Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Kieswet houdende verhoging van de voorkeurdrempel, beperking van de mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties alsmede vaststelling van het tijdstip van de stemming voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer (32191)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 90
 
 
 
 Wijziging Kieswet
 Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van de Kieswet houdende verhoging van de voorkeurdrempel, beperking van de
mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties alsmede vaststelling van
het tijdstip van de stemming voor de verkiezing van de leden van de Eerste
Kamer (32191).
 
 De heer Brinkman heeft mij verzocht, u te melden dat hij zich laat verontschuldigen
voor het eerste halfuur van dit debat, omdat hij elders in dit gebouw een
ander debat voert.
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Voorzitter. De Eerste Kamer is als een oude leeuw die het nog wel kan,
maar er bijna nooit meer zin in heeft. De Eerste Kamer is als een oude opa
die leuk is voor de kleinkinderen, maar geen verantwoordelijkheid draagt voor
de opvoeding. De Eerste Kamer is als een oude gymnast die in een spagaat ligt
en niet meer weet hoe hij daar nog uit moet komen.
 Ik zou dat nooit durven zeggen over onze collega's aan de overkant van
het Binnenhof. Dit zijn typeringen van Eerste Kamerleden zélf, van
oud-senatoren van GroenLinks, D66 en de VVD. Het waren wel heel liberale senatoren,
zoals u hoort. Dat laat ik aan hen, maar wij vergeten soms wel eens dat wij
maar de helft van de Staten-Generaal zijn. Aan de overkant huist de Eerste
Kamer. Die wordt niet rechtstreeks gekozen zoals wij, maar indirect door de
leden van de provinciale staten. In macht doet de andere helft van de Staten-Generaal
nauwelijks onder voor ons. Alle wetten die wij hier goedkeuren, kunnen evengoed
aan de overkant worden afgekeurd. Onze Eerste Kamer is een bescheiden maar
machtig instituut. Het is weer actueel: geen regering kan regeren zonder de
steun van de senaat.
 Bij de afgelopen verkiezingen waren 62.773 stemmen nodig om een zetel
te halen in de Tweede Kamer. 15.694 stemmen waren nodig om met voorkeur in
deze Kamer te worden gekozen. Om gekozen te worden in de Eerste Kamer zijn
met de huidige voorkeursdrempel twee stemmen voldoende als je twee statenleden
in Zuid-Holland achter je krijgt, of drie statenleden in Noord-Holland, Noord-Brabant
of Gelderland. Een statenlid kan met steun van één of twee bevriende
statenleden eenvoudig zichzelf in de Eerste Kamer der Staten-Generaal laten
kiezen. Dat is wat te gemakkelijk, zo dachten ook de dames en heren senatoren.
Verschillende fracties zien zich na verkiezingen geconfronteerd met de verkiezing
van kandidaten die door hun partij op een niet-verkiesbare plek zijn gezet.
Samenspel van slechts enkele statenleden kan de samenstelling van de nationale
volksvertegenwoordiging beïnvloeden. De senaat oordeelde, in overleg
met de regering, dat dit ongewenst is. De leden hebben in al hun wijsheid
voorgesteld om de voorkeursdrempel voor de verkiezing van de leden van de
Eerste Kamer te schrappen. Alleen kandidaten die minimaal het aantal stemmen
halen dat daadwerkelijk nodig is voor het behalen van een zetel, zouden in
de Eerste Kamer mogen worden gekozen. De regering heeft dit advies ter harte
genomen en in een wetsvoorstel omgezet. Dat wetsvoorstel zullen wij van harte
steunen.
 Na de verkiezingen van de provinciale staten is met grote zekerheid uit
te rekenen hoeveel zetels een partij in de Eerste Kamer haalt. Ook is eenvoudig
uit te rekenen welke lijstverbindingen welke partijen een extra zetel opleveren
door na de verkiezingen door de provinciale staten alsnog een lijstverbinding
aan te gaan. Dat heeft niets te maken met democratie. De verkiezingen voor
de Eerste Kamer zijn vooral een wedstrijd in rekenkunde. Het getuigt van politieke
zelfkennis dat de Eerste Kamer heeft voorgesteld om een einde te maken aan
deze parlementaire rekenkunde. Verschillende mogelijkheden zijn verkend, maar
uiteindelijk heeft de staatssecretaris besloten om de mogelijkheid van lijstverbinding
voor de verkiezing van de Eerste Kamer te willen schrappen. Ook dit voorstel
kan rekenen op de steun van de senaat en op de steun van de SP-fractie.
 Een ander probleem dat de staatssecretaris op verzoek van de Eerste Kamer
wil aanpakken, is de ongelijktijdigheid van de verkiezingen voor de senaat.
Op het moment dat in de ene provincie al verkiezingen zijn gehouden, maar
in de andere provincie nog niet, zou de uitslag in de ene provincie het stemgedrag
in de andere provincie kunnen beïnvloeden. Door de verkiezing op dezelfde
tijd te houden, wordt dit strategisch stemgedrag voorkomen. Ook dit voorstel
kunnen wij dus van harte steunen.
 Een ander probleem is echter nog niet opgelost. De Antilliaanse eilanden
Bonaire, Saba en Statia worden, als alles goed gaat, onderdeel van Nederland.
De bewoners van deze eilanden moeten ook indirect hun stem kunnen uitbrengen
op de Eerste kamer. De staatssecretaris heeft dit mogelijk gemaakt door de
eilandsraden een stem te geven in de samenstelling van de Eerste Kamer. Wij
hebben hier onlangs nog uitgebreid over gedebatteerd en wij hebben de staatssecretaris
toen ervan overtuigd dat hiervoor een herziening van de Grondwet noodzakelijk
is. Die herziening heeft zij toegezegd en daar zie ik met zeer veel interesse
naar uit. Ik neem aan dat die ruimschoots voor het reces binnen kan zijn.
 Een ander probleem is daarmee echter nog niet opgelost. Niet-Nederlanders
kunnen op Bonaire, Saba en Statia stemmen voor de eilandsraden. Doordat de
eilandsraden de Eerste Kamer kiezen, hebben deze niet-Nederlanders invloed
op de samenstelling van de Staten-Generaal. In de rest van Nederland hebben
niet-Nederlanders die mogelijk niet. Nu kunnen wij best een discussie hebben
over het stemrecht van niet-Nederlanders, maar naar de opvatting van de SP
kan het niet om het stemrecht voor niet-Nederlanders via de achterdeur van
de staatsrechtelijke vernieuwing op de Nederlandse Antillen in te voeren.
Is de staatssecretaris het met mij eens dat dit een fundamentele kwestie is
die een fundamentele discussie verdient? Wanneer is zij bereid die discussie
te voeren? Ik stel die vraag natuurlijk ook nadrukkelijk aan de overige fracties
in deze Kamer. Gaan wij het toestaan via de achterdeur dat niet-Nederlanders
stemrecht krijgen voor de helft van de Staten-Generaal, ook al is dat indirect?
 Ten slotte nog iets over de positie van de Eerste Kamer. De senaat is
machtig. Ze kan alle wetten afkeuren en de Tweede Kamer daarmee buitenspel
zetten, maar de leden van de Eerste Kamer zijn ook bescheiden. Ik heb de eerste
drie citaten al genoemd, waaruit toch een grote bescheidenheid klonk. Als
indirect gekozen volksvertegenwoordiger stellen zij – ik kan dat ook
uit eigen ervaring zeggen – zich vaak terughoudend op,
ook als er Kamerbreed veel kritiek is op de kwaliteit en de uitvoerbaarheid
van wetten. Het is ook nogal wat om een beslissing die door de Tweede Kamer
is genomen, als Eerste Kamer terug te draaien, hoewel ik moet zeggen dat dit
sommige belangengroepen, sommige lobbygroepen in de Eerste Kamer wonderbaarlijk
goed lukt. Misschien is onze Eerste Kamer wel te machtig en te machteloos.
Misschien moet er een tussenweg komen tussen het goedkeuren en het afkeuren
van een wet. Wat vindt de staatssecretaris van het voorstel van de SP, een
voorstel dat ook al door anderen is gedaan, om de Eerste Kamer een terugzendrecht
te geven? Op het moment dat de leden van de Eerste Kamer menen dat een wet
kwalitatief onder de maat is of in de praktijk onuitvoerbaar is, zou men het
recht moeten hebben om deze met hun commentaar terug te sturen naar de Tweede
Kamer. Die krijgt vervolgens de mogelijkheid om de wet wel of niet aan te
passen en opnieuw aan de Eerste Kamer voor te leggen.
 
 
 
 De heer
 Heijnen
 PvdA
 
 De bijdrage van de heer Van Raak is interessant, zoals altijd. Hij is
ex-Eerste Kamerlid. Toen hij begon over de positie van de Eerste Kamer dacht
ik: nou, dat is een mooie introductie om te komen bij het onderwerp van vandaag,
namelijk een geringe aanpassing van de Kieswet. Echter, nu aan het einde van
zijn betoog stelt hij heel fundamentele kwesties rondom de positie van de
Eerste Kamer aan de orde. Mijn vraag is eigenlijk gericht aan de voorzitter.
Dit is de eerste echte vergadering nadat wij vorige week geïnstalleerd
zijn. Zullen wij nu niet met elkaar afspreken dat wij onderwerpen die niet
op de agenda staan ook niet bespreken? Dit is echt een onderwerp dat buiten
het kader valt van het wetsvoorstel dat vandaag aan de orde is. Ik wil graag
met de heer Van Raak op ieder moment ook over deze kwestie debatteren, maar
dan wil ik mij daar wel ordentelijk op kunnen voorbereiden en mij er met mijn
collega's in kunnen verdiepen. Dus ik verzoek u, mijnheer Van Raak, om deze
vragen nu niet aan de staatssecretaris te stellen maar om deze te bewaren
voor een meer geschikt moment.
 
 
 De heer Heijnen vindt dat het buiten de orde is. Daar komt het eigenlijk
op neer.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Dit is het eerste debat van de nieuwe Kamer. Ik vond het juist belangrijk
om de zaak eens wat breder te trekken. Misschien verschillen de heer Heijnen
en ik daarin van mening, maar ik vind het heel belangrijk dat als hier zaken
besproken worden om dat ook vrij fundamenteel te doen. Ik heb overigens wel
een onderscheid gemaakt ten opzichte van het probleem van het via de achterdeur
introduceren van het kiesrecht voor niet-Nederlanders. Dat hebben wij uitgebreid
in de Kamer al eerder besproken. Daarover heb ik ook de vraag gesteld aan
de heer Heijnen. De nu voorliggende vraag heb ik echter alleen gesteld aan
de staatssecretaris. Niet omdat ik haar per se hoger acht dan de heer Heijnen,
maar omdat ik aanneem dat de staatssecretaris overal op is voorbereid. Zij
representeert hier de regering en die weet alles.
 
 
 Toch blijft een beetje het probleem dat het niet op de agenda staat. Daar
heeft de heer Heijnen wel een punt. Ik zie andere leden ook knikken. Het is
wel goed dat wij hier met elkaar van tevoren beslissen waar we het over gaan
hebben en het daar ook een beetje bij houden. Ik denk dat de staatssecretaris
zou moeten overwegen om zich te beperken tot de onderwerpen die op de agenda
staan, want anders hebben we inderdaad een veel breder debat dan we van tevoren
voorzien hadden.
 
 
 
 Mevrouw
 Smilde
 CDA
 
 Voorzitter. Bij verkiezingen moeten procedures staatsrechtelijk verantwoord
en zorgvuldig zijn, anders ontstaat er commotie en dat doet afbreuk aan de
democratische legitimatie. Commotie is het laatste wat we moeten hebben. Bij
de laatstgehouden gemeenteraadsverkiezingen hebben we gemerkt waar deze toe
leidde. Dat willen we gewoon niet, want het is een democratisch voorrecht
dat een feest moet zijn en geen gedoe.
 De verkiezingen van de Eerste Kamer van 2007 leidden ook tot een aantal
kritische beschouwingen. Het is een democratisch recht van een kiezer om een
voorkeurstem uit te brengen, zo ook voor het lid van provinciale staten dat
de voorkeurstem uitbrengt bij de verkiezing van de Eerste Kamer. Aangezien
er sprake is van een gewogen stemming, waar de heer Van Raak ook op duidde,
vertegenwoordigt een lid van provinciale staten uit een grote provincie met
veel inwoners een groter aantal stemmen dan zijn collega uit een kleinere
provincie. Daardoor zijn de kansen op beïnvloeding met voorkeurstemmen
niet gelijk. In de Eerste Kamer is dit opgemerkt en in een motie vastgelegd
om hier verandering in aan te brengen. Alleen kandidaten die de kiesdrempel
halen, worden geacht rechtstreeks gekozen te zijn. Deze wetswijziging beoogt
dat en de CDA-fractie steunt dat, omdat dat meer recht doet aan de gelijkwaardigheid
van de leden van provinciale staten en toch het recht om een voorkeurstem
uit te brengen wordt gerespecteerd.
 Dan de lijstverbindingen. In het verslag heeft onze fractie zich kritisch
uitgelaten over de mogelijke interpretatie van artikel 55 van de Grondwet.
Ook dit punt is in de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van de Eerste
Kamer uitvoerig besproken. Wij hadden de indruk dat een aantal leden van deze
commissie zich vrij voelde om de bedoeling van de grondwetgever te nuanceren.
Laat ik er duidelijk over zijn, de tekst van dit grondwetsartikel beoogt het
indirecte karakter van de Eerste Kamer vast te leggen. Daarbij hoort wat de
CDA-fractie betreft niet welke mogelijkheid dan ook om na de verkiezingen
van provinciale staten nog verkiezingshandelingen te verrichten. De regering
geeft duidelijk aan dat allerlei alternatieven zijn onderzocht, waarbij staatsrechtelijke
bezwaren niet volledig werden weggenomen. Ook de Raad van State is deze mening
toegedaan. Wij voelen dan ook wel voor het voorstel om de mogelijkheid tot
het aangaan van een lijstverbinding te schrappen. Ik vraag de staatssecretaris
wel om nog eens in te gaan op de vraag waarom het ongewenst is om deze situatie
te laten voortbestaan. Wat is de consequentie daarvan? Is het volledig schrappen
van het aangaan van lijstverbindingen ook als zodanig besproken in de Eerste
Kamer?
 Wij zijn enthousiast over de mogelijkheid tot centrale inlevering van
de kandidatenlijsten bij de Kiesraad als centraal stembureau. Dat scheelt
enorm veel werk. Ik heb dit zelf ook een keer als statenlid gedaan en ik was
diep onder de indruk van wat er allemaal moest gebeuren, en
dat twaalf keer, dus het is prachtig als dat maar een keer hoeft. Toen ik
dat las, dacht ik: bingo, dat lijkt mij een goed idee. Het is goed dat dit
centraal kan.
 De resterende wijzigingsvoorstellen in verband met het geven van een goede
briefstembureauprocedure voor militaire missies kunnen ook op onze steun rekenen.
We hebben voortdurend overal missies en daarover hebben we al vaker gesproken.
Het wettelijk vastleggen van een vast tijdstip waarop leden van provinciale
staten de leden van de Eerste Kamer kiezen, kan ook op onze steun rekenen.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Mevrouw de voorzitter. Laat ik eerst de heer Van Raak nog eens bedanken
voor zijn warme en evenwichtige woorden over de Eerste Kamer. Fijn dat hij
daar aandacht voor heeft gevraagd. Ik zal mij beperken tot het wetsvoorstel
dat nu voorligt. Daarin is naar de mening van de fractie van D66 een aantal
dingen uitstekend geregeld.
 Dit geldt in de eerste plaats voor de motie Pechtold die beoogde dat militairen
op missie per brief kunnen stemmen. Dat is fantastisch. Het tweede punt dat
prima is geregeld, is dat in de verschillende provincies op hetzelfde tijdstip
moet worden gestemd. Geweldig.
 Het derde punt is de werkelijke reden waarom de Eerste Kamer dit hele
spel heeft geïnitieerd, namelijk de aanpassing van artikel A 9, derde
lid, waardoor de "helft van de kiesdeler" wordt vervangen door "gelijk aan
de kiesdeler". Dit voorkomt een hoop problemen en pokerspel met voorkeurstemmen.
Het voorkomt ook dat een partijdemocratie wordt afgezet tegen een democratie
die twee statenleden onderling met elkaar bepalen. Tot slot voorkomt het allerlei
vormen van cliëntelisme. Het is goed dat dit is geregeld.
 De vierde wijziging, over het aangaan van lijstcombinaties, ligt bij mijn
fractie iets problematischer. Partijen die een soort verwantschap met elkaar
hebben, kunnen administratief samenwerken in het kader van de verdeling van
de restzetel. De vraag is wanneer dit mogelijk is, vóór of na
de provinciale statenverkiezing.
 De eerste oplossing van de regering was in mijn ogen wat vreemd. Zeven
provincies moeten partijcombinaties aangaan en dan pas mag dit ook voor de
Eerste Kamer gelden. Ik ben blij dat het kabinet van dit onzalige pad is afgeraakt,
maar de oplossing die nu wordt voorgesteld in de nota van wijziging, het geheel
schrappen van de lijstverbinding, vind ik eigenlijk ook raar en onwenselijk.
Ik heb daar een paar argumenten voor. Ten eerste is het nadelig voor de kleine
partijen. Ten tweede worden typisch provinciale partijen ernstig benadeeld.
Ik denk bijvoorbeeld aan de Onafhankelijke Senaatsfractie in de Eerste Kamer
en er komen er wellicht meer. Daarmee kom ik dan gelijk op mijn derde argument:
het zet een rem op de pluriformiteit in de Eerste Kamer. Daarom vraag ik aan
de staatssecretaris waarom het kabinet er niet voor kiest om het te laten
zoals het nu is.
 Mijn conclusie: dit is een prima wetswijziging op een groot aantal onderdelen,
maar alleen op het punt van het schrappen van de lijstcombinaties word ik
graag nog eens overtuigd of wellicht zie ik in de inbreng van andere sprekers
nog adequate oplossingen.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Dat de fractie van D66 de dingen wil laten zoals ze zijn, zou ik over
het algemeen een fantastisch uitgangspunt vinden, maar in dit geval gaat dit
niet op. Deze wijziging heeft namelijk betrekking op democratie. Wat is er
democratisch aan de mogelijkheid om na de verkiezingen een lijstverbinding
aan te gaan? Als dit vóór de verkiezingen gebeurt, kan ik mij
daar alles bij voorstellen, want dan ga je gezamenlijk naar de kiezer toe.
Dit heeft echter niets te maken met democratie, dit is gewoon rekenkunde.
Als de verkiezingsuitslag bekend is, ga je nog eens rekenen en dan reken je
zo dat als je met die een lijstverbinding aangaat of met die en die, die of
die een extra zetel krijgt. Wat is daar nu democratisch aan?
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 De inbreng van de heer Van Raak stelt mij een beetje teleur. Ik had gehoopt
dat hij hier de afgelopen jaren had geleerd om te debatteren op de inhoudelijke
argumenten die worden ingebracht. Ik heb er drie genoemd: het is een nadeel
voor kleine partijen, het beperkt de pluriformiteit en het beperkt ook de
typisch provinciale partijen die in de provincie worden gekozen. Dit zijn
alle drie democratieargumenten en de heer Van Raak stelt daar een heel plat
verhaal tegenover. Dat mag, dat is zijn goed recht, maar wil hij nu ook nog
ingaan op die drie inhoudelijke argumenten?
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Dat klopt en die discussie is ook gevoerd in de Eerste Kamer en in het
kabinet. Er zijn verschillende mogelijkheden verkend om aan die drie bezwaren
tegemoet te komen, maar dat bleek heel ingewikkeld te zijn. Daarom stel ik
twee vragen aan de heer Schouw. In de eerste plaats welke alternatieven hij
nu ziet, want het handhaven van de huidige situatie is natuurlijk geen oplossing.
Dat is geen democratische oplossing; dat is geen democratie maar rekenkunde.
Welk alternatief is volgens de fractie van D66 beter en als geen van de alternatieven
beter is, waarom kiest zij dan niet voor schrappen?
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Laat ik eerst even het waarom van deze wetswijziging in herinnering brengen.
Het belangrijkste, prominente punt waren de voorkeurstemmen. Dat is nu geregeld.
Nu blijft een klein punt over, dat te maken heeft met de lijstencombinaties.
Lijstencombinaties werken heel goed voor de kleine partijen. Laten we dat
dus maar handhaven. Als u het grote democratieargument inbrengt, komt u eigenlijk
terecht bij het punt dat u net maakte: dan moet er ook wat principiëler
worden gepraat over de directe verkiezing van de Eerste Kamer. Welnu, zo ver
zijn we nog niet. Het is fijn om daarover te praten, maar ik zie daarvoor
geen meerderheid. Laten we nu daarom pragmatisch kijken naar wat we hebben:
een systeem van lijstencombinaties, dat heel goed is voor de kleine partijen,
deze soms aan een restzetel helpt – het heeft D66 de vorige keer aan
een restzetel geholpen – en bevordert dat provinciale partijen goed
kunnen zijn vertegenwoordigd in de Eerste Kamer. Al met al lijkt mij dat erg
prettig.
 
 
 
 De heer
 Heijnen
 PvdA
 
 Voorzitter. Het is leuk om te zien hoe deze twee ex-Eerste Kamerleden
debatteren. Mij viel op dat het ene ex-Eerste Kamerlid achter het katheder,
de heer Schouw, erin slaagt om geen antwoord te geven op de vraag van het
andere ex-Eerste Kamerlid, de heer Van Raak. De eerste herhaalt namelijk de
voordelen van het in stand houden van de lijstverbindingsmogelijkheid, en noemt twee argumenten tegen de voorkeurstemmen­regeling zoals
deze tot nu toe gold: cliëntelisme en pokerspel. Is de heer Schouw niet
met mij eens dat hetzelfde geldt voor de mogelijkheid van lijstverbinding
na de provinciale statenverkiezing?
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Nee, dat ben ik niet met u eens. Voorkeurstemmen vind ik een heel ander
onderwerp dan lijstverbindingen. Het is heel gek – en daarop hadden
we eerder bedacht moeten zijn – dat twee statenleden een partijdemocratie,
met een keurig opgestelde lijst, in de war kunnen gooien. Dat is niet mijn
definitie van hoe een democratie in elkaar hoort te zitten, dus het lijkt
me erg verstandig als hierin iets wordt veranderd.
 Bij de lijstverbindingen zie je vaak dat politieke partijen met een bepaalde
politieke verwantschap zo'n lijstverbinding aangaan. Stel dat deze politiek
haaks op elkaar zouden staan, maar toch een lijstverbinding zouden aangaan;
dan hebben zij wat uit te leggen aan de kiezer. Eerlijk gezegd, hoeven wij
dat hier niet te regelen. Het is hun eigen verantwoordelijkheid om dat goed
te regelen.
 
 
 
 De heer
 Heijnen
 PvdA
 
 Dit komt in de buurt van een antwoord, maar in de huidige praktijk is
het niet uitgesloten dat partijen die geen ideologische verwantschap hebben,
na verkiezingen elkaar opzoeken, puur vanwege rekenarij en hogere wiskunde,
en op basis daarvan een lijstverbinding aangaan. Wilt u dat voortaan proberen
te voorkomen, of niet?
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Misschien moet ik u hiervoor even inzicht geven in hoe dat gaat in de
Eerste Kamer. Ik heb dat zelf twee keer meegemaakt en ik kan me niet herinneren
dat politieke partijen die met hun gedachtegoed haaks op elkaar staan, met
elkaar een lijstverbinding zijn aangegaan; dan hebben ze immers echt wat uit
te leggen aan hun achterbannen. Ik acht politieke fracties werkelijk wijzer
dan dat.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Voorzitter. Voor de SGP-fractie geldt dat zij met betrekking tot een groot
aantal onderdelen van dit wetsvoorstel geen bezwaar heeft en dat zij zich
daarin kan vinden: het aanpassen van de voorkeursdrempel naar 100%,
het kiezen van een vast tijdstip voor de verkiezingen in Nederland op de BES-eilanden
en het inrichten van een briefstembureau op militaire bases. Het is heel goed
dat ook dit laatste punt wordt geregeld; dat was een wens die in de Kamer
breed leefde en vooral door de D66-fractie naar voren werd gebracht.
 Tegen één onderdeel hebben wij wel fundamentele bezwaren:
het afschaffen van de mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties.
Met name daarop wil ik me dan ook richten. Het wetsvoorstel dat wij nu behandelen,
is in de loop van de tijd sterk veranderd. Sterker nog, er wordt nu gesproken
over de wijziging van de Kieswet, houdende een beperking van de mogelijkheid
tot het aangaan van lijstencombinaties, maar eigenlijk betreft dit het algeheel
afschaffen daarvan. Wij vinden het geen goed voorstel, omdat het probleem
van de rekenarij vrij beperkt is, terwijl de oplossing van algehele afschaffing
forse nadelen heeft en dan in het bijzonder voor kleine partijen bij de restzetelverdeling.
De heer Schouw noemde terecht het argument dat het een rem zet op de pluriformiteit.
Het middel is kortom erger dan de kwaal.
 Als het voorstel wordt aangenomen, is de verkiezing van de Eerste Kamer
de enige verkiezing waarbij een lijstverbinding niet mogelijk is. Dat is heel
typisch en bijzonder en ik vraag mij af of daarvoor doorslaggevende argumenten
aan te dragen zijn. Ik wijs er verder op dat ook de Kiesraad in eerste instantie
niet adviseerde om de mogelijkheid van de lijstverbinding helemaal af te schaffen.
De Kiesraad voerde daarbij als argument onder meer de directe consequenties
voor vooral kleine partijen bij de zetelverdeling aan. De Kiesraad gebruikte
dit argument dus ook nadrukkelijk als een tegenargument.
 De veronderstelling achter het wetsvoorstel dat het onwenselijk is om
op grond van de uitslag van de provinciale statenverkiezingen de uitslag van
de Eerste Kamerverkiezingen te sturen is begrijpelijk. Ook de argumenten van
de heer Van Raak wil ik niet uitvlakken, maar wij moeten het ook weer niet
overdrijven. Het kenmerk van de Eerste Kamerverkiezingen is namelijk wel dat
ze indirect zijn. De statenleden gaan uiteindelijk zelf over hun stem en over
de wijze waarop zij met hun stem een zo goed mogelijke uitslag van de Eerste
Kamerverkiezingen kunnen bewerkstelligen. Politieke of ideologische verwantschap
kan een belangrijke rol spelen bij de wens om een extra zetel voor de eigen
of een verwante partij te krijgen.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Het zijn inderdaad indirecte verkiezingen. De heer Van der Staaij moet
het volgens mij toch ook vreemd vinden dat een lijstverbinding na de verkiezingen
wordt aangegaan. Als twee partijen in de normale situatie een lijstverbinding
aangaan, dan kunnen de kiezers daarover oordelen. Zij nemen dat mee in hun
afweging om wel of niet op een bepaalde partij te stemmen: als zij met die
gaan, dan doe ik het niet. Als je een lijstverbinding pas na de verkiezingen
aangaat, is dat natuurlijk helemaal niet het geval. Het valt mij tegen dat
de heer Van der Staaij desondanks kiest voor rekenkunde en niet voor democratie.
Ik snap zijn bezwaren wel. De rechten van minderheden speelden gisteren in
het debat over de verkiezing van de Voorzitter niet voor niets zo'n belangrijke
rol. Het lijkt mij echter heel moeilijk om vol te houden dat het acceptabel
is dat na de verkiezingen een lijstverbinding kan worden aangegaan.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 De heer Van Raak moet zaken wel helder van elkaar onderscheiden. Hij bedoelt
namelijk het aangaan van een lijstverbinding na de provinciale statenverkiezingen.
Laten wij wel zijn: de lijstverbindingen voor de provinciale statenverkiezingen
moeten tijdig voor de verkiezingen bekend worden gemaakt. Pas als de provinciale
statenverkiezingen zijn afgerond, is de indirecte verkiezing van de Eerste
Kamer door de statenleden aan de orde. De Kiesraad heeft naar voren gebracht
dat het behoorlijk verwarrend kan zijn voor een kiezer wanneer hij hoort dat
bij de provinciale statenverkiezingen een bepaalde lijstencombinatie bestaat
en voor de Eerste Kamerverkiezingen weer een andere.
 Het is niet terecht dat de heer Van Raak rekenkunde plaatst tegenover
democratie. Het heeft namelijk allebei te maken met democratie. Ik zou het
buitengewoon ongelukkig vinden dat mijn stem op de SGP indirect terechtkomt
bij een partij die lijnrecht tegenover mijn partij staat, omdat een lijstverbinding
niet is toegestaan. Dat zou buitengewoon ongelukkig zijn. Ik
voel mij dan ook juist veilig bij de gedachte dat de mogelijkheid bestaat
om na de statenverkiezingen te kijken hoe mijn stem geoptimaliseerd kan worden
en dat ervoor kan worden gezorgd dat mijn stem bij een partij terechtkomt
die zo nauw mogelijk verwant is aan de partij waarop ik heb gestemd bij de
statenverkiezingen.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Het omgekeerde is ook waar. Als je bij de statenverkiezingen stemt op
een partij die geen lijstverbinding is aangegaan, sta je raar te kijken als
die partij bij de Eerste Kamerverkiezingen opeens wel een lijstverbinding
aangaat. Jouw stem kan dan immers indirect naar een partij gaan waarvoor je
in eerste instantie helemaal niet had willen kiezen. Ik snap het dilemma van
de heer Van der Staaij wel, maar dat dilemma heeft bij ons geleid tot de keuze
om het af te schaffen, aangezien er geen overtuigende alternatieven zijn.
Welk alternatief ziet de heer Van der Staaij eigenlijk?
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Daar wil ik in mijn betoog nog wel in meedenken. Ik wil niet terechtkomen
in een situatie – ik ben kort geleden bij de tandarts geweest, misschien
komt de beeldspraak daar vandaan – waarin wordt gezegd: er zit een klein
vlekje op die kies en wij kunnen dat niet goed wegwerken, dus laten wij de
kies maar trekken. Dan zijn we een beetje de proporties uit het oog verloren.
Ik zie dat er wellicht een vlekje is, hoewel ik geloof dat er geen dramatische
dingen zijn gebeurd, bijvoorbeeld dat bij de verkiezingen van de Eerste Kamer
een stem voor de SP ineens is terechtgekomen bij de PVV, om maar een partij
te noemen. Ik denk dat wij het niet moeten overdrijven. De rekenarij kan mensen
een beetje tegen de borst stuiten en ik wil graag meedenken over de vraag
hoe wij die kunnen inperken, maar het gaat mij duidelijk te ver om te zeggen:
als er geen goede alternatieven zijn, dan schrappen wij het maar helemaal.
Straks kom ik terug op de alternatieven.
 Over de samenhang van de verkiezingen van de provinciale staten en de
Eerste Kamer schreef de regering in 1979, bij de behandeling van de Grondwetsherziening,
het volgende. "De verkiezing van de Kamer door de direct verkozen leden van
de provinciale staten verschaft haar voldoende democratische legitimatie voor
het vervullen van de revisietaak. De aan het woord zijnde leden wijzen op
de voorspelbaarheid van de uitkomst van de verkiezing door de leden van de
provinciale staten. Dat is inderdaad het geval, maar wij zien daarin geen
bezwaar. Waar het op aankomt, is dat de leden van de provinciale staten rechtstreeks
door de kiezers worden gekozen en de uitkomst van die verkiezing is niet voorspelbaar.
Het is dan ook niet juist de verkiezing door de leden van de provinciale staten
gelijk te stellen met een benoeming door politieke partijen. De kiezers komen
er wel degelijk aan te pas. Zij bepalen tegelijk met de samenstelling van
de colleges van provinciale staten ook de samenstelling van de Eerste Kamer."
Zoals er voor de verkiezing van de leden van de provinciale staten een lijstverbinding
kan worden aangegaan, wat geen bezwaren oproept, zo moet dit naar onze mening
ook mogelijk blijven voor de verkiezing van de Eerste Kamer. Wij zien geen
reden om het huidige systeem af te schaffen. Op basis van ideologische en/of
politieke verwantschap is het juist een optimalisering van de stem van de
kiezer om een lijstverbinding aan te gaan. 
 Het is een goede zaak dat de zevenprovincie-eis, zoals door de heer Schouw
net al toegelicht, uit het wetsvoorstel is gehaald, maar wat er voor in de
plaats komt, is niet echt beter. Alternatieve voorstellen dienen uiteraard
te voldoen aan de eis van artikel 55 van de Grondwet. Het staat voor ons niet
ter discussie dat dit artikel betrekking heeft op het geheel van de verkiezingshandelingen.
Dat was al het uitdrukkelijke uitgangspunt in de memorie van toelichting bij
de wijziging van de Grondwet. De tussenoplossing om voorafgaand aan de verkiezing
van de leden van de provinciale staten al verkiezingshandelingen te verrichten,
is dus in strijd met de Grondwet. Als men uitgaat van het principe dat lijstverbindingen
mogelijk moeten blijven, verdient het voorstel van de Kiesraad om al op de
dag van de statenverkiezingen aan te geven of men een lijstcombinatie wil
aangaan, enige overweging. Wanneer men enkel de wens te kennen geeft een lijstverbinding
aan te gaan – bijvoorbeeld onder het voorbehoud dat de lijstverbinding
alleen geldt voor de partijen die daadwerkelijk een lijst indienen –
kan men inderdaad met de Kiesraad stellen dat hierbij geen sprake is van een
verkiezingshandeling in de zin van artikel 55 van de Grondwet. Met het uiten
van een dergelijke wens wordt zo veel mogelijk aangesloten bij de normale
procedures voor lijstverbindingen en tevens bij de wensen die in de Eerste
Kamer leven. Bovendien heeft ook de regering zelf in een eerder stadium aangegeven
het systeem van lijstcombinaties als zodanig te willen handhaven. Ik zie niet
in dat dit in strijd zou zijn met artikel 55 van de Grondwet, al suggereert
de Raad van State dit wel. De Kiesraad ziet ook ruimte voor de door ons geschetste
mogelijkheid. Wellicht zou je het op deze manier nog kunnen regelen. Ik hoor
hierover graag de mening van de staatssecretaris.
 Als het formeel juridisch al op bezwaren zou stuiten, zou je je kunnen
afvragen of je de wens bij de politieke partijen kunt neerleggen en of dat,
als er kennelijk zo'n breed draagvlak voor is, al niet voldoende zou zijn
voor een soort akkoord, een soort materiële overeenstemming dat je een
lijstcombinatie zo vroeg mogelijk bekendmaakt. Dan hoef je het niet helemaal
juridisch dwingend te regelen, als dat zo ingewikkeld is.
 Dat brengt ons tot ons amendement. Wij willen het primair houden zoals
het is, tenzij er nog een beter, aanvaardbaar amendement of voorstel wordt
ingediend, dat op steun kan rekenen. Als dat niet het geval is, blijven wij
bij ons amendement: houd het zoals het is en haal dit onderdeel, het afschaffen
van het aangaan van lijstcombinaties, uit het wetsvoorstel. Mocht dit amendement
geen meerderheid krijgen – ik hoop natuurlijk van wel, maar ik heb de
vrijheid genomen om iets verder te denken – dan moeten wij nog eens
goed kijken naar het systeem van restzetelverdeling. Als de Kamer niet kiest
voor het handhaven van het huidige stelsel van lijstverbinding, dan zou het
aanbeveling verdienen om de restzetelverdeling uit te laten gaan van de grootste
overschotten. Daarmee wordt het stelsel veel eerlijker – er zijn trouwens
sowieso argumenten voor, die door het Burgerforum Kiesstelsel zijn aangedragen –
maar daarmee wordt ook een deel van de door de regering genoemde bezwaren
tegen de afschaffing van de mogelijkheid voor lijstverbindingen opgelost.
Bij de behandeling van de Kieswet is destijds namelijk het volgende gesteld
over het systeem van restzetelverdeling: "In het voorontwerp tot algehele
herziening van de Kieswet erkent de Kiesraad dat hantering van het stelsel van de grootste gemiddelden bij de verkiezing van de Eerste Kamer
een dubbele benadeling van de kleine partijen kan meebrengen." Eerst worden
die kleine partijen benadeeld bij de statenverkiezing door het systeem van
de grootste gemiddelden en vervolgens nog eens bij de Eerste Kamerverkiezingen.
Ik vervolg het citaat: "De Kiesraad wijst er echter op dat deze partijen dit
effect kunnen verminderen door een lijstverbinding aan te gaan." De conclusie
van het vorenstaande is dat de kleine partijen de dubbele benadeling die zij
ondervinden van het stelsel van de grootste gemiddelden in voldoende mate
kunnen neutraliseren door lijstverbindingen aan te gaan. Met andere woorden:
er is in het verleden nadrukkelijk gekozen in relatie tot restzetelverdeling
voor een systeem van grootste overschotten omdat, zo werd gesteld, er compensatie
kon worden gevonden door het aangaan van een lijstverbinding.
 Als de mogelijkheid van lijstverbinding nu wordt geschrapt, dan moeten
wij ook opnieuw kijken naar dat systeem van restzetelverdeling. Dan blijft
namelijk onverkort dat argument van die dubbele benadeling gelden. In dat
geval zou dan ook een restzetelverdeling op basis van de grootste overschotten
moeten terugkomen. Ik heb op dit punt een subsidiair amendement ingediend.
Met het eerste amendement wordt het behoud van het stelsel zoals dat is beoogd,
met de mogelijkheid van lijstcombinaties. Met mijn subsidiaire amendement
wordt beoogd om het systeem van restzetelverdeling te vervangen door het systeem
van de grootste overschotten. Op die manier wordt de dubbele benadeling van
kleine partijen voorkomen. Ik heb het nummer van het amendement niet paraat.
 
 
 Het heeft stuk nr. 11.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Het primaire amendement heeft dan stuk nr. 10 en het subsidiaire amendement
heeft stuk nr. 11.
 Voorzitter. Wij stemmen in met de wijziging die centrale inlevering van
kandidatenlijsten bij de Kiesraad mogelijk maakt. De regering besteedt terecht
aandacht aan de mogelijkheid om regionaal gedifferentieerde lijsten in te
dienen. Daarbij moet het echter niet onnodig moeilijk worden gemaakt om de
lijsten daadwerkelijk in te dienen. In dat kader vraag ik waarom het nodig
is om voor iedere provincie waarvoor de kandidatenlijst wordt ingeleverd te
eisen dat één lid van provinciale staten een ondertekende verklaring
geeft dat hij de lijst ondersteunt. Wat is de precieze doelstelling van die
ondersteunende verklaring? Wordt hiermee geen administratieve rompslomp in
stand gehouden waarvan de consequentie kan zijn dat niet elk statenlid in
het hele land op dezelfde lijsten kan stemmen? Wordt met deze eis de mogelijkheid
voor statenleden om werkelijk vrij te kunnen stemmen op alle voor de Eerste
Kamer ingediende lijsten niet onnodig ondergraven? Ik hoor hierop graag een
reactie van de staatssecretaris, want ik overweeg op dit punt een amendement.
 Voor elke provincie afzonderlijk wordt beoordeeld of de kandidatenlijst
geldig is en of er kandidaten van de lijst moeten worden geschrapt. Zijn er
naast de vraag of er voor een bepaalde provincie een geldige ondersteuningsverklaring
is nog andere eisen aan de orde op basis waarvan de geldigheid wordt beoordeeld?
In relatie tot de kandidaten die moeten worden geschrapt, moet uiteraard worden
beoordeeld of de kandidaten voor die bepaalde provincie hebben bewilligd.
Er zijn echter ook andere redenen op grond waarvan een kandidaat kan worden
geschrapt.
 Voorzitter. Ik stel tot slot een vraag over de tweede nota van wijziging.
Klopt het dat deze niet langs de Raad van State is gegaan? Lag dat niet voor
de hand gelet op de inhoud van de tweede nota van wijziging? Is wel goed bekeken
of daarin technische onvolkomenheden zitten? Van artikel R 2, eerste lid lijkt
bijvoorbeeld de formulering niet in orde. Er staat: "Bij de lijst overgelegd".
Dat lijkt niet helemaal te kloppen. Ik verzoek de staatssecretaris om naar
de technische invulling nog even te laten kijken.
 
 
 
 De heer
 Van Beek
 VVD
 
 Voorzitter. Soms hebben wetswijzigingen een niet beoogd neveneffect. Ik
denk dat de verklaring van provinciale staten dat met zich bracht, toen bleek
dat je met wel heel weinig stemmen de samenstelling van de Eerste Kamer kon
beïnvloeden. Ik vind het dus juist dat wij daarop geattendeerd zijn.
Ik vind het ook juist dat dit wordt weggenomen in het voorstel dat nu voorligt.
 De Eerste Kamer heeft zelf geconstateerd dat het toch wel vreemd is dat
er, nadat de verkiezingen voor provinciale staten hebben plaatsgevonden, nog
lijstverbindingen worden aangegaan. Dat is een vorm van het wijzigen van de
spelregels tijdens het spel, en misschien zelfs wel na het spel. Ik vind het
dus juist dat in de motie-Noten, die ook is ondertekend door een collega uit
de Eerste Kamer van onze politieke richting, staat dat wij daaraan eigenlijk
iets zouden moeten doen: "wij verzoeken, te bevorderen dat lijstverbindingen
niet na de verkiezingen van provinciale staten kunnen worden aangegaan". Het
voorstel dat nu voorligt, is eigenlijk wel een antwoord op de motie van de
heer Noten, maar het voorstel gaat verder dan door de Eerste Kamer is voorgesteld.
 Wij zijn ten principale niet tegen lijstverbindingen, maar als ik zou
moeten kiezen tussen het in stand houden van de huidige situatie, namelijk
dat er gerommeld wordt na de verkiezingen, of de mogelijkheid het af te schaffen,
zeg ik: dan schaf ik het liever af. Als ik in de toelichting lees wat de staatssecretaris
ertoe heeft gebracht om het af te schaffen, vraag ik mij af of er geen andere
mogelijkheden zijn om het systeem van lijstverbindingen in stand te houden.
Er is een administratief probleem, met name in die situatie waarin er sprake
is van nieuwe lijsten. Dat was het belangrijke argument dat speelde. Rond
partijen die al langer deelnamen, speelde het probleem niet. Ik vraag mij
af of de gekozen oplossing niet al te rigoureus is. In die zin kan ik mij
iets voorstellen bij het voorbeeld van de tandartservaring: de zaak is er
nu wel rigoureus uitgetrokken. Mijn vraag aan de staatssecretaris is: zou
u nog eens willen kijken naar de overwegingen die zij heeft gehad en die zij
in de toelichting op het wetsvoorstel heeft beschreven? Naar mijn oordeel
speelt het probleem maar in een heel beperkt aantal gevallen. Zou het niet
via een extra regeltje in de wet kunnen worden voorkomen? Wij zouden dan het
principe van lijstverbindingen overeind kunnen houden.
 Mijn collega Remkes is heel helder geweest op het punt van het kiesrecht
van niet-Nederlanders op de BES-eilanden. Het is nodig om de
Grondwet te wijzigen. Wij voelen er niets voor dat niet-Nederlanders invloed
krijgen op de samenstelling van de Eerste Kamer.
 Als het gaat om andere wijzigingen die in dit wetsvoorstel worden voorgesteld,
zijn wij er blij mee dat een aantal zaken technisch beter wordt geregeld.
Met name zijn wij blij dat een aantal voorzieningen wordt gerealiseerd voor
militairen die op missie zijn. Wij hebben daarom de motie van de heer Pechtold
ondersteund.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Ik heb een vraag over de niet-Nederlanders en het stemrecht voor de Eerste
Kamer. De staatssecretaris gaat de Grondwet aanpassen om het mogelijk te maken
voor leden van de eilandsraad om hun stem uit te brengen voor de Eerste Kamer.
Daarmee wordt echter het probleem niet opgelost dat wij nu hebben, namelijk
dat niet-Nederlanders indirect stemrecht krijgen voor de helft van de Staten-Generaal.
Dat kan niet met een Grondwetsherziening worden opgelost. Dat is het probleem.
Is de VVD-fractie bereid om de discussie daarover in de toekomst te gaan voeren?
 
 
 
 De heer
 Van Beek
 VVD
 
 Ten eerste vinden wij niet dat zonder wijziging van de Grondwet een ander
orgaan dan de leden van provinciale staten invloed zouden mogen hebben op
de samenstelling van de Eerste Kamer. Daarom is er gezegd: als u dit wilt,
moet de Grondwet worden gewijzigd. Het tweede probleem is de discussie over
de vraag: wat als dit gebeurt door leden van de eilandsraad? Dan krijg je
discussie over de vraag door wie die raad gekozen wordt. Zijn dat alleen mensen
met een Nederlandse achtergrond of ook mensen van buitenaf? Ik herhaal dat
wij daarover buitengewoon helder zijn geweest. Als de eilandsraad ook gekozen
wordt door en als het stemrecht daarover dus ook verschaft wordt aan niet-Nederlanders,
dan zullen wij tegen de wijziging stemmen, want wij vinden dat dit ten principale
niet zou mogen plaatsvinden. Dat is dus de afweging die plaatsvindt. Wij willen
graag de discussie daarover aangaan, maar wij zijn er wel heel helder in wat
dan naar onze mening de randvoorwaarden zijn.
 
 
 
 De heer
 Heijnen
 PvdA
 
 Voorzitter. Het gaat bij Eerste Kamerverkiezingen om indirecte verkiezingen,
maar dat betekent niet dat die zich aan de eisen van transparantie en helderheid
kunnen en mogen onttrekken. Bij de laatste verkiezing van de Eerste Kamer
is die indruk wel ontstaan, niet in de laatste plaats bij de leden van de
Eerste Kamer zelf. Dat is voor hen aanleiding geweest om heel breed aan de
regering te vragen, wetsvoorstellen voor te bereiden die dat ongemak zouden
wegnemen en de transparantie en helderheid zouden bevorderen. Dat is van belang
omdat het resultaat van die verkiezingen uiteindelijk zo bepalend kan zijn,
uiteindelijk ook voor de regeerbaarheid van dit land. Iedereen telt mee, dus
ook het laatste provinciale statenlid dat beslissend is geweest voor de samenstelling
van de Eerste Kamer.
 Ik ga niet in herhaling treden. Ik geloof dat de heer Van Beek van alle
sprekers het dichtst bij mijn bijdrage zat met wat hij zei. Daar refereer
ik dan ook aan, ook als het gaat om de lijstverbinding. Ik heb nog wel een
vraag toe te voegen aan de vragen die hij heeft gesteld aan de staatssecretaris,
en wel over lijstverbindingen voor en na de verkiezingen. Ik heb mij in de
materie verdiept en vastgesteld dat je, wanneer je voor de verkiezingen een
lijstverbinding mogelijk maakt, de problemen niet hebt die wij nu willen oplossen,
maar het stuit wel op grondwettelijke bezwaren. Kan de staatssecretaris op
dat punt nog eens aangeven waarom hetgeen de heer Van der Staaij naar voren
bracht echt niet zou kunnen? Wat de lijstverbinding na de verkiezing betreft,
ben ik er echt van overtuigd dat dit oneerlijk is ten opzichte van de fracties
die in de staten worden gekozen en daar niet al in vertegenwoordigd waren.
Bovendien brengt dit de ongewenste situatie met zich mee dat niet ideologische
overeenstemming de basis vormt van de lijstverbinding, maar hogere wiskunde.
Dat is buitengewoon moeilijk en voldoet niet aan de eisen van transparantie
en helderheid die wij zo belangrijk vinden.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Begrijp ik het goed dat de heer Heijnen eigenlijk zegt dat het principe
van lijstverbindingen voor zijn fractie ontzettend belangrijk is, zeker ook
voor de verkiezingen?
 
 
 
 De heer
 Heijnen
 PvdA
 
 Het gaat erom dat je verwante politieke partijen die meedoen aan verkiezingen,
de gelegenheid biedt om vooraf vast te stellen dat men gezamenlijk een lijst
wil indienen of een verbinding van lijsten wil maken om het verkiezingsresultaat
te optimaliseren. Dat kan je zo aan de kiezers duidelijk maken bij verkiezingen
van provinciale staten. Dat is prima, maar bij indirecte verkiezingen hechten
wij daar minder aan. Natuurlijk zijn wij wel benieuwd naar de antwoorden op
de vragen die daarover gesteld zijn.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 U vindt het dus belangrijk? Dat wilde ik even vaststellen. Of is het u
eigenlijk om het even?
 
 
 
 De heer
 Heijnen
 PvdA
 
 Nogmaals, bij directe verkiezingen vinden wij het uitermate belangrijk
dat die mogelijkheid er is, bij indirecte verkiezingen vinden wij dat belang
minder groot. Ik herhaal dat wij wel benieuwd zijn naar de antwoorden op de
vraag of er nog alternatieven zijn of dat er helemaal van moet worden afgezien,
zoals thans wordt voorgesteld.
 Voorzitter. Tot slot maak ik nog enkele opmerkingen over de kwestie van
de niet-Nederlanders. De heer Van Raak heeft hierover een nadrukkelijke vraag
gesteld. Die kwestie is moeilijk voorstelbaar. Iedere stem telt en iedereen
telt mee. Uiteindelijk zouden die stemmen bepalend kunnen zijn voor de samenstelling
van de Staten-Generaal. Wij moeten de grondwetswijziging dus maar even afwachten;
in dat verband moeten wij dit punt grondig bespreken. Ik neem wat dit betreft
dan ook nog geen definitief standpunt in. Ik herhaal wel dat het moeilijk
voorstelbaar is. Mijn vraag aan de staatssecretaris is om hoeveel mensen het
theoretisch gesproken zou gaan op de drie BES-eilanden. Daar wonen namelijk
heel weinig mensen, dus ook heel weinig niet-ingezetenen. Wij moeten de wetgeving
en de proportionaliteit van het probleem dat aan de orde is altijd in acht
nemen. Ik meen evenwel dat over het principe geen misverstand kan bestaan.
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Voorzitter. Zou het iets hoger kunnen? Ik ben wel klein, maar zo klein
toch ook weer niet. Ik geloof niet dat er beweging in zit, dus ik begin gewoon
maar. O ja, nu wel. Dank u. Nu kan ik het net iets makkelijker lezen.
 Het wetsvoorstel waarover wij vandaag spreken, vindt zijn oorsprong in
een drietal moties uit de Eerste Kamer. Mij lijkt het terecht dat de heer
Van Raak dat hier als eerste heeft aangehaald. De Eerste Kamer heeft de wens
uitgesproken om de Kieswet op drie punten te wijzigen: de hoogte van de voorkeursdrempel,
het tijdstip van de Eerste Kamerverkiezingen en het tijdstip waarop lijstcombinaties
worden aangegaan. Over deze drie onderwerpen heeft in 2008 en 2009 al een
gedachtewisseling plaatsgevonden tussen de regering en de Eerste Kamer. Die
heeft uiteindelijk geleid tot het wetsvoorstel waarin uitvoering wordt gegeven
aan de eerdergenoemde moties. Ik heb vastgesteld dat een belangrijk deel van
wat er in het wetsvoorstel is neergelegd, de steun heeft van de Tweede Kamer
en dat de discussie vooral gaat over lijstverbindingen, lijstcombinaties.
Alle vragen die daarover gesteld zijn, wil ik als eerste beantwoorden. Daarvoor
schets ik hoe wij als regering tot onze afweging zijn gekomen.
 Een van de onderwerpen, het aangaan van lijstcombinaties, heeft de regering
en de Eerste Kamer – dat moet ik erbij zeggen – de nodige hoofdbrekens
bezorgd. Dat hebt u ook gemerkt aan de nota van wijziging en de toelichting
daarop die ik op dit punt heb ingediend. Ik hecht er dus aan om hier aan het
begin bij stil te staan, maar dan in de totale breedte. Ik zal alle vragen
die ik heb genoteerd, meenemen. De strekking van de motie over dit onderwerp
is dat lijstcombinaties niet langer zouden moeten worden aangegaan zodra de
uitslag van de verkiezingen van de provinciale staten bekend is. Dit is een
terecht punt dat de heer Heijnen, maar eigenlijk iedereen, naar voren heeft
gebracht. Het dient ertoe, te voorkomen dat de uitslag van de Eerste Kamerverkiezingen
wordt gemanipuleerd, zou je kunnen zeggen, door het aangaan van lijstcombinaties.
De opkomst voor de Eerste Kamerverkiezingen is namelijk altijd 100%.
De uitslag laat zich dan ook heel gemakkelijk voorspellen. In het oorspronkelijke
wetsvoorstel is voorgesteld, de kandidaatstelling voor de Eerste Kamerverkiezing
te vervroegen en te laten plaatsvinden vóór de verkiezingen
van provinciale staten. Dan zouden de lijstcombinaties ook automatisch voor
die verkiezingen worden aangegaan. Bij nadere beschouwing is hiervan toch
afgezien. Uit de grondwetsgeschiedenis moet namelijk worden afgeleid dat de
verkiezingshandelingen, dus ook de kandidaatstelling, voor de Eerste Kamerverkiezingen
dienen plaats te vinden na de verkiezing van de provinciale staten. Om toch
uitvoering te kunnen geven aan de motie, is er in het bij uw Kamer ingediende
wetsvoorstel gekozen voor een andere oplossing. Lijstcombinaties die in meer
dan de helft van de provincies zijn aangegaan, werken automatisch door bij
de daaropvolgende Eerste Kamerverkiezingen.
 De Eerste Kamer, die dit wetsvoorstel uiteraard met meer dan gewone belangstelling
volgt, heeft mij eind vorig jaar uitgenodigd voor een mondeling overleg hierover.
Toen bleek dat de Eerste Kamer dit voorstel te rigide vond en bovendien nadelig
voor groeperingen die niet meedoen aan de verkiezingen van provinciale staten,
maar wel aan de Eerste Kamerverkiezingen, zoals de Onafhankelijke Senaatsfractie,
hier ook genoemd door de heer Schouw. Uitgaande van de onmogelijkheid van
de vervroeging van de kandidaatstelling, sprak de Eerste Kamer een voorkeur
uit voor een regeling waarbij politieke groeperingen worden verbonden in plaats
van kandidatenlijsten of, subsidiair, voor het schrappen van de mogelijkheid
van lijstcombinaties bij de Eerste Kamerverkiezingen. In een nota van wijziging
is de voorkeursoptie uitgewerkt: permanente registratie van de verbondenheid
van politieke groeperingen die als combinatie mee willen doen aan de Eerste
Kamerverkiezingen. Omdat het een ingrijpende wijziging betrof, is de nota
van wijziging voor advies voorgelegd aan de Kiesraad en de Raad van State.
Beide adviesorganen hebben moeite met deze wijziging. De Kiesraad heeft dat
vooral vanwege de vermeende complexiteit, terwijl de Raad van State heel stellig
is en oordeelt dat deze wijziging evenzeer in strijd met de Grondwet is als
de vervroeging van de kandidaatstelling.
 
 Voorzitter: 
 Arib
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 De Raad van State adviseert uiteindelijk de mogelijkheid van lijstcombinaties
bij de Eerste Kamerverkiezingen dan maar helemaal te schrappen. Het kabinet
heeft dit advies overgenomen. Ik heb de Eerste Kamer hierover geïnformeerd
en inmiddels vernomen dat deze conclusie voor kennisgeving is aangenomen door
de betrokken vaste Kamercommissies, omdat wij er al eerder over hadden gesproken.
 Ik ga nu in op de vragen over de lijstcombinaties. De heren Schouw en
Van der Staaij vroegen waarom wij het stelsel niet laten zoals het is. Ik
ben daar in mijn inleiding al op ingegaan. Omdat de opkomst bij de Eerste
Kamerverkiezingen altijd 100% is, laat de uitslag van de verkiezingen
zich heel gemakkelijk raden. Als lijstcombinaties kunnen worden aangegaan
na afloop van de Eerste Kamerverkiezingen, kan worden uitgerekend welke lijstcombinatie
een restzetel oplevert. De regering is met de Eerste Kamer van mening dat
dit een onwenselijke situatie is. Door de nota van wijziging kunnen politieke
groeperingen de restzetelverdeling niet langer bepalen aan de hand van de
uitslag van de verkiezingen van de leden van provinciale staten. De heer Schouw
stelt dat typisch provinciale partijen daardoor worden benadeeld. Hij noemde
daarbij de OSF. Dat is volgens mij een misverstand. Door de wetswijziging
kan namelijk geen enkele partij, provinciaal of landelijk, een lijstcombinatie
aangaan. De regeling heeft effect op alle politieke groeperingen, zodat de
gelijkheid tussen de politieke groeperingen tijdens het verkiezingsproces
is gewaarborgd. Het nadeel voor provinciale partijen gold alleen in het systeem
dat het kabinet in het oorspronkelijke wetsvoorstel had opgenomen. Daarom
was de Eerste Kamer tegen dat voorstel. Daarover is expliciet met de Eerste
Kamer gesproken.
 Er is ook gesteld dat er sprake is van minder diversiteit in het geval
van geen lijstverbindingen. Ik kan dat argument niet volgen. De heer Schouw –
de heer Van der Staaij sloot zich daarbij aan – veronderstelt blijkbaar
dat kleine partijen indien ze geen lijstverbindingen kunnen aangaan, in plaats
van zelfstandig deel te nemen aan de Eerste Kamerverkiezingen ervoor zullen
kiezen om met een gezamenlijke lijst deel te nemen. Dat is de enige manier
om tot minder diversiteit te komen. Ik wijs de heer Schouw
erop dat lijstcombinaties nu alleen in ogenschouw worden genomen als de deelnemende
partijen zelfstandig een zetel hebben behaald. Ze moeten altijd zelfstandig
een zetel hebben behaald in de Eerste Kamer. Op dat punt kan de diversiteit
niet veranderen. Het al dan niet handhaven van de mogelijkheid om een lijstverbinding
aan te gaan, heeft dus geen invloed op de vraag of een partij zelfstandig
een zetel kan behalen in de Eerste Kamer, want dat was al geregeld. Dat argument
klopt op zich niet. De diversiteit komt tot stand, omdat men zelfstandig in
staat is een zetel te behalen. Partijen die graag willen dat hun stem terechtkomt
bij een partij die aan hen verwant is, kunnen natuurlijk ook besluiten om
gezamenlijk een lijst in te dienen, zeg ik in de richting van de heer Van
der Staaij. Dat doen de ChristenUnie en de SGP bijvoorbeeld bij de Europese
verkiezingen. Dat kan ook gebeuren bij de verkiezingen van de Eerste Kamer.
De punten die de heren Schouw en Van der Staaij wat dit betreft naar voren
brengen, hebben wij dus meegenomen bij onze overwegingen.
 Mevrouw Smilde heeft ook een aantal vragen gesteld. Ik heb in de nota
naar aanleiding van het verslag aangegeven dat er in de Eerste Kamer een meerderheid
is voor het schrappen van het aangaan van lijstverbindingen. In mijn algemene
verhaal heb ik wat dat betreft gewezen op de aantekening van de vaste commissie
voor Binnenlandse Zaken van 27 april 2010 dat de commissie mijn brief
van 22 april over het wetsvoorstel en de Eerste Kamerverkiezingen voor
kennisgeving aanneemt. Daarnaast wijs ik op de aantekening van 8 december
2009. De commissie stelt hierin in meerderheid vast dat zij de voorkeur geeft
aan goede alternatieven voor de toenmalige regeling in het wetsvoorstel. Ik
heb zo-even de geschiedenis geschetst. Hierbij denkt de commissie in eerste
instantie aan het toestaan van verbindingen tussen politieke groeperingen
in plaats van tussen lijsten en vervolgens aan het toestaan van kandidaatstellingen
en lijstverbindingen door kandidaat-statenleden. Indien de alternatieven niet
mogelijk zijn, geeft een meerderheid van de commissie aan, uiteindelijk het
schrappen van de mogelijkheid om lijstverbindingen aan te gaan bij de Eerste
Kamerverkiezingen te prefereren boven alle andere alternatieven. Dat is ook
het antwoord op de vraag van de heer Van Beek.
 Mevrouw Smilde vroeg naar de bestaande lijstverbindingen. Was dat eenmalig?
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Dit is al de tweede keer dat de staatssecretaris suggereert dat de Eerste
Kamer eigenlijk smoothly zal instemmen met haar voorstel, omdat de Kamer haar
brief voor kennisgeving heeft aangenomen. Heeft de staatssecretaris daar nog
meer argumenten voor? Heeft zij bijvoorbeeld contact gehad met de voorzitter
van de vaste Kamercommissie van de Eerste Kamer waaruit dat zou blijken?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik heb duidelijk aangegeven hoe het is gegaan. Persoonlijk heb ik een
aantal keren overleg gevoerd met de Eerste Kamer. Zoals ik in mijn algemene
inleiding heb gezegd, heeft men de gang van het wetsvoorstel gevolgd en daarop
gereageerd. Naar aanleiding daarvan heb ik geacteerd. Daarnaast is er het
verslag van december 2009. Hieruit blijkt dat de meerderheid ingeval de alternatieven
niet kunnen – ik heb geschetst waarom dat niet kan – uiteindelijk
het schrappen van de mogelijkheid van lijstverbindingen prefereert boven het
in stand houden ervan. Men ziet namelijk de negatieve kanten ervan in die
ik zo-even heb geschetst. Ik baseer mij mede op dit schriftelijke stuk. Daarnaast
heb ik natuurlijk contacten met mensen, maar ik baseer mij even op de formele
stukken. Dat lijkt mij het beste.
 Ik was gebleven bij de vraag van mevrouw Smilde. Zij vraagt om aan te
geven hoe een en ander in het verleden is gegaan. Lijstcombinaties worden
voor elke verkiezing afzonderlijk aangegaan. Het gaat om een aparte handeling
die na indiening van de kandidatenlijsten moet worden verricht. Er zijn wel
partijen die vaker een lijstcombinatie met elkaar aangaan, maar het is zeker
niet zo dat er partijen zijn die voor alle verschillende verkiezingen langdurige
lijstcombinaties aangaan. Neem de lijstcombinaties bij de Eerste Kamerverkiezingen.
In 2003 waren er twee lijstcombinaties: CDA en ChristenUnie en SGP, SP en
GroenLinks. In 2007 waren er drie lijstcombinaties: CDA, ChristenUnie en SGP,
verder VVD, D66 en OSF en tot slot GroenLinks en de PvdD. Vergelijken wij
dit met de lijstcombinaties van de Tweede Kamerverkiezingen. De ChristenUnie
en de SGP hadden zowel in 2006 als in 2010 een lijstcombinatie. De SP en GroenLinks
hadden in 2006 een lijstcombinatie. In 2010 waren het de PvdA en GroenLinks.
Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement hadden het CDA en gezamenlijke
lijst van ChristenUnie en SGP – dit is ook een oplossing voor de geschetste
problematiek – een lijstcombinatie, net als de PvdA en GroenLinks en
de VVD en D66. Het is de afgelopen tijd dus heel verschillend geweest.
 Ik wil expliciet aangeven dat wij het volledig schrappen van het aangaan
van lijstverbindingen niet aan de orde hebben gehad voor andere verkiezingen
dan de Eerste Kamerverkiezingen. De problematiek heeft immers uitsluitend
betrekking op deze indirecte verkiezingen. Na de provinciale statenverkiezingen
kunnen namelijk nog combinaties worden aangegaan die qua zetelverdeling het
gunstigst zijn. Mevrouw Smilde merkte dit terecht op. Bij andere verkiezingen
heb je dat niet. De uitkomst van de lijstcombinaties is dan onvoorspelbaar.
Bij de Eerste Kamerverkiezingen is dat niet het geval. In de Eerste Kamer
is dit punt ook steeds expliciet aan de orde: de voorspelbaarheid van de uitkomst.
De heer Van Raak wees hier het eerst op. Ik heb zelf niet overwogen om fundamenteler
naar het systeem van aangaan van lijstcombinaties te kijken, omdat het om
de Eerste Kamerverkiezingen gaat.
 De heer Van der Staaij vroeg waarom niet het advies van de Kiesraad wordt
gevolgd. Het is een terechte vraag dat voor de provinciale statenverkiezingen
wordt aangegeven welke lijstverbinding wordt aangegaan. Ik heb daar al iets
over gezegd in mijn algemene inleiding, maar wil daar nog wel heel expliciet
iets over zeggen. De Raad van State acht ook dit voorstel in strijd met de
Grondwet. Er is gezegd dat alle opties waarmee wordt beoogd het aangaan van
lijstcombinaties te vervroegen tot een tijdstip voorafgaand aan de provinciale
statenverkiezingen, daarmee in strijd zijn, ongeacht de vorm daarvan. Bovendien
voldoet een en ander niet aan de motie en de verzoeken van de Eerste Kamer
als het juridisch niet dwingend is.
 De heer Van der Staaij vroeg of de laatste wijziging langs de Raad van
State is geweest. Het klopt dat die niet langs de Raad van State is geweest.
In de eerste plaats was advies van de Raad van State niet nodig omdat
de tweede nota van wijziging geen fundamentele aanpassing van het kiesrecht
met zich brengt. O, nu besef ik dat u die vraag over de tweede nota van wijziging
hebt gesteld. Die betreft een stroomlijning van de procedure van de kandidaatstelling.
Wij hebben dat niet nodig geacht.
 Hij wees nog op taalkundige onvolkomenheden in artikel R2, meen ik, zoiets.
Ik heb het wel helemaal expliciet opgeschreven. Dat heeft niet te maken met
de lijstverbinding. Wij denken dat die niet tot misverstanden leiden, maar
zullen dit soort technische dingen in de reparatiewet, die er altijd komt,
wel opnemen.
 Samenvattend wat de lijstverbindingen betreft, gaat het om het handhaven
van de status quo – dat gaat om het amendement-Van der Staaij (32191,
nr. 10), dat ik wil ontraden omdat dat niet voldoet aan wat er in de Eerste
Kamer aan de orde is geweest – of om wat in dit wetsvoorstel is geregeld.
Iets anders zie ik op dit moment niet. De Eerste Kamer heeft het er in mondeling
overleg over gehad maar ook schriftelijk vastgelegd dat zij nadrukkelijk hecht
aan de lijstverbindingen en het uitrekenen van de uitslag.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Ik wil nog even terugkomen op het alternatief van de Kiesraad. De staatssecretaris
zei dat dat bepaalde grondwettelijke problemen heeft, maar de Kiesraad zelf,
waar toch ook heel wat grondwetdeskundigen in zitten, vindt dat niet. Is het
niet een beetje vergezocht om de inlevering van zo'n verklaring al aan te
duiden als een begin van verkiezingshandelingen in constitutionele zin? De
Kiesraad stelt immers toch terecht dat de registratie van partijaanduidingen,
die eveneens voorafgaand aan een provinciale statenverkiezing kan plaatsvinden,
nu ook gebeurt. Die wordt wel in overeenstemming met artikel 55 van de Grondwet
beschouwd.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Wij hebben heel goed naar de geschiedenis gekeken en delen wat de Raad
van State op dat punt heeft ingebracht. Daarom hebben wij het zo neergeschreven.
De Raad van State is toch het hoogste orgaan op dit terrein. Er zijn zeker
grondwetdeskundigen in de Kiesraad, maar de Raad van State is op dit terrein
het adviesorgaan. Die heeft dit nadrukkelijk zo neergeschreven. Wij hebben
daar nog eens goed naar gekeken. Kijkend naar de hele historie, denken wij
inderdaad dat dat zo is. Vandaar dat wij, alles afpellend, zeggen: dan helemaal
geen lijstverbindingen aangaan. Dat werd ook in de Eerste Kamer nadrukkelijk
neergelegd.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 De staatssecretaris had het over een meerderheid die dat uiteindelijk
accepteerde. Dat wil niet zeggen dat er nog een minderheid kan zijn, ook in
de Eerste Kamer, met heel goede argumenten om het toch niet te doen. Ik vind
het heel belangrijk om vooral de inhoudelijke discussie te voeren. De staatssecretaris
zei net dat het een alternatief zou zijn om tot een lijstineenschuiving te
komen in plaats van een lijstverbinding, dus om een gezamenlijke lijst in
te dienen.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Dat mag altijd.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Dat mag altijd, maar dat is veel vergaander dan een lijstverbinding. Het
kan de vraag oproepen of een lijstineenschuiving, de meest vergaande vorm,
voor de hand ligt als kiezers bij de statenverkiezingen nadrukkelijk voor
verschillende lijsten hebben gekozen. Er is ook nog een ander punt: willen
grote partijen, bijvoorbeeld in een combinatie van grote en kleine partijen,
dat zelf ook wel? Is het dus wel echt een alternatief? Of vinden zij het uit
het oogpunt van restzetelverdeling – zie het systeem van restzetelverdeling –
wel aantrekkelijk om juist niet mee te gaan in zo'n gezamenlijke lijst, omdat
zij daar zelf ook voordeel bij kunnen hebben? Kortom, in het licht van deze
twee zaken, is het wel echt een reëel alternatief?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Het is een alternatief voor verwante partijen op het punt dat de heer
Van der Staaij heeft aangehaald. Zo heeft hij de vraag ook geformuleerd. Overigens
is dit ook door de partijvoorzitter van de heer Van der Staaij bij de Europese
verkiezingen zo gedaan. Er is toen met een ChristenUnie-/SGP-lijst gewerkt.
Op dat punt is het wel degelijk een alternatief. Het was nadrukkelijk een
reactie op de vraag of er ook nog iets anders is. Je moet altijd een weging
maken. Dat is uiteindelijk wat er is gedaan. De regering heeft het zo gewogen,
alles afpellend, dat dit systeem het meeste recht doet aan de geconstateerde
problematiek. Al die andere punten, zoals de voorkeursdrempel, laten we even
voor wat ze zijn; daar is iedereen het wel mee eens. De geconstateerde problematiek
betreft de lijstverbindingen: het kunnen uitrekenen van wat het oplevert.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Ik zie dat het in theorie een alternatief kan zijn, maar ook dat er heel
veel haken en ogen aan zitten. Het moet ten eerste gewild worden en ten tweede
programmatisch geloofwaardig zijn. Ik vind het al te makkelijk om te zeggen:
kies daar maar voor. Daar kunnen nog heel veel leeuwen en beren aan vastzitten.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik zou niet "kies daar maar voor" willen zeggen. Ik heb het alleen aangeduid
als een mogelijk alternatief. Ik heb er geen advies aan verbonden.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Als theoretisch alternatief begrijp ik het. Ik heb ook nog een ander alternatief
genoemd: de aanpassing van de restzetelverdeling, zodat de benadeling van
de kleine partijen ongedaan zou worden gemaakt. Dat betreft mijn tweede amendement.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik ontraad de aanneming van het amendement-Van der Staaij op stuk nr.
10, omdat dat de kern van het wetsvoorstel op dit punt eruit haalt. Dat is
niet in overeenstemming met wat er in de Eerste Kamer is besproken.
 Ook is er het amendement-Van der Staaij op stuk nr. 11. Wij zijn hier
vandaag bij elkaar omdat na de vorige Eerste Kamerverkiezing door de Eerste
Kamer een aantal onvolkomenheden is geconstateerd, dat betrekking heeft op
het beïnvloeden van de uitslag – daar gaat het uiteindelijk om –
en op het doorbreken van de lijstvolgorde bij de verkiezingen. Dat is ook
de strekking van het wetsvoorstel geworden. Het gaat om het beïnvloeden
van de uitslag en het doorbreken van de lijstvolgorde. De Eerste Kamer heeft
niet aangegeven – ik heb geacteerd op wat de Eerste Kamer heeft gedaan – het stelsel van restzetelverdeling te willen veranderen. Dit amendement
gaat veel verder dan wat de Eerste Kamer heeft gevraagd. Herziening van het
stelsel van restzetelverdeling vergt een andere discussie dan die wij vandaag
voeren over deze punten. Die discussie gaat veel verder, want die heeft wellicht
gevolgen voor andere verkiezingen. Ik vind het ver gaan om het stelsel van
restzetelverdeling, dat bij alle verkiezingen, met uitzondering van de verkiezingen
van de kleinste gemeenteraden, uitgaat van het systeem van grootste gemiddelden,
aan te passen. Ik wil de aanneming van dit amendement dan ook ontraden. Dit
is niet de discussie die we nu moeten voeren. De heer Van der Staaij heeft
wel gelijk dat dit recht doet aan de wat kleinere partijen.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Ik begrijp dat de staatssecretaris zegt dat dit een apart hoofdstuk is.
Daarom heb ik juist nadrukkelijk een argument ontleend aan de behandeling
van de Kieswet, waarin wel is gezegd: die lijstverbindingsmogelijkheid is
de compensatie voor de dubbele benadeling als gevolg van het systeem van restzetelverdeling.
Of we het leuk vinden of niet, het is wel met elkaar verknoopt in de wetsgeschiedenis.
Mijn stelling is dat je ook moet kijken naar de restzetelverdeling als je
lijstverbindingen onmogelijk gaat maken. Anders herleeft de dubbele benadeling
van kleine partijen.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik vind het wel ver gaan om dit nu te doen. Ik heb het argument en ook
de opmerkingen van de heer Van der Staaij gehoord, maar het betekent wel degelijk
ook iets voor andere verkiezingen. Ik vind het echt te ver gaan om daarover
op dit moment te discussiëren, ook omdat ik op dit punt geen enkel gesprek
heb gevoerd met de Eerste Kamer. Dit punt is ook niet heel expliciet in de
debatten aan de orde geweest. Het gaat echt om het wegwerken van onvolkomenheden
die bij de vorige Eerste Kamerverkiezingen zijn geconstateerd. Ik weet niet
precies hoe lang geleden, maar wij hebben hierover gesproken in het kader
van het initiatief van Burgerforum. Er zijn allerlei alternatieven voor nieuwe
wetgeving aan de orde geweest, ook in verband met restzetels. Voor geen enkel
punt is er echter een meerderheid in deze Kamer. Ik vind het echt te ver gaan
om dit nu zo te veranderen.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Ik begrijp het punt als de staatssecretaris daarbij ook weer de Tweede
Kamer zou betrekken. Ik heb het puur over de Eerste Kamerverkiezingen, juist
vanwege die samenhang in de argumentatie tussen lijstverbinding mogelijk maken
en het systeem van restzetelverdeling. Als nu het ene probleem wordt opgelost
met dit wetsvoorstel, wat is dan het antwoord op het andere probleem dat in
het verleden al is gesignaleerd als gevolg van de restzetelverdeling die in
de Eerste Kamer heerst?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik kan het wel herhalen: dit punt hebben wij expliciet niet besproken.
Het heeft ook nadelen voor andere partijen om het zo te wijzigen. Het is altijd
een weging. Het komt misschien tegemoet aan het punt dat de heer Van der Staaij
constateert, maar het heeft weer nadelen voor partijen die het beter doen
bij het grootste gemiddelde. Ik vind het dus echt te ver gaan om dat nu mee
te nemen. Ik ontraad dan ook dit amendement. Het doet ook geen recht aan de
discussies die wij de afgelopen tijd hebben gevoerd.
 Dit was alles wat ik over de lijstverbindingen zou willen zeggen.
 Ik kom vervolgens bij de heer Van Raak. Op de punten waarmee hij het eens
is, ga ik nu niet in. In algemene zin komt dat helemaal tegemoet aan wat met
de Eerste Kamer is besproken. Dat geldt voor de voorkeursdrempel et cetera.
De heer Van Raak vroeg wanneer de eilandsraden van de BES-eilanden kiesrecht
voor de Eerste Kamer krijgen. Dat gebeurt pas als de Grondwet voorziet in
het kiesrecht van de leden van de eilandsraden van Bonaire, Sint-Eustatius
en Saba voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer. Wij streven ernaar
het voorontwerp van de wijziging van de Grondwet in verband met de staatkundige
positie van de BES-eilanden op internet te plaatsen voor het plenaire debat
over de voorstellen van rijkswetgeving in de Eerste Kamer, dat is gepland
op 6 juli aanstaande, zodat de Eerste Kamerleden kunnen kennisnemen van
dat voorontwerp. Zij hebben dat ons verzocht. Wanneer de grondwetswijziging
in werking zal treden, kan ik op dit moment niet voorspellen. Hoe dan ook
kan een tweede lezing op z'n vroegst na de eerstvolgende ontbinding van de
Tweede Kamer plaatsvinden.
 
 
 
 De heer
 Van Beek
 VVD
 
 Wanneer is die?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik heb geen idee wanneer die is voorzien! En ik heb de indruk dat de heer
Van Beek dat ook niet heeft.
 De heer Van Raak vroeg of ik de fundamentele discussie wil voeren over
het punt dat niet-Nederlanders op de BES-eilanden kunnen stemmen voor de eilandsraden
en zo indirect voor de verkiezing van de Eerste Kamer. Er lijkt mij een misverstand
te zijn bij de heer Van Raak. Wij hebben deze discussie gevoerd. Oorspronkelijk
was ik voornemens om niet-Nederlanders het kiesrecht voor de eilandsraden
te geven. Dat is echter door de Tweede Kamer bij amendement uit het wetsvoorstel
geschrapt. Ik heb mij hierop niet voorbereid, maar ik ga ervan uit dat de
fractie van de SP voor dat amendement heeft gestemd. Op dit moment is het
dus niet meer aan de orde. Ik bereid inmiddels een grondwetswijziging voor
om het kiesrecht wel te regelen. In dat kader zal ik ook aandacht besteden
aan de vraag of niet-Nederlanders kiesrecht moeten krijgen voor de eilandsraden.
Die fundamentele discussie moet naar mijn idee gevoerd worden als wij praten
over de wijziging van de Grondwet. Dat is helemaal goed, omdat het nu eigenlijk
is geregeld zoals de heer Van Raak het wil. Die discussie kan dan gevoerd
worden.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Het waren grote stapels, daarom stel ik om misverstanden te voorkomen
de volgende vraag. Krijgen niet-Nederlanders geen stemrecht voor de eilandsraden?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ja!
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Oké, dan is er geen probleem.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik was het met de Voorzitter van de Kamer eens dat het onderwerp van het
terugzendrecht van de Eerste Kamer vandaag niet aan de orde is. Ik zie dat
de heer Schouw dat ook jammer vindt. Het zal de heer Van Raak
duidelijk zijn dat dit demissionaire kabinet op dat punt geen enkel initiatief
meer zal nemen. Hij moet daarover dan maar een debat voeren met het volgende
kabinet. Daarmee heb ik alle vragen van de heer Van Raak beantwoord.
 De meeste vragen van mevrouw Smilde heb ik al meegenomen. Zij vroeg ook
naar het centraal indienen van de kandidatenlijst. Daar moet inderdaad een
ondersteuningsverklaring bijzitten. Dat moet geregeld worden door dat ene
statenlid. Dat is zo geregeld en dat blijft ook zo. Mevrouw Smilde is blij
met het centraal indienen van de kandidatenlijst. Ik heb zelf niet de ervaring
die zij wel heeft, maar dit lijkt mij inderdaad een hele verbetering ten opzichte
van de vorige situatie. Dan de vraag over militaire missies. Wij hebben de
motie-Pechtold bij dit wetsvoorstel gevoegd om te laten zien dat het kabinet
deze motie serieus heeft genomen. Ik heb dat nog niet nadrukkelijk aan de
orde gesteld. Mevrouw Smilde is het eens met het grondwettelijk vastleggen
van het tijdstip.
 Volgens mij heb ik alle punten van de heer Schouw en de heer Van der Staaij
besproken. De heer Van Beek merkte op dat wetswijzigingen soms een niet-beoogd
neveneffect hebben. Dat komt wel vaker aan de orde. Dat is op zich juist,
maar in dit geval acteren wij op wat de Eerste Kamer zelf naar voren heeft
gebracht. Dat heb ik ook nadrukkelijk in mijn algemene inleiding aangegeven.
Wij hebben geprobeerd dat steeds tot de kern terug te brengen. De lijstverbinding
was een serieus punt in de Eerste Kamer. Ik heb daarover aangegeven: het is
of het wetsvoorstel, of het houden zoals het is met het amendement van de
heer Van der Staaij. Dat voldoet echter niet aan de wens in de Eerste Kamer.
De heer Van Beek vroeg of het afschaffen niet te rigoureus is in die afweging.
Ik heb aangegeven hoe wij daartoe zijn gekomen. Dat doet echt recht aan het
niet kunnen uitrekenen, wat een serieus probleem is, en de wensen van de Eerste
Kamer. Ik hoop dat de heer Van Beek die afweging alles afpellend deelt.
 Dan het kiesrecht. Volgens mij heeft de heer Remkes voor niet-Nederlanders
op de BES-eilanden een amendement ingediend. Ik weet dat niet helemaal zeker,
want ik heb mij voor dit debat niet voorbereid op het kiesrecht op de BES-eilanden.
Volgens mij heeft de heer Remkes dit amendement ingediend, waardoor de heer
Van Raak helemaal rustig kan blijven zitten op dit punt.
 De heer Heijnen deelde de inbreng van de heer Van Beek wat betreft de
afweging. Ik heb nog eens aangegeven hoe wij hiertoe zijn gekomen. Ik heb
begrepen dat hij dit deelt, omdat het juist geen wiskunde moet zijn en je
het moet kunnen uitrekenen. Ik heb op dit moment niet het antwoord paraat
op de vraag om hoeveel mensen het nu op de BES-eilanden gaat. Ik had dat wel
paraat tijdens de debatten die wij hebben gevoerd over dit onderwerp. Ik weet
dat het uiteindelijk om een heel klein aantal mensen gaat. Waar het gaat om
pakweg 20.000 inwoners heb je het überhaupt over een heel geringe invloed
als je het berekent over het totale aantal inwoners. Ik weet nog wel dat het
pragmatische argument niet de doorslag mocht geven van de leden van de Tweede
Kamer. Daar hebben wij uiteindelijk ook niet voor gekozen. Dus uiteindelijk
is voor het principe gekozen.
 Niet mevrouw Smilde zoals ik eerder aangaf maar de heer Van der Staaij
heeft gevraagd naar de ondersteuningsverklaringen, zo zie ik nu in mijn aantekeningen.
Hij overwoog een amendement op dat punt in te dienen. Wij hebben uitvoering
gegeven aan het advies van de Kiesraad om de centrale inlevering van kandidatenlijsten
juist op te nemen in het wetsvoorstel. Dat werd inderdaad gesteund door mevrouw
Smilde. In dat systeem past niet goed dat wordt afgezien van ondersteuningsverklaringen
vanuit alle provincies waarvoor een kandidatenlijst wordt ingediend. Ook de
Kiesraad heeft in zijn advies expliciet aangegeven dat centrale inlevering
van kandidatenlijsten inhoudt dat van iedere provincie waar wordt deelgenomen
een verklaring van ondersteuning van ten minste een lid van provinciale staten
overlegd dient te worden. Ook bij andere verkiezingen – het gaat dus
om provinciale staten, Tweede Kamer en gemeenteraad – geldt dat vanuit
elke kieskring waarvoor een kandidatenlijst wordt ingediend, ten minste een
kiezer in de kieskring deze lijst ondersteunt. Uitgangspunt in het Nederlandse
stelsel van kieskringen is immers dat er per kieskring verschillende kandidatenlijsten
kunnen zijn. Als de heer Van der Staaij daarop zou willen amenderen, dan komt
het er de facto op neer dat er echt een centrale kandidaatstelling is in een
kieskring. Dan zou je die diversiteit niet meer kunnen hebben. Dat is mijns
inziens niet verstandig aangezien dat niet aansluit bij het uitgangspunt dat
er sprake kan zijn van diversiteit van lijsten. Ik zou de heer Van der Staaij
dan ook niet willen aanbevelen om op dat punt te amenderen, omdat dat geen
recht zou doen aan het stelsel. Het heeft dus niet alleen maar te maken met
bureaucratie of zo.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Voor mijn weging wilde ik graag horen wat er precies achter zit. Voor
alle duidelijkheid: ook wij zijn enthousiast over de centrale inlevering.
Echter, wanneer die er is, is mijn vraag of je dan nog wel in elke provincie
een stem moet gaan ophalen. Ik kan mij voorstellen dat je binnen kringen diversiteit
mogelijk maakt maar dat je gewoon wel gelijk kan kiezen voor de centrale inlevering
zonder al die ondersteuningsverklaringen. Ik heb de argumenten van de staatssecretaris
overigens goed gehoord.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Dat is dus de reden.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Voorzitter. Ik steun het voorstel van de staatssecretaris en dus steun
ik niet het eerste amendement van de heer Van der Staaij. Wat betreft dat
tweede amendement vind ik het heel moeilijk om er nu ja tegen te zeggen. Dan
zouden wij eigenlijk de beraadslaging moeten schorsen en ons wat meer moeten
laten informeren over de precieze gevolgen van dat amendement. Deze wetten
zijn er gekomen op initiatief van de Eerste Kamer, namelijk op basis van drie
amendementen van haar kant. Ik kan mij dus ook voorstellen dat dit debat in
de Eerste Kamer wordt gevoerd. Niet om het weg te schuiven maar omdat ik denk
dat de discussie over de toedeling van de restzetel in de Eerste Kamer eigenlijk
primair in de Eerste Kamer moet worden gevoerd.
 Ik ben ook blij dat wij vandaag een probleem hebben opgelost, ook al bestond
het probleem niet. Dat gaat dan over niet-Nederlanders die kiezen voor de
eilandsraden en zo ook voor de Eerste Kamer. Fijn dat het probleem
is opgelost.
 Als ik in de richting van de heer Van der Staaij zeg dat wij vandaag het
probleem van de toedeling van restzetels in de Eerste Kamer niet kunnen oplossen,
dan kunnen wij zeker niet het terugzendrecht voor de Eerste Kamer hier regelen.
Ik wilde dit punt noemen om het op de agenda te houden, want dit is een manier
om de samenwerking tussen de Eerste en de Tweede Kamer te verbeteren. Het
is nu wel het geval dat wij wetsvoorstellen sturen naar de Eerste Kamer waar
dan vaak veel kritiek is op de kwaliteit van de wetgeving, de uitvoerbaarheid
en de verhouding tot andere wetten en verdragen, maar dan zeggen de Eerste
Kamerleden toch: nou ja, om het af te keuren, dat is ook weer zoiets. Ik denk
dat hier in de Eerste Kamer behoefte aan is, maar misschien moet ook deze
discussie primair in de Eerste Kamer worden gevoerd.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Mevrouw de voorzitter. Ik stel een korte tweede termijn toch op prijs,
want dat ben ik zo gewend. In de Eerste Kamer hebben we een soort hoffelijkheidsregel
dat je bij de afhandeling van een wetsvoorstel in elk geval de staatssecretaris
even expliciet bedankt. Dat geldt in het bijzonder voor dit wetsvoorstelletje,
want er is wel wat pendeldiplomatie aan voorafgegaan om dit tot een goed einde
te brengen. Mede namens de heer Heijnen wil ik dat nog even expliciet maken.
 Ik heb wel een opmerking over de lijstverbindingen, waar ik in eerste
termijn een behoorlijk punt van heb gemaakt. Ik ben wel gevoelig voor de argumentatie
van de staatssecretaris in eerste termijn, die ik als volgt samenvat, en misschien
kan zij dat bevestigen. De administratieve lijstverbinding is een soort impliciet
aangaan van een samenwerking om iets te doen met restzetels. Haar oplossing
is een gezamenlijke lijst, die expliciet wordt aangegaan. Dat kun je ook doen
met het oog op het binnenhalen van een restzetel. Dan zou je kunnen zeggen
dat het materieel niets uitmaakt, want die gezamenlijke lijst kan ook na de
verkiezingen van de provinciale staten worden ingediend. Als dat zo is, denk
ik dat we nog even in de fractie van gedachten zullen wisselen over deze argumenten
en wellicht eind goed, al goed.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Mevrouw de voorzitter. Ik bedank de staatssecretaris voor haar beantwoording.
Uit de interruptiedebatjes die wij hebben gehad, zal duidelijk zijn dat ik
het niet eens ben met haar antwoorden over het belangrijke punt van de lijstverbinding,
maar ik denk dat wij dat zo-even al genoeg hebben bediscussieerd.
 Gehoord wat de heer Schouw zei, wil ik wel zeggen dat ik het alternatief
van de lijstineenschuiving om een andere reden toch echt problematisch vind.
Als we nu juist zeggen dat voor de kiezer vroegtijdig duidelijk moet zijn
hoe het er uiteindelijk uit komt te zien, gaat het nog veel verder om, zonder
dat de kiezer dat bij de verkiezing voor de provinciale staten weet, uiteindelijk
in de fase van de Eerste Kamer met één lijst te komen. Als je
het democratieargument in stelling brengt om de lijstverbindingsmogelijkheid
ongedaan te maken, vind ik dat dit bezwaar evenzeer geldt bij deze redenering
die wordt aangevoerd.
 Onze conclusie is en blijft dat met het wetsvoorstel op dit onderdeel
het kind met het badwater wordt weggegooid. Ik heb al aangegeven dat wij toch
zouden willen blijven bij zoals het nu is, als andere alternatieven niet aanvaard
worden.
 Wat de restzetelverdeling betreft begrijp ik de redenering van de staatssecretaris
en van collega Van Raak dat het wel heel ver gaat om dit nu ook gelijk even
te regelen, maar of je het leuk vindt of niet, ik kan er niet omheen dat je
als je hiermee het ene probleem oplost, wel weer een ander probleem schept,
namelijk dat die lijstverbindingen ook wetshistorisch gezien mede zijn bedoeld
als compensatie voor de dubbele benadeling als gevolg van het systeem van
restzetelverdeling. Daarom vind ik dit inhoudelijk zodanig verweven dat je
daar ook naar moet kijken voordat je uiteindelijk "ja" zou zeggen tegen wat
hier voorligt.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Voorzitter. Ik heb geen behoefte om nog iets toe te voegen aan de discussie
over de lijstverbindingen, want alle argumenten zijn naar mijn mening al in
eerste termijn gewisseld. De heer Van Raak merkt terecht op dat wij dit voorstel
hebben opgesteld naar aanleiding van een debat in de Eerste Kamer en de moties
die daar zijn aangenomen. Ik wijs erop dat er geen amendementen zijn aangenomen,
want de Eerste Kamer heeft geen recht van amendement. In die moties wordt
tot uitdrukking gebracht dat de gang van zaken bij de verkiezing van de leden
van de Eerste Kamer niet is zoals die in de toekomst zou moeten zijn. Op basis
daarvan heeft het kabinet geacteerd. Daar is inderdaad de nodige pendeldiplomatie
aan te pas gekomen, want wij hebben gesproken over de vraag hoe het dan wel
zou moeten gaan en hoe de leden van de Eerste Kamer daarover oordelen. Dit
heeft uiteindelijk geleid tot het wetsvoorstel dat nu voorligt.
 Ik ben blij dat de Tweede Kamer dit wetsvoorstel nu behandelt, want zo
kan dit nog tijdig worden geregeld voor de volgende verkiezingen van de staten
en de Eerste Kamer begin volgend jaar. De oplossing die de heer Van Raak opperde
om nu te schorsen en nog eens na te denken over het punt van de restzetels,
vind ik daarom geen goede oplossing, want dan zouden wij dit nu nog niet kunnen
regelen terwijl wij juist expliciet hebben gestuurd op de komende verkiezingen
van de staten. In die zin ben ik de Kamer erkentelijk dat zij daaraan wil
meewerken. De oplossing van de heer Van Raak is dus niet mijn oplossing. Ik
heb al kanttekeningen gemaakt bij de amendementen. Het gaat mij te ver om
van het systeem van restzetelverdeling af te stappen. Ik heb daar ook niets
aan toe te voegen.
 
 
 
 De heer
 Van Raak
 SP
 
 Ik heb niet voorgesteld om te schorsen. Ik heb gezegd dat dat een optie
is, maar dat mijn voorkeur ernaar uitgaat dat wij afwachten wat de Eerste
Kamer zal doen omdat het initiatief van haar is uitgegaan. Als de Eerste Kamer
van mening is dat er iets moet veranderen aan de toedeling van de restzetels
horen wij dat wel.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Dat is duidelijk. Het is ook mijn bedoeling dat wij doorgaan met de behandeling van het wetsvoorstel opdat die op tijd is afgerond.
 Naar aanleiding van de opmerkingen van de heer Schouw wijs ik erop dat
er naar mijn mening een expliciete oplossing is voor het punt dat naar voren
is gebracht. De Kamer moet die maar wegen. Dit voorstel doet op dit punt –
buiten alle andere punten – het meest recht aan wat er in de Eerste
Kamer leeft. Wij hebben daarnaast natuurlijk nog expliciet het punt uit de
motie-Pechtold geregeld waardoor er in de toekomst briefstembureaus zijn voor
militaire missies.
 Ik heb kennis genomen van de opmerkingen van de heer Van der Staaij in
tweede termijn. Ik begrijp zijn afwegingen. Hij heeft kennisgenomen van onze
argumenten om de behandeling van dit wetsvoorstel voort te zetten.
 Voorzitter. Ik wacht de stemming met belangstelling af.
 
 
 De algemene beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 Ik neem aan dat wij volgende week over het wetsvoorstel kunnen stemmen.
Dat is het geval.
 
 
 De vergadering wordt van 12.05 uur tot 13.00 uur geschorst.
 
 
 Op de tafel van de Griffier ligt een lijst van ingekomen stukken. Op die
lijst staan voorstellen voor de behandeling van deze stukken. Als voor het
einde van de vergadering daartegen geen bezwaar is gemaakt, neem ik aan dat
daarmee wordt ingestemd.