Voortzetting van de behandeling van:  - het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 2107-2139

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

01-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 26, pagina 2107-2139

22-11-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van: - het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)Pagina 2107-2139
Behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2075-2099
Voortzetting van de behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2139-2157
Regeling van werkzaamheden (woensdag 22 november 2000)Pagina 2099-2101
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 22 november 2000)Pagina 2157-2157
Voortzetting van de behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2101-2107
Presentie en opening (woensdag 22 november 2000)Pagina 2075-2075

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 160 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de
lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding) (26691).(Zie vergadering van 21 november 2000.)De algemene beraadslaging wordt hervat.Minister Korthals:Mevrouw de voorzitter! Graag wil ik mijn bijdrage aan dit debat beginnen
met het uitspreken van een woord van grote waardering, mede namens mijn collega
van Volksgezond, Welzijn en Sport, voor de wijze waarop gisteren van de zijde
van de Kamer een aanvang is gemaakt met de plenaire behandeling van dit wetsvoorstelIn alle bijdragen klonk door dat de materie die het wetsvoorstel beoogt
te regelen, onze hele samenleving raakt. Die bijdragen waren principieel,
diepgaand en uitvoerig. Ik ben onder de indruk geraakt van de doorwrochte
wijze waarop de verschillende thema's rond dit wetsvoorstel ter sprake zijn
gebracht. Zonder in welk opzicht dan ook aan enige spreker tekort te doen,
wil ik hier toch de heer Van der Vlies noemen.Thema's zoals de rol van de overheid, het zelfbeschikkingsrecht, het zoeken
naar de grenzen van wat een verantwoorde regeling is voor dit moeilijke onderwerp
en vele andere verwante zaken zijn aan de orde gekomen. Wij menen dat de discussie
is gevoerd op een wijze die past bij dit onderwerp: evenwichtig, nauwgezet,
indringend, beargumenteerd en met respect voor elkaars overtuiging. Op deze
wijze krijgen de woorden "gemeen overleg" daadwerkelijke betekenis. Wij van
onze kant zullen ons ervoor inzetten het debat op eenzelfde goede wijze voort
te zetten.Voorzitter! Met de heer Rouvoet en enkele andere sprekers meen ik dat
met dit debat niet het laatste woord is gezegd. Dat kan ook niet, gelet op
het maatschappelijk belang van het onderwerp. Dit neemt niet weg dat wij vandaag
staan aan de vooravond van de afsluiting van een debat dat al enkele decennia
lang in ons land wordt gevoerd. Het kabinet heeft in dit verband gesproken
van een sluitstuk. Verschillende sprekers spraken van een codificatie van
reeds lang geldend recht. Dat onderschrijven wij. Ik kan mij dan ook niet
vinden in het betoog van de heer Rouvoet waarin doorklinkt dat wij nu weer
een stap zouden doen op een weg die, zo zei hij, bergafwaarts zou gaan.Het kabinet bestrijdt deze stellingname. Het kan zich dan ook niet vinden
in hetgeen hij heeft opgemerkt over de ontwikkelingen rond het euthanasievraagstuk
gedurende de afgelopen jaren. Wij zijn van mening dat de afgelopen jaren door
de politiek, door maatschappelijke groeperingen en door de betrokken beroepsorganisatie
met uiterste zorgvuldigheid, integer en prudent over dit delicate vraagstuk
van euthanasie is gediscussieerd; een vraagstuk waaromtrent ieder vanuit zijn
of haar godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging een opvatting heeft.In onze pluriforme samenleving is het niet anders dan dat over een vraagstuk
als euthanasie heel verschillend wordt gedacht. Het debat dat wij nu voeren,
getuigt daarvan. Ook in mijn inleiding ben ik daarop ingegaan. Het is niet
aan het kabinet om de verdediging van dit wetsvoorstel te baseren op een bepaalde
godsdienstige of levensbeschouwelijke opvatting. Voor het kabinet geldt dat
dit wetsvoorstel gebaseerd is op waarden en vooronderstellingen waarin zich
velen in onze samenleving kunnen vinden. Tot die waarden behoren de beschermwaardigheid
van het menselijk leven, de rechtszekerheid voor de patiënt, de rechtszekerheid
voor de arts en transparantie van de wettelijke regeling. Daarover debatteren
wij vandaag. En ik voel mij niet prettig bij de suggestie van de heer Rouvoet
dat wij nonchalant zouden zijn omgegaan met het aangeven van de grondslagen
van dit wetsvoorstel. Wij respecteren uiteraard dat hij vanuit de opvatting
van de politieke groepering die hij in deze Kamer vertegenwoordigt, dit wetsvoorstel
op een andere wijze beoordeelt. Wij van onze kant vragen respect voor onze
opvatting zoals die in de stukken een- en andermaal is vastgelegd.Achterliggende grondslag van dit wetsvoorstel is de vrijwillige en weloverwogen
wens van de patiënt. Zonder zo'n wens van de patiënt, een uiting
van zelfbeschikking, komt gerechtvaardigd levensbeëindigend handelen
helemaal niet in beeld. Maar daar is niet alles mee gezegd. Het wetsvoorstel
stelt tegelijkertijd grenzen, wil levensbeëindiging met inschakeling
van een arts gerechtvaardigd zijn. Die grenzen die gericht zijn tot de arts,
zijn gebaseerd op een andere grondslag van het wetsvoorstel, namelijk de zorgvuldigheid.
De zorgvuldigheid die bij de wijze waarop de arts met de wens van de patiënt
moet omgaan, wordt gehanteerd. Derhalve geen "u vraagt, wij draaien". Anders
gezegd, de oprechte stervenswens van de patiënt is weliswaar voorwaarde, maar niet de enige. In beide elementen, de wens van de patiënt
en de wijze waarop de arts er mee moet omgaan, ligt de rechtszekerheid besloten
die dit wetsvoorstel beoogt te bieden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik denk dat het goed is de twee dingen die ik op dat punt gezegd heb uit
elkaar te halen. Als ik dat misverstand mag ophelderen, graag. Ik heb het
woord nonchalance gebruikt; ik heb zelfs het woord onverschilligheid gebruikt.
Ik heb dat gedaan in relatie tot een ander deel van het debat, met name het
wetgevingsoverleg. Het ging mij daarbij om de bejegening van voorstellen en
amendementen van onder andere mijn fractie. Een ander punt is, en daar gaat
de minister nu op in, waarvoor ik hem erkentelijk ben, dat ik het onduidelijk
heb genoemd wat de grondslag van het wetsvoorstel is in deze fase. Ik heb
hem in dat verband wel gehekeld dat in de memorie van toelichting die vraag
niet eens gesteld werd en naar het initiatiefwetsvoorstel werd verwezen.Minister Korthals:Goed. Ik neem hiervan kennis.Voorzitter! De fractie van RPF/GPV en de fractie van de SGP wijzen dit
wetsvoorstel echt principieel af. Daarvan hebben wij met respect maar wel
met teleurstelling kennisgenomen. Het is de verantwoordelijkheid van de overheid –
mevrouw Swildens wees daar terecht op – om met betrekking tot zo'n moeilijk
onderwerp zoals euthanasie, stelling te nemen en grenzen te stellen aan ongewenste
ontwikkelingen waarover vervolgens met de volksvertegenwoordiging in een open
debat kan worden gesproken. Het kabinet loopt niet weg voor zijn verantwoordelijkheid,
niet wat betreft het wetsvoorstel en ook niet wat betreft andere vraagstukken
van medisch-ethische aard. De doelstellingen van dit wetsvoorstel zijn tweeërlei:
beschermwaardigheid van het menselijk leven enerzijds en respect voor de stervenswens
van de ernstig lijdende patiënt die verlangt om waardig te sterven anderzijds.Voor de heer Rouvoet is er, zoals hij het uitdrukte, voor het doden van
een ander in onze samenleving geen plaats. Door in dergelijke termen te spreken
over de arts die zijns ondanks komt te verkeren in de situatie waarvoor dit
wetsvoorstel een voorziening beoogt te treffen, wordt naar onze mening onrecht
gedaan aan de gewetensvolle wijze waarop artsen de afgelopen jaren, vaak zonder
enig richtsnoer van de politiek, te werk zijn gegaan. Dit wetsvoorstel schept
geen recht op euthanasie en geen arts wordt door dit wetsvoorstel verplicht
om in te gaan op een verzoek om levensbeëindiging. Daarmee respecteert
het wetsvoorstel degenen in onze samenleving, zoals ook in de politieke groeperingen
die de heren Rouvoet en Van der Vlies in deze Kamer vertegenwoordigen, die
dit wetsvoorstel op principiële gronden afwijzen. Het is het goed recht
van hen, zoals zij ook hebben gedaan, om dit wetsvoorstel te vuur en te zwaard
te bestrijden. Wij van onze kant zullen ons best doen – daarvoor staan
wij hier – om de Kamer ervan te overtuigen dat dit wetsvoorstel het
verdient om wet te worden.Voorzitter! Alle sprekers zijn ingegaan op de verwachting van het kabinet
dat met dit wetsvoorstel de meldingsbereidheid zal toenemen. Mevrouw Swildens
heeft met het kabinet deze stellige overtuiging. Ook mevrouw Halsema ging
hierop in relativerende zin in. In antwoord op een vraag van mevrouw Ross
kan ik zeggen, dat wij zeer optimistisch zijn over de toeneming van de meldingsbereidheid.
Kort en goed, baseren wij deze opvatting op het gegeven dat met dit wetsvoorstel
de strafbedreiging wordt opgenomen. Precies deze omstandigheid, zo bleek uit
het evaluatieonderzoek van 1996, vormt voor artsen nog steeds de grootste
belemmering om te melden. Hiermee hebben wij meteen een antwoord gegeven op
een vraag van de heer Rouvoet. Wij zien dan ook geen aanleiding om, zoals
de heer Vos vroeg, tussentijdse voorzieningen te treffen om de meldingsbereidheid
te bevorderen. Ik breng nog eens in herinnering dat ook door de meest betrokken
beroepsorganisatie, te weten de KNMG, op het zetten van deze stap reeds jarenlang
wordt aangedrongen. Deze beroepsorganisatie, die zeer onlangs nog haar instemming
met dit wetsvoorstel heeft betuigd, heeft tegenover haar leden steeds benadrukt
dat levensbeëindigend handelen gemeld moet worden.Zoals wij eerder hebben aangegeven, zal vanaf 1 maart 2001 opnieuw een
onderzoek naar de meldingsprocedure euthanasie worden ingesteld. Het is niet
nodig, zoals mevrouw Ross heeft gesuggereerd, om eerst de resultaten van dat
onderzoek af te wachten alvorens een oordeel over dit wetsvoorstel te geven.
Wij beschikken immers over het evaluatierapport van 1996, dat een voldoende
basis vormt voor de nu voorgestelde wettelijke regeling. In dit verband beaam
ik hetgeen mevrouw Kant naar voren bracht, namelijk dat het van belang is
om de ontwikkelingen omtrent euthanasie op lange termijn te volgen. Daarop
is ook de herhaling van het onderzoek van Van der Wal en Van der Maas, zoals
voorgenomen in 2001, gericht. Uit het onderzoek van 1996 bleek dat de beoordeling
van iedere melding door het openbaar ministerie voor veel artsen een bedreiging
vormt en een reden kan zijn om niet te melden. Daarbij duurde het meestal
vele maanden voordat artsen uitsluitsel ontvingen over het oordeel van het
openbaar ministerie. Niettemin gaven artsen aan dat zij toetsing van hun handelen
gewenst achtten. Om de dreiging van een directe en uitsluitende beoordeling
door het openbaar ministerie weg te nemen, is in overleg met de beroepsgroep
zelf besloten om de toetsing in eerste instantie mede door de beroepsgroep
zelf te doen plaatsvinden. Dit heeft geleid tot de instelling van de toetsingscommissies
die een zwaarwegend advies geven aan het openbaar ministerie.Mevrouw Kant (SP):De minister noemde het door mij gevraagde onderzoek naar de maatschappelijke
gevolgen van euthanasie. Kan hij aangeven wat de reikwijdte is van het onderzoek
dat wordt ingesteld? Mijn vraag was heel breed: maatschappelijke gevolgen,
culturele gevolgen, gevolgen voor verwerking, mogelijke gevoelens van spijt
en gevolgen voor familie van mensen die door euthanasie een einde aan het
leven hebben gemaakt. Kan de minister zeggen of het onderzoek zo breed wordt
opgezet?Minister Korthals:Of het zo breed wordt opgezet, weet ik niet precies. De bedoeling is natuurlijk
om te kijken hoe het wetsvoorstel zich verhoudt tot euthanasie zoals wij ons
dat voorstellen. Dat betekent inderdaad dat er wordt nagegaan op welke manier
de familie en de naaste omgeving daarop reageren, of er meldingsbereidheid
is en dergelijke. Het gaat echter niet direct over de sociale gevolgen. Die
zouden in een ander onderzoek bekeken moeten worden.Mevrouw Kant (SP):Mijn verzoek komt voort uit een gesprek dat ik gevoerd heb met dr. Zylic,
die veel ervaring heeft met mensen in de sterffase. Is de minister bereid
om een onderzoek in te stellen naar de bredere maatschappelijke en sociale
gevolgen?Minister Korthals:Ik moet dat bekijken, want ik moet eerst de uitkomsten van dit onderzoek
naar het voorkomen van euthanasie, het functioneren van de toetsingscommissie
en alles wat daarmee samenhangt, afwachten.Mevrouw Kant (SP):Dat antwoord is toch niet genoeg. De procedure en alles daaromheen moet
goed onderzocht worden. Een wetsvoorstel moet geëvalueerd worden. Mijn
vraag gaat echter verder. Als er een wet gemaakt wordt over euthanasie en
levensbeëindiging terwijl de maatschappij daar al heel lang ervaring
mee heeft, wil je op zijn minst weten wat de maatschappelijke en sociale gevolgen
daarvan zijn.Minister Korthals:Wij gaan eerst het onderzoek uitvoeren zoals ik dat zojuist heb aangegeven.
Indien er verder aanleiding toe is om de maatschappelijke gevolgen te onderzoeken,
zal daar zeker naar gekeken worden.De heer Vos (VVD):De minister zegt dat hij in de aanloop naar het nieuwe onderzoek van Van
der Maas en Van der Wal geen aanleiding ziet om maatregelen te nemen ter bevordering
van de meldingsbereidheid. Ik stel echter vast dat de zowel de minister als
de KNMG de meldingsbereidheid wil bevorderen. Het zou verstandig zijn als
die gezamenlijke intentie en die gezamenlijke krachten gebundeld worden. Voor
gezamenlijke beleidsdoeleinden tussen overheid en sector sluit je een convenant,
dat zegt: tezamen zullen wij die beleidsdoelen trekken. Een en ander kan worden
bewerkstelligd omdat het OM op het vinkentouw zit en omdat ik verwacht dat
ook de KNMG op het vinkentouw zit. Kan de minister daarop ingaan?Minister Korthals:Voorzitter! Wat dat betreft, moeten de regering en de KNMG, maar ook het
openbaar ministerie samen optrekken. Het is de bedoeling dat de KNMG er steeds
op gewezen wordt dat zij een plicht heeft ten opzichte van de leden om ervoor
te zorgen dat er gemeld wordt. Het is echter ook waar dat het openbaar ministerie
alert is op degenen die weigeren, te melden. Een open, transparante methode
is de doelstelling van dit wetsvoorstel.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Wat verstaat de minister precies onder een toename van de meldingsbereidheid?
"Toenemen" is een nogal rekbaar begrip. Op dit moment meldt bijna 60% niet.
Wat is de ambitie van de minister op dat punt? Mocht de meldingsbereidheid
niet toenemen in de mate die de minister zich voorstelt, wat denkt hij dan
op den duur te doen? Gaat hij wellicht de richting op van totale legalisering
om artsen uiteindelijk tot het transparant maken van hun handelingen te brengen?
Sluit hij dat niet uit of is dat altijd uit den boze?Minister Korthals:Ik ben bezig met het huidige wetsvoorstel en ik ben bepaald niet zo ver
zoals naar voren wordt gebracht door mevrouw Ross. Het zal duidelijk zijn
dat wij dolgraag willen dat er meer gemeld wordt en dat er duidelijkheid komt.
Vandaar dat voor een zorgvuldig handelende arts geen strafbaarheid geldt.
Voor de artsen is er alle reden om nu ook daadwerkelijk te melden. Ik mag
ervan uitgaan dat zij daar ook aan mee zullen doen. Dat zal ongetwijfeld enige
werkzaamheden met zich brengen, maar de zaak is er belangrijk genoeg voor
om dat te doen. Ik ga er dus vooralsnog van uit dat het aantal meldingen zal
toenemen. Natuurlijk streven wij op termijn naar een percentage van 100.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Als artsen niet melden, zal het openbaar ministerie zich daar nadrukkelijk
mee bemoeien, als het daartoe in de gelegenheid is. Kan de minister met meer
nadruk uitleggen op welke wijze dat nagegaan kan worden? Als iemand niet meldt,
hoe moet het openbaar ministerie daar kennis van krijgen?Minister Korthals:In het rapport-Van der Maas/Van der Wal wordt het werkelijke aantal meldingen
genoemd. Dat is nooit het precieze aantal, maar geeft wel een indicatie. Vervolgens
geldt altijd bij misdrijven dat je er eerst achter moet zien te komen. Wij
hebben daarvoor een goed opsporings- en vervolgingsapparaat. Ik ben overigens
bezig met het verhogen van het ophelderingspercentage in algemene zin.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Wat is geruststellend aan de mededeling dat het openbaar ministerie alerter
zal zijn ten aanzien van artsen die niet melden? Het OM kan daar toch niet
actief alerter op zijn?Minister Korthals:Ik ga ervan uit, en ik pleit ervoor dat iedereen dat doet, dat de artsen
de bereidheid hebben om te melden. Dat is een van de belangrijke doelstellingen
van dit wetsvoorstel. In het rapport-Van der Maas/Van der Wal wordt gesteld
dat die verwachting gerechtvaardigd is. Wij moeten nu niet spreken over "als,
wat dan", maar eerst vaststellen of dit inderdaad niet gebeurt. Ik denk dat
er wel degelijke een toename zal zijn van het aantal meldingen.De heer Dittrich (D66):Mevrouw Ross zei zojuist dat 60% van de artsen niet meldt. Het is toch
juist, zo vraag ik de minister, dat tweederde wel meldt?Minister Korthals:Iets meer zelfs dan 60% meldt wel.Voorzitter! In reactie op een vraag van de heer Van der Vlies meen ik
dat niet alleen de meldingsbereidheid zal toenemen, maar ook dat de kwaliteit
van het medisch handelen door de nieuwe regeling zal worden verhoogd. Dit
zal worden bevorderd door de uitbouw van het SCEN-project, dus door de verdere
professionalisering van de consultatie vooraf en door de nauwgezette toetsing
door de commissies. Deze hebben bovendien een belangrijke mogelijkheid tot
feedback naar de arts. Dit geheel zal ertoe leiden dat de inhoud van het gemelde
een juiste weergave zal vormen van hetgeen daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.Voorzitter! Verschillende sprekers onder wie de heren Van der Vlies, Dittrich,
Rouvoet en mevrouw Ross zijn wederom ingegaan op het vervolgingsmonopolie
van het openbaar ministerie. Mevrouw Swildens en de heer Dittrich hebben terecht
opgemerkt dat dit wetsvoorstel in geen enkel opzicht een aantasting van het
vervolgingsmonopolie inhoudt. Ook mevrouw Halsema onderschreef dit standpunt.
Het lijkt mij goed, nog eens aan te geven wat precies moet worden verstaan
onder het vervolgingsmonopolie. Ik ben mij ervan bewust dat ik enigszins in
herhaling val na hetgeen bij het notaoverleg is gezegd.Het vervolgingsmonopolie behelst het alleenrecht van het openbaar ministerie
om strafzaken bij de strafrechter aan te brengen. In het verlengde daarvan
is het openbaar ministerie bevoegd een opsporingsonderzoek in te stellen.
Tot het instellen van zo'n opsporingsonderzoek is slechts aanleiding bij een
redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit. Dat geldt in het algemeen
en niet alleen bij de toepassing van euthanasie. Ingevolge dit wetsvoorstel
behoudt het openbaar ministerie in alle gevallen die het krijgt voorgelegd
de bevoegdheid, tot strafvervolging over te gaan. Wel leidt dit wetsvoorstel
ertoe dat de beslissingsbevoegdheid van het openbaar ministerie terzake van
levensbeëindigend handelen door artsen wordt beperkt. Inderdaad wordt
het openbaar ministerie, zoals mevrouw Ross opmerkte, op afstand gezet.Dat is ook de strekking van het wetsvoorstel. Dit wetsvoorstel strekt
er namelijk toe, de strafbaarheid van levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding door artsen onder strikte voorwaarden op te heffen. Het
is een bij de wet ingestelde toetsingscommissie die het handelen van de arts
beoordeelt. Dat is in de woorden van de heer Dittrich gesproken een deskundigenoordeel
en is niet aan te merken als een uitspraak van een lekenpanel, zoals mevrouw
Ross naar mijn gevoel ten onrechte stelde. Dat hier sprake zou zijn van een
juridisch monstrum, zoals de heer Rouvoet stelde, bestrijden wij overigens
ten stelligste. Een dergelijke kwalificatie doet naar mijn mening onrecht
aan de integere en nauwgezette wijze van werken van de toetsingscommissie.
Het jaarverslag getuigt daarvan.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik zou dit antwoord kunnen begrijpen als ik had gezegd dat het een monstrum
is, maar ik heb gezegd dat het een juridisch monstrum is. Het ging mij erom
dat de toetsingscommissie geen justitiële instantie is die zich een oordeel
moet vormen over een bij uitstek justitiële, juridische vraag, namelijk
of er een redelijk vermoeden is van een strafbaar feit en of de strafbaarheid
kan vervallen. Misschien wil de minister op dat punt ingaan. Hij zal dan beter
begrijpen waarom ik heb gesproken over een juridisch novum, om niet te spreken
van een juridisch monstrum.Minister Korthals:Voorzitter! De toetsingscommissie beoordeelt of is voldaan aan de zorgvuldigheidsvereisten.
Als dat niet het geval is, komt pas de volgende stap aan de orde, namelijk
of er sprake is van overtreding van de artikelen 293 of 294 van het Wetboek
van Strafrecht.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De minister en ik verschillen niet van mening over het feit dat als de
regionale toetsingscommissie wel tot de conclusie komt dat is voldaan aan
de zorgvuldigheidseisen, het openbaar ministerie niet meer toekomt aan de
vraag of er sprake kan zijn van strafuitsluitingsgronden. De aanwezigheid
van een strafuitsluitingsgrond wordt bij een positief oordeel in laatste instantie
beoordeeld door een niet-justitiële instantie. Ik ken geen ander voorbeeld
uit ons stelsel waarbij dat het geval is.Minister Korthals:Dat laat de mogelijkheid onverlet voor het openbaar ministerie om welke
reden dan ook tot opsporing en vervolging over te gaan. Een van de redenen
kan zijn dat er aanwijzingen zijn door aangifte van familie of dat er een
klacht is ingediend op grond van artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering.
Dan heeft het openbaar ministerie nog zijn volledige vrijheid.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Daarover verschillen wij niet van mening. Ik houd staande dat een niet-justitiële
instantie zich een oordeel moet vormen over een justitiële vraag. Erkent
de minister dat? Daar ken ik geen precedent van. Dit staat los van de eventuele
bevoegdheid van het openbaar ministerie zelfstandig tot actie over te gaan.
In eerste instantie is de strekking van het wetsvoorstel het introduceren
van dit nieuwe fenomeen, waarbij niet het openbaar ministerie, maar een andere
instantie de vraag moet stellen of er sprake is van een redelijk vermoeden
van een strafbaar feit.Minister Korthals:Nee, zij moet de vraag stellen of is voldaan aan het zorgvuldigheidsvereiste.De heer Van der Vlies (SGP):Daarbij maakt het OM zich toch afhankelijk van de bevindingen van de toetsingscommissie?
Daarmee is toch als het ware een gordijn getrokken voor de werkelijkheid ten
opzichte waarvan het openbaar ministerie een eigen verantwoordelijkheid heeft?Minister Korthals:Voor alle duidelijkheid: wat de toetsingscommissie doet, is het geven
van een medisch oordeel. Dat laat onverlet de mogelijkheid van het openbaar
ministerie om desnoods zelfstandig, als er redenen voor zijn, of vanwege aangiften
van anderen of op grond van artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering
een opsporingsonderzoek en vervolging in te stellen.De heer Van der Vlies (SGP):Zal dat ook de praktijk zijn? De minister zegt dat het openbaar ministerie
dat kan doen.Minister Korthals:Waarom zou het openbaar ministerie dat doen wanneer er goede grond is
om aan te nemen dat aan de zorgvuldigheidsvereisten die wij hier zelf hebben
vastgesteld, althans als het wetsvoorstel wordt aangenomen, is voldaan?De heer Van der Vlies (SGP):Omdat er een medisch oordeel aan ten grondslag ligt bij de toetsingscommissie.
Dat is natuurlijk een relevant oordeel – dat ontken ik niet –
maar het is geen juridisch oordeel.Minister Korthals:Nee, het is een medisch oordeel. Als er naar medisch oordeel is voldaan
aan alle zorgvuldigheidsvereisten is er, lijkt mij, voor het openbaar ministerie
weinig grond om alsnog opsporingsonderzoek en vervolging in te stellen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Hoe is de minister tot het oordeel gekomen dat het niet
langer noodzakelijk is dat artsen in eerste instantie een beroep doen op het
overmachtartikel 40 in het Wetboek van Strafrecht en dat kan worden volstaan
met een medisch oordeel ten aanzien van hun handelen?Minister Korthals:Dat was precies de situatie die wij hadden. Daar is de grote onzekerheid
ontstaan voor de artsen. Het gevolg daarvan is geweest dat men niet erg bereid
was om te melden. Ik weet niet wie dit gisteren zo zei, maar dat vond ik een
heel goede benadering. Een beroep op een overmachtartikel is natuurlijk een
uitzondering. De algemene regel is dat je strafbaar bent wanneer je bepaalde
regels van het Wetboek van Strafrecht overtreedt, maar je kunt in bijzondere
omstandigheden een beroep doen op het overmachtartikel. Zoals mevrouw Ross
het voorstelt, is het in feite een algemene regel. Dan is het uit systematisch
oogpunt fraaier om dat ook wettelijk vast te leggen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik zou het niet graag hebben over een algemene regel. Is de minister het
niet met mij eens dat ieder geval van euthanasie in wezen een uniek geval
is en dat het absoluut geen algemene regel kan zijn, laat staan dat het een
algemene rechtvaardigingsgrond in zich kan hebben?Minister Korthals:Wanneer men zich houdt aan de zorgvuldigheidsvereisten, dan is dat een
rechtvaardigingsgrond.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Daarmee zegt de minister dat de zorgvuldigheidsvereisten zoals die nu
zijn neergelegd eigenlijk een invulling zijn van hetgeen artikel 40 voor dezelfde
beroepsgroep zou kunnen betekenen, mocht men een beroep doen op overmacht.Minister Korthals:Wij zijn zo'n beetje aan het codificeren wat er tot nu toe allemaal is
gebeurd. Tot dusver gebeurde het allemaal via artikel 40 van het Wetboek van
Strafrecht.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Als een toetsingscommissie heeft geoordeeld dat een arts niet zorgvuldig
heeft gehandeld, dan lijkt het mij onmogelijk dat die arts alsnog een beroep
kan doen op artikel 40, aangezien dit artikel eigenlijk al gecodificeerd is
in de wet die nu gemaakt is. Ik begrijp eigenlijk niet hoe de minister dan
kan zeggen dat er altijd nog een beroep op artikel 40 gedaan kan worden.Minister Korthals:Er staat nergens dat je dan niet alsnog een beroep kan doen op artikel
40. Alleen is de kans van slagen dan zeer gering, dunkt mij.Voorzitter! Dit wetsvoorstel leidt ertoe dat de beslissingsbevoegdheid
van het openbaar ministerie terzake van levensbeëindigend handelen door
artsen wordt beperkt. Inderdaad wordt het openbaar ministerie, zoals mevrouw
Ross opmerkte, op afstand gezet. Dat is ook de strekking van het wetsvoorstel.
Dit wetsvoorstel strekt er namelijk toe de strafbaarheid van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding door artsen onder strikte voorwaarden op
te heffen. Het is een bij de wet ingestelde toetsingscommissie die het handelen
van de arts beoordeelt. Indien de regionale toetsingscommissie tot een positief
oordeel komt over het handelen van de arts is er geen sprake van enig redelijk
vermoeden van schuld aan een strafbaar feit. In die gevallen is er ook geen
aanleiding de zaak aan het openbaar ministerie voor te leggen. Zonder bijkomende
informatie zal er voor het openbaar ministerie geen aanleiding zijn voor het
instellen van een strafrechtelijk onderzoek. Daarmee is het vervolgingsrecht
van het openbaar ministerie overigens nog niet beperkt. Niet valt in te zien
wat de taak van het openbaar ministerie is indien, zoals mevrouw Kant suggereerde
in aansluiting op hetgeen zij in het wetgevingoverleg naar voren bracht, alle
oordelen van de commissie, dus ook de positieve, nog naar het openbaar ministerie
zouden worden gezonden. Zoals ik eerder aangaf, zou dat neerkomen op het toedelen
aan het openbaar ministerie van een toezichthoudende taak, die verder gaat
dan zijn wettelijke, namelijk strafvorderlijke, taak. Het is duidelijk dat
wij daarom nog steeds grote bezwaren hebben tegen dit amendement op stuk nr.
9.Voor de volledigheid wijs ik erop dat alleen aanleiding tot vervolging
zou kunnen ontstaan als het openbaar ministerie zulks nodig acht, nadat de
commissie het handelen van de arts als onzorgvuldig heeft beoordeeld, of als
een opsporingsonderzoek daartoe aanleiding zou geven. Zodanig opsporingsonderzoek
zou kunnen worden ingesteld na aangifte door familie of na een mededeling
van de gemeentelijke lijkschouwer, aanstonds na de melding van overlijden.
In dit verband wil ik ingaan op hetgeen de heer Rouvoet zei over het doen
van aangifte. Met de beste wil van de wereld zie ik niet in dat een nabestaande
er verstandig aan doet om altijd aangifte te doen. Wat zou daar de zin van
zijn? Het uitgangspunt is immers dat er sprake van een weloverwogen en oprechte
stervenswens is geweest, dat bij de inwilliging van die wens door de arts
en de overige betrokkenen uiterst integer en zorgvuldig is gehandeld en dat
de wettelijk voorgeschreven procedure is gevolgd. Als het goed is, dan is
de familie daarbij intensief betrokken geweest. Gelet hierop kan er dus voor
de familie in het geheel geen aanleiding bestaan tot het doen van aangifte.
Ook een beroep op artikel 12, Wetboek van Strafvordering lijkt mij niet voor
de hand te liggen. Ten slotte wijs ik erop dat onder de huidige meldingsprocedure,
waarbij het openbaar ministerie nog wel in alle gevallen het eindoordeel heeft,
al jaren slechts in een enkel geval vervolging wordt ingesteld.Ik kom nu bij het zelfbeschikkingsrecht. De leden Halsema, Dittrich, Rouvoet
en Swildens hebben in verschillende bewoordingen het zelfbeschikkingsrecht
in relatie tot dit wetsvoorstel aan de orde gesteld. Het maatschappelijk uitgangspunt
dat mensen zoveel mogelijk hun leven naar eigen inzicht kunnen inrichten,
komt in dit wetsvoorstel terug doordat het mogelijk wordt om gehoor te geven
aan de uitdrukkelijke en weloverwogen stervenswens van een patiënt bij
uitzichtloos en ondraaglijk lijden. In zoverre kan dit wetsvoorstel worden
opgevat als een tegemoetkoming aan de gedachte van zelfbeschikking voor de
patiënt; dat willen wij toegeven aan de heer Rouvoet. Tegelijk kan dit
uitgangspunt bij levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
nooit worden opgevat als een recht op zelfbeschikking. De heer Dittrich heeft
daarop gewezen. Mevrouw Swildens wees er in dit verband op dat, waar het euthanasie
en hulp bij zelfdoding betreft, er uiteraard geen sprake kan zijn van een
afdwingbaar recht. De voorgestelde straffeloosheid geldt alleen
voor de arts die zich houdt aan de normen en ethiek van zijn professie en
die zich bovendien houdt aan strikte criteria, welke zijn vastgelegd teneinde
te waarborgen dat levensbeëindiging zonder dat iemand daartoe een vrijwillig
en weloverwogen verzoek heeft gedaan, niet mogelijk is. De voorgestelde regelgeving
houdt op geen enkele wijze de plicht in om aan deze gewenste levensbeëindiging
mee te werken.De heren Rouvoet en Van der Vlies gingen in op de verenigbaarheid van
het wetsvoorstel met bepalingen van internationale verdragen. In dit verband
is genoemd artikel 3 van de Universele verklaring van de rechten van de mens
en artikel 2 van het Europese mensenrechtenverdrag. Wij blijven van mening
dat het wetsvoorstel niet strijdig is met dit laatste verdragsartikel. In
de brief van 15 november jl. hebben wij aangegeven dat in geen enkel internationaal
document sprake is van een expliciet erkend individueel recht op zelfbeschikking.
Het gaat in artikel 2 van het EVRM om de bescherming tegen derden. De heer
Rouvoet heeft een andere uitleg naar voren gebracht die door hem als "zeer
gangbaar" werd aangemerkt. Dat laatste bestrijd ik. In artikel 2 EVRM is de
verplichting neergelegd voor de verdragssluitende staten om het recht op leven
bij wet te beschermen. Wij zien niet in dat met dit wetsvoorstel aan de nakoming
van deze verplichting afbreuk wordt gedaan. Er zijn ook volgens eerdere adviezen –
zoals van de staatscommissie euthanasie 1985 en van de Raad van State naar
aanleiding van eerdere wetsvoorstellen – geen aanknopingspunten voor
de opvatting dat dit verdrag zou verplichten tot bescherming van het recht
op leven tegen de uitdrukkelijke en weloverwogen wil van de betrokkene. Wij
bevinden ons dus in goed gezelschap.De heer Van der Vlies (SGP):De opvatting van de regering is duidelijk, maar geven de andere verdragspartijen
eenzelfde uitleg aan artikel 2? In het wetgevingsoverleg is gemeld dat er
op dit punt nog enkele problemen bestaan.Minister Korthals:Het is in feite een juridische vraag. Wij denken dat onze opvatting de
juiste is en daarin worden wij gesteund door de staatscommissie euthanasie
1985 en de Raad van State. Het is natuurlijk altijd mogelijk dat men beroep
aantekent en dan is het uiteindelijk de rechter die zijn oordeel moet geven.
Dat neemt niet weg dat wij op goede gronden van mening zijn dat het zeer wel
in overeenstemming is met de tekst van het EVRM.De heer Van der Vlies (SGP):Maar u hebt nog geen enkel signaal dat er elders anders over wordt gedacht?Minister Korthals:Die wetenschap heb ik in ieder geval nu niet paraat.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb inderdaad gesproken over een andere, gangbare interpretatie van
artikel 2 EVRM. Daarbij heb ik gewezen op het aan het EVRM ten grondslag liggende
idee van de onvervreemdbare mensenrechten; ik heb een groot aantal gezaghebbende
bronnen genoemd die uitgaan van een andere grondslag van het EVRM dan de ministers
nu geven aan het wetsvoorstel. Mijn stelling is dat het wetsvoorstel op z'n
minst onverenigbaar is met de geest maar ook met de tekst van artikel 2 EVRM.
Ik heb het dus niet over de Nederlandse Raad van State, maar over gezaghebbende
bronnen die zich hebben uitgelaten over de totstandkoming en de interpretatie
van het EVRM.Minister Korthals:Wij mogen aannemen dat ook de Nederlandse Raad van State toetst aan internationale
verdragen. Er wordt toch altijd bezien of een wetsvoorstel strijdig is met
internationale verdragen? In dit geval zijn wij tot de oprechte overtuiging
gekomen dat dit niet het geval is.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Kunt u nog even ingaan op het uitgangspunt van de onvervreemdbare mensenrechten?
Het wetsvoorstel introduceert ter vervanging daarvan het zelfbeschikkingsrecht,
maar toch zegt u dat het verenigbaar is met het EVRM waaraan de idee van onvervreemdbaarheid
ten grondslag ligt.Minister Korthals:Dat gaat over de bescherming van rechten tegenover derden, maar in ons
wetsvoorstel gaat het om de wens van een individu voor zichzelf, die vrijwillig
en weloverwogen is geuit.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De essentie van het begrip "onvervreemdbaarheid" is nu juist dat je er
geen afstand van mag doen. Dat verdraagt zich toch niet met de bepalingen
terzake in het wetsvoorstel?Minister Korthals:Daarover verschillen wij van mening. Naar mijn stellige opvatting is dat
wel het geval.Dan kom ik nu op het punt van de wilsverklaring. Verschillende sprekers –
ik noem de heer Van der Vlies, de heer Vos en de heer Dittrich – zijn
ingegaan op en hebben vragen gesteld over de erkenning van de schriftelijke
wilsverklaring. Met de heer Van der Vlies ben ik van mening dat een schriftelijke
wilsverklaring nimmer als een volledige garantie kan en mag fungeren om aan
eventueel lijden in de toekomst te kunnen ontkomen. Hij riep ons op om mensen
in dit verband niet langer op het verkeerde been te zetten en het onderdeel
"wilsverklaring" van het wetsvoorstel in te trekken. Het laatste overwegen
wij echter niet. De reden hiervoor geef ik graag nog eens aan.De concrete gevolgen van de erkenning van de schriftelijke wilsverklaring
zijn dat de arts een zodanige verklaring kan beschouwen – ik leg de
nadruk op "kan" – als overeenstemmend met de wil van de patiënt.
De verklaring heeft dezelfde status als een concreet verzoek om levensbeëindiging.
Anders gezegd, de schriftelijke wilsverklaring vervangt een actueel mondeling
verzoek. Dit zijn overigens de woorden van de heer Dittrich. De aanwezigheid
van een van beide, dus een mondeling of een schriftelijk verzoek, legitimeert
de arts om het verzoek in te willigen. Hij moet dit nooit en hij mag dit alleen
met inachtneming van de overigens in het wetsvoorstel genoemde zorgvuldigheidseisen.
In wezen is er bij de schriftelijke wilsverklaring precies hetzelfde aan de
hand als bij een mondeling verzoek. Ook daar kan er nimmer een garantie worden
gegeven dat de arts aan het verzoek gevolg zal geven.De heer Vos (GroenLinks):De minister zegt dat de schriftelijke wilsverklaring gelijk staat aan
de mondelinge verklaring. Dat ben ik met hem eens. Deelt hij mijn opvatting
dat bij de schriftelijke wilsverklaring de invoelbaarheid van
de arts wat moeilijker vast te stellen is dan in de situatie waarin mondeling
de wil verklaard is en dat dit eigenlijk het enige verschil is? Bij een normale
verbale uitwisseling kan de arts vragen hoe betrokkene zich voelt, hoe dat
komt, enz.Minister Korthals:Hier kom ik nog over te spreken. Je zou het aldus kunnen zeggen: de schriftelijke
wilsverklaring vormt een richtsnoer voor de arts. Hiermee bedoel ik dat de
arts met de schriftelijke wilsverklaring een duidelijk aanknopingspunt heeft
voor zijn verder handelen. Hoe concreter de verklaring, des te meer zal zij
aanknopingspunten en duidelijkheid bieden voor de besluitvorming van de arts.
Wil zij kunnen worden gevolgd, dan dient de schriftelijke wilsverklaring dus
helder geformuleerd te zijn. Ik herhaal hierbij hetgeen mevrouw Swildens naar
voren heeft gebracht. De verklaring moet een duidelijke beschrijving inhouden
van de situatie waaronder de patiënt euthanasie wenst. Het is belangrijk
dat de inhoud van de verklaring tussen patiënt en arts wordt besproken.
Terecht heeft de heer Vos hiervoor aandacht gevraagd. Dit kan bijvoorbeeld
gebeuren naar aanleiding van het opstellen van de verklaring door de patiënt.
In een gesprek tussen arts en patiënt, waarvan ook aantekening gemaakt
wordt in het dossier, kunnen juist de inhoud van de verklaring en de precieze
wensen van de patiënt met het oog op een eventueel in de toekomst zich
voordoende situatie duidelijk worden. Zoals mevrouw Swildens zei: het is verstandig,
de verklaring met de arts te bespreken en de verklaring regelmatig te actualiseren.
De arts zal dan ook kunnen nagaan of er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen
verzoek. Als de patiënt wilsonbekwaam geworden is, legitimeert de wilsverklaring
de arts naderhand om dit verzoek te volgen, maar slechts indien hij de overtuiging
heeft gekregen dat de situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden zich
inmiddels voordoet.Mevrouw Kant (SP):Ik vind dit een heel moeilijk punt. Dat is ook de reden dat mijn fractie
op dit punt een amendement heeft ingediend om het uit de wet te halen. De
minister kan wel zeggen wat hij zegt, maar het probleem is volgens mij toch
dat je nooit en te nimmer kunt weten wat je wil in de toekomst zal zijn. Die
situatie doet zich immers nog niet voor. Hoe kun je een wil hebben over omstandigheden
die je niet kent? Je weet immers nog niet hoe je in die omstandigheden bent
en hoe je je dan voelt. Hoe kun je bepalen, als je het de patiënt niet
kunt vragen, wanneer zich de situatie voordoet dat een patiënt ondraaglijk
lijdt?Minister Korthals:Zo'n verklaring geeft daar toch wel een duidelijke indicatie over, zeker
als je in staat bent om die situaties steeds duidelijker te formuleren. Dat
moet in samenspraak met de arts gebeuren. Het hangt ook van de omstandigheden
en van gesprekken met familie af hoe men daarop reageert als het zover is.
Er kan ook sprake zijn van een geleidelijk verslechterende situatie, waarin
de arts hier regelmatig contact over heeft met de betrokkene. Die verklaring
is een belangrijk gegeven voor de arts; het verschaft hem in ieder geval legitimatie
als hij actie wil ondernemen. Mijn collega van VWS zal ingaan op de specifieke
situatie die ontstaat bij dementie.Mevrouw Kant (SP):Maar ik wil dit toch ook graag van u horen. Zo'n wilsverklaring leidt
tot gesprekken tussen patiënt en arts en natuurlijk weten beide partijen
zo hoe de ander erover denkt. Ik zeg ook niet dat die verklaring helemaal
geen waarde heeft, maar u wilt het nu opnemen in de wet, waarbij u het woord
"legitimatie" in de mond neemt. Dat vind ik heel moeilijk. De arts kent op
dat moment de wil van de patiënt niet meer. Hij kan het de patiënt
niet meer vragen; hij kan alleen maar bedenken wat voor situatie een patiënt
voor ogen had. Heeft u de uitzending van Heilig Vuur gezien, waaraan ik in
mijn bijdrage refereerde?Minister Korthals:Nee.Mevrouw Kant (SP):Die uitzending ging over een vrouw die in haar wilsverklaring heeft opgenomen
dat er een einde aan gemaakt moet worden als zij dement wordt. Die situatie
ontstaat op een gegeven moment; die vrouw wordt dement. De partner en de arts
vinden echter dat mevrouw nog zo gezond is, dat er voor hen geen reden is
om er een einde aan te maken. Maar die partner worstelt daar wel mee, omdat
die wilsverklaring er is. Worden mensen daarmee niet in een onmogelijke situatie
gebracht? Legitimeert een wilsverklaring euthanasie in een dergelijke situatie?Minister Korthals:Als je een schriftelijke wilsverklaring maakt, staat daarin je opvatting
op dat moment over een mogelijke situatie in de toekomst. Die kun je opschrijven.
Het hangt van de omstandigheden af of de arts, maar ook de mensen eromheen,
denken dat dit inderdaad de situatie is die je indertijd hebt beschreven.
Dat is natuurlijk moeilijk.Mevrouw Kant (SP):Wij kunnen al onze wensen op papier zetten. Ik vind het prima als mensen
dat doen en misschien is het ook wel goed. Maar u neemt het op in een wet
en u wilt dit een legitimatie laten zijn; u wilt het een vervanging van een
mondeling verzoek laten zijn. Daar heb ik een probleem mee.Minister Korthals:Een mondeling verzoek is in zo'n situatie vaak onmogelijk. Dat is het
probleem. Daarom is het goed om dat schriftelijk van tevoren aan te geven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De minister vindt het heel belangrijk dat er overleg met de arts plaatsvindt
als de wilsverklaring wordt opgesteld. Ik ben dat met hem eens. Het moet duidelijk
zijn wanneer het euthanasieverzoek wel en wanneer het niet moet worden uitgevoerd.
Dat staat niet echter niet in de wet. Er staat niet dat een wilsverklaring
enkel geldingskracht heeft als er overleg is geweest tussen de behandelend
arts en de patiënt.Minister Korthals:Nee, maar de kracht van de wilsverklaring wordt alleen maar groter als
daar met de patiënt over gesproken is. Dan weet je precies wat de patiënt
ermee bedoelde.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dit is één van de zorgvuldigheidsvereisten. Moet daarom
niet in de wet worden opgenomen dat de wilsverklaring alleen van kracht kan
worden als deze is opgesteld in overleg met de arts die het euthanasieverzoek
uitvoert? Anders kan de idiote situatie ontstaan dat er een
duidelijke wilsverklaring wordt gevonden bij het leegruimen van een kamertje
in een verpleeghuis, maar dat niemand precies weet – omdat er geen familie
meer is – op welk moment de patiënt meende dat er sprake is van
ondraaglijk lijden.Minister Korthals:Voorzitter! Naarmate het onduidelijker is wat de patiënt heeft bedoeld,
zal de kans ook afnemen dat er inderdaad gevolg wordt gegeven aan een dergelijke
wilsverklaring.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar op dat punt is de wet ook niet duidelijk. Immers, de wet zegt niet
dat als er bijvoorbeeld een andere arts dan de behandelend arts is geweest
met wie de wilsverklaring is opgesteld, deze daardoor minder waarde heeft
dan een andere wilsverklaring. De wet schept hier dus onzekerheid voor zowel
de arts, als de patiënt.Minister Korthals:Voorzitter! Laat ik het dan als volgt zeggen. Het kan ook voorkomen dat
een arts wordt geconfronteerd met een wilsverklaring van een wilsonbekwaam
geworden patiënt, terwijl hij niet over die verklaring heeft kunnen spreken
met de patiënt toen deze nog wilsbekwaam was. Dat is het voorbeeld dat
wordt genoemd. In dat geval zal hij van de vrijwilligheid en weloverwogenheid
van het verzoek overtuigd kunnen zijn, indien hij geen aanleiding heeft om
het tegendeel aan te nemen. Hij gaat daarbij af op zijn bevindingen bij de
bestudering van de medische geschiedenis van deze patiënt en op gesprekken
met – als die er zijn – familie en bekenden en een eventuele vertegenwoordiger
van de patiënt. Dit is de rechtskracht die, zoals wij ook al hebben opgemerkt,
het tweede lid ook aangeeft.De heer Dittrich (D66):Is de regering bereid over deze hele kwestie van wilsverklaringen en de
actualisering ervan contact op te nemen met de Nederlandse vereniging voor
vrijwillige euthanasie, en te kijken hoe het publiek erover geïnformeerd
kan worden, opdat een wilsverklaring zoveel mogelijk kracht zal kunnen krijgen,
als deze is afgelegd? Ik denk dat dit heel belangrijk is.Minister Korthals:Dat gebeurt ook en er zijn mijns inziens niet alleen contacten over met
de Nederlandse vereniging voor vrijwillige euthanasie, maar ook met andere
verenigingen die zich hiermee bezighouden, om in ieder geval te zorgen dat
deze wilsverklaringen zo zorgvuldig mogelijk worden weergegeven.De heer Dittrich (D66):Mijn tweede vraag gaat over het amendement dat ik op dit punt heb ingediend.
Mijn vraag aan u is hoe u er tegenover staat, daar waar ik geprobeerd heb
wat duidelijker tot uitdrukking te brengen dat de zorgvuldigheidseisen uit
het eerste lid onverkort gelden bij de wilsverklaring.Minister Korthals:Voorzitter! Ik kom daar nog op terug. Ik kan nu al een tipje van de sluier
oplichten door te zeggen dat ik redelijk positief over dat amendement zal
zijn. Ik kom trouwens ook nog op vragen van mevrouw Ross in dit verband terug.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik zou nog in willen gaan op het weloverwogen verzoek, dat
schriftelijk gedaan is en dat ter vervanging kan dienen van het concrete mondelinge
verzoek. Stel nu dat er een schriftelijke wilsverklaring ligt, gemaakt in
een periode dat de patiënt nog een redelijke waardering van zijn eigen
belangen kon hebben, en dat die patiënt vervolgens in een toestand raakt
die wij wilsonbekwaam noemen. Nu is de scheidslijn tussen wilsbekwaam en wilsonbekwaam
vaak flinterdun, maar stel dat die patiënt inderdaad in een situatie
is, waarvan de arts constateert: deze patiënt is eigenlijk niet meer
in staat om zijn eigen belangen redelijk te waarderen. Is het dan toch zo
dat de arts op het moment dat euthanasie zou worden toegepast – want
er ligt een verklaring en alles klopt – aan die patiënt nog zou
moeten vragen of hij het op dat moment wel wil? Immers, het gaat niet altijd
om comateuze patiënten, maar het kan ook gaan om iemand die toch behoorlijk
dement is en zijn eigen omgeving niet meer herkent. Stel dat die patiënt
dan zegt: nee, ik wil het toch niet. Wat geldt dan: de concrete mondelinge
toelichting die de patiënt dan nog geeft – want het is geen verzoek –
of het schriftelijke verzoek dat voorligt?Minister Korthals:Voorzitter! Dit lijkt mij duidelijk: altijd geldt dan het laatste wat
de patiënt mondeling zegt. Je gaat dan toch niet tegen zijn laatste wil
of zin in, zoals je dat moet geloven, om hem toch maar eventjes te houden
aan de wilsverklaring die hij misschien vijf jaar daarvoor heeft geschreven.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Maar dat betekent dus ook dat iemand die wilsonbekwaam is, toch in staat
kan zijn om al dan niet een concreet verzoek of een afwijzing te doen?Minister Korthals:Ja, in het geval zoals u dat zojuist aangaf, lijkt mij dat zeker het geval,
maar de echte deskundige op dit punt, mevrouw Borst, komt hier nog over te
spreken.De heer Vos (VVD):Voorzitter! Ik zou nog één vraag hierover willen stellen.
Is het systeem niet juist eigenlijk betrekkelijk vernuftig, doordat het oordeel
over de ondraaglijkheid altijd een objectief randje houdt? Als er een patiënt
is die een schriftelijke wilsverklaring heeft afgelegd en vervolgens juichend
buiten zijn zinnen is gekomen en zich in uitbundige vreugde toont, dan kan
hij de verklaring wel getekend hebben, maar dan zal het voor géén
arts invoelbaar zijn dat dit de bedoeling is. Daarmee is het systeem zeer
vernuftig.Minister Korthals:Ik kan dit alleen maar beamen, voorzitter! De heer Vos zegt het wat dit
punt betreft beter dan ik tot dusver heb gedaan.Voorzitter! Over de overeenkomstige toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseisen
bij de wilsverklaring heeft mevrouw Ross nog enkele vragen gesteld. In antwoord
daarop kan ik zeggen, dat inachtneming van de in het eerste lid genoemde zorgvuldigheidseisen
geboden is voorzover de overeenkomst tussen de situatie in het eerste lid,
een wilsbekwame patiënt, en het tweede lid, een wilsonbekwame patiënt
met een wilsverklaring, strekt. Maar dat spreekt voor zich.De vraag of de patiënt ondraaglijk lijdt, zal de arts moeten beantwoorden
aan de hand van de omschrijving in de wilsverklaring van de situatie waarin
de patiënt levensbeëindiging wenst. Verder zal hij moeten afgaan
op zijn ervaringen als arts met de gevolgen van een bepaalde
gezondheidstoestand die verschillende vormen en gradaties kan hebben. Aan
de hand daarvan moet hij beoordelen of er sprake is van een uitzichtloze situatie.
Voorlichting aan de patiënt is slechts mogelijk voorzover de communicatie
met de patiënt dit nog toelaat. Daarnaast zal het uit hoofde van zijn
taak als goed hulpverlener wel op de weg van de arts liggen om familie en
andere naasten, gelet op de aanwezigheid van een wilsverklaring, voor te lichten
over de medische vooruitzichten en mogelijkheden van de patiënt. Ook
de bespreking met de patiënt van een mogelijke redelijke andere oplossing
is slechts mogelijk voorzover de communicatie met de patiënt dat toelaat.
Heeft de arts niet met de patiënt over een redelijke andere oplossing
gesproken voordat de patiënt wilsonbekwaam werd, dan is de vraag naar
alternatieven niet meer aan de orde.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Daarmee zegt de minister eigenlijk dat, op het moment dat de patiënt
wilsonbekwaam geacht wordt, dit soort zaken, voorzover de communicatie dat
toelaat, ook niet meer met de patiënt besproken zouden kunnen worden.
Het is wel een hele dunne scheidslijn waarover wij spreken. Ik moet mij even
het beeld vormen. Als de arts op enig moment denkt: hier heb ik een wilsverklaring
en die strekt met de situatie waarin ik denk dat de patiënt zich nu bevindt,
wordt de patiënt dan alleen ingelicht of gaat de arts dan toch nog, voorzover
de mogelijkheid er is, met de patiënt het gesprek aan over die wilsverklaring?Minister Korthals:Natuurlijk zal die arts wanneer er maar enige mogelijkheid is, altijd
het gesprek aangaan over die wilsverklaring. Hij moet een duidelijk geformuleerde
wilsverklaring hebben, hij moet de situatie kunnen invoelen, de betrokkene
moet zelf hebben aangegeven wat ondraaglijke situaties zijn en bovendien zal
de arts met de naasten en familieleden zoveel mogelijk communiceren om een
duidelijk beeld te krijgen. Dit zijn namelijk zaken waarbij niet over één
nacht ijs gegaan wordt om een beslissing te nemen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Op het punt van het ondraaglijk lijden bij wilsonbekwamen met een wilsverklaring
zou ik het volgende willen vragen. De minister heeft te uit en te na benadrukt
dat dit element bij uitstek subjectief is, in tegenstelling tot uitzichtloosheid,
maar daarover kun je van mening verschillen. Daarmee erkent hij ook dat dezelfde
aandoening voor de ene patiënt ondraaglijk kan zijn en voor de andere
niet. Dat element wordt bij wilsonbekwamen dus quasi geobjectiveerd, want
het is de arts die moet vaststellen of het voor die patiënt ondraaglijk
is. Dat is toch in zichzelf onmogelijk?Minister Korthals:U sprak over dezelfde aandoening, mijnheer Rouvoet. Het heeft natuurlijk
direct te maken met de verbondenheid die er is tussen de uitzichtloosheid
en de ondraaglijkheid. Het is waar, voor de een is een bepaalde situatie ondraaglijker
dan voor de ander. Vandaar dat iemand heel goed moet beschrijven wat voor
hem een ondraaglijke situatie is. Het moet ook zo zijn dat de arts zich dat
kan invoelen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Maar daarmee wordt dus de beoordeling van de ondraaglijkheid voor de desbetreffende
individuele patiënt in handen gelegd van de arts die moet beoordelen
op welk moment het voor die patiënt ondraaglijk is geworden? Ik denk
ook even aan hetgeen wij gisteren via de media tot ons kregen, namelijk dat
artsen zeggen dat zij onder druk worden gezet omdat anderen zeggen dat het
ondraaglijk is geworden. Het is voor een arts toch niet te doen om dat oordeel
van ondraaglijkheid dat cruciaal is, over te nemen en quasi te objectiveren?Minister Korthals:Als hij daarin niet gelooft en zich daar niet in kan vinden, dan weigert
hij natuurlijk om gevolg te geven aan die wilsverklaring. Bovendien heb je
dat ook bij handelingsbekwamen. Daarvoor geldt in feite dezelfde situatie.
Daarbij kan het ook verschillen wat de een ondraaglijk noemt en wat de ander
als ondraaglijk ervaart.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Het verschil zit daarin, dat bij een patiënt die wilsbekwaam is er
wel sprake kan zijn van overleg over hoe de patiënt het ervaart en of
er sprake is van een actuele stervenswens. Dat kan niet meer bij een wilsonbekwame.Minister Korthals:Dat is waar, maar dat hangt voor een belangrijk deel af van hoe de wilsonbekwame
op het moment dat die bekwaam was, alles precies heeft geformuleerd, en van
de omstandigheden van het moment waarop de arts de beslissing moet nemen.De heer Dittrich heeft bij het amendement op stuk nr. 27 voorgesteld de
redactie van de bepaling omtrent de wilsverklaring zodanig te wijzigen, dat
daarin duidelijker tot uitdrukking komt dat de zorgvuldigheidseisen uit het
eerste lid van overeenkomstige toepassing zijn bij de schriftelijke wilsverklaring.
Dit amendement lijkt ons een verbetering. Wat dat betreft laten wij het oordeel
over aan de Kamer.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat leek het mij ook in eerste instantie totdat de heer Rouvoet mij alarmeerde.
De toelichting van het amendement zegt namelijk dat, waar er een wilsverklaring
ligt, de zorgvuldigheidsvereisten zoveel mogelijk van toepassing zijn. Daar
kun je uit afleiden, dat wanneer een mondeling verzoek ontbreekt, de zorgvuldigheidsvereisten
minder van toepassing zijn, dan wanneer een dergelijk mondeling verzoek er
wel ligt. Dat lijkt mij niet wenselijk.Minister Korthals:Ik heb begrepen dat het op dezelfde manier gebeurt als bij het mondeling
verzoek.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Bent u het dan met mij eens dat de toelichting op het amendement gewijzigd
moet worden, omdat die nu een verkeerde indruk wekt?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik kan daarbij aansluiten, omdat ik er inderdaad aarzelingen over kreeg.
De toelichting spreekt over "voorzover mogelijk", maar ik hoorde de heer Dittrich
zo-even in een interruptie zeggen dat de zorgvuldigheidseisen onverkort van
toepassing zijn. Ik weet nu niet meer wat precies bedoeld wordt, terwijl ik
dat wel van belang vind te weten in verband met de kenbaarheid van de wet.De heer Dittrich (D66):In de oorspronkelijke tekst van het wetsvoorstel van de regering stond "overeenkomstig het eerste lid", hetgeen heeft geleid tot allerlei
misverstanden. Mijn amendement strekt ertoe die woorden te schrappen en er
een nieuwe zin voor in de plaats te zetten, namelijk "de zorgvuldigheidseisen,
bedoeld in het eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing". Waarom staat
er nu "overeenkomstig"? Welnu, omdat in het eerste lid onder andere staat
dat de arts met de patiënt tot de overtuiging moet zijn gekomen. Bij
een wilsverklaring is het vaak zo, dat de patiënt eenmaal in de situatie
gekomen die hij in de verklaring omschreven heeft, juist dat niet meer kan
uiten en dan ook niet meer samen met de arts tot de overtuiging kan komen.
Daarom staat er onderaan in de toelichting: voorzover mogelijk in de betreffende
situatie van toepassing. Het betekent dat de zorgvuldigheidseisen van toepassing
moeten zijn. Maar bij die ene kan het nu eenmaal niet anders dan dat het iets
anders ingevuld wordt.Minister Korthals:Naar mijn idee zijn er inhoudelijk en juridisch geen verschillen. Het
overeenkomstige, waarover gesproken wordt, zie ik als een zoveel als feitelijk
mogelijke gelijkschakeling. Ik vermag dus niet in te zien wat de bezwaren
zijn.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De heer Dittrich herhaalt nu wat er in de toelichting op het amendement
staat. Echter, zojuist toen hij vroeg om een reactie van de minister, gaf
hij aan dat zijn amendement is bedoeld om er uitdrukking aan te geven dat
de zorgvuldigheidseisen onverkort van toepassing zijn. Als hetgeen hij zo-even
in het debat zei, niet de bedoeling is, zou ik hem willen vragen waarom hij
dan niet in het amendement opneemt dat de zorgvuldigheidseisen voorzover mogelijk
van toepassing zijn. Dan weet iedereen wat ermee bedoeld wordt. Ik heb tegen
beide formuleringen bezwaren, maar ik wil wel dat de wet, en wat de wetgever
bedoeld heeft, duidelijk is. Dat is het nu niet.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! Het verbaast mij dat de heer Rouvoet dit nu vandaag
zegt, omdat hij gisteren al bezwaar had tegen het amendement. Toen had ik
een en ander nog helemaal niet aan de minister gevraagd.De voorzitter:De heer Rouvoet heeft net uitgelegd waarom hij zijn vraag op deze manier
stelt.De heer Dittrich (D66):Ik wilde alleen maar zeggen dat zijn toelichting wat dit betreft niet
helemaal klopt.In mijn amendement staat "van overeenkomstige toepassing" om tot uitdrukking
te brengen dat de zorgvuldigheidseisen zoveel mogelijk van toepassing zijn
als feitelijk maar mogelijk is, precies zoals de minister dat heeft opgevat.
Er is op dit punt dan ook geen verschil van mening tussen de regering en mij.De voorzitter:Dat was niet helemaal de vraag van de heer Rouvoet, maar ik zie dat hij
het voor het moment opgeeft.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb een vraag over hetzelfde punt. Wat zou de relatieve winst kunnen
zijn als de laatste volzin van de toelichting gewoon verdwijnt? Volgens mij
is die de oorzaak van het misverstand en heeft de heer Dittrich die niet nodig
om te verklaren waarom hij tot zijn wijziging komt.De voorzitter:Ik vraag de minister daarop te reageren.Minister Korthals:Het betreft eigenlijk een vraag aan de heer Dittrich. Misschien is het
op deze manier fraaier, maar dat moet hij dan maar overwegen voor zijn tweede
termijn. Volgens mij wekt die volzin geen verwarring.De voorzitter:De heer Dittrich denkt na en meldt ons daarover later.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik leg de volgende visie voor ter verheldering, met de vraag of de minister
haar onderschrijft. Het gaat met name over onderdeel d, waarvan de tekst in
het wetsvoorstel luidt dat de arts samen met de patiënt tot de conclusie
moet zijn gekomen dat er geen alternatieven meer zijn. Als je stelt dat de
zorgvuldigheidseisen in acht dienen te worden genomen, gaat het er naar mijn
mening om dat ook de patiënt heel duidelijk de alternatieven bij zijn
beoordeling betrekt en die in zijn wilsverklaring neerlegt. Hij geeft aan
wat hij niet wil, waarom niet en wat de situatie dan uiteindelijk is. Natuurlijk
laat ook de arts bij zijn beoordeling de mogelijke alternatieven de revue
passeren. In die zin is het "samen met de patiënt" alleen in tijd uit
elkaar gehaald en zou je kunnen stellen dat arts en patiënt tot de overtuiging
zijn gekomen dat er geen alternatieven zijn. Ik versta het amendement van
de heer Dittrich in die zin, dat binnen de manier waarop met het zorgvuldigheidscriterium
onder d wordt omgegaan, "zoveel mogelijk" betekent: voorzover de situatie
dat toelaat. Ook als die wat verschilt, worden de zorgvuldigheidseisen uiteraard
wel degelijk aan de orde gesteld. Op deze manier ben je gewoon van het probleem
af.Minister Korthals:Ik denk dat dit in grote lijnen aangeeft op welke manier ik er zelf over
dacht. Misschien kan het nog wat fraaier gezegd worden in de toelichting door
"zoveel als feitelijk mogelijk in de gegeven omstandigheden" ook op die manier
aan te geven.De voorzitter:Ik stel mij voor dat de indiener ons laat weten, eventueel aan het einde
van de termijn van de minister, op welke manier hij er verder mee denkt om
te gaan. Op dat moment kunnen anderen hun vragen aan hem of aan de minister
stellen.De heer Dittrich (D66):Ik heb erover nagedacht en ik wil het aanpassen op de manier zoals de
minister dat zojuist heeft verwoord. Op die wijze wordt de bedoeling beter
tot uitdrukking gebracht en ik denk dat iedereen zich daar dan in kan vinden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het blijft voor mij eerlijk gezegd onduidelijk. Ofwel het amendement dient
alleen maar de kenbaarheid van de wet te vergroten, namelijk dat de zorgvuldigheidsvereisten
onverkort van kracht zijn, want die blijven namelijk in stand, ook met de
wijziging. Ofwel het doet juist wat aan de zorgvuldigheidsvereisten af: ze
moeten, zo mogelijk, van toepassing zijn. Wat betekent dat bijvoorbeeld in
een situatie waarin het ondraaglijk lijden niet meer vastgesteld kan worden?
Dan kan het immers zijn dat dit amendement juist de legitimatie biedt om een
wilsverklaring wel uit te voeren, terwijl het ondraaglijk lijden niet kan
worden vastgesteld.Minister Korthals:Voorzitter! Als dat niet meer kan worden vastgesteld, kan
er ook geen beslissing worden genomen door de arts. Ik zie het probleem niet,
maar wellicht is het beter dat men er nog even over nadenkt en daarop in tweede
termijn terugkomt.Voorzitter! De heer Van der Vlies is ingegaan op het arrest van de Hoge
Raad in de zaak-Chabot in relatie tot het reëel behandelingsalternatief.
In overweging 6.3.3 van dit arrest sprak de Hoge Raad uit dat van uitzichtloosheid
van het lijden in beginsel geen sprake kan zijn als een reëel alternatief
om dat lijden te verlichten door de betrokkene in volle vrijheid is afgewezen.
Deze rechtsoverweging moet naar onze mening als volgt worden begrepen: een
patiënt kan iedere behandeling weigeren overeenkomstig geldend Nederlands
recht. In dat opzicht ligt de beslissing om gebruik te maken van een behandelingsalternatief
bij de patiënt, zoals de heer Van der Vlies opmerkte. Maar indien sprake
is van een reëel alternatief, kan de arts niet tot de overtuiging komen
dat aan het vereiste van uitzichtloosheid én ondraaglijkheid is voldaan.
Hiermee heb ik ook de vraag beantwoord van mevrouw Kant. Het moet, zoals ik
zei, gaan om een reëel alternatief. Hieronder wordt verstaan: een behandeling
die naar huidig medisch inzicht zicht geeft op verbetering binnen afzienbare
tijd en met een redelijke verhouding tussen de te verwachten resultaten en
de belasting van de behandeling voor de patiënt. Voor alle duidelijkheid:
ik heb het hier dus over een behandeling gericht op genezing of aanzienlijke
verbetering van de medische situatie van de patiënt.Mevrouw Kant (SP):Daar zit precies de crux. Uit wat u zegt, kan ik niet opmaken of een afwijzing
van palliatieve zorg ook wordt gezien als het niet accepteren van een reëel
alternatief. Valt palliatieve zorg ook onder een medische behandeling? De
behandeling van de ziekte, de aandoening, staat centraal, maar kan het ook
gaan om behandeling van de symptomen, zoals pijn, of een behandeling gericht
op de omstandigheden waarin iemand zich bevindt?Minister Korthals:Voorzitter! Indien het lijden uitsluitend bestaat uit pijn en de arts
adequate pijnstilling beschikbaar heeft, zal hij, zo stel ik mij voor, indien
de patiënt de pijnbestrijding desondanks afwijst, niet tot de overtuiging
kunnen komen dat er sprake is van ondraaglijk lijden. Maar in de praktijk
is er in verreweg de meeste gevallen sprake van ondraaglijk lijden als gevolg
van een samenstel van factoren. De zaak ligt dan niet zo simpel als mevrouw
Kant met haar voorbeeld aangeeft.Mevrouw Kant (SP):Ik gaf volgens mij geen voorbeeld. Is afwijzing van palliatieve zorg in
een situatie waarin er sprake is van lijden, een reden om niet in te gaan
op het euthanasieverzoek? Is dat voorwaardelijk?Minister Korthals:Voorzitter! "Palliatief" is volgens mij geen reëel behandelingsperspectief.Mevrouw Kant (SP):Hoe kunt u dat zeggen? De arts stelt dat voor als een reëel behandelingsalternatief,
niet voor genezing of bestrijding van de aandoening of ziekte, maar wel voor
bestrijding van de pijn, van het lijden. Als er sprake is van een reëel
behandelingsalternatief voor het lijden en dat wordt geweigerd, mag er dan
toch euthanasie toegepast worden?Minister Korthals:Dit is een van de onderwerpen waar minister Borst op zal ingaan.De heer Van der Vlies (SGP):Ik ben nieuwsgierig naar hetgeen minister Borst hier op basis van haar
deskundigheid over zal zeggen, maar ik kom nog even terug op de definitie
van de minister. De woorden "verbetering van het ziektebeeld" speelden daarin
een centrale rol. Daarnaast ging het om verbetering van de symptomen die de
mens brengen tot het zich bevinden in een ondraaglijke situatie. Die palliatieve
zorg is voor dat laatste wel degelijk een adequaat alternatief, maar het heeft
niet het perspectief van herstellen van de ziekte die aanleiding gaf tot die
pijnbeleving. Het woord verbetering zou ik toegelicht willen zien in deze
context.Minister Korthals:Verbetering wil dus zeggen dat er een behandeling is die uiteindelijk
zal leiden tot een situatie waarin sprake is van meer herstel. Ik vind het
altijd vervelend met voorbeelden te werken, maar ik zal dat nu toch doen.
Iemand heeft kanker en heeft een paar chemokuren gevolgd. Bij de derde chemokuur
zegt de betrokkene – dat valt dan eigenlijk onder de c-voorwaarde –
dat hij niet nog zo'n kuur wil. De arts geeft hem 10% kans dat de kuur nu
wel aanslaat nadat dit de vorige keren niet gebeurde. Dan kan zo iemand dat
weigeren. Er is dan geen redelijke verhouding tussen de te verwachten resultaten
en de belasting van de behandeling voor de patiënt. Er is dan wel degelijk
sprake van uitzichtloos en ondraaglijk lijden, terwijl er heel misschien nog
wel een mogelijkheid was.De heer Van der Vlies (SGP):De minister zegt dat er dan sprake is van uitzichtloos lijden. Hoewel
wij daar ten principale verschillend over denken, kan ik daar een heel eind
in meekomen, want het is uitzichtloos. Er is geen genezing ingetreden. Het
ziektebeeld woekert verder.Minister Korthals:In theorie is het mogelijk dat de behandeling wel aanslaat. Dat is het
punt. Niettemin aanvaarden wij dan dat zo iemand zegt geen behandeling meer
te willen.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter!...De voorzitter:Nee, mijnheer Van der Vlies, ik heb u al te kennen gegeven dat het de
laatste interruptie was. Ik vraag mij af of, als de minister van Justitie
zegt dat de minister van Volksgezondheid straks nog op dit punt ingaat, het
niet verstandiger is wanneer u, nadat zij gesproken heeft, beoordeelt welke
vragen u nog wilt stellen. Het lijkt mij dat wij daar veel verder mee komen,
maar ik zie dat mijn woorden de leden niet overtuigen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Begrijp ik de minister goed en zegt hij dat wat aan de orde moet zijn
in het gesprek tussen patiënt en arts specifiek gericht is op het medisch
behandelen en dat er geen sprake kan zijn van een aanbod van palliatieve zorg
wat ook als een redelijk alternatief gezien moet worden? Een dergelijk aanbod
zou daar dus niet inpassen?Minister Korthals:Het gaat erom dat die alternatieven worden bekeken en of iemand de mogelijkheid
heeft, behandeld te worden en dus beter te worden of dat zijn
situatie kan verbeteren. Daar gaat het om.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Ik had graag op uw verzoek willen ingaan, maar ik kan moeilijk
aan de minister van Volksgezondheid vragen of ik de minister van Justitie
goed heb begrepen.Hij zei dat als er sprake is van pijn, pijnbestrijding een goed middel
ter verbetering kan zijn. Ik wil heel duidelijk van hem horen of hij het met
mij eens is dat je daar heel genuanceerd tegenover moet staan, omdat pijnbestrijding
haar grenzen heeft en tot versuffing kan leiden, wat een patiënt misschien
uitdrukkelijk niet wil en afwijst.Minister Korthals:Deze opmerking is juist en ik neem haar tot mij.Voorzitter! De heer Vos is indringend ingegaan op het vonnis in de zaak-Brongersma.
De omstandigheid dat deze zaak nog onder de rechter is, maakt het voor mij
moeilijk, breedvoerig op deze zaak in te gaan. Evenals mevrouw Swildens heb
ik niet de pretentie de zaak in concreto inhoudelijk te kunnen overzien. Met
haar ben ik van mening dat ons daarvoor voldoende inzicht ontbreekt. Terecht
merkte zij op dat individuele verzoeken en hulp bij zelfdoding niet door mij
of anderen, maar door de arts, daarin geadviseerd door de consulent, moet
worden beoordeeld. Ik kan niet direct iets zeggen over de in het vonnis gevolgde
redenering waarom de heer Vos vroeg. Ik zal proberen, nog eens goed aan te
geven wat de reikwijdte is van het criterium uitzichtloos en ondraaglijk lijden
zoals wij dat nu in de wet vastleggen.Zoals verschillende sprekers hebben aangegeven, is voor de uitzichtloosheid
van het lijden uiteindelijk het medische oordeel bepalend. Volgens geobjectiveerde
medische maatstaven moet worden nagegaan of de situatie van de patiënt
nog te verbeteren is. Als deze vraag ontkennend moet worden beantwoord, ontbreekt
een reëel behandelingsperspectief. Ik heb zojuist aangegeven wat de voorwaarden
zijn voor een reëel behandelingsperspectief. Laat ik ze toch nog een
keer noemen: wanneer er naar huidig medisch inzicht bij adequate behandeling
zicht op verbetering is binnen afzienbare tijd en met een redelijke verhouding
tussen de te verwachten resultaten en de belasting van de behandeling voor
de patiënt.Dan kom ik nu op het tweede element binnen dat criterium, namelijk de
ondraaglijkheid. In tegenstelling tot de uitzichtloosheid van het lijden is
dit een in hoge mate subjectieve en moeilijk te objectiveren factor. De vaststelling
dat sprake was van ondraaglijkheid van het lijden achteraf komt in feite neer
op een marginale toetsing of de behandelend arts in redelijkheid tot de conclusie
kon komen dat sprake was van ondraaglijk lijden. Maar daarbij mag niet voorbij
worden gegaan aan het begrip "uitzichtloos" in de betekenis zoals ik die zojuist
heb aangegeven. Ik wil hier goed benadrukken dat de begrippen "uitzichtloos"
en "ondraaglijk" ook blijkens jurisprudentie onlosmakelijk met elkaar verbonden
zijn. Zij vormen elk een noodzakelijke, maar op zichzelf niet voldoende voorwaarde
voor de inwilliging van een verzoek om levensbeëindiging of hulp bij
zelfdoding.Dit laat onverlet dat wij volmondig beamen dat het, zoals de heer Dittrich
bij interruptie van mevrouw Ross ook aangaf, altijd gaat om een gezamenlijke
beslissing van arts en patiënt in goede samenspraak, waarbij de arts
de patiënt op professionele wijze benadert en serieus neemt. Beiden hebben
hierin een eigen verantwoordelijkheid. Zo is het aan de patiënt om aan
te geven dat voor hem sprake is van een situatie van ondraaglijk lijden om
een stervenswens te uiten. Wij aanvaarden, overigens anders dan de heer Van
der Vlies zei, dus dat ondraaglijk lijdende patiënten een stervenswens
kunnen uiten. Maar de wens van de patiënt, hoe oprecht ook, kan niet
worden ingewilligd zonder dat de arts ervan overtuigd is dat ook sprake is
van een naar wetenschappelijk verantwoord medisch inzicht uitzichtloze situatie.
Het gaat erom dat aan beide elementen, de uitzichtloosheid en de ondraaglijkheid,
recht wordt gedaan.Dit brengt mij bij het antwoord op de vraag, gesteld door verschillende
sprekers, onder anderen mevrouw Ross en de heer Vos, waarom in de zaak-Brongersma
hoger beroep is ingesteld. Dat is gedaan omdat naar het oordeel van het college
van procureurs-generaal in deze zaak aan de zojuist door mij aangeduide onlosmakelijke
verbondenheid tussen beide elementen onvoldoende recht is gedaan in het vonnis
van de rechtbank te Haarlem. Het is nu aan het gerechtshof om de gewenste
duidelijkheid te bieden en om antwoord te geven op de vraag of de situatie
die zich in deze zaak in concreto heeft voorgedaan past binnen de zorgvuldigheidseisen
waaraan sinds jaar en dag wordt getoetst binnen de meldingsprocedure en die
in het wetsvoorstel zijn neergelegd.In dit verband ga ik nog in op de vraag van mevrouw Halsema of de arts
die bij geestelijk lijden van de patiënt tot de slotsom komt dat sprake
is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden en die ook aan de andere zorgvuldigheidseisen
voldoet, nu met dit wetsvoorstel voldoende rechtszekerheid wordt geboden.
Het antwoord op die vraag luidt bevestigend met de aantekening dat de arts
moet hebben vastgesteld dat de geestelijke aandoening van de patiënt
onbehandelbaar is. Sinds het arrest-Chabot bestaat hierover geen onduidelijkheid.Mevrouw Kant (SP):Ik kan toch niet helemaal meekomen en dan doel ik op het punt waar de
minister de stap maakt naar het psychisch lijden en de psychiatrische aandoening.
Ik heb toch de indruk dat het criterium dat de minister noemde, de medisch
wetenschappelijke inzichten van de uitzichtloosheid, er met name in de psychiatrie
eigenlijk niet is.Minister Korthals:Mij is verzekerd dat die er wel degelijk zijn en dat men die ook geobjectiveerd
kan vaststellen. Daarom is het zo belangrijk dat een medicus hierover zijn
oordeel geeft.Mevrouw Kant (SP):Dat laatste ben ik met u eens, maar ik sprak over medisch-wetenschappelijk
inzichten. Vindt u een depressie een uitzichtloze psychiatrische aandoening?Minister Korthals:Ik ben geen medicus en u moet mij die vraag nu juist niet stellen. Wellicht
kom ik hierover nog te spreken bij het onderwerp levensmoeheid.Mevrouw Kant (SP):Dat is nog een stadium verder. Bij psychisch lijden ontbreken vaak, in
tegenstelling tot bij vele vormen van somatisch lijden, objectieve
inzichten over uitzichtloosheid.Minister Korthals:Ik geef toe dat zoiets in de psychiatrie moeilijker is vast te stellen,
maar stel tevens vast dat de Hoge Raad in de zaak-Chabot heeft uitgesproken
dat ook geestelijk lijden uitzichtloos kan zijn.De heer Dittrich (D66):U gaf net uw uitleg van ondraaglijk lijden. Betekent dit volgens de regering
expliciet dat de criteria die de Hoge Raad in het Schoonheim-arrest hanteerde,
namelijk de vrees voor verregaande ontluistering, onverkort onder het begrip
"ondraaglijk psychisch lijden" vallen?Minister Korthals:Wij proberen juist alle criteria te codificeren die inmiddels in de rechtspraak
zijn vastgelegd ten aanzien van euthanasie. Het antwoord is dus bevestigend.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Daarover heb ik ook een vraag gesteld. Ik citeerde de minister uit het
wetgevingsoverleg, waarin hij het tegendeel stelde in reactie op de zaak-Brongersma.
Hij vond toen dat dit er niet onder viel. Hij wilde toen niet over die zaak
spreken, waarvoor ik begrip kon opbrengen. Hij zei: "enkel het vooruitzicht
op lijden, ongeacht het voortvloeit uit pijn, ontluistering of angst voor
een onwaardige dood, kan niet als uitzichtloos ondraaglijk lijden worden aangemerkt".
Staat dat nog overeind?Minister Korthals:Laten wij vaststellen dat op dat moment de uitspraak van de rechtbank
net binnen was. Zojuist gaf ik aan waarom de hoofdofficier te Haarlem heeft
besloten om hoger beroep in te stellen. De reden daarvoor was dat naar zijn
oordeel toch een soort knip was gemaakt tussen uitzichtloosheid en ondraaglijkheid.
Dat willen wij niet, want dat zou inderdaad een stap verder gaan. Vandaar
het hoger beroep tegen dat vonnis.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat roept de vraag op die ik in algemene termen bij de begroting van Justitie
aan de orde stelde. Nu sprake is van een ontwikkeling in de rechtspraak die
de minister ongewenst vindt en wij bezig zijn met wetgeving over dit onderwerp,
is het de vraag of de minister het de verantwoordelijkheid van de wetgever
vindt om in de wetstekst duidelijk te maken wat hij wel in dat artikel begrepen
acht.Minister Korthals:Vandaar dat ik net aangaf wat naar mijn oordeel onder uitzichtloosheid
en ondraaglijkheid wordt verstaan. Wij hebben inderdaad te maken met open
normen – daarover sprak u gisteren terecht – die naarmate de tijd
vordert een andere interpretatie met zich zullen brengen. Met die open norm
willen wij echter de stand van zaken tot dusver aangeven.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Ik had gedacht dat de minister ook nog zou ingaan op de suggesties
van de heer Vos. Deze gaf duidelijk aan dat tekstwijzigingen in het wetsvoorstel
eventueel te overwegen waren. Ik was daar erg in geïnteresseerd. Hij
zei duidelijk dat hij daarmee de jurisprudentie wilde codificeren tot en met
de zaak-Chabot, en niet verder. Nu klinkt het duidelijk anders.Minister Korthals:Nee, ik heb aangegeven met elke criteria wij nu rekening hebben te houden.
Ik heb begrepen dat de heer Vos niet wilde dat uitzichtloosheid en onverdraaglijkheid
worden losgekoppeld van de medische aspecten. Hij heeft overwogen dat in de
wet vast te leggen, maar heeft daartoe nog geen amendement ingediend. Ik heb
al aangegeven dat wat mij betreft die loskoppeling er helemaal niet is en
dat er beroep is aangetekend om vast te stellen dat de criteria niet verschuiven.
Als wij de weg opgaan van de heer Vos, komen er weer nieuwe open normen die
nieuwe interpretaties en dus nieuwe procedures vergen. Dat vind ik een groot
nadeel, want wij willen nu juist vastleggen wat wij nu hebben. Ik vind vooralsnog
dat wij daar niet aan moeten beginnen.De heer Vos (VVD):Ik heb gisteren opgeroepen tot grote helderheid en ik heb ook gezegd:
als die helderheid er niet komt, zorg ik er zelf voor. Dat zou ik hebben gedaan
middels een amendement, maar ik word nu op mijn wenken bediend door de minister.
Hij heeft uitermate helder aangegeven wat mijn plan was.Minister Korthals:Voorzitter! Diverse sprekers verzochten naar aanleiding van de zaak-Brongersma
om een duidelijk standpunt van het kabinet over de vraag of mensen, die "levensmoe"
of "klaar met het leven" zijn, op grond van dit wetsvoorstel voor euthanasie
of hulp bij zelfdoding in aanmerking komen. Het antwoord daarop luidt ondubbelzinnig
ontkennend. Wij menen niet dat eenieder die geen levenswil meer heeft dan
ook de gereguleerde mogelijkheid moet hebben om het leven te (doen) beëindigen.
Wel is het zaak dat in de samenleving aandacht wordt besteed aan dergelijke
signalen waarachter een vraag om hulp of aandacht kan schuilgaan. Deze problematiek
is een duidelijk maatschappelijk vraagstuk, maar valt buiten het bereik van
dit wetsvoorstel. Anders dan de heer Rouvoet zien wij onvoldoende aanleiding
om onze opvatting in de wetstekst duidelijker tot uitdrukking te brengen.
Ik herhaal dat voor de gerechtvaardigde inwilliging van een verzoek om euthanasie
niet alleen sprake moet zijn van ondraaglijk lijden, maar ook – naar
het oordeel van de behandelend arts in het concrete geval – van uitzichtloos
lijden. Mevrouw Swildens heeft hier terecht naar verwezen onder verwijzing
naar een interview met de heer Hagenouw, voorzitter van het KNMG, in het dagblad
Trouw van 3 november jl. Ook wij hebben met waardering kennis genomen van
dat artikel. Ieder individueel geval vergt een uiterst zorgvuldige beoordeling
door de arts en de consulent, waarbij aan het criterium van uitzichtloos en
ondraaglijk lijden, zoals tot dusverre in de jurisprudentie wordt uitgelegd,
recht wordt gedaan. Ik benadruk nogmaals dat het wetsvoorstel slechts beoogt
te codificeren al die aspecten op grond waarvan volgens vaste jurisprudentie
een beroep op noodtoestand is aanvaard.De heer Dittrich (D66):In ongeveer 1500 gevallen per jaar is sprake van zelfdoding, soms op een
gruwelijke manier. Zou het geen aanbeveling verdienen om samen met de stichting
Vrijwillig leven of met andere organisaties na te gaan hoe dit maatschappelijke
probleem kan worden aangepakt? Als mensen echt dood willen, maar geen hulp
krijgen omdat het niet valt onder de reikwijdte van dit wetsvoorstel, kunnen
er situaties ontstaan die wij geen van allen willen.Minister Korthals:Het heeft natuurlijk directe raakvlakken met dit wetsvoorstel, maar het
heeft er niet onmiddellijk mee te maken. Wij willen er best verder over nadenken,
maar wij moeten er toch voor oppassen dat wij daarmee de suggestie wekken
dat wij hiermee verder willen gaan in dit debat. Dat wil ik bepaald niet.De heer Dittrich (D66):De regering heeft in antwoord op Kamervragen in het kader van dit wetsvoorstel
zelf geschreven dat mensen van een gebouw springen, voor een trein springen,
enz. Ik vraag de minister hoe daarmee omgegaan wordt, als wij willen proberen
om dat te voorkomen. Er zijn stichtingen die zich daarmee bezig willen houden.
Treedt de minister met hen in overleg? Wil hij bekijken wat de mogelijkheden
zijn? Als hij deze vraag nu niet kan beantwoorden, is het wellicht goed om
dat in een brief aan de Kamer te doen. Ik wil er toch verder over discussiëren
met de regering.Minister Korthals:Ik ben het er op zich mee eens om het zo te doen. Ik vind dat ik er nu
geen antwoord op moet geven. Wij denken erover. Wij weten dat de mensen die
zichzelf van het leven beroven, dat vaak zeer impulsief doen. Wat dat betreft
zijn zij moeilijk te bereiken. Ik heb zojuist aangegeven dat er tevoren signalen
moeten worden opgevangen, zo goed als mogelijk is. Als wij dat beter kunnen
doen door bepaalde stichtingen daarbij behulpzaam te zijn, adviezen te geven
of anderszins, dan ben ik daartoe bereid. Wij moeten er echter eerst over
nadenken. Wij komen hierover nog wel met een brief naar de Kamer. Ik koppel
het heel graag los van dit wetsvoorstel.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik ben buitengewoon blij dat de minister heeft opgemerkt dat levensmoeheid
op zich niet alleen een reden kan zijn om euthanasie toegepast te krijgen,
omdat het niet alleen valt te vatten onder uitzichtloos en ondraaglijk lijden.
Moet ik er tegelijkertijd uit opmaken dat de minister zegt dat iemand die
ziek is, wel onder de werking van dit wetsvoorstel kan vallen en dat iemand
die niet ziek is, er niet onder valt?Minister Korthals:Het antwoord op deze vraag is: ja.Voorzitter! De heer Rouvoet stond stil bij het nut van de consultatie,
indien de arts ook bij een negatief advies van de consulent toch kan besluiten,
het verzoek van de patiënt in te willigen. Kennelijk vond hij ons antwoord
op deze vraag, zoals gegeven in onze brief van 15 november jl., niet bevredigend.
Toch kan ik slechts herhalen dat het de behandelend arts is die verantwoordelijk
is voor de beslissing om het verzoek tot levensbeëindiging of hulp bij
zelfdoding al dan niet in te willigen. De consulent geeft zijn eigen oordeel.
Hij geeft geen toestemming voor de levensbeëindiging. Een negatief oordeel
van de consulent zal ertoe leiden dat de arts zich ernstig bezint op het voornemen,
het verzoek van de patiënt in te willigen. Een negatief oordeel van een
consulent zal, indien de arts besluit het verzoek niettemin in te willigen,
tot extra aandacht leiden bij de toetsing achteraf. Het ligt voor de hand
dat de commissie dan kritische vragen zal stellen aan de behandelend arts
en voorts de consulent om nadere inlichtingen zal verzoeken.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat begrijp ik, maar dat is een zekerheid achteraf, als de levensbeëindiging
heeft plaatsgevonden. Uit hetgeen tot nu toe door de regering is geschreven,
begrijp ik dat de arts toch nog tot levensbeëindiging kan overgaan, ook
als een behandelend arts een tweede consulent inschakelt en als ook die arts
negatief oordeelt. Er kan dan naderhand strenger getoetst worden. Als een
behandelend arts een of twee keer een negatief advies krijgt van een consulent,
ligt het dan niet voor de hand dat het eigenlijk niet mogelijk moet zijn dat
alsnog tot levensbeëindiging wordt overgegaan. Immers, dan is kennelijk
naar het oordeel van ten minste twee deskundigen niet voldaan aan de zorgvuldigheidseis.Minister Korthals:Wij hebben heel duidelijk de beslissing in handen gelegd van de behandeld
arts. De anderen zijn louter adviserend. Het lijkt mij niet of nauwelijks
voor te komen dat twee deskundige consulerende artsen negatief adviseren,
maar dat betrokkene niettemin doorgaat. In theorie is echter alles mogelijk.
Ik heb al aangegeven dat de arts dan heel wat uit te leggen heeft.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ja, maar dat is achteraf. Waarom in de wet niet een voorziening opgenomen
dat een arts dan zelf ook tot de conclusie moet komen dat er niet aan de zorgvuldigheidseisen
is voldaan? Je moet het toch voor zijn dat de arts zich achteraf moet verantwoorden
voor iets wat niet had mogen gebeuren?Minister Korthals:Nogmaals, ik kan mij dat bijna niet voorstellen. Het is in theorie mogelijk,
maar ik ken de gevallen niet. Er zullen ongetwijfeld enkele gevallen zijn,
maar ik kan mij dat nauwelijks voorstellen.Mevrouw Kant (SP):Wat vindt de minister van mijn voorstel van gisteren om in de consultatieprocedure
ook de consultatie van een deskundig palliatief team op te nemen?Minister Korthals:Daar komt minister Borst over te spreken. Uw vragen hadden überhaupt
meer betrekking op haar terrein dan op mijn terrein.Voorzitter! De heer Dittrich gaf aan dat beter geen onderscheid kan worden
gemaakt in de sanctionering van de verschillende zorgvuldigheidseisen. Zoals
wij in de schriftelijke behandeling van dit wetsvoorstel al hebben...De heer Dittrich (D66):Voordat de minister naar een volgend onderwerp overgaat, herinner ik hem
aan het volgende. Ik had een heel duidelijke vraag gesteld en ik neem aan
dat de minister van Justitie daarop ingaat. Die vraag ging over de toekomstige
verschuiving van toetsing achteraf naar toetsing vooraf als een SCEN-arts
als consulent is ingeschakeld. Dit heeft namelijk direct te maken met de discussie
die de minister zojuist met de heer Rouvoet voerde.Minister Korthals:Wij zijn daar niet voor. Maar omdat ik het antwoord nu niet voor mij heb,
lijkt het mij beter om daar in tweede termijn op terug te komen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik begrijp dat de minister klaar was met het onderwerp consultatie
en dat hij overging naar een ander onderwerp. Ik heb hem wederom gevraagd
om in te gaan op het voorstel om een uitzonderingsbepaling te maken voor de
uitzonderlijke situatie waarin de consulent de patiënt echt niet meer
kan zien, omdat het voor de laatste een aflopende zaak is. Wil de minister
van Justitie daarop ingaan?Minister Korthals:Zo'n bepaling lijkt mij niet nodig. Ik zal aangeven hoe het werkt. Als
de consulerend arts er niet daadwerkelijk bijgehaald is, is in feite niet
voldaan aan alle zorgvuldigheidseisen. Er is dan dus niet zorgvuldig gehandeld,
waarmee de zaak wordt doorgegeven aan de inspecteur of het openbaar ministerie.
Er zal overigens wel bekeken worden of het medisch allemaal verantwoord is
gebeurd. De beoordelingscommissie beoordeelt dat. In die afweging kan onder
heel bijzondere omstandigheden geconcludeerd worden dat er niettemin medisch
zorgvuldig is gehandeld. Dan hoeft dit niet nog eens wettelijk geregeld te
worden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De minister zegt dat er kan worden besloten om het geval door te zenden
naar het openbaar ministerie of de medisch inspecteur. In de wet staat dat
in alle gevallen de zaak naar beiden moet worden gestuurd. Ik heb op dit punt
een amendement ingediend.Minister Korthals:Ik ben blij dat u deze opmerking maakt, want dan kan ik direct zeggen
dat ik uw amendement niet wil overnemen. Het moet blijven zoals het is. De
zaak wordt zowel naar de inspecteur als naar het openbaar ministerie gezonden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar dan is het dus ook niet vanzelfsprekend dat het slechts tuchtrechtelijk
wordt afgedaan als een consulent een patiënt niet ziet?Minister Korthals:Nee, er zal onderling overleg moeten zijn tussen de verschillende instanties
over de wijze waarop dit wordt afgedaan. Maar de toetsingscommissie kan ook
tot het oordeel komen dat het medisch niettemin verantwoord is gebeurd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):In dat geval zal de zaak überhaupt niet doorgezonden worden. Dat
kan er wel eens toe leiden dat de toetsingscommissie de zaak wel degelijk
wil doorzenden, maar ervan afziet omdat zij die zaak zowel naar het openbaar
ministerie als naar de medisch inspecteur moet zenden en omdat zij strafrechtelijke
vervolging een te zwaar middel vindt.Minister Korthals:Denk niet dat het openbaar ministerie er niets van afweet, als de zaak
alleen naar de inspecteur wordt gezonden. Over dit soort zaken bestaat natuurlijk
regelmatig contact tussen de inspectie en het openbaar ministerie.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat vind ik een onvoldoende antwoord. U heeft er welbewust voor gekozen
om hier een aanpassing aan te brengen ten opzichte van de huidige praktijk,
waarin wel gekozen kan worden tussen openbaar ministerie en medisch inspecteur.
U kunt niet alleen zeggen dat u dat nu niet meer wilt. Waarom wilt u dat niet
meer?Minister Korthals:Maar wie zou er dan moeten kiezen? Het is dan de toetsingscommissie die
deze keuze moet maken. Het kan best zijn dat het openbaar ministerie, in de
uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de strafvervolging, vindt dat zij
daarvan op de hoogte hadden moeten worden gesteld. Als zij het niet zo ernstig
vinden of oordelen dat het meer tuchtrechtelijke aspecten heeft, dan laten
zij het natuurlijk aan de inspectie over.Mevrouw Halsema (Groenlinks):Voorzitter! Dit ondergraaft het hele argument van de toetsingscommissies
en het op afstand zetten van het openbaar ministerie. Het kan immers in meerdere
gevallen zo zijn dat het openbaar ministerie niet op de hoogte is gesteld
en niet tot vervolging kan overgaan, omdat er geen strafbaar feit is geconstitueerd.
Daar heeft de minister ook vrede mee. Dan is dus de vraag waarom hij niet
een keuzemogelijkheid voor de commissies in het leven roept, waarbij er, voordat
er alsnog strafvervolging moet worden ingesteld, een tuchtrechtelijke afdoening
mogelijk is.Minister Korthals:Voorzitter! Ik kom nog uitgebreider op dit punt terug en dan zal ik proberen
mevrouw Halsema te overtuigen.Voorzitter! De heer Dittrich gaf aan dat beter geen onderscheiding kan
worden gemaakt in de sanctionering van de verschillende zorgvuldigheidseisen.
Zoals wij in de schriftelijke behandeling van dit wetsvoorstel al hebben aangegeven,
moet het niet in acht nemen van de ene eis ernstiger worden opgevat dan het
niet in acht nemen van de andere eis. Een schending van een meer materieel
vereiste is ernstig te noemen. Tegelijkertijd kan een tekortkoming in de procedurele
sfeer ertoe leiden dat onvoldoende komt vast te staan of aan de als materieel
te kenschetsen eisen wel is voldaan. Met andere woorden: ook procedurele eisen
dienen volstrekt serieus te worden genomen. Daarom is een scherpe onderscheiding
in het regime, waaronder niet-inachtneming van de onderscheiden zorgvuldigheidseisen,
gesanctioneerd, niet wenselijk.De heer Rouvoet vroeg in dit verband of de commissies gebonden zijn aan
dit door ons aangeduide onderscheid. Ons antwoord op deze vraag is dat het
verschil in zwaarte uit de aard van deze zorgvuldigheidseisen voortvloeit.
De commissie beoordeelt of het handelen van de arts over het geheel genomen
als zorgvuldig kan worden aangemerkt. Anders gezegd: indien er sprake is van
één of meer omissies, moet de commissie bezien of dit tot de
conclusie moet leiden dat aan één van de zorgvuldigheidseisen
niet is voldaan. Indien dit laatste het geval is, moet de commissie –
dat is heel eenvoudig – tot de conclusie komen dat niet zorgvuldig is
gehandeld. De toetsingscommissie spreekt in haar gemotiveerde oordeel uit
of de arts zorgvuldig heeft gehandeld. Inherent aan deze wettelijke taak is
het gegeven dat zij het handelen van de arts in al zijn facetten beoordeelt
aan de hand van wettelijke criteria. Zij beoordeelt dus ook hoe ernstig een
eventuele afwijking van een bepaald zorgvuldigheidscriterium moet worden aangemerkt,
met inachtneming van de betekenis die aan een bepaalde zorgvuldigheidseis
wordt toegekend.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Dit weegt voor mij heel zwaar, namelijk het punt of aan alle
zorgvuldigheidseisen moet zijn voldaan om tot het oordeel te kunnen komen
dat er zorgvuldig is gehandeld. Ik hoor de minister van Justitie
die vraag nu bevestigend beantwoorden?Minister Korthals:Ja.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik wil het namelijk scherp hebben. U zegt dat het antwoord in het gegeven
voorbeeld heel eenvoudig is, namelijk dat er niet zorgvuldig is gehandeld.
Welnu, als niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, moet de conclusie
luiden: er is niet zorgvuldig gehandeld?Minister Korthals:In beginsel is er dan niet zorgvuldig gehandeld. Nu kan uit de omstandigheden
blijken dat het bijvoorbeeld te rechtvaardigen is dat het ten enen male onmogelijk
was om de consulent er tijdig bij te hebben. Dan kan toch, wat er gebeurd
is, medisch verantwoord geweest zijn.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Is het de conclusie dat als niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan,
er automatisch wordt doorgestuurd aan het openbaar ministerie?Minister Korthals:Dat heb ik gezegd. Het lijkt me dat dit dan moet gebeuren, ook aan de
inspectie. Dat was de interruptie met mevrouw Halsema.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Dat vind ik een belangrijke constatering. Ik heb dan nog één
vraag op dit punt. Ik heb namelijk van de kant van de regering tijdens het
wetgevingsoverleg de volgende opmerking genoteerd uit de mond van de minister
van Volksgezondheid, die zei: ik wil de commissies geen strobreed in de weg
leggen om, ook wanneer niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, toch
tot het oordeel zorgvuldig te komen. Ik begrijp dat de minister van Justitie
daar nu een andere uitspraak naast legt, die ik waardeer, maar het spoort
niet met elkaar.Minister Korthals:Dat zullen wij dan nagaan, want natuurlijk moet hetgeen wij hier zeggen,
sporen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Maar ik mag de minister houden aan de uitspraak die hij hier in deze Kamer
heeft gedaan, namelijk dat als niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan,
doorgestuurd moet worden naar het OM? Wij hebben het dan niet over die hoogst
uitzonderlijke situatie dat het tempo van het ziektebeeld de artsen overvalt.Minister Korthals:Als niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, wordt het doorgestuurd
naar het OM en naar de inspectie. Ondertussen kan de toetsingscommissie, alles
afwegend, ondanks het feit dat er een criterium niet is voldaan, uiteindelijk
tot de conclusie komen dat er niettemin zorgvuldig gehandeld is.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Daaraan verbind ik de volgende vraag. In de tekst van de wet staat ook,
dat de commissie haar oordeel stuurt naar het college van procureurs-generaal
en naar de inspectie voor de gezondheidszorg indien zij komt tot het oordeel:
negatief, niet zorgvuldig. Dus in alle gevallen waarbij de commissie uiteindelijk
tot het oordeel komt dat er zorgvuldig gehandeld is, zelfs – dat heeft
de minister heel nadrukkelijk gezegd – als er misschien her en der een
foutje gemaakt is in het toepassen van de zorgvuldigheidseisen, wordt de zaak
niet naar het OM en de inspectie gestuurd? Zo heeft de minister het gezegd,
zo heb ik het gehoord en zo staat het ook in de wet!Minister Korthals:Het antwoord daarop is "ja". Wij gaan er in ieder geval wel van uit, dat,
als er aan één van de criteria niet voldaan is, er in beginsel
niet zorgvuldig is gehandeld.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik raak volledig in verwarring door deze uitspraken. Ik ga er vooralsnog
van uit, dat, als de commissie oordeelt dat aan één van de zorgvuldigheidseisen
niet voldaan is, zij het verslag doorstuurt naar de inspectie en het OM. Dat
heb ik toch goed begrepen?Ik hoor de minister nu zeggen dat de commissie toch tot het oordeel kan
komen dat er wel zorgvuldig gehandeld is ondanks het feit dat niet aan alle
zorgvuldigheidscriteria is voldaan. Ik kan mij dat niet voorstellen want er
is niet aan alle zorgvuldigheidscriteria voldaan. Maar in die situatie hoeft
de commissie het volgens de wet dus niet door te sturen naar het OM en de
inspectie? Wanneer moet dat dan wel gebeuren?Minister Korthals:Het uitgangspunt is dat wanneer men niet heeft voldaan aan alle zorgvuldigheidseisen,
er dus niet zorgvuldig is gehandeld. Wanneer alle zaken bij elkaar gehaald
worden, kan het zijn dat de commissie alles afwegend tot de conclusie komt
dat het bijvoorbeeld onmogelijk was dat de consulent bijtijds aanwezig was.
Hij is wel benaderd, hij is over de situatie ingelicht, hij heeft ook zijn
mening gegeven, maar hij kon de patiënt echt zien. Dan kan de commissie
tot de conclusie komen dat er uiteindelijk toch zorgvuldig is gehandeld.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Dat zou dan betekenen dat dat verslag niet naar het OM gaat?Minister Korthals:In dat geval heeft mevrouw Ross gelijk en gaat het niet naar het OM.De heer Van der Vlies (SGP):Je kunt niet op twee toch verschillende situaties tegelijk "ja" zeggen.
En dat gebeurt hier nu. Wij hebben het over het hart van het wetsvoorstel,
anders zou ik niet zo volhouden. Als ik scherp luister, wordt er op twee wezenlijk
verschillende situaties "ja" gezegd. In mijn perceptie is het als volgt: er
zijn zorgvuldigheidsvereisten en daaraan is wel of niet voldaan. Als er aan
alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, kan men tot het oordeel komen dat er
zorgvuldig is gehandeld en blijft het dossier bij de toetsingscommissie. Als
aan één zorgvuldigheidseis niet is voldaan...Minister Korthals:...kan de commissie niettemin, wanneer het een klein foutje betreft, tot
de conclusie komen dat er zorgvuldig is gehandeld.De heer Van der Vlies (SGP):En dan blijft het bij de commissie en gaat het niet naar het OM. Wat is
dan een klein foutje? Dat is toch een hele moeilijke casus.Minister Korthals:Dat is nu juist ter beoordeling van die toetsingscommissie.De heer Van der Vlies (SGP):Ik zou vinden van het OM. Dus is het veel zuiverder om, wanneer niet aan
alle zorgvuldigheidsvereisten is voldaan, het aan het OM voor te leggen. Of
daar dan tot vervolging wordt overgegaan, kan daar worden afgewogen.
Als het een klein foutje betreft, kan daar bezien worden of al dan niet tot
seponeren wordt overgegaan. Anders krijg je de situatie dat een kleine afwijking
beoordeeld wordt door een commissie die tot een medisch oordeel bevoegd is
en niet tot een juridisch oordeel. Dan gaat het wel degelijk om een juridische
beoordeling van de vraag of al dan niet is voldaan aan het pakket zorgvuldigheidsvereisten.Minister Korthals:Dit is wel het systeem van de wet, zoals het nu voorgesteld is. Als u
vindt dat het anders moet, dan moet u het amenderen in de andere richting.De heer Van der Vlies (SGP):Ik ben mijns inziens niet de eerstgeroepene om dit wetsvoorstel te amenderen,
want ik heb er principiële bezwaren tegen.Minister Korthals:Mijnheer Rouvoet heeft ook principiële bezwaren tegen het wetsvoorstel...De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb ook amendementen ingediend, dus ik zal mij er in dit geval op beraden.
Ik kan mij de constructie van de toetsingscommissie wel voorstellen, maar
dan moet wel aan alle zorgvuldigheidsvereisten worden voldaan. Als ik het
zicht daarop ook nog ga kwijtraken, dan heb ik nog minder fiducie in de wet.Minister Korthals:Wat dat betreft ben ik toch niet erg hoopvol gestemd. Ik heb u al gezegd,
dat wanneer aan een van de zorgvuldigheidseisen niet wordt voldaan, ervan
uitgegaan mag worden dat dit een behoorlijke druk legt op de vraag of er zorgvuldig
is gewerkt of niet. Maar het is en blijft een afweging die gemaakt wordt door
de toetsingscommissie.De voorzitter:Ik zie allerlei woordvoerders die al eerder over dit onderwerp geïnterrumpeerd
hebben, nu weer verschijnen voor de interruptiemicrofoons. Gezien de tijd
stel ik echter voor, dat ze hierop zo nodig in tweede termijn nader ingaan.Minister Korthals:Voorzitter! Mevrouw Halsema heeft benadrukt dat rekening moet worden gehouden
met het onderscheid tussen euthanasie en hulp bij zelfdoding. Daarbij heeft
zij gezegd, dat euthanasie kan worden bestraft met maximaal twaalf jaar gevangenisstraf
en de hulp bij zelfdoding met maximaal drie jaar. Zij hecht overigens wel
aan het hanteren van dezelfde zorgvuldigheidsnormen. Ik ben het met de zienswijze
van mevrouw Halsema eens. Wel moeten wij bedenken dat met name in de gevallen
waarin euthanasie en hulp bij zelfdoding kunnen worden toegepast het verschil
klein kan zijn. Ik denk daarbij aan de situatie waarin de stervende zelf een
middel inneemt dat leidt tot de dood en de situatie waarin de arts dat middel
toedient. Het is dan ook van belang dat de zorgvuldigheidseisen in deze situaties
dezelfde zijn. De beoordeling van deze eisen is natuurlijk wel gerelateerd
aan het concrete geval. Het onderscheid tussen euthanasie en hulp bij zelfdoding
komt, zoals zij terecht aangeeft, heel duidelijk tot uitdrukking wanneer tot
strafvervolging wordt overgegaan. In de tenlastelegging moet dan duidelijk
worden aangegeven om welk delict het gaat.Voorzitter! Mevrouw Halsema heeft zich afgevraagd wat de strafrechtelijke
positie is van de consulent. Zolang de consulent geen feitelijke handelingen
verricht ter uitvoering van de levensbeëindiging kan hem strafrechtelijk
niets worden verweten. Voor medeplichtigheid is een bijdrage, enige daadwerkelijke
hulp bij de uitvoering van een misdrijf vereist. Voorts is vereist dat sprake
is van opzet, gericht op zowel de eigen hulpverlening als het misdrijf ten
aanzien waarvan hulp wordt verleend. Door het geven van een oordeel over het
verzoek van de patiënt en de situatie waarin deze zich bevindt, verricht
de consulent geen feitelijke handeling waarvoor hij kan worden vervolgd. De
functie van de consultatie is die van een waarborg voor een zo zorgvuldig
mogelijk besluitvormingsproces van de arts met betrekking tot de toepassing
van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. De behandelend
arts is niet verplicht de mening van de consulent te volgen en de consulent
hoeft het niet met de behandelend arts eens te zijn. Het is de behandelend
arts die verantwoordelijk is voor de beslissing om het verzoek om levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding al dan niet in te willigen en hij is verantwoordelijk
voor de uitvoering daarvan. De consulent geeft zijn eigen oordeel en hij geeft
geen toestemming voor levensbeëindiging. Daarom lijkt mij een afzonderlijke
strafbaarstelling voor schending van de voorschriften over consultatie niet
proportioneel. Dit is een reactie op een opmerking van mevrouw Halsema. Na
ons oordeel kan de arts, indien uitsluitend sprake is van schending van het
consultatievereiste, beter in de tuchtrechtelijke context worden aangesproken.
Dit is op te vatten als een tekortschieten in het medisch-professionele handelen.
Indien op de wijze van consulteren iets is aan te merken, kan in eerste instantie
de toetsingscommissie de arts hierop aanspreken in een toelichtend gesprek.
Als de nalatigheid op het punt van de consultatie leidt tot de conclusie,
dat door de arts niet zorgvuldig is gehandeld, kan de meest passende reactie
daarop het beste worden afgewogen door het openbaar ministerie en de inspectie
voor de gezondheidszorg, elk overeenkomstig de eigen verantwoordelijkheden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! De minister behandelt nu twee punten. Het eerste betreft de
medeplichtigheid aan een misdrijf door de consulent. Volgens mij citeert de
minister het medeplichtigheidsartikel maar deels. Iemand kan namelijk ook
medeplichtig zijn aan een misdrijf als hij inlichtingen verschaft voor het
plegen van een misdrijf. Dat betekent dat een consulent wel degelijk strafrechtelijk
aansprakelijk kan worden gesteld. De vraag is of dat wenselijk is.Minister Korthals:Voorzitter! De consulent neemt niet de beslissing. Hij kan nooit het oogmerk
hebben iets verkeerd te doen en in die zin kan hij naar mijn gevoel nooit
medeplichtig zijn. Ik meen overigens, dat het in de praktijk niet voor zal
komen dat ook maar één officier van justitie ertoe over zal
gaan om de consulent wegens medeplichtigheid te vervolgen. Daarom vind ik
dat mevrouw Halsema spijkers op laag water zoekt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Hierop zal ik in mijn tweede termijn reageren, maar ik wil
nu iets zeggen over het tweede punt. De minister wil niet, dat het niet-consulteren
een andere strafbedreiging krijgt dan die van twaalf jaar, die nu op het levensdelict
bij euthanasie staat. Het consulteren is een van de zorgvuldigheidsvereisten.
Mijn redenering is, dat een dergelijke strafmaat buiten proportioneel is.
Dat is de minister eigenlijk met mij eens. Dat heeft hij in zijn brief gezegd.
De strafmaat zou veel proportioneler zijn als het niet-consulteren lager bestraft
werd dan bijvoorbeeld het niet wel overwogen naleven van een vrijwillig verzoek.Minister Korthals:Voorzitter! Als je niet consulteert, leidt dat niet meteen tot de conclusie
dat je een delict hebt gepleegd. Daarvan hoeft dan geen sprake te zijn. Je
hebt alleen niet voldaan aan de zorgvuldigheidsvereiste en dat betekent dat
er een kans is op vervolging op grond van de artikelen 293 en 294.Mevrouw Halsema (GroenLinks):En dat betekent dat er een kans op een strafbedreiging van twaalf jaar
is. U geeft zelf in uw brief aan, dat dit niet proportioneel is.Minister Korthals:Voorzitter! Als het niet-consulteren met zich brengt dat je een verkeerd
oordeel geeft over het uitzichtloos en ondraaglijk lijden, wordt dat niet-consulteren
zwaarder aangerekend dan wanneer het alleen om de conclusie gaat: u heeft
niet geconsulteerd. Het een heeft wel met ander te maken. Je moet daarom de
nodige ruimte scheppen. Die ruimte is er doordat de strafmaat kan oplopen
van nul tot twaalf jaar. Door meerderen is al gezegd, dat de rechter niet
is gehouden de maximale straf op te leggen. Als het enige wat je verkeerd
hebt gedaan het niet-consulteren is en je handelen daarom valt onder de delictsomschrijving
van de artikelen 293 en 294, zal het openbaar ministerie, de officier van
justitie, uiteindelijk niet een hoge straf vorderen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vind dit een heel rare redenering. Natuurlijk mag de rechter altijd
afwijken van het strafmaximum, maar u kiest als wetgever wel voor een proportionele
straf. U zet bijvoorbeeld niet 40 jaar op diefstal; het moet in proportie
staan tot het delict. U geeft zelf toe dat twaalf jaar niet in proportie staat.
Waarom wilt u dan niet zoeken naar een meer proportionele strafmaat en houdt
u hieraan vast? Ik vind het heel gek.Minister Korthals:Je moet het ook in combinatie kunnen zien. Als je je niet aan de procedure
hebt gehouden, heb je je ook materieel schuldig gemaakt. In dat geval zal
er iets anders ten laste worden gelegd en zal ook de eis van het openbaar
ministerie hoger zijn.Mevrouw Halsema hecht veel belang aan het opzetten van een databank waarin
de oordelen van de commissie zijn opgenomen. Zij kan niet instemmen met onze
toezegging om haar suggestie inzake de databank te betrekken bij het voorgenomen
evaluatieonderzoek. Ik vraag mij af of zij onderkent dat bij ons wel degelijk
de bereidheid bestaat om een dergelijke voorziening te realiseren. Wij stellen
een aanpak langs de lijnen der geleidelijkheid voor. Ik kan mij voorstellen
dat een databank waarin alle uitgebrachte oordelen zijn opgenomen in ieder
geval kan bijdragen aan de bewaking van de eenheid van de oordelen van de
toetsingscommissie. Wij willen evenwel eerst goed nagaan hoe een database
eruit zal moeten zien. Het bouwen van een databasesysteem vergt dat zeer precies
bekend is wat de reikwijdte van de opzet van het systeem moet zijn. Het voorgenomen
evaluatieonderzoek kan hierin inzicht verschaffen. Inmiddels zullen wij wel
een aanvang nemen met het opzetten van de database.De vergadering wordt van 17.08 uur tot 17.18 uur geschorst.Minister Borst-Eilers:Mevrouw de voorzitter! Ook ik wil, voordat ik op de concrete inbreng van
de verschillende geachte afgevaardigden inga, nog een paar algemene opmerkingen
vooraf maken. In het wetsvoorstel dat wij vandaag behandelen, wordt geregeld
dat een arts, als hij voldoet aan een verzoek van een heel ernstige zieke
patiënt om het leven te beëindigen, niet strafbaar is, indien hij
daarbij de uiterste zorgvuldigheid in acht neemt. Met dit wetsvoorstel wordt
tegemoetgekomen aan een wens van de meerderheid van onze bevolking. Uit onderzoek
is immers gebleken dat meer dan 80% voorstander is van een mogelijkheid waardoor
ernstig zieke mensen niet tot het bittere einde behoeven te lijden en waardoor
artsen op verzoek het leven mogen beëindigen zonder strafbaar te zijn.
Dat betekent overigens niet dat al die mensen, indien zij zelf in zo'n situatie
komen en weten dat zij niet meer kunnen herstellen, hun arts ook om euthanasie
zullen vragen.Waar het om gaat, is een gereguleerde mogelijkheid waardoor mensen ervan
overtuigd kunnen zijn dat zij het gesprek over actieve levensbeëindiging
met hun arts kunnen aangaan, wanneer zij naar hun gevoel ondraaglijk lijden,
wanneer hun situatie uitzichtloos is of wanneer zij dat zien aankomen. De
mensen moeten ook weten dat zij dat gesprek kunnen aangaan zonder hun arts
daarbij in strafrechtelijke problemen te brengen. Omgekeerd geeft het de arts
de mogelijkheid om open met mensen over zo'n situatie te praten en ook goed
te doorgronden wat de achtergrond van de vraag naar euthanasie is. Patiënt
en arts moeten daarover niet alleen met elkaar in gesprek gaan, maar ook enige
tijd in gesprek blijven. Zo gaat het meestal trouwens. In dat gesprek moet
duidelijk worden of degene die om euthanasie vraagt, het lijden echt niet
meer aan kan, of hij een bepaalde zware behandeling niet meer wil meemaken,
of hij angst heeft voor pijn en of hij bang is om alleen gelaten te worden
of juist om anderen te veel te belasten. Die dingen moeten allemaal in dat
contact aan de orde komen. En dat gaat niet allemaal in een gesprek.Voor de arts zijn het de aspecten die hij moet meewegen in zijn beslissing
of hij aan het verzoek van de patiënt kan voldoen of dat er nog andere
mogelijkheden zijn om de patiënt te helpen. Daarom is het van het grootste
belang dat de arts duidelijk krijgt wat de echte motivatie van de patiënt
is. Het blijkt immers vaak – dat is ook door diverse van de geachte
afgevaardigden opgemerkt – dat als een aantal angsten van de patiënt
of een aantal zaken waar de patiënt heel veel last van heeft, kunnen
worden weggenomen en als de patiënt de zekerheid krijgt dat hij ondanks
de uiterst moeilijke situatie waarin hij verkeert, toch veel aandacht en zorg
zal kunnen krijgen, hij het verzoek om euthanasie niet herhaalt en uiteindelijk
sterft zonder dat het leven actief is beëindigd. Uiteindelijk wordt slechts
eenderde van de serieuze euthanasieverzoeken in Nederland ingewilligd.
Ik denk dan ook dat wij kunnen stellen – ik hecht er ook aan om dat
nog eens te zeggen – dat de euthanasiepraktijk in ons land als zorgvuldig
kan worden gekenschetst.Ik hecht er ook zeer aan dat er bij artsen een goede kennis en inzet van
palliatieve zorg is. Ik kom daar zo nog uitvoerig op terug naar aanleiding
van de vragen. Soms zal echter zelfs goede palliatieve zorg het ondraaglijk
lijden niet kunnen voorkomen en opheffen. Daarom ben ik blij dat wij nu kunnen
spreken over een regeling die aangeeft wanneer een arts aan het verzoek van
de patiënt kan voldoen, en dat ook helder is verwoord met welke zorgvuldigheid
dat dan omgeven moet zijn. Het zijn voor artsen moeilijke beslissingen; dat
weten wij allemaal. Een arts neemt nooit lichtvaardig een beslissing tot levensbeëindiging.
Als zo'n verzoek speelt, hoor je een arts heel vaak zeggen dat hij daar een
paar slapeloze nachten van heeft. Die afweging wordt ook meestal gekenschetst
als de moeilijkste beslissing in zijn praktijk.Nogmaals, ik ben blij dat er nu een regeling voorligt. Ik hoop uiteraard
dat de Kamer die zal aanvaarden. De regeling schept duidelijkheid en rechtszekerheid,
niet alleen voor de patiënten, maar ook voor de artsen. Er is sprake
van een lijn van zorgvuldigheidseisen die indertijd ook mede door de eigen
medische beroepsgroep zijn ontworpen en die door de KNMG ook steeds actief
worden uitgedragen. Het is belangrijk dat we ons realiseren dat de centrale
figuur in dit debat de lijdende mens is.Voorzitter! Ik wil allereerst ingaan op de algemene inbreng van enkele
woordvoerders die grote moeite hebben met dit voorstel; dit ter aanvulling
op een aantal opmerkingen die collega Korthals daarover al heeft gemaakt.
De heren Van der Vlies en Rouvoet baseren hun opvattingen over euthanasie
op hun levensbeschouwing. Dat respecteren wij. Maar laten wij daar duidelijk
over zijn: de meerderheid van het Nederlandse volk baseert thans zijn opvattingen
over euthanasie en andere medisch-ethische vragen niet uitsluitend op een
christelijke levensbeschouwing. De Nederlandse samenleving verandert door
maatschappelijke ontwikkelingen als secularisatie, individualisering en immigratie.
Er is langzamerhand een pluriforme samenleving ontstaan, waarin de burgers
met verschillende sociale, culturele, maatschappelijke en levensbeschouwelijke
achtergronden zich bij het formuleren van hun normen en waarden en het naleven
daarvan laten inspireren door verschillende levensovertuigingen. Maar er is
in Nederland geen sprake van een normloze samenleving, of van een samenleving
die zou afglijden langs een hellend vlak. Onze samenleving kent fundamentele
en breed gedeelde waarden en normen die thans, zoals mevrouw Swildens gisteren
zo duidelijk uiteen heeft gezet, hun oorsprong vinden in de joods-christelijke
en de humanistische traditie. Het beleid van de regering wordt daarnaast ook
gedragen door, zoals ik al zei, een grote meerderheid van de bevolking.De heer Van der Vlies bracht de opvattingen over euthanasie in verband
met het moderne levensbesef. Als er één tijdperk was waarin
euthanasie en hulp bij zelfdoding zeer gebruikelijk waren, was dat wel de
klassieke oudheid. Nu zal hij direct zeggen dat dat ook het prechristelijke
tijdperk was! Hiermee wil ik aangegeven dat de wens om het leven te laten
beëindigen of zelf te beëindigen met de hulp van een arts er één
van alle tijden is. De heer Van der Vlies verwacht dat euthanasie zal leiden
tot verminderde inspanning van artsen om het leven van hun patiënten
te behouden en tot een veranderende houding ten opzichte van handicaps, chronische
ziekte en ontluistering. Hij vreest dat. Ik wil hem heel graag geruststellen:
ik ben er op mijn beurt van overtuigd dat we die kant niet uitgaan. Ik zie
ook geen signalen van een dergelijke ontwikkeling, in relatie tot de euthanasiepraktijk.
Ik denk dat we met zo'n verwachting de beroepsethiek en de beroepsopvattingen
van de Nederlandse artsen tekort zouden doen, die toch uitgaan van hun roeping
om juist voor mensen in moeilijke omstandigheden goed te zorgen, ook vanuit
een solidariteitsbeginsel. Barmhartigheid is gelukkig ook een eigenschap van
de niet-gelovigen, zoals het verhaal van de barmhartige Samaritaan, die immers
een heiden was, illustreert.De heer Van der Vlies (SGP):Die laatste opmerking houdt mij het meest bezig! Bij nader inzien denk
ik dat het beter is, in tweede termijn terug te komen op de opmerkingen van
de minister. Maar door te zwijgen wil ik niet uitstralen dat ik instem met
alle nuances in het betoog van de minister. Vanuit mijn opvatting valt daarover
namelijk wel wat te zeggen. Overigens zullen we daarvoor, vrees ik, in tweede
termijn niet meer alle tijd vinden. Maar goed, we vinden wel een gelegenheid.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb er toch behoefte aan om één vraag wel te stellen,
namelijk over de opmerking van de minister dat er eigenlijk geen sprake zou
zijn van een hellend vlak. Ik heb over het hellend vlak het mijne gezegd:
ik heb het niet nodig om dit wetsvoorstel af te wijzen. Als twintig jaar geleden,
bij de aanvang van de euthanasiediscussie rondom een wettelijk voorstel terzake,
zou zijn geformuleerd dat dit ook zou kunnen gelden voor een 13-jarige die
wilsonbekwaam was geworden, als toen duidelijk zou zijn gesteld dat het ook
om psychische aandoeningen zou kunnen gaan, dan zou dit niet op hetzelfde
brede draagvlak hebben kunnen rekenen, laat staan op acceptatie in de wetgeving,
waarvan nu kennelijk sprake is. Dat is toch een verschuiving binnen het terrein
van de regelgeving rondom euthanasie?Minister Borst-Eilers:Ik geef zeker toe dat zich een verschuiving heeft voorgedaan en dat ons
denken over euthanasie zich langzamerhand meer heef verruimd, verbreed. Dat
is iets anders dan een hellend vlak naar beneden. Ik heb het altijd vreemd
gevonden, als wij het hadden over ondraaglijk en uitzichtloos lijden, dat
je per se iets aan je lijf moest mankeren om erkend te kunnen worden als iemand
die ondraaglijk en uitzichtloos leed. Hoewel ik absoluut van mening ben dat
die zaken op het gebied van de psychische aandoeningen veel moeilijker liggen,
omdat wij daarvoor een minder sterke wetenschappelijke basis hebben en omdat
sommige ziektebeelden zich ook weer ten goede kunnen keren, heb ik geen moeite
met deze verruiming.Een aantal opmerkingen van de heer Rouvoet heeft mij wat verbaasd. Dat
geldt ook voor het verhaal over de 13-jarige. Mijns inziens betreft het een
nogal theoretische constructie. Het gaat om iemand van 13 jaar
die een ongeluk krijgt en een jaar daarvoor een wilsverklaring heeft geschreven.
Stel je voor, een kerngezond kind van 12 jaar gaat even opschrijven dat hij,
als hij in coma raakt, zijn leven beëindigd wil hebben. De ouders moeten
er ook nog achter staan. Je construeert dan iets waarvan je formeel kunt zeggen
dat het een theoretische mogelijkheid is. Ik vind echter dat de heer Rouvoet
daarmee een beeld schetst dat een negatieve aureool legt om de euthanasiepraktijk.
Zoiets is in Nederland nog nooit voorgekomen. Het zal denk ik ook nooit voorkomen.
Ik vind dit te theoretisch. Dat geldt voor meer opmerkingen van de heer Rouvoet.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik ga niet in discussie over casuïstiek. Daarvoor heb ik die niet
aangevoerd. Het is mij wel opgevallen dat de regering vaak zegt dat iets haar
niet voor de hand lijkt te liggen, dat het niet geheel en al valt uit te sluiten,
maar dat het nogal theoretisch lijkt. Je maakt niet alleen een wetsvoorstel
voor gevallen die zich al hebben voorgedaan, maar ook ter bescherming van
toekomstige situaties.De minister en ik zijn het erover eens, als het gaat over het hellende
vlak, dat er wel degelijke steeds nieuwe stappen zijn gezet. Mijn conclusie
is dat dit een doodlopende weg is. Die kwalificatie neemt de minister niet
over, maar zij erkent met mij dat in die discussie steeds nieuwe stappen zijn
gezet.Minister Borst-Eilers:Het is de vraag of dit zo door zal gaan. Het gaat om mensen die uitzichtloos
en ondraaglijk lijden. Dat heeft zijn begrenzing. Wij zijn begonnen met de
meest harde categorie, namelijk met iemand die kanker heeft en die vreselijk
veel pijn heeft. Vroeger was daar vaak minder aan te doen. Later kwam ook
het lijden door een psychische ziekte erbij. Lichaam en geest zijn overigens
niet zo gescheiden in de mens. Ik ben het ermee eens dat ook jonge mensen
deze wens kunnen hebben. Ik heb dat al eerder verdedigd. Je moet wel ergens
een grens stellen. Naar analogie van de WGBO hebben wij die op 12 jaar gesteld.
Ik heb het in mijn loopbaan helaas ook enkele keren moeten meemaken dat kinderen
van die leeftijd aan een dodelijke ziekte leden en geruime tijd in dat proces
zaten. Ook ik ben altijd verbaasd geweest over hoe snel deze kinderen volwassen
werden, in het licht van de naderende dood. Het lijkt wel alsof je kort vóór
je overlijdt toch heel snel kunt rijpen, ook als je nog jong bent. Ik vind
dus dat zo'n kind een dergelijke wens mag uiten. Wij mogen niet zeggen dat
dit absoluut niet kan en dat dit onbespreekbaar is. Ik vind dat winst. De
heer Rouvoet vindt dat wij wat dat betreft nog verder naar beneden gaan, maar
ik vind het een beetje meer naar boven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Nog een vraag over de schriftelijke wilsverklaring bij kinderen
tussen 12 en 16 jaar. De minister zegt dat zij zich eigenlijk niet kan voorstellen
dat het in Nederland voorkomt dat een kind van 12 jaar dit opschrijft. De
wet maakt het echter wel mogelijk. Volgend uit het betoog van de minister
is het logisch de mogelijkheid van de wilsverklaring bij 12- tot 16-jarigen
te schrappen. Hecht de minister daaraan? Als dat zo is, waarom dan?Minister Borst-Eilers:U spreekt nu misschien over een kind dat niet ziek is en dus niet zo rijp,
maar die dat wel op gaat schrijven. Als het echter gaat om een kind met bijvoorbeeld
leukemie dat een hele lijdensweg door heeft gemaakt, kan ik mij voorstellen
dat een klasgenootje zegt: nu ik dit zo heb meegemaakt, ga ik opschrijven
dat als mij dat overkomt, de dokter er op een gegeven moment een eind aan
mag maken. Daarmee is niet gezegd dat het kind zoiets zal overkomen en als
dat wel gebeurt, dat de dokter het zal honoreren en dat de ouders erin mee
zullen gaan. Daarmee is het dus nog geen gepasseerd station. Het is echter
wel een valide wens die iemand van die leeftijd kan uiten.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het gaat er natuurlijk om of het wel valide is dat bij een kind beneden
de 16 jaar euthanasie wordt uitgevoerd op basis van een schriftelijke wilsverklaring.Minister Borst-Eilers:Wij laten het aan de arts over om te beoordelen of die verklaring aan
alle criteria voldoet. Wij zeggen echter niet: wij gaan die mogelijkheid schrappen
voor kinderen van die leeftijd.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):De situatie die de minister als theoretisch kwalificeerde ging om een
gezond kind van 12 jaar dat een situatie beschrijft dat het een ongeluk zou
krijgen. De situatie waarop de interruptie van mevrouw Halsema betrekking
had, is echter een heel andere. Dan gaat het om een kind dat bijvoorbeeld
al leukemie heeft en het dan wil vastleggen.Minister Borst-Eilers:En dan kan zo'n kind een euthanasieverzoek doen. Het kan dat mondeling
en schriftelijk doen.Voorzitter! Ik vond het jammer dat de heer Rouvoet het beeld schetst van
een dodende dokter. Die dodende dokter leek in zijn verhaal wel de hoofdfiguur.
Dat is echter niet de primaire actor. De primaire actor in deze processen
is de patiënt die de dokter vraagt om zijn dood te bespoedigen. Dat vind
ik een zuiverder beeld.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb ook gezegd waarom ik dat gedaan heb. Ik heb erop gewezen dat in
de considerans van uw eigen wetsvoorstel alleen de arts figureert. Wij hebben
met elkaar vastgesteld dat de patiënt niet eens in de definitiebepalingen
voor komt. U moet dan ook niet zeggen dat ik zo de nadruk heb gelegd op de
positie van de arts. Dat is een deel van mijn kritiek op het wetsvoorstel
waarin de positie van de arts zo centraal blijkt te staan.Minister Borst-Eilers:Maar bij u is de dokter toch degene die dood. Dat is natuurlijk ook zo,
maar je kunt ook zeggen dat de dokter de patiënt met een dringend en
dramatisch verzoek, helpt. Het beeld dat u neerzette, vond ik niet helemaal
evenwichtig. Wij verschillen echter op een aantal punten in dit dossier van
opvatting en dit is er één van.Mevrouw Ross en mevrouw Kant hebben een verband gelegd tussen het gebrek
aan zorg en euthanasie. Ik heb moeite met die opstelling. Mevrouw Halsema
heeft ook gezegd dat een dergelijk verband niet moet worden gelegd. De vraag
naar levensbeëindiging bij ondraaglijk en uitzichtloos lijden is zo oud
als de mensheid en die wordt overal gesteld, ongeacht de staat van de gezondheidszorg.
Waarom denkt u bijvoorbeeld dat men in België, een land zonder wachtlijsten
en met een overvloed aan artsen en verpleegkundigen, zo intensief bezig is
met een wettelijke regeling voor euthanasie?Er zijn wat opmerkingen gemaakt over de verwaarlozing van de zorg onder
de paarse kabinetten. Toen Paars 1 aantrad, troffen wij een situatie aan in
de verpleeg- en verzorgingshuizen die echt dringend verbetering behoefde.
Er was een gebrek aan privacy en er waren 5- en 6-persoonskamers. U kent het
beeld. Wij hebben ons toen direct ingezet – en wij zijn dit de laatste
zes jaar blijven doen – om de capaciteit en de kwaliteit van de verpleeg-
en verzorgingshuizen te verbeteren. Dit is gedaan door het verminderen van
de meerpersoonskamers en door het stimuleren van andere vormen van zorg. Ik
noem het belevingsgericht verplegen van patiënten met de ziekte van Alzheimer,
waar de desbetreffende verzorgenden nu ook een opleiding in krijgen. Naar
mijn mening is de kwaliteit van leven van de bewoners van verzorgings- en
verpleegtehuizen verbeterd. Volgend jaar zijn alle 5- en 6-bedskamers weg.
In 2004 zijn alle 4-persoonskamers verdwenen. Dat kost een boel geld, maar
dat hebben wij er graag voor over gehad.De wachtlijsten in de thuiszorg lopen terug. Er zijn nu drie – en
wellicht zelfs vier – grote instellingen zonder wachtlijsten. Wij zijn
bezig, de zorg zodanig in te richten dat je niet meer kunt spreken van een
dramatische situatie. Daar is nu ook geld voor. Bij het aantreden van Paars
was de leefsituatie van iemand met een verpleeghuisindicatie slechter dan
nu.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik heb begrepen dat de minister niet alleen moeite had met
de relatie die ik heb gelegd tussen een gebrek aan zorg en het opmaken van
een wilsverklaring, maar zij heeft mij zelfs demagogie verweten. Ik vraag
haar, daar iets voorzichtiger mee te zijn. Mij kan absoluut geen demagogie
verweten worden, zeker niet in het licht van het volgende. Ik heb de minister
horen zeggen dat bij zeer zwaar lijden een goede palliatieve zorg, een adequate
pijnbestrijding en de eigen omgeving soms de grenzen voor het vragen om toepassing
van euthanasie kunnen verleggen en ook kunnen voorkomen. Ik noem het Nivel-onderzoek
van 13 oktober 2000, waarin staat dat zich vooral in ziekenhuizen en in de
thuissituatie nog steeds schrijnende gevallen voordoen van terminale patiënten
die met een kwalitatief onvoldoende verzorging de laatste fase van het leven
doormaken. De kennis en ervaring van zorgverleners is niet altijd toereikend
om aan de complexe zorgvraag te voldoen, aldus dit onderzoek. Hierop gelet,
kan de minister toch niet stellen dat ik de relatie die ik legde tussen angst
voor gebrek aan zorg en het opmaken van een wilsverklaring, demagogisch is?Minister Borst-Eilers:Voorzitter! Natuurlijk is het nog niet ideaal, maar er zijn wel duidelijke
verbeteringen. Straks zal ik ingaan op de palliatieve zorg, waar ook nog het
nodige moet verbeteren. Dat is echter iets anders dan te stellen dat behandeling
van het wetsvoorstel moet worden uitgesteld omdat het op dit punt zo slecht
gesteld is. Het gaat steeds beter, maar het is een proces. Ik ben het met
mevrouw Ross eens dat sommige verzoeken om euthanasie weer worden teruggenomen
wanneer er een extra inspanning wordt gedaan om beter voor iemand te zorgen.
Ik heb ook al gezegd tweederde van de verzoeken niet wordt ingewilligd.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Het heeft mij gekwetst dat de minister mij demagogie verweet. Ik hoor
dan graag van haar dat zij mij op dit punt goed begrepen heeft en dat mij
dat verwijt in ieder geval niet treft.Minister Borst-Eilers:Ik heb u wel goed begrepen. In het debat van gisteren werd een beeld geschetst
dat naar mijn gevoel niet terecht was. Er werd te veel een soort schuldvraag
op het huidige beleid gelegd die vervolgens in verband werd gebracht met het
te vroeg behandelen van dit wetsvoorstel. Daar neem ik afstand van.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Bij het aanbod aan redelijke alternatieven hoort ook de palliatieve zorg.
De minister heeft zelf gezegd dat het aanbod nog niet optimaal is. Hoe kan
zij dan zeggen dat in het licht van de huidige situatie – nog los van
het wetsvoorstel – mijn opmerkingen getuigen van enige demagogie? Ik
kan er alleen maar realiteitszin in zien. Volksmennerij is mij volkomen vreemd
en ik snap niet dat de minister, na alles wat wij hierover gewisseld hebben,
die overtuiging nog kan zijn toegedaan.Minister Borst-Eilers:Ik zal uw inbreng daar nog eens goed op nalezen, want ik kreeg gisteren
wel een gevoel dat mij tot deze term heeft gebracht.Mevrouw Kant (SP):Ik heb gisteren ook gezegd dat je bij de huidige stand van de zorg en
de toestanden op dit moment in de verpleeghuizen niet kunt uitsluiten dat
een verzoek tot euthanasie mede ingegeven wordt door die omstandigheden van
die zorg en om de wens geuit in een wilsverklaring. Dan begrijp ik niet goed
hoe de minister later buiten deze Kamer mensen van demagogie kan betichten.
Het gaat hier om mensen die het misschien wel willen, maar het niet los kunnen
zien van het debat over euthanasie van vandaag. Ik heb gisteren ook gehoord
dat de minister heeft gezegd dat de zorg in de verpleeghuizen iedere dag verbetert.
Kan de minister echt volhouden dat die situatie iedere dag beter wordt als
zij terugkijkt op het beleid van de afgelopen zes jaar en ziet wat de gevolgen
daarvan zijn voor de verpleeghuizen?Minister Borst-Eilers:Er zijn twee verschillende invloeden. Ten eerste wordt beleid gevoerd
gericht op het verbeteren van de leefomstandigheden. Daarmee doel ik op de
privacy van de patiënt, het beter trainen van het personeel in het omgaan
met mensen in verpleeghuizen, met name van Alzheimerpatiënten. Ten tweede
is er een stroom de andere kant uit veroorzaakt door het groeiende probleem
om voldoende personeel te krijgen. Dat gebrek aan personeel kan in sommige
situaties invloed hebben op de kwaliteit van de zorg. Daarom is alle inzet
erop gericht om met name in die sector met voorrang te zorgen voor voldoende
handen aan het bed. Te zien is dat dit hier en daar in Nederland al effect
begint te krijgen.Mevrouw Kant (SP):De oorzaken van die problemen zullen wij nu niet analyseren. Die liggen
in het beleid van de afgelopen jaren. Het gaat mij om de feitelijke situatie
in verpleeghuizen, waar mensen laat uit bed gehaald worden, soms pas in de
middag, waar mensen soms al om 18.00 uur in bed worden gelegd en waar
mensen niet tijdig naar het toilet gebracht kunnen worden en daarom een luier
om krijgen. Die situatie, waarin er geen aandacht is voor de patiënten,
doet zich nu voor in verpleeghuizen. Ik heb u in het vorige debat gevraagd
of u een relatie tussen de te kort schietende zorg en het verzoek om euthanasie
kunt uitsluiten. Daarop zei u tegen mij: neen, ik kan dat niet uitsluiten.
Blijft u daarbij?Minister Borst-Eilers:Je kunt in een individueel geval niet uitsluiten dat iemand een euthanasieverzoek
doet omdat hij angst heeft voor een toekomst die u nu zo kleurrijk, zoals
wij dat van u gewend zijn, schetst. Maar dat betekent nog niet dat wanneer
zo iemand dan maar kiest voor euthanasie, de dokter zegt: groot gelijk, dat
doen we. Zo gaat het niet. Dan is het de taak van de arts om voor die mensen
een betere zorgsituatie te creëren. Ik heb er al op gewezen dat het in
de thuiszorg beter gaat. Er zijn persoonsgebonden budgetten. Er zijn hospices
in Nederland en terminalezorgunits. Een dokter zal echt alles in het werk
stellen om ervoor te zorgen dat de situatie voor de patiënt verbetert.
Bij euthanasie gaat het in 80% van de gevallen om mensen met kanker en in
90% van de gevallen gaat het om mensen die thuis zijn omdat zij uitbehandeld
zijn in het ziekenhuis en naar huis gaan voor de laatste levensperiode. In
de verpleeghuizen wordt er door het personeel alles aan gedaan om de kwaliteit
van de zorg zo goed mogelijk te laten zijn. Ik ben ervan overtuigd dat men
daar klachten over de situatie niet met euthanasie beantwoordt.Mevrouw Kant (SP):Het gaat mij erom of je het kunt uitsluiten. Ook ik ben ervan overtuigd
dat elke arts, elke verzorgende en verplegende het maximale doet om mensen
te helpen. Maar het probleem is dat het maximale niet altijd gedaan kan worden
gezien de problemen die er zijn in de gezondheidszorg. Dan wil ik u tot slot
nog graag een reactie vragen op de uitspraak van mevrouw Sorgdrager, nu voorzitter
van een toetsingscommissie, een jaar geleden. Zij zei: soms zien wij in de
toetsingscommissie een dossier waarbij het vermoeden rijst dat er om euthanasie
is gevraagd omdat er niets anders is, omdat het ziekenhuis de patiënt
naar huis stuurt met de mededeling dat er niets meer gedaan kan worden en
er vervolgens op korte termijn geen thuiszorg en geen bed in een verpleeghuis
is. Dat is een constatering van een voorzitter van een toetsingscommissie.
Reageert u daar eens op.Minister Borst-Eilers:Ik heb die uitspraak van mevrouw Sorgdrager uiteraard ook gelezen.Als dit soort gevallen zich in Nederland voordoen, is dat een reden temeer
om alles in de openbaarheid te brengen. Denk eens aan de situatie in Groot-Brittannië.
Ik weet niet of mevrouw Kant iets weet over de verpleeghuizen, ziekenhuizen,
wachtlijsten en ouderenzorg daar of over de totale zorgverschraling die daar
inmiddels is opgetreden, maar daar worden euthanasieverzoeken gedaan en ingewilligd
zonder dat iemand daar ook maar iets van te horen krijgt. Dat gaat allemaal
onder de grond. Als ook in Nederland oneigenlijke euthanasiegevallen voorkomen,
is dat een reden temeer om er alles aan te doen om ervoor te zorgen dat wij
weten wat er gebeurt.De staatssecretaris en ik zouden niet in het kabinet voor miljarden extra
voor de zorg gevochten hebben als wij van mening waren dat de zorg in Nederland
perfect op orde was. Dat is ook helder. Wij zijn bezig met verbeteringen.
Hoe eerder die tot stand komen, hoe beter.Voorzitter! Mevrouw Kant sprak over de wenselijkheid van de verplichting
tot het raadplegen van een supportteam en mevrouw Ross vroeg of in de zorgvuldigheidseisen
opgenomen kan worden dat de arts een aanbod doet voor pijnbestrijding en andere
vormen van palliatieve zorg omdat er anders geen sprake kan zijn van een weloverwogen
verzoek.Een arts moet met de patiënt de mogelijkheden bespreken die er in
de situatie van de patiënt nog zijn. Daarbij zal vaak het onderwerp palliatieve
zorg aan de orde komen. Het kabinet is wel van mening dat deze mogelijkheden
niet met name moeten worden genoemd. De begrippen "weloverwogen" en "uitzichtloos"
zijn er wel. Met name onder het "weloverwogen" – zo staat het ook in
de toelichting – wordt begrepen dat alle alternatieven, waaronder de
palliatieve zorg, met de patiënt besproken zijn. Die alternatieven kunnen
van patiënt tot patiënt verschillen. Als je dat nu gaat benoemen,
als het ware limiteren, krijg je een soort hiërarchie van mogelijkheden
en dat willen wij niet. Wij hebben bewust voor de open formulering gekozen.Het is belangrijk dat de mogelijkheden van palliatieve zorg bij artsen
genoegzaam bekend zijn. Daarvoor is het nodige in gang gezet, zoals de centra
voor ontwikkeling van palliatieve zorg. Ik zal dat niet allemaal herhalen,
want daarover hebben wij in een ander verband uitgebreid met elkaar gesproken.
Ook zijn er de SCEN-artsen. Deze artsen hoeven niet zelf palliatiedeskundige
te zijn. De huisarts wordt de weg gewezen. De SCEN-arts weet wel welke mogelijkheden
er zijn, maar hij hoeft ze niet allemaal zelf te beheersen. Mij lijkt dat
wij op deze manier het meest doelmatige systeem hebben gecreëerd.Dan de palliatieve supportteams. Als wij nou een enorm overschot hadden
aan verpleeghuisartsen en andere artsen die zich met palliatieve zorg bezighouden,
zou je misschien aan hen kunnen vragen om een deel van hun tijd te besteden
aan het vormen van een palliatief supportteam. Wij hebben nu gekozen voor
een zo sober mogelijke oplossing, die in elk geval ervoor zorgt dat de huisarts
de weg gewezen krijgt. Verder wordt in de artsenopleiding langzamerhand ook
meer aandacht aan dit onderwerp besteed. Die is naar mijn mening vaak nog
te veel gericht op pijnbestrijding; dat moet veel breder worden. Dat is onze
keuze geweest en ik denk dat die in de huidige omstandigheden de beste is.Mevrouw Kant (SP):Ik heb een vraag over de SCEN-artsen. Is het juist dat de subsidie aan
de KNMG voor de opleiding van SCEN-artsen in 2003 eindigt? Kan de minister
de garantie geven dat, gelet op deze belangrijke ontwikkeling, de scholing
van SCEN-artsen voortgezet kan worden en de subsidiestroom wordt gehandhaafd?De minister noemt in haar antwoord op mijn vraag over de palliatieve supportteams
zelf het tekort aan verpleegartsen. Maar dit is toch iets heel belangrijks?
Als wij zo'n wet in Nederland invoeren en vinden dat artsen en huisartsen
voldoende mogelijkheden moeten hebben om deskundigen op het terrein van palliatieve
zorg te raadplegen, dan moet de minister vanaf nu toch alles
op alles zetten om die palliatieve netwerken van de grond te krijgen?Minister Borst-Eilers:Mevrouw Kant weet dat per jaar enkele duizenden verzoeken om euthanasie
worden gedaan. Zij moet eens op een envelop uitrekenen hoeveel uren mensen
van hun eigenlijke werk worden afgehouden als wij de arts verplichten om iedere
keer een team in te schakelen. Ik denk dat het een efficiëntere oplossing
is dat de huisarts, die in overleg met zijn consulent vindt dat hij er nog
niet voldoende aan doet of er nog niet voldoende van weet, hulp en ondersteuning
zoekt, dan dat de huisarts verplicht wordt om iedere keer een palliatief supportteam
te raadplegen. Er zijn huisartsen die het perfect doen. Moeten wij hen dan
verplichten om zo'n team te raadplegen? Dat vind ik eigenlijk een beetje zonde
van de tijd van die mensen.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! De echte deskundige in Nederland op het terrein van palliatieve
zorg, de heer Zylic, geeft heel duidelijk aan dat er nog onvoldoende kennis
onder de meeste huisartsen in Nederland is over palliatieve zorg. Nu komt
de minister met een wetsvoorstel waarbij dit wordt geregeld. Ik vind dat zij
dan ook een maximale inspanning moet verrichten om ervoor te zorgen dat er
voldoende palliatieve netwerken zijn waar de huisartsen op z'n minst terechtkunnen.
Het gaat dan niet om een verplichting, wat ik persoonlijk overigens wel een
goed idee vind. Als er tekorten zijn, zoals de minister zegt, dan moeten we
maar heel snel investeren in opleidingen van mensen voor palliatieve netwerken.
Dat moeten extra mensen zijn, zodat dit niet ten koste van andere zorg gaat.
Waarom zet de minister daarop vanaf nu niet maximaal in?Mijn vraag over de subsidie voor de SCEN-artsen heeft zij nog niet beantwoord.Minister Borst-Eilers:Laat ik daar dan maar mee beginnen, anders vergeet ik het weer in de hitte
van de strijd. Ik heb er onlangs met de KNMG over gesproken en ik heb gezegd,
dat ik zeer enthousiast ben over deze vorm van zorg en dat ik vind dat die
regulier moet worden. Het project duurt inderdaad tot en met 2003, maar wij
gaan er nu over praten hoe wij het structureel kunnen financieren. Ik heb
al toegezegd, dat het structureel gefinancierd gaat worden. Ik ben het met
mevrouw Kant helemaal eens, voorzitter, dat dit moet blijven en moet worden
uitgebreid. Het geld daarvoor moet prioritair ter beschikking komen. Wij zullen
die belofte nakomen.Mevrouw de voorzitter! Wij hebben een apart traject palliatieve zorg.
De Kamer is op de hoogte van wat er allemaal gebeurt. Het leidt waarschijnlijk
te veel af om weer in detail te herhalen wat er is gezegd in de AO's die wij
erover hebben gehad. Ik wil nog wel een paar dingen zeggen over palliatieve
zorg. Misschien kan mevrouw Kant daarna bekijken of haar vraag dan voldoende
beantwoord is. Ik wil nu ook even ingaan op de opmerkingen van mevrouw Ross
en de heren Van der Vlies en Rouvoet en de verontrusting die zij hebben uitgesproken
over het feit dat de palliatieve zorg in Nederland nog niet overal optimaal
is.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik begrijp dat de minister tamelijk pragmatisch omgaat met
het begrip palliatieve zorg, in die zin dat zij zegt: ik vind het zeer lovenswaardig
dat deze zorg er is, ik wil deze ook verder bevorderen en daarmee zijn wij
in een apart traject bezig, maar ik vind dat wij nu nog niet zover zijn dat
aan iedere patiënt daarvoor een aanbod kan worden gedaan, hoewel ik dat
graag zou zien. Zij heeft al eerder gezegd, dat het aanbod niet aan iedereen
kan worden gedaan. Mijn bezwaar daartegen is, dat ik net van de minister van
Justitie heb gehoord dat als het gaat om het redelijk alternatief dit steeds
een behandelalternatief moet zijn. In wezen kan het dus voorkomen, dat een
patiënt niet veel anders te kiezen heeft dan doorbehandelen en dat als
die mogelijkheid niet bestaat, het redelijk alternatief voor euthanasie niet
kan zijn palliatieve zorg. Ik zou zo graag zien dat de minister zichzelf de
ambitie zou stellen om door het opnemen van het aanbod in de wetstekst, te
bereiken dat iedere patiënt op z'n minst van de arts te horen krijgt
wat er in de omgeving aan patiënt en naasten te bieden is als alternatief
voor euthanasie, want daar gaat het om.Minister Borst-Eilers:Voorzitter! Er is toch een misverstand over palliatieve zorg. Mevrouw
Ross zegt nu dat die zorg ergens in de omgeving beschikbaar moet zijn. Palliatieve
zorg kan heel weinig en heel veel omvatten. Iedere goede pijnstilling door
de huisarts bij een patiënt met kanker die pijn heeft, is natuurlijk
ook al palliatieve zorg. Het is niet een soort aparte techniek die een arts
opeens tevoorschijn haalt op het moment dat de curatieve zorg is uitgepraat
en niet meer werkt. Er worden vanaf het begin allerlei behandelingen gegeven
die niet gericht zijn op de genezing, maar op het verlichten van het lijden.
Ook de palliatieve zorg wordt natuurlijk steeds geavanceerder. Artsen zijn
steeds doeltreffender in staat om pijn, misselijkheid, darmklachten, infecties
en dergelijke te bestrijden en doorliggen te voorkomen. De kennis van die
geavanceerde palliatieve zorg wordt in Nederland nu zoveel mogelijk actief
verspreid en het verwerven van die kennis wordt bevorderd. Wat de meeste mensen
met kanker die thuis zijn, willen en gelukkig ook meestal krijgen, is dat
die kennis naar hen toegebracht wordt. De huisarts en eventueel de verpleegkundige
van de thuiszorg worden steeds meer ondersteund door palliatieve teams die
van de ziekenhuizen uit naar de mensen thuis toegaan. Er zijn regio's in Nederland
waar in het kader van de palliatieve zorg een verpleegkundige of soms ook
een specialist op afroep naar de patiënt thuis gaat. Palliatieve zorg
is constant in beweging, is nu niet op zijn hoogtepunt en zal dat over tien
jaar ook niet zijn. Daarnaast is ook aandacht nodig voor andere vormen van
zorg; ik doel nu op zorg in de psychologische en/of spirituele sfeer. Gelukkig
hoeven patiënten niet naar plekken te worden gesleept waar palliatieve
zorg wordt verstrekt. Het is een continuüm: behandeling en verlichting
van bijwerkingen gaan samen op. Op een gegeven moment is de behandeling klaar
en is er alleen nog maar het andere.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb niet willen zeggen dat patiënten naar instellingen voor palliatieve
zorg moeten worden gesleept. Nu ik de minister beluister, zie ik echter helemaal
niet meer in waarom in de tekst niet kan worden opgenomen dat er een aanbod
van palliatieve zorg moet worden gedaan. Het gaat mij er niet
om, zeker te stellen dat er nooit een verzoek om euthanasie zal worden gedaan.
Als echter een patiënt de gelegenheid kan worden geboden, een natuurlijke
dood te sterven en daarbij adequate pijnbestrijding en hulp te krijgen, kan
dat zijn keuze beïnvloeden. Vandaar mijn verzoek om dit alles een plaats
te geven in het gesprek tussen arts en patiënt.Minister Borst-Eilers:Ik weet niet beter of dit gebeurt ook in Nederland. Uit de toelichting
bij het wetsvoorstel blijkt ook dat alle zaken aan de orde moeten komen die
het lijden draaglijk kunnen maken. Het gaat natuurlijk om situaties waarin
de pijn alles verdringt en dus ondraaglijk wordt. De huisartsen in Nederland
laten hun kankerpatiënten niet zomaar liggen. Zij gaan er soms dagelijks
naar toe. Het is niet voor niets dat huisartsen het zo druk hebben; vroeger
lagen die patiënten in ziekenhuizen, maar nu gaan zij naar huis en de
huisarts doet wat hij kan, samen met de thuiszorg. Hij kan daarbij hulp krijgen
vanuit het dichtstbijzijnde ziekenhuis. Dat is nog niet in alle regio's zo
geregeld, maar daar werken wij hard aan.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik ben er ook van overtuigd dat artsen al het mogelijke doen om de patiënt
zo goed mogelijk te behandelen. De minister van Justitie zei dat het bij een
redelijk alternatief gaat om een behandeloptie. Natuurlijk zijn er ook andere
vormen van zorg aan de orde, maar als de minister vaststelt dat het toch al
gebeurt, hoeft zij toch geen bezwaar te hebben tegen mijn voorstel?Minister Borst-Eilers:Het staat volgens mij ook in de toelichting, maar ik zal dat stuk tussen
nu en de tweede termijn er nog eens op nalezen. Het mooiste alternatief is
natuurlijk een andere behandeling die leidt tot genezing, maar in de wet wordt
gedoeld op alternatieven die het lijden draaglijk kunnen maken. Daar horen
ook niet-somatische zorgvormen bij die het leven zoveel aan kwaliteit kunnen
doen winnen dat iemand het gewoon volhoudt.De heer Dittrich (D66):Het zou raar zijn om in de wet op te nemen dat er altijd een aanbod van
palliatieve zorg gedaan moet worden. Het kan heel goed dat de patiënt
al heeft geïnformeerd en vervolgens heeft besloten dat hij er geen gebruik
van wil maken. Als de suggestie van mevrouw Ross gevolgd wordt, verplichten
wij de arts iets aan te bieden waarvan de patiënt al heeft gezegd dat
hij er geen gebruik van wil maken.Mevrouw Borst-Eilers:In mijn waarneming bespreekt de arts per definitie de mogelijkheid van
palliatieve zorg met de patiënt. Pijnbestrijding is in dit verband het
meest bekende voorbeeld en patiënten zullen daar in het algemeen ook
gebruik van maken. Als de bijwerkingen ernstig zijn, weet een goede dokter
daar ook weer een middeltje voor. Zo kunnen mensen met pijnbestrijding nog
heel lang gewoon verder leven. Het kan gaan om iemand die zegt: het gaat mij
niet om de pijn, maar om de totale ontluistering, het feit dat ik niet meer
waardig kan sterven. Je kunt mijn pijn wel verlichten, maar dan zak ik weg
in een soort van morfineroes. Ik wil bewust sterven. Ik ben er klaar voor.
Het is iemand die die extra palliatieve zorg afwijst. Hij is toe aan het moment
van inslapen, met zijn dierbaren om hem heen. In zo'n geval vind ik het reëel
dat de arts dat inwilligt.Mevrouw Ross-van Dorp vroeg of er meer geld beschikbaar kan komen voor
het inrichten van aparte units in ziekenhuizen en verpleeghuizen ten behoeve
van uitbehandelde patiënten. Recent is het onderzoek van Nivel afgerond:
wat is de behoefte uitgaande van het aantal overlijdensgevallen aan dit soort
plekken waar mensen goede terminale of palliatieve zorg kunnen krijgen? Tussen
1997 en 2015 zal dat met 20% toenemen; ongeveer 1% per jaar. Nagegaan wordt
wat de consequenties zijn voor het zorgaanbod, zoals aparte units in ziekenhuizen
en verpleeghuizen. Overigens kunnen zorgverzekeraars met ziekenhuizen en verpleeghuizen
afspraken hierover maken. Verder is staatssecretaris Vliegenthart bezig met
een gedifferentieerd tarief in verpleeghuizen naar zorgzwaarte. Met name in
de verpleeghuizen slorpt de terminale patiënt erg veel van het budget
op. Wij vinden het reëel dat voor zulke mensen een hoger tarief geldt.Verder is er de projectgroep integratie hospicezorg die bezig is met pilotprojecten
en het maken van een inschatting van de behoefte aan dit soort voorzieningen.
Ik hoop daarin volgend jaar een goed inzicht te hebben. Wij kunnen er dan
besluiten over nemen.De heer Van der Vlies (SGP):Vrijdag jongstleden is door het ZON een studie gepresenteerd naar het
niveau, de bereikbaarheid en de beschikbaarheid, over het land gespreid, van
de intensieve terminale thuiszorg en mantelzorg. Kan de minister daarop op
een goed moment schriftelijk terugkomen?Minister Borst-Eilers:Dat wil ik graag toezeggen. Ik denk dat de staatssecretaris het al gezien
en gelezen heeft. Ik heb het zelf nog niet gezien.De heer Van der Vlies heeft gevraagd of er morfineprotocollen bestaan.
Die bestaan, in die zin dat er in de leerboeken richtlijnen zijn voor huisartsen
en ziekenhuizen. Welke dosis bij welke pijn? Er is geen behoefte meer aan
aparte protocollen.De heer Van der Vlies (SGP):Het is voor mij een gewichtig punt. Morfine toedienen, pijn bestrijden,
morfine toedienen, dood naderbij brengen. Ik schematiseer het cru. Wordt de
cesuur meegenomen in de protocollering? Die dosis hoort bij dat ziektebeeld.
Is sprake van een scherpe cesuur, niet geïndividualiseerd, maar gestandaardiseerd.Minister Borst-Eilers:Standaardisering is hierbij heel moeilijk. Twee patiënten met botuitzaaiing
kunnen verschillende doses morfine nodig hebben om pijnvrij te zijn. Maar
met een zekere bandbreedte ligt de hoeveelheid vast en is er voor iedere arts
en gelukkig ook voor iedere verpleegkundige helderheid. Zij weten wanneer
overgegaan wordt tot een morfinedosisverhoging meer dan nodig is om de pijn
te bestrijden, een dosis die het leven kan bekorten. Daarop moet gelet worden.Voorzitter! Mevrouw Kant vroeg om een reactie op de verklaring van de
heer Baar. Ik zag hem zojuist nog op de tribune zitten, maar ik meen dat hij
inmiddels is vertrokken. Die verklaring kregen wij pas vanochtend, maar ik
heb haar nog kunnen lezen. In de verklaring staan tien punten, mooi en goed
geformuleerd. Er staat in dat iedere burger recht heeft, zeg
ik tegen de heer Rouvoet, op een terugtredende geneeskunde, omdat de geneeskunde
in dienst moet staan van de patiënt zolang het mogelijk leven voor de
persoon nog een goede zaak is. Zodra het leven voor die persoon geen goede
zaak meer is, vindt ook de heer Baar met zijn collega's in Rotterdam dat de
geneeskunde terug moet treden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Omdat de minister mij nadrukkelijk aanspreekt, merk ik nog
op, dat het terugtreden van de geneeskunde iets anders is dan het optreden
door middel van levensbeëindigend handelen.Minister Borst-Eilers:Mevrouw de voorzitter! Gisteren maakte de heer Rouvoet een opmerking over
de arts die steeds meer leek te worden... Ik weet even niet meer hoe hij dat
zei.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb gezegd, dat de arts een bestrijder van het lijden wordt, waarbij
hij niet meer eenduidig aan de kant van het leven staat.Minister Borst-Eilers:Toch vind ik dat dit met het geciteerde punt in de verklaring duidelijk
wordt aangegeven.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik vind uw citaten eerder een bevestiging dan een bestrijding van mijn
opvatting.Minister Borst-Eilers:Dan zijn wij allebei tevreden. Ik onderschrijf deze stelling zelf ook
graag. Er staat bijvoorbeeld in, dat iedere burger recht heeft op een overheid
die verklaart zich in te spannen voor een samenleving waarin het ook menselijk
goed gaat als ernstig zieken en hulpbehoevenden zich zo veilig en ondersteund
weten, dat opzettelijke levensbeëindiging een erkende uitzonderlijkheid
blijft. In die bewering kan ik mij vinden.Mevrouw de voorzitter! Ik kom dan toe aan mijn opmerkingen over het onderwerp
dementie. Ook bij vorige gelegenheden is daarbij uitvoerig stilgestaan. Ter
aanvulling op wat de minister van Justitie over de wilsverklaring heeft gezegd,
wil ik hierover ook enkele opmerkingen maken. Wij weten dat de meest voorkomende
vorm van dementie de ziekte van Alzheimer is, die sluipend en progressief
verloopt en waartegen nog geen enkel kruid gewassen is. Zij eindigt in een
staat van totale afhankelijkheid en in een gedrag dat door degenen die dat
van dichtbij meemaken en die de persoon vroeger gekend hebben, als ontluisterend
en onwaardig wordt ervaren. De ziekte kan in het begin afwisselend verlopen.
Perioden van helderheid en verwardheid kunnen elkaar afwisselen, maar uiteindelijk
gaat het altijd verkeerd.Vroege signalering van de ziekte is niet altijd eenvoudig. Je zou wel
willen dat een patiënt die in zo'n proces zit met zijn arts iets wisselt
over de eventuele levensbeëindiging. Je ziet echter vaak, dat de mensen
in de eerste periode proberen de signalen te maskeren en een soort façade
ophouden. Zij houden zichzelf zo goed mogelijk overeind. Zij leggen bijvoorbeeld
overal briefjes neer, maar zij raken die op een gegeven moment toch weer kwijt.
Er is dus vaak bij de patiënt zelf gebrek aan openheid. Die wordt natuurlijk
vooral ingegeven door angst en de menselijke wens: als ik er maar niet over
praat, gebeurt het misschien ook niet. Dan zijn er nog andere vormen van dementie,
dementie die is veroorzaakt door een hersenbloeding of een herseninfarct en
die heel wisselend kan verlopen en uiteindelijk tot een stabiele situatie
kan leiden.Waar leidt dit toe als we de vraag trachten te beantwoorden hoe een arts
om zou moeten gaan met een wilsverklaring opgesteld door iemand die volledig
wilsbekwaam is en opschrijft dat hij of zij bij een bepaalde omschreven mate
van dementie niet langer wil leven? Ik wil allereerst mevrouw Ross citeren.
Zij zei gisteren: laten we onszelf toestaan om te erkennen dat het ingewikkeld
is. Ik ben dat volstrekt met haar eens. Er is ook geen sprake van, zeg ik
in de richting van mevrouw Ross, dat de wilsverklaring in zo'n geval een instructie
is. Het is niet meer dan een indicatie van iemands beeld van dementie en van
wat hij daarmee zelf wel of niet zou willen. Ik meen evenwel, dat er in feite
in dat hele proces maar twee stadia zijn waarbij levensbeëindiging aan
de orde zou kunnen zijn.In het beginstadium kan de patiënt zeggen dat hij ondraaglijk lijdt
onder het vooruitzicht van die geestelijke aftakeling. De ethicus-verpleegkundige
de heer Van Dam heeft dat goed onder woorden gebracht. Dementering kan voor
iemand leiden tot een voor hem of haar onaanvaardbare levenssituatie. Doorslaggevend
is dan niet de aard, de verschijningsvorm van de dementie, hoe iemand dement
wordt of zijn situatie lijkt te ervaren, maar puur het feit dat iemand dementeert.
Het karakter van die ziekte is voor sommige mensen onaanvaardbaar. De vraag
of iemand dan straks misschien toch weer zit te lachen of leuke liedjes zingt,
doet niet terzake. Het gaat er voor de persoon in kwestie gewoon om dat hij
dement wordt. Het gegeven dat het verval van de geestelijke vermogens en de
persoonlijkheid van iemand even gestaag als ingrijpend doorzet is voor sommige
mensen onaanvaardbaar, ook al realiseer je je dat je dan misschien wel vrolijk
bent. Het gaat erom dat mensen zeggen dat zij zichzelf kwijtraken in dat proces.
Sommigen zeggen dat je dan toch in een situatie komt dat je niet meer lijdt.
Dat is trouwens gewaagd, want ook dat valt niet echt te bewijzen. Het gaat
ook niet om dat bewijs van lijden. Het gaat erom dat de persoon in kwestie
de staat van dementie als onaanvaardbaar aanmerkt. Dan is wat men als een
geruststelling bedoelt – je weet het straks allemaal niet meer –
juist de pijn. Van Dam zegt: de pijn zit precies in wat anderen geruststelling
willen laten zijn, dat ik het straks niet meer erg vind dat ik in mijn broek
plas, dat ik knoei met mijn eten en dat ik mijn medebewoonster aanzie voor
mijn overleden vrouw. Het als persoon uiteenvallen, zichzelf straks niet meer
kennen, niks meer van zichzelf weten; dat besef is voor iemand erger dan erg,
de ultieme ontluistering. Dat wil men niet tot het einde meemaken. Als iemand
er zo over denkt, het zo voelt en in het begin tegen de arts zegt dat hij
dat proces niet wil ingaan en vraagt om hem te helpen sterven, is dat heel
moeilijk. De patiënt kan op dat moment ondraaglijk en uitzichtloos lijden.
Nogmaals, ik zou niet graag in de schoenen van die dokter staan, maar ik kan
mij voorstellen dat zo'n verzoek op dat moment wordt ingewilligd.Er is misschien pas een tweede mogelijkheid in het eindstadium, als de
patiënt in de toestand is geraakt die hij in de wilsverklaring heeft
bedoeld. Ook dan blijft het voor de arts moeilijk om het moment te kiezen,
tenzij de demente patiënt zelf door verdrietig te zijn,
het eten weg te slaan en het drinken te weigeren te kennen geeft dat hij lijdt.
Ik ben het met mevrouw Ross eens dat het heel ingewikkeld is. Wij moeten de
individuele artsen die hiermee worden geconfronteerd zelf een besluit laten
nemen. Nogmaals, de wilsverklaring is absoluut geen opdracht aan de dokter,
maar een indicatie.De arts moet zichzelf op een gegeven moment de vraag stellen of aan de
zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan. Dat kan in het begin zijn, als iemand
het besef heeft dat ik zo eloquent met de woorden van Van Dam heb geprobeerd
te beschrijven. Het kan ook aan het eind zijn, als de arts zegt dat deze totaal
demente man of vrouw werkelijk lijdt. Vaak krijgen demente mensen een tussenliggende
ziekte, bijvoorbeeld een longontsteking of een infectie, waaraan zij zullen
overlijden als de arts hen niet behandelt. In zo'n geval komt een wilsverklaring
misschien het mooist tot haar recht, omdat je dan weet dat iemand in die situatie
niet verder wil leven. Je hebt de kans om een natuurlijke dood te laten intreden
door terughoudend te zijn. Je probeert niet meer het leven te verlengen. Zoals
mevrouw Swildens zegt, lijkt het mij wel heel verstandig dat iemand een wilsverklaring
die betrekking heeft op deze situatie uitvoerig met de arts bespreekt, zodat
de arts kan zeggen: het is niet zo eenvoudig; je kunt het nu wel opschrijven,
maar dit kan er gebeuren en dit zijn mijn moeilijke momenten daarin.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! De minister beschrijft twee stadia waarin die vraag aan een
arts kan komen. Bij het eerste stadium heb ik de toch wel eenvoudige vraag
of je de ideevorming bij iemand – ik bedoel dit volstrekt ernstig en
niet badinerend – wel altijd zo serieus moet nemen dat je het ook als
grond gaat erkennen voor euthanasie. In de woorden van de minister klonk door
dat zij dit voor mogelijk hield. Zij wilde weliswaar liever niet in de plaats
van die arts staan, maar dan toch...Minister Borst-Eilers:Ik doelde hier wel op een patiënt die al lijdt aan de ziekte van
Alzheimer. In het beginstadium is de patiënt nog wel tot een waardering
van zijn belangen in staat. Zo iemand kan, wetende dat hij aan die ziekte
lijdt en dus ook wetende wat zijn voorland is, zeggen dat hij ondraaglijk
lijdt door dat vooruitzicht. Ik zal het allemaal niet herhalen. Ik vind dat
Van Dam het indrukwekkend onder woorden heeft gebracht. De patiënt is
dan al ziek en lijdt door het vooruitzicht hoe het verder zal gaan met zijn
ziekte. Dat is inderdaad uitzichtloos. De patiënt beschrijft het als
ondraaglijk. Vervolgens is het voor de arts de vraag of deze situatie aan
de criteria voldoet.De heer Van der Vlies (SGP):De arts moet de ondraaglijkheid dan wel invoelen. Ik ben te weinig deskundig
om hier een al te generalistische uitspraak over te kunnen doen. In mijn omgeving
maak ik echter mee dat mensen die lijden aan de ziekte van Alzheimer, toch
nog zeer onderscheiden en vaak ook langdurige trajecten kunnen ingaan. Objectief
gesproken, zijn die trajecten helemaal niet ondraaglijk. Hoe iemand dat zelf
ervaart, weet je natuurlijk niet. Op dit punt aarzel ik echter wel heel erg
sterk.Minister Borst-Eilers:Ik heb ook gezegd dat dit zeer ingewikkeld is. Ook al lijdt een patiënt
in het beginstadium al ondraaglijk door het idee hoe het verder zal gaan,
de arts kan besluiten dat hij niet de stap wil zetten om zo iemand in koelen
bloede een injectie toe te dienen of – dit ligt psychologisch een slagje
anders – hem iets te geven om zelf in te nemen. Als de arts een goed
verhaal heeft bij dat besluit, dan kan je het hem niet kwalijk nemen. Ik heb
daar best begrip voor. Kortom, het is een heel groot probleem.De heer Van der Vlies (SGP):Ik erken dat het een groot probleem is. Ik vind wel dat de minister te
veel ruimte biedt voor de erkenning van het euthanasieverzoek op die gronden
in dat stadium. In de praktijk zie je namelijk – dat geldt natuurlijk
niet voor ieder geval; daar treed ik ook niet in – dat het wel eens
anders is. Dat perspectief moeten wij dan ook niet loslaten. Dat zou namelijk
kunnen leiden tot een verkeerde incentive voor de verpleging en de verzorging
van mensen die door die ziekte zijn bevangen.Minister Borst-Eilers:De arts zal hier natuurlijk ook niet het initiatief toe nemen. Wij hebben
echter wel te maken met iemand die een ziekte heeft. Het is een lichamelijke
ziekte die uiteindelijk dodelijk is. Het heeft iets te maken met die eiwitten
in de hersenen, maar ik kan dat niet uitleggen. Die ziekte is onbehandelbaar.
De patiënt kan daar in dat stadium al door lijden. Het bijzondere is
alleen dat dit lijden niet zozeer te maken heeft met de ervaringen op dat
moment, maar met het weten waar het toe zal leiden. Dat is het springende
punt. Daarom is het ook moeilijker om zo'n verzoek te honoreren dan het verzoek
van iemand die in het eindstadium van kanker verkeert.De heer Vos (VVD):Voorzitter! Ik vind dat de minister het zeer boeiend en goed beschrijft.
Dit roept bij mij gedachten op aan de Schoonheim-criteria. Ik heb hier nog
wel een vraag over. De minister heeft over het begin- en het eindstadium gesproken.
Waarom kan iemand echter niet in het glijdende stadium, wanneer hij in de
draaikolk van de dementie verzeild raakt, om euthanasie vragen?Minister Borst-Eilers:Ik denk dat dit ook kan. Het was Van Dam die zei dat dit soort situaties
zich in het begin voordoen en op het moment dat iemand echt gedementeerd is.
Als men eenmaal een eind op weg is, is men meestal niet meer in staat om zo
te articuleren waarom men dat proces niet in wil. Men zit er dan al te ver
in en is dan al in verhoogde mate wilsonbekwaam geworden. Desalniettemin kan
men dan verbaal of non-verbaal aangeven dat men ernstig lijdt. Dat kan dan
ook een indicatie zijn, zeker als er ook een wilsverklaring ligt.Mevrouw Kant (SP):De minister zegt heel terecht dat het een heel moeilijk dilemma is. De
reden waarom veel mensen in Nederland een wilsverklaring hebben getekend,
is de angst voor wat de minister net beschreef. Ik wil haar goed proberen
te begrijpen. Vindt zij dat het mondelinge verzoek in het beginstadium van
de dementie een moment is om in te gaan op een euthanasieverzoek? Of bedoelt
zij dat een op dat moment opgestelde wilsverklaring voor een later moment
in de dementie een mondeling verzoek kan vervangen? Of bedoelt zij allebei?Minister Borst-Eilers:Het laatste zou zeker kunnen, maar het eerste acht ik zeker niet uitgesloten.
De dokter komt dan toch tot de conclusie dat iemand op dat moment al ondraaglijk
lijdt aan een lichamelijke ziekte, hoewel dat lichamelijke proces nog niet
ver is voortgeschreden. Ik hoorde mevrouw Swildens net iets zeggen over Schoonheim-criteria.
Je komt dan inderdaad terecht in een andere situatie dan wanneer de patiënt
lijdt door de lichamelijke verschijnselen. Je ziet dan toch ook het lijden
door de wetenschap en het vooruitzicht hoe het zal gaan. Je zult jezelf, zoals
het zo mooi wordt gezegd, kwijtraken in dat proces, wat je dan niet wilt.
Zover wil je het uiteraard niet laten komen.Mevrouw Kant (SP):Ik denk dat bijna iedereen zich iets kan voorstellen bij die angst en
dat vooruitzicht. De vraag die nu voorligt, is of die angst en het lijden
aan het vooruitzicht genoeg kunnen zijn om een euthanasieverzoek toe te staan.
Ik vind dat toch wel heel moeilijk. Ik heb de neiging daarin wat terughoudend
te zijn. Je kunt daarvoor immers wel bang zijn – velen van ons zullen
dat ook zijn – omdat je absoluut geen idee hebt, wie je bent gedurende
dat proces. Het is bekend dat dementen ook van persoonlijkheid veranderen
en niet weten of ze inderdaad zullen gaan lijden.Minister Borst-Eilers:Dat is zo. Maar het gaat er nu niet om of wij, zoals we hier zitten en
staan, bang zijn, maar of iemand bang is die de ziekte van Alzheimer heeft.
In het beginstadium kun je nog redelijk communiceren met zo'n persoon. Dat
is het moeilijke. Een arts die op dat moment al tot hulp bij zelfdoding overgaat,
zal zonder meer door de toetsingscommissie worden uitgenodigd om grondig toe
te lichten waarom naar de mening van die arts op dat moment al aan alle zorgvuldigheidscriteria
is voldaan. We hebben nu eenmaal besloten, dit aan die kleine moral community
over te laten. Maar ik denk dat artsen absoluut niet staan te trappelen om
hierop heel enthousiast in te gaan. De meeste artsen hebben er moeite mee,
in zo'n vroeg stadium al dergelijke hulp te bieden.Mevrouw Kant (SP):Ik denk dat de minister daarin gelijk heeft. De verpleeghuisartsen hebben
in meerderheid al heel duidelijk aangegeven, hier absoluut niet aan te willen.
Er zijn vele reacties gekomen, ook van de Landelijke vereniging van huisartsen.
Het criterium is "uit ondraaglijk uitzichtloos lijden". De vraag die aan de
orde is, is of het vooruitzicht van de angst op dat wat komen gaat als je
dement wordt, daaronder valt. Ik vind dat een moeilijke vraag. Ik zou iets
terughoudender kunnen zijn. Misschien kan de minister proberen nog eens aan
te geven, of zij het vooruitzicht op en de angst voor voortschrijdende dementie
wil laten vallen onder genoemd criterium.Minister Borst-Eilers:De ene persoon is de andere niet. Maar in het algemeen is het kabinet
hierbij terughoudend. Nogmaals, iemand kan zo in elkaar steken dat je kunt
zeggen dat sprake is van ondraaglijk uitzichtloos lijden, zonder alternatieven
die dat lijden kunnen verminderen. Nogmaals, artsen zullen hiermee buitengewoon
zorgvuldig omgaan.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! De situatie dat iemand uitzichtloos ziek is, doet zich niet
alleen voor bij mensen met de ziekte van Alzheimer. Deze kan zich ook voordoen
bij mensen met een zeer progressieve vorm van kanker of een andere ziekte.
Als ik de minister goed begrijp, dan wil zij een en ander niet beperken tot
mensen die in de toekomst de ziekte van Alzheimer krijgen en met alle narigheid
van dien worden geconfronteerd. Het geldt ook voor mensen die te maken hebben
met het voorstadium van andere ziekten die uitzichtloos genoemd kunnen worden.Minister Borst-Eilers:Eigenlijk is dit een onderstreping van de noodzaak om ook bij dementie
terughoudend te zijn. Het aantal mensen dat op die manier tegen een dementeringsproces
aankijkt, is niet zo groot. Heel veel mensen schrijven, alhoewel ze weten
wat er met hen aan de hand is, niet zulke dramatische verhalen op als die
welke ik zojuist heb voorgelezen. Het is een kleine minderheid. Iemand die
aan een ziekte als kanker lijdt, of bijvoorbeeld aan de ziekte van Huntington
of Parkinson, kan ook zeggen dat hij die niet wil meemaken. De praktijk leert
echter dat de levenswens toch aanwezig blijft in de hoop dat men, als men
doorleeft, geneest door de behandeling. Men hoopt ook dat er iets wordt gevonden
tegen de ziekte. Veel mensen met een chronische ziekte denken dat er over
een jaar misschien een pil is. Laatst was er een Belgische hoogleraar op televisie.
Hij had iets bedacht om iemand met Alzheimer nog heel lang behoorlijk te laten
functioneren door middel van de computer. Dat is nog niet werkbaar, maar de
hoogleraar was bezig met de ontwikkeling hiervan. De mens is over het algemeen
zeer optimistisch en hoopvol. Hij hecht aan het leven. Ik voorzie absoluut
niet dat mensen in het beginstadium van een bepaalde ziekte opeens zeggen
dat de arts er een eind aan moet maken, omdat zij zo'n vreselijke ziekte hebben.
Ik denk ook niet dat artsen daarop in zullen gaan.Bij dementie is er echter sprake van een speciaal soort lijden in de zin
van: ik weet niet wie ik ben, straks ben ik er niet meer, maar dan zit ik
daar en dan zie ik de een voor de ander aan, ik ben weg! Dat is toch een ander
soort lijden dan: ik heb kanker en misschien wordt het straks wel heel pijnlijk.
De arts kan daar tegenwoordig heel veel tegenover stellen. Nogmaals, de hang
naar het leven van mensen met kanker is indrukwekkend. Heel veel mensen overleven
één of twee jaar langer dan de knapste arts voorspelt, gewoon
omdat ze niet dood willen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):De minister sluit niet uit dat, als men die hang naar het leven niet heeft,
als het vooruitzicht van de ziekte hem of haar dermate ellendig voorkomt,
men toch een terecht beroep op euthanasie kan doen.Minister Borst-Eilers:Neen, ik denk dat artsen dat niet moeten doen. Artsen hebben in dat soort
gevallen altijd voldoende alternatieven, al moeten zij er misschien wel veel
tijd en energie in investeren om iemand de moed om door te leven terug te
geven. Daar is een arts ook in de eerste plaats voor.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Ik wijs op het enorme verschil tussen de beginfase bij andere
zeer ernstige ziekten – daar wees mevrouw Ross op – en de ziekte
van Alzheimer, namelijk het verdwijnen van de wilsbekwaamheid en het kunnen
waarderen van je eigen belangen. Bij ernstige vormen van kanker
kun je dit verzoek op ieder moment opnieuw bespreken.Minister Borst-Eilers:Ja, dat is ook een element. Je denkt: nu kan ik het nog willen, maar straks
wil ik niets meer.Dan kom ik op het onderwerp van de verpleegkundigen. Daarna nog een paar
kleinere varia. Mevrouw Ross en de heer Van der Vlies hebben gevraagd of een
verpleegkundige zitting moet hebben in de commissie. Mevrouw Ross overweegt
zelfs een amendement in te dienen om in de wet op te nemen dat verpleegkundigen
zitting moeten krijgen in de regionale toetsingscommissies. Wij zien voor
de verpleegkundigen geen plaats in de commissie weggelegd. Misschien moet
ik zeggen "nog niet", want wij gaan onderzoek doen naar de rol van de verpleegkundige.
Onze redenen daarvoor zijn de volgende. In de eerste plaats zou hier een verkeerd
signaal van uitgaan, omdat de verpleegkundigen geen formele positie hebben
in de euthanasie. Het is de verantwoordelijkheid van artsen. Je moet niet
de schijn wekken dat verpleegkundigen er op die manier iets mee te maken hebben.
Er zitten overigens ook juristen en ethici in de commissies. Dit is dus niet
het allersterkste argument. De toetsingscommissie moet toetsen of de arts
zich bij de euthanasie aan de zorgvuldigheidscriteria heeft gehouden. Vandaar
dat er ook een arts in de commissie moet zitten, want die kan dat goed invoelen.
Verder moet er een jurist in zitten, omdat die juridisch denkt, en een ethicus,
omdat die kan kijken of de argumenten van de arts de toets van de kritiek
kunnen doorstaan. Ethici zijn namelijk mensen die goed zijn in redeneren,
doorredeneren en conclusies trekken. De verpleegkundige heeft echter geen
enkele verantwoordelijkheid voor de euthanasie. Wij zien dan ook niet in waarom
die zitting zou moeten hebben in de commissie. Verder is een verpleegkundige
er maar zelden bij betrokken. Dat is alleen in ziekenhuizen en verpleeghuizen
het geval. Daar heeft iemand echter één behandelend arts en
meerdere verpleegkundigen, die allemaal parttime werken en ook nog rouleren.
Het gaat dus om een groep verpleegkundigen. Verpleegkundigen spelen uiteraard
wel een belangrijke rol bij het voortraject, maar daar kom ik nog op terug.
Wij hebben dit overigens ook met de regionale toetsingscommissies besproken,
omdat die wens af en toe wordt gehoord, ook uit de kring van verpleegkundigen.
Die toetsingscommissies hebben echter het gevoel dat het niets zou toevoegen.
Het is niet zo dat zij de verpleegkundigen er niet bij willen hebben, maar
zij hebben het idee dat de commissie compleet is met de drie professies die
zijn vertegenwoordigd.Er is nog een ander aspect aan verpleegkundigen en euthanasie. Dat betreft
de betrokkenheid bij de besluitvorming, de voorbereiding en de uitvoering.
De uitvoerende handeling is voorbehouden aan de arts. Die draagt daar verantwoordelijkheid
voor. Hij draagt eerst verantwoording voor de voorbereiding en moet vervolgens
alle uitvoerende handelingen feitelijk zelf verrichten. Verpleegkundigen hebben
wel vaak een rol in het proces van besluitvorming. Zij zijn namelijk degenen
die vaak meer contact hebben met de patiënt en soms ook een intiemer
contact. De drempel is lager. Een patiënt wil sommige angsten en gedachten
eerder aan een verpleegkundige voorleggen, omdat hij het gevoel heeft dat
die daar open voor staat en dat die tijd heeft om te luisteren. De verpleegkundige
moet als het in die gesprekken gaat om levensbeëindiging, dat doorgeleiden
naar de arts. Hij hoort ook tegen de patiënt te zeggen: u heeft het nu
met mij gedeeld, maar ik kan er zelf niets aan doen; vindt u het goed dat
ik dat met de dokter bespreek? In de meeste ziekenhuizen is er een klein team
dat, voordat de arts een definitief een beslissing neemt, om tafel zit en
de arts adviseert en informeert. Dat kan een maatschappelijk werker zijn of
een pastor of een verpleegkundige. Zij reiken aan de arts allerlei dingen
aan die zij van de patiënt hebben vernomen of hebben geobserveerd. Dat
is heel belangrijk voor de besluitvorming van de arts. De arts beslist het
dan dus niet helemaal alleen.Wij denken niet dat wij dat moeten verplichten. In het meldingsformulier
aan de commissie staat uitdrukkelijk de vraag: heeft u bij het besluit ook
de mening van de verpleegkundigen betrokken? Zo ja, want vonden zij ervan?
Zo nee, waarom heeft u dat niet gedaan? Artsen worden door de commissies dus
opgevoed om dat te doen. Wij denken dat dat voldoende is. Door de verpleegkundige
verder geen rol te geven in de wet, geven wij niet het, verkeerde, signaal
af dat er ook sprake is van verantwoording. Er is sprake van een verschil
met de consulent, want dat overleg is wel verplicht. Het gaat om verschillende
posities. De arts heeft op een gegeven moment een medisch oordeel en is dan
verplicht om die overwegingen met een onafhankelijk collega te delen en dus
een second opinion te vragen. Dat ligt anders bij een verpleegkundige.De heer Vos (VVD):Ik heb gisteren al betoogd dat mij opvalt dat bij de verpleegkundigen
grote onrust bestaat over de eventuele strafrechtelijke risico's. Die onrust
is zo groot dat ik er vanochtend nadrukkelijk op gewezen ben dat men bang
is en dat men angst heeft om risico's te lopen. Ik vraag mij af of van het
abstractieniveau waarmee ik deze kwestie benader wel goed is en of de feiten
reden geven voor deze opvallende angst. Kan daar meer helderheid over gegeven
worden?Ik onderschrijf dat de verpleegkundige geen rol kan spelen bij de besluitvorming
zelf. Op een of andere manier moet de knowhow van verpleegkundigen echter
wel gebruikt worden. In ziekenhuisprotocollen kan bijvoorbeeld de eigen rol
van verpleegkundigen opgenomen worden. Vaak is verplegend personeel binnen
de instelling georganiseerd. Het is duidelijk dat zij relevante vragen kunnen
beantwoorden.Minister Borst-Eilers:Dat lijkt mij een uitstekend idee. Ik geef dat graag door aan de ziekenhuizen
en verpleeghuizen. In het verplichte protocol voor verzoeken tot levensbeëindiging
staat vaak – maar blijkbaar nog niet altijd – dat de informatie
en de knowhow van de verpleegkundigen betrokken moet worden bij het oordeel
van de arts.De heer Van der Vlies (SGP):Eén van de argumenten van de verplegenden om te pleiten voor verankering
in de wet is dat in de praktijk van de intensive care de voorbereidingshandelingen
en de uitvoeringshandelingen in elkaar overlopen. In theorie is dit onderscheid
er wel, maar in de praktijk blijkt dit niet werkbaar.Minister Borst-Eilers:Daar ga ik straks op in.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb een ander verband gelegd tussen verpleegkundigen en consulenten
dan de minister aangeeft. Eén van de voornaamste bezwaren tegen het
opnemen van een rol voor de verpleegkundige bij de zorgvuldigheidsvereisten
in de wet is dat dit de verantwoordelijkheid van de arts doorkruist. Dat snijdt
echter geen hout, omdat de consulent de verantwoordelijkheid van de arts ook
niet doorkuist.Minister Borst-Eilers:Ik heb niet gezegd dat het gesprek met de verpleegkundige de verantwoordelijkheid
van de arts doorkruist. Integendeel, dit lijkt mij juist zeer nuttig. Dit
neemt niet weg dat de verpleegkundige een informant is van de besluitvormer,
namelijk de arts. De consulent heeft een geheel andere de rol, namelijk die
van een second opinion, Deze constructie is als een soort veiligheidsgarantie
in de wet opgenomen.De verpleegkundige hoeft geen eigen verslag in te sturen. Als de verpleegkundige
een verslag heeft gemaakt van gesprekken met de patiënt kan de arts dit
zonder meer ter nadere informatie meesturen. Ik heb begrepen van de toetsingscommissies
dat dit in sommige gevallen ook gebeurt. Dit aanvullend verslag kan duidelijk
maken waar de patiënt mee zat en wat het lijden precies inhield.De leden Vos, Halsema, Van der Vlies en Swildens hebben gesproken over
de grens tussen voorbereidings- en uitvoeringshandelingen. Tijdens de behandeling
en de verzorging worden een heleboel handelingen uitgevoerd, van het geven
van een injectie tot het inbrengen van een infuus. Dat zijn allemaal handelingen
gericht op het bestrijden van de klachten van de patiënt. Een verpleegkundige
weet tegenwoordig – want zij worden gelukkig niet meer dom gehouden
door de artsen – precies waarom een bepaald middel wordt gegeven. Dat
is ook zo geregeld in de regels voor het verpleegkundig beroep. Als verpleegkundigen
een infuus inbrengen, weten zij ook welk middel de arts via dat infuus wil
toedienen. Verpleegkundigen zullen ook bij de werkbesprekingen van de arts
te horen krijgen hoe hij de behandeling van de patiënt, ook medicamenteus,
verder wil uitvoeren. Ik vind het ondenkbaar dat verpleegkundigen niet weten
waarom bepaalde middelen worden gegeven en dat zij onkundig zouden zijn van
het feit dat zij meewerken aan een euthanasiehandeling. Wat de uitvoering
betreft is dat helemaal klip en klaar. Ik zie de AVVV tegenwoordig wat vaker,
omdat wij afgesproken hebben regelmatig met elkaar overleg te hebben over
allerlei verpleegkundige kwesties. Het moet toch hun eer te na zijn om te
zeggen: wij maken van alles klaar, maar hebben geen idee waar het voor is.
Dat is niet meer de werkelijkheid. Ik zal dit punt nog eens in het overleg
met de AVVV naar voren brengen.Moeilijk is het natuurlijk als het gaat om de voorbereidende handeling.
Een infuus wordt ingebracht en via dat infuus worden eerst dagenlang genezende
middelen toegediend, gericht op het verlichten van de klachten van de patiënt.
Datzelfde infuus kan op een gegeven moment ook gebruikt worden om een dodelijke
dosis van een middel toe te dienen. Overigens gebeurt dat praktisch nooit
per infuus; dat gaat meestal per injectie. Anders werkt het niet echt euthanatisch.
Dus ook dat is een beetje theorie. Maar wat dat betreft zou een situatie kunnen
ontstaan, waarbij de verpleegkundige achteraf meent dat het om een voorbereidende
handeling ging.De heer Dittrich (D66):Tijdens het wetgevingsoverleg heeft u gezegd dat u zou gaan praten met
de verpleegkundigen. Nu hoor ik u weer zeggen dat u hierover met de AVVV gaat
praten. Het is toch al bekend dat zij dat een lastig grensgebied vinden, terwijl
u zegt dat het klip en klaar is. Waar zit het verschil?Minister Borst-Eilers:Ik heb de AVVV kort na het wetgevingsoverleg gevraagd naar de opvatting
op dit punt. De AVVV heeft daar schriftelijk op gereageerd. Nu wil ik daar
nog verder over spreken. Naar mijn mening is het bij de uitvoerende handelingen
wel heel duidelijk, weten zij wat zij doen en moeten zij weigeren om mee te
werken aan een uitvoerende handeling die in het kader van de levensbeëindiging
plaatsvindt. Dat lijkt mij niet zo ingewikkeld. In een situatie zoals ik zojuist
beschreef, waarbij de verpleegkundige achteraf constateert dat het om een
voorbereidende handeling ging, zal de verpleegkundige natuurlijk niet medeverantwoordelijk
worden gesteld. Dan zou je ook de apotheker en de fabrikant medeverantwoordelijk
kunnen stellen. Je kunt dan wel heel ver gaan en zeggen: die hebben allemaal
meegewerkt aan de voorbereiding en alleen de arts mag het doen. Dus de grens
tussen voorbereiding en uitvoering is meestal scherp en als die grens in een
enkel geval niet scherp is, moet de verpleegkundige de mond open doen. De
verpleegkundige kan altijd medewerking weigeren en zal daar altijd in gesteund
moeten worden door de leiding van de instelling.De heer Dittrich (D66):Bent u bereid toe te zeggen als uit het onderzoek blijkt dat er echte
knelpunten zijn, dat de wet op dat punt aangepast kan worden?Minister Borst-Eilers:Ik zeg in ieder geval toe dat ik dan zodanige maatregelen zal nemen dat
die onduidelijkheid verdwijnt. Of dat via een wetswijziging moet is vers twee,
maar daar moet natuurlijk wel een oplossing voor gevonden worden. Ik ben dan
ook benieuwd naar de uitkomsten van dat onderzoek. De verpleegkundigen hebben
mij echter nog steeds niet duidelijk kunnen maken waarom dat nu in de wet
zou moeten worden opgenomen. Dat lijkt mij geen goede zaak.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U richt zich nu sterk op de mondigheid van de verpleegkundige en de wijze
waarop de verpleegkundige zich moet opstellen tegenover artsen of de leiding
van de instelling. Daarbij moet natuurlijk wel in aanmerking worden genomen
dat een verpleegkundige zich vaak in een hiërarchische verhouding bevindt.
Als er maatregelen genomen worden, moeten deze vooral gericht zijn op de artsen
en op de leidingen van instellingen. Zij moeten gewezen worden op het feit
dat zij verpleegkundigen niet medeverantwoordelijk mogen maken en dat verpleegkundigen
ook bescherming moeten kunnen genieten.Minister Borst-Eilers:Dat ben ik absoluut met u eens. Als het daaraan ontbreekt, wil ik dat
ook regelen. Maar die mondigheid stralen de verpleegkundigen almaar uit. Zij zeggen terecht: wij hebben een eigen professie. Zij zijn ook in
de Wet BIG opgenomen en zijn dus zelfstandig geregistreerde professionals.
Formeel hebben zij iemand boven zich die ook verpleegkundige is. Een verpleegkundige
is in hiërarchische zin niet ondergeschikt aan een arts. Die tijden zijn
voorbij.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat erken ik, maar formele hiërarchie is iets anders dan sociale
hiërarchie en die wordt over het algemeen moeilijker doorbroken.De minister zegt in feite dat de voorbereidende handelingen die een verpleegkundige
verricht, door de rechter of het openbaar ministerie niet gezien mogen worden
als de voorbereidingshandelingen die strafbaar zijn gesteld in het Wetboek
van Strafrecht.Minister Borst-Eilers:Inderdaad, tenzij de voorbereidende handeling eruit bestaat dat de verpleegkundige
een injectie klaarmaakt met de dodelijke stof erin. Dan moet zij tegen de
arts zeggen dat hij dat zelf moet doen. Dat is zozeer een voorbereidende handeling
die onmiddellijk gevolgd wordt door het inspuiten, dat ik vind dat de arts
dat spuitje zelf klaar moet maken. Dat moet hij niet aan de verpleegkundige
vragen. Ik sprak over voorbereidende handelingen waarbij je je pas later realiseert
dat ze uiteindelijk tot euthanasie kunnen leiden. Er is dus een grijs gebied.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het gaat mij niet om de voorbereidende handelingen waarbij men zich pas
later realiseert dat ze tot euthanasie kunnen leiden. Het gaat mij juist om
de handelingen waarbij men van tevoren wel weet dat ze tot euthanasie leiden.
In strafrechtelijke termen is daarbij namelijk sprake van opzet. Het gaat
erom dat verpleegkundigen zich op de een of andere manier onder druk gezet
kunnen voelen om die voorbereidende handelingen te verrichten. Later, als
euthanasie heeft plaatsgevonden, worden zij geconfronteerd met het strafrecht
en bedreigd met een straf van drie of vier jaar.Minister Borst-Eilers:Zij moeten zich niet onder druk laten zetten. Nogmaals, zij presenteren
zich steeds meer als een groep zelfstandige professionals die voor de duvel
en zijn moer niet bang zijn, maar nu is het opeens "wij zijn zo afhankelijk
en zo angstig". Daar klopt toch iets niet. Ik zou toch een brief schrijven
aan de ziekenhuizen en verpleeghuizen. Het lijkt mij goed om dit punt daarin
duidelijk op te nemen en aan hun mening te staven. Ook van die kant moet het
spel correct gespeeld worden. Mevrouw Halsema heeft volkomen gelijk: formeel
kun je niet onder druk gezet worden, maar in de praktijk – sociaal noemt
zij dat – kan zich dat toch wel eens voordoen en dat is absoluut onjuist.
De arts moet er echt volledig voor staan.Dan kom ik op de definitie van de "patiënt", een centraal figuur
in dit geheel. Door enkele fracties is verzocht om een begripsomschrijving
van de "patiënt" in het wetsvoorstel op te nemen. Mevrouw Ross deed zelfs
een concreet voorstel: patiënt is degene die ziek is. Ik wil daarover
het volgende opmerken.Een begripsomschrijving in een wetstekst beoogt waar nodig duidelijkheid
te verschaffen omtrent hetgeen met een bepaald begrip is bedoeld. Het gaat
om de afbakening zodat over de betekenis in een bepaalde context geen misverstand
kan bestaan. Het begrip "patiënt" in het onderhavige wetsvoorstel is
naar onze mening niet vatbaar voor misverstand, evenmin als dat het geval
is bij het begrip "levensbeëindiging op verzoek", dat ook niet in artikel
1 is opgenomen. De gevraagde begripsomschrijving zal, wil zij beantwoorden
aan de eisen die eraan moeten worden gesteld, niets anders kunnen inhouden
dan dat het een persoon betreft die een verzoek tot hulp bij zelfdoding of
levensbeëindiging aan een arts heeft gedaan. Dat kan natuurlijk wel,
maar de betekenis is naar onze mening dan zo symbolisch dat het geen toegevoegde
waarde heeft. Ik denk dat het concrete voorstel van mevrouw Ross niet hanteerbaar
is als begripsomschrijving omdat het een nadere uitleg vergt. Het is niet
echt objectief en eenduidig. Ziek zijn is een rekbaar begrip. Dat hangt samen
met de beleving van de patiënt. Vaak gaat iemand naar een arts toe met
de gedachte "ik ben een patiënt, want ik heb iets". De arts zegt: u mankeert
niets. Dan vinden wij toch dat iemand patiënt is omdat hij een arts raadpleegt
vanwege klachten, maar het hoeft niet zo te zijn dat de arts zegt "u bent
ziek". Wij denken dat wij met die begripsomschrijving in de problemen komen
en dat maar niet moeten doen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb de minister van Justitie straks volmondig "ja" horen antwoorden
toen ik vroeg: kan iemand die op basis van dit wetsvoorstel om euthanasie
vraagt en wiens verzoek wordt ingewilligd, alleen iemand zijn die ziek is?
Wij hebben het ook uitgebreid over ondraaglijk lijden gehad. Nu hoor ik de
minister van Volksgezondheid zeggen dat je niet ziek hoeft te zijn om een
verzoek om euthanasie te doen. Ik mag toch aannemen dat dit wel zo is als
het gaat om het inwilligen daarvan.Minister Borst-Eilers:Je hoeft niet ziek te zijn om een arts te consulteren. Dat heb ik gezegd.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voor alle duidelijkheid: Als iemand een verzoek om euthanasie ingewilligd
krijgt, moet het toch gaan om iemand die daadwerkelijk ziek is.Minister Borst-Eilers:De minister van Justitie heeft daar uitvoerig met uw Kamer over gesproken.
Hij heeft een duidelijke afbakening gemaakt. U zult zich het debatje met de
heer Vos herinneren. Die zei: het is in deze wet bedoeld tot en met Chabot,
en dat hele verhaal van gezonde mensen die gewoon geen zin meer in het leven
hebben, is een ander onderwerp, dat zetten wij even buiten dit wetsvoorstel.Het lijkt mij, voorzitter, dat dit helder gewisseld is.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik vraag het, omdat ik de tekst van het wetgevingsoverleg
lezend, zag dat de uitspraak van de minister daar luidde: Die persoon, dus
die patiënt, hoeft niet ziek te zijn, maar volgens de zorgvuldigheidscriteria
moet de arts wel van mening zijn, dat deze niet-patiënt ondraaglijk en
uitzichtloos lijdt. Vandaar mijn verwarring. Ik ben blij dat de minister hier
heeft gezegd, dat de persoon in kwestie die het verzoek ingewilligd krijgt,
wel ziek moet zijn.Minister Borst-Eilers:Als ik het nu weer anders ga formuleren, krijgen we interpretatieverschillen.
Ik verwijs daarom zorgvuldigheidshalve nogmaals naar de omschrijving die de
minister van Justitie heeft gegeven. Die zal straks in de Handelingen
heel goed na te lezen zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ik had toch nog een vraag. De minister zegt, dat het niet
nodig is om het op te nemen in de begripsomschrijving, omdat het voor zich
spreekt. Toch is er wel voor gekozen om de arts op te nemen en "onze ministers",
wat mij ook enigszins voor zich sprekend lijkt. Eerlijk gezegd, denk ik dat
het debatje van zo-even juist demonstreert dat er wel verschil van mening
kan zijn. Ik vind de definitie van de minister heel verhelderend en zou dan
ook willen verzoeken om een nota van wijziging teneinde in de wet de omschrijving
op te nemen van de patiënt als een persoon, die een verzoek tot euthanasie
doet. Dat lijkt mij ook voor de toekomst verhelderend.Minister Borst-Eilers:Wij zullen het tussen nu en de tweede termijn overwegen, mevrouw de voorzitter.De heer Rouvoet heeft gevraagd om een herbeoordeling van het amendement
van de leden Rouvoet en Van der Vlies op stuk nr. 14. Dat ging over het vastleggen
van het verzoek om levensbeëindiging in een schriftelijke wilsverklaring
als noodzakelijk vereiste en extra zorgvuldigheidscriterium. Je zou kunnen
zeggen, dat de patiënt het zichzelf en de arts gemakkelijker maakt als
zijn verzoek ergens vastligt. Dat kan de vorm hebben van een aantekening in
het medische dossier of van een schriftelijke verklaring. Wij zijn van mening,
dat het niet in alle gevallen zo hoeft te zijn. In de jurisprudentie is, zoals
ik ook al in het wetgevingsoverleg heb gezegd, ook daarom die eis niet gesteld.
Wij vinden het amendement dus te strikt. Ik begrijp de beweegredenen van de
heer Rouvoet die zegt dat er niet genoeg zorgvuldigheidseisen kunnen zijn.
Maar wij vinden deze zorgvuldigheidseis te ver gaan. Het gaat ons om het weloverwogen
verzoek. Dat kun je doen zonder dat je het zelf op schrift formuleert.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb daarom in mijn bijdrage ook gezegd, dat ik mij zou kunnen voorstellen,
dat wij uitgaan van: in beginsel schriftelijk. Ik heb ook gewezen op het belang
voor de arts die daarmee een sterkere illustratie in handen heeft om zich
te verweren tegen vermoedens achteraf dat het niet een verzoek van de betrokkene
was. Ik vind het dus ook in het belang van de arts dat deze kan aangeven dat
er wel degelijk een verzoek lag. Ik zou mij een formulering kunnen voorstellen
in de geest van "in beginsel een schriftelijke verklaring". Dat lijkt mij
een belangrijk gegeven voor zowel de rechtspositie van de patiënt als
die van de arts.Minister Borst-Eilers:Wij zullen in tweede termijn antwoord geven op de vraag of de toevoeging
"in beginsel" ons tot een ander oordeel over het amendement zou kunnen brengen,
mevrouw de voorzitter.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Juist in een wet waarin wij helderheid willen creëren,
zou volgens mij een term als "in beginsel" juist geen helderheid geven. Ik
vraag mij ook af waarom die schriftelijke ondersteuning in de wet opgenomen
zou moeten worden. Ik vraag mij dit temeer af, omdat die schriftelijke ondersteuning
niet in alle omstandigheden mogelijk is, niet omdat men wilsonbekwaam is,
maar bijvoorbeeld omdat men daartoe fysiek niet meer in staat is. Ik hoor
hier zeggen, dat het met getuigen ook kan, maar het gaat hier om de samenspraak
van arts en patiënt. Als je er een soort officiële handeling van
gaat maken met getuigen alsof je bij de notaris zit, ga je te ver. Daar gaat
het dus niet om. Ik geef de minister in overweging te bezien of het wel verstandig
is.Minister Borst-Eilers:Ik dank mevrouw Swildens voor deze inbreng, maar ik vind dat alle suggesties
serieus moeten worden gewogen. De heer Rouvoet voegt de woorden "in beginsel"
toe aan zijn amendement en ik vind het correct dat wij daar nog even over
nadenken. Wij moeten niet meteen gaan roepen dat wij dat ook niks vinden.Mevrouw Swildens heeft gevraagd of er voor overleg tussen arts en familie
instemming van de patiënt nodig is. Het antwoord is bevestigend. De familie
heeft echter niet per definitie inzage in het verslag van de arts. Het gaat
om gegevens van een inmiddels overleden patiënt die onder het beroepsgeheim
vallen. Als de patiënt tevoren heeft gezegd dat hij geen bezwaar heeft
tegen inzage, kan het uiteraard wel gebeuren. De vraag van de heer Rouvoet
terzake wekt een beetje de indruk alsof er vaak sprake is van een slechte
verstandhouding, maar in de praktijk zien wij toch overwegend het tegendeel.
In het algemeen wordt de familie betrokken bij het verzoek, de voorbereiding
en de uitvoering. Het algemene beeld is ook dat de familie na afloop erg dankbaar
is.Mevrouw Halsema heeft voorgesteld de familie inzage te geven in het verslag,
tenzij de patiënt daartegen bezwaar heeft gemaakt. Dat lijkt op het eerste
gezicht aantrekkelijk, maar in de praktijk kunnen er problemen ontstaan. De
arts moet de patiënt wijzen op de bezwaarmogelijkheid, maar dan kun je
net zo goed een systeem van toestemming hanteren. De familie heeft echt geen
recht op inzage in een hoogst persoonlijk dossier. Ik ben al met al huiverig
om een bezwaarsysteem in de wet op te nemen. Er zijn natuurlijk ook consequenties
voor andere situaties. Laten wij ons gewoon houden aan de regels die wij nu
hebben. Wij moeten ons bovendien niet door achterdocht laten leiden. Nogmaals,
in veruit de meeste gevallen is de familie volledig betrokken bij de gebeurtenis.
Als er iets is gebeurd wat de familie in het geheel niet bevalt, kan zij ervoor
zorgen dat er een nader onderzoek komt, maar dat is echt een hoge uitzondering.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik laat mij in mijn overwegingen niet leiden door achterdocht, maar ik
begrijp wel hoe de minister tot die opmerking komt. Als ik mij goed herinner,
heeft mevrouw Halsema haar suggestie gekoppeld aan het amendement waar wij
het zo-even over hadden. In dat licht is het niet zo vreemd, de familieleden
het recht op inzage te geven. Als zij weten dat zij het verslag van de arts
kunnen inzien, geeft dat een zekere rust. Op die manier kunnen zij toch een
beetje zicht krijgen op een zaak die eventueel uit hun handen glipt.Minister Borst-Eilers:Wat wij hier zeggen, komt in de Handelingen en ook tegen die achtergrond
zeg ik nu dat de arts het in zijn overleg met de patiënt er daarheen
kan leiden dat de familie wordt geïnformeerd. Maar nogmaals, meestal
is de familie vanaf het allereerste begin bij het proces betrokken. Dan hebben
de familieleden in het algemeen ook geen behoefte meer aan
het verslag, ook al heeft de patiënt toestemming gegeven om het in te
zien.Mevrouw Swildens had het over de educatieve rol van de inspectie in het
geval waarin de commissie een positief oordeel geeft maar waarin aan een bepaalde
zorgvuldigheidseis niet volledig is voldaan. Het komt nogal eens voor dat
de tweede arts die geconsulteerd is niet helemaal onafhankelijk is en op enigerlei
manier een relatie heeft met de behandelend arts. Zo zijn er waarneemgroepen
op het platteland waaraan nogal wat artsen deelnemen. Je kunt dan niet meer
spreken van strikte onafhankelijkheid en in dat geval zou je de arts moeten
vragen in een voorkomend geval iets meer moeite te doen om iemand te vinden
die nog iets verder van hem afstaat. Ik denk dat de inspectie in meer algemene
zin een educatieve rol kan spelen. Op grond van de jaarverslagen van de toetsingscommissies
kan de inspectie zaken aan de orde stellen die niet helemaal goed lopen. Verder
heeft de toetsingscommissie een duidelijke educatieve taak. In alle gevallen
waarin er een vlekje op het geheel zit, roept zij de arts op om erover te
praten. Ik denk dat wij daar maar vrede mee moeten hebben.De heer Dittrich is van mening dat het minderheidsstandpunt van de toetsingscommissie
als noot bij het oordeel moet worden gevoegd. De minister van Justitie heeft
al gezegd, dat wij in principe geen moeite hebben met een databank. Het verslag
van de toetsingscommissies moet ieder jaar worden geproduceerd. Wij en de
andere leden van het kabinet zijn voor grote openheid, wel geanonimiseerd
om geen privé-gegevens naar buiten te brengen. Er is geen bezwaar tegen,
de verslaglegging de vorm van een databank te laten krijgen. Wij moeten er
wel over praten hoe dat in zijn werk moet gaan en of het betaalbaar is. Dat
laatste zal wellicht het geval zijn. Er kan worden opgenomen het aantal keren
dat er een dissenting opinion was. Op 30 oktober hebben wij het meegedeeld
en op 16 november nog eens aan de Kamer geschreven dat uit gesprekken met
toetsingscommissies blijkt dat zij net zo lang doorpraten totdat zij het met
elkaar eens zijn. Die dissenting opinion komt weinig voor. Wij hoeven er niet
geheimzinnig over te doen.De heer Dittrich heeft de suggestie gedaan dat geen toetsing achteraf
meer behoeft plaats te vinden als de consultatie vooraf door de SCEN-arts
zou worden gedaan. Ik vind dat het om twee verschillende zaken gaat. De consultatie
vooraf is een aspect van de zorgvuldigheid van het handelen. Een aspect dat
ook weer moet worden getoetst. Die toetsing heeft betrekking op de uitvoering.
Je kunt de uitvoering pas beoordelen – het is niet onbelangrijk dat
die beoordeling plaatsvindt – na het voltrekken van de euthanasie. Het
kan niet zo zijn dat van tevoren met de SCEN-arts wordt gesproken. Het besluit
is inwilligen. Dat is prima. Hoe gaat de arts het dan doen? Is het een arts
die het zelf uitvoert, die erbij blijft, niet wegloopt als de stoffen hun
werking doen, het niet geheel of gedeeltelijk aan de verpleegkundige heeft
overgelaten. Ook dat moet getoetst worden en de arts moet weten dat achteraf
al die zaken ter toetsing voor moeten liggen. Als je iets alleen vooraf doet,
dan gaat dat verloren. Wij voelen er niet voor. Ik hoop de heer Dittrich overtuigd
te hebben.Mevrouw Halsema heeft gevraagd hoe wij aankijken tegen de situatie die
prof. Den Hartog beschreef in Medisch Contact van 3 november. Hij vraagt zich
af in hoeverre lijden in juridische zin ondraaglijk is als voor dat lijden
behandeling is en de patiënt die behandeling weigert. Hij is van mening
dat het ondraaglijk lijden aan een ziekte in principe grond is voor gerechtvaardigde
levensbeëindiging, stelt vervolgens dat dit niet consequent is omdat
het lijden kan worden verlicht, ook al kan de ziekte niet echt worden bestreden.
Je krijgt dan de weigering van de patiënt, de pijnverlichtende behandeling
te ondergaan. Daaruit concludeert Den Hartog, dat de patiënt andere motieven
heeft dan het lijden om zijn verzoek ingewilligd te krijgen, omdat het lijden
immers verholpen kan worden. Ik ben geen jurist, maar ik denk dat de ethicus
hier geen gelijk heeft. Weigering van de behandeling is juridisch bindend
voor de arts. Het gevolg daarvan is, dat het lijden ondraaglijk blijft en
derhalve de weigering een inwilliging van het verzoek als zodanig niet in
de weg hoeft te staan. Ik denk dat de auteur erg is gaan theoretiseren.De heer Vos gaat in op de relatie arts-patiënt bij een verzoek om
euthanasie en constateert daarbij naar aanleiding van een uitspraak van de
rechtbank van Haarlem een verschuiving van het accent naar de patiënt.
Het is voldoende door de minister van Justitie beantwoord.Volgens de heer Rouvoet zou ik gezegd hebben, dat het gebruikelijk is
de arts voor een aanvullend gesprek uit te nodigen en dat daarom het amendement
op stuk nr. 16 overbodig is. In het wetgevingsoverleg heb ik gezegd, dat artsen
herhaaldelijk worden uitgenodigd. Dat gebeurt echter bij de minderheid van
de gevallen. Misschien heb ik mij niet helder uitgedrukt. In de meeste gevallen
vinden de toetsingscommissies het schriftelijk verslag voldoende. Daarbij
gaat het om de patiënten in het eindstadium van kanker en met een heel
duidelijk verhaal, waarvan in een euthanasiegeval meestal sprake is. Wij menen
dat een algemene verplichting in de wet te ver gaat en de artsen en de commissies
te veel zou belasten.Voorzitter! Tot slot wil ik nog reageren op de opmerking van mevrouw Halsema
dat in België een initiatiefwetsvoorstel van de meerderheid van de senaat
in bespreking is. Het enige wat ik daarover, ook met het oog op de tijd, wil
zeggen is, dat dat voorstel veel overeenkomsten met het Nederlandse vertoont,
bijvoorbeeld op het belangrijke punt, dat euthanasie onderhevig blijft aan
de bepalingen van het Wetboek van Strafrecht en dat het de constructie bevat,
dat een arts die bij zijn handelen aan alle vereisten voldoet niet strafbaar
is. Er zijn ook enkele verschillen, maar ik meen niet dat de teksten daarover
nu voorgelezen hoeven te worden.De voorzitter:Hiermee zijn wij aan het eind van het antwoord in de eerste termijn. Morgen
in de loop van de dag gaan wij door met de tweede termijn.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 19.08 uur tot 20.35 uur geschorst.Voorzitter: Dijksma 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-2107-2139.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl