Afscheid van de vertrekkende leden.
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 1509-1519

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

15-06-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 33, pagina 1509-1519

01-06-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het onderzoek van de geloofsbrieven van de nieuw benoemde leden der Kamer.Pagina 1507-1509
Noten: 1. bij blz. 1498: De legitimieme portie: hoofdlijnen van de regeling (17141); 2. bij blz. 1508: Rapport van de Commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van de benoemde leden der Kamer (groep I); 3. bij blz. 1509: Rapport van de Commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van de benoemde leden der Kamer (groep II).Pagina 1520-1521
Afscheid van de vertrekkende leden.Pagina 1509-1519
Presentie en opening (dinsdag 1 juni 1999)Pagina 1473-1473
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4) (17141).Pagina 1495-1504
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van enige bepalingen van de Waterschapswet (26235).Pagina 1504-1507
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van het stellen van nadere regels ten aanzien van het netbeheer en de levering van elektriciteit aan beschermde afnemers (26303).Pagina 1473-1495

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is:het afscheid van de vertrekkende leden.De voorzitter:Geachte medeleden. De toelating van nieuw gekozen leden van de Kamer luidt
het einde in van de zittingsperiode die op 13 juni 1995 is begonnen en die
volgende week een einde neemt bij de aanvang van de dag waarop de eerste vergadering
plaatsvindt van de Kamer in haar nieuwe samenstelling. Het is het einde van
een zittingsperiode die zolang betrekkelijk rustig leek te zijn, maar die
tegen het einde, op 18 mei, eigenlijk in de vroege ochtend van 19 mei van
dit jaar, leidde tot een van de heftigste conflicten, zo niet het heftigste
conflict, waarbij de Eerste Kamer betrokken was. Uit historisch oogpunt was
wat er gebeurde uniek. Over het politieke aspect laat ik mij in dit stadium
en in deze functie niet in het openbaar uit.In ruim honderd jaar zijn er welgeteld vier voorbeelden van bewindslieden
die besloten tot indiening van hun ontslag na een uitspraak van de Eerste
Kamer: drie ministers en één staatssecretaris. Op 24 februari
1890 trad de antirevolutionaire minister van Koloniën, mr. L.C.W. Keuchenius,
af na de verwerping van zijn begroting, vooral door de liberale oppositie
in de Eerste Kamer. Hij werd opgevolgd door de minister van Binnenlandse Zaken
Mackay, de naamgever van het kabinet, die op zijn beurt werd opgevolgd door
De Savornin Lohman. Het kabinet haalde vervolgens de verkiezingen van 1891.Het tweede geval deed zich voor in 1907. Anders dan in 1890 was het toen
een liberaal kabinet. De minister van Oorlog, H.P. Staal, zag zijn begroting
door de Eerste Kamer verworpen en nam op 8 april 1907 ontslag. In de Tweede
Kamer had Staal overigens ook te kampen gehad met heftige oppositie van de
toenmalige rechterzijde, maar daar overleefde hij tijdens wat toen de nacht
van Staal werd genoemd. Toen beleefden ministers hun nachten; sedert 1966
zijn dat Kamerleden. Staals opvolger Van Rappard ging het nog minder voorspoedig.
Zijn begroting werd het jaar daarop, op 12 februari 1908, door de Tweede Kamer
verworpen en dat was het eind van het kabinet-De Meester.Nog eenmaal liet de Eerste Kamer op zo dreigende wijze haar tanden zien
dat een minister besloot zijn ontslag in te dienen. Dat was in 1927, toen
de Eerste Kamer het Nederlands-Belgisch verdrag verwierp. Er was een uitgebreide
protestbeweging aan vooraf gegaan, een buitenparlementaire actie, ik zou haast
zeggen een soort consultatieve referendumbeweging die door de Eerste Kamer
werd gehonoreerd. Op 1 juni 1958 ten slotte trad de staatssecretaris van Oorlog
Kranenburg af wegens gebrek aan vertrouwen in de Eerste Kamer inzake het in
de helmenaffaire gevoerde beleid.Nadien leidden verworpen wetsvoorstellen, zelfs verworpen voorstellen
tot grondwetsverandering, gedurende bijna 41 jaar niet meer tot het aftreden
van ministers of staatssecretarissen, laat staan van kabinetten. Het hangt
mede van de inventiviteit van de oud-voorzitter dezer Kamer, mijn voorganger,
af of de stemming van 19 mei definitief leidt tot de val van ministers of
een heel kabinet, dan wel of het feit dat de Tweede Kamer niet van gebrek
aan vertrouwen deed blijken de doorslag geeft en de crisis terugbrengt tot
een incident, een ernstig incident.De Kamer in deze samenstelling heeft tot en met de vergadering van vandaag
niet minder dan acht voorstellen verworpen, waaronder twee grondwetsveranderingen
in tweede lezing. De Kamer heeft in tweede lezing de vervanging van volksvertegenwoordigers
bij zwangerschap en het correctief referendum verhinderd. Dat waren de laatste
twee voorbeelden uit een vrij lange reeks van veertien grondwetsvoorstellen
die sedert 1945 in de Eerste Kamer zijn verworpen. Daarbij ging het meestal
al bij de eerste lezing mis. De Eerste Kamer heeft dus al vaker haar tanden
laten zien als het om de Grondwet ging en het behoeft ook niet te verbazen.
De eis van twee lezingen, ook door de Eerste Kamer, en van een versterkte
meerderheid bij de tweede lezing geeft aan dat de grondwetgever de Eerste
Kamer zeer uitdrukkelijk een evenwaardige taak naast de Tweede Kamer heeft
gegeven als het om verandering van de Grondwet gaat.Het laten vervallen van de eis van ontbinding van de Eerste Kamer en nieuwe
verkiezing van die Kamer tussen de eerste en de tweede lezing heeft niets
te maken met vermindering van het gewicht van de eigen rol die de Eerste Kamer
bij grondwetsverandering is toebedeeld, maar houdt slechts verband met het
feit dat de Kamer sedert 1983 in haar geheel wordt gekozen en dat ontbinding
en nieuwe verkiezing bij gelijkblijvende samenstelling van provinciale staten
in de gedachtegang van de grondwetgever niet tot politieke verschuivingen
zou leiden. In die gedachtegang was kennelijk niet verdisconteerd dat statenleden
zich bij het uitbrengen van hun stem kunnen vergissen, maar dat de grondwetgever
zo'n grote domheid niet in de beschouwingen betrok, acht ik vergeeflijker
dan de domheid zelf.De grondwetgever hield echter ook geen rekening met de mogelijkheid dat
regionale partijen en belangengroepen in de staten hun krachten zouden bundelen
of door het stemmen op een der grote partijen een geringe verschuiving teweeg
zouden brengen. Dat juist bij grondwetsveranderingen geringe verschuivingen
de doorslag kunnen geven, weten wij sinds twee weken geleden. Wat de pers
de "nacht van Wiegel" is gaan noemen, was in feite de nacht van Batenburg
en Hendriks. Zij immers stemden in eerste lezing voor en in tweede lezing
tegen.Ik stel bij de gang van zaken op 18 mei dus toch nog maar de vraag, of
het in één keer verkiezen van de Eerste Kamer en het dientengevolge
laten vervallen van de ontbinding wel zo wenselijk is gebleken als de grondwetgever
destijds dacht. Ik kom op dat punt straks nog terug.Ik had het over de door deze Kamer sedert 13 juni 1995 verworpen wetsvoorstellen.
Behalve de twee grondwetsveranderingen die in tweede lezing sneuvelden, waren
dat de wijziging van de Huurprijzenwet woonruimte (versterking positie van
de huurder), de wijziging van de Visserijwet 1963 wegens de kwestie van de
vrije hengel, de samenvoeging van Boekel, Udel en Veghel, de geestelijke zorg
in Voorzitterjustitiële inrichtin gen, het initiatiefvoorstel-Rosenmöller
inzake bevordering van deeltijdarbeid en de onverenigbaarheid van het lidmaatschap
adviescolleges met het lidmaatschap van de Staten-Generaal. Acht wetsvoorstellen,
tegen slechts één in de zittingsperiode 1991-1995, toen het
juist het optreden van het betreurde lid Kaland was dat het beeld opriep dat
de Eerste Kamer niet met zich liet spotten en in ieder geval niet bestond
uit "stemvee", om hemzelf te citeren.Het laat een belangrijk feit zien. Om invloed uit te oefenen en effectief
op te treden hoeft de Eerste Kamer lang niet altijd tegen te stemmen. Integendeel,
in de periode dat Kaland voor de grootste fractie de toon zette, werden in
het geheel geen wetsvoorstellen verworpen. Het lijkt een paradox, maar ik
acht het zeer wel mogelijk dat historici tot de conclusie komen dat het bijna
niet tegenstemmen tijdens de zittingsperiode 1991-1995 minstens zo effectief
of misschien wel effectiever was dan het acht keer tegenstemmen in de periode
daarna. Meestentijds immers oefent de Kamer haar invloed voornamelijk uit
door toezeggingen betreffende de uitvoering of de uitvoeringsregels, novellen
of reparatiewetgeving af te dwingen of, zoals wij sedert vanmiddag weten,
een bezemwet. Soms ook kiest de regering de wijste partij door het wetsvoorstel
in te trekken, zoals bij de wijziging van de Wet op het Nederlanderschap en
de beoogde verhoging van de retributie voor het testamentenregister.Die invloed kan de Kamer uitoefenen dankzij haar bevoegdheid een wetsvoorstel
te verwerpen. Het is een krachtig wapen dat zijn scherpte juist behoudt door
het weinig te gebruiken. Zolang het scherp is, kan de Kamer er effectief mee
schermen.Als voorzitter zal ik mij, zeker op dit moment, onthouden van het geven
van meningen over de vraag of het arsenaal van de Kamer uitbreiding behoeft,
bijvoorbeeld met een terugzendrecht. Wel vraag ik aandacht voor een mogelijke
andere paradox of misschien wel inconsequentie. Ondanks het feit dat het terugzendrecht
vele pleitbezorgers kent, ook of misschien wel juist in de Tweede Kamer, stuitte
in die Kamer de gedachte aan herindiening van het verworpen referendumvoorstel
aanvankelijk op bezwaren. Volgens sommigen zou ongewijzigde herindiening van
gebrek aan respect voor de Staten-Generaal getuigen. Opnieuw in de Tweede
Kamer aanhangig maken door tussenkomst van de regering zou dus niet mogen,
maar opnieuw in de Tweede Kamer aanhangig maken door terugzending door de
Eerste Kamer wél?Ik laat het nu maar even bij deze vraag, maar verbind daaraan wel de vaststelling
dat ik het bijzonder betreur dat de regering niet de kans heeft genomen om
nog met de Kamer in haar huidige samenstelling een gedachtewisseling te voeren
over mogelijke wijzigingen in de wijze van verkiezing en de bevoegdheden van
de Kamer. Het regeerakkoord bevat daarover een passage. Zonder iets ten nadele
van de nieuwe Kamer te willen zeggen, heeft het voeren van een dergelijke
discussie meer zin met een Kamer die bestaat uit leden met ten minste drie
jaar ervaring, dan met een Kamer die voor 45,3% uit nieuwe leden bestaat.
Nu geef ik toe dat veel van die nieuwe leden een ruime politieke ervaring
hebben, vaak zelfs als lid van de Tweede Kamer of als minister of staatssecretaris.
Bij de discussie die ik zojuist aanduidde, speelt echter juist de eigen ervaring
als lid van onze Kamer een rol: de stijl, de werkwijze, de overwegingen die
hier van belang zijn, de erkenning van het politieke primaat van de Tweede
Kamer en in verband daarmee de sterke geneigdheid een wetsvoorstel te aanvaarden,
maar soms ook de frustratie dat het "tegen" op grond van de kwalitatieve toetsing
moet wijken voor het "voor" op grond van de politieke afweging. Want stel
u eens voor, dat de kwalitatieve overwegingen altijd de doorslag zouden geven
en niet de politieke: het is maar zeer de vraag of de schade voor de regering
dan tot acht verworpen wetsvoorstellen beperkt zou zijn gebleven. Een discussie
met leden die de ervaringen die ik zojuist noemde, nog missen, is minder zinvol
dan een discussie met ervaren leden van deze Kamer, zoals degenen die hier
vandaag voor het laatst in ons midden zijn.En daarmee kom ik terug op de verkiezing van de Eerste Kamer ineens, in
plaats van, zoals vóór 1983, in twee gedeelten, behalve in het
geval van ontbinding wegens grondwetsverandering.Een grote vernieuwing: 34 van de 75 leden, ofwel 45,33% van de Kamer,
gaan ons vandaag verlaten en voor hen doen volgende week 34 nieuwe leden hun
intrede. Dat is een grote verschuiving, die goeddeels verband houdt met het
feit dat de gehele Kamer in één keer wordt gekozen. Want vier
jaar geleden was de verschuiving bijna even groot: toen verlieten 33 leden
de Kamer, ofwel 44%. Er zijn ook andere oorzaken: de voorkeurstemmen bij statenleden
van de Partij van de Arbeid leidden tot het niet beoogde vertrek van twee
leden. De door velen niet verwachte gunstige verkiezingsuitslag voor het CDA –
opiniepeilingen zijn toch heel wat anders dan stemmingen – leidde tot
de uittocht van meer ervaren leden van de CDA-fractie die bereid waren plaats
te maken voor nieuw bloed, dan bij betere verwachtingen het geval zou zijn
geweest. Maar de hoofdoorzaak is toch, dat er na vier jaar een geheel nieuwe
Kamer komt. Nu realiseer ik mij natuurlijk ook wel dat dat in dit geval van
grondwetsverandering, in het systeem van vóór 1983 ook het geval
zou zijn geweest. Maar dan zou de helft van de Kamer vorig jaar al nieuw zijn
gekozen en degenen die door de combinatie van statenleden toen gekozen zouden
zijn, zouden nu vermoedelijk zijn gehandhaafd. Het oude systeem leidde tot
minder abrupte veranderingen in de samenstelling van de Kamer. Nu weet ik
wel dat mij kan worden tegengeworpen – en de heer Jurgens zal dat te
eniger tijd zeker doen – dat het toch vreemd is om een mindere mate
van representativiteit te bepleiten, nu het huidige systeem meer representativiteit
biedt. Daartegenover stel ik, dat de representativiteit van een indirect gekozen
Kamer toch al een zeer betrekkelijke is en dat het geen kwaad kan die betrekkelijkheid
nog eens te accentueren. Het gaat om een afweging tussen behoud van ervaring
en vergroting van een toch maar betrekkelijke representativiteit. Die betrekkelijke
representativiteit versterkt de overtuiging dat wij het politieke primaat
aan de Tweede Kamer moeten laten. Onze ervaring komt ons gezag als Kamer van
rechtsstatelijke kwaliteitszorg ten goede. Verbetering van onze representativiteit
vergroot de kans op conflicten met de Tweede Kamer. Ik verwijs naar de argumentatie
 daarvoor van ons vroegere medelid, thans staatsraad Vis.Voor het behoud van onze kwaliteit is onze ambtelijke ondersteuning van
groot belang. Bij het vervullen van onze taken worden wij ter zijde gestaan
door een klein ambtelijk apparaat: de griffie en de andere medewerkers van
de Kamer. De werkdruk is vooral op de dinsdagen zeer groot en dus ongelijkmatig
over de week en over het jaar verdeeld. Dat stelt bepaalde eisen aan degenen
die hier werken, die vaak afwijken van het overigens in overheidsdienst geldende
patroon. Het zou overigens een misverstand zijn te veronderstellen dat tussen
de dinsdagen in, alleen maar wordt afgewacht en uitgezien naar de volgende
dinsdag. In de afgelopen vier jaren is mede van buitenaf onderzoek verricht
en tot een transformatieproces besloten, met als doel binnen de organisatie
een grotere flexibiliteit en betrokkenheid bij het geheel te verkrijgen. Daarbij
is ook gebruikgemaakt van de bij de overheid geschapen mogelijkheid van interim-functievervulling.
Aldus was plaatsvervangend griffier Nieuwenhuizen anderhalf jaar werkzaam
bij de gemeente Zoetermeer en werd zijn plaats vervuld door een wetgevingsambtenares
van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
mevrouw Heijnis, die ons aan het eind van haar tijdelijke werkzaamheden node
verliet, terwijl de heer Nieuwenhuizen met vreugde terugkeerde. Enkele vertrouwde
bodes en Kamerambtenaren verlieten ons wegens het bereiken van de pensioengerechtigde
leeftijd of wegens vervroegde uittreding, terwijl ons door de dood ontvielen
onze eveneens in het kader van interim-functievervulling bij de Kamer werkzame
medewerker Fred van Hoorn en de directeur van de Stenografische dienst, de
heer Stegeman.Alvorens afscheid te gaan nemen van de 32 leden die vandaag voor het laatst
in ons midden zijn, breng ik in herinnering dat van de 75 leden met wie wij
op 13 juni 1995 onze werkzaamheden aanvingen tijdens de zittingsduur van vier
jaren ons twee medeleden zijn ontvallen: onze medeleden Van Aardenne en Grewel.
Van Aardenne, die zijn sporen in de Tweede Kamer en in twee kabinetten had
verdiend, één van degenen die meewerkten aan de totstandkoming
van het eerste kabinet-Kok. Slechts heel kort, veel te kort, hebben de Kamer
en de VVD-fractie van zijn grote gaven kunnen profiteren. De naam van Annemarie
Grewel is onafscheidelijk verbonden met Amsterdam en de raad van die stad
en met de Partij van de Arbeid en de door haar efficiënt en met de meest
effectieve humor voorgezeten congressen van die partij. Als tweede ondervoorzitter
en dus lid van de Huishoudelijke Commissie droeg zij naast het gewone Kamerwerk
dat zij verrichtte als lid van haar fractie, bij aan het organisatorisch juist
functioneren van de Kamer. Helaas ook veel te kort.Vijf andere leden verlieten de Kamer om uiteenlopende redenen: de voorzitter
van de fractie van de Partij van de Arbeid, Van den Berg, werd directeur van
de Vereniging van Nederlandse gemeenten, zijn opvolger, Cohen, werd op 3 augustus
1998 staatssecretaris van Justitie, de op 13 juni 1995 herkozen voorzitter
van de Kamer, Tjeenk Willink, werd vice-president van de Raad van State en
verliet deze Kamer op 11 maart 1997. Het D66-lid Staal, een ander dan de op
8 april 1907 hier ten val gebrachte Minister van Oorlog van de Nacht van Staal,
werd commissaris van de koningin in Utrecht, en verliet ons per 1 januari
1998. De heer De Wit van de Socialistische Partij ging na de Tweede-Kamerverkiezingen
van 6 mei 1998 op 19 mei van dat jaar de gelederen van zijn partij in de Tweede
Kamer versterken.Na dit overzicht wordt het nu de hoogste tijd om van de 34 leden die defungeren,
afscheid te gaan nemen. Twee van hen sprak ik reeds toe: onze oud-voorzitter
Steenkamp op 18 mei jongstleden, de laatste vergadering waarbij hij in ons
midden kon zijn, en de heer Scholten, die thans in Zuid-Afrika als verkiezingswaarnemer
optreedt, vorige week. Van de 32 anderen neem ik zo direct afscheid met een
persoonlijk woord, waarvan ik hoop dat het kort genoeg is om u allen tot de
laatste toe te blijven boeien, en lang genoeg om voor de betrokkene voldoende
aandacht te geven aan het belang van dit moment, in veel gevallen het einde
van een politieke loopbaan, culminerend in het lidmaatschap van dit Hoge College
van Staat, in een aantal gevallen een teleurstellend vroeg einde als gevolg
van gewijzigde opvattingen van de kiezers of van degenen die bij hun besluiten
over de kandidaatstelling ingrijpende beslissingen namen over de politieke
carrière van hun vooraanstaande partijgenoten die het lidmaatschap
van deze Kamer hadden verworven.Ik neem eerst afscheid van hen die na een gedeeltelijke zittingsperiode
de Kamer verlaten. Maar voordat ik dat doe, moet ik nog een kleine uiteenzetting
geven. Sommigen van de vertrekkende Kamerleden zullen een koninklijke onderscheiding
ontvangen. Sedert het nieuwe decoratiestelsel komen vertrekkende leden van
de Staten-Generaal in aanmerking voor een onderscheiding in de Orde van Oranje-Nassau,
als zij tweemaal zijn herkozen en ten minste tien jaar deel hebben uitgemaakt
van de Staten-Generaal. Vertrekkende leden van de Staten-Generaal komen daarvoor
ook in aanmerking, als zij niet tweemaal zijn herkozen en tien jaar deel hebben
uitgemaakt van de Staten-Generaal, maar als zij wel samen met een lidmaatschap
van provinciale staten en/of een gemeenteraad ten minste twaalf jaar van Staten-Generaal
en één of meer van deze andere vertegenwoordigende lichamen
deel hebben uitgemaakt. Er zijn dus ook vertrekkende leden die niet voor zo'n
onderscheiding in aanmerking komen. Ik zeg dit om onrust bij de toegestroomde
genodigden te voorkomen. Er zijn dan nog drie redenen waarom iemand die volgens
de zojuist genoemde regels wel voor een onderscheiding in aanmerking komt,
er toch geen krijgt. De eerste reden is dat ik mij kan vergissen of mij vergist
heb bij het aanvragen. De tweede reden is dat er leden zijn die om hen moverende
redenen de hun toekomende onderscheiding weigeren. Dat kan weer samenhangen
met de in hun ogen – en niet alleen hun ogen – vreemde consequenties
van de samenloop van het oude en het nieuwe decoratiestelsel, het kan ook
gebaseerd zijn op staatkundige opvattingen van de betrokkene omtrent het stelsel
van koninklijke onderscheidingen. De derde reden ten slotte is, dat de betrokkene
reeds eerder is onderscheiden in de Orde van Oranje-Nassau, en meestal hoger.
Indien er een koninklijke onderscheiding is verleend, deel ik dat mede in
mijn persoonlijk afscheidswoord. Ik stel mij echter voor, de bijbehorende
versierselen uit te reiken aan het einde van mijn afscheidstoespraak.
Ik zal dan de decorandi uitnodigen, zich van hun zetels te verheffen en zich
op te stellen voor de regeringstafel om aldaar gedecoreerd te worden.Na dit decoratieve uitstapje noem ik als eerste mevrouw Maas-de Brouwer,
lid van de Kamer sedert 8 september 1998. Zij was de laatst toegetredene,
nog na de heer Scholten, van wie ik vorige week afscheid nam op een ogenblik
dat ik mevrouw Maas na vandaag nog terug verwachtte. Voor haar is het een
extra teleurstelling dat zij, anders dan de bevoegde organen van haar partij
het hadden beoogd, als gevolg van voorkeurstemmen op anderen en in strijd
met haar gerechtvaardigde verwachtingen niet terugkeert. Van haar is de uitspraak:
"Een werkgever is als een tram waarin je meerijdt totdat je vindt dat je moet
overstappen." De Eerste Kamer is geen werkgever en geen tram, maar niettemin
wordt haar plaats ingenomen voordat zij het plan had uit te stappen. En dat
is zeer te betreuren, want voor de Kamer was zij een aanwinst en over het
verlies aan ervaring sprak ik al. Gelet op haar leeftijd en op haar plaats
op de lijst zien wij haar wellicht over enige tijd weer in ons midden terugkeren.Tot de groep later toegelaten leden behoren ook de heren Meeter en Stoffelen.
Meeter, een ervaren advocaat, vervult sedert 11 maart 1997 de plaats van de
toen uitgetreden oud-voorzitter Tjeenk Willink. Hij is een praktijkjurist,
en dat heeft de minister van Justitie uit het vorige kabinet geweten, toen
Meeter het wetsvoorstel inzake splitsing van vennootschappen confronteerde
met de praktijk, de praktijk van het insolventierecht, waarin hij zijn sporen
had verdiend. Tijdens de laatste vergadering wijdde hij zich nog aan het erfrecht,
dat hij in zijn eindafweging positief beoordeelde, ondanks de kritische vragen
van de bijzondere commissie voor het Nieuwe Burgerlijk Wetboek. Vanwege zijn
kennis van de rechtspraktijk zien wij hem node vertrekken; dat sterkt hem
misschien, nu hij zijn vertrek node ondergaat. Een schrale troost voor hem
is dat de aanvaarding van Boek 4 hedenmiddag hem in staat stelt, het opstellen
van een testament nog even uit te stellen.De heer Stoffelen zag na een jarenlange strijd in de Tweede Kamer voor
betere organisatie, scholing en werkwijze van de Nederlandse politie zijn
carrière in deze Kamer vorige week bekroond met een debat over de implementatie
in de wet van de resultaten van het werk van zijn politieke vriend en strijdmakker
Van Traa. Hij voerde daarover het woord. Zijn politieke loopbaan had ook een
internationale dimensie: van 1973 tot 1994 was hij lid van de Assemblee van
de West-Europese Unie en van de Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa,
en tijdens zijn lidmaatschap van deze Kamer was hij enige malen op het grondgebied
van het voormalige Joegoslavië, onder andere als verkiezingswaarnemer.
Maar de kroon op zijn politieke loopbaan bestond naast het lidmaatschap van
deze Kamer uit het voorzitterschap van de Socialistische fractie van de Raadgevende
interparlementaire Beneluxraad, beter bekend als het Beneluxparlement, van
welk parlement hij ten slotte voorzitter werd. Helaas komt aan die eervolle
functie nu ook een einde.Ik kom dan tot een wat grotere groep van leden die na één
volledige zittingsperiode van vier jaar niet terugkeren: de heren Batenburg,
De Haze Winkelman, Hendriks, Hessing en De Jager, mevrouw Linthorst en de
heren Lodewijks en Loudon. Voor hen allen begon die zittingsperiode op 13
juni 1995. De heer Batenburg vertegenwoordigde de ouderen en hij sprak namens
hen bij de algemene politieke beschouwingen en bij de behandeling van het
laatste wetsvoorstel tot grondwetsverandering. Gedurende korte tijd combineerde
hij zijn Kamerlidmaatschap met dat van de staten van Noord-Brabant. Zijn gezondheidstoestand
belette hem van tijd tot tijd de vergaderingen bij te wonen, maar als hij
er was, wist hij zich gesteund door zijn echtgenote, die hem trouw ter zijde
stond.De heer De Haze Winkelman, bekend als een strijdlustig man, destijds als
directeur van de Vereniging van effectenbezitters, maar ook in zijn partij,
onder andere als voorzitter van de Kamercentrale 's-Gravenhage en als lid
en fractievoorzitter in de Staten van Zuid-Holland van 1995 tot maart van
dit jaar. In deze Kamer was hij woordvoerder bij onder andere belastingvoorstellen,
arbeidswetgeving en sociale zaken. Zijn benadering was daarbij altijd principieel
gefundeerd en dus niet altijd op kousenvoeten. Dankzij de politieke loopbaan
in provinciale staten van Zuid-Holland en nu gedurende vier jaar in de Eerste
Kamer van de Staten-Generaal, heeft Hare Majesteit de Koningin besloten hem
te benoemen tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau.De heer Hendriks, net als de heer Batenburg gekozen als vertegenwoordiger
van een ouderenpartij, met na korte tijd een nieuwe achterban van senioren,
vond uiteindelijk, met ingang van 16 juni 1998, onderdak bij het CDA, waarvan
hij enkele maanden tevoren lid was geworden. Dit verloop van de gebeurtenissen
bracht mee dat hij eerst als eenmansfractie over een veelheid van onderwerpen
zijn licht moest laten schijnen, onder andere bij de algemene politieke beschouwingen,
maar ook bij wetsvoorstellen. Binnen de CDA-fractie werd hij defensiewoordvoerder.De heer Hessing heeft zich altijd een zakelijk en bondig woordvoerder
getoond op de hem toegewezen terreinen: ruimtelijke ordening en volkshuisvesting.
Voorts bij economische zaken, gisteren en vandaag nog bij de Elektriciteitswet,
maar ook bij binnenlandse zaken. Zijn hoofdfunctie bij de gemeente Rotterdam
bestaat dan ook uit het geven van leiding aan het beleidsterrein van openbare
orde en veiligheid. De bekroning van deze zittingsperiode was voor hem ongetwijfeld
dat het in veilige haven brengen van het kroonjuweel correctief referendum
aan hem was toevertrouwd. Voor de fractie betekent zijn vertrek een gevoelig
verlies. Van twee van de vier gekozen leden van zijn partij is echter bekend
dat zij ambities koesteren die, als deze in vervulling gaan, niet zullen worden
gecombineerd met het lidmaatschap van deze Kamer. De kans dat wij de heer
Hessing zullen terugzien, is dan ook geenszins denkbeeldig. De kans dat hij
dan weer over het referendum mag spreken, trouwens ook niet.De heer De Jager heeft tot vorige week de hoop mogen koesteren dat de
verkiezingsuitslag hem in staat zou stellen zijn werkzaamheden als lid van
deze Kamer voort te zetten. Het resultaat van de verkiezing van 25 mei was
onzeker tot de voorlopige uitslag bekend werd. Voor de Kamer was hij een onderwijsdeskundige
van formaat, een waardig opvolger van de heer Van Boven. Bovendien was hij
als onderwijsadviseur van de Nederlandse Antillen en Aruba
een kenner van deze landen, met hun gecompliceerde politieke verhoudingen.
Het is voor de Kamer en voor zijn fractie te betreuren dat zijn partij hem
op een zo riskante plaats op de kandidatenlijst plaatste, daar niet valt te
voorzien dat dezelfde onderwijsdeskundigheid of een vergelijkbare kennis van
de Caribische Koninkrijksdelen en van Suriname de volgende week in de nieuwe
VVD-fractie aanwezig zal te zijn.Mevrouw Linthorst verlaat, evenals haar fractiegenote mevrouw Maas, onverwacht
en in strijd met hetgeen de tot kandidaatstelling bevoegde organen van haar
partij beoogden, deze Kamer reeds na één zittingsperiode. Haar
actief optreden in deze Kamer, onder andere als woordvoerster bij verkeer
en waterstaat en op het terrein van de ruimtelijke ordening, rechtvaardigden
de verwachting bij vele van haar collega's dat zij haar werk zou mogen voortzetten.
Haar deskundigheid op de terreinen van sociale vernieuwing en integratie van
minderheden en bevolkingsgroepen met achterstanden rechtvaardigen de verwachting
dat zij, strijdbaar feministe als zij is, zich niet uit het politieke strijdperk
zal laten verdringen. Wellicht keert ook zij te eniger tijd hier weer terug.De heer Lodewijks, een echte Limburger, een echte bestuurder, is korte
tijd gemeenteraadslid in Roermond geweest, maar was vooral lid van provinciale
staten van Limburg van 1 april 1974 tot 18 april 1995, waarvan bijna zeventien
jaar als lid van gedeputeerde staten, in Limburg overigens député
geheten. Hij begon zijn politieke loopbaan in zijn partij op een ogenblik
dat het lidmaatschap van die partij in de Limburgse samenleving nog lang niet
algemeen geaccepteerd werd. In zijn fractie was hij, vanwege zijn bestuurlijke
ervaring, iemand op wie je kunt bouwen, woordvoerder over onder andere waterstaat.
Vandaag zelfs nog, namens de gehele commissie; een extra blijk van waardering
op de dag van zijn afscheid. Hij hield zich ook bezig met milieu- en natuurbeheer
en sinds vanmiddag weten wij, dat hij zich ook bezighield met het bevorderen
van de positie van de vrouwen in de besturen, vooral met de positie van vrouwen
in waterschappen. Mede vanwege zijn activiteiten in het verleden, maar ook
vanwege zijn lidmaatschap van deze Kamer gedurende vier jaar, heeft Hare Majesteit
de Koningin besloten de heer Lodewijks te benoemen tot ridder in de Orde van
Oranje-Nassau.De heer Loudon, een ondernemer met in die hoedanigheid een glansrijke
carrière, die na zijn professionele carrière zijn ervaring in
dienst van het land heeft willen stellen door het lidmaatschap van deze Kamer
op zich te nemen. Zijn kennis en ervaring, opgedaan in het bedrijfsleven,
maakten hem niet alleen tot een deskundig woordvoerder bij economische zaken –
vandaag sprak hij bij de wijziging van de Elektriciteitswet – maar ook
tot een bekwaam milieudeskundige en tot iemand met inzicht in de buitenlandse
politiek. De Haagse politiek was voor hem een nieuwe ervaring, waardoor hij
waardering kreeg voor het prestatievermogen van de overheid. Die ervaring
kon hem evenwel wat de partijpolitieke finesses betreft, niet altijd tot bewondering
brengen; bewondering en waardering verwierf hij overigens wel in zijn fractie
en ook daarbuiten in hoge mate, en met recht. Zijn vertrek is zijn eigen keuze
en betekent voor zijn fractie en deze Kamer een gevoelig verlies.In 1992 deed tussentijds haar intrede in de Kamer mevrouw Luimstra-Albeda,
lid van een politieke familie, maar met een geheel eigen stijl en werkwijze
en dienstbaar aan haar eigen fractie als fractiesecretaris. Zij was betrokken
bij de Europese samenwerking. Zij was dan ook lid van de COSAC. Maar haar
voornaamste beleidsterrein was dat van de cultuur. Zij was dan ook plaatsvervangend
voorzitter van de vaste Kamercommissie voor cultuur. Veel van haar nevenfuncties
betreffen de wereld van de cultuur: het Nederlands Philharmonisch Orkest en
De Kubus, centrum voor kunstzinnige vorming te Lelystad. De stichting Bijbels
museum, waarvan zij voorzitter is, ligt op het snijvlak van religie en cultuur.
In sociale betrokkenheid – ik noem in dat verband: volkswoningbouw en
Revalidatiecentrum Amsterdam – is zij een duidelijke representante van
haar familie.Op 11 juni 1991 deden hun intrede in de Kamer: de heren Van Dijk en Rongen,
de dames Tuinstra en Vrisekoop en de heer Zijlstra. De heer Van Dijk heeft
een zeer veelzijdige loopbaan achter de rug. Na in de tweede helft van de
jaren vijftig, na de voltooiing van zijn studies, in Zuid-Afrika in het bedrijfsleven
werkzaam te zijn geweest, ontpopte hij zich als een toegewijd dienaar van
de publieke zaak. Eerst vervulde hij diverse functies in het bestuur van Nederlands
Nieuw-Guinea tot vlak voordat het bestuur aan de Republiek Indonesië
werd overgedragen. Daarna werden het de OESO in Parijs en de Wereldbank te
Washington. Met de aldus verworven kennis werd hij zelfstandig economisch
adviseur ontwikkelingssamenwerking en begon hij tegelijkertijd, in 1974, aan
een politieke carrière als gemeenteraadslid in Rotterdam. Aansluitend
werd hij in 1977 lid van de Tweede Kamer. Met al deze ingrediënten is
een belangrijk deel van zijn verdere politieke loopbaan verklaard: minister
voor Ontwikkelingssamenwerking in de kabinetten-Van Agt II en III en minister
van Binnenlandse Zaken in het kabinet-Lubbers II. Tussen die twee ministerschappen
verkreeg hij als lid van de Tweede Kamer grote bekendheid door de wijze waarop
hij leiding gaf aan de parlementaire enquête Rijn-Schelde-Verolme en
door zijn scherpzinnige ondervragingen. Hij leidde de eerste enquête
na de enquête die in de jaren vijftig werd afgesloten en die het te
Londen gevoerde regeringsbeleid tot onderwerp had. In deze Kamer getuigde
hij van dezelfde toewijding en plichtsbetrachting die zijn functioneren als
Tweede-Kamerlid en minister kenmerkten: elke dinsdag aanwezig op het achterste
bankje rechts van mij, meestal tot het eind de debatten volgend, ook als hijzelf
geen woordvoerder was. Vandaag en gisteren voerde hij weer gedegen het woord
bij de behandeling van de Elektriciteitswet. Naast binnenlands bestuur en
ontwikkelingssamenwerking hield hij zich dus wederom bezig met economische
zaken.De heer Rongen, thans nog vice-voorzitter van zijn fractie, is ook lid
van het CDA. Het interessante van leden van de Eerste Kamer is dat zij vaak
geen beroepspoliticus zijn geweest, maar pas na een maatschappelijke carrière
buiten de politiek hun ervaring gebruiken voor de toetsing van nieuwe wetgeving
die hier plaatsvindt. In dit geval is die ervaring opgedaan met een loopbaan
van 34 jaar bij DSM Limburg, met als eindfunctie voorzitter
van de directie. Zijn nevenfuncties lagen dan ook voor een deel op het terrein
van ondernemerschap en economische ontwikkeling: voortreffelijke voedingsbodems
voor een lid van deze Kamer dat zich met economische zaken en economische
ontwikkeling bezighoudt. Het zijn ook deze soorten van maatschappelijke ervaring
die deze Kamer haar toegevoegde waarde voor ons parlementair-democratisch
bestel geven.Mevrouw Tuinstra daarentegen kwam weer wel voort uit de politiek: negen
jaar lang lid van de Tweede Kamer. Grote bekendheid kreeg zij als indienster
van een initiatiefvoorstel inzake euthanasie. Voor haar lidmaatschap van de
Tweede Kamer was zij beleidsmedewerker bij het ministerie van Onderwijs en
Wetenschappen, eerder fractievoorzitter in de staten van Zuid-Holland en docente.
Als actief lid van haar partij, die het altijd met relatief weinig leden moest
stellen, moest zij tal van andere functies bekleden om haar partij in het
maatschappelijk leven een plaats te laten veroveren. Ik noem NCO, Personele
samenwerking met ontwikkelingslanden, Mediaraad, Kiesraad, Raad van overheid
en samenleving van de Raad van Kerken, Vrouwenbelangen, Man-Vrouw-Maatschappij,
Centrum voor parlementaire geschiedenis; er zijn er nog meer geweest. In deze
Kamer waren haar beleidsterreinen onderwijs, volksgezondheid en welzijn. Iemand
met zo'n groot verleden komt ook een koninklijke onderscheiding toe. Mevrouw
Tuinstra is door Hare Majesteit de Koningin benoemd tot ridder in de Orde
van Oranje-Nassau.De Eerste Kamer raakt deze keer nogal wat praktijkjuristen kwijt. Een
van hen is mevrouw Vrisekoop, advocaat te Amsterdam. Dat blijft zij, maar
het Kamerlidmaatschap behoudt zij niet. D66 verliest in haar een bekwaam woordvoerster
op de terreinen justitie en verkeer en waterstaat. Daarnaast sprak zij ook
over defensie en landbouw. Wie de moeite neemt kennis te nemen van het werk
dat door een lid van een middelgrote fractie moet worden verzet als die fractie
het gehele veld wil bestrijken, staat ervan versteld dat het nog vrij veel
moeite heeft gekost de Nederlandse orde van advocaten ervan te overtuigen
dat leden van deze Kamer die ook advocaat zijn door hun werk voor de Kamer
zoveel extra kennis van nieuwe wetgeving en ontwikkelingen op het terrein
van wetgeving opdoen dat het te veel gevraagd is van hen te verlangen dat
zij daarnaast ook nog deelnemen aan de, veelal op commerciële basis georganiseerde,
permanente opleiding voor advocaten. Haar volharding bij het bepleiten van
haar standpunt, samen met de andere advocaten in deze Kamer, is ten slotte
beloond. En gisteren en vandaag nog was zij samen met haar confrère
Meeter van alle advocaten het meest opgeleid in het nieuwe erfrecht.De heer Zijlstra is weer een van die parlementariërs die al zijn
sporen in de Tweede Kamer had verdiend alvorens hij acht jaar geleden aan
deze zijde van het Binnenhof zijn intrede deed. Bijna twaalf jaar lang was
hij Tweede-Kamerlid. Voor die tijd was hij onderzoeker op energie-economisch
terrein, leraar en freelance journalist. In deze Kamer hebben wij hem leren
kennen als een deskundig spreker op de terreinen van verkeer en waterstaat,
economische zaken, natuur- en milieubeheer en landbouw, vandaag en gisteren
nog over de Elektriciteitswet. Enige tijd hebben wij hem moeten missen in
verband met een operatie die niet zonder complicaties is verlopen. Voordien
hebben wij kunnen genieten van zijn hier tentoongestelde schilderijen, gemaakt
in Zuid-Frankrijk. Ik wens hem toe dat het hem nog lang gegeven mag zijn aldus
scheppend werkzaam te zijn. Vanwege zijn grote politieke verdiensten in vertegenwoordigende
lichamen is de heer Zijlstra door Hare Majesteit de Koningin benoemd tot ridder
in de Orde van Oranje-Nassau.Van degenen die op 23 juni 1987 hun intrede in deze Kamer deden, gaan
ons verlaten de heren Glasz en Van Leeuwen, mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam
en de heren Pit en Talsma; onder hen maar liefst drie praktijkjuristen, die
elk als zodanig hun bijdragen hebben geleverd. De heer Glasz, advocaat, verwierf
een groot gezag als deskundige op het gebied van het commissariaat van vennootschappen
en zag dat gezag erkend door zijn benoeming tot bijzonder hoogleraar Corporate
Governance, met verontschuldigingen mijnerzijds aan zijn fractiegenoot Hirsch
Ballin dat deze bijzondere leerstoel een Engelse benaming heeft. Als advocaat
was hij ook deken van de Nederlandse orde van advocaten: voor de toenmalige
minister van Justitie soms een lastige en in elk geval, zoals het behoort,
een onafhankelijke. Als Kamerlid was hij dat ook, woordvoerder op velerlei
terrein, van Vreemdelingenwet tot vennootschapsrecht, van pensioenverevening
tot de lijvige stukken van de JBZ-raad en het Uitvoerend Comité Schengen.
Vanwege zijn politieke loopbaan is de heer Glasz door Hare Majesteit de Koningin
benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau.De heer Van Leeuwen, fractievoorzitter van het CDA en dus ook lid van
het College van senioren. Daarin had hij vaak een bijdrage, een vraag of een
suggestie. Dat is voor een deel te verklaren door zijn strategische plaats,
waardoor hij van de grote fracties de eerste was die bij een ronde, om een
of andere reden altijd tegen de klok in, het woord kreeg. Als voorzitter van
de grootste oppositiefractie was hij ook degene die op politiek cruciale ogenblikken
aan de interruptiemicrofoon het zijne ervan moest hebben. Dat hoort nu eenmaal
bij de rolverdeling, want uiteraard bleef de heer Van Leeuwen toch trouw aan
de gouvernementele instelling die het CDA kenmerkt en die in het verleden
het waarmerk was van de Christelijk-Historische Unie, waarvan de heer Van
Leeuwen de laatste voorzitter was, in de tijd dat Steenkamp het CDA tot stand
hielp komen. Voor het overige was hij wederom een Eerste-Kamerlid met een
loopbaan achter zich, die in het bedrijfsleven had gelegen. Het voorzitterschap
van een fractie in de Eerste Kamer behoeft meestentijds geen slopende functie
te zijn, maar vaak is een fractievoorzitter ook betrokken bij politiek beraad
in zijn partij of adviserend lid van het hoofdbestuur. In verband met de verschillende
opvolgingen in de leiding van de Tweede-Kamerfractie van het CDA, was het
fractievoorzitterschap van de heer Van Leeuwen allerminst een sinecure. Des
temeer reden voor hem om bij zijn terugtreden met voldoening te zien dat zijn
partij volgende week met 20 zetels in deze Kamer terugkeert. Hare Majesteit
de Koningin heeft de heer Van Leeuwen benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Met mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam verlaat ons dus nog een justitiewoordvoerder
van hoog kwalitatief niveau. De kwaliteit van de wetgeving van het ministerie
van Justitie is gebaat met een stem uit de praktijk, in dit geval de praktijk
van de rechtspraak in hoger beroep, door iemand die al eerder haar sporen
in de rechtswetenschap en de rechtspraktijk had verdiend. Behalve met rechtspraak
hield mevrouw Michiels van Kessenich zich ook met culturele en medische organisaties
bezig, onder andere op het terrein van de patiëntenzorg. Ook zij behoort
tot degenen die in deze laatste twee vergaderdagen zich nog intensief met
het debat hebben beziggehouden, en wel tijdens de openbare behandeling van
de wijzigingen in het erfrecht. Zij zal dat, evenals de meeste andere sprekers,
moeten nalaten aan haar opvolgers. Zij is door Hare Majesteit de Koningin
benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau.De heer Pit is tweemaal lid van deze Kamer geweest: van 23 juni 1987 tot
10 juni 1991 en vervolgens van 28 september 1993 af, sedert 1995 door voorkeurstemmen.
Hij is woordvoerder op de terreinen economische zaken en landbouw. Zijn verleden
ligt op het terrein van vakbondswerk en personeelszaken in ondernemingen en
voorts in de begeleiding van ondernemingsraden. Een leven, waarin betrokkenheid
met mensen een belangrijke rol speelde, maar ook het werk voor zijn partij,
waarin hij in werkgroepen, in de partijraad, in zijn gewest en in de Wiardi
Beckmanstichting actief was. In 1995 vond hij zijn tijd nog niet gekomen,
maar nu nemen wij afscheid van hem.De heer Talsma behoort als oud-rechter tot de al vaker genoemde categorie
van praktijkjuristen. Daar kwamen bij hem nog een eerdere loopbaan in het
bedrijfsleven en een opleiding als kandidaat-notaris bij. Naast justitiewoordvoerder,
was hij ook woordvoerder bij verkeer en waterstaat, op het gebied van de hogesnelheidslijn
deskundiger dan wie dan ook, in elk geval dan zijn opponenten. Zijn betogen
hield hij aan de hand van korte notities, de duur nam hij nauwkeurig op en
de tekst ook, op zijn eigen dictafoon. Hij wist dus beter dan de kandidaatstel-
lingscommissie van zijn partij dat hij nog scherp genoeg was om het lidmaatschap
van deze Kamer nog eens vier jaar te vervullen. Maar ook al hebben Kamerleden
gelijk, de kandidaatstellingscommissies krijgen het. En daarom nemen wij vandaag
ook afscheid van het lid Talsma, de laatste nog actieve volksvertegenwoordiger
die bij de oprichtingsvergadering van zijn partij op 24 januari 1948 aanwezig
was.De volgende is in meer dan één opzicht een categorie apart:
mevrouw Gelderblom-Lankhout. Zij is nog juist op tijd teruggekeerd van een
verblijf in Armenië. Als enige die vandaag afscheid neemt, deed zij op
3 juni 1986 haar intrede in deze Kamer. Groot is al die jaren haar betrokkenheid
geweest bij buitenlandse zaken, ontwikkelingssamenwerking, sociale zaken,
gelijke behandeling en racismebestrijding. Die laatste twee binnen en buiten
de Kamer, zoals in de gemeenteraad in Den Haag, waarvan zij van 1970 tot 1974
en van 1978 tot 1986 deel uitmaakte, en in werkgroepen en platforms. Als Kamerlid
maakte zij deel uit van de Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa,
van de Assemblee van de West-Europese Unie en van het Beneluxparlement. Zij
is kroonlid van het Centraal Orgaan Tarieven Gezondheidszorg. Zij strekte
haar betrokkenheid tot voormalig Joegoslavië uit en zij is secretaris
van het Overlegorgaan Joden en Christenen. In 1989 was zij oprichtster van
het Haags Meldpunt Racisme en Discriminatie. Een van de doelstellingen van
het nieuwe decoratiebeleid was, het vroeger bestaande automatisme te bestrijden.
Dat is niet geheel gelukt, maar wel in het geval van mevrouw Gelderblom, want
Hare Majesteit de Koningin heeft haar benoemd tot officier in de Orde van
Oranje-Nassau.Op 13 september 1983 deden hun intrede de heren Van Graafeiland, Postma
en Verbeek. Vandaag nemen wij afscheid van hen. De heer Van Graafeiland was
secretaris-penningmeester van zijn fractie en woordvoerder voor defensie en
de Nederlandse Antillen en Aruba. Van de vaste commissie voor Defensie was
hij voorzitter. Na een militaire loopbaan als officier van de Militaire Administratie
met een accountantsopleiding van het NIVRA, begon hij een bestuurlijke carrière:
gemeenteraadslid, later wethouder in Breda, statenlid, later gedeputeerde
in Noord-Brabant, burgemeester van Venlo, lid van deze Kamer, en ten slotte
partner in een groot accountantskantoor. Hij is een veelzijdig bestuurder,
die het hoofd koel hield tijdens de watersnoden in zijn gemeente, een nuchter
politicus en een nauwgezet secretaris-penningmeester van zijn fractie, op
wie zij kon bouwen. Juist deze nauwgezette man is het overkomen dat hij het
slachtoffer werd van de onnauwkeurigheid van anderen. Een tweetal Drentse
statenleden kwam te laat voor de Eerste-Kamerverkiezing van 1986 en hun volmachten
lagen achter slot. Dat kostte de VVD tussen 3 juni 1986 en 23 juni 1987 een
zetel, die van de heer Van Graafeiland. Daarna heeft hij zijn zetel weer voor
drie volle perioden kunnen bezetten. Dat was voor Hare Majesteit de Koningin
reden, hem te benoemen tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau.De heer Postma is wetenschapsman en Fries, met een sterk ontwikkeld gevoel
voor humor. Zijn bijdragen op het gebied van binnenlandse zaken en hoger onderwijs
getuigden daarvan. Als eerste ondervoorzitter, in het College van senioren
en in de Huishoudelijke Commissie was hij een steunpilaar, graag bereid in
te springen als de zich voor de voorzitter aandienende vertegenwoordigende
activiteiten in binnen- en buitenland niet meer met elkaar gecombineerd konden
worden. Zijn functie van bijzonder hoogleraar onderwijsrecht aan de Vrije
Universiteit tot 1998 en van universitair hoofddocent staatsrecht en onderwijsrecht
aan de Rijksuniversiteit Groningen combineerde hij met het voorzitterschap
van het Christelijk Pedagogisch Studiecentrum voor onderwijsontwikkeling en
advies en het vice-voorzitterschap van de European Association of Education
Law. Hij was lid van het Beneluxparlement en is auteur. Met hem verlaat een
veelzijdig man onze Kamer. Hare Majesteit de Koningin heeft hem benoemd tot
ridder in de Orde van Oranje-Nassau.De heer Verbeek was voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse
Zaken, woordvoerder op dat terrein en afgevaardigde in de Raadgevende Vergadering
van de Raad van Europa, waarin hij voorzitter was van de Liberale fractie,
en in de Raadgevende Vergadering van de Interparlementaire Benelux raad.
Ook hij sluit vandaag een politieke loopbaan af, waarin hij grote verdiensten
heeft gehad. Lid en fractievoorzitter, van 1977 tot 1983, in de provinciale
staten van Zuid-Holland. Lid van de Rijnmondraad. Hij was voorzitter van de
Kamercentrale in Rotterdam en hij is nog vice-voorzitter van de Stichting
Humanitas te Rotterdam. Het verheugt mij hem te kunnen meedelen dat Hare Majesteit
de Koningin hem heeft benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau.In 1982 deden twee leden hun intrede in deze Kamer die vandaag afscheid
nemen: op 26 januari mevrouw Grol-Overling en op 22 juni de heer Heijmans.
Mevrouw Grol-Overling is de voorzitter van de vaste commissie voor Nederlands-Antilliaanse
en Arubaanse Zaken en woordvoerder van de CDA-fractie op die terreinen. Zij
kent het Caribische deel van het Koninkrijk als geen ander. Die kennis berust
voor een groot deel op eigen waarneming, niet alleen in het verband van het
contactplan, maar ook daarbuiten. Zij kan bovendien bogen op kennis en ervaring
opgedaan in ontwikkelingslanden als Tanzania. Zij is ook woordvoerster voor
onderwijs, gebaseerd op universitaire opleiding en ervaring in het onderwijs.
Politiek deed zij haar kennis en ervaring eerst op in de gemeenteraad van
Hengelo en in de staten van Overijssel. Aan een lang en vruchtbaar lidmaatschap
van deze Kamer komt nu een einde, maar ik hoop dat er veel tijd zal blijven
voor haar betrokkenheid bij en in het Caribische deel van het Koninkrijk.
Want dat die groot en intens is, weet ik uit eigen ervaring, toen wij tijdens
de golfoorlog ons contactplanbezoek ondanks een begin van insubordinatie van
enkele Tweede-Kamerleden gezamenlijk toch volledig volgens het afgesproken
schema wisten af te wikkelen. Zij is ter gelegenheid van haar afscheid door
Hare Majesteit de Koningin benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau.De heer Heijmans, een ondanks zijn doorgaans nuchtere voordracht gepassioneerd
woordvoerder op het gebied van sociale zaken, voorzitter van de vaste commissie
voor dat beleidsterrein. Oorspronkelijk journalist, als zodanig betrokken
bij de sociaal-economische redactie en later sociaal-politiek redacteur. Vervolgens
ruim 15 jaar lang voorzitter van de Raad van Arbeid in Hengelo, tot voor kort
nog plaatsvervangend kroonlid van de Ziekenfondsraad. Zo vergroeid met het
in de naoorlogse periode opgebouwde stelsel van sociale verzekeringen, dat
het hem vaak moeite kostte aan te zien hoe de stelselherziening van de laatste
vijf tot zes jaren tot stand werd gebracht en ook door de Eerste Kamer bekrachtigd
moest worden. Toen ik eerder vanmiddag zei dat de Eerste Kamer ook veel kan
bereiken door toezeggingen af te dwingen zonder dat zij het wapen van de verwerping
daadwerkelijk mobiliseert, had ik onder andere het oog op de heer Heijmans.
Ik hoop zeer dat zijn gezondheid hem toch nog lange tijd in staat zal stellen
van zijn rust te genieten, zomers in zijn geliefde Frankrijk, zich verstrooiend
met Franse literatuur, waaruit hij graag citeerde.Op 10 juni 1981 deed haar intrede in deze Kamer mevrouw Tiesinga-Autsema,
die zij in 1995 verliet, maar op 27 januari 1998 keerde zij tussentijds terug
ter vervulling van de vacature-Staal. Zij werd dus vier jaar geleden al toegesproken,
waarbij toen was opgevallen dat zij veel het woord heeft gevoerd over zeer
uiteenlopende onderwerpen. Dat was deze keer dus iets minder, maar de terreinen
van belangstelling waren nog wel zeer talrijk: cultuur (net als vroeger),
Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken, economische zaken en landbouw,
natuurbeheer en visserij. Aan dit afscheid wil ik graag nog een persoonlijke
noot toevoegen, want op 10 juni 1981 werden wij beiden voor het eerst lid
van deze Kamer, en na het afscheid dat ik nu van haar neem en van degenen
die zo meteen nog volgen, neem ik tevens afscheid van hen die tegelijk met
mij of eerder lid werden van deze Kamer. Ik breng in herinnering dat ik van
een nestor, de heer Steenkamp, al 14 dagen geleden afscheid nam.Daarmee kom ik aan het jaar 1980, toen op 16 september de heren Glastra
van Loon en Van de Zandschulp lid van deze Kamer werden. De heer Glastra van
Loon, filosoof, jurist, socioloog, politicus, geleerde; oud-voorzitter van
zijn fractie in dit huis; oud-vice-fractievoorzitter ook; gewezen staatssecretaris
van Justitie; ook oud-voorzitter en oud-vice-voorzitter van zijn partij, D66.
Hij was met Van Mierlo een man van het eerste uur van zijn partij, en hij
heeft het net nog iets langer volgehouden in de actieve politiek; nog helemaal
niet oud van geest, 79 jaar jong. Hij is een zeer veelzijdig man, met ook
een grote culturele belangstelling en aandacht voor levensbeschouwelijke aangelegenheden,
getuige zijn voorzitterschap, nog in dit decennium, van het Humanistisch Verbond.
Zijn beschouwingen in deze Kamer waren veelal diepzinnig van aard. Gelukkig
het land dat zich, dankzij een tweekamerstelsel, dat kan veroorloven.De heer Van de Zandschulp zou ik, zonder aan mijn politieke vriend Heijmans
te kort te willen doen, het geweten van de socialezekerheidswetgeving willen
noemen. Zijn levensbeschrijving op de internetsite van de Eerste Kamer is
de kortste van alle. Er staan twee hoofdfuncties: lid van deze Kamer sedert
16 september 1980 en vormingswerker Vormings-, scholings- en opleidingscentrum
Trijn van Leemput te Utrecht sinds omstreeks september 1970; zijn partijpolitieke
functies: lid partijbestuur van de Partij van de Arbeid van 1979 tot 1991
en lid van het partijbestuur van de Partij van de Arbeid van 1973 tot 1977.
Dat is alles. Die bondigheid kenmerkt niet zijn doorwrochte bijdragen aan
het openbare debat of het schriftelijk voorbereidend onderzoek. Niet dat hij
daarin wijdlopig is, integendeel. Maar zijn betrokkenheid en deskundigheid
en vaak ook de hardnekkigheid waarmee zijn intenties door de aanwezige bewindsman
werden miskend, vroegen nu eenmaal tijd.Een prijzenswaardige inzet, een hardnekkig doorzettingsvermogen en een
bewonderenswaardige betrokkenheid bij het onderwerp hebben bijna negentien
jaar lang de noeste arbeid aan de sociale zekerheid van Van de Zandschulp
gekenmerkt. Toen één van de staatssecretarissen van Sociale
Zaken onlangs kort voor het debat in de koffiekamer was, verzuchtte hij dat
zijn ambtenaren hadden gezucht onder de kritische opmerkingen van Van de Zandschulp.
Sommige bewindslieden hebben misschien liever niet het geweten aan het woord,
maar het is wel goed als zij ernaar luisteren. Voor de kwaliteit van het socialezekerheidsstelsel
in ons land is het te wensen dat volgende week opnieuw ten minste één
Kamerlid zijn of haar intrede doet dat de wetgevingsambtenaren het besef bijbrengt
dat hier scherp wordt opgelet, niet uit onaardigheid tegenover
die ambtenaren, maar uit zorgvuldigheid tegenover hen voor wie de wetgeving
is bedoeld.Met ingang van 29 maart 1977 werd tot lid van de Eerste Kamer der Staten-Generaal
toegelaten ir. H. Heijne Makkreel. Hij was toen leraar vliegtuigbouwkunde
en studeerde rechten. Die studie voltooide hij ruim twee jaar later, in juni
1979, waarmee een loopbaan binnen de zittende magistratuur binnen bereik kwam
en ook het latere voorzitterschap van de vaste commissie voor Justitie. Zijn
juridisch inzicht en zijn kwaliteit om scherp te definiëren en te formuleren
kende ik persoonlijk allang, uit de tijd dat wij samen met enkele anderen
vorm gaven aan partijstatuten en kandidaatstellingsreglementen. Maar vanuit
deze Kamer werd ook het ministerie van Justitie met die gaven geconfronteerd.Gelet op de onmogelijkheid om na de gedachtewisseling met de Tweede Kamer
nog met nota's van wijziging te komen, heeft men bij sommige wetgevingsafdelingen
een techniek ontwikkeld om fouten die de Eerste Kamer opmerkt, weg te redeneren,
want corrigeren kan niet meer. Maar dat wegredeneren is bij mr.ir. H. Heijne
Makkreel onbegonnen werk. Zo nodig nam hij bij de openbare behandeling de
Algemene Nederlandse Spraakkunst, ANS, mee om zijn gelijk te adstrueren. Destijds
heb ik de wetgevingsambtenaren van Justitie dringend aangeraden de heer Heijne
Makkreel bij dergelijke formuleringskwesties niet tegen te spreken en ervan
uit te gaan dat hij gelijk had. Die aanbeveling is in de loop van de jaren
blijkbaar weer verloren gegaan, want onlangs zag ik de minister van Justitie
weer gewapend met ambtelijke teksten, waarin men probeerde recht te praten
waarvan de heer Heijne Makkreel zonneklaar had aangetoond dat het krom was.
Ik heb toen maar een briefje aan de minister laten overhandigen, waarin ik
hem liet weten dat hij ervan kon uitgaan dat de heer Heijne Makkreel gelijk
had en dat de wetgevingsambtenaren dat al sinds de jaren tachtig behoorden
te weten.Maar naast scherpzinnig jurist met de gave zuiver en logisch te formuleren,
was hij in de eerste tien jaar van zijn Kamerlidmaatschap een voortreffelijk
fractiesecretaris. Ik maakte hem nog als zodanig mee. En daarna was hij gedurende
tien jaar een voortreffelijk ondervoorzitter van deze Kamer. Met de groei
van zijn partij eerst tweede, daarna eerste. Ik weet dat het een grote teleurstelling
is geweest dat het voorzitterschap uiteindelijk niet op zijn weg kwam. Zijn
grote loyaliteit bleek bij hem in moeilijke omstandigheden altijd de dominerende
factor. Dat was zo in maart 1997 en het was veertien dagen geleden, bij de
definitieve stembepaling over het correctief referendum, eveneens het geval.
Het Kamerlidmaatschap eist veel van de persoon, het vraagt betrokkenheid,
het vraagt bovenal karakter. En met deze woorden neem ik afscheid van Henk
Heijne Makkreel en van alle anderen die ik vóór hem heb toegesproken.(De voorzitter speldt vervolgens de leden aan wie een koninklijke onderscheiding
is verleend de daarbij behorende versierselen op.)De voorzitter:Ik deel nog mee dat ook de heer Jan Nico Scholten, van wie wij vorige
week afscheid hebben genomen, is onderscheiden als ridder in de Orde van Oranje-Nassau.
Ik zal hem daar op een later tijdstip mededeling van doen.Ik geef het woord aan de heer Heijne Makkreel die daarom heeft gevraagd.De heer Heijne Makkreel (VVD):Mijnheer de voorzitter! Het is het prerogatief van de langstzittende van
de afscheidnemende leden om hier namens hen allen het woord te voeren. Anders
dan NRC Handelsblad onlangs meende te moeten melden, ben ik dat niet. Het
is ons allen bekend dat de heer Steenkamp het ruimschoots langstzittende lid
is. Helaas is het ons eveneens bekend dat zijn gezondheidstoestand het voor
hem minder wenselijk maakt om hier vandaag aanwezig te zijn. U hebt dan ook
reeds twee weken geleden de gelegenheid die zich toen voordeed, aangegrepen
om afzonderlijk van hem afscheid te nemen. Hij heeft reeds geruime tijd geleden
aan mij gevraagd om de taak om hier het woord te voeren, van hem over te nemen.
Dat doe ik graag en wil dan allereerst de goede samenwerking in herinnering
roepen die ikzelf als ondervoorzitter met hem gehad heb in de laatste vier
jaren van zijn voorzitterschap. Ik wens hem een spoedig herstel toe.Ik denk dat ik spreek namens al degenen die zojuist door u een koninklijke
onderscheiding uitgereikt hebben gekregen, als ik namens hen de dank aan Hare
Majesteit de Koningin voor het toekennen van deze onderscheiding betuig, en
ook de dank aan degenen die een bijdrage ertoe hebben gegeven dat dit besluit
door Hare Majesteit genomen is kunnen worden.Het prerogatief van de langstzittende dat ik nu uitoefen, houdt mede de
bevoegdheid in om volstrekt eenzijdig de inhoud van het gesprokene te bepalen.
Dat betekent dat niet ieder afscheidnemend lid aansprakelijk gehouden mag
worden voor alles dat ik ga zeggen.Toen ik mij afvroeg wat ik hier zou gaan zeggen, heb ik nog eens nagelezen
wat er tijdens de acht bijeenkomsten tot het nemen van afscheid die ikzelf
als lid van de Kamer heb meegemaakt, is gezegd. Daarbij trof mij de toespraak
van voorzitter Thurlings in de bijeenkomst van maandag 19 december 1977, waarin
hij zijn verontrusting uitsprak over de grote wisseling in het ledenbestand
van de Kamer. Ik citeer: "Niettemin mag men zich afvragen, of het goede functioneren
van een parlement niet enigermate in het gedrang kan komen, indien ervaring,
die zich bij leden heeft opgehoopt, op één moment door een zo
grote wijziging in de samenstelling van de Kamer wordt prijsgegeven." Bij
enkele latere gelegenheden heeft Thurlings in gelijke zin gesproken. Wat ik
nu zeg, spoort dus in hoge mate met de aanvang van de rede die u zojuist hebt
gehouden.In 1977, toen Thurlings sprak, ging het om het afscheid van 22 leden die
niet herkozen waren in hun groepen, plus nog twee die tussentijds afscheid
namen in de niet voor verkiezing aan de beurt zijnde groepen. Vandaag nemen
34 leden afscheid, sommigen uit eigen vrije wil, anderen daartoe genoopt door
de ongunst van de kiezers, van hun partij of van beide tezamen. Dat is een
record. Het is niet een record waarvan verbetering moet worden nagestreefd.
Eén van deze 34 heeft, als ik de verschijnselen goed interpreteer,
een aanzienlijke kans reeds binnen enkele maanden weer terug te zijn, waarmee
ik hem reeds nu voor alsdan wil gelukwensen. De 33 overigen
nemen gezamenlijk 341 jaren aan ervaring in de Kamer mee, en dat is een verlies
dat de Kamer in de komende zittingsperiode niet kan goed maken. Dat is des
te treuriger waar ook in 1995 de wisseling in de samenstelling van de Kamer
zeer groot was: toen ging het – het is eveneens al gezegd – om
33 nieuwe leden, waarvan enkelen thans alweer afscheid nemen. Alles bijeen,
mede als gevolg van enkele tussentijdse mutaties in de afgelopen periode,
betekent dit dat de Kamer volgende week nog slechts 16 leden zal tellen wier
ervaring rust op ten minste twee volle zittingsperioden. Dat is betreurenswaardig
weinig. Ik sluit mij aan bij de geciteerde uiting van ongerustheid van Thurlings.
Het ware te wensen dat de kandidaatstellende organen van de politieke partijen
iets meer oog hadden voor deze gevolgen van hun activiteiten.Bij de 34 die thans vertrekken, bevinden zich de laatste leden die nog
gekozen zijn in verkiezingen voor een halve Kamer. De heer Ginjaar, die vanaf
volgende week het in dienstjaren oudste lid van deze Kamer zal zijn, is weliswaar
als laatste nog vóór de implementatie van de Grondwet van 1983
gekozen, doch in een verkiezing van de gehele Kamer wegens ontbinding in verband
met grondwetsherziening. Het is een merkwaardige samenloop van omstandigheden,
dat juist dezer dagen de gedachte om tot het systeem van vóór
1983 terug te keren, weer luider wordt geuit. In verband met het minimaliseren
van het schoksgewijze verlies van ervaring zou dat wellicht ook niet zo'n
gek idee zijn. Ik denk dat de werking van de in 1983 ingevoerde wijziging
van de wijze van verkiezing van deze Kamer weer eens heeft laten zien, dat
wijzigingen in onze staatsinrichting gevolgen kunnen hebben die niet waren
bedoeld, en meestal ook niet waren voorzien.Voorzitter! Deze Kamer wordt wel eens voorgesteld als een fossiel waar
nooit iets verandert. Zulks ten onrechte. In de loop der jaren heb ik heel
wat veranderingen kunnen constateren, en – moet ik eerlijk zeggen –
niet zonder uitzondering ten goede. Zo denk ik nog met een zekere weemoed
terug aan de tijden, waarin de leden van een commissie enkele minuten voor
de aanvang van een vergadering van die commissie daaraan werden herinnerd.
Nog betrekkelijk kortgeleden werden wij geconfronteerd met de noodzaak om
bij het uitzoeken van de ons toegezonden witte stukken de stapel ettelijke
keren om te draaien, omdat ze niet meer, als voorheen, gelijkgericht verpakt
worden. Dat is des te onaangenamer nu de hoeveelheid uit te zoeken papier
die door regering en Tweede Kamer over ons wordt uitgestort naar mijn stellige
indruk in de loop der jaren steeds is toegenomen, en nog steeds verder blijft
toenemen. Dat het aantal af te handelen wetsvoorstellen weliswaar schommelt,
maar niet duidelijk toeneemt, verhindert de toename van de totale papierhoeveelheid
geenszins.Gelukkig gloort juist op dit punt enig licht aan de horizon. Reeds lang
wordt gestudeerd op de dienstverlening aan de leden. Reeds einde jaren tachtig
hadden wij een werkgroep Bewerktuiging. Met de heren Glastra van Loon en Van
Graafeiland nemen de laatste leden daarvan heden afscheid. Deze werkgroep
bracht in 1990 verslag uit. Mede op grond daarvan heeft een reorganisatie
van de dienst plaatsgevonden, onder andere resulterend in de instelling van
het centraal informatiepunt. Gebruik van elektronica, pc's op de fractiekamers,
een Viditel-loket aanvankelijk, thans een eigen Internetsite zijn totstandgekomen.
Sluitstuk van die ontwikkeling zal mijns inziens moeten zijn, dat de leden
op hun pc-scherm kunnen zien wat er aan nieuwe informatie beschikbaar is,
dat zij kunnen oproepen wat zij daarvan willen zien en dat zij op papier alleen
datgene krijgen wat zij zelf opvragen. Als de tekenen niet bedriegen, zal
dat binnen korte tijd mogelijk en werkelijk gaan worden. Sommigen dergenen
die vandaag afscheid nemen, zullen dankbaar zijn dat deze drinkbeker aan hen
voorbij gaat, dat zij de dans ontspringen. Anderen zullen het gevoel hebben
van Mozes, die het beloofde land niet meer mag binnengaan. Ik reken mijzelf
tot die laatste categorie.Enkele veranderingen zijn in de loop der jaren ingeslopen zonder dat daaraan
een duidelijke besluitvorming ten grondslag lag, zoals de gefixeerde sprekersvolgorde
bij de begrotingshoofdstukken die aan deze kant van het Binnenhof ooit alleen
voor de algemene beschouwingen werd toegepast. Sommige van die wijzigingen
hadden iets te maken met de omstandigheid dat de Tweede Kamer het zo deed,
maar dat heb ik nooit als een voldoende reden beschouwd om een eigen gewoonte
die geen enkel bezwaar oproept te veranderen. Ik zou de Kamer bij dit afscheid
willen meegeven dat zij met dergelijke nutteloze wijzigingen terughoudend
moet zijn en de eigen traditie moet volgen. En over de teloorgang van artikel
84, tweede lid, van ons Reglement van orde zal ik het vandaag niet meer hebben.Ook aan het gebouw van de Kamer is in de loop der jaren het nodige veranderd.
De ouderen onder ons zullen zich meer dan een verbouwing van de ingang Binnenhof
22 kunnen herinneren, gegrond op de toenemende eisen die een voldoende beveiliging
stelt. De meeste thans nog zittende leden hebben de majeure renovatie van
deze vergaderzaal – of tenminste het gereedkomen daarvan – meegemaakt.
Het gedurende ruim een jaar in de Ridderzaal vergaderen werd niet door iedereen
echt op prijs gesteld. Ik noem voorts de renovatie van de Seniorenkamer en
de verkrijging van de portrettengalerij van de Graven van Holland. De zeer
recente installatie van een nieuwe lift was een grote verbetering van de toegankelijkheid
van ons gebouw.Voorzitter! Ik ben mij ervan bewust dat bij degenen die vandaag afscheid
nemen een scala van verschillende emoties een rol zal spelen. Dat wordt vanzelfsprekend
mede beïnvloed door de vraag of het afscheid zelf gekozen is dan wel
geforceerd door de ongunst van de kandidaatstellende organen, dan wel van
de stembusuitslag, dan wel een combinatie daarvan, maar ik ben er zeker van
dat ook degenen die hun afscheid zelf gekozen hebben geenszins met een gevoel
van grote opluchting de deur van dit huis achter zich zullen dichttrekken.
Het is een groot voorrecht lid van deze Kamer te mogen zijn geweest. Bij het
afscheid past dan ook een woord van dank aan u, voorzitter, en uw voorgangers
op deze stoel, voor de leiding van het werk van de Kamer, aan het apparaat
van de Kamer – griffier, plaatsvervangend griffiers, griffie, centraal
informatiepunt, voorlichting, Kamerbeambten, postkamer, telefooncentrale en
tekstverwerking – voor de ondersteuning bij ons werk en speciaal de
laatstgenoemde vaak wat in het verborgene werkende delen van de dienst verdienen
het om eens uitdrukkelijk genoemd te worden. Dank ook aan
de huishoudelijke dienst en de beveiliging voor het in stand houden van de
omgeving waar wij dat werk deden en de voorziening met leeftocht en niet te
vergeten aan de Stenografische dienst voor de wijze waarop onze verhalen werden
vastgelegd en tot behoorlijk Nederlands bijgeslepen. Ten slotte aan de medeleden
die achterblijven voor de goede collegiale samenwerking.Voorzitter! Tot op bewijs van het tegendeel meen ik te mogen volhouden
dat deze Kamer het enige politieke lichaam ter wereld is waar de fracties,
althans de grotere, niet bijeen zitten doch gemengd, verspreid over de gehele
zaal. Ik heb tenminste nooit een ander college kunnen ontdekken waar dat ook
zo is. Ik heb altijd beweerd, en houd dat ook vandaag vol – en daarmee
sluit ik af – dat dat geen loze vorm is maar een correcte uitdrukking
van de vriendschappelijke wijze waarop de leden van deze Kamer, ook door de
fracties heen en met volstrekte handhaving van politieke verschillen van inzicht,
met elkaar omgaan. Aldus wordt de discussie hier gevoerd op basis van zakelijke
argumenten en niet op basis van ideologisch gefundeerd wantrouwen. Moge dat
tot in lengte van jaren zo blijven, tot nut van het algemeen.(Applaus)De voorzitter:Ik dank de heer Heijne Makkreel voor zijn woorden.Voor elk van de vertrekkende leden is er, voordat zij uit het gebouw vertrekken,
een reproductie in grafiet en waterverf van de façade van de gebouwen
aan de Hofvijverzijde, uitgaande van de onderdelen die behoren tot het gebouw
van de Eerste Kamer. Verleden jaar is dit kunstwerk vervaardigd door mevrouw
Jean Jones, een Britse kunstenares, die al 25 jaar in Den Haag werkzaam is.
De Kamer heeft 75 exemplaren laten afdrukken, op nummer. De kunstwerken zijn
ingepakt voor de vertrekkende leden. Ik laat thans een exemplaar zien en ik
hoop dat de vertrekkende leden door dit beeld met extra genoegen aan hun tijd
in de Kamer blijven terugdenken.Om te voorkomen dat de Kamer nu alleen nog maar met vertrekkende leden
te maken krijgt, kan ik mededelen dat aan alle leden een boekje ten geschenke
zal worden gedaan, geschreven door de kunsthistoricus, zoals je dat tegenwoordig
moet zeggen, mevrouw Marion Bolten. Zij is in de afgelopen anderhalf jaar
bezig geweest met het registreren en beschrijven van de kunstvoorwerpen in
de Eerste Kamer. In dat verband heeft zij een monografie gemaakt over het
unieke schilderij van Geert op Gielder "De zeeslag bij Gibraltar", dat onze
koffiekamer siert. Dit schilderij is nog maar dertig jaar geleden laag getaxeerd,
maar het heeft nu een taxatiewaarde van 1,1 mln. De ondertitel van het boekje
luidt dan ook terecht: "Een zeventiende-eeuws schilderij zonder geldelijke
waarde". Ik hoop dat u allen veel genoegen zult beleven aan de achtergrondinformatie
over dit eigenzinnige schilderij in de Kamer en dat u – ik zeg dit voorzover
het de oud-leden betreft – zult terugdenken aan de genoeglijke uren
die u in de koffiekamer hebt doorgebracht.(Applaus)Sluiting 17.35 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-1509-1519.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl