Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1998 (25600 VI)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 807-840

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

16-02-1998

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 18, pagina 807-840

03-02-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25600-VIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (dinsdag 3 februari 1998)Pagina 807-807
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1998 (25600 VI)Pagina 807-840
Lijst van besluiten (dinsdag 3 februari 1998)Pagina 840-840
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Aanpassing van een aantal wetten in verband met de regeling van het overleg met centrales van overheidspersoneel en sectorwerkgevers verenigd in de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid (Aanpassingswet Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid) (25469); - en nog drie andere wetsvoorstellenPagina 807-807
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 3 februari 1998)Pagina 840-841

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 159 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van het wetsvoorstel:Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van
Justitie (VI) voor het jaar 1998 (25600 VI).De beraadslaging wordt geopend.De heer Hirsch Ballin (CDA):Mijnheer de voorzitter! De tijd die verstrijkt tussen het moment waarop
de wetsvoorstellen betreffende de rijksbegroting bij de Tweede Kamer worden
ingediend, en dat waarop de Eerste Kamer deze bespreekt leidt er soms toe
dat aankondigingen van beleid in een ander licht komen te staan. In de toelichting
op de Justitiebegroting voor 1998 lezen wij (blz. 17): "In het komende jaar
zal het dynamisch proces waarin de organisaties van het Openbaar
Ministerie en de politie zich bevinden en dat in het bijzonder de opsporing
betreft, in beweging worden gehouden." In beweging gehouden: zo zou je het
kunnen zeggen, maar de trieste gebeurtenissen van de afgelopen weken waren
waarschijnlijk niet wat de minister voor ogen stond toen zij dit schreef.
Maar het is niet onze bedoeling hier vandaag het debat voort te zetten dat
de Tweede Kamer vorige week voerde. Nu deze periode ten einde gaat, zullen
wij in dit debat de aandacht vooral richten op wat er op het gebied van Justitie
te doen staat.Wat er te doen staat, heeft uiteraard een belangrijke financiële
component. Het is gemakkelijker in een periode van economische voorspoed daarvoor
geld uit te trekken, en zo'n periode dient ook te worden gebruikt om in alle
opzichten solide grondslagen te leggen, ook wat betreft de instellingen van
de rechtsstaat. Er is nogal een verschil tussen de financieel-economische
omstandigheden die de drie kabinetten-Lubbers ondervonden en die in de nu
ten einde gaande kabinetsperiode. Tegen deze achtergrond doet de uithaal aan
het begin van de nu gepresenteerde begrotingstoelichting over de "in de jaren
tachtig gegroeide wanverhoudingen tussen taken en middelen van bijvoorbeeld
Openbaar Ministerie en gevangeniswezen" onaangenaam aan; dit doet ook geen
recht aan het beleid van minister Korthals Altes en staatssecretaris Korte-van
Hemel.Nauwkeuriger studie van de ook door het ministerie zelf verstrekte gegevens
leert dat Justitie en de justitiecomponent op de begroting van de Rijksgebouwendienst
ten tijde van de kabinetten-Lubbers niet alleen gedurende die gehele periode
zijn ontzien wat de ingrijpende bezuinigingen op de rijksbegroting betreft,
maar er zijn ook toen omvangrijke extra middelen toegewezen onder meer voor
de ontwikkeling van de detentiecapaciteit, de personele omvang van de justitiële
diensten en de huisvesting van de gerechten.Maar hoe nu verder? Begroten is vooruitzien, en de meerjarencijfers zijn
een vast onderdeel van de besluitvorming. Wij zouden graag daarvan –
wederom: zowel voor Justitie als voor de justitiecomponent op de begroting
van de Rijksgebouwendienst – een overzicht krijgen – wellicht
in tabelvorm – van de laatste stand van zaken van besluiten over de
meerjarencijfers. Zo omstreeks deze tijd moet weer een "laatste stand" beschikbaar
komen. De cijfers op blz. 189 van de begrotingstoelichting verontrusten ons.
Niet alleen wordt er na 1998 uitgegaan van een vrijwel constante capaciteit
in de penitentiaire inrichtingen, maar daaruit blijkt ook dat er veel te weinig
wordt gedaan om de nood aan TBS-plaatsen te lenigen. Afgezien van een tijdelijke
noodvoorziening van 60 plaatsen, biedt CAP 98 III slechts een reguliere uitbreiding
met 60 plaatsen – 20 in rijksinrichtingen en 40 in particuliere inrichtingen –
zodat in 2001 na sluiting van de noodvoorziening slechts een extra capaciteit
van 21 plaatsen in vergelijking met 1998 resteert. Ik baseer mij op de cijfers
uit de toelichting op de begroting. Hoeveel meer ter beschikking gestelden
zijn er op dit moment dan er plaatsen zijn in de TBS-inrichtingen? Welke consequenties
heeft dit voor de te betalen schadevergoedingen? Wil de minister van Justitie
ook opheldering verschaffen over de situatie van ter beschikking gestelden
die nimmer in de Nederlandse samenleving zullen mogen terugkeren omdat zij
geen verblijfstitel hebben? Hoe worden verlofregelingen ten aanzien van hen
toegepast en is deze behandelingsvorm in zulke situaties eigenlijk wel zinvol?
En ten slotte, wat deze dimensie van de strafrechtspleging betreft: hoe functioneren
de mogelijkheden om gedetineerden in forensisch-psychiatrische klinieken te
plaatsen? Ik doel daarbij zowel op de capaciteit als op de beveiliging. Op
die punten is samenwerking en afstemming nodig van Justitie en Volksgezondheid.Mijnheer de voorzitter! Onze wens, bij de behandeling van deze begroting
meer vooruit dan achteruit te kijken, betekent niet dat onze fractie geen
oordeel heeft over de ontwikkeling van Justitie. Mijn collega, de heer Glasz,
waarschuwde twee jaren geleden in het beleidsdebat inzake Justitie op 4 juni
1996 – Handelingen Eerste Kamer blzz. 33-1703/1704 – tegen een
stapsgewijze uitholling van de eigen rol van het ministerie van Justitie.
Ik roep die waarschuwing in herinnering. Zonder wezenlijke zeggenschap over
het beheer van de politie en na een verzelfstandiging van het college van
procureurs-generaal wordt de basis steeds smaller om met gezag het algemene
opsporings- en vervolgingsbeleid te kunnen voeren. Vorig jaar – 3 juni
1997 – wees mijn collega mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam op
de dreigende scheefgroei in de verhouding tussen minister van Justitie en
openbaar ministerie.De relatie tussen minister van Justitie en openbaar ministerie geeft steeds
weer aanleiding tot hoofdbrekens en erger. Is het echt zo ingewikkeld? Misschien
is het eerder zo dat het ingewikkeld wordt gemaakt doordat de een het zo voorstelt
alsof het bij het openbaar ministerie "gewoon" gaat om een ambtelijke dienst,
terwijl de ander verwijst naar de hoge status van het openbaar ministerie
als "onderdeel van de rechterlijke macht". In het ene geval wordt betoogd
dat het openbaar ministerie dus "gewoon" onder ministeriële zeggenschap
en verantwoordelijkheid valt, terwijl in het andere geval wordt gezegd dat
het openbaar ministerie onafhankelijk moet kunnen optreden.Geen van beide simpele sjablonen is echter bruikbaar om de positie van
het openbaar ministerie te omschrijven. Bovendien gaat het om meer dan een
technisch-juridische kwestie. Eerlijkheid en overtuigingskracht van de strafrechtspleging
moeten kenmerken zijn van een rechtsstaat. De beoordeling van vervolging en
bestraffing van individuele daders mag niet worden gepolitiseerd. Ook als
verdachten behoren tot de toonaangevende kringen van een samenleving, moet
het openbaar ministerie zonder aanzien des persoons kunnen optreden. Dat is
een van de lessen die ook tegen een hoge prijs op Aruba is geleerd.In ons strafprocesrecht komt dit daarin tot uitdrukking dat de officier
van justitie niet namens de minister van Justitie optreedt, maar eigen wettelijke
bevoegdheden uitoefent. Daarmee is de officier van justitie niet een soort
rechter geworden. Het is de taak van de rechter om in onafhankelijkheid te
oordelen over schuld en onschuld en het recht toe te passen. De officier van
justitie behandelt daarentegen concrete strafzaken binnen het kader van een
algemeen justitieel beleid, waarvoor de minister van Justitie verantwoording
schuldig is aan het parlement. De minister van Justitie moet daarom ook in
staat zijn om dat algemene beleid vast te stellen en aan het
openbaar ministerie de middelen en opdrachten te geven om dat algemene beleid
in de praktijk te realiseren.Het is echter een goede praktijk om in concrete strafzaken alleen aanwijzingen
te geven als overwegingen van algemeen opsporings- en vervolgingsbeleid daartoe
aanleiding geven. Dat kan effect hebben op een concrete strafzaak: anders
zou de ministeriële verantwoordelijkheid een slag in de lucht zijn. Maar
als het gaat om de beoordeling van bewijsmateriaal en schuld van een individuele
verdachte, behoort de beoordeling tot de eigen professionele taken van de
officier van justitie. Het is mogelijk dat een minister van Justitie in het
belang van het algemene justitiële beleid een aanwijzing geeft om een
bepaalde zaak wel aan de rechter voor te leggen. Het omgekeerde – een
minister van Justitie die het openbaar ministerie ervan weerhoudt om een zaak
voor de rechter te brengen – is echter, zoals collega Michiels van Kessenich
vorig jaar ook heeft betoogd, ongewenst.Voorzitter! Er is dan ook veel kritiek gekomen op de aanvankelijk zeer
ruime omschrijving van de aanwijzingsbevoegdheid van de minister van Justitie
ten opzichte van het openbaar ministerie in het bij de Tweede Kamer aanhangige
wetsvoorstel. Aan de andere kant geeft het wetsvoorstel ook uitdrukking aan
een streven naar verzelfstandiging van het openbaar ministerie als organisatie
ten opzichte van het ministerie van Justitie. De relaties tussen de minister
en het ministerie van Justitie enerzijds en het openbaar ministerie anderzijds
worden via een smal kanaal geleid, namelijk overleg met en aanwijzingen aan
het college van procureurs-generaal. Voor de overlegvergadering is zelfs geen
wettelijke status voorzien.Het college van procureurs-generaal heeft in deze opzet de rol gekregen
van een buffer tussen minister en openbaar ministerie. Het is de vraag of
dit een ontwikkeling is waar de positie van het openbaar ministerie uiteindelijk
mee is gediend. In feite is de vereiste professionele zelfstandigheid van
de officier van justitie in de individuele strafzaak nu vertaald in iets anders:
institutionele verzelfstandiging van het college van procureurs-generaal.
In die rol geplaatst komt het college van procureurs-generaal ook in het schootsveld
van de politiek terecht. Door het in te richten en te presenteren als een
zelfstandige macht, mist het ook de politieke rugdekking die de vergadering
van procureurs-generaal vroeger, toen zij werd voorgezeten door de minister
van Justitie of diens vertegenwoordiger, wel had.Mijnheer de voorzitter! Er was zeker reden voor veranderingen in de positie
van de procureurs-generaal. Daaraan willen wij niet afdoen. In de loop der
jaren is hun rol terecht verschoven van een puur regionale naar een landelijke,
met een sturende taak voor de eenheid van het opsporings- en vervolgingsbeleid
op bepaalde terreinen, zoals fraude, georganiseerde misdaad of milieuzaken.
Die ontwikkeling was al langer gaande.Zo'n sturende rol kunnen de procureurs-generaal echter niet in een politiek
vacuüm vervullen, met alleen een smalle geformaliseerde verbindingslijn
naar de minister. Daarom is het voor de rechtshandhaving als geheel van belang
dat het ministerie van Justitie een krachtig beleidsdepartement is. Als het
ministerie van Justitie aan alle kanten wordt uitgekleed – politie naar
Binnenlandse Zaken en het openbaar ministerie een zelfstandige organisatie
onder de hiërarchische leiding van het college van procureurs-generaal –
is er misschien wel juridische duidelijkheid, maar vermindert de mogelijkheid
om beleid te voeren. Beleid vereist immers samenwerking tussen een professioneel
openbaar ministerie en een krachtig ministerie, met behoud van ieders specifiek
soort verantwoordelijkheid. De procureurs-generaal moeten in staat zijn om
met gezag een schakelfunctie te vervullen die recht doet aan beide kanten
van de werkelijkheid: die van de individuele strafzaken en die van het algemene
beleid.Mijnheer de voorzitter! Iedereen kan weten dat de beste resultaten worden
bereikt als sterke partners samen optrekken. Dat geldt evenzeer voor de overheid
als voor het bedrijfsleven en voor maatschappelijke organisaties, die zich
in strategische allianties en netwerken met elkaar verbinden. Wij wijzen in
dit verband op de opmerkingen van de bestuurskundige Frissen in de Volkskrant
van 30 januari jongstleden en roepen ook in herinnering wat onze fractie naar
voren heeft gebracht bij de behandeling van de begroting van Binnenlandse
Zaken voor 1997 inzake "het primaat van de politiek". Wij hebben daar gemotiveerde
waarschuwingen bij laten horen. Een steeds verder uitgekleed ministerie van
Justitie neemt, bij ontstentenis van invloed in samenwerking, steeds meer
zijn toevlucht tot conflictueuze maatregelen, zoals ontslagen en aanwijzingen.
Een op samenwerking gerichte relatie betekent niet dat verschillen worden
toegedekt. Integendeel: daarbij hoort ook dat er kritische vragen worden gesteld.
Vragen en kritische vragen horen bij de hechte samenwerking die Justitie nodig
heeft.Intussen lijkt Justitie zich echter op te moeten maken voor een nieuwe
uithuisplaatsing, namelijk van het beheer over de rechterlijke macht. De commissie-Leemhuis
wil de onafhankelijkheid van gerechten en rechters vervangen door een onafhankelijkheid
van een door de Raad voor de rechtspraak geleide hiërarchische organisatie.
De beheerstaken zouden van het ministerie van Justitie moeten worden overgeheveld
naar deze raad, die gerechten en rechters met richtlijnen, beleidsregels en
maatregelen van bestuur en toezicht kan besturen. Deze bevoegdheden blijven
trouwens niet beperkt tot het beheer, maar kunnen ook de inhoud van de rechterlijke
taak betreffen, zij het met een afwijkingsmogelijkheid voor de rechter in
het individuele geval – "mits hij hiervoor een adequate motivering geeft
in zijn uitspraak", zoals op blz. 29 van het rapport staat – en een
beroepsmogelijkheid.Het rapport van de commissie-Leemhuis, Rechtspraak bij de tijd, laat hetzelfde
mechanisme zien: de uithuisplaatsing van taken wordt gecompenseerd door een
op conflictsituaties georiënteerd bevoegdhedenscala van de minister van
Justitie. Voorgesteld wordt om de minister van Justitie, naast een recht op
inlichtingen ten opzichte van die raad en een bevoegdheid om aanbevelingen
te doen, ook een reeks "toezichtbevoegdheden" te geven. Die bevoegdheden betreffen
instemming met het jaarplan, dat de minister echter niet kan wijzigen, het
geven van bindende algemene aanwijzingen en het voordragen van besluiten van
de raad voor schorsing en vernietiging. Ook zou de minister
van Justitie een tijdelijk bewindvoerder moeten kunnen aanstellen en het bestuur
of bestuursleden van de raad van hun functie moeten kunnen doen ontheffen.Bij ons roept dit stelsel vele bedenkingen op. Een zo zware nadruk op
het collectief doet afbreuk aan de op concrete beslechting van geschillen
georiënteerde rechterlijke onafhankelijkheid. Algemene maatregelen zijn
in een rechtsstaat een zaak van de wetgever. Bij delegatie van die bevoegdheid
geldt een verantwoordingsplicht jegens de volksvertegenwoordiging. Het constitutionele
budgetrecht van de Staten-Generaal verliest betekenis waar het beheer van
de begroting ten dele aan de minister wordt onttrokken. Ter compensatie van
dit alles wordt voorgesteld om bevoegdheden toe te kennen die in conflictsituaties
de eigenlijke doelstelling van deze voorstellen weer kunnen doorkruisen. Dit
is vragen om meer moeilijkheden en wij nodigen de minister dan ook uit om
vandaag een heldere reactie te geven op de voorstellen in het rapport Rechtspraak
bij de tijd. Waardevol zijn de voorstellen van de commissie-Leemhuis voor
meer budgettaire ruimte ten behoeve van de rechtsstaat, maar voor de institutionele
voorstellen geldt dat in onze opvattingen bepaald niet.Mijnheer de voorzitter! Beleid op Justitie voeren met vooruitziende blik
betekent ook het tijdig onderkennen van moeilijkheden. De criminaliteit neemt
weliswaar af, maar nog lang niet voldoende, werd in de Troonrede gezegd. In
de begrotingstoelichting, op blz. 3, wordt dit toegespitst op de veel voorkomende
criminaliteit: woninginbraken, roofovervallen op geldinstellingen en bedrijven
en autodiefstallen. Politieregistraties en slachtofferenquêtes wijzen
in dezelfde richting. Hoewel precieze verklaringen van deze positieve ontwikkeling
nog ontbreken, lijkt het aannemelijk dat de langdurige combinatie van versterkte
preventie en meer capaciteit voor strafrechtelijk optreden – meer cellen
en minder heenzendingen – tot de beoogde resultaten heeft geleid. Daarbij
blijft intussen de vraag, die wij hier dan ook uitdrukkelijk stellen, of wel
de mogelijkheid bestaat om rechercheonderzoeken in te stellen tegen verdachten
van veel voorkomende criminaliteit. Is de realiteit niet dat bij veel (auto-)inbraken
zelfs eenvoudig sporenonderzoek achterwege blijft?Maar dit mag ons niet de ogen doen sluiten voor de beperkingen van het,
gelukkig, waarneembare effect ten aanzien van bepaalde soorten criminaliteit.
Een van die beperkingen is de verplaatsing van criminaliteit van de sterk
verstedelijkte regio's naar andere delen van het land. Het aantal slachtoffers
van geweld is weliswaar in Amsterdam-Amstelland, Rotterdam-Rijnmond en Utrecht
en nog enkele regio's tussen 1993 en 1997 gedaald, maar in verscheidene andere
regio's schrikbarend opgelopen. Landelijk is het aantal minderjarige mannen
verdacht van geweldsdelicten tussen 1993 en 1997 opgelopen van 7,4 per 1000
inwoners naar 12,5 per 1000 inwoners. Bij dit laatste stel ik een vraag terzijde.
De cijfers die periodiek over heenzendingen worden verstrekt, betreffen meerderjarige
verdachten. Wil de minister ons vandaag of in een brief inzicht verschaffen
in de aantallen heenzendingen in het afgelopen jaar en straks in dit kwartaal
van minderjarige verdachten en de verdeling over de bekende categorieën
A, A+, B en C?In onze opvatting is het ook voor het functioneren van justitie zaak dat
de politiecapaciteit de komende kabinetsperiode met 7000 plaatsen wordt uitgebreid,
zeker in het belang van die regio's waar capaciteit is weggezogen omwille
van de nood in de grote steden. Intussen blijft de waarschuwing van kracht
tegen de dreigende verloedering in stedelijke gebieden of delen daarvan. In
1996 gaf het WODC deze waarschuwing in het rapport Criminaliteit en handhaving:
"Daar lijkt de criminaliteit onderdeel van het dagelijks leven te zijn geworden."
Dat impliceerde, aldus het rapport: "dat op korte termijn niet zonder meer
een stabilisering van de druk op politie en justitie, waaronder cellen, te
verwachten is". Overhaaste tevredenheid zou blijk geven van een te weinig
vooruitziende blik.Daarbij mag in onze opvatting geen tegenstelling worden gesuggereerd tussen
versterking van justitie en politie aan de ene kant en versterking van de
maatschappelijke cohesie aan de andere kant. Ze hebben elkaar nodig. Als door
capaciteitsgebrek of door desoriëntatie niet wordt opgetreden tegen beginnende
verloedering van een wijk, buurt of plein, ontneemt dat ook aan welwillende
omstanders de moed om corrigerend te handelen. Het vergroot bovendien de risico's
als zij daartoe wel de moed vatten, soms met dramatische gevolgen. Wij zijn
daarmee geconfronteerd. Politieel en justitieel optreden dat wacht tot de
frequentie of zwaarte van de problemen werkelijk alle perken te buiten gaat,
komt structureel te laat.Een van de knelpunten is de aaneenrijging van wachttijd tussen het constateren
van een feit en de toepassing van een sanctie, welke dan ook. Het is dus niet
alleen een kwestie van wachten op de politie, maar ook van wachten op zittingscapaciteit
en detentiecapaciteit. In een rechtsstaat is het niet aanvaardbaar om mensen
zonder dringende reden langer in voorlopige hechtenis te houden dan de vermoedelijk
op te leggen straf duurt. Maar als dat wachten op zittingscapaciteit minder
lang duurt, kan de ook voor alle betrokkenen frustrerende situatie worden
vermeden die wij nu toch te vaak zien namelijk dat de verdachte sneller dan
het slachtoffer gereed is om weer aan het maatschappelijk verkeer deel te
nemen. Pas wanneer de toepassing van voorlopige hechtenis er ook dienstbaar
aan kan worden gemaakt zulke toestanden te vermijden is er echt voldoende
justitiële capaciteit in het gevangeniswezen, het openbaar ministerie
en de rechtspraak. Maar daarvoor zal ook de mogelijkheid tot toepassing van
voorlopige hechtenis moeten worden verruimd, uiteraard binnen de grenzen van
de rechtsstaat. Worden daarvoor voorbereidingen getroffen om te voorkomen
dat wanneer de tijd hiervoor gekomen is, beleidswachttijden ontstaan? Welke
budgettaire voorzieningen zijn op deze terreinen voor de periode 1998-2002
getroffen of worden als "claims" neergelegd ter behandeling door de formateur?Ook in ander opzicht geldt voor het beleid inzake wetgeving en verdragen
dat een vooruitziende blik nodig is. Steeds weer stuiten strafzaken op complicaties
omdat van alle grensoverschrijdende verkeer het justitiële nog steeds
het meeste oponthoud aan de grenzen ondervindt. Eind vorig jaar hadden wij
de gelegenheid hierover met de minister van Justitie van gedachten te wisselen
naar aanleiding van de goedkeuring van de Europolovereenkomst.
Maar het gaat niet alleen om relaties met andere lidstaten van de EU. Eind
vorige week stelde de Britse voorzitter van de Raad van ministers van de Unie
in Birmingham voor, met de tien Centraal- en Oost-Europese kandidaat-lidstaten
een verdrag ter bestrijding van de georganiseerde criminaliteit te sluiten.
Is de Nederlandse regering bereid dit initiatief te ondersteunen, of heeft
zij dat al gedaan, en daarbij in het bijzonder te letten op betere mogelijkheden
voor grensoverschrijdende toepassing van strafrechtelijke bevoegdheden waaronder
die tot het ontnemen van criminele vermogens? Is er verder een inventarisatie
van de lacunes in de verdragen voor strafrechtelijke samenwerking met andere
staten, ook buiten-Europese staten, en een plan van aanpak om deze op te heffen?
Wanneer dit soort problemen pas opduikt in concrete strafzaken of tot vermijdbare
complicaties leidt, bijvoorbeeld wegens een gebrekkige uitleveringsgrondslag,
is het te laat.Mijnheer de voorzitter! Vooruitziend wetgevingsbeleid vergt uiteraard
ook een goede werkplanning en organisatie om later problemen te voorkomen.
Op dit punt hebben wij een vraag aan de staatssecretaris. De uitgangspunten
van het zo'n jaar of vijf geleden ingediende wetsvoorstel donorgegevens kunstmatige
inseminatie hebben blijkens een brief van 30 december 1997 haar instemming
en ook die van de minister van Volksgezondheid. De bewindsvrouwen willen het
wetsvoorstel tevens van toepassing laten zijn op eicel- en embryodonatie.
Wij vragen ons af hoeveel zin deze aankondiging heeft als inmiddels een vrijwel
complete kabinetsperiode is verstreken.Acute problemen voorzien wij als gevolg van de vertraging bij het wetsvoorstel
bescherming persoonsgegevens, dat blijkbaar deze week eindelijk aan de Tweede
Kamer wordt aangeboden. Zowel vanuit de Tweede Kamer als vanuit deze Kamer
is herhaaldelijk op dit risico gewezen, ook door beide vaste commissies voor
Justitie. Voor 23 oktober 1998 moet EG-richtlijn 95/46 zijn geïmplementeerd.
In haar brief van 7 juli 1997 aan de Tweede Kamer erkende de minister van
Justitie dat de Staat aansprakelijk kan worden gesteld voor schade als gevolg
van niet tijdige implementatie, al achtte zij het "voorshands (...) niet aannemelijk"
dat particulieren in veel gevallen daadwerkelijk schade zullen leiden. Voorzover
het gaat om de zogenaamde gevoelige gegevens is er bovendien een Nederlandse
wettelijke termijn voor indiening van het wetsvoorstel, in 1996 op voorstel
van de regering zelf verlengd tot 1 juni 1997, maar inmiddels met meer dan
acht maanden overschreden. Nu zal de minister wellicht willen opmerken dat
dit onderwerp al twee decennia regelmatig vertraging ondervindt, dat er altijd
veel overleg nodig is met belanghebbenden, dat het advies van de Registratiekamer
vier maanden later is gekomen dan was gevraagd en met name ook dat het moeilijk
is voor dit onderwerp voldoende gekwalificeerde ambtenaren te vinden.Dit alles neemt niet weg dat de minister van Justitie en de staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken niet alleen verantwoordelijk zijn voor de inhoud van
het nu in te dienen wetsvoorstel, maar ook voor het tijdig indienen hiervan.
Dat het om een vrij ingewikkeld en uitgesproken belangrijk onderwerp gaat,
mag er niet toe leiden dat het parlement straks druk ervaart om het in verband
met de EG-termijn overhaast af te handelen en te aanvaarden. De minister van
Justitie zei zelf op 1 oktober 1996 nog in deze Kamer: "Op advies van de Registratiekamer
is toch als een soort stok achter de deur de datum van 1 juni 1997 opgenomen.
Dat is gebeurd opdat in elk geval vóór die datum het nieuwe
wetsontwerp is ingediend. En dat halen wij zeker. (...) Als wij niet voor
1 juni 1997 een nieuw wetsvoorstel indienen, is het wel zeker dat wij de implementatietermijn
niet halen." Een citaat uit de Handelingen van de Eerste Kamer van 1 oktober
1996, blz. 2-67. Vandaar dat wij de kritische vraag moeten stellen, hoe het
te verklaren is dat het wetgevingsproces bij dit onderwerp zo uit de rails
is gelopen. Wij vragen ons ook af of het de minister bekend was, hoe ernstig
de vertraging zou worden. Nog bij de indiening van de begroting voor 1998,
die wij vandaag bespreken, schreef de minister op blz. 30 van de memorie van
toelichting: "De Wet bescherming persoonsgegevens ligt voor advies bij de
Raad van State en zal naar verwachting in oktober de Tweede Kamer bereiken."
In antwoord op vragen van mijn collega Koekkoek in de Tweede Kamer –
aanhangsel van de Handelingen van de Tweede Kamer 1997-1998, nr. 80 –
van 2 oktober 1997 verwachtte de minister het spoedadvies van de Raad van
State "één dezer dagen" en indiening "eind oktober of begin
november". Wij weten nu hoe laat het is.Er zijn trouwens nog enkele andere belangrijke wetsvoorstellen waarvan
de planning in de toelichting op de begroting en de werkelijkheid ver uiteenlopen.
Dat is met name opvallend bij de wetgeving op penitentiair terrein. In een
brief van 16 november 1996 voor een algemeen overleg met de vaste commissie
voor Justitie uit de Tweede Kamer werd indiening vóór het zomerreces
van 1997 aangekondigd van wetsvoorstellen, onder meer betreffende de strafrechtelijke
opvang van drugsverslaafden en de beginselen van justitiële jeugdinrichtingen.
In de toelichting op de begroting die wij vandaag bespreken, staat op blz.
30 dat het wetsvoorstel inzake de strafrechtelijke opvang van verslaafden
voor advies bij de Raad van State ligt en dat de beginselenwet voor justitiële
jeugdinrichtingen uiterlijk dit najaar bij de Tweede Kamer zal worden ingediend.Dit zijn enkele voorbeelden van wetsvoorstellen waarvan het zo langzamerhand
uitgesloten is dat ze nog vóór de verkiezingen hier of zelfs
maar in de Tweede Kamer zullen kunnen worden afgehandeld. Deze Kamer heeft
bijna twee maanden geleden een nader voorlopig verslag over het wetsvoorstel
voor de penitentiaire beginselenwet uitgebracht, waarop wij vanochtend bij
de post de reactie van de regering ontvingen, die begint met een uitleg van
de vorige vertraging. Sommige vertragingen zijn natuurlijk erger dan andere,
maar ervan afgezien dat ook hierbij de capaciteit aandacht van de minister
behoeft, rijst de vraag, hoe de wisselwerking van de wetgeving met beleid
en organisatie functioneert als op penitentiair terrein de planning van de
wetgeving zo ongewis is. Ik roep ook de eerder gestelde vraag in herinnering
over de planning van capaciteit in de sfeer van de volksgezondheid en de afstemming
daarvan met die van Justitie. Wij vragen de minister – onze collega's
in de Tweede Kamer zijn er vast ook in geïnteresseerd – ons
een realistisch schema te zenden over wat er in deze kabinetsperiode op het
gebied van de wetgeving nog zinvol kan worden gedaan of wat er nog moet worden
gedaan.Ten slotte vragen wij de staatssecretaris van Justitie, in te gaan op
de verdere ontwikkeling van de Europese dimensie van het asielbeleid. Wanneer
er, zoals onlangs, berichten zijn over grote aantallen asielzoekers die via
een ander Schengen- c.q. EU-land Nederland binnenkomen, ontstaat er heel snel
een discussie over de effectiviteit van de controles aan de buitengrenzen.
Er zijn echter ten minste nog twee andere vragen van belang. De ene is, hoe
goed Nederland zelf kan bouwen op de primaire verantwoordelijkheid van het
land van binnenkomst. Artikel 15b van de Vreemdelingenwet, eerste lid, onder
f, heeft daarop betrekking, in samenhang met onderdeel a. Hoe verloopt de
toepassing van die bepaling? En als dit stelsel door te ongelijksoortige praktijken
binnen de Europese Unie inzake asielverzoeken onvoldoende functioneert, moet
er dan niet ook worden geconstateerd dat een betere afstemming van de kwaliteit
van het behandelen van asielverzoeken op de opvang binnen de Europese Unie
prioriteit zou moeten krijgen in de Europese samenwerking?Mijnheer de voorzitter! Wij zien er met belangstelling naar uit, hoe de
bewindslieden zullen ingaan op onze zorgen en vragen.De heer Talsma (VVD):Mijnheer de voorzitter! Verleden week woensdag heeft de Tweede Kamer uitvoerig
gedebatteerd over het onderwerp dat officieel heet "onderzoek nevenfunctie
procureur-generaal Steenhuis". Mijn fractie wil hier niet opnieuw een bespreking
aan wijden, maar wil de kwestie, gezien het zeer grote belang van het geschokte
en weer te herstellen gezag van de justitiële instituten in ons land,
toch bij deze begrotingsbehandeling niet geheel ongenoemd laten. Mijn fractie
kan zich geheel verenigen met de conclusies die de VVD-fractie in de Tweede
Kamer in het daar genoemde en gevoerde debat heeft getrokken. Mijn fractie
hoopt dat de onderlinge samenwerking tussen de justitiële apparaten op
korte termijn tot herstel van vertrouwen in onze rechtsstaat zal leiden.Voorts wil ik het nog even hebben over de zaak-Tjoelker. Niet over de
strafzaak zelf; die is nog onder de rechter. Ik ken de precieze feiten niet
en in dit huis moeten wij ons niet met concrete strafzaken bezighouden. Ik
doel op een juridische kwestie die zich daarbij heeft voorgedaan en die grote
commotie in ons land heeft gewekt. Dat is begrijpelijk en terecht.Waar gaat het om? In artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht, dat gaat
over openlijke geweldpleging, is bepaald dat een verzwarende omstandigheid
geldt voor degene bij wie het door hem gepleegde geweld enig lichamelijk letsel
respectievelijk zwaar lichamelijk letsel respectievelijk de dood ten gevolge
heeft. De Hoge Raad heeft al in 1894 en daarna onder andere nog in 1990 bepaald,
dat deze verzwaring alleen geldt voor degene van wie bewezen is dat hij persóónlijk
het daar genoemde geweld met het daarbij genoemde gevolg heeft gepleegd. De
Hoge Raad baseerde dit oordeel op de wetsgeschiedenis; dat wil zeggen: de
geschiedenis van de besprekingen bij de totstandkoming van het Wetboek van
Strafrecht in 1885. Daaruit blijkt onmiskenbaar, aldus de Hoge Raad, dat het
zo is bedoeld. In dit kader is het dus begrijpelijk dat de lagere rechters
zich houden aan deze jurisprudentie. Ik teken daar wel bij aan dat het handhaven
van deze opvatting door de Hoge Raad niet betekent dat dit ook de juiste is.
De Hoge Raad kan niet anders dan bij een duidelijke wetsgeschiedenis de daar
vermelde toepassing volgen.Dit standpunt is zeker niet het algemene systeem van ons strafrecht. Integendeel,
wij kennen in het algemeen wel degelijk het zogenaamde medeplegen en ook nog
doen plegen en medeplichtigheid. Het schoolvoorbeeld van dat medeplegen is
een drietal personen die op inbreken uitgaan, waarbij de één
een ruitje forceert en het raam opendraait, een ander door dat geopende raam
naar binnen klimt en dan de voordeur voor de beide anderen openmaakt. Daarbij
neemt de één een televisietoestel weg, de ander een videoapparaat
en de derde niets. Zij hebben dan volgens de algemeen geldende regeling in
ons strafrecht alle drie zich schuldig gemaakt aan diefstal met braak en inklimming,
diefstal van een televisietoestel en een video.Deze ruime toepassing geldt in het algemeen ook bij andere delicten en
in het bijzonder ook bij agressiedelicten als mishandeling, zware mishandeling,
doodslag en moord. Waarom het in dat artikel over de openlijke geweldpleging
anders is geregeld, is mij niet duidelijk, ook niet als ik kennisneem van
het vele dat daarover de laatste tijd is geschreven. Het formele argument
dat het zo bij de totstandkoming is bedoeld, is valabel, maar men kan nu,
100 jaar later, de vraag stellen of het inhoudelijk ook een juiste bepaling
is. Ik ben van mening, voorzitter, dat dit niet het geval is.De minister heeft aangekondigd dat zij een onderzoek zal instellen naar
de vraag of deze bepaling moet worden herzien en of daartoe wetswijziging
nodig is en, zo ja, welke. Ik zou de minister het advies willen geven om daar
niet al te lang mee te wachten. De zaak is betrekkelijk eenvoudig. Tenzij
er alsnog een inhoudelijke reden voor deze afwijkende bepaling zou worden
aangedragen – ik zie dat, zoals gezegd, niet – kan het heel eenvoudig
worden gewijzigd door bijvoorbeeld achter het woord "hij" in het tweede lid
van artikel 141 toe te voegen: "en/of zijn medepleger of medeplegers". Als
de minister die woorden opneemt, is de hele zaak helder en wordt bereikt dat
ook bij dit artikel dezelfde wettelijke regeling van plegen en medeplegen,
met alle consequenties daarvan, van kracht is. Daarmee kan dan tevens een
eind worden gemaakt aan de onrust die deze zaak en deze uitspraak in brede
kring bij betrokkenen, maar eigenlijk in ons hele land, hebben veroorzaakt.
Ik acht het ook hier van groot belang dat er zo spoedig mogelijk helderheid
komt en dat die begrijpelijke en terechte onrust over deze wat vreemde gevolgen
zo spoedig mogelijk kan worden beëindigd.Voorzitter! Ik noem nog een paar kleinere onderwerpen die ik al vaker
bij de begrotingen van Justitie te berde heb gebracht en ook wel eens eerder,
zij het niet met veel succes tot nog toe. Ik wil toch nog één
poging doen om te kijken of deze minister, die ik het ook al eens heb voorgelegd,
nog kans zou zien dit vóór het einde van de kabinetsperiode
alsnog te regelen. Het gaat om kleine maar toch zeker voor de praktijk niet
onbelangrijke zaken. Ik heb al verscheidene malen bepleit –
al voor het eerst, als ik het mij goed herinner, in 1979, in de Nederlandse
Juristenvereniging – dat wijzigingen in de wetboeken en in zeer belangrijke
wetten niet elk ogenblik in werking treden, maar bijvoorbeeld één
keer per jaar, per 1 januari, of voor mijn part twee keer per jaar, per 1
juli en per 1 januari. Dan kan de praktijk zich immers als geheel rustig op
die komende wijzigingen tegelijk instellen en heeft men ook verder voldoende
tijd voor het toepassen van voorbereidingen.Ik heb voor deze gedachte in die juristenvergadering, en ook later, de
warme steun gekregen van de ons allen bekende oud-staatsraad J.M. Polak, die
er ook nog een paar keer op teruggekomen is. Voorgaande ministers hebben mij
gezegd dat zij met belangstelling hadden geluisterd en hun best zouden doen
het in die richting te sturen, maar ik moet tot mijn spijt constateren dat
dit weinig of niet gebeurt. Het tegendeel is zelfs het geval. Ik heb het niet
precies geteld, maar ons Burgerlijk Wetboek is het laatste jaar tussen de
twaalf en vijftien keer gewijzigd – je kunt het je haast niet voorstellen –
op allerlei willekeurige tijdstippen. Ik noem hier voorts alleen het laatste
geval; de minister zal het zich herinneren: de drie belangrijke wijzigingen
in het Wetboek van Strafvordering die wij op 13 januari, nu drie weken geleden,
in dit huis hebben behandeld en goedgekeurd. Dat is een dikke week later in
het Staatsblad gekomen en nu is bepaald dat deze wetswijzigingen ingaan op
1, respectievelijk 2 februari; het eerste zal wel een drukfout zijn, want
dat was een zondag. Dat is dus bijzonder kort nadat men die wetten überhaupt
voor het eerst heeft kunnen zien.Dit is in de praktijk vaak moeilijk. Zoals de minister zich herinnert,
moeten er bij die wijzigingen onder andere nieuwe formulieren worden gemaakt,
omdat nu de weigering van het in ontvangst nemen van een oproeping of dagvaarding
wettelijk en officieel is geregeld. Daar moeten de betrokken personen formulieren,
teksten, voor hebben. Het antwoord van het departement is dan wel eens: men
heeft het toch lange tijd kunnen zien aankomen en men heeft zich toch kunnen
voorbereiden.Voorzitter! Theoretisch is dat waar, maar als je ook maar iets met de
rechtspraktijk te maken hebt of hebt gehad, zoals ik, dan weet je dat dit
niet gebeurt. Er komt een lawine van papier op je af. Als je werkelijk de
gang van zaken van wetsvoorstellen volgt, is het vaak zo dat het toch weer
anders uit de bus komt, door amenderingen, dan aanvankelijk voorzien of dat
het langer – soms ook korter, maar meestal langer – duurt dan
voorzien. Daar heeft de man en vrouw in de praktijk geen tijd voor. Die zegt:
het enige wat ik kan doen om mijn tijd nuttig en verantwoord te besteden,
is het te bekijken zodra het als definitieve wet bij mij binnenkomt.Ik zeg dit zo uitvoerig, voorzitter, omdat ik steeds weer als grote klacht
hoor: het komt allemaal op het allerlaatste moment. De diverse wijzigingen
in het familierecht rond de echtscheidingsprocedure kwamen – zo heb
ik dat zelf meegemaakt – twee dagen voor de datum van ingang per circulaire
bij de griffies binnen. Dat waren circulaires van meer dan 20 kantjes. Dit
kan en moet anders. Is de minister bereid om althans enigszins in mijn richting
te gaan? Het minste zou toch zijn dat zij het normale systeem van de Bekendmakingswet
volgt, dat de eerste van de maand na de eerstvolgende als ingangsdatum geldt.
In de praktijk is dat dus gemiddeld na zes weken. Het zou mij bijzonder verheugen
als de minister dit zou kunnen doen. Het vereist eigenlijk geen enkele regeling;
er moeten gewoon wat betere instructies en termijnen worden vastgesteld. Het
is trouwens ook helemaal in lijn met de Aanwijzingen voor de regelgeving.
Daarin staat namelijk uitdrukkelijk, dat nieuwe regelingen zo tijdig moeten
worden getroffen en bekend worden gemaakt dat het uitvoerend apparaat ruim
de tijd heeft om zich daarop in te stellen.Voorzitter! Over het volgende punt heb ik ook al zo vaak gesproken, hoewel
het inderdaad van een wat minder groot belang is. Het nieuwe BW is niet doorlopend
genummerd, ook niet het nummer van het boek en daarachter het artikel. Dat
kent officieel de tekst van bijvoorbeeld artikel 120 van Boek 6. De praktijk
hanteert dat niet. Tot en met de Hoge Raad wordt gewoon gesproken over 6:120,
maar doordat het niet het wettelijk systeem is, vind je in vele uitgaven van
wetsteksten die vreselijk ingewikkelde, ouderwetse en verkeerde manier van
aanduiden. Je moet voortdurend bovenaan de bladzijde kijken in welk boek je
bezig bent om dan te bladeren naar het bewuste artikel. In de praktijk betekent
dat extra tijd en irritatie, die zich echter heel gemakkelijk laten veranderen.
Ik zou niet weten wat erop tegen is. Het eenvoudige is, dat dit allemaal geregeld
is bij algemene maatregel van bestuur en als de minister en haar medewerkers
de huidige regeling willen handhaven, kunnen ze die laten staan en er gewoon
aan toevoegen dat het ook op de door mij bepleite manier kan. Ook wat dit
betreft, hoop ik dat de minister zich voldoende aangesproken voelt door mijn
woorden om ook dat nog in deze kabinetsperiode te regelen.Voorzitter! Mijn laatste punt betreft toegezegde wetsvoorstellen, die
niet gerealiseerd worden. De minister zal zich de kwestie van de Wet op het
binnentreden herinneren, waarin in 1984 is bepaald dat een deurwaarder die
een vonnis ten uitvoer legt de machtiging van de burgemeester nodig heeft
om daarbij woningen te betreden om in beslag te nemen of die woning te ontruimen.
Destijds heb ik beweerd dat er een principiële fout in zat – en
vrijwel de gehele Kamer was het daarmee eens – en minister Kosto heeft
toegezegd binnen een jaar die aangelegenheid te zullen evalueren en zo nodig
een reparatiewetje te maken, opdat dit "nog voor Kerstmis" 1995 bij de Kamer
zou liggen. Ik heb de minister daar bij de begrotingsbehandeling van het vorige
jaar aan herinnerd, maar ik weet niet of zij het zich herinnert. Zij had kennis
genomen van de schriftelijke voorbereiding, waarin ik uitvoerig heb gewezen
op het verplichtende karakter van een serieuze en duidelijke toezegging van
een minister. Zij antwoordde, dat zij ervoor zou zorgen dat het wijzigingsvoorstel
nog in juli 1997 zou worden ingediend. Ik deed toen wat ongelovig, niet omdat
ik de minister niet wil geloven, maar omdat de praktijk uitwijst, dat dit
soort dingen wel wat meer tijd kosten. Dat bleek ook wel. Het moest eerst,
zij het pro forma, in de ministerraad. Dat is toen eind augustus gebeurd.
Daarna ging het naar de Raad van State. Nu is het februari en het wetsvoorstel,
dat dus per juli jongstleden nadrukkelijk is toegezegd, is er nog steeds niet.
Mij bekruipt het vermoeden, dat er ten departemente toch nog wordt geprobeerd
om ook andere, aanverwante onderwerpen daarbij te regelen.
Ik zou dat onjuist vinden. Ik heb toen ook al gezegd, dat het mij wel zou
zijn als dat ook geregeld kan worden zonder aan het tijdsschema schade toe
te brengen. Ik zou echter graag zien, dat de toezegging van minister Kosto
nu wel werd nagekomen. Ik hoop, dat de minister mij met duidelijke en waargemaakte
toezeggingen wil antwoorden.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! Ook mijn oog was gevallen op de volgende zin in de memorie
van toelichting bij de begroting 1998: "Justitie dient kortom aan haar eigen
maten gemeten onberispelijk te zijn. Een ambitieus doel waaraan Justitie met
kracht zal blijven werken."Dat dit wel een heel ambitieus doel bleek te zijn, is ons de afgelopen
tijd erg goed duidelijk geworden. Na het drama in de Oosterparkwijk, waarin
de bevolking essentiële politiebescherming werd onthouden, kwam het rapport-Bakkenist.
Daarin werd naar aanleiding van het knoeien van Justitie inzake de zaak-Lancée
duidelijk dat de driehoek in Groningen disfunctioneerde. Het is begrijpelijk
en terecht dat alle drie hoofdrolspelers daarvan de consequenties hebben moeten
ervaren, maar dat was nog lang niet alles. Het bleek dat de PG, de heer Steenhuis,
een betaalde bijbaan bij het onderzoeksbureau vervulde en dat hij, als medeobject
van onderzoek, zelf als handelend subject de conceptrapporten onbekommerd
had mogen commentariëren. Onderzoeker Dolman sprak van vertrouwelijkheid
tussen Bakkenist en Steenhuis. Ik vond het eigenlijk nog een understatement
van de minister dat haar toen de oren van het hoofd waren gevallen.In de Groene Amsterdammer van 28 januari jongstleden schrijft Theo de
Roos er het volgende over: "Naast Steenhuis zou het hele college dan het veld
moeten ruimen. Niet omdat Steenhuis een sjoemelaar is, maar omdat bij de uitoefening
van zo'n hoge functie zelfs de schijn van belangenverstrengeling moet worden
voorkomen. Dat is een politiek-bestuurlijk en ook juridisch hecht verankerd
inzicht: het Straatsburgse Hof voor de Rechten van de mens heeft er in diverse
arresten op gehamerd dat de rechterlijke onpartijdigheid boven elke twijfel
verheven moest zijn. Het is ronduit tragisch dat dit punt in alle commotie
totaal uit het zicht is verdwenen."Wat is de reactie van de minister op dit commentaar? Zijn er lessen getrokken
over de wenselijkheid van betaalde bijbanen, met mogelijkheid tot belangenverstrengeling,
van magistraten en zo ja, welke?Maar zelfs dit was nog niet alles. Daarna kwam wat genoemd werd de muiterij
van de magistraten, een volkomen uit de hand gelopen conflict waarin geen
van de betrokkenen scheen te weten wat hij ontketende. Aan de overzijde is
hierover gedebatteerd met de bekende afloop. Alleen de SP koerste aan op een
motie van wantrouwen en het CDA deed dit verkapt. De Eerste-Kamerfractie van
GroenLinks heeft hetzelfde oordeel als onze geestverwanten aan de overzijde:
niet de minister, die handelend en kordaat is opgetreden, was de hoofdschuldige
in het conflict, maar vooral de betrokken magistraten. Maar dat over dit politieke
oordeel heel anders gedacht kan blijven worden, bewijst onder andere het gisteren
verschenen artikel van Bommeljé in de NRC. De discussie hoe om te gaan
met ministeriële verantwoordelijkheid zal blijvend gevoerd worden. Je
kunt in ieder geval zeggen dat paars zich hierin inderdaad als een gewoon
kabinet blijft gedragen. Duidelijk is dat er in de conflicten diepe wonden
zijn geslagen en dat het proces van de noodzakelijke reorganisatie van het
OM nog lang niet voltooid is.Dit is de laatste begroting Justitie van Paars-I en daarom zullen wij
een balansje opmaken. Die balans bevat negatieve en positieve punten. Ik begin
met de negatieve.De fractie van GroenLinks heeft keer op keer het drugsbeleid van paars
gekritiseerd. Paarse verwachtingen en beloften, meer liberalisering, gingen
in smoke op. De minister is keer op keer niet inhoudelijk ingegaan op onze
kritiek en voorstellen, waarbij wij een lans braken voor het rapport-Dufour.
Zelfs haar partijgenoot Glastra van Loon, die net als wij de "war on drugs"
heilloos vindt en het verbod op drugs de goudmijn van de criminaliteit noemt,
had kritiek en wees haar op een rapport van Amerikaanse advocaten voor legalisering
en decriminalisering. Op al deze fundamentele beschouwingen is de minister
nooit ingegaan, eerst vanwege de druk van de Fransen en later omdat zij het
waarschijnlijk had opgegeven vanwege het CDA en de VVD of nog erger, omdat
zij misschien was gaan twijfelen aan het D66-gedachtegoed op dit punt.Ik nodig haar opnieuw uit tot een fundamenteel debat over deze kwestie
en wijs haar er op, dat het huidige drugsbeleid niet alleen zwaar hypocriet
is – met een borrel in de ene hand en een sigaret in de andere hand
is men tegen legalisering van drugs – maar nog sterker, volkomen contraproductief
werkt. Ook de nieuwe politieke verhoudingen in Europa, met name in Frankrijk,
maar ook in Engeland en Duitsland maken nieuwe Nederlandse initiatieven mogelijk.
Is de minister dat van plan?Ter onderbouwing van mijn stelling, dat een verbod op drugs contraproductief
werkt, zal ik de minister een anekdote vertellen. Mijn ouders waren zeer strenge
geheelonthouders. Niet drinken en niet schenken, verslaving begint bij de
eerste druppel en een fles wijn in het kerstpakket werd niet weggegeven, maar
door de gootsteen weggespoeld. Met mensen die alcohol dronken, werd nauwelijks
omgegaan en als kind vond ik mensen die bier of wijn dronken verkeerde mensen.
Zo streng was dat allemaal. Maar diezelfde strenge geheelonthouders waren
het over een ding helemaal eens: ze waren tegen een verbod op alcohol! De
drooglegging in Amerika had hen geleerd, dat dit contraproductief was, sterker,
dat hier de maffia was gecreëerd.Hoe kan het toch zo zijn, dat dit diepe en zo juiste inzicht van de meest
strenge geheelonthouders maar niet wil doordringen tot de dogmatici van de
war on drugs? Welke psychologische en ideologische geborneerdheid is hiervoor
verantwoordelijk? Of zou het heel simpel zijn: alcohol en nicotine, de meest
zware drugs, zijn in onze cultuur geaccepteerd. Dat kennen de Hollanders en
andere vormen van roesbeleving die ze niet kennen, ook al zijn er bijna een
miljoen softdrugsgebruikers, behalve carnaval waarin iedereen uit zijn bol
mag gaan, worden daardoor niet geaccepteerd. Ik vind dit falend drugsbeleid
het grootste fiasco van het paarse justitiebeleid.Een ander hoofdpunt van kritiek is het feit, dat deze minister, tegen
 beter weten in en niet van harte, de grootste cellenbouwer
aller tijden is geworden. Zij stond weer onder enorme politieke druk van de
meerderheid van de politiek, de media en de publieke opinie om snel meer cellen
te bouwen. De memorie van toelichting spreekt van een enorme snelle uitbreiding
van de celcapaciteit, die nu kennelijk afgeremd moet worden. In onze bijdrage
vorig jaar zijn wij hier uitgebreid op ingegaan, wij zullen het niet herhalen.
Wel is ons opgevallen, dat de discussie of dit de goede weg is, toch voorzichtig
op gang komt. In een nota is de minister hierop ingegaan en de roep om alternatieve
straffen, taakstraffen en de discussie over de hoogte en effectiviteit van
de straffen komen schoorvoetend op gang. Allerlei incidenten, zoals ontsnappingen
die trouwens kwantitatief sterk afnemen of afschuwelijk geweld op straat,
die zeer begrijpelijk veel emoties oproepen en dito stemmen kunnen opleveren,
maken dat de discussie helaas schoorvoetend gevoerd kan worden. Toch spreekt
ook de memorie van toelichting bij de begroting over de noodzaak van meer
investeren in preventie, omdat iedereen die er over nadenkt, weet dat pure
repressie nauwelijks een probleem oplost.Op een discussiedag vorig jaar van allerlei deskundigen in Nederland die
ik mocht meemaken over preventie, bleek dat een systematisch lokaal preventiebeleid,
een integraal veiligheidsbeleid nog steeds bij vele gemeenten in de kinderschoenen
staat, ondanks allerlei vrome voornemens. Ik heb de begroting er wat op nagevlooid
om te bekijken hoeveel er nu eigenlijk voor preventie wordt uitgetrokken op
dat totale bedrag van 6,4 mld. De deskundigen hadden me gezegd, dat dit nog
geen 1% van de gehele begroting was. Toen ik alle bedragen opgeteld had, kwam
ik tot dezelfde conclusie. Door de PvdA-fractie aan de overzijde, in de persoon
van mevrouw Kalsbeek, was er kritiek op de ondoorzichtigheid van de cijfers
inzake preventie. Kan de minister mij een precies overzicht verstrekken van
de bedragen die op haar begroting worden uitgetrokken voor preventie? Is zij
het met mij eens, dat het zeer logisch zou zijn om dit percentage naar pakweg
10 op te krikken, niet alleen omdat preventie veel goedkoper dan die peperdure
cellen, maar ook omdat het humaner is en veel beter werkt?Voorzitter! GroenLinks staat in de traditie van partijen, personen en
organisaties die niet zoveel zien in een pure repressieve aanpak. Het abolitionisme,
het afschaffen van gevangenissen, zal wel nooit het partijstandpunt worden –
zelf zal ik dat ook niet bepleiten binnen GroenLinks – maar als utopie
heeft het zeker haar waarde en haar waarde gehad, omdat het uitdaagt om over
alternatieven na te denken, het dwingt te discussiëren over kritiek op
het bestaande systeem en het tot allerlei hervormingen heeft geleid.Ik was van plan om deze laatste beschouwing te wijden aan het werk van
de criminoloog Bonger en het interessante boekje van dr. H.C. Heering over
socialisten en Justitie. Tijdgebrek en andere prioriteiten verhinderen dat.
Misschien komt de gelegenheid daarvoor nog wel een keer.Wel wil ik het hebben over het in mijn ogen schokkende WODC-rapport van
oktober 1997 over huiselijk geweld. De resultaten van dit onderzoek waren
zo onthutsend, dat vele scribenten hebben gepoogd om de methodologische kwaliteit
van het onderzoek ter discussie te stellen. Het kan en mag niet waar zijn,
dat: - 45% van de Nederlandse bevolking zelf ooit slachtoffer is
geworden van niet-incidenteel huiselijk geweld;- 11% van de Nederlanders
hieraan lichamelijk letsel heeft overgehouden;- 30% van de Nederlanders
als slachtoffer hiervan noemenswaardige gevolgen heeft gehad zoals scheiding,
angstgevoelens, neerslachtigheid, eetproblemen of problemen met relaties of
intimiteit;- 21% slachtoffer is van huiselijk geweld dat langer dan
vijf jaar duurde;- 27% slachtoffer is van geweld waarbij de voorvallen
wekelijks of dagelijks voorkwamen;- tweederde van de Nederlanders
iemand kent die slachtoffer is geweest.In 80% is de dader een man en hoe hechter de relatie des te intenser het
geweld. Het enige positieve punt was dat verzet tegen geweld helpt. Wat vindt
de minister van de kritiek die op dit rapport is geleverd? Is het nu wel of
niet een gedegen onderzoek? Kloppen de definities en resultaten? Nog veel
belangrijker is de vraag: wat is het concrete actieplan van de minister om
dit aan te pakken? De politie in Utrecht was er redelijk actief mee bezig,
maar geldt dit ook voor het gehele land? Of zou het zo zijn dat de vele pleitbezorgers
van het gezin als hoeksteen van de samenleving deze werkelijkheid niet onder
ogen kunnen zien en er op grote schaal struisvogelpolitiek wordt bedreven?Er wordt tegenwoordig veel gesproken over meer blauw op straat. Hoe blauwer
hoe beter, lijkt het wel.Wat ik wel opvallend en zeer positief vond in de discussies over en de
lessen uit het drama in de Groningse Oosterparkwijk is dat opeens de wijkagent
weer is herontdekt. Zo'n tien jaar geleden gaf ik als gemeenteraadslid als
hoofdkritiek op de toenmalige reorganisatieplannen dat de wijkagent moest
blijven. Besmuikt werd mijn kritiek toen beaamd door enkele commissarissen,
die overigens het korps allang hebben verlaten. Maar deze agent paste niet
in het systeem, zo werd mij gezegd. Nu is de wijkagent herontdekt. Het kan
verkeren. Wordt deze conclusie voor heel Nederland of in ieder geval voor
de grote steden getrokken?Een ander belangrijk rapport is "Rechtspraak bij de tijd" van de commissie-Leemhuis.
Ik kan niet zonder meer alle aanbevelingen tot de mijne maken, maar op zeer
veel onderdelen onderschrijf ik dit rapport. Daaruit blijkt dat er een investering
van 300 mln. structureel en 170 mln. incidenteel noodzakelijk is om de aanbevelingen
van dit rapport te kunnen realiseren. Dat lijkt veel en dat is het ook, hoewel
er in het kader van ICES kwistig met miljarden voor de harde infrastructuur
wordt gesmeten; dan kijkt men niet op een miljardje meer of minder. Wat is
de reactie van het kabinet op dit rapport? Worden de aanbevelingen overgenomen
en hoe worden de financiële consequenties gezien?In het blad Socialisme en democratie – jaargang 1997, nr. 2 –
een blad van de PvdA dat in zekere mate openstaat voor deskundigen buiten
de sociaal-democratie, stond een interessant artikel van de politicoloog Meindert
Feddema over extreem-rechts. Los van zijn opvatting over een inhoudelijke
of een procedurele democratie – of wellicht een derde weg daar tussenin,
waar ik wel voor voel – stelt hij dat iedereen het erover
eens is dat de bestrijding van geweld van extreem-rechts de hoogste prioriteit
dient te hebben. Uit een onderzoek van Carolien Buis in opdracht van het IPP
naar een vijftal gevallen van geweld van extreem-rechts, bleek dat de meeste
daders niet zijn gepakt. Deelt de minister de conclusie dat de bestrijding
van dit geweld de hoogste prioriteit dient te hebben, dat de politie te weinig
ervaring heeft met politiek geweld en dat dit kennelijk een geheel eigen benadering
vraagt? Zo ja, wat gaat ze daaraan doen?Ten slotte willen wij in deze bijdrage ingaan op de positie van de sociale
advocatuur. Wij betreden daarbij het terrein van de staatssecretaris. Over
het vreemdelingenbeleid komen we met haar nog fundamenteel te spreken, als
we binnenkort de koppelingswet bespreken. De Nederlandse orde van advocaten
sneed in haar brief van 20 januari 1998 dit onderwerp voor de zoveelste keer
aan. Weliswaar is het bereik van de gefinancierde rechtshulp na de recente
reparatiewetgeving enigszins hersteld, maar er zijn toch nog steeds grote
problemen.Wat is de reactie van de staatssecretaris op hun verzoek om de vergoeding
van ƒ 120 per uur, die structureel te laag ligt, stapsgewijs te verhogen
tot ƒ 180? Hoe gaat de staatssecretaris om met de huidige onbevredigende
gedoogsituatie van de betalende praktijk? Wordt het project om het eigenbijdragesysteem
te herwaarderen met voortvarendheid ter hand genomen?De minister is in de Tweede Kamer al ingegaan op het verzoek van videobanden
bij verhoren. Ook D66 kaartte dit daar aan. Wat is hierbij de stand van zaken?
Waar stagneert dit op?Voorzitter! Wat de beloofde balans betreft, zijn de verwachtingen bij
het drugsbeleid, de cellenbouw en de preventie niet waargemaakt. De politieke
tegenwind uit binnen- en buitenland was kennelijk te sterk. Het OM is nog
lang niet onberispelijk, er is nog een lange weg te gaan; het is maar de vraag
of de lessen van Van Traa echt zijn geleerd. De frisse wind van deze vrouwelijke
minister in dit verkalkte mannenbolwerk beviel ons wel, maar heeft tot nu
toe helaas te weinig resultaten opgeleverd.Voorzitter! Wij zijn benieuwd naar de antwoorden van beide bewindslieden.
Ik kan hier zelf helaas niet bij zijn, maar de voorzitter van mijn fractie,
Wim de Boer, zal het ongetwijfeld adequaat van mij overnemen.De heer Meeter (PvdA):Voorzitter! Wie zich na lezing van de rijksbegroting 1998 afvraagt welke
onderdelen van het rechtsbedrijf hij aan de orde zal stellen bij de minister,
de manager van het rechtsbedrijf, dreigt al snel afgeleid te worden door de
incidenten die, dag in dag uit, de aandacht van de media krijgen. Het lijkt
wel of je niet meer meetelt in dit land als je niet voor de televisie of anderszins
antwoord hebt gegeven op de vraag of de heer Steenhuis weg moet, of Docters
van Leeuwen moet aftreden – in de NRC van dinsdag werd in een hoofdartikel
in een alinea van nog geen 19 regels, aan beide heren te verstaan gegeven
dat zij niet langer houdbaar waren – of het openbaar ministerie moet
inbinden etc.De leden van mijn fractie hebben geen behoefte, zich op dit moment, in
afwachting van de rapportage van de heren Van Julsingha en Franken, in de
discussie te mengen en zwarte pieten uit te delen in verband met de ook in
hun ogen zeer betreurenswaardige geëscaleerde en uit de hand gelopen
machtsstrijd tussen de (staande) magistratuur en het door de Tweede Kamer
gesteunde bestuur. Onze fractie hoopt dat de minister in haar voornemen slaagt,
dit conflict tot normale proporties en zelfs nog verder, terug te brengen.
Het pleit in ieder geval voor haar dat zij zich niet ziek gemeld heeft.Voorzitter! Ik heb naar aanleiding van dit incident een opmerking en een
vraag. Overigens verwacht ik op deze vraag op dit moment geen antwoord van
de minister. Mijn opmerking betreft het college van procureurs-generaal; wij
zullen in deze Kamer nog spreken over dit college. Er is een wetsontwerp aanhangig
bij de Tweede Kamer. Daaruit blijkt dat het college bevoegdheden zijn toegekend
die thans de minister toekomen. Is nu voldoende duidelijk welke bevoegdheden
aan het college zijn gegeven en welke bij de minister zijn gebleven?De heer Steenhuis heeft zijn bijbaan gemeld bij de voorzitter van het
college. In het rapport-Dolman staat dat hij dat eigenlijk had moeten doen
bij de procureur-generaal van de Hoge Raad, maar die regeling is kennelijk
een dode letter gebleven. Als de voorzitter van het college het arbeidsrechtelijk –
misschien moet ik zeggen: rechtspositioneel – aanspreekpunt zou zijn,
lijkt deze mededeling afdoende. Of moet voor iemand die deel uitmaakt van
het college het aanspreekpunt liggen bij het ministerie? Ik meen dat met dit
voorbeeld het gevaar geïllustreerd wordt dat ontstaat als er een bestuurslaag
tussen de gerechten – ik moet eigenlijk zeggen: tussen de vertegenwoordigers
van het OM bij die gerechten – en de minister ingevoegd wordt. In hoeverre
gaan dan én dit orgaan én het ministerie besturen, met alle
conflictstof van dien?Ten slotte mijn vraag: in hoeverre moet het aan rechterlijke ambtenaren
en in het bijzonder aan topambtenaren toegestaan zijn om betaalde nevenfuncties
te vervullen? En is voor het antwoord op deze vraag nog van belang of de betaling
in de staatskas vloeit? Het woord "belangenverstrengeling" noem ik niet, in
afwachting van hetgeen de heren Van Julsingha en Franken zullen zeggen. Het
zou interessant zijn als zij ook iets zeiden over nevenfuncties zonder directe
belangenverstrengeling.Mijnheer de voorzitter! Hoe pakkend ook – in eenvoudige bewoordingen –
het beleid en de organisatie van Justitie in de bij de begroting gevoegde
brochures beschreven worden, om de verstrengeling binnen het ministerie van
drie overheidstaken: regelgeving, conflictoplossing en besturen, komen wij
niet heen. In het bijzonder de zorg van deze minister voor het oplossen van
conflicten in de samenleving maakt haar taak ten opzichte van andere ministeries
uniek. Over dit unieke deel van haar portefeuille, de rechterlijke macht,
de rechtsprekende macht, wil ik vandaag enige opmerkingen maken, mede naar
aanleiding van het verschijnen van het rapport-Leemhuis.De aanbevelingen uit dit rapport zullen nog rustig moeten worden overdacht
en behoeven uitwerking. Op de dag dat het verscheen – 21 januari jongstleden –
kreeg ik een uitnodiging voor een NJB-Salon over de Raad van de magistratuur,
in het rapport overigens gewoon Raad voor de rechtspraak genoemd.
Het lijkt mij bemoedigend dat de rechterlijke macht zelf – het bestuur
van de Nederlandse vereniging voor rechtspraak – in een eerste reactie
gematigd positief is. Bij een verdere doorvoering van de aanbevelingen van
het rapport-Leemhuis is voor de leden van mijn fractie van groot belang dat
de rechterlijke macht daar zelf bij betrokken is. Ik zei bijna "blijft", want
de commissie-Leemhuis bestond voor 50% uit rechters en voor de andere 50%
uit twee hoogleraren, een organisatiedeskundige, een bedrijfsjurist en een
advocaat. Alleen de voorzitter had de ambtelijke status, terwijl één
ambtenaar van het ministerie als adviseur aan de commissie was toegevoegd.
Is de minister het met mij eens dat bij de follow up van het rapport-Leemhuis
de rechters zelf een belangrijke stem moeten hebben?Ik ga op drie aspecten van het rapport nader in, te weten het bestuur
van het gerecht afgezet tegen de onafhankelijkheid van de rechter, de Raad
voor de rechtspraak en de decentralisatie van de rechtspraak.Ik ga dus eerst in op het bestuur van het gerecht afgezet tegen de onafhankelijkheid
van de rechter. Het is de bedoeling om integraal management in te voeren,
aldus het rapport. Ieder gerecht dient een bestuur te krijgen dat verantwoordelijkheid
draagt voor het totale reilen en zeilen van het gerecht. Dit brengt onvermijdelijk
een zekere gezagsrelatie tussen bestuur en individuele rechters met zich.
Deze gezagsrelatie zal explicieter worden dan onder de huidige verhoudingen.
Moeten wij hiervoor beducht zijn op grond van de onafhankelijkheid van de
rechter? In het rapport wordt onderscheid gemaakt tussen micro-, meso- en
macro-onafhankelijkheid respectievelijk op het niveau van de individuele rechter,
het gerecht en de rechtsprekende macht als geheel. Met betrekking tot de micro-onafhankelijkheid,
dus met betrekking tot de verhouding ten opzichte van de individuele rechter,
wordt in het rapport op pagina 13 gezegd: "Evenals in andere organisaties
behoort het normaal te zijn dat er in de organisatie een vorm van toezicht
op de voortgang van de werkzaamheden en de productie bestaat." Even verder,
op pagina 40, wordt gezegd: "Het – de invoering van het integraal management –
brengt eveneens onvermijdelijk een zekere hiërarchisering van de rechterlijke
verhoudingen binnen het gerecht met zich. De Commissie ziet hierin vanuit
het oogpunt van rechterlijke onafhankelijkheid geen onoverkomelijke bezwaren
en is bovendien van mening dat het vooral gaat om een formalisering van wat
thans reeds informeel gebeurt."Bij deze overwegingen gaat de NRC in een hoofdartikel "Onafhankelijkheid"
van zaterdag een week geleden al direct op de rem staat. Daarbij wordt Ras,
de in 1989 afgetreden president van de Hoge Raad, aangehaald. Deze zou gewaarschuwd
hebben dat de rechterlijke onafhankelijkheid het niet zou kunnen stellen zonder
"de zelfstandigheid van de magistraat in zijn systeem". Bij lezing van die
afscheidsrede blijkt dat Ras op zijn beurt J. ter Heide citeert. Ras onderbouwt
met deze uitdrukking zijn stelling dat een rechter zich onafhankelijk dient
op te stellen tegenover de politiek in het algemeen, de openbare mening en
de invloeden van zijn eigen milieu. Dat zal niemand betwisten.Ter Heide was hoogleraar aan de Erasmus Universiteit en een exponent van
de jaren zeventig. Uit zijn beschouwing "De onafhankelijkheid van de rechterlijke
macht" uit 1970 blijkt dat hij op zijn beurt de uitdrukking "de zelfstandigheid
van de magistraat in zijn systeem" ontleent aan hetgeen in deze Kamer bij
de behandeling van een wetsontwerp tot wijziging van de rechterlijke organisatie
in 1956 is gezegd. Ik heb de Handelingen erop nagelezen en vermoed dat hij
doelt op een discussie over de invoering van de raio-opleiding. Er was veel
oppositie; eenieder wilde het bij het oude laten. Minister Van Oven verdedigde
deze opleiding met onder andere het argument dat "de jonge jurist in het nieuwe
systeem onder de ogen van verschillende autoriteiten komt, waardoor zij een
juister inzicht krijgen in zijn capaciteiten". Of zoals Ter Heide het formuleert:
"Mensen met frisse ideeën moesten niet worden afgeschrikt van een loopbaan
door enge referentiekaders en codes van degenen die benoemen."Ik vermeld dit stukje geschiedenis om te laten zien dat een op het eerste
gezicht degelijk citaat geheel uit zijn verband gerukt blijkt te zijn en niets
te maken heeft met het behandelde onderwerp. Ook de NRC kan de plank misslaan.
Ieder groot gegroeide organisatie heeft behoefte aan een strak intern management.
Een zekere hiërarchie is daarbij onvermijdelijk. Het mag niet zo zijn
dat de onafhankelijkheid van de rechter daarbij in de weg staat. En behalve
toezicht op de voortgang van de werkzaamheden en de productie, zal dit ook
betekenen dat hij aanwijzingen ter bevordering van de consistentie van de
rechtspraak, bijvoorbeeld alimentatienormen, marges voor straffen na dronken
rijden etc., dient op te volgen. Er moet worden gehoorzaamd aan door de rechtspraak
ontwikkelde normen, die dwingender worden naarmate zij algemener worden toegepast.
Ook een rechter is gebonden aan het recht, en niet alleen aan de wet, waardoor
zijn feitelijke onafhankelijkheid begrensd is. Hieraan doen waarborgen met
betrekking tot zijn rechtspositie niet af.Ter illustratie moge ik de parallel trekken met een groot gegroeid advocatenkantoor.
Mijnheer de voorzitter heeft deze zelfde ontwikkeling doorgemaakt. Toen ik
ruim 35 jaar geleden begon, was ik de onderste van een rijtje van 7. Thans
zijn het er 270, verdeeld over twee kantoren en heten zij "fee-earners". voor
ieder geldt een target aan declarabele en niet-declarabele uren. Er zijn functioneringsgesprekken,
loopbaanplanning, specialisaties, partnerevaluatie etc. Natuurlijk zijn advocatenkantoren
niet geheel te vergelijken met gerechten, maar is er niet bij beide het dilemma
tussen kwaliteit en kwantiteit? Het gaat om kwaliteit, maar die wordt mede
beïnvloed door de omloopsnelheid en dus door kwantiteit.Onder het hoofdje "professionalisering" worden in het rapport enkele aanzetten
gegeven en pilotprojecten genoemd die aangeven dat deze problematiek bij rechterlijke
colleges is gaan leven en dat het besef is ontstaan dat er iets moet gebeuren.
Daar hoort meer en kwalitatief betere ondersteuning en automatisering bij.
De leden van mijn fractie zijn zich bewust van de noodzaak van de kwalitatieve
sprong voorwaarts, die de rechterlijke macht – de rechtsprekende leden
van de rechterlijke macht – moet maken. Daar is een aanpak voor nodig
zoals door de commissie-Leemhuis is omschreven. Daar zijn ook middelen voor
nodig. De heer Pitstra heeft de bedragen reeds genoemd: de
commissie-Leemhuis vraagt 300 mln. structureel per jaar en nog eens 170 mln.
incidenteel bij de aanvang; de commissie wordt al aangeduid als de commissie-Claimhuis.
Hoe ziet de minister de kansen dat middelen in deze orde van grootte de komende
jaren in de begroting van Justitie vrijgemaakt kunnen worden?De heer Pitstra heeft ook iets gezegd over het verhogen van de vergoedingen
voor de gefinancierde rechtshulp. Daarover heb ik nog niet expliciet iets
gezegd, maar ik maak van deze gelegenheid gebruik om een vergelijking te maken:
een verhoging van die vergoedingen met 10% zou op jaarbasis een bedrag vergen
van 30 mln. Als de bedragen die de commissie-Leemhuis vraagt, inderdaad vrijgemaakt
kunnen worden, lijkt het mij dat een dergelijke verhoging daar best nog wel
bij kan.Mijn tweede onderwerp met betrekking tot het rapport-Leemhuis is de Raad
voor de rechtspraak. De commissie stelt voor om een Raad voor de rechtspraak
in het leven te roepen. Dat is niet een compleet nieuwe gedachte. Al tientallen
jaren is met het oog op de werving, de selectie, de opleiding en ook de benoeming
van rechters over een landelijk orgaan gesproken. Integraal management brengt
met zich dat door het gerecht verantwoording moet worden afgelegd. Bij een
Raad voor de rechtspraak zou dat beter gaan dan bij het departement. Ook de
tendens naar rechterlijke samenwerking en het bewaken van de rechtseenheid
vraagt om een landelijk orgaan. Kortom, het takenpakket van de Raad voor de
rechtspraak komt zowel van boven – een zekere verzelfstandiging van
ministeriële bevoegdheden – als van onderen. Dat laatste betreft
het institutionaliseren van het presidentenoverleg. So far, so good. Het lijkt
opportunistisch om aan het huidige incident rondom het college van procureurs-generaal –
dat immers een vergelijkbaar wettelijk orgaan-in-wording is – bezwaren
tegen een Raad voor de rechtspraak te ontwikkelen. Het incident is wel een
illustratie van de problematiek die zo'n tussenorgaan met zich brengt. De
minister wordt op afstand gezet. Ik doel op het beheer van financiële
middelen. Wat de rechtspraak betreft, is zij reeds op afstand gezet; op dat
punt dient zij zich sowieso te onthouden. Als zij op afstand wordt gezet,
zal zij zich dat moeten laten welgevallen. Als de minister, met het oog op
de ministeriële verantwoordelijkheid, op dezelfde wijze als voorheen
toezicht wil blijven houden op dit nieuwe tussenorgaan, ontstaat een dubbel
toezicht: van de minister op het nieuwe orgaan en van het nieuwe orgaan op
de gerechten. Het gevaar daarvan is dat er vertraging zal optreden en dat
men langs elkaar heen gaat werken. Hoe ziet de minister dit? Ik sluit mij
daarmee dus in iets andere bewoordingen aan bij de vragen van de heer Hirsch
Ballin.Mijn derde onderwerp betreft decentralisering van de rechtspraak. In het
vorige beleidsdebat, van juni 1997, heeft de minister als haar voornemen uitgesproken
de voordelen van de kantonrechtspraak te behouden en zo mogelijk uit te breiden,
in welke structuur dan ook. Zij heeft toen naar de commissie-Leemhuis verwezen
met betrekking tot de vraag hoe daaraan gestalte moet worden gegeven.In een artikel in de Volkskrant van 6 november 1997 heeft de minister,
uitgaande van de intussen inderdaad door de commissie-Leemhuis bepleite bestuurlijke
structuur waarin alle vormen van rechtspraak in eerste aanleg onder een noemer
worden gebracht, gefilosofeerd over rechtspraak in verschillende dependances
die zich niet zal beperken tot typische kantongerechtszaken. Ik heb begrepen
dat de president van de rechtbank Den Haag, voor wat zijn arrondissement betreft,
doende is met een uitwerking die zou inhouden dat in Leiden en Gouda plus
minus 10%, dus in totaal 20%, van de thans bij de rechtbank Den Haag aanhangige
zaken gecombineerd met kantongerechtszaken in dependances zouden worden afgedaan.Een dergelijke ontwikkeling is ook in andere arrondissementen denkbaar.
De leden van mijn fractie kunnen zich in een dergelijk perspectief vinden
en hebben tegen de achtergrond van dit perspectief geen onoverkomelijke bezwaren
tegen de in het rapport-Leemhuis geschetste vormgeving van de bestuurlijke
samenvoeging van kantongerechten en rechtbanken. Wel vragen zij zich opnieuw
af waar het geld voor dit alles vandaan komt. Als er geen geld is voor deze
decentralisatie voor rechtspraak of, nog erger, als uit bezuinigingsoverwegingen
toch de dichter bij de burger uitgeoefende kantonrechtspraak wordt opgeheven,
zien wij in deze bestuurlijke samenvoeging als doel op zich weinig of niets.
Is de minister dat met ons eens?Mijnheer de voorzitter! Nu het abstractieniveau van mijn vraagstelling
zozeer is afgenomen, wil ik tenslotte nog een ander onderwerp aansnijden.
In het algemene stuk van de rijksbegroting wordt op blz. 22 gesproken van
initiatieven rond alternatieve vormen van geschillenbeslechting, met name
experimenten in Zwolle en Amsterdam met bemiddeling door respectievelijk een
rechter en een gecertificeerde externe bemiddelaar.Wij zijn voorstander van het beslissen van geschillen door bemiddeling.
Mediation heet dat tegenwoordig in goed Nederlands, al schijnt een echte mediator
onderscheid te maken tussen beide begrippen. Wij vragen ons echter af waarom
niet bij geschillenbeslechting door de rechtsprekende macht meer bemiddeld
kan worden. Mediation binnen de rechtsprekende macht dus. Wij zetten een kritisch
vraagteken bij een verwijzing van justitiabelen door de rechterlijke macht
naar mediators, die geen rechter zijn en tegen betaling geschillen oplossen,
ook al hanteren zij daarbij een op zichzelf schappelijk tarief.Als ik het goed heb begrepen, zijn de eerste ervaringen met beide experimenten
in overeenstemming met dit kritische vraagteken. In Amsterdam hebben kortgedingrechters
nog niet of nauwelijks verwezen naar externe mediators. Waar zij dat opperden
tegenover de justitiabelen schijnt het zo te zijn geweest dat de advocaten
de hint begrepen hebben en snel tot een regeling gekomen zijn, zonder dat
het tot mediation kwam. In Zwolle zou het initiatief succes hebben. Kan de
minister het resultaat tot op heden van deze experimenten bevestigen?Iets anders is dat de rechtsprekende macht ook hier heel goed gebruik
zou kunnen maken van de ervaring van mediators, veelal oudere advocaten. Indien
het instituut rechter-plaatsvervanger nog niet in de ban is gedaan –
blijkens de brief van de minister van 3 november 1997 is zij op haar aanvankelijke
 plannen op financiële motieven teruggekomen – zou
op die wijze mediationexpertise ingehuurd kunnen worden. Uiteraard kan dit
alleen voorzover het gerecht niet uit eigen gelederen in deze specialiteit
kan voorzien. Als rechter-plaatsvervanger is de mediator in de rechterlijke
macht ingepast. Ik heb begrepen dat in Alkmaar op deze manier mediationexpertise
wordt ingehuurd door de president van de rechtbank. Wat vindt de minister
hiervan?Mijnheer de voorzitter! Het is de laatste begroting van de minister in
deze kabinetsperiode. Mijn fractie heeft van het begin af aan waardering gehad
voor het beleid van deze minister. In het debat over de vorige begroting heb
ik met veel genoegen geluisterd naar de open en indringende beschouwingen
van de minister over datgene, waarmee zij bezig is. Zij heeft bij die gelegenheid
te kennen gegeven door te willen gaan met waarmee zij bezig is. Recente incidenten
hebben de kans daarop niet vergroot. Men zou het ook zo kunnen zeggen dat
de incidenten en de vloed van publiciteit het beleid, dat als een verademing
werd ervaren zijn gaan overschaduwen. Als incidenten structureel worden, kunnen
wij er ook in deze Kamer niet omheen. De conclusie moet dan ook zijn dat onze
waardering is afgenomen. Wij zullen met veel belangstelling naar de reactie
van de minister luisteren.De heer Holdijk (SGP):Mijnheer de voorzitter! Het is mij vergund om in deze gedachtewisseling
over de begroting 1998 mede namens de fracties van de RPF en het GPV te spreken.Bij gelegenheid van de behandeling van de laatste Justitiebegroting van
dit kabinet en van deze bewindsvrouwen heb ik er niet zozeer behoefte aan
om wat wel genoemd wordt de balans op te maken. Wel zal ik mij een enkele
terugblik veroorloven en voorts is het zaak om over de "datumgrens" van dit
kabinet heen te kijken. Beschouwingen in de memorie van toelichting vormen
voor mij de aanleiding om bij de functie van rechtsregels stil te staan en
overigen zou ik enige aandacht willen schenken aan het rapport "Rechtspraak
bij de tijd".Het is de eerste bladzijde van het algemene gedeelte van de memorie van
toelichting die reeds uitnodigt tot een terugblik. Daar wordt een reeks van
resultaten opgesomd die in de bijna voorbije kabinetsperiode konden worden
genoteerd. Ik citeer: "Op veel terreinen is de doelmatigheid merkbaar vergroot
zoals blijkt uit de verrichtingen van onderdelen van de rechterlijke macht
(...)" en: "Het gevoerde beleid heeft inmiddels tot concrete resultaten geleid."
Zonder nu op de aldaar vermelde resultaten in te gaan, ben ook ik inderdaad
de mening toegedaan dat de doelmatigheid van de rechterlijke macht is vergroot.
Bij voorgaande begrotingsbehandelingen heb ik meermalen klachten geuit over
oneigenlijke werkzaamheden waar rechters zich mee bezig moesten houden, zoals
het aanvullen van losbladige wetsteksten. Mij is verzekerd dat dit nu tot
het verleden behoort. De beschikbaarheid van wetboeken is aanzienlijk verbeterd.
Men beschikt zelfs over faciliteiten als ADW (Algemene databank wetgeving),
met wetgeving on line, CD Rom-schijven en dergelijke. Bovendien heeft men
de nodige cursussen kunnen volgen om met deze instrumenten om te kunnen gaan.Het zijn in de ogen van sommigen, zeker bezien in de context van het totale
justitiegebeuren, misschien kleinigheden. Ik heb echter gemeend, te mogen
vaststellen dat deze kleine, concrete stapjes voorwaarts een sterk motiverende
en stimulerende invloed hebben op degenen die dagelijks met de rechtspleging
zijn belast. Daarom vind ik deze vooruitgang, deze kleine stap, een compliment
waard.Tevredenheid is echter een menselijke hoedanigheid die meestal maar kort
van duur is, en dat is in zeker opzicht nog goed ook. Wensen blijven er altijd
in overvloed. Dat bleek nog weer eens uit een bijdrage van mr. Korthals Altes,
rechter-commissaris te Amsterdam, in de NRC van 23 juli jongstleden onder
de kop "Justitie werkt nog steeds 19de-eeuws". Daaruit blijkt dat er aan de
outillage van de rechterlijke macht nog het nodige te verbeteren is, en dat
liefst vóór het einde van de 20ste eeuw.Inspanningen ter vergroting van de doelmatigheid blijven nodig. Niettemin
meen ik te moeten blijven wijzen op de gevaren van het uitsluitend meten van
doelmatigheid in cijfers en van het sturen op basis van cijfers. Opnieuw vraag
ik aandacht voor de stelling dat kwaliteit óók productie is.
Kwantiteit is te meten in productiecijfers, maar mooie cijfers zeggen niet
alles, integendeel soms. Ik kan het niet helpen dat ik hierbij even moet denken
aan de actuele verwikkelingen rondom het openbaar ministerie te Groningen.
Prachtige, zelfs voorbeeldige productiecijfers aldaar. Als ik het goed zie,
schortte het bij het openbaar ministerie, zij het niet alleen daar, aan voldoende
gevoel voor bestuurlijke verhoudingen. Ook het rapport-Bakkenist getuigt daarvan,
als er geconcludeerd wordt dat het openbaar ministerie te Groningen een strak
geleide organisatie vormt, waar cijfers echter een te absoluut gewicht hebben
gekregen bij de beoordeling van doelstellingen van het OM!Nu terug naar de kwaliteit.Op blz. 14 van de memorie van toelichting kom ik de uitspraak tegen dat
"het noodzakelijk is de kwaliteit van de contacten met de afnemers of gebruikers
van Justitie te verhogen". Afgrijselijk jargon, "afnemers of gebruikers";
maar goed, ik citeer. Deze doelstelling brengt mij tot de vraag, hoe ver de
minister van Justitie is met de "kwaliteitsborgmetingen". Zijn bijvoorbeeld
verdachten én slachtoffers wel eens systematisch benaderd met "klanttevredenheidsvragen"?Dan kom ik op de functie van rechtsregels. De memorie van toelichting
biedt onder het kopje "Pluriformiteit, sociale cohesie en recht" wat dat betreft
een interessant aanknopingspunt. Dat geldt trouwens ook voor de daarop volgende
opmerkingen over rechtsbescherming, juridische advisering en bemiddeling,
in het bijzonder als deze betrekking hebben op de normering van de wetgever
door middel van "open begrippen".In dit verband heeft speciaal één zin in de memorie mijn
aandacht getrokken: "Er bestaat thans meer nog dan vroeger behoefte aan de
bindende functies van het recht." Ik ben geneigd, die stelling van harte bij
te vallen. Onmiddellijk dringt zich echter de vraag op of en zo ja, hoe het
recht die bindende functies nog waar kan maken.Deze vragen werden mij ingegeven na lezing van een artikel van prof. mr.
A.M. Hol in het januari nummer van dit jaar van Trema, waarmee
hij een serie over rechtsvinding, die begon in 1996 en waaraan diverse auteurs
hun bijdrage hebben geleverd, evaluerenderwijs afsluit. Het zou te ver voeren
de inhoud van het overigens niet omvangrijke artikel hier samen te vatten.
Ik kan het echter iedereen die bij de rechtsvinding of de rechtsvorming in
bredere zin is betrokken zeer ter lezing aanbevelen. Gegeven het feit dat
zijn bijdrage in het tijdschrift voor de rechterlijke macht is gepubliceerd,
ligt het voor de hand dat Hol zich speciaal richt op de vraag wat heden ten
dage de inbreng van het recht is in de rechterlijke rechtsvinding.Zijn analyse van de afnemende betekenis van het recht of de rechtsregels
voor de rechtsvinding is echter van bredere, algemene betekenis. Aan de hand
van eerder in de serie geleverde beschouwingen en Angelsaksische literatuur
komt hij, de situatie van de twintigste eeuw vergelijkend met die van de negentiende
eeuw, tot de conclusie dat de normerende functie van het recht in niet geringe
mate is afgenomen. Hij signaleert een toenemende "normvervaging" binnen het
recht. Het dienen van het algemeen belang als dominante functie van het recht –
met een daaraan gekoppelde vrij rigide toepassing van regels – heeft
ingeboet ten gunste van Einzelfallgerechtigkeit. Tegenover een rigide, principiële
toepassing van het recht is een flexibele, op het geval toegesneden pragmatische
benadering van juridische conflicten komen te staan. Door het gebruik van
open normen heeft het recht aan scherpte verloren. Ietwat gechargeerd geformuleerd,
is het niet langer de algemene rechtsregel die voorschrijft hoe in concrete
gevallen dient te worden gehandeld, maar zijn het de bijzondere gevallen die
de inhoud van de algemene rechtsregel bepalen. Als gevolg van een andere rangschikking
van de verhouding van individu en gemeenschap en de daarmee gepaard gaande
verandering in gezagsstructuren is de functie van het recht niet meer zozeer
gelegen in het reguleren van gedrag op basis van aan het recht zelf ontleende
normen, maar veeleer op het coördineren van in de maatschappij vigerende
normenstelsels die van het recht zelf zijn onderscheiden. Bij deze afstemming
krijgt de belangenafweging grote betekenis. Open normen en de feiten of omstandigheden
van het geval worden zo de coördinaten voor de rechterlijke beslissing.
Vranken zegt het zó in het Algemeen deel 2 van de Asser-serie: "Recht
is een discursieve grootheid, dit wil zeggen het altijd voorlopige resultaat
van een proces van meningsvorming en overtuiging ..."Ik denk dat Hol de toenemende "normvervaging" scherp maar juist heeft
geschetst. Het woord "normvervaging" plaats ik bewust tussen aanhalingstekens
vanwege de dubbelzinnigheid die erin is gelegen; het recht als spiegel van
een cultuur: vage maatschappelijke normen leiden tot vage juridische normen.
En deze stand van zaken roept de vraag op of in deze zienswijze, die mij de
vigerende toeschijnt, nog wel zelfstandige betekenis aan het recht toekomt.
Die vraag behoeft toch een antwoord als in de memorie van toelichting met
zekere stelligheid wordt verklaard dat er thans, meer nog dan vroeger, behoefte
bestaat aan de bindende functies van het recht.Kan en wil de minister eens nader uiteenzetten – althans een begin
daarmee maken – hoe het recht deze functies in deze tijd, waarin hoge
waarde wordt toegekend aan individuele, subjectieve waarden en normen, nog
kan realiseren? Heeft Hol niet juist overtuigend aangetoond dat hét
recht niet meer bindt, eigenlijk niet meer bestaat? Het moet immers voortdurend
gevonden en uitgevonden worden, al naar gelang de spelers op het desbetreffende
maatschappelijke veld. Hoe ziet de minister dán nog de eigen, sturende
functie van het recht?Voorzitter! Ik blijf nog even dicht in de buurt van de memorie van toelichting,
waar het gaat over "justitie in de buurt". Dit project is één
van de negen – let wel: negen! – experimenten tot vernieuwing
van de lokale justitieorganisatie in het kader van het grotestedenbeleid.
De conclusie van een voortgangsrapportage, gebaseerd op voorlopige indrukken
en jong cijfermateriaal van de vier projecten in opbouw, is, aldus de Justitiekrant
van 3 oktober 1997, positief te noemen. De minister zal zich mogelijk herinneren
dat ik bij een eerdere begrotingsbehandeling, toen het project nog in status
nascendi verkeerde, aandacht aan dit project heb besteed. Toen gaf ik van
enige voorzichtige reserve blijk, omdat het concept mij niet helder voor ogen
stond. Mij stonden de Franse "maisons de la justice" voor de geest, waarbij,
als ik goed ben ingelicht, men eerder aan buurthuizen dan aan bijkantoren
van rechtbank en parket moet denken. Die kant moesten we, zo betoogde ik destijds,
niet op; justitie is geen maatschappelijk werk en men moet ook niet doen alsof
dat wél zo is.Uit de genoemde voortgangsrapportage maak ik nu op dat er in ten minste
één opzicht sprake is van succes van het experiment, in die
zin dat de doorloopsnelheid van zaken vaak is teruggebracht van vele maanden
tot enkele weken, zodat er in die gevallen van een effectief lik-op-stuk-beleid
gesproken kan worden. Dat valt in mijn ogen positief te waarderen.Opmerkelijk is evenwel dat in de zojuist genoemde Justitiekrant een verslag
van een gesprek met de president van de Haagse rechtbank voorkomt, waarin
toch ook enige reserves naar voren komen. Behalve de waarschuwing dat we zeker
niet te veel naar Frankrijk moeten kijken, klinkt in dat interview ook in
meer algemene zin enige reserve door over dit project, daar waar het gaat
om efficiënt werken binnen Justitie. "Zolang we noch genoeg geld, noch
voldoende mensen hebben, moeten we dus buitengewoon alert zijn waar we wie
inzetten en waarom", aldus de rechtbankpresident. Hij blijkt, als ik hem goed
versta, meer een voorstander van nevenvestigingen van de rechtbank dan van
nieuwe projecten in de buurt, "waarvan we helemaal niet weten wat ze moeten
voorstellen". Ook in het licht van het rapport van de commissie-Leemhuis is
er de vraag wat we ons moeten voorstellen. Daarin is óók sprake
van vestigingen of nevenvestigingen dicht bij de burger. Is het de bedoeling
dat we op termijn "maisons de la justice" óók in civilibus krijgen?
Kan de minister ons iets meer meedelen over haar visie op de langere termijn,
waar het gaat om de ontwikkeling van de projecten "justitie in de buurt"?Voorzitter! In het zojuist vermelde interview maakte de president ook
nog een opmerking van wat algemenere strekking, als het gaat om pogingen tot
verbetering van de toegang tot de rechter. Hij signaleert onvoldoende besef
voor het feit dat rechten niet onbeperkt zijn en dat er grenzen
zijn aan de mogelijkheden van het recht. Bijna vermanend klinkt het: "Het
is goed dat wij ons allemaal realiseren dat er grenzen zijn: aan de zorg,
en ook aan de rechtspraak. Door steeds maar nieuwe projecten te starten, wekken
we verwachtingen bij de burgers die we niet waar kunnen maken. En dat is niet
bevorderlijk voor het vertrouwen in de rechtspleging." Dat ik de zorg van
president deel wat betreft het overvragen van het recht, zal in het licht
van mijn eerdere opmerkingen over de rol van rechtsregels bij de rechtsvinding,
geen toelichting behoeven. Dat overvragen verklaart intussen in a nutshell
de toenemende druk op Justitie.Voorzitter! Tot besluit nog een enkele opmerking en vraag naar aanleiding
van het rapport van de Adviescommissie toerusting en organisatie zittende
magistratuur dat hier door voorgaande sprekers is genoemd en op 21 januari
jongstleden aan de minister is overhandigd. Ik wil hierover een drietal korte
opmerkingen maken en vragen stellen, die wellicht in de beantwoording begrepen
kunnen worden. De in dat rapport voorgestelde Raad voor de Rechtspraak richt
zich tot de besturen van de gerechten en voert daarover het gezag, door algemene
regels te stellen onder andere in de vorm van bindende beleidsregels. Vraag
is hoe ver het gezag van de Raad langs deze weg strekt. Blijft de individuele
rechter onafhankelijk of verwordt hij tot een rechterlijke bestuursambtenaar?
De Raad oefent ook toezicht uit op afzonderlijke gerechten, maar de minister
krijgt weer bepaalde toezichtsbevoegdheden ten opzichte van de Raad. In de
sfeer van beheer toetst de minister marginaal op de doelmatigheid en volledig
op de rechtmatigheid van het gebruik van het toegekende geld. Betekent dit
dat de minister een president kan "afrekenen" op productie?Het rapport – en dit als laatste hierover – signaleert terecht
dat er dringend behoefte is aan meer rechters en ondersteuners. Ik zou nu
reeds die behoefte aan ondersteuners willen benadrukken. Een rechter is immers
een beslisser, niet een schrijver, wat hij nog steeds ook is. Een ervaren
rechter kan twee tot vier stafjuristen aan het "schrijven" zetten, zo is mij
meegedeeld.Voorzitter! Ik heb geen opmerkingen gemaakt over het vreemdelingenbeleid,
omdat wij binnenkort daarover nog uitvoerig zullen discussiëren. Ik heb
evenmin over de rechtsbijstand gesproken. Wat dat betreft, sluit ik mij aan
bij de opmerkingen van de heren Pitstra en Meeter. Ik ben benieuwd naar de
visie van de staatssecretaris na alle plannen en rapporten die zijn uitgebracht
en voorstellen die zijn gedaan, met uitdrukkelijk van mijn kant de verklaring
dat ik onder geen beding zou terug willen naar de situatie van openeinderegelingen,
die wij gekend hebben. Als ik alle voorstellen in verband zie, zou dit weer
daartoe kunnen leiden. Dat moet in elk geval vermeden worden.Voorzitter! Met belangstelling zal ik naar beide bewindsvrouwen luisteren.De heer Glastra van Loon (D66):Voorzitter! Er is een vorm van geweld die ons diep verontrust, ook als
hij ons niet direct bedreigt. Dat geweld heeft de naam "zinloos geweld" gekregen,
maar die naam verhult meer dan hij verduidelijkt. Het is maar de vraag of
dat geweld voor de bedrijvers ervan zo zinloos is. Die bedrijvers bevredigen
immers op die manier een acute behoefte. Het wellustige schoppen en slaan
heeft ook voldoende overeenkomstig met verkrachtingen om van die andere vorm
van geweld licht te laten vallen op het schoppen en slaan.Ik denk dat het beter is te spreken van doelloos geweld. Ik geef een paar
voorbeelden ter verduidelijking. Wanneer mensen elkaar in een oorlog doodschieten,
wanneer maffiosi van de ene groep de concurrenten van een andere neerknallen,
wanneer een man een andere man vermoordt omdat deze overspel heeft gepleegd
met zijn vrouw, dan heeft dat doden iedere keer een doel. Hoe afschuwelijk
het doodmaken in al deze gevallen ook is, het gaat om iets dat wij kunnen
verklaren vanuit het doel dat ermee wordt nagestreefd. Zo kunnen wij het een
plaats geven onder de dingen waar ons verstand bij kan. Dat kunnen wij juist
niet, wanneer iemand zoals in het geval van Tjoelker zo lang zo hard door
willekeurige anderen wordt mishandeld dat hij eraan bezwijkt. Wij uiten onze
verbijstering over zulk gedrag door het onmenselijk en beestachtig te noemen,
alsof het doelloze geweld daardoor beter begrijpelijk zou worden. Het tegendeel
is echter het geval. Wij leiden onszelf zo juist op een dwaalspoor. Ik licht
dit toe.Wanneer wij menselijk en dierlijk gedrag met elkaar vergelijken, blijkt
het belangrijkste verschil tussen beide hierin te bestaan dat dieren in sterke
mate aan de leiband lopen van erfelijk bepaalde instincten en mensen daarmee
vergeleken in hun gedrag een grote instinctieve losbandigheid vertonen. Die
relatief hoge graad van instinctieve ongebondenheid van het menselijke gedrag
blijkt vooral uit de grote verscheidenheid van de manieren waarop zij in de
loop van de geschiedenis hun levens vorm hebben gegeven. Zij manifesteert
zich in een bonte veelheid van culturen en niet minder in de verscheidenheid
van de manieren waarop individuen zich binnen die culturen gedragen. Aan de
hand van deze waarnemingen kunnen wij vervolgens vaststellen dat sommige culturen
sneller veranderen dan andere en dat binnen sommige daarvan een grotere mate
van individuele verscheidenheid heerst dan in andere. Dan valt het op dat
onze westerse beschaving sedert de industriële revolutie meer is veranderd
dan in alle daaraan voorafgaande eeuwen en dat de verschillen tussen individuen
in onze moderne westerse maatschappij groter zijn dan in niet-westerse culturen.De mens, zei Nietzsche, is een "nicht festgestelltes Tier": een levend
wezen dat in vrijwel iedere situatie uit verschillende mogelijkheden kan kiezen
en dat zich erop kan beraden welke daarvan de minst en welke de meest verkieselijke
is. Wij ervaren dat over het algemeen als iets positiefs, als vrijheid. Wij
zijn er ons over het algemeen minder helder van bewust dat wij voor die vrijheid
een niet geringe tol moeten betalen. Juist doordat wij niet aan een vast repertoire
van erfelijk bepaalde gedragspatronen zijn gebonden, juist doordat ons gedrag
in zo hoge mate plastisch en flexibel is, rust op ons de niet geringe last
ons gedrag voor een groot deel zelf te moeten bepalen, er zelf vorm aan te
moeten geven, zelf iets van ons leven te moeten maken.Het is zaak op dit punt nauwkeurig te zijn. Aan de orde is nu niet een
kwestie van keuzevrijheid in de geest van: zal ik dit doen en dat laten of
zal ik dat doen en dit laten? Zal ik mijn geld steken in een nieuw bankstel
of in een vakantie? Zal ik eerst gaan studeren en later meer verdienen of
nu gaan werken en meteen verdienen, enz.? De vraag "wat maak ik van mijn leven"
veronderstelt keuzemogelijkheden, maar het gaat daarbij om nog iets heel anders.
Met die vraag word je immers niet alleen voor een aantal mogelijkheden gesteld,
maar tegelijkertijd tegenover jezelf geplaatst: tegenover jezelf als degene
voor wie er mogelijkheden zijn waaruit je kunt kiezen, maar bovenal tegenover
jezelf als iemand voor wie niet alleen de uitkomsten van afzonderlijke keuzes
van belang zijn, maar voor wie ook het eindresultaat van die opeenvolgende
keuzes, de vorm die haar of zijn leven daardoor aanneemt, ertoe doet.Hiermee kom ik tot de kern van mijn betoog. Dat wij mensen niet zoals
dieren door erfelijke, naar de soort bepaalde instincten worden gedirigeerd,
betekent onder andere dat wij onze neigingen en behoeften in toom kunnen houden
en de bevrediging daarvan kunnen uitstellen tot later. Dat begon op het moment
waarop mensen zich niet meer voedden met de vruchten van het veld, maar de
zaden daarvan verzamelden en het zaaiden in door hen eerst bewerkte aarde
om er een volgend seizoen de vruchten van te plukken. Het gaat een hele stap
verder, wanneer men in magere jaren een deel van de opbrengst opzij legt als
zaaigoed en een hongerige maag op de koop toeneemt om zich ervan te verzekeren
dat men zich ook in komende jaren zal kunnen voeden. Onze moderne westerse
beschaving heeft dit vermogen nog tot veel verdergaande hoogtes opgevoerd.Dit vermogen tot het disciplineren en domesticeren van onszelf is niet
onbeperkt. Mensen zijn niet volstrekt autonoom, geen absoluut vrije wetgevers
van zichzelf, zoals een aantal denkers uit het tijdperk van de Verlichting
meende. Maar zij kunnen dit vermogen wel ontwikkelen, zij kunnen wel nieuwe
vormen geven aan het uitstel van hun behoeftebevrediging. Zo is in de loop
van de geschiedenis een aantal verschillende culturen voortgebracht, waaronder
de onze.Tot de meest in het oog lopende kenmerken van onze moderne westerse cultuur
behoort nu de nog steeds verdergaande ontwikkeling van wetenschap en technologie
en het daardoor uitzonderlijk hoog gestegen peil van onze welvaart, maar tegelijkertijd
de hoge mate waarin wij ons natuurlijke milieu hebben omgevormd voor onze
menselijke doeleinden en daarmee onze overlevingsmogelijkheden op deze planeet
in gevaar brengen.De problemen die in verband met dat laatste de kop opsteken, staan in
het middelpunt van de discussie. Ik ga daar nu niet op in. Ik wil een heel
andere kwestie belichten, namelijk de vraag of de ontwikkeling van onze cultuur
in haar huidige fase niet ongemerkt bezig is de grondslag aan te tasten waarop
zij rust en of het zinloze, doelloze geweld dat ons zo verontrust niet moet
worden gezien als een van de symptomen van die aantasting.De bewegende kracht van de ontwikkeling van culturen, vermeldde ik eerder,
ligt besloten in ons vermogen de bevrediging van onze neigingen en behoeften
uit te stellen tot een later tijdstip. De tijd die zo vrij wordt gemaakt,
biedt ruimte aan de ontwikkeling van middelen en methodes waarmee die bevrediging
uitgebreider, gevarieerder en voor grotere aantallen mensen mogelijk wordt.
Dat zijn beoogde positieve effecten. Daar komt echter in onze tijd een niet
beoogd negatief effect bovenop. De weergaloze ontwikkeling van wetenschap
en technologie maakt het soort uitstel van de bevrediging van onze behoeften
en neigingen, waaraan zij hun ontstaan te danken hebben, steeds meer overbodig.
Er heeft niet eerder in de geschiedenis een maatschappij bestaan waarin mensen
zo snel en onmiddellijk op hun wensen en wenken bediend kunnen worden als
de onze. Niet eerder daardoor ook een maatschappij waarin het menselijke vermogen
tot zulk uitstel meer wordt verwaarloosd en verzwakt.Ik ken nog de tijd waarin je voor aardbeien en kersen op het voorjaar,
voor appels, peren en noten op het najaar moest wachten. Een tijd ook waarin
je om naar Oost-Indië te gaan een weken durende scheepsreis per stoomschip
moest maken en waarin je pas eigen inkomsten had wanneer je ging werken. Een
tijd dus waarin telkens, zoals dat heet, je geduld op de proef gesteld en
dus geoefend werd en waarin het hebben van tijd als iets positiefs werd gewaardeerd.Ik bepleit geen terugkeer naar die tijd. Ik noem alleen enkele voorbeelden
van uitgestelde behoeftebevrediging om te beklemtonen, hoezeer dat nog in
een recent verleden een telkens terugkerende, een vanzelfsprekend in onze
cultuur geïntegreerde ervaring was. We werden, ook zonder ons daarvan
bewust te zijn, dagelijks ermee en erdoor opgevoed. Die opvoeding zijn wij
voor een groot deel kwijtgeraakt.Niet uitstel, niet zelfdisciplinering, niet de ontdekking dat uitstel
van bevrediging ruimte schept voor nieuwe ervaringen en dat begeerd genot
door uitstel kan uitmonden in verhoogd en verfijnder genot, maar de onmiddellijke,
directe voldoening van onze wensen – die al vaak eisen en zelfs rechten
worden genoemd – op iedere dag van het jaar en op ieder moment van de
dag maakt de dienst van ons bestaan uit. Fast food op willekeurige momenten
van de dag, wanneer de zin daarin zich aanmeldt, verdringt zorgvuldige voorbereide
en op daarvoor bestemde uren te genieten maaltijden. Fast sex speelt een overeenkomstige
rol in de vormgeving van de affectieve relaties tussen mensen. Zinloos, doelloos,
onbeheerst, spontaan uitbarstend geweld ligt in de lijn van deze ontwikkeling.
Veel vormen van vandalisme sluiten hier naadloos op aan. Een algemene daling
van de geweldsdrempel past in dit geestelijke klimaat. De roep om hogere vrijheidsstraffen
en om het weer invoeren van de doodstraf doen dat niet minder.Wij zijn aangekomen op een punt in de ontwikkeling van onze cultuur waarop
de ontremming van neigingen en begeertes zozeer veld winnen, dat de grondslag
van cultuur in welke vorm dan ook daardoor wordt bedreigd. Wanneer niet alleen
de onmiddellijke bevrediging van onze behoeften maar ook onze reacties op
wat daaraan in de weg staat in de ban komen van en gericht worden op onmiddellijke
resultaten en wanneer geweld door steeds meer mensen wordt gezien als een
probaat middel om die onmiddellijkheid te bewerkstelligen, raken wij verzeild
in een vicieuze cirkel. Naarmate de korte termijn de lange termijn verder
uit ons gezichtsveld verdrijft, onttrekken zich de toekomstige
negatieve effecten van deze ontwikkeling meer aan ons oog. De verleiding om
die weg op te gaan, wordt bovendien vergroot door het feit, dat reeds de beloftes
van resultaten op korte termijn bij velen gunstig worden ontvangen. In het
verlengde daarvan levert alleen al de aankondiging van direct effect sorterende
maatregelen electoraal gewin op.Op dit punt past een woord van waardering en zelfs van bewondering voor
het optreden van de minister van Justitie uit de mond van iemand die het gedachtegoed
van D66 na aan het hart ligt. Natuurlijk kent ook het bewind van deze minister
punten waarop kritiek mogelijk is, maar als haar één ding niet
kan worden verweten, dan is het dat zij zich heeft laten meevoeren door de
bij haar aantreden overheersende opinie waarin de gevaren van internationaal
georganiseerde criminaliteit tot zulke afmetingen werden opgevoerd, dat een
niet door de beginselen van de rechtsstaat belemmerde, alle mogelijke opsporingsmiddelen
en -methodes inzettende bestrijding van die gevaren gerechtvaardigd en zelfs
geboden leek. Deze beleidsvisie heeft ons enerzijds de IRT-affaire, anderzijds
een relatieve verwaarlozing van de zogenaamde veelvoorkomende criminaliteit
opgeleverd, met alle respectievelijk aan het een en aan het ander verbonden
onrust. De meer evenwichtige visie op de problemen en de meer genuanceerde
opvatting over de aanpak van de problemen waarvoor deze minister zich inzette,
hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het herstel van de nodige rust
en bezonnenheid aan het front van de criminaliteitsbestrijding en in de maatschappij
in het algemeen.De evenwichtigheid in het beleid van de minister bleek onder andere uit
de manier waarop zij aan de ene kant het cellentekort met zijn zeer demotiverende
effecten op politie en openbaar ministerie voortvarend aanpakte, aan de andere
kant de toepassing van alternatieve straffen bepleitte en bevorderde. Op deze
manier werden tegelijkertijd de noodzakelijkheid en de negatieve effecten
van de vrijheidsstraf erkend en daarmee de redenen om spaarzaam met haar om
te gaan, onderstreept. Dezelfde evenwichtigheid spreekt naar het oordeel van
mijn fractie uit de krachtige maar tegelijkertijd met het nodige overleg gepaard
gaande aanpak van de reorganisatie van het openbaar ministerie. Ook hierbij
werden ideologische eenzijdigheden, zoals die bestaan tussen hen die de onafhankelijkheid
van de leden van het openbaar ministerie zo beklemtonen dat er nauwelijks
nog van enige beperking sprake kan zijn, en degenen die hen op dezelfde voet
onderworpen achten aan de ministeriële verantwoordelijkheid als alle
andere ambtenaren, buiten spel gezet. Zo kon de aandacht zich concentreren
op de kwestie waarom het in de verhouding tussen minister en openbaar ministerie
praktisch gaat, namelijk de reikwijdte van de ministeriële bevoegdheid
tot het geven van aanwijzingen aan de leden van het OM, in het bijzonder in
concrete gevallen, en de procedureregels die hierbij in acht moeten worden
genomen.Sedert de inwerkingtreding van de Wet RO in 1817 hebben ministers de bevoegdheid
tot het geven van aanwijzingen uitgeoefend. Zij deden dat met terughoudendheid
maar ook vrijwel onzichtbaar en zonder enige vorm van controle. Wij zijn intussen
aangeland in een situatie waarin de omvang en de complexiteit van de taken
van het OM zozeer zijn toegenomen en het beleidsmatige karakter van hun functie
zozeer is gegroeid dat een grotere doorzichtigheid en controleerbaarheid van
de uitoefening van de ministeriële aanwijzingsbevoegdheid en daarmee
van de verhouding tussen minister en OM gewenst is. Aan deze minister de eer,
hiervoor een regeling te hebben ontworpen die voorschrijft dat aanwijzingen
steeds schriftelijk worden gegeven, dat zij niet worden vastgesteld dan na
een eveneens op schrift gesteld advies van het college van procureurs-generaal
en dat beide stukken ten slotte ter beoordeling in het dossier worden voorgelegd
aan de rechter. Deze weinig in het oog lopende en tot dusver weinig aandacht
trekkende regeling is in feite een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling
en de modernisering van de rechtsstaat in onze tijd.Nog enkele korte opmerkingen. Het is een populaire bezigheid geworden,
deze minister af te schilderen als iemand die in negatieve zin betrokken was
bij wat men dan "een reeks incidenten" noemt. Waar is dat deze minister met
meer dan één incident – zeg vier of vijf – te maken
heeft gehad. Maar wie dit verheft tot een reeks gaat gebukt onder een onderontwikkeld
onderscheidingsvermogen, zo verschillend waren die incidenten namelijk naar
hun aard en inhoud. Bovendien is het de vraag of betrokkenheid bij één
of meer incidenten per se als iets negatiefs moet worden beschouwd. Juist
in het kader van de verantwoordelijkheid voor een ingrijpende reorganisatie
van een belangrijke overheidsdienst zou de afwezigheid van incidenten kunnen
wijzen op te grote passiviteit, een gebrek aan kordaatheid bij de aanpak van
die reorganisatie. Mijn fractie meent dat het aanrekenen van enkele incidenten
aan de minister als een gebrek in haar functioneren veeleer moet worden gezien
als een vorm van politieke vaardigheid van degenen die zo oordelen dan als
een blijk van zakelijk oordeelsvermogen.Mijnheer de voorzitter! Ik hecht eraan, te verklaren dat onze waardering
voor het optreden van de minister zich op een overeenkomstige manier uitstrekt
tot het optreden van de staatssecretaris. Ik kan dat binnen het tijdsbestek
van deze middag niet op een overeenkomstige manier uitwerken, maar ik neem
aan dat zij dat van mij aan wil nemen.Mijnheer de voorzitter! Tot slot. Het zou niet van hoffelijkheid getuigen,
een reactie van de minister of de staatssecretaris te verwachten op het voorafgaande
betoog, behalve indien zij daarin een ernstige misvatting of feitelijke onjuistheden
zouden moeten constateren. Hiermee wil ik hen overigens niet aansporen, dat
te doen.De vergadering wordt van 15.50 uur tot 16.10 uur geschorst.Minister Sorgdrager:Voorzitter! Het zal u niet ontgaan zijn dat alles wat Justitie aangaat,
de laatste jaren volop in de belangstelling staat. De criminaliteit is toegenomen
en de burgers maken zich meer, en ook meer openlijk, zorgen om hun veiligheid.
Men verwacht van politie en justitie dat de criminaliteit wordt aangepakt,
dat daders worden gepakt, dat zij adequaat worden gestraft en dat opgelegde
straffen ten uitvoer worden gelegd. Dat is een terechte eis.Aangeven dat politie en justitie dat doel ook hebben en hun best doen
om dit waar te maken, is niet voldoende. Het publiek wil dat ook zien. En
zover is het nog niet. Er zijn vorderingen gemaakt en er zijn veel verbeteringen
te melden. Ik noem het afnemen van het cellentekort, het sterk afnemen van
de zogenaamde heenzendproblematiek, de nadruk op alternatieve straffen en
de toename daarvan. Dat zijn talloze projecten van politie en justitie met
gunstige resultaten. Maar er moet meer gebeuren. Niet voor niets heb ik aandacht
gevraagd voor de verhoging van het ophelderingspercentage, voor de pakkans
en voor de vergroting van het gevoel dat recht wordt gedaan. Daders behoren
gepakt en gestraft te worden.Voorzitter! Al een aantal jaren geleden bleek dat de organisatie van zowel
politie als justitie niet was opgewassen tegen de toegenomen druk als gevolg
van maatschappelijke ontwikkelingen. Onder de vorige regering is gestart met
de reorganisatie van de politie. Die reorganisatie is uiteraard niet vanzelf
gegaan. Er is zeer veel energie in gestoken door alle betrokkenen. Nu zijn
wij zover dat er geëvalueerd zal worden. En binnenkort zal het kabinet
zijn standpunt naar aanleiding van de evaluatie formuleren. Bij herhaling
hebben de minister van Binnenlandse Zaken en ik laten weten, nu niet te voelen
voor een fundamentele wijziging van het bestel, mede omdat het voor de politieorganisatie
niet goed zou zijn om weer een reorganisatie in te zetten. Wel zal een aantal
bijstellingen worden voorgesteld. Op dit moment vindt daarover nog overleg
plaats.Na de politie kwam het openbaar ministerie aan de orde. Het openbaar ministerie
kwam steeds meer in de publieke belangstelling te staan, waarbij fouten en
vermeende fouten steeds meer het aanzien van het openbaar ministerie bepaalden.
Wij herinneren ons allen de discussie over de zogenaamde vormfouten, het rapport
van de commissie-Donner en het besluit om het openbaar ministerie te reorganiseren
langs de lijnen van dat rapport.Die reorganisatie gaat niet zonder schokken. Reorganisaties geven onrust
en reacties. En wanneer, zoals nu het geval is, de focus van publiek en media
gericht is op het openbaar ministerie, zijn die schokken des te meer voelbaar.
Het feit alleen al dat vrijwel alles wat Justitie doet of nalaat, als het
ware onder een vergrootglas plaatsvindt, geeft spanning in een organisatie.
Waar men zou wensen dat een reorganisatieproces met alles wat daarbij hoort,
in een betrekkelijke stilte kan plaatsvinden, gebeurt bij Justitie en in het
bijzonder bij het OM bijna alles in de openbaarheid. Fouten worden uitvergroot
en het eisen van maatregelen volgt daar dan al gauw op. Daardoor dreigt in
de organisatie een cultuur van angst te ontstaan, terwijl wij juist streven
naar openheid en het bespreekbaar maken van fouten met de bedoeling daarvan
te leren.Voorzitter! In een grote organisatie als Justitie worden dagelijks vele
beslissingen genomen, op alle niveaus. En dat is goed, dat moet ook zo. Maar
het zijn dikwijls beslissingen in moeilijke situaties, die soms onder druk
moeten worden genomen. Het moet dan mogelijk zijn om binnen een zekere bandbreedte
ook fouten te maken. Ook dat is inherent aan het werk. Als dat niet meer kan
en als de dreiging van maatregelen steeds boven de markt hangt, ontstaat een
organisatie van angstige mensen die geen beslissingen meer durven te nemen
en risicovolle situaties liever aan zich voorbij laten gaan. Ik heb echter
gezegd dat er sprake is van een zekere bandbreedte. Er zijn kwesties die daarbuiten
vallen en dan kan er wel een noodzaak zijn tot het nemen van maatregelen.
Dan moeten wij consequent en duidelijk durven zijn. Ik zeg dat omdat ik ook
hier, in dit huis, geen misverstand wil laten bestaan over mijn intenties
ten aanzien van de cultuur binnen Justitie.Enkele sprekers zijn kort ingegaan op hetgeen zich de afgelopen weken
heeft afgespeeld. Dat is een trieste zaak; daarover zijn wij het met z'n allen
eens. De vraag is wel hoe wij nu verder moeten gaan, want wij zullen in de
toekomst toch gezamenlijk moeten werken aan de taak waarvoor wij staan, namelijk
de rechtshandhaving. Daarover ga ik op verschillende plaatsen met verschillende
personen en groepen van personen gesprekken aan. De gebeurtenissen moeten
echter niet worden geplaatst in het kader van de verhouding tussen de minister
van Justitie en het openbaar ministerie. Geen van de afgevaardigden heeft
dat gelukkig gedaan, zulks in tegenstelling tot enkele van de vele commentatoren
in deze kwestie.De heren Hirsch Ballin en Glastra van Loon hebben behartigenswaardige
opmerkingen gemaakt over de verhouding tussen de minister van Justitie en
het openbaar ministerie. Terecht is opgemerkt dat niet in sjablonen moet worden
gedacht. De werkelijkheid wordt inderdaad tekortgedaan als het openbaar ministerie
eenvoudig wordt omschreven als een gewone ambtelijke dienst, zoals iedere
andere ambtelijke dienst. Ook het tegenovergestelde beeld, waarbij alleen
wordt verwezen naar de hoge status van het OM als onderdeel van de rechterlijke
macht, bestaande uit onafhankelijke magistraten, doet aan die positie geen
recht. Binnenkort zal ik met de Tweede Kamer spreken over het wetsvoorstel
over de reorganisatie van het OM. In de toelichting bij dat wetsvoorstel ben
ik uitvoerig ingegaan op het karakter van het OM. In de richting van de heer
Hirsch Ballin zeg ik dat ook ik daarin het evenwicht hebt benadrukt dat tussen
de zojuist door mij geschetste gezichtspunten moet worden bereikt. Juist door
dat evenwicht kan het openbaar ministerie zijn bijzondere taak in de strafrechtspleging
waarmaken.Evenwicht moet vanzelfsprekend ook gevonden worden in de verhouding tussen
de minister en het openbaar ministerie. Een ding wil ik daar wel over zeggen.
Het college van procureurs-generaal is geen buffer tussen de minister van
Justitie en het openbaar ministerie. Het college is de leiding van het openbaar
ministerie en maakt deel uit van het openbaar ministerie, conform datgene
wat ook in het rapport-Donner is beschreven.De heer Glastra van Loon heeft ook gesproken over de regeling die ik in
het wetsvoorstel heb voorgesteld inzake de inkadering van de aanwijzingsbevoegdheid.
Vanzelfsprekend ben ik hem zeer dankbaar voor de woorden van waardering die
hij daarover heeft uitgesproken, maar toch zal ik daar op dit moment niet
verder op ingaan. Het wetsvoorstel ligt nu bij de Tweede Kamer en is gereed
voor openbare behandeling. Ik hoop dat die behandeling op korte termijn zal
kunnen plaatsvinden.Voorzitter! Enkele afgevaardigden zijn ingegaan op datgene wat in het
rapport van de commissie-Leemhuis staat. De heer Meeter heeft een aantal interessante
opmerkingen gemaakt over de positie van de rechter in ons staatsbestel. Daar
wil ik het volgende over zeggen. De onafhankelijke positie van de rechter
ten opzichte van de wetgever en het bestuur, de andere staatsmachten, is een
van de belangrijkste voorwaarden voor een evenwichtige opbouw van het staatsbestel,
waarin sprake is van spreiding van overheidsmacht. Deze zogenaamde trias politica
is overigens niet op te vatten als een absolute machtenscheiding. Zij heeft
nooit als zodanig in ons land – maar ook elders – gefunctioneerd.
Integendeel: er is sprake van een aanvulling van die trias politica door een
stelsel van checks and balances, een typisch Nederlands stelsel waarin overal
checks and balances zijn doorgevoerd.Naar het oordeel van de commissie-Leemhuis is de rechterlijke onafhankelijkheid
overigens een belangrijke constitutionele waarde die opmerkelijkerwijs, zoals
men stelt, niet als zodanig in de Grondwet is verankerd. Dat zou in lijn met
het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens eventueel alsnog kunnen gebeuren.
Daarmee kunnen de concrete problemen waarmee de rechterlijke organisatie hier
en nu kampt – en dat zijn er niet weinig – niet worden opgelost.Het is de verdienste van de commissie-Leemhuis dat de problemen niet alleen
scherp worden geanalyseerd, maar dat er tevens concrete oplossingen worden
geboden. Ik vind dat wat de commissie heeft geadviseerd in beginsel goed past
in ons bestel. Ik druk mij dan in feite neutraal uit. Het lijkt er in te passen
omdat het advies uitgaat van een integrale verantwoordelijkheid van de rechtsprekende
macht voor de gehele rechtspraak. Dat versterkt enerzijds de onafhankelijkheid
en vergroot anderzijds de noodzakelijke inzichtelijkheid in het ministeriële
toezicht op het beheer van de rechterlijke organisatie. Ik zeg hier met nadruk:
beheer.De heren Hirsch Ballin en Meeter gaan uitgebreid in op de inhoud van het
rapport. De hoofdlijnen daarvan zijn: de instelling van een raad voor de rechtspraak
die over beleids- en beheersmatige bevoegdheden ten opzichte van de gerechten
beschikt, invoering van een soort "college van bestuur"-model voor de gerechten,
waarin een president, een directeur kwaliteit, een rechter, en een directeur
bedrijfsvoering, een niet-rechter, collectief de eindverantwoordelijkheid
dragen voor het gehele functioneren van het rechterlijk college. Dat is wat
wij bedoelen met integraal management en de samenvoeging van kantongerechten
en rechtbanken op bestuurlijk niveau. Men komt dan op een kostenraming. Inderdaad
is dat een structurele verhoging van het budget met 300 mln. op jaarbasis
en een eenmalige investering van 170 mln. Ik heb het rapport toegestuurd aan
de Tweede en de Eerste Kamer.Op 21 januari heb ik toegezegd dat het kabinet binnenkort inhoudelijk
met een standpunt over het rapport zal komen. Ik zal dus vandaag geen uitgebreide
reactie geven. Wel zeg ik dat in de kabinetsreactie in elk geval wordt ingegaan
op de staatsrechtelijke positionering van de raad voor de rechtspraak in het
licht van de ministeriële verantwoordelijkheid in verband met taken en
bevoegdheden die aan die raad zullen worden toegekend. Die raad heeft, voor
alle duidelijkheid, een positie die niet vergelijkbaar is met het college
van procureurs-generaal bij het openbaar ministerie. De minister van Justitie
is immers politiek verantwoordelijk voor al het handelen en nalaten van het
openbaar ministerie en dus van de procureurs-generaal. Zij zijn weliswaar
lid van de rechterlijke macht, maar zij behoren tevens tot de uitvoerende
macht. Dat is principieel anders dan de leden van de zittende magistratuur.Verder is de regering van plan om in te gaan op de wijze waarop de bestuurlijke
samenvoeging van de rechtbanken en kantongerechten gestalte moet krijgen,
de wijze waarop de begroting wordt vastgesteld en goedgekeurd en de wijze
waarop de voorstellen uiteindelijk gerealiseerd kunnen worden, in welke tijd
en op welke manier. Wat de financiën betreft, die kunnen niet uit de
huidige Justitiebegroting worden vrijgemaakt. Laat dat helder zijn. Bij de
volgende kabinetsformatie zal geïnvesteerd moeten worden in de rechterlijke
organisatie, opdat die de ontwikkelingen van de 21ste eeuw inderdaad aankan.Voorzitter! De heer Holdijk gaat in op de waarde van het recht en vraagt
mij om uiteen te zetten hoe het recht, in een tijd waarin hoge waarde wordt
toegekend aan individuele en subjectieve waarden en normen, zich kan realiseren.
Aan de door de heer Holdijk geciteerde Hol – een wonderlijke naam in
dit verband – moet worden toegegeven dat de functie van het recht meer
dan vroeger niet zozeer het reguleren van gedrag is op basis van geschreven
regels, maar meer het coördineren van de in een samenleving vigerende
normstelsels. Het accent komt meer te liggen op een individuele belangenafweging.
Ik beschouw dit als een consequentie van een zich ontwikkelende samenleving,
waarin eenieder de gelegenheid heeft om voor zijn belangen op te komen en
zijn identiteit te verdedigen. Bevolkingsgroepen emanciperen en de samenleving
wordt pluriformer. Die ontwikkelingen hebben ook tot gevolg, dat sommige belangen
die vroeger als zijnde zwak beschermd moesten worden nu die bescherming in
mindere mate behoeven. Maar aan de andere kant blijven er kwetsbare belangen
bestaan en ontstaan er nieuwe. Het recht blijft uiteraard onverminderd de
functie houden, juist deze belangen te beschermen. Dat gebeurt op velerlei
manieren. Het arbeidsrecht blijft de werknemer beschermen tegen ontslag, het
huurrecht beschermt de huurder, socialezekerheidswetgeving beschermt de arbeidsongeschikten
en de werklozen, het strafrecht beschermt de rechten en de integriteit van
het individu. Het is de opgave van het recht en van de wetgever om voortdurend
in de dynamiek van de samenleving gerechtigheid te scheppen door die belangen
steeds opnieuw te wegen en het kwetsbare belang te beschermen. Het recht,
zo zegt de heer Holdijk, bestaat niet. Dat is zo. In iedere situatie zal opnieuw
het recht gevonden moeten worden, maar niet uit het ongerijmde. Wij hebben
een stelsel van waarden, normen en regels en tegen die achtergrond zullen
iedere keer de individuele belangen moeten worden afgewogen.Voorzitter! Niet alleen cijfers zijn van belang. Datgene wat de heer Holdijk
daarover zegt ondersteun ik volledig. In het verleden was er helemaal geen
aandacht voor cijfers. Daaraan is op een gegeven moment aandacht
besteed. Maar het kan zijn, dat men hier en daar wat is doorgeschoten, dat
de focus te veel op die cijfers is gericht. Dat moet minder. Cijfers zijn
wel belangrijk, maar niet het enige. Bovendien zijn cijfers niet absoluut.
Je kunt best zo werken, dat je de cijfers in orde maakt, maar dat hetgeen
waarom het gaat in feite wordt verwaarloosd. Waar gaat het dan om? Wij vatten
dat samen onder het woord "kwaliteit". Maar kwaliteit is natuurlijk heel veel.
Kwaliteit is juridische kwaliteit, kwaliteit is ook communicatie, bejegening
van mensen, slachtoffers en van het publiek, het omgaan met elkaar en cultuur
in een organisatie. Er is zoveel meer dan alleen maar cijfers. Ik probeer
dat ingang te doen vinden in die cultuur waar uiteindelijk toch met cijfermateriaal
moet worden gewerkt. Je moet wel weten hoe.Voorzitter! De heren Meeter en Holdijk stellen vragen over alternatieve
vormen van geschillenbeslechting. Met de heer Meeter ben ik het eens, dat
alternatieve vormen van geschillenbeslechting – mediation – van
belang zijn, maar dat je de betekenis ervan niet moet overschatten. De tot
nu toe uitgevoerde experimenten binnen de rechtsprekende macht vinden plaats
op kleine schaal en hebben geleid tot kleine succesjes. Ik zie die experimenten
als een eerste begin om in aansluiting bij de reguliere rechtspraak geschillen
ook anders af te doen. De heer Holdijk zet overigens vraagtekens bij allerlei
nieuwe projecten omdat een en ander zou leiden tot het overvragen van de rechtspraak.
Ik deel met hem de opvatting dat hierbij maat gehouden moet worden. Anderzijds
stelt de heer Holdijk zelf, dat doelmatigheid deel uitmaakt van kwaliteit.
Daarom vind ik ook experimenten rond het versneld regime en doelmatigheid
in civiele procedures belangrijk. Geschillenbeslechting die uiteindelijk niet
binnen de rechtszaak gebeurt, maar door een bepaalde druk in een schikking
tussen de advocaten eindigt, heeft ook haar nut. Vandaar dat ik bemiddelingsprojecten
toejuich en rechtspraak conform comparitie na antwoord ondersteun. Ik sta
daarin overigens niet alleen. Er is draagvlak binnen de zittende magistratuur.
Dat blijkt onder meer uit de voornemens van het project Toekomst zittende
magistratuur, in de wandelingen Toekomst ZM, het vervolg op ZM 2000, jargon
van de beroepsgroep. Ik heb begrepen dat het project binnen enige maanden
zal resulteren in een agenda voor het moderniseren van de gerechten. En voor
een deel gaat het bij alternatieve vormen van geschillenbeslechting om het
bereiken van oplossingen met schikkingen, waarbij inderdaad ook ervaren rechter-plaatsvervangers,
afkomstig uit de advocatuur, zouden kunnen worden ingezet. Voor een ander
deel gaat het om het uiteraard vrijwillig doorverwijzen naar mediators buiten
de gerechtsgebouwen. Het instituut rechter-plaatsvervanger zou hierbij inderdaad
een nuttige functie kunnen vervullen, net als wanneer het gaat om bepaalde
specialistische kennis.De heer Hirsch Ballin heeft aangegeven dat er ook ten tijde van de kabinetten-Lubbers
extra middelen voor justitiële taken beschikbaar zijn gesteld, onder
meer voor detentiecapaciteit. Dat is zo en dat ontken ik ook niet, maar de
ontwikkelingen zijn doorgegaan en daardoor is er een scheve verhouding gebleven.
Er is ook steeds van de zijde van het CDA op gehamerd dat er meer geld voor
de bouw van cellen zou moeten komen. En ook nu zegt de heer Hirsch Ballin
dat de capaciteit van TBS-voorzieningen niet in overeenstemming is met de
vraag. Dat klopt, en dus is er nog steeds sprake van een scheve verhouding,
die dan ook rechtgetrokken moet worden.Wat de TBS betreft, er is een programma waarmee wij trachten, de ontwikkelingen
bij te houden met noodcapaciteit en bijbouwen. Maar dan nog is het de vraag
of wij uiteindelijk aan de behoefte kunnen blijven voldoen. Zoals de Kamer
wellicht weet, heeft het Sociaal en cultureel planbureau mij onlangs een nieuw
model voor het berekenen van prognoses aangeboden. Aan de hand daarvan zullen
wij bekijken of wat wij op basis van de tot nu toe gehanteerde prognoses hebben
gedaan, realistisch is en of wij er voldoende aan tegemoetkomen.Het door de heer Hirsch Ballin gevraagde overzicht van de besluiten inzake
de laatste stand van de begroting is wat Justitie betreft terug te vinden
op pagina 33 van de memorie van toelichting. Daar zijn alle relevante begrotingsmutaties
in tabelvorm weergegeven.De heer Holdijk heeft gevraagd, hoe wij het project "justitie in de buurt"
zien. Daar blijkt toch nogal eens wat verwarring over te bestaan, ook bij
de president van de rechtbank in Den Haag. Het is een ontwikkeling die los
staat van wat ik bedoel met geschillenbeslechting op maat, uitgebreide kantongerechten,
juridische poliklinieken of hoe je het ook zou willen noemen. Het vestigen
van dependances van een grote rechtbank in steden van bijvoorbeeld honderdduizend
inwoners zou niet gek zijn als een aparte voorziening voor rechtspraak. Maar
dit staat los van de activiteiten op het gebied van justitie in de buurt.
Daarbij gaat het om dependances van een parket in moeilijke buurten, waar
het noodzakelijk is dat de justitie zichtbaar is. Daar kunnen taken van de
justitie worden verricht die anders op het parket worden uitgevoerd. Het gaat
dus niet om maatschappelijk werk, maar bijvoorbeeld wel om taken op het gebied
van de jeugd, die nu zichtbaar, in de buurt, dichtbij en daardoor vaak efficiënter
kunnen worden behartigd. Verkorting van de doorlooptijden is een van de gevolgen
daarvan; daaraan kun je ook afmeten dat het inderdaad effect heeft.Er zijn op het ogenblik vijf experimenten, die ongeveer een jaar aan de
gang zijn. De evaluatie komt nog, maar de eerste indrukken zijn positief,
zodat ik denk aan uitbreiding. Het is de bedoeling dat er in de komende kabinetsperiode
enkele tientallen van deze justitiehuizen in de buurt komen. Gemeenten hebben
hiervoor ook grote belangstelling, maar er moet natuurlijk geld voor zijn.
Als men niet bereid is om hier extra in te investeren, dan kunnen sommige
dingen gewoon niet. Maar ik denk dat het goed is voor het opbouwen van een
betere juridische infrastructuur en van een betere handhavingsstructuur. Je
moet op een gegeven moment nieuwe richtingen durven kiezen.Voorzitter! Criminaliteit is een onderwerp dat de burgers in het algemeen
grote zorgen baart, en niet alleen in Nederland, maar in heel West-Europa.
De ontwikkelingen op het gebied van de criminaliteit zijn in Nederland ook
niet zo gek veel anders dan in de rest van Europa. De oorzaken daarvan zijn
divers en de oplossing is niet zo eenvoudig. Als wij op een realistische manier
spreken over dat probleem, zullen wij dat natuurlijk ook allen
onderkennen. Meer politie is nodig, maar het is te gemakkelijk om te veronderstellen
dat daarmee het probleem zou zijn opgelost; ook niet als de andere schakels
in de strafrechtelijke keten voldoende zijn voorzien van mensen en middelen.
Bij het denken over aanpak van criminaliteit moet in de eerste plaats een
evenwicht worden aangebracht tussen preventie en repressie.Preventie heeft te maken met oorzaken die liggen in maatschappelijke ontwikkelingen
op allerlei gebied. Activiteiten op dat gebied liggen slechts voor een klein
deel op het terrein van justitie. Dus, in antwoord op dat wat de heer Pitstra
ook zegt, de bedragen die aan preventie worden uitgegeven en die op de begroting
van Justitie figureren, zijn klein. Dat klopt, maar je moet het veel breder
zien. Het moet een beleid zijn van een gehele regering. Het moet ook op andere
gebieden duidelijk zijn dat je preventief werkt. Maar ik zeg altijd wel, als
je op het gebied van volkshuisvesting, onderwijs, sociale zaken en andere
gebieden preventief bezig bent, mag je dat niet meteen in de sleutel van criminaliteit
zetten. Het is een soort preventief beleid dat voorkomt dat mensen in een
situatie raken die op zichzelf weer een risico van criminaliteit inhoudt.
Ik wil niet die relatie zo direct leggen als zouden mensen in achterstandswijken
of moeilijke omstandigheden automatisch tot criminaliteit komen. Daarom is
preventie veel breder dan alleen maar criminaliteitspreventie.Natuurlijk is er aandacht in deze tijd voor geweldscriminaliteit. Geweldscriminaliteit
heeft zowel directe oorzaken in de situatie gelegen als dieper liggende oorzaken.
De heer Glastra van Loon heeft over dit verschijnsel een naar mijn mening
heel boeiend betoog gehouden, waarvan ik twee kernwoorden wil noemen, namelijk
zelfbeheersing en uitstel van behoeftebevrediging. Je ziet dat iedere keer
terug in onderzoeken. In deze tijd is men gericht op snel resultaat, op het
snel gerealiseerd zien van wat men wil. Dat heeft inderdaad te maken met ontwikkelingen
in de samenleving die wij nu zien.Als je het hebt over uitgaansgeweld, wat op het ogenblik zo de aandacht
trekt, zie je een heel directe oorzaak in bijvoorbeeld excessief alcoholgebruik,
al dan niet in combinatie met pillen, maar ook in de anonimiteit in de nachtelijke
uren en toegenomen wapenbezit. Het overheersende motief dat iedere keer blijkt
als je daar nader naar kijkt, is het zoeken van spanning of sensatie. Wat
moet dan de geëigende aanpak zijn? Wat locatie en tijdstip betreft is
dat helder. Dat kun je zelfs planmatig doen. Je kunt je richten op brandhaarden
en piektijden van uitgaansgeweld. Je kunt dat vaststellen door misdaadanalyse,
door beschrijving van criminaliteit en dat wat in een bepaalde plaats, in
een stad of in een streek plaatsvindt. Het openbaar ministerie houdt zich
hier ook mee bezig en dringt daar ook op aan bij de politie, bijvoorbeeld
in het driehoeksoverleg. Als je een dergelijke analyse hebt gemaakt, als je
een beeld hebt van wat zich voordoet, zal dat consequenties moeten hebben
voor intensivering van toezicht, gericht inzetten van politie, preventief,
op riskante plaatsen. Dat is dus een ander soort van preventie dan preventie
op de dieper liggende oorzaken die ik zojuist noemde.Als je het hebt over geweld, is er ook nog iets anders aan de hand. Een
voedingsbodem voor geweld is de algemene verharding en verruwing die wij in
de gehele samenleving zien. De hele cultuur is harder en agressiever geworden.
Massamedia, de aard van reclames en de manier waarop over sport wordt gesproken
en de manier waarop sport wordt beoefend; dit alles is een ontwikkeling die
niet zomaar even kan worden gekeerd en zeker niet door politie en justitie.
De wortels liggen elders.De incidenten op het gebied van geweld die de laatste tijd zoveel aandacht
hebben getrokken, vormen ook een extra prikkel om het beleid dat op vele fronten
al in gang is gezet, te intensiveren. Dat is beleid, in gang gezet op grond
van de door mij al eerder gesignaleerde toename van geweld onder jongeren.
We hebben vele vormen van projecten en beleid: grotestedenbeleid en initiatieven
en maatregelen gericht op jeugd. Ik denk, voorzitter, dat we moeten oppassen
daarbij niet de politie in die hele geweldsspiraal mee te nemen. De politie
moet niet het onderdeel worden van het probleem; de politie moet matigend
optreden, maar wel adequaat, met voldoende mankracht en op de juiste tijden.Voorzitter! De heer Pitstra vraagt extra aandacht voor twee specifieke
vormen van geweld: geweld van extreem rechts en huiselijk geweld. Met de heer
Pitstra ben ik het eens dat geweld gepleegd door extreem rechts, om politieke
motieven, extra aandacht verdient. Het heeft bij mij ook een hoge prioriteit.
Moeilijk is evenwel om op een gegeven moment te bewijzen en voldoende aanwijzingen
te hebben, dat het geweld is van extreem rechts, met politieke motieven. Maar
daar waar die aanwijzingen er zijn, zal ik mij ervoor inzetten daar zo adequaat
mogelijk tegen op te treden.De heer Pitstra ging in op het onderzoek dat door het WODC is gedaan op
het gebied van huiselijk geweld. Hij vroeg aan mij wat ik vond van de kritieke
die op dat onderzoek is geleverd. Voorzitter! Er zijn hoe dan ook een paar
dingen waarvan je je kunt afvragen of je het kunt vatten onder de term geweld,
huiselijk geweld. Als men aan iemand vraagt of deze wel eens een klap heeft
gehad van broer, zus, vader of moeder, dan zullen er niet veel onder ons zijn
die daarop met "neen" antwoorden. Ik vind dit dan ook niet behoren tot de
ernstige vormen van geweld. Maar daar waar het gaat over meer dan incidenteel
geweld, waarvan uit het onderzoek is gebleken dat heel veel mensen daar het
slachtoffer van zijn, dan vind ik het wel schokkend. Of dat nu 40% of 30%
is, vind ik niet zo interessant. Wat uit het onderzoek blijkt, is dat het
eigenlijk veel meer voorkomt dan wij ooit hadden gedacht. Dat is reden genoeg
om er extra aandacht aan te besteden. Maar het is wel huiselijk geweld: binnenshuis,
binnen de muren van een huis, vaak binnen een gezin of onder verwanten, en
dat is niet iets waar je zo maar de politie op los laat. Soms wel, maar vaak
niet en we moeten daar op een wat andere manier mee omgaan dan met andere
vormen van geweld. Er is een aantal projecten in gang gezet om juist de meldingsbereidheid
te vergroten en om de mogelijkheid erover te praten te vergroten, teneinde
op die manier te kijken of je ook preventief bezig kunt zijn en mensen bewust
ervan kunt maken dat het niet normaal is en dat je je er zelf niet schuldig
over hoeft voelen. Kortom, meer een aanpak op het gebied van
de hulpverlening dan op het gebied van repressie.Voorzitter: Michiels van Kessenich-HoogendamMinister Sorgdrager:De heer Talsma, voorzitter, praat heel specifiek over de mogelijkheden
om geweld adequaat te bestraffen. Hij gaat in op de geschiedenis van artikel
141 Wetboek van Strafrecht, betreffende openlijke geweldpleging. Dat artikel
is inderdaad anders dan de andere geweldsartikelen in het wetboek. Het is
bij artikel 141 Wetboek van Strafrecht zo dat, wil je strafrechtelijk aansprakelijk
zijn voor de gevolgen van het geweld, je zelf ook die gewelddadige handeling
vervuld zult moeten hebben en dat gevolg veroorzaakt. Het betekent dat, als
je het hebt over een tenlastelegging op grond van artikel 141 Wetboek van
Strafrecht, je iemand alleen maar voor de gevolgen kunt veroordelen, wanneer
dat gevolg ook direct aan die dader is toe te rekenen. Dat geeft wel eens
problemen. Wij hebben dat gezien in de discussie over de Eurotop, waar artikel
140 Wetboek van Strafrecht ten laste is gelegd, wat op zich ook weer problemen
oplevert. Kortom, er lijkt toch een probleem te zitten in die vechtpartijen
waarbij er wel geweld gebruikt is en waarbij er ook gevolgen van geweld zijn,
maar waarbij je niet precies weet wie uiteindelijk dat geweld heeft gepleegd,
althans dat directe gevolg heeft veroorzaakt.In de hele discussie over artikel 140 Wetboek van Strafrecht, naar aanleiding
van de Eurotop, is door mij gezegd dat ik nog eens wil kijken of het mogelijk
is om een uitbreiding van artikel 141 voor te stellen – een uitbreiding
die overigens niet zover gaat als wel eens in discussie geweest is, samen
te vatten onder de kreet: je was er bij, dus je bent erbij. Dat gaat te ver.
We zoeken naar een wat krappere vorm daarvan en ik zal over niet al te lange
tijd daarvoor met voorstellen bij de Tweede Kamer komen.Voorzitter! De heer Hirsch Ballin vroeg of wel voldoende wordt gerechercheerd
op daders van veel voorkomende criminaliteit en in het verlengde daarvan ook
of wij wel voldoende aandacht besteden aan het verschijnsel van verplaatsing
van de criminaliteit van de grote stad naar de wat landelijker gebieden.In een aantal grote steden wordt gerichte aandacht besteed aan de opsporing
van zogenaamde stelselmatige daders. Er wordt ook steeds meer onderzoek naar
gedaan en vanochtend stond zelfs in de krant te lezen, dat men in Utrecht
op dat gebied het verschijnsel in kaart heeft gebracht, dat men ongeveer weet
wie het zijn en welke daders verantwoordelijk zijn voor het grootste deel
van de criminaliteit in de stad. Dat is belangrijk, want als je dat weet,
kun je daar ook gericht beleid op zetten.We weten ook, dat helaas het aandeel van niet-Nederlanders in dit soort
criminaliteit vrij groot is. Hoewel we daar vroeger altijd wat voorzichtig
mee omgingen, kunnen we daar gelukkig nu over praten, ook met vertegenwoordigers
van de minderheidsgroepen zelf. Ik heb contact met bijvoorbeeld de Marokkaanse
gemeenschap, waar heel open over dit soort problemen gesproken kan worden,
waar een werkgroep is ingesteld van mensen uit de gemeenschap zelf die samen
met Justitie willen kijken hoe je dit soort problematiek te lijf kunt gaan.
Ik vind dat een belangrijke ontwikkeling, omdat je dan gewoon niet meer om
de feiten heen draait maar ze kunt benoemen om op die manier aan te pakken.Wat betreft de verplaatsing van criminaliteit, zijn er inderdaad aanwijzingen
dat sommige vormen van criminaliteit, bijvoorbeeld geweldsdelicten, in de
landelijke gebieden toenemen. Het niveau van die vorm van criminaliteit komt
ook in de richting van het criminaliteitsniveau in de grote steden. De vraag
kan dan inderdaad rijzen of de politie buiten de grote steden adequaat daarop
kan inspelen. We zullen dat moeten bekijken, mede aan de hand van de uitkomsten
van een onderzoek dat wordt ingesteld naar de paraatheid van de politie. Dat
onderzoek wordt op dit moment door de nieuwe inspectie politie uitgevoerd.Voorzitter! De heer Pitstra noemt een aantal in zijn visie negatieve punten
op over het huidige drugsbeleid. Hij nodigt mij in feite uit tot een fundamenteel
debat daarover. Hij heeft dat vaker gedaan en iedere keer moet ik toch zeggen,
dat het moeilijk is om in het kader van een begrotingsbehandeling een fundamenteel
debat over drugs te voeren. Het huidige drugsbeleid is in de Tweede Kamer
besproken. Na dat debat heeft dit drugsbeleid steun gekregen van het parlement.
Ik vind dan ook niet, dat we nu een nieuw debat moeten voeren, ook niet binnen
de orde van deze vergadering. Overigens wil ik de heer Pitstra wijzen op een
recent onderzoek van Tim Boekhout van Solingen getiteld Swedish drug control
system, waaruit kan worden opgemaakt, dat een eenzijdig drugsbeleid vele keerzijden
heeft, zowel als het gaat om de zogenaamde war on drugs als bij de volledige
liberalisering. Ook hier zal de waarheid wel ergens in het midden liggen,
maar waar precies weet tot nu toe niemand, ben ik bang.Voorzitter! De heer Hirsch Ballin vroeg naar hetgeen wordt gedaan aan
de grensoverschrijdende criminaliteit en dan heel specifiek in de richting
van Oost-Europa. Ter voorbereiding op de toetreding tot de Europese Unie van
Centraal- en Oost-Europese landen wordt gewerkt aan een zogenaamd pre-accession
pact, een mogelijkheid om samen te werken met de Centraal- en Oost-Europese
landen voordat zij toetreden tot de Unie, waar ook een aantal eisen worden
gesteld maar ook mogelijkheden worden geschapen. Het Britse voorzitterschap
heeft een eerste outline gepresenteerd van dat pact op het terrein van grensoverschrijdende
criminaliteit en de bestrijding daarvan. Het Verenigd Koninkrijk stelt voor
de vorm van het pact een verklaring met een politieke binding voor. Het is
niet de bedoeling dat het pact in de vorm van een verdrag wordt gegoten, hoewel
het woord "pact" letterlijk een andere betekenis heeft. Tijdens de informele
JBZ-raad van 30 januari jongstleden bestond voor een dergelijke aanpak een
behoorlijke steun. Over de precieze inhoud daarvan wordt nog verder op ambtelijk
niveau gesproken. Het zal zeker in de volgende JBZ-raad weer aan de orde komen.De samenwerking op justitieel terrein in de bestrijding van criminaliteit
met de Centraal- en Oost-Europese landen komt in de praktijk steeds beter
op gang. Het juridische instrumentarium daarvoor is steeds meer voor handen.
Alle landen zijn inmiddels lid geworden van de Raad van Europa. In een snel
tempo treden zij ook toe tot bijvoorbeeld het verdrag van 1990 inzake het
witwassen, de opsporing, de inbeslagneming en de confiscatie
van opbrengsten van misdrijven. In antwoord op de vraag van de heer Hirsch
Ballin naar het bestaan van een inventarisatie van lacunes in de verdragen
kan ik u melden dat zowel binnen de Europese Unie als binnen de Raad van Europa
diverse initiatieven zijn ontwikkeld om de knelpunten in de huidige en toekomstige
samenwerking met de Oost-Europese landen in kaart te brengen.Dan kom ik bij een aantal wat specifiekere vragen. De heer Pitstra vroeg
naar de stand van zaken betreffende de videoregistratie van verhoren. Wij
hebben er eerder over gesproken. Het onderwerp leeft ook al langer, maar er
zitten wat haken en ogen aan. Videoregistratie van verhoren kan op zeer verschillende
manieren plaatsvinden. Ik denk aan getuigenverhoren, aan het telehoren van
verdachten en aan het verhoren van kinderen die slachtoffer zijn van zedenzaken.
Kortom, het is een divers onderwerp. Ik heb over deze kwestie advies gevraagd
aan de rechercheadviescommissie, die haar werkgroep inzake verhoormethoden
in bijzondere situaties heeft gevraagd de kwestie in studie te nemen. Daarbij
is voorzien in het doen van een aantal praktijkproeven. Ik verwacht dat de
rechercheadviescommissie haar advies het komende najaar zal uitbrengen. Ik
moet daarbij overigens aantekenen dat het aanleggen van verbindingen een kostbare
aangelegenheid is. Er is een experiment geweest, maar de kwaliteit van de
verbindingen was niet van dien aard dat iedereen er verschrikkelijk enthousiast
over werd. Je zult er meer in moeten investeren om de kwaliteit te verhogen.De heer Talsma vroeg naar de wijziging van de Algemene wet op het binnentreden.
Ik kan niet verhelen dat ik die vraag had verwacht. Hij heeft gelijk dat wij
erover hebben gesproken en dat ik toezeggingen heb gedaan. Ik zal het hier
openlijk erkennen: ik heb dat niet helemaal kunnen waarmaken, maar er zit
wel degelijk vordering in. De Raad van State heeft inmiddels zijn advies uitgebracht
over de wijziging van die wet zoals wij hier in de Kamer hebben besproken.
Het betreft dat ene simpele punt. Hoewel de behoefte er wel was om een aantal
dingen mee te nemen, hebben wij dat niet gedaan. Het maakt wel de discussie
los, ook bij anderen: kunnen wij er niet wat meer bij doen, bijvoorbeeld de
belastingdeurwaarders? Zolang dat speelt krijg je toch het probleem dat het
tijd kost. Het zal volgens afspraak zeer binnenkort terugkomen in de ministerraad.
Ik neem toch aan dat het voorstel daarna bij de Tweede Kamer kan worden ingediend.De heer Talsma heeft gesproken over de nummering van de boeken van het
Burgerlijk Wetboek: waarom wordt er niet gewoon doorgenummerd in plaats van
nummering per boek? Ook daarover hebben wij hier al eerder gediscussieerd.
De reden voor de gevolgde nummering is dat de boeken van het Burgerlijk Wetboek
gefaseerd zijn ingevoerd. Bij de invoering van Boek 2 is destijds besloten
per boek te nummeren. Het voordeel is dan ook dat die boeken geleidelijk kunnen
worden ingevoerd zonder dat je iedere keer de nummering moet verandering.
Het voorkomt ook dat je artikelnummers moet reserveren, dat je dat te ruim
of te eng doet, dat er dan gaten vallen en dat je weer met a, b en c moet
werken. Voordeel is bovendien nu dat je meteen weet in welk boek je moet zoeken.
Bij verwijzing naar een artikel in hetzelfde boek wordt niet het boek genoemd.
Bij verwijzing naar een artikel in een ander boek wordt het boeknummer genoemd.
Wanneer het gehele Nieuw Burgerlijk Wetboek compleet is, doen wij er mijns
inziens goed aan om die nummering door te laten lopen.Ook het moment van inwerkingtreding van wetswijziging is een onderwerp
waarover wij vaker hebben gesproken. Hoewel het soms wellicht prettig is om
het op bepaalde tijdstippen in het jaar te doen, is de theorie vaak wat mooier
dan de praktijk. In de praktijk is vaak heel veel behoefte aan een bepaalde
wetswijziging. Het zou dan jammer zijn als je moet wachten tot het moment
waarop dat kan gebeuren. In de praktijk is het ook zo, dat wanneer er echt
een belangrijke wetswijziging is, de organisatie wel degelijk daarop is voorbereid.
Zeker met de stand van zaken met de automatisering op dit moment moet dat
ook. Het moet aangepast worden en dat gebeurt ook, want zolang het niet voldoende
is aangepast, zal de wetswijziging ook niet worden ingevoerd. Bovendien, het
is natuurlijk altijd wel een probleem dat mensen zich iets in de praktijk
eigen moeten maken. Ik ben er bang voor dat wanneer je een of twee keer per
jaar een heel grote hoeveelheid wetswijzigingen invoert, dan een hele grote
hoeveelheid wijzigingen bestudeerd moet worden. En dat levert op dat moment
een grote tijdsinvestering op. Nogmaals, wij proberen de wetswijzigingen in
feite zoveel mogelijk te clusteren, maar dat blijkt niet altijd even eenvoudig.De heer Hirsch Ballin heeft gevraagd naar de stand van zaken rond het
wetsvoorstel bescherming persoonsgegevens. Ook dat heeft hij al eerder gedaan.
Helaas, toen heb ik ook al gezegd: dit omvangrijke en ingewikkelde wetsvoorstel
heeft vertraging ondervonden. Wij hebben lang moeten wachten op het advies
van de Registratiekamer, een stuk langer dan wij hadden voorzien. De stand
van zaken is nu aldus. Het spoedadvies van de Raad van State is inmiddels
voorzien van een regeringsreactie. Het nader rapport is afgelopen vrijdag
door de ministerraad gefiatteerd, zodat het wetsvoorstel deze week bij de
Tweede Kamer zal worden ingediend. De implementatietermijn verstrijkt op 23
oktober van dit jaar. De tijd voor behandeling is kort, maar ik hoop dat beide
Kamers toch nog de tijd zullen vinden en de bereidheid zullen tonen om het
wetsvoorstel met de wenselijke voortvarendheid af te handelen.De heer Hirsch Ballin heeft verder gevraagd naar de voortgang van wetgeving
op penitentiair gebied. Hij verbond daaraan de vraag of ik bereid ben om een
realistisch schema te zenden – als ik een schema zend, is het voorzover
het in mijn vermogen ligt een realistisch schema – over wat in deze
kabinetsperiode op het gebied van de wetgeving nog zinvol kan of moet worden
afgedaan. Ik zal aan dat verzoek graag voldoen.Staatssecretaris Schmitz:Mevrouw de voorzitter! Ik kan betrekkelijk kort zijn, gelet op het beperkte
aantal vragen op mijn terrein, hetgeen natuurlijk niet hetzelfde is als een
beperkt beslag van mijn portefeuille op de financiële middelen van Justitie.
Wij komen nog nader te spreken over de koppelingswet en in dat verband ook
over de Vreemdelingenwet en dergelijke. Wat dat betreft volgen er nog gelegenheden
genoeg.De heer Hirsch Ballin heeft inclusief wat kritisch commentaar gesproken
over het wetsvoorstel donorgegevens. Hij gaf te kennen het toch wat wonderlijk
te vinden dat dit wetsvoorstel aan het eind van deze kabinetsperiode komt.
Tijdens het wetgevingsoverleg in de Tweede Kamer over het afstammingsrecht
dat vorig jaar heeft plaatsgevonden, heeft die Kamer gevraagd om een nieuwe
brief van het kabinet over genoemd wetsvoorstel. Dat had alles te maken met
het feit dat er een zekere impasse was ontstaan, ook in de meningsvorming
in de Tweede Kamer, over de inhoud van dat wetsvoorstel. Daarop is een bespreking
gevolgd in de ministerraad die vervolgens een en ander in een brief heeft
vastgelegd die, naar ik meen, in oktober naar de Tweede Kamer is gegaan. In
die brief is nog eens uiteengezet dat het kabinet ervan uitgaat dat kinderen
recht hebben op informatie omtrent hun herkomst. Die brief is aan de Tweede
Kamer aangeboden. Vervolgens is er een nota van wijziging opgesteld. Het eindverslag
is al in concept gereed, maar nog niet bij de Tweede Kamer ingediend omdat
er nadere feitelijke gegevens nodig zijn. De materie is belangrijk genoeg
om het wetgevingstraject met de Tweede en Eerste Kamer voort te zetten. Het
maakt wat dat betreft niet uit of er sprake is van het begin of van het eind
van een kabinetsperiode. De inhoud van deze wetgeving is van een zodanig wezenlijk
belang, dat het proces over de grenzen van een kabinetsperiode heen doorgezet
kan worden.De heren Pitstra, Meeter en Holdijk hebben over de gefinancierde rechtshulp
gesproken. De heer Holdijk wees erop dat een openeinderegeling voorkomen moet
worden.De heer Pitstra stelde voor om de vergoeding voor de gefinancierde rechtsbijstand
van ƒ 120 per uur stapsgewijs te verhogen tot ƒ 180 per uur.
Voorzitter! Ik zal niet op de genoemde bedragen ingaan. De Commissie herijking
vergoedingen rechtsbijstand heeft eind vorig jaar voorstellen gedaan voor
de invoering van een herzien stelsel van de vergoeding voor toevoegingszaken.
Dit betreft het rapport "Fair forfaitair". Die voorstellen zijn primair gericht
op de vereenvoudiging, op het evenwichtiger maken van het huidige stelsel.
Als zodanig waren daar geen budgettaire gevolgen aan verbonden. Ik heb een
groot aantal organisaties gevraagd, op de suggesties van de commissie te reageren.
Bijna alle reacties zijn inmiddels binnen. Er is in dit verband met nadruk
gewezen op de verhoging van het vergoedingenniveau. Binnenkort zal het kabinet
over het rapport "Fair forfaitair" een standpunt innemen en dat zal aan de
Tweede Kamer voorgelegd worden. Ik wil niet vooruitlopen op een eventuele
beslissing, de vergoedingen te verhogen. Vastgesteld kan echter worden dat
het kabinet de toegankelijkheid en de kwaliteit van deze voorziening wil waarborgen.De heer Pitstra heeft gesproken over de onbevredigende gedoogsituatie
van de betalende praktijk. Voorzitter! Die kwalificatie kan ik onderschrijven.
Ik had mij ook al voorgenomen om de betalende praktijk van de desbetreffende
stichtingen voor rechtsbijstand af te bouwen, maar de Tweede Kamer heeft mij
met nadruk gevraagd, dit voornemen op dit moment nog niet uit te voeren, omdat
zij eerst een nader debat wil voeren over de beleidsnotitie die deze zomer
is uitgekomen. Ik ben het met de heer Pitstra eens dat een snel besluit hierover
noodzakelijk is.Voorzitter! Wij hebben ons voorgenomen om dit jaar de Wet op de rechtsbijstand
te evalueren. Bij de schriftelijke behandeling in de Eerste Kamer van het
wetsvoorstel inzake de verhoging van de inkomensgrens en de wijziging van
de indexeringsregeling is gevraagd of deze evaluatie eerder kon worden gehouden.
Op grond van ervaringen met andere WODC-onderzoeken kan gesteld worden dat
wij bij een dergelijk complexe materie de daarvoor uitgetrokken tijd hard
nodig hebben. Zorgvuldigheid is van groot belang. De bedoeling is dat de evaluatie
voor 1 januari 1999 is afgerond. Ik heb inmiddels van de raden voor rechtsbijstand
suggesties gekregen voor het inschakelen van de benodigde expertise.Voorzitter! Ik ga nog nader in op de cumulatie van de eigen bijdragen.
Het stond mij voor ogen – in afwachting van die evaluatie – de
raden voor de rechtsbijstand de mogelijkheid te bieden, in heel concrete gevallen
te toetsen of toepassing van de huidige regeling tot een voor de rechtzoekende
kennelijk onredelijke financiële belasting zou leiden. Als dat zo was,
zou in mijn ogen aan de raad de bevoegdheid kunnen worden gegeven, een iets
lagere eigen bijdrage vast te stellen – bijvoorbeeld via een algemene
hardheidsclausule – zonder onmiddellijk opnieuw te vervallen in de openeinderegeling,
waar de heer Holdijk over sprak. De raden hebben mij echter verzocht, een
dergelijke algemene bevoegdheid niet te geven maar criteria in regelgeving
vast te leggen. Deze regelgeving wordt op het ogenblik voorbereid, inclusief
de budgettaire consequenties daarvan. Ik hoop het parlement daarover binnenkort
te kunnen informeren.Voorzitter! Een enkel woord, in aanvulling op wat de minister heeft gezegd,
in de richting van de heer Talsma over de wenselijkheid van het vaste tijdstip
van de inwerkingtreding van wetten. De minister zei dat de theorie vaak mooier
is dan de praktijk. Mag ik toch een mooi voorbeeld van de praktijk geven in
het kader van het personen- en familierecht? Deze Kamer heeft sinds vorig
jaar een groot aantal wetsvoorstellen behandeld, waarbij het van meet af aan
de bedoeling was dat die wetten per 1 januari jongstleden in werking zouden
treden. Ik denk daarbij aan naamrecht, geregistreerd partnerschap, ouderlijk
gezag. Deze Kamer heeft voldoende tijd gehad voor de behandeling van dat hele
pakket, terwijl er ook voldoende tijd overbleef voor een heel pakket aan voorlichting
die dringend nodig was voor beroepsgroepen en publiek. Die wetten zijn dus
inderdaad gecoördineerd en in werking getreden per 1 januari 1998. Het
enige wetsvoorstel waarbij dat in dit kader niet is gelukt, is dat betreffende
het afstammingsrecht. Deze Kamer heeft dat wetsvoorstel op 23 december behandeld.
Deze wet zal naar ik meen per 1 april in werking treden, omdat wij ook daar
een stukje voorlichting aan vooraf moeten laten gaan. Wij hebben juist bij
het personen- en familierecht waar zoveel mensen in hun dagelijks leven mee
te maken hebben, geprobeerd om dat zo gecoördineerd mogelijk te regelen
wat de inwerkingtreding en de daarbij behorende voorlichtings- en uitvoeringsregelingen
betreft.Voorzitter! Tot slot. Alleen de heer Hirsch Ballin heeft een paar vragen
gesteld over het vreemdelingenbeleid. Ik mag hier misschien een enkele opmerking
aan toevoegen. Het is anders wat vervreemdend dat ik op een
beleidsonderdeel dat zo'n groot beslag legt op de Justitiebegroting en waarover
flink wat zorgen bestaan, alleen zou ingaan naar aanleiding van de concrete
korte vraag van de heer Hirsch Ballin. Ik memoreer even kort. Deze Kamer weet
hoe het is gegaan. Waar wij in de jaren 1993 en 1994 een hoge instroom hadden
van mensen die in Nederland asiel vroegen, begon deze instroom in het jaar
1995 te dalen van 52.000 naar 30.000. In het jaar 1996 daalde deze verder
naar 23.000. Deze daling leek tot mei vorig jaar door te gaan, er trad althans
een toestand van stabilisatie in. Helaas is daar weer een wijziging gekomen.
We konden even denken dat een toestand van stabilisatie kwaliteitsverbetering
kon betekenen, zowel van onze immigratiedienst als van het Centraal orgaan
opvang asielzoekers. Deze periode werd gebruikt om te werken aan de verbetering
van de kwaliteit en aan een poging om een buffercapaciteit te creëren
bij de immigratiedienst en de opvang. Het verliep dus tot en met mei erg reëel,
zo'n 1500 à 1600 asielzoekers per maand. Vanaf juni begon het allemaal
anders te worden. Dit was een onverwachte ontwikkeling die we niet konden
en ook niet hebben voorzien. Dit heeft alles te maken met de ontwikkelingen
in de wereld, waarbij wij als Europa – de heer Hirsch Ballin heeft speciaal
gevraagd naar de Europese dimensie – in het kader van de Europese Unie,
Schengen en Dublin, uitdrukkelijk die ontwikkelingen aan het bezien zijn.
Dat heeft voor de Nederlandse situatie in de afgelopen maanden betekend dat
het Centraal orgaan voor de opvang zijn capaciteit met bijna 25% heeft moeten
uitbreiden. Dat is een geweldige prestatie. Dat geldt ook voor de IND. Dat
is een zware opgave. Ik kan alleen maar hopen dat men dat volhoudt, want de
daling is echt nog niet in zicht. Er is nog steeds een zeer hoge instroom.Wat betekent dat nu in het kader van: Hoe werken wij samen in Europa?
Juist de instroom met name uit Irak en Afghanistan heeft ertoe geleid dat
er binnen Europa bijna voortdurend overleg wordt gevoerd. Het is in feite
een onderwerp dat continu op de Europese agenda staat. Op de informele JBZ-raad
van eind vorige week is weer gesproken over de instroom uit Irak en over de
wijze waarop concreet samengewerkt kan worden.In meer formele zin hebben zich in Europa belangrijke ontwikkelingen voorgedaan.
Ik denk aan het feit dat er in maart 1986 een gemeenschappelijk EU-standpunt
is ingenomen ten aanzien van de definiëring van het begrip "vluchteling".
Dat lijkt wat abstract, maar het betrof toch een duidelijke markering in de
verdere Europese aanpak.Ik wijs verder nog op het belang van de uitwisseling van informatie en
beraad in het kader van het centrum CIREA. Wij gaan in dat kader ook na of
er bijvoorbeeld ten aanzien van het vraagstuk van mensensmokkel een gezamenlijke
Europees aanpak kan zijn. Dat is de enige manier, gezien ook de recente instroom,
met name naar Duitsland en Nederland. Deze landen vragen dan ook voortdurend
de aandacht van Europa voor dit probleem.De heer Hirsch Ballin heeft gevraagd naar artikel 15b, eerste lid, onder
f, van de Vreemdelingenwet. Dat artikel ziet toe op het niet-ontvankelijk
verklaren als men via een ander land is binnengekomen. De toepassing van dat
artikel is door een uitspraak van de Rechtseenheidskamer eind 1994 in die
zin geclausuleerd dat moet worden aangegeven dat in de niet-ontvankelijkheidsbeschikking
uitdrukkelijk wordt aangegeven waarom de aanvraag wordt afgewezen. Het gaat
er met name om dat Nederland zich niet schuldig maakt aan refoulement. In
de praktijk betekent dit dat wij het asielrelaas ook inhoudelijk moeten toetsen.
Dat gebeurt. De uitwerking van Schengen- en Dublin-claims is nog niet ideaal,
maar de praktische samenwerking is zeker verbeterd.Voorzitter! Rest mij slechts nog de heer Glastra van Loon te danken voor
zijn waarderende woorden. Ik moet overigens zeggen dat ik ben blijven doordenken
op zijn nostalgische gevoelens, die ik geheel deel, dat wij appels en peren
en noten in het najaar moeten krijgen, kersen in het voorjaar en aardbeien
alsjeblieft in de zomer. Wij zouden een uitvoerige discussie kunnen voeren,
maar buiten het bestek van deze Kamer, over de vraag hoe vrij de mens eigenlijk
is.De heer Hirsch Ballin (CDA):Mevrouw de voorzitter! Ik dank de staatssecretaris van Justitie voor haar
beantwoording van de twee door mij gestelde vragen. Het antwoord inzake de
donorgegevens is niet opwekkend, maar wel helder. Er was dus politieke onenigheid
over de verdere gang van dit wetsvoorstel, die tot vertraging heeft geleid.
Wij moeten daarbij onder ogen zien dat er op het terrein van personen- en
familierecht in het algemeen wel voortgang is geboekt. Wij zijn het niet op
alle punten eens met de resultaten daarvan, maar er was wel voortgang.Ook op de vraag over de toepassing van de Vreemdelingenwet heb ik een
helder antwoord gekregen. De Rechtseenheidskamer verlangt dat ook wordt bezien
of de procedure van de betrokken asielzoeker naar behoren is doorlopen. Dat
onderstreept het belang dat er in Europees verband ook iets gebeurt ten aanzien
van de kwaliteit van de behandeling, gezien de huidige verschillen op dat
punt. Ik dank de staatssecretaris dus voor deze antwoorden en heb haar een
nadere vraag gesteld en een aanmoediging gegeven.Ik heb meer moeite met de reacties van de minister van Justitie op de
gestelde vragen. Bij veel vragen ging het om het verkrijgen van een precies
inzicht in wat er gaande is, wat wordt gedaan, enz. Wij hebben eigenlijk niet
zozeer antwoorden op die vragen gekregen, maar meer wat bewegingen rond de
gestelde vragen. Dat betekent niet dat wij het oneens zijn met alles wat er
op dat punt door de minister van Justitie gezegd is, maar wij zouden eigenlijk
toch graag een antwoord op de vragen hebben. Ik zal de vragen herhalen en
hoop dan een precies antwoord te krijgen op een precieze vraag.Wij hebben deze behandeling van de begroting van Justitie uitdrukkelijk
in het teken gezet van het vooruitkijken. Als wij vragen naar wat er wordt
gezaaid op bijvoorbeeld het punt van de meerjarencijfers, dan helpt een nadere
toelichting op de oogst dus niet zo heel veel. Die informatie is op zichzelf
niet onbekend. Op dat punt geven bijvoorbeeld de cijfermatige overzichten
in deze begroting, en meer nog die in de voorafgaande toelichting op de begroting
van Justitie, een helder inzicht. Op een aantal punten waren onze vragen er
 echter op gericht om een precies inzicht te krijgen in wat
er nu te gebeuren staat. Wij hebben een vraag gesteld over de stand van zaken
met betrekking tot de meerjarencijfers. Ik vroeg dus niet naar de stand op
de derde dinsdag van september, maar naar de huidige stand. Als die vraag
dan wordt beantwoord met een verwijzing naar de tabellen die in de begrotingstoelichting
zijn opgenomen, dan komen wij natuurlijk niet echt verder. Ik mag aannemen
dat er bijvoorbeeld bij de besluitvorming over het wetsvoorstel op het gebied
van het vreemdelingenrecht of bij het onder ogen zien van de problemen waarover
de staatssecretaris zo-even heeft gesproken, in het kabinet ook gekeken is
naar de stand van de meerjarencijfers. Dat zal ook moeten gebeuren naar aanleiding
van het rapport van de commissie-Leemhuis. En zo zijn er legio dingen.Het gaat dus om vragen, zoals: wat wordt er gezaaid en is wat daarvoor
klaarligt, voldoende? Die vragen vereisen alsnog een antwoord. Als dat antwoord
niet nu kan worden gegeven, dan zouden wij het zeer op prijs stellen om een
duidelijk schriftelijk antwoord te krijgen. Ik wijs er voorts op dat wij verbindingen
hebben gelegd naar belendende begrotingen waarvan de ontwikkeling voor Justitie
van belang is. Ik noem de uitgaven voor Justitie in het kader van het onderdeel
Rijksgebouwendienst, en volksgezondheid als het gaat om de opvangmogelijkheden
voor drugsverslaafden en de forensisch-psychiatrische klinieken. Wij vinden
op dat punt dus geen antwoord in de verwijzing naar een bladzijde in de sinds
september bekende stukken.Daar komt nog bij dat wij naar aanleiding van de tabellen moeten constateren
dat er wordt voorzien dat de uitgaven op de begroting van Justitie in de komende
kabinetsperiode met zo'n 300 mln. zullen dalen. Ik mag aannemen dat dit niet
kan worden beschouwd als een goed voortbouwen op en een klaarleggen van andere
investeringen om Justitie te versterken op al die punten die de minister ook
zelf heeft genoemd en waarvan zij ook heeft gezegd dat het hard nodig is,
enz. Maar dan moet er toch ook hetzij in de vorm van meerjarencijfers verder
zijn gekeken dan 1998, hetzij iets te zeggen zijn over de claims die er liggen
om Justitie, waar nodig, te versterken. Ik mag toch aannemen dat een daling
van de justitie-uitgaven met 300 mln. niet de beleidsinzet is waarvoor hier
vandaag steun wordt gevraagd.Voorzitter! Ik ga in op nog een paar andere punten, ook om dit laatste
punt te preciseren. Ik heb een vraag gesteld over CAP '98 III. CAP '98 volgde
op CAP '96, waarover in 1993 was besloten. CAP '98 bevat een zeer terechte
en nodige verdere ontwikkeling van de capaciteit van het gevangeniswezen.
Ik had echter niet daarnaar gevraagd, maar naar de vereiste uitbreiding met
TBS-plaatsen. Wij hebben ook gevraagd hoe groot het tekort is. Het antwoord
van de minister was: ja inderdaad, er zijn meer TBS-plaatsen nodig. Ik meen
dat ik dat vrij letterlijk citeer. Wij willen echter graag precies weten hoe
omvangrijk die behoefte is en waartoe het thans ontbreken van capaciteit in
de terbeschikkingstellingsplaatsen leidt. Daar hadden wij nog een vraag aan
vastgeknoopt over de bestemming van TBS-plaatsen die daarin, al naar gelang
de verblijfstitel, de vooruitzichten enz., kan worden onderscheiden. Op al
die vragen is helaas – ik kan het niet mooier maken dan het is –
geen antwoord gekomen.Hetzelfde geldt eigenlijk voor datgene wat wij naar voren hebben gebracht
over de relatie tussen het openbaar ministerie en het ministerie van Justitie.
De minister heeft de uitgangspunten onderschreven die wij daarvoor hebben
geformuleerd. Op dat punt was er ook overeenstemming met wat de heer Glastra
van Loon naar voren heeft gebracht. Het is prima om te weten dat de uitgangspunten
worden onderschreven en het is ook nuttig om dat vervolgens als criterium
aan te kunnen leggen bij de beoordeling van het komende wetsvoorstel. Onze
beschouwing ging, net als bij het rapport-Leemhuis, echter verder. Wij vragen
ons immers ook af of de uitwerking in het wetsvoorstel van de uitgangspunten,
met een apart zetten van de verantwoordelijkheden en van het bestuur van de
rechterlijke macht, echt behulpzaam is bij het realiseren van die uitgangspunten.Nog belangrijker is de vraag of het, als iedereen weet dat een organisatie
zo sterk is als de partners waarmee zij samenwerkt, echt behulpzaam is bij
het tot stand brengen van verandering en verbetering, althans bij het tegengaan
van verslechteringen. Wij hebben in dat verband gewezen op een voortgaande
reeks van uithuisplaatsingen van taken die nu door het ministerie van Justitie
worden beheerd. Op één punt hebben wij een geruststelling gekregen,
namelijk dat het niet de bedoeling is om de Politiewet ingrijpend te wijzigen
met het voorstel dat de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken voorbereiden.
Vandaar onze specifieke vragen over de relatie via aanwijzing, ingrepen en
mogelijkheden tot ontslaan van bestuurders van de rechterlijke macht.Mevrouw de voorzitter! De minister van Justitie heeft instemmend gereageerd
op het uitgangspunt inzake de capaciteit om ook op het terrein van veel voorkomende
criminaliteit rechercheonderzoeken te doen. Ook dat stellen wij uiteraard
op prijs, maar ook hier is er de vraag waarin dat zich vertaalt, waar dat
toe leidt en welke middelen daarvoor zijn uitgetrokken.Als ik mij niet vergis, is de vraag naar informatie over de ontwikkeling
in het voorgaande en het lopende kwartaal op het punt van de heenzendingen
van minderjarige mannen geheel gepasseerd. Daar zou ik trouwens ook de heenzendingen
van vrouwen aan toe kunnen voegen. Ik verwijs daarbij naar wat wij in eerste
termijn naar voren hebben gebracht.Wij zijn het ook eens over de doelstellingen van het beleid inzake uitbreiding
van de capaciteit voor voorlopige hechtenis. Dat is mooi, maar wij hebben
gevraagd naar de samenhang met een overtuigender en effectiever strafrechtelijk
optreden. Dat betreft het punt dat mensen zo vaak, met begrijpelijke ergernis,
tegenkomen, namelijk dat ook herhaalde plegers van bijvoorbeeld overvallen
en berovingen – om maar te zwijgen van het kleinere geweld – eerder
mobiel zijn dan de slachtoffers. Op dat punt heeft procureur-generaal Steenhuis
een suggestie gedaan. Wij hopen en spreken ook de verwachting en de wens uit
dat deze gedachte niet met hem teloor zal gaan.Er zijn nog een paar vragen over de wetgeving. Wij hebben gevraagd naar
de lacunes in de verdragen over strafrechtelijke samenwerking met andere binnen-
en buiten-Europese staten. De minister heeft geantwoord dat er diverse initiatieven
zijn. Wij zouden graag willen weten welke initiatieven er zijn
en of zij berusten op een inventarisatie van lacunes.Wat de wetgeving inzake de bescherming van persoonsgegevens betreft, gaf
het antwoord eigenlijk precies aan wat wij steeds hebben gevreesd en waarom
wij herhaaldelijk hebben gewaarschuwd voor hernieuwde vertraging bij de behandeling
van dit onderwerp. De minister zei in haar reactie op ons betoog in eerste
termijn dat de tijd van behandeling van het wetsvoorstel kort is. Het wordt
nu ingediend en moet voor 23 oktober het Staatsblad bereikt hebben. "De tijd
van behandeling is dus kort, maar hopelijk lukt het nog", zei zij. Precies
daarover hebben wij bij dit onderwerp zorgen. Vandaar de volgende vraag. De
minister heeft eerder uitdrukkelijk gezegd dat als de datum van 1 juni 1997
voor indiening niet wordt gehaald, men te laat is en de implementatietermijn
dus niet haalt. Op de derde dinsdag van september en in begin oktober is gezegd
dat het wetsvoorstel in oktober of november zou komen. Hoe kon het toch gebeuren
dat, toen het advies van de Raad van State er lag en de wachttijd op de Registratiekamer
was verwerkt, de fatale vertraging wéér uit het oog is verloren?Mevrouw de voorzitter! Wij hebben meer vragen ter beantwoording liggen
dan gehoopt. Wij willen de tijdskaders van dit debat niet opblazen, maar wij
zouden het op prijs stellen in ieder geval een toezegging te krijgen voor
schriftelijke antwoorden waar precieze vragen precieze antwoorden verdienen.De heer Talsma (VVD):Mevrouw de voorzitter! In aansluiting op de opmerkingen van andere leden
in dit huis over het onderwerp Steenhuis, wil ik voor alle duidelijkheid zeggen
dat de handelwijze van de minister tijdens de crisisperiode vanaf 14 januari
in het algemeen de instemming van mijn fractie heeft.Voorzitter! De vragen die ik heb gesteld, zijn beantwoord. Mijn dank daarvoor.
Ik heb nog wel enige aanleiding om wat aanvullende vragen te stellen. Ik ben
misschien niet voldoende duidelijk geweest bij de kwestie van de openlijke
geweldpleging. De minister zegt het te zullen gaan bestuderen. Het is niet
zo eenvoudig om precies ieders aandeel vast te stellen, zo zegt zij. Dat is
op zichzelf waar. Het enige dat ik heb betoogd, is dat ook in het algemene
strafrecht, inclusief alle gewelddadigheden, die moeilijkheid ligt. Daar komt
men in de praktijk heel goed uit. Als niet aan te tonen is dat een van de
vier ook maar ergens aan heeft meegedaan, ook niet onder de ruime criteria
van de Hoge Raad, gaat men vrijuit, dan wel, indien sprake is van openlijke
geweldpleging, wordt de verzwarende strafbepaling dan niet toegepast.Het enige dat ik bepleit, is om het eenvoudig te houden. Dat kan door
de woorden "en/of zijn mededader of mededaders" toe te voegen. Dan is het
helemaal waterdicht. Ik mag mij ook op de steun van verschillende anderen
beroepen, met name de strafrechthoogleraar G.E. Mulder. Die heeft in een noot
onder het arrest van 1990, waar de beperkte interpretatie werd gehandhaafd
van het speciale artikel 141, gezegd dat het best ruimer zou kunnen. Degenen
die zich daartegen zouden willen verzetten, hebben de taak om dat uit te leggen
en aan te geven wat de reden is van die uitzondering. Die reden is er naar
mijn mening gewoon niet. Ik denk, met alle respect voor onze verre voorvaderen,
dat er in 1885 gewoon een foutje is gemaakt.Voorzitter! Over de kwestie van de binnentredende deurwaarder ben ik niet
alleen erg verdrietig, maar ook een beetje boos. De minister zegt zelf terecht
dat zij het heeft toegezegd. Het is een besluit in de ministerraad geweest
in eind augustus of daaromtrent. Daarna is het naar de Raad van State gegaan.
Nu moet het opnieuw in de ministerraad komen, zo hoor ik met verbazing. Het
is niet aan mij om de geheimen van de ministerraad te willen weten, maar ik
vind dat de minister tenminste moet vertellen wat er aan de hand is. Is het
toch zo, zoals ik vreesde, dat er uit welke hoek dan ook aanvullingen op het
wetsvoorstel zijn aangebracht die het hele geval weer ter discussie kunnen
brengen?Het ging er mij om – minister Kosto heeft dat toegezegd; deze minister
bedoelde het zo – dat bij de uitzonderingen waarvoor de machtiging van
de burgemeester niet geldt gewoon één regel wordt toegevoegd:
de deurwaarder. Waarom moet de ministerraad zich daarover opnieuw buigen?
Ik vind dat ik het recht heb om daarover iets meer te horen.Ik kom te spreken over de nummering van het BW. Ik heb daar een fout gemaakt.
Het stenogram was zo snel klaar dat ik het al heb kunnen nalezen. Ik heb ten
onrechte het woord "doornummeren" gebruikt. De minister is daardoor op de
gedachte gebracht, dat het hele BW tot artikel 3000 wordt doorgenummerd. Dat
is niet mijn bedoeling geweest. Het is mijn bedoeling geweest – zoals
ook uit mijn verdere tekst blijkt – het praktijksysteem ook officieel
in te voeren zodat de boekenuitgevers zich vrij voelen het zo te doen. Bij
artikel 120 van Boek 6 zie je niet meer voor aan de kantlijn staan: 120 en
bovenaan Boek 6 in letters. Er staat dan: 6:120, 6:121, enz. De kantonrechter
tot en met de Hoge Raad hanteren het. De zaak is doodsimpel. Ik maak mij er
daarom wat druk over omdat ik hier weer die stroperigheid merk die er blijkbaar
op het departement nog steeds is: als wij iets niet willen dan gebeurt het
niet.Voorzitter! Ik kom te spreken over de invoering van belangrijke wijzigingen
van wetboeken en wetten. De staatssecretaris is zo vriendelijk geweest om
daarop ook te reageren. Dat is precies wat ik bedoel. Ik heb er altijd voor
gepleit om het zoveel mogelijk per 1 januari te doen. Men is er dan in een
keer van op de hoogte. Alle juristen zullen er in de kerstvakantie een dagje
voor gaan zitten. Zij hebben dan in een keer alle dingen op een rijtje. Dat
is gemakkelijker dan er in de loop van het jaar telkens alert op te moeten
zijn dat bepaalde dingen zijn ingevoerd. Ik pleit er in ieder geval voor dat
de invoeringstijd redelijk is.Ik ben het helemaal eens met het voorbeeld van de staatssecretaris. In
zeer brede kring zat men te wachten op de Wet op het partnerschap. Dan mag
het wat mij betreft wel met spoed en zo nodig al de volgende dag worden ingevoerd.
Uitstekend dat dáár de termijn kort was. Het wetsvoorstel had
zeer veel weerklank gevonden en daar ben ik erg blij om.Bij normale wetten is dat niet het geval. Ik neem een willekeurig voorbeeld.
Er is pas een Schepenbesluit vastgesteld. (Deze bewindspersonen hebben er
inhoudelijk niets mee te maken.) De minister van Justitie heeft eventueel
met de invoering iets te maken. Dat is een boekwerk van tientallen bladzijden,
 buitengewoon ingewikkeld wat er allemaal in die schepen aanwezig
moet zijn. Dat wordt ingevoerd de dag na de verschijning van het Staatsblad!
Ik vind dat een afkeurenswaardige zaak. Het is volstrekt in strijd met de
algemene aanwijzingen voor de regelgeving.De heer De Boer (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Met verontschuldiging voor de rolwisseling dank
ik de regering voor de gegeven antwoorden. De meeste onderwerpen van de bijdrage
van collega Pitstra zijn aan de orde geweest, de meeste ook naar behoren,
enkele wat te mager, waarvoor soms de broedende kip een acceptabel excuus
zou kunnen zijn.Justitie staat in de belangstelling, zei de minister. Een mooi understatement
in de hitte van de hectiek van deze dagen. Ik was positief verrast door de
eerste helft van de bijdrage van collega Glastra van Loon. De staatssecretaris
verengde dat wat tot een nostalgisch verlangen naar een fruitvoorziening op
de daarvoor door de natuur gestelde tijden. Dat vind ik een iets te magere
reactie op wat collega Glastra van Loon bedoelde. Ik heb zijn apologie van
het geduld in ieder geval verstaan als een van de redengevingen voor de verharding
van de samenleving en de menselijke verhoudingen daarin. Ik denk dat hij daarmee
een van de kernoorzaken raakt van datgene waarmee wij bij het thema justitie
en criminaliteit te maken hebben. Hebzucht en lustbeleving is van alle tijden,
maar de ongebreideldheid van het aanbod is recht evenredig met de zucht naar
onmiddellijke bevrediging. En als de zucht niet geremd wordt, komt het overschrijden
van de grenzen van het betamelijke in zicht en komt dus ook de justitiële
correctie al snel in beeld.Ik deel de opvatting van de minister dat preventie veel verder moet gaan
dan het werkterrein van Justitie, maar toch maakt zij zich hier iets te gemakkelijk
van af. Het wordt hoog tijd dat er in de regering veel steviger nagedacht
wordt over een integrale preventieve aanpak bij alle betrokken ministeries.
Die moet ook georganiseerd en gecoördineerd worden, want dat gaat niet
vanzelf. Ik heb bij andere gelegenheden wel eens een pleidooi gehouden om
toch beter te letten op de effecten die maatregelen bij het ene ministerie,
die bijvoorbeeld ook tot bezuinigingen leiden, twee jaar later op een ander
ministerie kunnen hebben, zoals een hoop ellende die het tweevoudige kost –
of nog meer – van de oorspronkelijke bezuiniging op het eerstgenoemde
ministerie. Met dit soort dommigheid zouden wij moeten ophouden; dit pleit
voor een integrale aanpak.Om een voorbeeld te geven, ik ben anderhalf jaar geleden naar een conferentie
over pesten op school geweest. Dé deskundige op dit gebied wist mij
er binnen een kwartier van te overtuigen dat meer dan 50% van jongetjes in
de leeftijd tussen vier en acht jaar later in het criminele circuit terechtkomt.
Op basis van zo'n gegeven zou je toch veel actiever beleid moeten voeren voor
die leeftijdscategorie? Dat zou in het belang zijn van die jongetjes, van
de gezinnen waarin ze opgroeien en van de hele samenleving. Het kost immers
veel minder als je in die sfeer beleid voert dan wanneer je later met het
justitieapparaat de gevolgen moet ondervangen.Ik zou nog veel meer voorbeelden kunnen geven, maar ik pleit dus voor
aandacht en een integrale aanpak op het gebied van preventie. Ik ben zelf
op dit moment betrokken bij een samenwerkingsproject op gemeentelijk niveau
met politie, gemeente, openbaar ministerie, welzijnswerk en onderwijs rondom
het thema "voorkomen van jeugdcriminaliteit". Bij het organiseren van zo'n
project ontdek je hoezeer het denken hierover bij alle partners tot het randgebeuren
behoort. Er is weinig aandacht, weinig geld en er zijn te weinig medewerkers
om iets uit te voeren. Kortom, een totaal gebrek aan een actieve houding bij
alle partners. Dit geldt dus ook voor het ministerie van Justitie.Ik waardeer de positieve grondhouding van de minister tegenover de problemen
van de sociale advocatuur en de rechtsbijstand en ik wacht de verdere daden
van de regering op dat punt af.Tot slot nog een paar opmerkingen over de ministeriële verantwoordelijkheid.
Ik richt deze opmerkingen niet specifiek tot deze minister, ik heb er geen
behoefte aan, nog eens zout te wrijven in een werkelijkheid die al rauw genoeg
is. De minister heeft er gelijk in dat er ook in het overheidsapparaat en
binnen een bepaalde bandbreedte fouten moeten kunnen worden gemaakt. Als dat
niet meer kan, ontstaat er risicomijdend gedrag van bange mensen. Dat vormt
geen bijdrage aan wat wij democratie noemen. De kernvraag hierbij is natuurlijk,
waar de bandbreedte eindigt en wanneer de vraag rijst, of er iets aan de hand
is dat je, hoe adequaat je het ook betreurt, afkeurt en aanpakt, toch niet
meer voor je bestuurlijke verantwoordelijkheid kunt en wilt nemen. Ambtelijke
organisaties en taakstellingen zijn zo veelomvattend en complex geworden dat
er veel gebeurt waarvan een bestuurder geen weet heeft, maar waarvoor hij
wel verantwoordelijk is en blijft. Ik behoor niet tot het oppositionele slag
dat elke misser gehonoreerd wil zien met aftredende bestuurders, maar zijn
wij in de afgelopen jaren niet bij het andere uiterste terechtgekomen? Bestuurders
die afwachten of de partijen die de coalitie dragen, genoegen nemen met "het
spijt me, het is gebeurd zonder dat men mij had geïnformeerd en ik keur
net als u het gebeurde ten stelligste af", geven in mijn ogen een toch te
magere invulling aan de ministeriële verantwoordelijkheid. Hoe gezond
voor de politieke mores en hoe zuiverend en alert makend voor de ambtelijke
organisaties zou het zijn, als bestuurders weer eens uit zichzelf zouden zeggen
dat zij er niets van wisten, dat zij er part noch deel aan hadden, maar dat
het absoluut niet kan en dat zij het niet voor hun verantwoording nemen en
dus hun positie ter beschikking stellen. Een dergelijke principiële stap
brengt de coalitie niet in moeilijkheden, zou dat althans niet behoren te
doen, zal de persoon van de bestuurder absoluut niet beschadigen – integendeel
zelfs – zal de ambtelijke organisatie heilzaam schokken en het gezag
van politiek en bestuurders aanmerkelijk vergroten. Het lijkt mij tijd worden
dat op alle niveaus in dit land, op alle bestuurlijke niveaus en politieke
niveaus, het "sorry"-gedrag van bestuurders wordt vervangen door een principieel
en helder "ruggengraat"-gedrag. Dat verlost ons dan ook van het bij elk akkefietje
elkaar opdraaiend sensatiegehijg van de media, het pavlov-achtige "bloed aan
de paal"-geroep van de oppositie en het gênante herdershondenbeschermingsgedrag
van vooral de partij waar de bestuurder uit voortkomt.Kortom, een kwaliteitsdemocratie vraagt om bestuurders met een zuiver
gevoel voor wat niet meer kan en de moed om daar zelf gevolgen aan te verbinden,
om coalitiepartijen die niet bangig alles toedekken of tolereren en om een
oppositie die niet elke gelegenheid te baat neemt om moord en brand te schreeuwen,
waar niet meer aan de hand is dan een frisse ruzie of een smeulend peukje.
En soms kan ik daar zeer naar verlangen.De heer Meeter (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Deze woorden van de vorige spreker brengen mij
in de verleiding om daarop in te gaan, maar ik zal het niet doen. Na mij komt
bijvoorbeeld nog de heer Glastra van Loon en hij heeft daar wellicht iets
meer tijd voor.Dank voor de reactie van de beide bewindsvrouwen. Ik heb opnieuw, evenals
de eerste keer, met veel belangstelling geluisterd naar de minister. Het rechtsbedrijf
heeft vele boeiende facetten. Ik heb er wel begrip voor dat de minister nu
niet direct ingaat op de vragen die zijn gesteld over het rapport-Leemhuis.
De discussie daarover moet nog op gang komen, zodat een vooruitschuiven wel
zo verstandig lijkt. Het was net verschenen. Het gaf mij de gelegenheid om
van dat moment van verschijnen gebruik te maken om iets te zeggen voordat
alle anderen over dat rapport al iets gezegd hadden. Daarvoor krijg je niet
zo vaak de gelegenheid in deze Kamer.Eén zaak vormt de hamvraag. De minister heeft gezegd dat in de
volgende eeuw en misschien zelfs in de jaren die ons nog in deze eeuw resten,
een belangrijke investering gedaan moet worden in de rechtsprekende macht.
Ik ben dat helemaal met haar eens en ik hoop met haar dat het ervan komt.Met genoegen heb ik van de minister begrepen dat zij het met mijn opmerkingen
over mediation, over bemiddeling, goeddeels eens is. Ik had aanvankelijk iets
willen zeggen over juridisering als verschijnsel. Bij de uitwerking daarvan
heb ik echter gemerkt dat ik in het mij bemeten tijdsbestek daarover niet
kon zeggen wat ik wilde zeggen. Ik heb dat dus achterwege gelaten. Ik zie
bemiddeling – die band had ik willen leggen – als een middel bij
uitstek om juridisering, het meer gebruik gaan maken van rechtsregels, tegen
te gaan.In het bestuur, wanneer het gaat om beslissingen die de ruimtelijke ordening
of het milieu betreffen, zijn het de bestuurders die klagen over de juridisering,
want daar ontstaat een niet te tolereren vertraging. De bestuursrechter –
maar het geldt misschien ook wel daarvóór, in de bezwaarschriftenperiode –
zou moeten proberen al in een eerdere fase te bemiddelen. Eén voorbeeld
zou ik in dat kader willen geven. Ik heb enige ervaring met het beslechten
van klachten tegen advocaten en ook van klachten van advocaten tegen andere
advocaten. Nu is het al jaren zo dat er een groot verschil is tussen de arrondissementen
Den Haag en Rotterdam. Ik zie daar de deken van het arrondissement Den Haag
zitten – die had ik daarstraks ook al zien zitten – en daarom
durf ik deze opmerking te maken, in zijn aanwezigheid. In beide arrondissementen
zijn ongeveer evenveel advocaten, maar het is al jaren zo dat in Den Haag
driemaal zoveel klachtprocedures naar de tuchtrechter gaan, de raad van discipline,
als in Rotterdam. De klachten gaan naar zo'n tuchtrechtelijk college ná
bemiddeling door de deken. Mijn stelling is – helaas kan de deken in
Den Haag niet reageren – dat de cultuur in Rotterdam zodanig is, dat
daar aan bemiddeling veel meer aandacht wordt besteed. Het effect is dat daardoor
het aantal geschillen er aanzienlijk minder is.Na op deze wijze bemiddeling te hebben aangeprezen, mevrouw de voorzitter,
blijf ik toch met de vraag zitten of, als een zaak eenmaal bij de rechterlijke
macht aanhangig is, bemiddeling via een mediator van buiten een goede weg
is. Natuurlijk, voorafgaande aan een procedure kunnen er allerlei pogingen
tot bemiddeling betracht worden, maar als die procedure eenmaal in gang gezet
is, zou ik denken dat een rechter, in het bijzonder de rechter in kort geding
waaraan hierbij gedacht wordt, dan toch in een moeilijke positie komt.De minister heeft benadrukt dat het alleen maar op vrijwillige basis kan,
maar dat is nu juist een moeilijke positie waarin zo'n rechter komt te verkeren.
Deze moet dan al of niet zijn invloed aanwenden om het toch zover te laten
komen. Er vindt dan verwijzing plaats naar een mediator – nogmaals,
een buitenstaander – met wie partijen weer op een andere wijze moeten
afrekenen, iets wat ze uiteraard binnen de rechterlijke macht niet hoeven.
Ik zou dat een moeilijke positie vinden. Het blijkt uit de ervaringen met
het experiment in Amsterdam – die geven mij in die zin gelijk, dat het
er tot op dit moment nog niet van gekomen is – dat in die gevallen waarbij
het woord "mediation" door de rechter in de mond genomen werd, advocaten te
rade zijn gegaan en het tot een schikking hebben laten komen. Dat is natuurlijk
niets nieuws, want het is altijd zo geweest dat rechters zo nu en dan getracht
hebben om een geschil tot een schikking te brengen en ook aangezet hebben
tot een schikking. Bij dit pleidooi voor bemiddeling, maar dan op een iets
andere wijze dan op het ogenblik het Amsterdamse experiment dit bedoelt, zou
ik het willen laten.Mevrouw de voorzitter! Ik zou nog een afsluitende opmerking kunnen maken,
maar die is niet anders dan dat ik nogmaals dankzeg voor de antwoorden die
ik op mijn vragen gekregen heb.De heer Holdijk (SGP):Mevrouw de voorzitter! Graag wil ik de gelegenheid te baat nemen de interventie
van de beide bewindsvrouwen in eerste termijn van een enkele reactie te voorzien.
Ik volg dan de omgekeerde volgorde waarin zij geantwoord hebben, aldus te
beginnen bij de staatssecretaris.Wat betreft de gefinancierde rechtsbijstand heb ik van haar begrepen,
dat er een aantal voorstellen, rapporten en dergelijke ligt en dat nadere
beslissingen op korte termijn toch zullen volgen. Voorzover daar belangrijke
budgettaire consequenties aan zitten, zullen deze wellicht niet meer voor
rekening van dit kabinet komen.Voorzitter! De minister van Justitie is begonnen met te spreken over de
druk op Justitie, het feit dat het publiek ook resultaten wil zien en daar
ook in zekere zin recht op heeft. Ik kan mij daar veel bij voorstellen. Het
was voor mij ook een gegeven maar tevens een reden om toch te manen tot een
zekere voorzichtigheid wat betreft het sturen met behulp van cijfers. Ik ontken
uiteraard niet, dat cijfers noodzakelijk zijn – zeker als
je op afstand staat van een organisatie – maar ik ben toch wel ingenomen
met het feit, dat de minister het relatieve belang van cijfers met mij heeft
willen benadrukken.Waar zij de ministeriële verantwoordelijkheid voor de rechterlijke
macht – ik doel nu op zowel de staande als de zittende magistratuur –
aan de orde heeft gesteld en voorzover dat van mijn kant gebeurd is, is dat
gebeurd vanwege de beduchtheid voor een politisering van ons recht. Die druk
waarover ik zo-even sprak, kan er heel gemakkelijk toe leiden dat een organisatie
waarvoor een minister verantwoordelijk is meer dan gewenst politieke trekken
gaat vertonen. Daar komt bij dat de trias politica, die inderdaad niet volstrekt
is doorgevoerd, nog verder gaat vervagen. Ik ben beducht voor zowel de politisering
als voor de vervaging van de trias.Ik kan vervolgens begrijpen, dat de minister niet al te zeer en te diepgaand
heeft gereageerd op de opmerkingen over het rapport van de commissie-Leemhuis.
Ik wil in deze tweede termijn slechts de kosten van de plannen van de commissie-Leemhuis
onderstrepen. De bedragen zijn genoemd, maar ik herinner de minister liever
aan haar artikel in de Volkskrant van 6 november jongstleden, waarboven stond:
"Recht krijgen wij niet op een koopje". Ik wil graag nogmaals onderstrepen
dat, hoe dat rapport ook verder een weg zal vinden en welke uitwerking daaraan
ook wordt gegeven, rechtspleging een van de belangrijkste onderdelen van onze
maatschappelijke infrastructuur is en om die reden dus ook wat mag kosten.Dan kom ik bij het project Justitie in de buurt. Ik heb nu goed begrepen
dat het niet de bedoeling is om die projecten te laten uitgroeien tot een
soort nevenvestiging van de rechtbanken, ook niet in het vervolg van hetgeen
de commissie-Leemhuis aan nevenvestigingen heeft voorgesteld. Dat dient de
duidelijkheid in elk geval voor een deel.Ter afsluiting wil ik ingaan op de opmerkingen over de zelfstandige bindende
functies van het recht. Dat is natuurlijk een interessant en boeiend thema
waarover wij nog lang zouden kunnen spreken. De minister heeft uiteengezet
waarin volgens haar de waarde van het recht bestaat. Op zichzelf was ik het
daarmee eens: de waarde met het oog op kwetsbare belangen, etc. Daarmee echter
is voor mij de zin uit de memorie van toelichting over de zelfstandige bindende
functies van het recht waarbij ik aanknoopte nog niet geheel duidelijk geworden.
De minister zal ongetwijfeld iets voor de geest hebben gehad toen zij die
zin neerschreef of liet neerschrijven, maar uit haar eerste termijn is mij
dat niet zonder meer duidelijk geworden. Ik twijfel nog steeds aan die zelfstandige
bindende functie van het recht. Ik denk daarbij ook aan de bijdrage van de
heer Glastra van Loon, die heeft aangegeven dat in onze cultuur beperkingen
die het individu ondervindt in zijn keuzemogelijkheden niet worden geaccepteerd
en eventueel via het recht weer opgeruimd moeten worden. Dat sluit ook aan
bij mijn bijdrage in eerste termijn, waarin ik het artikel van de heer Hol
noemde, die het verschil aangeeft tussen de negentiende- en de twintigste-eeuwse
taak van het recht. Hij citeert daarbij op zijn beurt John Stuart Mill. Vertaald
komt het erop neer dat in de negentiende eeuw de opdracht van het recht erin
bestond om onrecht te voorkomen en niet slechts simpel om de gevolgen van
eenmaal begaan onrecht op te knappen. Welnu, zegt Hol, in de twintigste eeuw
gaat het juist niet zozeer om het voorkomen van onrecht, maar meer om het
oplappen van de gevolgen van onrecht. Ik moest daarbij denken aan het arrest
van de Hoge Raad inzake de zogenaamde "wrongful birth", waarin het ging om
de geboorte van een kind als gevolg van een medische kunstfout, die daarom
terstond financieel gecompenseerd moest worden. Kortom, die bindende functie,
die beteugelende functie ten aanzien van emoties, van behoeften en van wensen
heb ik uit de bijdrage van de minister nog niet direct helder voor de geest
kunnen krijgen.De heer Glastra van Loon (D66):Mevrouw de voorzitter! Ik kan mij tot drie vrij korte opmerkingen beperken.Ik ben er verheugd over dat mijn analyse van onze cultuur, die door haar
eigen successen, vooral haar technologische successen, knaagt aan haar eigen
grondslag, weerklank heeft gevonden bij de heer De Boer en bij de heer Holdijk.
Daarmee wil ik niet zeggen dat het onderwerp is uitgeput, maar dat zullen
zij ook allerminst bedoelen. Ik heb ook enige hoop weerklank te hebben gevonden
bij de staatssecretaris, al denk ik dat haar gebruik van het woord "nostalgisch"
meer humoristisch is bedoeld dan als een karakterisering van wat ik bedoel.Ik zou graag met de heer De Boer in discussie gaan over de betekenis van
de ministeriële verantwoordelijkheid in onze huidige democratie, maar
ik denk dat dit niet kan in enkele algemene termen. Bovendien meen ik dat
de klassieke opvatting die ongeveer door hem werd verkondigd niet meer past
in een periode waarin departementen een groei hebben gezien, zowel in omvang
als in taken, die maakt dat de oude verhouding tussen minister en ambtenaren
niet meer van toepassing is.Ten slotte dank ik de bewindsvrouwen voor hun reacties die ons vertrouwen
in hen volledig hebben bevestigd.Minister Sorgdrager:Mevrouw de voorzitter! Het is een bijzonder debat, in die zin dat er onderwerpen
van zulke ongelijksoortige aard hier aan de orde komen, dat het voor mij erg
moeilijk is om hierop te reageren. Ik zou ontzettend graag over een aantal
onderwerpen zeer diepgaand met deze Kamer van gedachten willen wisselen. Ik
noem dan de functies van het recht en de omvang van de ministeriële verantwoordelijkheid.
Anderzijds zijn er zeer gedetailleerde vragen gesteld door een aantal afgevaardigden
waarvan ik op dit moment niet geheel in staat ben om ze allemaal precies te
beantwoorden. Ik zeg dat met name in de richting van de heer Hirsch Ballin
die kennelijk helemaal niet tevreden is. Ik heb ook het gevoel dat ik vandaag
niet veel goed bij hem kan doen. In elk geval kan ik hem toezeggen dat een
aantal specifieke vragen die hij heeft gesteld, schriftelijk door mij beantwoord
zullen worden.Ten aanzien van de TBS kan ik melden dat wij net een nieuwe methode aangereikt
hebben gekregen om nieuwe prognoses te maken. Wanneer die methode is toegepast,
komen daar andere, exactere cijfers uit, zowel voor het reguliere
gevangeniswezen als voor de TBS en de minderjarigen.Verder heeft de heer Hirsch Ballin gevraagd hoe wij op het departement
verder vooruitkijken. Dat is toch wat lastig; je kunt moeilijk over je graf
heen regeren, maar er ligt natuurlijk wel een aantal onderwerpen voor een
volgend kabinet. Ik noem het rapport van de commissie-Leemhuis waarin naar
mijn idee terecht een flink bedrag is opgenomen voor investeringen in "maatschappelijke
infrastructuur". Dat is een term die ik belangrijk vind en die ik ook een
beetje gebruik ter onderscheiding van de fysieke infrastructuur. Wij mogen
namelijk niet vergeten om ook te investeren in die maatschappelijke infrastructuur.
Het recht is daarvan een belangrijk onderdeel. Als je het dan toespitst, dan
kom je inderdaad op zaken uit die de commissie-Leemhuis behandelt. Het gaat
over toerusting, mensen, middelen en toekomstige ontwikkelingen die verdergaan
dan alleen maar meer van hetzelfde. Daarom vind ik het zo belangrijk om daar
goed naar te kijken en om daarover je gedachten te formuleren. Dan moet een
volgend kabinet bereid zijn om daarin te investeren.Het asieldossier zal zeker extra geld kosten. Terugkomend op het nieuwe
ramingsmodel voor penitentiaire inrichtingen, vind ik dat wij daar op een
realistische manier naar moeten kijken. Naast het evenwicht tussen andere
vormen van straffen, zul je daar waar dat nodig is ook in staat moeten zijn
om snel, consequent en duidelijk in te grijpen. Wij moeten zo snel mogelijk
in kunnen grijpen. Je moet daarbij ook duidelijk zijn. Je moet ook niet te
veel marchanderen. Je moet zeggen: zo is het en dat gebeurt er. Consequent
houdt in dit verband in dat je het ook ten uitvoer moet leggen. Dus daar moeten
de mogelijkheden voor zijn.De heer Hirsch Ballin heeft gevraagd hoe het kan dat er een daling te
zien is in de meerjarenraming voor Justitie. Dat is eigenlijk bijna uitsluitend
op het conto van het asieldossier te schrijven. Daar wordt een daling voorzien
van 1998 tot 2001 van 300 mln. De totale daling van de begroting van Justitie
is 280 mln., maar wij weten inmiddels allemaal dat het asieldossier zich anders
heeft ontwikkeld dan wij hadden gedacht. Dus die daling zal niet door kunnen
gaan. Je zult uiteindelijk toch voor dat dossier extra middelen moeten reserveren.
Ik ben er diep van overtuigd dat dit niet ten koste mag gaan van de andere
onderdelen van de begroting van Justitie. De hoge investeringen in de penitentiaire
gebouwen houden op een gegeven moment op en dan moet meer naar de exploitatie
gekeken worden. Ik wijs er nogmaals op dat de nieuwe prognoses die daling
ongedaan kunnen maken. Het is nog niet bekend hoe een en ander zal uitpakken.
Ik vrees echter dat er op dit punt nog een schone taak ligt voor een nieuw
kabinet.De heer Hirsch Ballin is zowel ingegaan op de relatie tussen minister
van Justitie en het OM als op de voorstellen van de commissie-Leemhuis. Voorzitter!
Het is niet terecht om hier een wetsvoorstel te verdedigen dat nog bij de
Tweede Kamer ligt. Ik meen dat de heer Hirsch Ballin en ik op dit terrein
gelijksoortige uitgangspunten huldigen. Als ik van mening was dat deze uitgangspunten
onvoldoende tot uiting komen in het wetsvoorstel, had ik het niet ingediend
en vervolgens ongewijzigd gelaten. Wij zullen te zijner tijd, als het wetsvoorstel
in deze Kamer wordt behandeld, zien of het ook de goedkeuring van dit huis
kan krijgen.Voorzitter! De kwestie van de openlijke geweldpleging is minder eenvoudig
dan de heer Talsma denkt. Het toevoegen van een aantal woorden aan een wetstekst
is op zichzelf wel eenvoudig, maar het is de vraag of hetgeen daarmee wordt
aangericht ook zo eenvoudig is en of wij dat ook wel op die manier willen.
Ik wil daar eerst meer van weten. De wetsgeschiedenis toont aan dat artikel
141 strafrecht een andersoortig karakter heeft dan bijvoorbeeld de artikelen
300 en 302 inzake mishandeling of zware mishandeling. Hier is destijds bewust
voor gekozen. Of wij nog steeds die mening zijn toegedaan, is een andere vraag.
Het gaat mij echter te ver om dit af te doen als een foutje van de wetgever.
Als bij de artikelen inzake mishandeling deelneming bewezen kan worden, kan
het gevolg ook toegerekend worden aan de individuele deelnemers. Er is destijds
bewust besloten om artikel 141 anders in te richten. De vraag is of er nog
iets meer gedaan kan worden met het begrip "deelneming". Dit betekent overigens
niet dat het gevolg aan elk van de deelnemers toegerekend kan worden.Voorzitter! Ik kan mij voorstellen dat de heer Talsma nieuwsgierig is
naar hetgeen in de ministerraad is besproken over de binnentredende deurwaarder.
Ik heb al eerder een tipje van de sluier opgelicht. Het desbetreffende wetsvoorstel
is in het kabinet behandeld. Mijn voorstel is om het genoemde zinnetje toe
te voegen. De door de heer Talsma gevreesde discussie op het ministerie van
Justitie over de vraag of er niet meer aan vastgeknoopt kan worden, zal zeker
nog worden gevoerd. Die discussie wordt trouwens op andere terreinen ook gevoerd.
Het wetsvoorstel ligt inmiddels bij de Raad van State. Er is afgesproken dat
het na ommekomst van het advies van de Raad van State terugkomt in de ministerraad.
Uiteindelijk zal daar het besluit genomen moeten worden.Voorzitter! De heer Talsma is teruggekomen op de nummering van het BW.
Ik had zijn vraag aanvankelijk verkeerd begrepen. Hij wil graag dat er per
boek wordt doorgenummerd, zodat steeds duidelijk is in welk boek een artikel
staat. Ik ben bereid om na te gaan of het mogelijk is om op dit punt meer
duidelijkheid te bieden.De heer Talsma heeft de invoeringsdata van wetswijzigingen aan de orde
gesteld. Voorzitter! Het gaat hierbij om meer wetten dan alleen die betrekking
hebben op Justitie. Ik wil nagaan in hoeverre het verzoek van de heer Talsma
in overeenstemming is met de aanwijzingen voor de regelgeving. Ik kan echter
absoluut niet beloven dat er maar op twee of drie data wetswijzigingen ingevoerd
kunnen worden. Soms is het noodzakelijk om wijzigingen zo snel mogelijk door
te voeren, zoals bij belastingwetten. Ik wil met een welwillend oog naar het
verzoek van de heer Talsma kijken, maar hij moet er niet al te veel van verwachten.De heer Meeter is nog eens ingegaan op de bemiddeling. Wij zijn het tot
op zeer grote hoogte met elkaar eens. Hij vraagt zich af of, als het eenmaal
onder de rechter is, de rechter hier nog een bepaalde rol in moet hebben.
Ik vraag mij soms ook af of de rechter degene is die moet bemiddelen. De meningen
zijn daarover zeer verdeeld. Sommige rechters vinden dat de rechter niet moet
proberen te gaan bemiddelen als de zaak eenmaal onder de rechter
is. Andere rechters voelen zich juist geroepen om dat wel te doen. Weer anderen
zijn ervoor, als er nog een mogelijkheid tot bemiddelen is, dit aan een ander
uit te besteden. Daarom voeren wij ook een experiment uit op dit gebied. Als
het niet blijkt te werken, doen wij het niet. Je moet echter niet bij voorbaat
zeggen: iets kan niet, dus we doen het niet. Als je iets nieuws wilt, moet
je het ook uitproberen. Dan blijkt vanzelf of het iets wordt of niet.Door het betoog van de heer Holdijk ben ik gaan denken dat we over een
aantal onderwerpen wat breder zouden moeten praten. Over het sturen met cijfers
zijn we het eens. Ik hoop dat ik op het vlak van de experimenten "Justitie
in de buurt" voldoende duidelijk ben geweest. Over de politisering van de
rechterlijke macht heb ik ook zorgen. Dit zou niet moeten, maar je ziet dit
in de ontwikkeling, en niet alleen van de laatste twee, drie jaar, maar al
eerder. Naarmate het OM beleid gaat voeren, ontstaat er meer een politieke
verantwoording voor dat beleid. Naarmate de druk op Justitie door het onderwerp
"criminaliteit" meer in de belangstelling staat en strafzaken uitvoerig worden
beschreven, ontstaat bij Kamerleden de neiging om vragen te stellen. De vraag
is hoe je daar als minister van Justitie mee omgaat. Op het moment dat je
iedere vraag nauwkeurig gaat beantwoorden, maak je een individuele strafzaak
als politieke discussie. Ik vind dat dat niet moet. Ik vind het een interessante
discussie hoe hier op een verstandige manier mee om te gaan. Ik zal deze discussie
zeker nog met de Tweede Kamer moeten voeren, omdat dit verband houdt met de
aanwijzingsbevoegdheid. Als je beleid voert en kaders stelt waarbinnen dat
beleid gevoerd moet worden, zul je op een gegeven moment als minister moeten
kijken of men zich ook daadwerkelijk binnen die kaders beweegt. Als dat niet
het geval is, zul je op een gegeven moment moeten ingrijpen en zorgen dat
men binnen die kaders blijft. Dit gaat veel verder dan politiek. Dit is zeer
fundamenteel. Ik vind het daarom belangrijk dat die discussie straks bij de
behandeling van dit wetsvoorstel wordt gevoerd. Ik hoop dat dit niet gebeurt
in de sfeer van "de minister wil greep op het openbaar ministerie hebben".
Ik vind het jammer dat het probleem vaak tot platte noties wordt teruggebracht,
terwijl het een fundamenteel onderdeel betreft van de wijze waarop de staatsmachten
tegenover elkaar staan. Je mag daar best van mening over verschillen, maar
uiteindelijk zal de wetgever, het parlement daar het laatste woord over moeten
spreken.Voorzitter! Nog zo'n onderwerp: "de zelfstandige bindende functies van
het recht". Die zinsnede staat inderdaad in de memorie van toelichting. Ik
bedoel daarmee dat het recht geen natuurverschijnsel is. Het recht is door
mensen gemaakt op grond van bepaalde opvattingen over normen die zij hebben.
Dat wordt in rechtsregels neergelegd. Je kunt natuurlijk niet alle normen
in rechtsregels neerleggen, maar het is een basis. Die basis is een bindende
factor. Die basis geeft de normen aan die door de hele samenleving worden
gedragen. Vervolgens moet het recht tot gelding komen. Daarbij is inderdaad
de vraag op welke manier. Het is waar dat in de negentiende eeuw het idee
leefde dat recht er was om onrecht te voorkomen, en mocht er onrecht zijn
geschied, de dingen te herstellen. Nu is het meer gericht op herstel. Ik ben
het ermee eens dat dit soms op een verkeerde manier gebeurt. Je kunt geen
gevoel van rechtvaardigheid creëren alleen door het uitkeren van geld,
ook al wordt dat soms wel eens gedacht. Het gevoel van rechtvaardigheid is
immaterieel, ook al moet het wel eens uitgedrukt worden in materie, in geld.
Ik hoop dat wij weer terug kunnen gaan naar de wat meer immateriële functie
van het recht. Als de overheid tekortschiet bij het toepassen van het recht,
dan is er wellicht eerder de neiging om het ondervonden nadeel dan maar in
geld uit te drukken dan wanneer burgers door een voldoende toepassing van
het recht van mening zijn dat hun gevoel voor rechtvaardigheid bevredigd wordt.
Om die reden vind ik het rapport van de commissie-Leemhuis bijzonder belangrijk.Hetgeen de heer De Boer over preventie heeft gezegd, is mij uit het hart
gegrepen. Ik heb ook wel eens een dergelijk verhaal gehouden. Ik realiseer
mij heel goed dat ik hier sta als minister van Justitie. Ik kan niet zeggen
dat ieder onderdeel van het regeringsbeleid afgestemd moet zijn op preventie.
Ik ben echter wel van mening dat er bij de te nemen beslissingen op het gebied
van onderwijs, sociale zaken, volkshuisvesting enz. aandacht moet zijn voor
de gevolgen daarvan. Nogmaals, ik trek dan niet onmiddellijk de conclusie
dat men op het criminele pad gaat. Daarmee wordt mensen onrecht aangedaan.
Ik vind wel dat de regering moet voorkomen dat er situaties ontstaan die op
zichzelf extra risico met zich brengen dat mensen in de criminaliteit terechtkomen.
Scholen zijn daarin heel belangrijk. Zij kunnen veel doen aan het gedrag van
mensen ten opzichte van elkaar. Als men daarmee bij kinderen begint, zal dat
uiteindelijk ook effect op volwassenen hebben. Je merkt echter ook in de praktijk
dat, als men op scholen probeert, kinderen iets bij te brengen en zij vertellen
dat hun ouders, die reageren met: wat een onzin allemaal. Soms is het vergeefse
moeite. Er zal wellicht dus ook iets aan de kant van de ouders moeten gebeuren.
Dat wordt dan ook beoogd met projecten zoals opvoedingsondersteuning. Er dient
echter ook een maatschappelijke discussie gevoerd te worden over de vraag
op welke wijze mensen met elkaar omgaan en welke normen wij in de samenleving
willen. Daarbij hoort ook de discussie over de oorzaken van geweld. Wat is
mogelijk en wat moet er gebeuren? Ik heb daarop geen sluitend antwoord, maar
wij moeten er wel over praten.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Over de intenties zijn wij het denk ik wel eens, maar ik ben
benieuwd naar de volgende stap, die te maken heeft met de integraliteit van
beleid en de wijze waarop een en ander wordt georganiseerd. Ik realiseer mij
heel goed dat de minister van Justitie niet de eerst aangewezene is om over
de problematiek inzake welzijn, volkshuisvesting of armoedebestrijding te
spreken, maar de politiek moet zich daar wel zorgen over maken. Mijn zorg
heeft te maken met de vraag wanneer intenties nu eens worden omgezet in integraliteit
van beleid. Heeft de minister daarover een opvatting?Minister Sorgdrager:Een eerste begin is daarmee gemaakt in de nota "In juiste verhouding"
waarin wordt ingegaan op straffen, maar ook op preventie. Een aantal van deze
noties zijn daarin opgenomen. De heer De Boer vraagt terecht
wanneer een en ander concreet in beleid wordt omgezet. Naar aanleiding van
de recente geweldsuitbarstingen zijn er een aantal ministeries bij elkaar
gekomen. Wij zijn nagegaan welke projecten er lopen en op welke wijze via
combineren en coördineren een wisselwerking tot stand kan worden gebracht.
Ook vragen zoals wat weten wij van de oorzaken van bepaalde gedragingen en
wat doen wij op het gebied van het grotestedenbeleid zijn daarbij aan de orde.
Er zijn dus aanzetten, maar ik ben het met de heer De Boer eens dat het nog
maar een begin is. De integraliteit komt er wel wat meer in. Ik zal altijd
als minister van Justitie – waarbij je altijd aan het eind van de rit
zit en dus met de gevolgen wordt geconfronteerd – blijven signaleren,
stimuleren en proberen, iedere keer dit soort dingen van de grond te krijgen.Voorzitter! Ik ben toe aan mijn laatste punt. De heer De Boer heeft gesproken
over ministeriële verantwoordelijkheid. Dat is iets wat mij nogal aanspreekt,
maar dat zal de Kamer niet verbazen. Ik wil het als volgt illustreren. Dit
jaar bestaat het ministerie van Justitie 200 jaar. In 1798 begon het ministerie
met 15 ambtenaren. Dat was de tijd waarin een minister nog elke brief zag
en die waarschijnlijk ook zelf ondertekende. De minister wist precies wat
er gebeurde, hield waarschijnlijk nog wel eens een bijeenkomst met die 15
ambtenaren en wist ook wat zij deden.Wij hebben nu ongeveer 35.000 ambtenaren en overal in die organisatie
worden beslissingen genomen. Sommige mensen denken nog steeds dat een minister
zich bemoeit met de overplaatsing van gedetineerden en met het tekenen van
een contract, maar dat is al lang niet meer zo. De politieke verantwoordelijkheid
is dus ook een politieke verantwoordelijkheid. Je doet het niet zelf, maar
natuurlijk ben je verantwoordelijk voor al het handelen en nalaten –
om die frase nog maar eens te noemen – van al die ambtenaren die onder
je verantwoordelijkheid vallen.Ik ben blij dat de heer De Boer het met mij eens is dat er binnen een
zekere bandbreedte fouten gemaakt moeten kunnen worden. Die fouten moeten
niet meteen roepen om maatregelen. Het gaat mij veel te snel om "koppen eraf",
enz. te roepen. Ik wil dat niet. Ik vind dat je daarover moet kunnen praten.
Ik zei al: soms moet het misschien wel, maar dat is buiten die bandbreedte.Wat is dan de positie van een minister? Op een gegeven moment zal er best
een moment zijn waarop een minister zegt: ik trek daaruit ook de consequenties
en ik ga weg. Ik wil niet verhelen dat ik zo'n moment ook heus gekend heb.
Op wat voor moment moet een minister dat zeggen? Toch moet je daar voorzichtig
mee zijn en daarom zou ik de discussie nog wel eens willen voeren. Wij moeten
even nagaan wat er bij Justitie is gebeurd. Ik heb natuurlijk risico's genomen:
grote reorganisaties, zowel van het departement als van het openbaar ministerie.
Daarbij gebeuren natuurlijk dingen, ongelukken. Dat weet je van tevoren. Als
je dat soort dingen niet doet, heb je een redelijk rustig bestaan als minister.
Als je het wel doet, loop je een risico. Moeten die dingen dan iedere keer
leiden tot aftreden? Dan krijg je een gigantische omloopsnelheid van ministers
van Justitie. Dat is ook niet de bedoeling.Op wat voor moment moet je dat dan wel doen? Nogmaals, ik wil daar graag
over discussiëren. Het zal de Kamer niet verbazen dat dit onderwerp ook
aan de orde komt bij de coalitiepartijen. Wanneer moet je dat soort consequenties
aan je politieke verantwoordelijkheid verbinden? Denk niet dat ik alleen maar
zo vast zit aan dat pluche! Ik denk daar echt over na en ik vind het nog steeds
een moeilijk punt.De heer Hirsch Ballin (CDA):Voorzitter! Zonder af te doen aan het belang van het onderwerp dat de
minister als laatste aansneed, wil ik nog even terug naar de beantwoording
van onze vragen. Wij hadden drie invalshoeken bij onze bijdrage aan dit debat.
Er was een invalshoek waarvan wij hadden gehoopt dat die hier ook tot een
gesprek aanleiding zou geven, namelijk de verhouding tussen de verschillende
onderdelen die bij Justitie betrokken zijn. Dan heb ik het over samenwerking,
enz. Dat is iets anders dan het nu, vooruitlopend op de behandeling in de
Tweede Kamer, bespreken van het wetsvoorstel.De tweede invalshoek was die van zorgen over de verdere ontwikkeling van
de begroting van Justitie. Wij hebben een paar punten ter illustratie gegeven.
De minister heeft zojuist aangegeven dat er in de meerjarencijfers inderdaad
is uitgegaan van een daling van de middelen voor Justitie wegens een verwachte
daling van de uitgaven voor het asiel- en immigratiebeleid. Maar wij moeten
daar toch neerzetten dat er nu voorzienbare punten zijn, bijvoorbeeld in verband
met de terbeschikkingstelling. Daar hebben wij heel specifiek naar gevraagd.De derde invalshoek was gelegen in een paar andere punten. De minister
heeft even aangegeven dat zij nog schriftelijk wil ingaan op het een en ander
en dat zij zocht naar een mogelijkheid om in relatie tot ons nog iets goed
te doen, na de teleurstelling die er was over de beantwoording in eerste termijn.Voorzitter! Dat eerste moeten wij voorlopig maar laten rusten. Het zij
zo. Maar het zou zeer welkom zijn als wij nog schriftelijke antwoorden kunnen
krijgen op de specifieke vragen.Minister Sorgdrager:Voorzitter! Dat zeg ik graag toe. Ik zal natuurlijk schriftelijk antwoorden
op de specifieke vragen. Nogmaals: met betrekking tot de vraag hoe de ontwikkelingen
bij de begroting van Justitie gaan, moet men wel een beetje reëel zijn.
Wij hebben het nu over de begroting van 1998 met een raming tot na het jaar
2000. Natuurlijk komen ontwikkelingen in de loop van het jaar normaal gesproken
uiteindelijk in de Voorjaarsnota aan de orde, maar dit jaar is een bijzonder
jaar, omdat er straks een nieuwe regering is. Niet alleen bij Justitie, maar
ook bij alle andere departementen zullen er dus natuurlijk dingen komen –
ontwikkelingen en wensen – die uiteindelijk uitmonden in geld. Ik heb
op het terrein van Justitie een aantal onderwerpen aangegeven. Er zijn er
wellicht nog meer, maar dat zijn de hoofdonderwerpen.De heer Hirsch Ballin (CDA):Daarom is het van belang om bijvoorbeeld zicht te krijgen in het tekort
aan TBS-plaatsen en in het aantal heenzendingen van minderjarigen. Het gaat
dus inderdaad ook om een inventarisatie; daar zijn wij allemaal mee gediend.Minister Sorgdrager:Dat is juist. Ik heb gezegd dat wij de tekorten in het nieuwe prognosemodel
zullen inventariseren. Daar komt ook gewoon geld aan te pas;
dat klopt.De heer De Boer (GroenLinks):De ritmiek van de thematiek loopt wat raar, maar dat gaf mij de mogelijkheid
om even na te denken. Ik denk dat wij de discussie nu niet verder moeten voeren.
De minister zou graag eens diepgaander willen discussiëren over de ministeriële
verantwoordelijkheid in de huidige situatie. Collega Glastra van Loon maakte
zich daar heel makkelijk van af met zijn standpunt dat de complexiteit van
ministeries zo is toegenomen dat de ministeriële verantwoordelijkheid
in principiële zin eigenlijk nauwelijks meer aan de orde komt. Uit mijn
bijdrage heeft men zojuist begrepen dat ik dat te mager vind. Alle leden van
de fracties in dit huis zitten hier volgend jaar nog en als alles goed gaat,
treedt de nieuwe regering ergens in oktober of november in deze Kamer in de
nieuwe formatie aan. Dat lijkt mij bij uitstek het moment om hier eens een
diepgaande discussie te voeren over de ministeriële verantwoordelijkheid
aan het begin van de rit van het nieuwe kabinet. Wij zien dan wel of de minister
daarbij is.Staatssecretaris Schmitz:Voorzitter! Ik heb slechts één punt. Naar aanleiding van
artikel 15b van de Vreemdelingenwet en de uitspraak van de Rechtseenheidskamer
heeft de heer Hirsch Ballin gevraagd of die uitspraak niet moet leiden tot
duidelijke stappen voorwaarts in het kader van kwaliteit op Europees niveau.
Dat moge duidelijk zijn. De ervaring van de afgelopen jaren leert mijns inziens
ook dat het vraagstuk van asiel en immigratie echt vast gaat lopen als wij
in het kader van de Europese samenwerking geen fundamentele stappen voorwaarts
zetten. Tegelijkertijd denk ik dat wij met de voeten op de grond moeten blijven
staan en dat die stappen voorwaarts maar heel moeizaam worden gezet.De heer Hirsch Ballin noemde en passant een onderdeel van dit beleidsterrein,
namelijk de opvang. De kwaliteit daarvan is in de landen buitengewoon verschillend.
Ik sla mij niet gauw op de borst, maar op dat punt kan Nederland als voorbeeld
dienen voor een opvang die weliswaar niet ideaal is, maar wel aan behoorlijke
eisen voldoet. Dat is lang niet in alle landen het geval. Als wij verdere
stappen willen zetten in het kader van de Europese samenwerking, moeten wij
oppassen dat wij daar straks niet door gedwongen worden om afstand te doen
van minimumkwaliteitseisen waar wij in mijn ogen borg voor moeten blijven
staan. Dat zou de voortgang op Europees niveau eerder bemoeilijken dan vergemakkelijken.
Ik denk dat wij stappen voorwaarts moeten zetten, maar ook moeten vasthouden
aan kwaliteitseisen aan de opvang van vreemdelingen, waar wij borg voor willen
blijven staan.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.Sluiting 18.33 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19971998-807-840.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl