich zelf voorzichtigheidshalve, het
spreekrecht algemeen preventief kan werken. Het laatste is moeilijk te onderbouwen
en dat gebeurt in de stukken ook niet.Wel vindt ook de CDA-fractie dat in het algemeen het vertrouwen van slachtoffers
en nabestaanden in de rechtsorde een gegronde reden is om de zichtbaarheid
van en de aandacht voor het slachtoffer – vanaf de aangifte tot het
moment waarop een straf geheel ten uitvoer is gelegd – te vergroten.
De CDA-fractie is er echter niet van overtuigd, dat het voorgestelde spreekrecht
een noodzakelijke voorwaarde is om dit doel, waarover wij het met de heer
Dittrich van harte eens zijn, te realiseren.In 1931 waren de sociale verhoudingen anders dan heden ten dage. In het
strafproces was maar net de geesteszieke dader erkend door introductie van
de maatregel van ter beschikkingstelling van de regering. Kinderen van 16
jaar, zoals de dochter van Achterbergs hospita, waren in alle opzichten nog
minderjarig. Hoe zij de verschrikkelijke gebeurtenissen heeft verwerkt, zullen
wij niet meer te weten komen. Ik denk echter dat het voor haar wellicht belangrijker
was te weten wanneer Achterberg uit het psychiatrisch ziekenhuis werd ontslagen
dan om ter zitting het woord te voeren. En misschien moeten wij, met alle
waardering voor de motieven die de heer Dittrich tot zijn voorstel hebben
geleid, vaststellen dat slachtoffers en nabestaanden meer geholpen zijn met
een veelheid aan praktische verbeteringen dan een in de wet
neergelegd spreekrecht ter zitting.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Namens de fracties van SGP en ChristenUnie maak ook ik gaarne
complimenten aan de indiener van het initiatiefvoorstel, met name met de aanneming
van het voorstel door de Tweede Kamer. Formeel is er sprake van twee indieners,
maar uitsluitend de heer Dittrich heeft beide memories aan deze Kamer ondertekend.
Illustratief voor de enigszins onduidelijke situatie is misschien wel de volgende
zin op blz. 3 van de nadere memorie van antwoord, waar wij lezen: "De indieners
baseert zijn standpunt op de vele gesprekken die hij met slachtoffers en nabestaanden
hebben gevoerd etc." De initiatiefnemer of -nemers wisten het blijkbaar zelf
niet meer. Maar dat terzijde.De aandacht voor de positie van het slachtoffer in het strafrecht is de
laatste tientallen jaren enorm toegenomen. Vrij recent is dat nog eens gebleken
uit de preadviezen van Zijderveld, Cleiren en Du Perron die op de jongste
NJV-vergadering zijn besproken. Al eerder, in juni 2000, was verschenen de
kabinetsnotitie "De positie van het slachtoffer in het strafproces" (27213,
met vervolgstukken). Misschien moet ik spreken over een kabinetsbrief. Daar
voegt zich het in maart 2001 ingediende initiatiefvoorstel bij, dat is gericht
op de wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met de invoering
van het spreekrecht van slachtoffers.Het valt volgens onze fracties tot de taak van de wetgever te rekenen
om uniformiteit aan te brengen in de wijze waarop aan de belangen van het
slachtoffer (of diens nabestaanden) in het strafproces tegemoet kan worden
gekomen. De formele regeling van het spreekrecht in het voorliggende voorstel
betekent dat het slachtoffer vóór de sluiting van het onderzoek
aan de rechter kenbaar kan maken welke gevolgen het misdrijf voor hem heeft
gehad.Ik zal kort op onze overwegingen en bedenkingen betreffende dit voorstel
ingaan, maar wil intussen gezegd hebben dat ik mij vrijwel geheel kan aansluiten
bij het vrij uitvoerige betoog van de vorige spreker. Deze was aanmerkelijk
uitvoeriger dan ik vandaag zal zijn. Duidelijk is dat het belang van het slachtoffer één van
de belangen is die in het strafproces een rol spelen; uit dien hoofde is het
slachtoffer ook "partij", althans belanghebbende. De vraag is echter in hoeverre
hij ook een rol als procesdeelnemer moet krijgen, want dat is aan de orde
als hij spreekrecht krijgt. In hoeverre past zo'n rol als procesdeelnemer
in ons strafproces? In de oorspronkelijke accusatoire procesvorm van het strafrecht –
maar dan spreken wij over de periode vóór 1200 – wordt
de weg van vervolging alleen ingeslagen als de gelaedeerde dat wil. Het gerechtelijk
apparaat staat ter beschikking van partijen; zélf ageert het niet.
Het slachtoffer moest zélf klagen. Straf heeft dan het karakter van
genoegdoening voor in privé geleden onrecht. Geleidelijk aan heeft
de inquisitoire procesvorm zijn intrede gedaan. Daarin past een rol van het
slachtoffer structureel gesproken eigenlijk niet. Dan wordt een rechtskrenking
gezien als een inbreuk op de belangen van het publieke gezag, de openbare
orde of van de gemeenschap. Deze omslag, die zich in de loop van eeuwen heeft
voltrokken, was in elk geval sinds de introductie van de Code Pénal
in ons land een feit. Die tendens, die inquisitoire procesvorm, is in ons
eerste nationale Wetboek van Strafvordering nog versterkt teruggekeerd. Dat
betekent overigens niet, zo zij met nadruk gezegd, dat de subjectieve rechten
van het slachtoffer daarmee geheel buiten beeld waren verdwenen. Ik zeg ook
niet dat wij door het invoeren van een spreekrecht nu ineens overhellen van
een daderproces naar een slachtofferproces, maar wel dat het spreekrecht onderdeel
uitmaakt van een structuurverandering en daarbinnen ingepast zou moeten worden,
indien wij die verandering wenselijk vinden.De talrijke argumenten pro en contra het spreekrecht en de gesignaleerde
voor- en nadelen van zulk een recht zullen wij vandaag niet opnieuw allemaal
ter tafel brengen. Ik verwees zo-even al terloops naar het betoog van de heer
Van de Beeten. Het wetsvoorstel heeft zich mogen verheugen in een brede discussie,
waarin de voorstanders de tegenstanders, zo blijkt, ook tot vandaag niet hebben
kunnen overtuigen.Zoals is gebleken uit het voorlopig verslag, bestaan ook bij onze fracties
aanzienlijke bedenkingen. Die komen niet allereerst voort – want ook
dat signaleert men – uit zorg voor de positie van de verdachte, maar
ze kunnen er ook niet geheel los van worden gezien. Het staat voor ons niet
geheel vast dat de onschuldpresumptie niet in het gedrang kan komen. Het slachtoffer
zal in de verdachte al snel de dader zien. De indiener heeft weliswaar verklaard
dat de slachtofferverklaring geen feitenoordelen mag bevatten en dat deze
verklaring niet mag bijdragen aan het bewijs, de vraag blijft echter hoe voorkomen
kan worden dat de verklaring wel doorwerkt bij de beoordeling van de zaak
door de rechter via diens eigen waarneming. Deze eigen waarneming is een wettig
bewijsmiddel (zie artikel 339, lid 1, sub 1, van het Wetboek van Strafvordering).
Bestaat niet de mogelijkheid dat de slachtofferverklaring langs die weg indirect
toch voor het bewijs wordt gebruikt? Andere sprekers hebben in andere bewoordingen
hetzelfde punt aangeroerd.Niet alleen vanuit het perspectief van de verdachte, maar ook vanuit het
perspectief van het slachtoffer zelf bestaan bij ons aarzelingen. In het aangepaste
voorstel ontbreekt het ondervragingsrecht van het slachtoffer. De indiener
acht dit in overeenstemming met artikel 6 EVRM, omdat zowel de officier van
justitie als de verdediging in zijn requisitoir respectievelijk pleidooi kan
ingaan op hetgeen het slachtoffer heeft gezegd. Indien een verklaring van
iemand in welke vorm dan ook ter kennis van de rechter komt en voor het bewijs
wordt gebruikt, is volgens het Europese Hof sprake van een getuige. Bovendien
blijft het zó, dat de rechter het slachtoffer vragen kan stellen en
dat de officier van justitie en de verdediging dat via de rechter eveneens
kunnen. Het slachtoffer mag dan niet als getuige worden gehoord, zo begrijpen
wij, maar als één van de procesdeelnemers hem vragen wil stellen
en de rechter dat goedkeurt, gebeurt dat in feite naar onze wijze van zien
wel.Wij weten ook niet of wij gelukkig moeten zijn met de in het aangepaste
voorstel aangebrachte beperking van het spreekrecht tot bepaalde categorieën
zwaardere misdrijven. Op zichzelf achten wij die beperking, gelet ook op de
adviezen die op dat punt zijn uitgebracht, alleszins begrijpelijk.
Maar is het niet denkbaar dat de keerzijde kan zijn, dat gerechten waarbij
thans een ruimere praktijk van het horen van slachtoffers bestaat, zich als
dit voorstel kracht van wet krijgt, strikt zullen gaan beperken tot hetgeen
wettelijk is voorgeschreven?Een ander punt, dat met het vorige overigens verband houdt, betreft de
mogelijkheid dat een slachtoffer ook op een zitting bij een alleen zittende
politierechter van het spreekrecht gebruik zal willen en kunnen maken, mits
natuurlijk in de tenlastelegging misdrijven zijn opgenomen die onder artikel
302 vallen. Dit punt is ook in de schriftelijke voorbereiding aan de orde
geweest. De modus dat de politierechter kan besluiten, niet ter plekke uitspraak
te doen, zoals de indiener suggereert, achten wij niet erg reëel gezien
de praktijk die hem blijkens de stukken ook bekend is. Onze bedenkingen op
dit punt zijn alleen maar toegenomen sinds bekend is hoe in de Tweede Kamer
het wetsvoorstel 28866 is ontvangen, dat was ingediend ter uitvoering van
de toezegging van minister Korthals aan de Eerste Kamer om de bevoegdheid
van de enkelvoudige kamer in strafzaken te beperken.Gegeven onze bedenkingen en aarzelingen zouden onze fracties er de voorkeur
aan hebben gegeven dat voordat tot formalisering van het spreekrecht was overgegaan,
gestart was met een experiment, evenals dat met de schriftelijke slachtofferverklaring
is gebeurd. Ook iemand als prof. Leijten toonde zich daar een voorstander
van. Bij wijze van tussenstap ware het ons liever wanneer eerst ervaring was
opgedaan met de mogelijkheid van een mondelinge toelichting op de schriftelijke
verklaring door het slachtoffer. Ik kan mij wat dit betreft vinden in de opmerking
van de heer Kohnstamm dat dezelfde principiële bezwaren tegen de mondelinge
toelichting kunnen worden ingebracht als tegen het spreekrecht. Nu de experimenten
met de schriftelijke slachtofferverklaring positief zijn verlopen, heeft de
minister besloten tot landelijke invoering daarvan. Daarvoor is geen aanpassing
van de wet nodig.Wat betreft de eventuele formalisering van het spreekrecht zouden wij
ons willen aansluiten bij het in de brief van 10 maart jongstleden van
de minister van Justitie geuite voornemen om een aparte titel betreffende
de rechten van het slachtoffer in het Wetboek van strafvordering op te nemen.
De minister heeft weliswaar in die brief niet toegezegd het spreekrecht op
te nemen, maar in de bijlage bij de memorie van antwoord heeft hij te kennen
gegeven dat "het regelen van spreekrecht voor slachtoffers in samenhang met
de andere voorstellen met betrekking tot de positie van het slachtoffer in
het strafproces mijn voorkeur (heeft) boven een zelfstandige regeling". Wij
mogen hem aan die uitspraak houden, neem ik aan. Hoe staat hij tegenover een
mondelinge toelichting op de schriftelijke slachtofferverklaring?De heer Rosenthal (VVD):Voorzitter. Ik dank de indiener van het initiatiefvoorstel voor zijn inspanningen
tot nog toe. Daarin betrek ik ook de schriftelijke beantwoording van de vragen
van de VVD-fractie. Het voorstel heeft lang moeten wachten op plenaire behandeling
in deze Kamer, maar wij brengen er begrip voor op dat die beantwoording de
nodige tijd heeft gekost. De indiener heeft overigens al de nodige ervaring
opgedaan met initiatiefvoorstellen op strafrechtelijk gebied, bijvoorbeeld
stalking.De VVD-fractie staat positief tegenover de strekking van het wetsvoorstel.
Na decennia van verwaarlozing komt er stukje bij beetje meer aandacht voor
de slachtoffers. De schriftelijke slachtofferverklaring blijkt op zich goed
te werken. Daar waar inmiddels slachtoffers in staat worden gesteld tot een
mondelinge verklaring, blijkt ook die in een behoefte te voldoen. Een wettelijke
regeling van het spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden is volgens
mijn fractie dan ook een goede ontwikkeling.We weten dat bij de rechterlijke macht en sommige andere betrokkenen gemengde
gevoelens bestaan, maar om in dat verband al meteen te spreken van een "zekere
vulgarisering van het strafproces" (onderzoek Willem Pompe Instituut) vinden
wij nogal vergezocht. Het is bovendien onheus. In feite is het een brevet
van onvermogen dat rechters en officieren dan over zichzelf uitspreken. Uit
hetzelfde onderzoek blijkt dat slachtoffers en nabestaanden die een mondelinge
toelichting mochten geven op hun schriftelijke verklaring, daar tevreden op
terugkijken. De onderzoekers van het Pompe Instituut doen daar nogal zuinigjes
over, alsof zij het op dat punt anders hadden gewild.Voorzitter. Dit alles neemt niet weg dat de VVD-fractie nog vragen heeft.
Zo heeft zij tijdens de schriftelijke voorbereiding gevraagd naar de relatie
van het wetsvoorstel met de systematiek van het strafprocesrecht. De indiener
wekt de indruk dat er weinig verandert. Dat is echter voor mijn fractie niet
zo zeker. Dat het slachtoffer niet langer afhankelijk is van de andere procesdeelnemers
maar zelf kan spreken, is immers een belangrijke interventie in ons strafprocesrecht.
Daarbij speelt in het bijzonder of het slachtoffer door toedoen van de advocaat
van de verdachte in de rol van getuige terecht kan komen. De indiener bevestigt
dit in feite. Dat het aan de rechter is om aan het verzoek van de advocaat
of de officier te voldoen, is formeel juist. Maar dat doet niet af aan het
feit dat de mondelinge verklaring van het slachtoffer deze dus wel degelijk
in een lastig parket kan brengen. Hoe wil de indiener voorkomen dat het spreekrecht
zich onbedoeld tegen het slachtoffer keert?Verder hebben wij gevraagd waarom de indiener niet gelijktijdig een wettelijke
regeling van de schriftelijke slachtofferverklaring voorstelt. De indiener
bevestigt slechts dat die verklaring geen wettelijke basis heeft, maar hij
laat de vraag onbeantwoord waarom hij de schriftelijke verklaring –
die goed blijkt te werken – niet in dit wetsvoorstel meegenomen heeft.
Er dreigt zo immers een wetssystematische discrepantie tussen de schriftelijke
en mondelinge verklaring. Los van het gegeven dat dit de indiener extra werk
had bezorgd, vraag ik hem om een inhoudelijk antwoord op mijn vraag.Ook hebben wij gevraagd naar het risico van het wekken van valse verwachtingen
bij het slachtoffer. We willen dit niet sterker opspelen dan nodig is, maar
het is een feit dat voor het slachtoffer of de nabestaande het onderscheid
tussen waarheidsvinding en straftoemeting vaak minder duidelijk zal zijn dan
voor de indiener van het wetsvoorstel. Wij doen er niet goed aan om, zodra
het om slachtoffers gaat, alleen maar te praten in termen van "irrationeel",
"emotioneel" enz. Dit geldt ook voor de politierechters waarvan
sommigen vinden dat zij er zo alleen voor staan. Wij mogen best vertrouwen
hebben in slachtoffers, nabestaanden en rechters in de enkelvoudige kamer.
De indiener wijst op een reeks mogelijkheden om valse verwachtingen tegen
te gaan, maar het zijn bijna allemaal punten die geen dwingend karakter hebben:
van goede voorlichting tot en met het feit dat de rechter de beperkte reikwijdte
van het spreekrecht kan vermelden (memorie van antwoord). Waarom dit niet
wat beslister geformuleerd? Kan de indiener op dit punt de VVD-fractie geruststellen?Mevrouw de voorzitter. Op het volgende punt gaat de VVD-fractie wellicht
een andere kant op dan enkele voorgaande sprekers. Wij hebben gevraagd naar
de redenen voor de beperking van het voorstel tot zeer zware delicten. In
zijn beantwoording heeft de indiener alleen verwezen naar de te grote druk
die een ruimere toepassing op het strafproces zou leggen. Als wij het hebben
over ten minste acht jaar vrijheidsstraf, dan impliceert dat toch dat een
reeks geweldsmisdrijven waarbij slachtoffers ernstige psychische en materiële
schade lijden, buiten het bereik van de wet blijft? Eenvoudige mishandeling
en zeer zware verkeersdelicten – zie Strafvordering 302, tweede lid
(nieuw) – zitten erin, maar hoe zit het bijvoorbeeld met verkeersdelicten
waarbij weliswaar geen dood door schuld in het geding is, maar waarvan het
effect op slachtoffers wel degelijk levenslang blijkt te zijn?Kan de indiener als hij hierop reageert wellicht meteen reageren op een
ander vraagpunt van onze fractie, een vraagpunt dat ook door de heer Holdijk
aan de orde is gesteld? De minister heeft onder meer onderzoek laten doen
bij gerechten die nu al spreekrecht toekennen; zie zijn brief van 28 mei
2003. Daaruit blijkt dat als de rechters zich daar voortaan zouden beperken
tot de limitatieve opsomming van de in artikel 302 (nieuw) Sv genoemde categorieën
slachtoffers, dit voor slachtoffers en nabestaanden weleens een verslechtering
in plaats van een verbetering ten opzichte van de huidige situatie zou kunnen
opleveren. Wat hebben de indiener en de minister hierop te antwoorden?Mevrouw de voorzitter. Wat de veiligheidsvoorzieningen voor de slachtoffers
in gerechtsgebouwen betreft, zegt de indiener niet te weten of alle gerechtshoven
aan de verplichtingen van het Europese kaderbesluit op dit punt voldoen. Wij
zouden dat wel graag willen weten en misschien weet de minister het dan wel!De VVD-fractie hecht aan een duidelijke beantwoording van de door haar
gestelde vragen. Natuurlijk is zij ook benieuwd naar het voortschrijdend inzicht
van de minister op dit punt. Zij ziet dit wetsvoorstel als een positieve ontwikkeling
en hoopt dan ook dat zij na een goede inhoudelijke reactie van de indiener
voor dit wetsvoorstel zal kunnen stemmen.De heer Kox (SP):Voorzitter. Ik heb al een hele reeks creatieve suggesties voor nieuwe
wetgeving beluisterd waarvan sommige met een zweem van spijt in de stem, zoals
bij Van der Beeten, over het feit dat je hier alleen maar mag droogzwemmen
en het echte werk aan de overkant moet overlaten. Ik heb de heer Dittrich
echter druk zien schrijven, dus wellicht is hier vandaag weer de basis gelegd
voor een hele reeks initiatiefwetsvoorstellen van hem. Daar zou mijn fractie
niet zoveel problemen mee hebben, want bij ons gaat het gezegde: je kunt Dittrich
beter wetten dan kabinetten laten maken. Als hij met die wetgeving van straat
kan worden gehouden, wordt dat andere probleem dus wat minder.Mevrouw de voorzitter. Eerder heb ik in deze Kamer al gezegd dat voor
onze fractie beslist meer aandacht zou mogen worden geschonken aan slachtoffers
van criminaliteit en dat hen ook best meer rechten zouden mogen worden gegeven.
Een ruime aandacht voor verdachten is terecht, maar het belangrijkste voor
ons is en blijft toch om zoveel mogelijk recht te doen aan de slachtoffers
van crimineel gedrag. Collega Witteveen heeft een pleidooi gehouden voor een
algehele herziening van het strafprocesrecht en daar heeft hij op zich wel
gelijk in, maar tussen willen en kunnen zit altijd een groot verschil.Het voorliggende initiatiefvoorstel probeert meer rechten te geven aan
slachtoffers en daarvoor is de initiatiefnemer te prijzen. Dat heeft hij al
in de Tweede Kamer te horen gekregen en van verschillende organisaties die
actief zijn op het gebied van het strafrecht en de slachtofferhulp. Ervan
uitgaande dat het debat van vandaag niet volledig nieuwe gegevens op tafel
zal leggen, kan ik alvast zeggen dat ook de SP-fractie in deze Kamer het initiatiefvoorstel
zal steunen. Ik heb van collega's enkele goede maar toch geen doorslaggevende
argumenten gehoord om dat niet te doen, zij het dat het natuurlijk ook voor
ons niet zeker is of dit nieuwe formele recht ook de feitelijke positie van
het slachtoffer zal verbeteren. Dat zal de tijd ons moeten leren. Ook op dit
punt bestaat tussen willen en kunnen een groot verschil.De bedoeling van het voorstel is om het recht van een slachtoffer om tijdens
de zitting vast te leggen en dus gerespecteerd moet worden ongeacht de mening
van de rechter. Het is aan het slachtoffer zelf om te beslissen of hij van
dat recht gebruik wil maken. Het slachtoffer moet in ieder geval het recht
hebben om in de rechtszaal te kunnen aangeven wat hem is aangedaan en wat
daarvan de gevolgen zijn. Ik vind dat op zich een buitengewoon goede zaak,
want zo wordt een slachtoffer meer dan slachtoffer, dan wordt hij iemand die
handelt, een mens met een mening. Dan breng je inderdaad zoals collega Holdijk
zei een acquisitoir element in een inquisitoir strafproces, maar ik heb daar
niet zoveel problemen mee. Het recht van een slachtoffer om zijn mening te
kunnen geven over wat hem of haar is aangedaan, is te lang miskend en kan
met dit voorstel in ieder geval formeel worden gemaakt.Natuurlijk bestaat er geen formeel spreekrecht maar wel een feitelijk
materieel spreekrecht. De Raad voor de rechtspraak memoreert dat ook in zijn
buitengewoon kritische brief over dit initiatiefvoorstel en stelt ons voor
onze zegeningen te tellen en tevreden te zijn met de huidige feitelijke ontwikkelingen.
Ook andere instanties hebben ons voorgehouden dat wij ons niet te veel met
dode mussen blij moeten laten maken. Daar is best wel iets voor te zeggen,
maar nogmaals, totaal overtuigend is het voor ons niet om tegen het voorstel
te stemmen.Mijn partijgenoot De Wit heeft aan de overzijde gesteld dat een spreekrecht
ook kan uitmonden in extra schade voor het slachtoffer, zeker als hij of zij
naar aanleiding van zijn verklaring alsnog door het OM of door
de verdediging als getuige wordt opgeroepen. De Wit verwees toen naar de praktijk
dat advocaten nogal eens kunnen uitpakken tegen het slachtoffers, zij het
binnen de grenzen van wat de rechter toestaat. Witteveen heeft ook gezegd
dat dit riskant kan zijn. De redering van De Wit is volgens mij niet weerlegd,
het is inderdaad de praktijk, maar toch vind ik nog steeds dat dit lang niet
altijd de praktijk hoeft te zijn en dat de keuze van het slachtoffer doorslaggevend
zou moeten zijn. Wellicht kan de indiener hier nog wat over zeggen.Een evaluatie lijkt mij in ieder geval van belang, want wij weten inderdaad
niet hoe het in de praktijk zal uitpakken. Zij zijn het erover eens dat het
vooral tot rendement zal moeten leiden. Ook weten wij niet of het spreekrecht
wel of geen invloed zal hebben op de strafmaat. Mijn fractie is er niet voor
om het een soort van therapie te laten zijn; een rechtszaal is geen therapeutische
ruimte. Ik vind dat binnen bepaalde grenzen invloed op de strafmaat mogelijk
moet zijn als men het een reëel recht wil laten zijn.Het voorstel om het spreekrecht te beperken tot de meervoudige kamer vinden
wij vooralsnog geen goed voorstel. Het delict hoeft niet zwaar te zijn om
het slachtoffer toch het recht te geven om er zijn of haar mening over te
geven.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20032004-1318-1328.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl