Herdenking Hans van Mierlo
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 63
 
 
 
 Herdenking
 
 Ik verzoek de leden, te gaan staan ter gelegenheid van de herdenking van
Hans van Mierlo. Ik verzoek ook onze gasten op de publieke tribune, voor zover
zij daartoe in staat zijn, te gaan staan.
 Waarde medeleden. Vandaag herdenken wij mr. Hans van Mierlo. Hans van
Mierlo was van 23 februari 1967 tot 1 september 1973 en van 3 juni
1986 tot 22 augustus 1994 fractievoorzitter van D66. Op 24 oktober
1998 werd Hans van Mierlo minister van staat. Hans van Mierlo overleed op
11 maart jongstleden in de leeftijd van 78 jaar.
 Hans van Mierlo is drie perioden lid geweest van de Tweede Kamer. De eerste
periode duurde ruim tien jaar, van 23 februari 1967, toen D66 als nieuwe
partij met zeven zetels in de Kamer kwam, tot 8 juni 1977. Na onder meer
minister van Defensie te zijn geweest en daarna lid van de Eerste Kamer, betrad
Hans van Mierlo op 3 juni 1986 opnieuw deze arena. Hij bleef ditmaal
lid tot 22 augustus 1994, toen hij werd benoemd tot minister van Buitenlandse
Zaken en viceminister-president in het eerste paarse kabinet-Kok. Na de verkiezingen
in mei 1998 begon de derde periode. Ditmaal duurde zijn lidmaatschap slechts
van 19 mei tot 18 augustus 1998. De bemiddelaar van Paars I was
niet meer nodig en zette een symbolische punt achter zijn politieke loopbaan.
 Ik citeer uit zijn maidenspeech op 19 april 1967: "Men behoeft geen
groot analyticus te zijn om vast te stellen dat de Nederlandse kiezers duidelijk
tot uitdrukking hebben gebracht niet langer vertrouwen te stellen in de wijze
waarop in ons land door de vijf grote partijen politiek wordt bedreven. De
wens naar vernieuwing van het bestel is nog zelden bij een stembusuitslag
zó duidelijk tot uitdrukking gekomen. Dit blijkt niet alleen door het
grote gezamenlijke zetelverlies van de grote partijen, maar zeker ook door
de voor Nederlandse verhoudingen ongekende entree van de partij waartoe ik
behoor en die juist de noodzakelijkheid van deze vernieuwingen in haar verkiezingscampagne
centraal heeft gesteld."
 Tijdens het laatste debat waar Van Mierlo als Kamerlid aan deelnam, op
29 juni 1994, merkte hij op: "De kans om de politieke geschiedenis echt
te veranderen is er maar zeer zelden; een of twee keer in de eeuw. Meestal
is er nog een gruwelijke oorlog voor nodig en zelfs dan blijkt de hardnekkigheid
van dit land op zijn politieke structuur zodanig te zijn, dat deze dezelfde
blijft. Een enkele keer komt die kans."
 Een tweede citaat: "Al die jaren dat wij overal voor openheid hebben gepleit,
is mijn belangrijkste bezwaar tegen het bestaande systeem geweest dat de machtsvorming
zich niet verdraagt met de maatstaven van openheid die wij willen aanleggen.
Het kan niet. Het kan zeker niet als je bezig bent met het onmogelijke bij
elkaar te toveren, althans met wat in de politieke cultuur van Nederland als
tovenarij wordt beschouwd: een paars kabinet. Misschien komt dat toveren nog
wel eens maar voorlopig lijkt het erop dat de hoge hoed even achter het gordijn
is verdwenen."
 Na deze citaten is het vermeldenswaard dat Hans van Mierlo alles zélf
schreef. Hij kon woorden van anderen niet goed uitspreken, hij wilde ze altijd
eerst tot de zijne maken. 
 Wat heeft Hans van Mierlo gevormd, behalve dat hij opgroeide in een streng
katholiek gezin in Brabant? Dat waren onder meer de oorlogsjaren. Zelf zei
hij hierover in 1986: "Dat betekent dat je alles hoort, alles ziet en veel
meer begrijpt dan oudere mensen denken. Alleen: je kunt er niets mee of tegen
doen. Je staat ten aanzien van het grootste drama dat denkbaar is, tegenover
alle angsten en alle opwinding, als een toeschouwer die te groot is voor het
servet en te klein voor het tafellaken."
 Na afronding van zijn studie Nederlands recht aan de Katholieke Universiteit
Nijmegen in 1960, begon Van Mierlo zijn loopbaan bij het Algemeen Handelsblad
als redacteur. In de Kamer was Van Mierlo in de jaren dat hij geen fractievoorzitter
was, woordvoerder Buitenlandse Zaken, Defensie, Ontwikkelingssamenwerking
en Koninkrijksaangelegenheden. Ook voerde hij in 1975 het woord tijdens het
debat over de onafhankelijkheid van Suriname. Op 17 maart 1977 interpelleerde
hij minister Van der Stoel en staatssecretaris Brinkhorst over het niet uitnodigen
van de Europese Gemeenschap voor de wereldtopconferentie in Londen.
 Hans van Mierlo is echter vooral bekend geworden als politiek leider van
D66, de partij waarvan hij in 1966 medeoprichter was. Hij was politiek leider
van 1966 tot 1973 en van 1986 tot 1998. Zesmaal was hij lijsttrekker voor
de Tweede Kamerverkiezingen: in 1967, 1971, 1972, 1986, 1989 en 1994.
 Hans van Mierlo hield zich tijdens en na zijn Kamerlidmaatschap ook op
andere wijzen bezig met internationale betrekkingen. Zo was hij onder meer
lid van de raad van toezicht van Clingendael. Maar ook taal en cultuur hadden
zijn belangstelling. Zo was hij onder meer voorzitter van de jury van het
groot Dictee der Nederlandse taal en voorzitter van het Nederlands Balletorkest.
Verder was Van Mierlo in 2002 regeringsvertegenwoordiger op de Conventie voor
de toekomst van Europa. Zijn inzet voor de publieke zaak werd uiteindelijk
op 24 oktober 1998 bekroond met zijn benoeming tot minister van staat.
 Hans van Mierlo heeft de Nederlandse politiek zeer verrijkt. Niet alleen
vanwege zijn grote verdienste als debater – het was muisstil als hij
het woord voerde – maar vooral vanwege zijn strijd voor meer openheid
en de manier waarop hij de gevestigde orde en de gevestigde structuren, zoals
de verzuiling, doordacht en bekritiseerde. Met een groot gevoel voor taal
en timing wist hij keer op keer de aandacht op zichzelf en dus ook op zijn
ideeën te vestigen. Hij toonde zich daarnaast, in gesprekken en geschriften,
bewonderenswaardig eerlijk over zijn eigen twijfel en tekortkomingen en nam
alleen al om die reden velen voor zich in. Hij beschikte over een groot relativeringsvermogen
en een goed gevoel voor humor.Voorzitter
 Een goed voorbeeld van zijn improvisatietalent is de interruptie die hij
op 13 oktober 1992 plaatste bij de inbreng van fractievoorzitter Frits
Bolkestein van de VVD tijdens de algemene beschouwingen over de begroting
1993. Bij het onderwerp "ratificeren van het Verdrag van Maastricht" typeert
Bolkestein de fractievoorzitters Brinkman, Wöltgens en Van Mierlo, onder
verwijzing naar het boek "Tweede Kamer, lam of leeuw", als makke lammeren.
Hij zegt: "Wat ik hoor is mèèèh!" Van Mierlo vraagt dan
aan de Kamervoorzitter of hij zou kunnen aangeven hoe dat geluid in de Handelingen
wordt opgenomen. En nadat de hilariteit in vak K en de Kamerbankjes weer wat
is geluwd: "Voorzitter, mag ik u erop wijzen dat de heer Bolkestein
het wel ontzettend goed nadoet." En wie herinnert zich niet zijn bijdrage
aan de algemene beschouwingen in 1986, waarin hij op beeldende en hilarische
wijze de situatie in een bepaalde fractie, die ik nu niet met naam zal noemen,
vergeleek met de Shakespeariaanse koningsmoorden. Een ander voorbeeld van
zijn enorme gevoel voor humor en zelfspot is dat hij zélf zijn belangrijkste
wapenfeit als minister van staat noemde dat hij zijn heup brak bij een val
over een rode loper die hem naar een staatslunch moest voeren.
 Op dinsdag 2 september 2008 vond in de Tweede Kamer, in het kader
van het proces van parlementaire zelfreflectie, een gesprek plaats met zeventien
bekende journalisten. Dat gesprek vond plaats in de Van Mierlozaal. Zo was
oud-journalist Van Mierlo, de verpersoonlijking van reflectie en parlementaire
politiek, in de geest bij die gedachtewisseling aanwezig.
 De Kamer is Hans van Mierlo zeer erkentelijk voor de grote rol die hij
heeft gespeeld in de Nederlandse politiek en de Nederlandse samenleving als
(mede)oprichter van D66, als Kamerlid en als minister. Zijn charismatische
persoonlijkheid, zijn gedachtegoed en zijn wijsheid hebben velen geïnspireerd.
Nederland heeft met zijn heengaan een groot politiek filosoof verloren.
 Onze gedachten gaan uit naar degenen die hem dierbaar waren, zijn vrouw
en zijn kinderen, familie en vrienden.
 Ik geef nu het woord aan de minister-president.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Mevrouw de voorzitter. Vandaag herdenken wij een man die zijn stempel
heeft gedrukt op de Nederlandse politiek van de afgelopen decennia.
 Hans van Mierlo was een fenomeen. Dat was hij toen hij zich bij de verkiezingen
van 1967 al wandelend over de Amsterdamse grachten aan het Nederlandse volk
presenteerde. En dat is hij tot zijn dood gebleven. Het droevige bericht van
zijn overlijden heeft velen diep geraakt, ook de leden van het kabinet en
mij persoonlijk.
 Wat vandaag overheerst, is groot respect voor een carrière van
meer dan 40 jaar in dienst van de publieke zaak. Hans van Mierlo was er altijd.
Zo hebben velen dat ervaren. Hij was er altijd en hij deed ertoe.
 Met de zeven zetels die zijn partij in 1967 veroverde, deed hij de Nederlandse
politiek op haar grondvesten schudden. Hij was lid van de zogeheten schaduwkabinetten
die de Nederlandse politiek begin jaren zeventig kende. Hij was een van de
hoofdrolspelers in de geruchtmakende formatie van 1973. Hij was minister van
Defensie in het tweede kabinet-Van Agt. Hij was meer dan eens de redder van
zijn partij. En hij was natuurlijk in 1994 de architect en de geestelijk vader
van het eerste paarse kabinet, een persoonlijk hoogtepunt dat bekroond werd
met het ministerschap van Buitenlandse Zaken en het vicepremierschap.
 Kortom, Hans van Mierlo had zijn plek in onze parlementaire geschiedenis
al meer dan verdiend, terwijl hij er onvermoeibaar steeds weer nieuwe hoofdstukken
aan bleef toevoegen. Het tekent zijn betrokkenheid bij de Nederlandse samenleving.
En het tekent ook de passie waarmee hij tot op het allerlaatst uiting gaf
aan die betrokkenheid.
 De afgelopen dagen hebben veel mensen die hem kenden, Hans van Mierlo
getypeerd als een denker en een zoeker. Zelf zei hij er ooit over: ik voel
mij verplicht, een echt antwoord te vinden op iedere vraag die mij wordt gesteld;
zo kom ik er zelf steeds beter achter wat ik zelf vind van de zaak. Nog een
citaat: ik ben niet iemand die projecteert waar ik uit wil komen; ik handel
op de plaats waar ik sta en dan openen zich wegen.
 Met dat authentieke zoeken, die eerlijke twijfel en de prachtige manier
waarop hij dat wist te verwoorden, is Hans van Mierlo voor velen een inspiratiebron
geweest. Hij had aantrekkingskracht, ook op mensen die het niet in alle opzichten
met hem eens waren. Hij zet mensen onder stroom, zo zei Aad Nuis eens. Van
Mierlo was een man met de gave van het woord die, zoals Godfried Bomans ooit
schreef, tot elke prijs de indruk wil vermijden dat hij het weet. Ik geloof
dat juist die instelling hem in de politiek zo gezaghebbend en invloedrijk
heeft gemaakt.
 Hans van Mierlo was kritisch op ons politieke bestel en toch bekleedde
hij er bijna alle denkbare functies in, tot en met het ministerschap van staat.
Zelf zag hij daar als eerste de ironie van in. Als democraat in al zijn vezels
vervulde hij al die functies met kracht en overtuiging, ook het Kamerlidmaatschap.
Dat noemde hij ooit de enige job waarbij de baas beneden je zit. Die baas,
dat waren voor hem de burgers van dit land. Vanuit dat grote respect voor
de kiezer heeft hij als politicus altijd gewerkt. Daarbij gingen pragmatisme
en idealen steeds hand in hand. Ooit zei hij: het idealisme van mensen moet
zich vertalen in een humaan gereglementeerde samenleving; dat moet de politiek
doen.
 Ook zei hij: er zijn dingen die je niet alleen kunt doen; daarvoor heb
je de publieke zaak nodig. Dit is een van de kortste en meest rake typeringen
van het politieke bedrijf die ik persoonlijk ken. Het is ook een opvatting
die actueel blijft.
 Mevrouw de voorzitter. Toen Hans van Mierlo in 1997 afscheid nam van de
actieve politiek werd hij ergens omschreven als de eeuwige jongeling die zo
weer op tafel zou kunnen klimmen. Dat kan nu definitief niet meer. Wat blijft,
is de herinnering aan een man die op een onnavolgbare manier kleur gaf aan
de Nederlandse politiek, herinneringen aan een man met zeer grote verdiensten
voor de Nederlandse samenleving. Daarvoor passen diep respect en grote dankbaarheid.
 Onze gedachten gaan uit naar zijn vrouw, zijn kinderen en kleinkinderen
en iedereen die hem nabij was. Hun wens ik vanaf deze plek alle kracht toe
bij de verwerking van dit grote verlies. Hans van Mierlo was een bijzonder
mens die bijzondere herinneringen achterlaat bij iedereen die hem heeft gekend.
Wij gedenken hem in grote dankbaarheid.
 
 
 Ik verzoek eenieder enkele ogenblikken stilte in acht te nemen.
 
 
 (De aanwezigen nemen enkele ogenblikken stilte in acht.)
 
 
 De familie zal de zaal nu verlaten; zij is bij ons geweest tijdens de
herdenking. U kunt uw condoleances overbrengen in het ledenrestaurant. De
familie heeft mij verzocht, u mee te delen dat er woensdagmiddag aanstaande
van 16.00 uur tot 19.00 uur in De Rode Hoed gelegenheid is om afscheid van
Hans te nemen.
 
 
 De vergadering wordt enkele minuten geschorst.