Debat over de brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 14 maart 2008 over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste Kamerverkiezingen (31200 IIA, letter A) en over het verslag van het schriftelijk overleg over deze brief (31200 IIA, letter D) in het kader van behandeling wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (31200 IIA)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2008-2009, pag. 1011-1027

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-02-2009

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

nr. 20, pagina 1011-1027

03-02-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 31200-IIAToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over een motie, ingediend bij het beleidsdebat over biotechnologie in de landbouw in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2009 (31700 XIV), te weten de motie-Schuurman c.s. inzake genetische modificatie van planten waarbij geen zekerheid bestaat dat alle risico's van toepassing beheersbaar zijn (31700 XIV, letter G)Pagina 998-998
Lijst van besluiten (dinsdag 3 februari 2009)Pagina 1055-1056
Voortzetting van het beleidsdebat over effectiviteitsverantwoording in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D)Pagina 1028-1047
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Aanpassing van enige wetten in verband met de invoering van het burgerservicenummer (Aanpassingswet burgerservicenummer) (30907); - Wijziging van de begrotingsstaten van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (31792 IIA); - en nog 18 andere wetsvoorstellen (31792 IIB, 31792 III, 31792 IV, 31792 VI, 31792 VII, 31792 IXA, 31792 IXB, 31792 X, 31792 XI, 31792 XIII, 31792 XIV, 31792 XV, 31792 XVII, 31792 XVIII, 31792 B, 31792 C, 31792 F, 31792 G)Pagina 997-998
Aan de orde is de voortzetting van het debatover de brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 14 maart 2008 over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste Kamerverkiezingen (31200 IIA, A) en over het verslag van het schriftelijk overleg over de brief van de staatssecretaris van 14 maart 2008 (31200 IIA, D) in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (31200 IIA).Pagina 1047-1055
Debat over de brief van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 14 maart 2008 over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste Kamerverkiezingen (31200 IIA, letter A) en over het verslag van het schriftelijk overleg over deze brief (31200 IIA, letter D) in het kader van behandeling wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 (31200 IIA)Pagina 1011-1027
Beleidsdebat over effectiviteitsverantwoording in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2009 (31700 XIII) en van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2009 (31700 D)Pagina 998-1011
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 3 februari 2009)Pagina 1056-1056
Presentie en opening (dinsdag 3 februari 2009)Pagina 997-997

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 84 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het debat over de brief van de
staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 14 maart
2008 over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel bij de verkiezingen
voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen
in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste
Kamerverkiezingen (31200 IIA, letter A) en over het verslag
van het schriftelijk overleg over de brief van de staatssecretaris van 14 maart
2008 (31200 IIA, letter D) in het kader van de behandeling
van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal
(IIA) voor het jaar 2008 (31200 IIA).De heer Hermans (VVD):Voorzitter. Volgens artikel 53 van de Grondwet worden de leden van beide
Kamers gekozen op grondslag van evenredige vertegenwoordiging
en worden verkiezingen gehouden bij geheime stemmingen. Als je kijkt naar
de recente verkiezingen van de Eerste Kamer dan moet je eigenlijk zeggen dat
daar niet altijd sprake van is. De samenstelling van de Eerste Kamer is wellicht
te gemakkelijk te beïnvloeden door slechts enkele statenleden. Bovendien
valt op dat erg makkelijk is te achterhalen wie nu eigenlijk op wie gestemd
heeft. Hoezo geheime stemmingen? Wellicht dat een heel scherpe wijziging van
de wijze waarop de leden van de Eerste Kamer gekozen worden, al of niet in
directe verkiezingen, nodig is. Laten wij echter in dit debat vooral een aantal
feitelijke ontwikkelingen aan de orde stellen, die het huidige kiesstelsel
verder zouden kunnen perverteren.Het eerste punt is de voorkeursdrempel. De politieke partijen hebben natuurlijk
invloed op de samenstelling van hun lijsten. Dat zal per politieke partij
flink verschillen, maar laten wij ervan uitgaan dat alle statenleden nog lid
zijn van een politieke partij en op grond daarvan mogelijkheden hebben om
invloed uit te oefenen op de lijst. De voorkeursdrempelvereiste is verschillend.
Bij de Tweede Kamer is het 25% van de kiesdeler, in de Eerste Kamer
50 en in het Europees Parlement 10. Als je daarnaast het feit legt dat het
aantal statenleden fors is teruggedrongen en als je kijkt naar het idee van
stemmen zonder last of ruggespraak, dan is het duidelijk dat een afschaffing
van het voorkeursstelsel bij verkiezingen zich daar niet mee zou verhouden.
Wat zich er wel mee verhoudt, is de vraag of je ten aanzien van die voorkeurstemmen
niet zou moeten komen tot een verhoging naar 100%, om daarmee de invloed
van slechts een enkel statenlid te beperken. Nu kunnen bijvoorbeeld twee statenleden
uit Zuid-Holland of twee statenleden uit Noord-Holland de volgorde op een
lijst gaan veranderen. Zou dat niet wat breder aangepakt moeten worden, ook
in het licht van het feit dat het aantal statenleden fors is verminderd? Daardoor
is ook het aantal beperkt van de mensen die invloed kunnen uitoefenen. Dan
kan men zich afvragen, zeker in het licht van de vraag of het geheime stemmingen
zijn, of dat eigenlijk wel de goede weg is. Het schrappen van een voorkeurstem
zou dus een grondwetswijziging noodzakelijk maken. Daar pleiten wij niet voor.
Waar wij wel voor pleiten, is om te bezien of een ophoging naar 100%
niet de kans is om de groep mensen die invloed kan hebben op de lijst wat
te gaan terugdringen. Uiteindelijk is de voorkeursdrempel immers ingevoerd
om de kiezer de gelegenheid te geven, bij rechtstreekse verkiezingen een kandidaat
van zijn of haar voorkeur neer te zetten in het parlement.Ik kom nu op de lijstcombinaties. De mogelijkheid tot het combineren van
lijsten is in 1973 geïntroduceerd, in artikel S 8 van de Kieswet. De
bedoeling hiervan was – ik heb het nog eens nagekeken – dat daarmee
de samenbundeling van bestaande politieke partijen werd bevorderd. Het zal
de staatssecretaris, als lid van het CDA, zeer bekend in de oren klinken.Omdat het stelsel van restzetels, het grootste gemiddelde, in het voordeel
werkt van de grote partijen, wordt de kans op het verwerven van restzetels
vergroot door lijstcombinaties. In haar beantwoording erkent de regering dat
lijstcombinaties een zekere inbreuk op het beginsel van evenredige vertegenwoordiging
betekenen, doordat een partij die meer stemmen heeft verkregen toch minder
zetels kan behalen dan een partij die minder stemmen heeft verworven maar
onderdeel is van een lijstcombinatie. De vraag is of je op die manier niet
het beginsel van evenredige vertegenwoordiging en de restzetelverdeling ten
fundamente aanpakt. Het stelsel van lijstverbindingen maakt de zaak bovendien,
zo geeft het kabinet ook aan, voor de kiezers minder overzichtelijk omdat
zij zich vaak niet van de lijstcombinatie bewust zijn en al helemaal niet
van de mogelijke consequenties voor de partij van hun voorkeur.Het effect van lijstverbindingen bij de Eerste Kamer is eigenlijk min
of meer voorspelbaar omdat je weet dat de opkomst vrijwel altijd 100%
is – iemand kan zich een keer vergissen in de dag – en de partijkeuze
zich vrij makkelijk laat raden. De zetelverdeling is dus in feite al voor
de feitelijke verkiezing aan te geven als je een verbinding gaat maken ten
aanzien van de uitslag van de verkiezingen zelf. Het is derhalve, zoals het
nu gebeurt, voor partijen een eenvoudige zaak te berekenen via welke combinaties
de meeste zetels kunnen worden verworven. Bij de laatste verkiezingen, zo
heeft de Kiesraad berekend, hebben D66 en de SGP beide een extra zetel gekregen
die zonder lijstverbindingen naar de VVD en de PvdA zouden zijn gegaan. Dat
is overigens niet de reden dat wij kritisch zijn over lijstverbindingen.Te denken zou zijn, vanwege de duidelijkheid voor de kiezer over wat er
met zijn stem gebeurt, om überhaupt af te zien van lijstverbindingen,
zeker voor de Eerste Kamerverkiezingen. Zo ver wil ik niet gaan, zeker omdat
dit niet in alle gevallen iets is waar wij gemakshalve afstand van zouden
kunnen doen. Bij verkiezingen voor het Europees Parlement ligt het lidmaatschap
van de liberale fractie zowel bij de VVD als bij D66. Dat die een lijstverbinding
aangaan, is in dat geval heel logisch. Er moet dus heel goed worden bekeken
in welke combinatie lijstverbinding bijdraagt aan de versterking van de democratie
en in welke niet.Onduidelijkheid voor de kiezer, ongewenste perverse rekenarij en de reden
van de invoering in 1973, namelijk proberen partijbundeling te stimuleren,
zijn feitelijk de zaken die hier nu ter discussie staan. Verdwenen zijn de
belangrijkste redenen om lijstcombinaties voor de Eerste Kamer aan te houden.
In elk geval is een wijziging in het huidige stelsel noodzakelijk. Nu worden
de kandidatenlijsten pas ingediend op een dinsdag in de periode tussen 19
en 25 april, derhalve na de verkiezingen voor de provinciale staten,
die meestal in de eerste week van maart plaatsvinden. Door de indiening van
kandidatenlijsten en door het berekenen van de meest gunstige lijstcombinaties,
met 100% zekerheid hoe er gaat worden gestemd, kan het aangaan van
een lijstverbinding grote invloed hebben op de verdeling van het aantal zetels.
Er kunnen op berekenende wijze zetels worden neergezet die niet voldoen aan
geheime stemmingen en aan het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Het
is noodzakelijk om in elk geval de lijstcombinaties te laten indienen vóór
de verkiezingen voor de provinciale staten om dat element naar achteren te
dringen.Mijn laatste punt is de bekendmaking van de uitslag. Er wordt gesproken
over geheime verkiezingen. De bekendmaking van de uitslagen op, tot voor kort,
verschillende momenten van bijvoorbeeld Groningen ten opzichte van Limburg
kan invloed hebben. Als in Groningen voorkeurstemmen worden uitgebracht en
de Limburgers denken dat daardoor hun kandidaat naar achteren gaat, kan dat
ook invloed hebben. Hoe zo, geheime verkiezingen? Het is derhalve heel goed
om de uitslag in alle provincies gelijktijdig bekend te maken. Wellicht –
ik begrijp dat de Kieswet daarvoor wijziging behoeft – kan de uitslag
van de indirecte verkiezingen van de leden van de Eerste Kamer voor heel Nederland
bekend worden gemaakt, zo lang die indirecte verkiezingen blijven bestaan.
Dat is van groot belang wanneer wij kijken naar hetgeen nu speelt.Het is heel goed, ook voor de leden van de Eerste Kamer zelf, om heel
kritisch te kijken naar de wijze waarop de samenstelling van deze Kamer tot
stand komt. Ik laat de discussie over het stelsel van indirecte verkiezingen
nu voor wat zij is. Zo lang wij dat stelsel hebben – voor wijziging
van het stelsel is een wijziging van de Grondwet noodzakelijk, dus dat stelsel
hebben wij nog wel even – is het goed om de voorkeursdrempel naar 100%
te brengen om de kans op beïnvloeding door slechts een paar mensen van
de lijst te verkleinen. Daarnaast moeten de lijstverbindingen plaatsvinden
voor de verkiezingen voor de provinciale staten, zo wij die lijstverbindingen
willen behouden voor de Eerste Kamer. De uitslagen moeten bovendien op één
moment bekend worden gemaakt, bij voorkeur voor heel Nederland waarbij niet
wordt vermeld wat in Groningen of Limburg de uitslag precies was. Er moet
gewoon worden gemeld wat de zetelverdeling is die voortkomt uit de verkiezingen
van de leden van de Eerste Kamer.De heer Noten (PvdA):Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris en met haar de regering voor haar
bijdrage aan deze discussie die in een notitie is vastgelegd. De reactie volgde
op een verzoek van deze Kamer in een wel ingediende, maar vervolgens overbodige
motie. Dat verzoek werd gedaan naar aanleiding van de algemene politieke beschouwingen.
Het ging eigenlijk om de vraag of wij onszelf hier niet voortdurend de vraag
moeten stellen of wij gelegitimeerd zijn om hier daadwerkelijk te handelen
als volksvertegenwoordigers. Die vraag moeten volksvertegenwoordigers zichzelf
iedere keer opnieuw stellen: ben ik gelegitimeerd in rol, de taak en de functie
die ik vervul? Dat is waar het wat mij betreft vandaag om gaat. Dat vraagstuk
kan je heel groot maken, zo groot dat het welhaast onhanteerbaar wordt. Het
is ook een vraagstuk dat je uiteindelijk kunt laten neerdalen in een aantal
praktische suggesties. Ik begin met het groot maken en vervolgens bezie ik
of ik het kan laten neerdalen in een aantal praktische suggesties.Het is misschien goed om de opwinding terug te halen – dat is uiteraard
relatieve opwinding, want in dit huis is opwinding altijd relatief –
naar aanleiding van de vorige Eerste Kamerverkiezingen. Die opwinding was
hier toen overigens niet voor het eerst voelbaar, maar ook bij de twee Eerste
Kamerverkiezingen daarvoor. Ik noem heel simpel wat cijfers. Bij de Eerste
Kamerverkiezingen in 2007 werden vijf leden gekozen op basis van voorkeurstemmen.
Zonder daar vooralsnog enig waardeoordeel over te willen uitspreken: dat is
ruim 14%. 14% van de leden van een instituut dat indirect wordt
gekozen, zit hier op basis van voorkeurstemmen. Bij de Tweede Kamerverkiezingen
in 2006 werd één persoon gekozen op basis van voorkeurstemmen.
Dat is 0,7%.Wij moeten ons realiseren dat in dit huis twintig keer zo veel leden,
procentueel, als volksvertegenwoordiger aanwezig zijn op basis van voorkeurstemmen
dan in het andere huis. Bij de andere verkiezingen zijn relatief dezelfde
vergelijkingen te vinden. Hieruit zou afgeleid kunnen worden dat wij het schijnbaar
belangrijk vinden, politiek en maatschappelijk, dat er in dit huis meer mensen
op basis van voorkeurstemmen worden gekozen dan aan de overzijde. Dit is mij
nooit gewaar geworden, die politieke of beleidsmatige keuze. Dit is wel de
politieke werkelijkheid gedurende langere tijd. Ik vind dat een vraagstuk,
en met mij de leden van mijn fractie. Is dit iets wat wij willen en wat wij
wenselijk vinden? Ik denk dat de emoties zoals wij die in deze Kamer hebben
mogen voelen in dat licht moeten worden gezien: als een wat onwerkelijke,
ongewenste en op zijn minst ongewilde situatie.Ik wil onderzoeken waar die emoties vandaan komen. Het gaat om deze cijfers,
maar die doen ook iets met ons. Laat ik beginnen met constateren dat in Nederland,
maar ook door leden in deze Kamer en zelfs door een aantal partijen, bij voortduring
twijfel wordt uitgesproken over de legitimering en de legitimiteit van de
Eerste Kamer. Dat is een politiek en maatschappelijk gegeven. Ik heb laatst
het woord "motie" ingetikt op de website van deze Kamer omdat ik hoopte mijn
eigen conceptmotie te vinden, die ik bij de algemene politieke beschouwingen
had ingediend. Dat lukte mij niet, maar wat mij wel lukte, was om de motie
te vinden die de heer De Vries, mijn huidige collega in deze senaatsfractie,
ergens in de jaren zeventig heeft ingediend en aangenomen heeft gekregen aan
de overzijde. Die motie was mede ondersteund door mijn voormalige fractiegenoten
de heren Jurgens en Van Thijn als ik het goed heb, en komt er inhoudelijk
op neer dat de overzijde – en dus ook deze senatoren, c.q. oud-senatoren –
de toegevoegde waarde van dit huis niet zien en derhalve van mening zijn dat
het dient te worden opgeheven, en wel zo snel mogelijk.Vervolgens zijn zij senator geworden. Je moet dat denk ik zien als een
soort vijfde colonne. Dit is waarschijnlijk niet waar, maar het is wel de
werkelijkheid. De politieke werkelijkheid is in ieder geval dat bij voortduring
de legitimering van dit huis ter discussie staat.Een bijzonder aspect is naar mijn opvatting en die van mijn fractie dat
wij indirect gekozen worden. Menigeen beschouwt een indirecte verkiezing als
democratisch inferieur. In ieder geval betekenen indirecte verkiezingen dat
je goed moet blijven kijken in hoeverre je uiteindelijk als volksvertegenwoordiger
gelegitimeerd bent. Juist in dit huis komt het conflict, de spanning bij voortduring
tot uitdrukking tussen aan de ene kant partijdemocratie en aan de andere kant
vrij stemrecht van leden van provinciale staten. Dat is naar mijn mening ook
het debat dat wij hebben gevoerd met de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, mede naar aanleiding van een interpellatie van de heer
Kox van de SP. Dat ging over de vraag hoe partijdemocratie en de positie van
de individuele leden in dit huis zich tot elkaar verhouden. Dat is een discussie
die wij hier veel nadrukkelijker aan de orde hebben dan aan de overzijde,
waar leden als persoon veel nadrukkelijker in campagnes aanwezig zijn en ook
gekozen worden.Wij gaan die spanning tussen partij en vrij stemrecht vandaag natuurlijk
niet oplossen. Het is een inherent onderdeel van ons bestel, het kan niet
anders, maar ik denk dat het wel relevant is om dat in de gaten te houden.
Provinciale staten kiezen de leden van dit huis, zo is dat grondrechtelijk
bepaald. Zij doen dat doordat die leden op lijsten staan, maar zij kiezen
de leden. Dat betekent dat wij in de kern een personenstelsel hebben, ook
hier. De consequentie van dat personenstelsel is dat eenieder
in dit huis individueel verantwoording heeft af te leggen en dat ook middels
de individuele gelofte of eed heeft vastgelegd. Wij leggen als volksvertegenwoordigers,
als personen verantwoording af en vervullen onze taak.Die verantwoordelijkheid kan niet verdwijnen in de collectieve veiligheid
van een lijst of van een partij. Iedereen die hier zit, is als individu volksvertegenwoordiger.
Dat willen wij niet veranderen, laat ik daar helder over zijn. Wij willen
niet naar een situatie waarin hier partijen verantwoording afleggen. Nee,
het zijn mensen die dat doen, mensen met een eigen verstand en met een eigen
geweten. Dat staat wat ons betreft niet ter discussie.Maar het feit dat die leden die hier zitten niet rechtstreeks worden gekozen,
betekent wel dat wij heel nadrukkelijk moeten kijken – en ook moeten
blijven kijken – naar de vraag of zij hier wel op een voor burgers begrijpelijke
en acceptabele manier terecht zijn gekomen. Laat ik het zo maar eens een keer
formuleren. Daarover hebben wij eerlijk gezegd onze twijfel.Ik kom heel voorzichtig tot een voorlopige conclusie. Wij zitten hier
als individuele volksvertegenwoordigers. Staatsrechtelijk is er sprake van
vrije verkiezingen, maar politiek en misschien zelfs moreel gezien is die
vrijheid beperkt. Die vrijheid wordt beperkt op grond van het feit dat er
sprake is van indirecte verkiezingen. Daarom durven wij als fractie de stelling
aan dat in feite bij provinciale staten de opdracht ligt, na ommekomst van
haar verkiezingen, om zich te gedragen als waren zij kiesmannen en kiesvrouwen.
Het is naar onze mening in essentie hun opdracht om de stem van de burger
door te geven.Natuurlijk kunnen er zwaarwegende redenen zijn waarom provinciale staten
de mogelijkheid moeten hebben en behouden om van die opdracht af te wijken,
maar in essentie denken wij dat haar vrij stemrecht uiteindelijk ook enige
politieke en morele beperking kent. Dat is onze principiële opvatting.De heer Engels (D66):De opdracht van de kiezer doorvertalen, maar dan rijst natuurlijk onmiddellijk
de vraag welke opdracht de kiezer dan heeft gegeven. De kiezer was bezig provinciale
staten te kiezen. Hoe kunnen statenleden nu weten welke opdracht vervolgens
moet worden vervuld in de richting van de Eerste Kamer om recht te doen aan
uw stelling?De heer Noten (PvdA):Die vraag hebben wij onszelf ook gesteld en die is vreselijk moeilijk
te beantwoorden. Dat realiseren wij ons. Misschien moeten wij ook als Kamer
daarover ook nog eens een keer nadenken. Er komt wat mij betreft een veel
fundamenteler vraag aan de orde: moet je niet pleiten voor directe verkiezingen?
Moet je niet pleiten voor verkiezingen waarin de Eerste Kamer langs een andere
weg tot stand komt? Ik heb de afgelopen dagen de suggestie gelezen dat het
wellicht via een districtenstelsel zou kunnen. Dat zijn allemaal opties die
wat de leden van mijn fractie betreft meer dan interessant zijn om te onderzoeken.
Maar zij vragen verregaande veranderingen en ook een ander en diepgaander
debat naar mijn overtuiging. Ik ben bang – en u waarschijnlijk met mij –
dat zij ook grondwettelijke wijzigingen vereisen en ons derhalve in een proces
met een andere tijdslijn brengen. Dus ik vind uw vraag zeer relevant en ook
buitengewoon ingewikkeld. Ik kan hem daarom niet beantwoorden, maar ik wil
mij op grond daarvan niet laten tegenhouden om toch met een aantal praktische
voorstellen te komen, die in ieder geval leiden tot verbetering. Dit is een
halfslachtig antwoord, maar ik heb niet beter.De heer Engels (D66):Dat was niet het woord dat in mij opkwam. De heer Noten geeft zich heel
veel moeite om ook fundamenteel over dit vraagstuk te spreken. Hij hoeft mij
niet te vertellen hoe moeilijk het is om in dit land tot grondwetswijziging
te komen, dat weet ik maar al te goed. Als hij straks met zijn praktische
suggesties komt, is toch heel voorzichtig en weliswaar als voorlopige conclusie
neergelegd dat zijn fractie wel vertrekt vanuit het uitgangspunt dat statenleden
met die bepaalde opdracht zitten. De fundering daarvoor vraagt veel meer dan
dit, dat ben ik helemaal met hem eens. Hoe hard kunnen wij dat dan meenemen?
Dat is mijn zorg.De heer Noten (PvdA):Wij kunnen het niet meenemen. Ik heb de woorden "moreel" en "politiek"
gebruikt. Uiteindelijk hoort de afweging daar thuis. Ik heb ook gezegd dat
ik provinciale staten het vrije stemrecht op dit moment niet wil ontnemen
en dat ik het ten principale niet wil wijzigen dat wij hier een personenstelsel
hebben. Maar ik heb ook gezegd dat ik vind dat er binnen de context van dat
belangrijke gegeven een bijzondere positie is als het gaat om het kiezen of
het stemmen van de Eerste Kamer, omdat er sprake is van indirecte verkiezingen,
waar de burger niet rechtstreeks invloed op heeft. Dat betekent dat naar mijn
overtuiging en die van de leden mijn fractie provinciale staten zich de vraag
moeten stellen hoe ver hun vrijheid reikt als het gaat om het afwijken van
het verwachtingspatroon dat burgers hadden kunnen hebben op het moment dat
zij op partijen en lijsten stemden bij de verkiezingen voor provinciale staten
met betrekking tot de gevolgen daarvan voor de verkiezing van de Eerste Kamer.
Ik zeg dus niet dat zij die ruimte niet hebben, maar ik vind dat zij nadrukkelijk
een verantwoordelijkheid hebben op dat punt.De heer Dölle (CDA):Ik kan ver met u mee, maar ik begrijp iets niet. Ik begrijp dat de morele
binding van de leden van provinciale staten, voortvloeiend uit het feit dat
de burgers indirect de Eerste Kamer kiezen, in ieder geval deze is dat men
als regel op de lijst van zijn partij stemt. Komt in uw opvatting die gebondenheid
eruit voort dat de lijst die een politieke partij heeft ingeleverd –
en die de burgers dus niet kennen op het moment dat zij naar de verkiezingen
voor provinciale staten gaan – dat de leden van provinciale staten tot
op grote hoogte gebonden zijn aan die lijst, die door de verenigingen –
PvdA, CDA enz. – is gemaakt, omdat de burgers indirect kiesrecht hebben?
Dat begrijp ik niet goed. Dus waar komt die binding vandaan van provinciale
staten? Ik begrijp dat als het gaat om op die lijst stemmen, maar geldt het
ook als het erom gaat de volgorde te volgen die de vereniging heeft gemaakt?
Overigens vind ik dat dat ook moet, maar dat is een andere kwestie.De heer Ten Hoeve (OSF):Mijn vraag gaat in dezelfde richting. De heer Noten zegt dat statenleden
moreel verplicht zouden moeten zijn om zich te houden aan de lijsten die hun
door hun partijen zijn voorgelegd. De basis is daarvan dat de kiezer op een
partij stemt, blijkbaar in het bewustzijn dat deze consequentie
daaraan vastzit. Zetten wij daarmee de verkiezingen voor provinciale staten
nu wel op de juiste plaats? Daarmee wordt toch landelijke politiek, partijpolitiek,
de maatstaf voor de provinciale verkiezingen gemaakt? Dat proberen wij toch
altijd precies tegen te gaan? Provinciale politiek heeft toch zijn eigen betekenis
en dient toch op zijn eigen merites te worden beoordeeld en op basis daarvan
dient een stem uitgebracht te worden? Als je die richting uit redeneert, is
het dan ook niet net andersom? Ik stel dit maar als vraag aan de heer Noten.
Zou je dan ook niet juist moeten zeggen: provinciale staten hebben de plicht
om vanuit hun eigen provinciale optiek keuzes te maken, die best zouden kunnen
afwijken van wat die landelijke partijen hebben bedisseld?De heer Noten (PvdA):De relevantie van uw vraag onderschrijf ik, andersom is het niet. Als
u aan mij zou vragen wat de politieke consequentie zou moeten zijn van uw
vraag, is dat het provinciale staten überhaupt geen stemrecht hebben
en de Eerste Kamer niet kiezen. Als u aan mij vraagt waar de oplossing zou
moeten liggen, is dat niet bij totale vrije verkiezingen en daarmee een ongelofelijke
invloed van provinciale staten op de landelijke politiek, maar een reductie
tot nul. Dat zou mijn politieke keuze zijn. U maakt een andere. Het probleem
is helder, namelijk op grond waarvan provinciale staten mede de volledig vrije
beschikking dienen te hebben over het kiesrecht dat hun is gegeven door de
burgers van die provincie. Dat is een zeer moeilijk te beantwoorden vraag.
Dat heb ik tegen de heer Engels ook al gezegd. Als je die vraag fundamenteel
moet beantwoorden, komt mijn fractie naar alle waarschijnlijkheid tot de conclusie
dat dat stemrecht daar gewoon niet thuishoort. Maar op dit moment ligt het
er wel.De heer Ten Hoeve (OSF):Voorzitter, mag ik hieraan een vraag toevoegen, want hij heeft ermee te
maken? De heer Noten stelt dat de statenleden moreel verplicht moeten zijn
om zich te houden aan de lijsten die hun door hun partijen zijn voorgelegd.
De basis van deze stelling is het feit dat de kiezer op een partij stemt,
blijkbaar in het bewustzijn dat dit de consequentie daarvan is. Zetten wij
daarmee de verkiezingen voor de provinciale staten wel op de juiste plaats?
Hiermee wordt namelijk landelijke politiek tot de maatstaf voor provinciale
verkiezingen gemaakt. Provinciale politiek heeft toch zijn eigen betekenis
en dient toch op zijn eigen merites te worden beoordeeld? Op basis daarvan
dient een stem uitgebracht te worden. Ik vraag de heer Noten of – als
wij zo redeneren – de zaken niet juist andersom liggen. Zouden wij,
die redenering volgend, niet juist moeten stellen dat provinciale staten de
plicht hebben om vanuit de eigen provinciale optiek keuzes te maken? Die keuzes
zouden best eens kunnen afwijken van de keuzes die de landelijke partijen
hebben bedisseld.De heer Noten (PvdA):De relevantie van de vraag van de heer Ten Hoeve onderschrijf ik. De zaken
liggen echter niet andersom. Als mij wordt gevraagd wat de politieke consequentie
zou moeten zijn van zijn vraag, dan is het antwoord dat provinciale staten überhaupt
geen stemrecht zouden moeten hebben. Zij zouden de Eerste Kamer niet moeten
kiezen. Als mij wordt gevraagd waar de oplossing zou moeten liggen, kies ik
niet voor totaal vrije verkiezingen en daarmee een ongelooflijk grote invloed
van provinciale staten op de landelijke politiek, maar voor een reductie tot
nul. Dat zou mijn politieke keuze zijn. De heer Ten Hoeve maakt een andere
keuze. Het probleem is helder: op grond waarvan menen de provinciale staten
een volledig vrije beschikking te hebben over het kiesrecht dat hun is gegeven
door de burgers van de provincie? Dit is een zeer moeilijk te beantwoorden
vraag. Ik zei dat eerder al tegen de heer Engels. Als mijn fractie deze vraag
op een fundamentele manier moeten beantwoorden, komt zij waarschijnlijk tot
de conclusie dat het stemrecht gewoon niet thuishoort bij de provinciale staten.
Op dit moment ligt dat stemrecht daar echter wel.De heer Ten Hoeve (OSF):De tegenstelling in het denken hierover is volstrekt duidelijk. Ik zal
hierop in mijn termijn graag even terugkomen.De heer Noten (PvdA):De vraag van de heer Dölle is hiermee niet helemaal beantwoord. Als
hij mij dat niet kwalijk neemt, draai ik zijn vraag om. Dit is niet bedoeld
als een semantische truc. Op grond van welk argument zouden leden van de provinciale
staten kunnen veronderstellen dat zij op persoonlijke basis een bijdrage zouden
kunnen leveren aan de samenstelling van de Eerste Kamer? Mij ontgaat de logica
daarvan eerlijk gezegd. Daarom stel ik dat ons bescheidenheid past bij het
gebruiken van dit stemrecht. Mijn fractie vindt dat de leden van de provinciale
staten zich bewust moeten zijn van het feit dat zij indirect kiezen.Uit deze vragen, en de wijze waarop wij er met elkaar over spreken, blijkt
al dat je hierover zeer verschillende opvattingen kunt hebben. Waarschijnlijk
denken wij hierover inderdaad heel verschillend. Daarom zouden de leden van
mijn fractie het prettig vinden om het debat uiteindelijk toe te spitsen op
een aantal heel concrete punten waarvan wij wellicht met elkaar vinden dat
ze verbetering behoeven. Zo kunnen wij een principieel en wellicht voor sommigen
niet te volgen debat laten uitmonden in een aantal praktische voorstellen
om de kwaliteit van de besluitvorming te verbeteren. Laten wij daarbij alstublieft
in het achterhoofd houden dat twintig keer meer leden van de Eerste Kamer
op basis van voorkeurstemmen worden gekozen, dan leden aan de overzijde. Dit
is het geval, ondanks het feit dat wij bij de Eerste Kamer spreken over indirecte
verkiezingen. Dat punt probeert mijn fractie te maken.Drie aspecten zijn genoemd en besproken tijdens de algemene politieke
beschouwingen. Daarop is door de regering gereageerd in een notitie. Zij reageerde
daarop op een "beschouwende" manier en heeft geen positie ingenomen. De regering
suggereert dat het aan de Kamer zelf is om op dit punt een positie in te nemen,
zo zou ik de reactie althans kunnen lezen. Ik ben het daarmee eens; het is
aan de Kamer zelf om uitspraken te doen over haar eigen verkiezing, en de
opvattingen daarover mee te geven aan de regering. Daartoe wil ik de Kamer
oproepen. In de algemene politieke beschouwingen is een drietal aspecten aan
de orde geweest. Die wil ik nu graag terughalen.Het eerste punt heeft te maken met het feit dat het vreemd is om, om gekozen
te worden met voorkeurstemmen, een grens te hanteren die lager ligt dan de
feitelijke kiesdrempel zou liggen. Welke reden voor de politiek is er om te
bevorderen dat leden van de Eerste Kamer met voorkeurstemmen
worden gekozen? Welke reden is er om dat gemakkelijker te maken? Mijn fractie
beantwoordt deze vraag met: geen enkele. Als dat het antwoord is, is het volkomen
logisch om te veronderstellen dat de kiesdrempel op 100% moet liggen.
Het verlagen van de kiesdrempel naar waarden onder de honderd, betekent dat
er een stimuleringsbeleid wordt gevoerd. Ons ontgaan de redenen waarom je
dat zou doen. Daartoe dien ik de volgende motie in.De voorzitter:Door de leden Noten, Werner, Rehwinkel, Dölle, Vliegenthart, Thissen,
Koffeman en Hermans wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat op basis van artikel 53, respectievelijk artikel 129 van
de Grondwet de leden van beide Kamers der Staten-Generaal en die van provinciale
staten en gemeenteraden rechtstreeks door de burgers worden gekozen op grondslag
van evenredige vertegenwoordiging;overwegende dat de leden van de Eerste Kamer indirect worden gekozen door
de burgers;overwegende dat hierdoor het stelsel van voorkeurstemmen in verband met
de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer door de leden van provinciale
staten in een ander licht komt te staan;overwegende dat daarom een hogere voorkeursdrempel dan bij rechtstreekse
verkiezingen gerechtvaardigd is;verzoekt de regering, wetgeving te bevorderen die de voorkeursdrempel
verhoogt tot 100%,en gaat over tot de orde van de dag.Zij krijgt letter E (31200 IIA).De heer Noten (PvdA):Ik kom op een tweede praktisch punt. Lijstverbindingen hebben invloed
op de zetelverdeling in de Eerste Kamer. De heer Hermans heeft het hierover
al uitgebreid gehad en ongetwijfeld zullen andere woordvoerders die na mij
spreken het daarover ook nog hebben. Het staat uiteraard iedereen vrij om,
op grond van welke reden dan ook, lijstverbindingen aan te gaan. Ook op dit
punt is het ingewikkeld om uitspraken te doen over de vraag wat moreel gerechtvaardigd
is. Uiteindelijk bepaalt iedere politieke partij zelf op elk willekeurig moment
welke lijstverbinding of andere verbinding zij met een andere partij wil aangaan.
Dat is aan de partijen.De leden van mijn fractie hebben er echter moeite mee dat lijstverbindingen
worden aangegaan op grond van de verwachte uitslag van de verkiezing van de
Eerste Kamer naar aanleiding van de kennis over de uitslag van de verkiezing
van de provinciale staten. Volgens ons kent ook opportunisme zijn grenzen.
Het is wellicht gepast om ervan uit te gaan dat burgers, als zij kiezen voor
een partij, enigszins op de hoogte zijn van de relaties die de partijen van
hun keuze met andere partijen hebben en hoe zich dat uiteindelijk in het stemgedrag
zal vertalen. Eerlijk gezegd lijkt ons dat vanzelfsprekend. Om dit wettelijk
te bevorderen, dien ik een tweede motie in.De voorzitter:Door de leden Noten, Werner, Rehwinkel, Dölle, Engels, Vliegenthart,
Thissen, Hermans, Ten Hoeve en Koffeman wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat lijstverbindingen invloed hebben op de zetelverdeling
in de Eerste Kamer;constaterende dat lijstverbindingen (soms) worden aangegaan nadat de verkiezingen
van de provinciale staten zijn gehouden;overwegende dat het belang van transparantie verlangt dat de kiezer bij
verkiezingen van de provinciale staten kennis draagt van eventuele lijstverbindingen;overwegende dat lijstverbindingen in de Eerste Kamer niet aangegaan zouden
moeten worden op grond van de uitslag van de verkiezingen van de provinciale
staten;verzoekt de regering, wetgeving te bevorderen waardoor lijstverbindingen
niet ná de verkiezingen van de provinciale staten kunnen worden aangegaan,en gaat over tot de orde van de dag.Zij krijgt letter F (31200 IIA).De heer Noten (PvdA):Wellicht is het noodzakelijk om überhaupt het fenomeen lijstverbindingen
hiermee ter discussie te stellen. Dit zou een consequentie kunnen zijn en
die mogelijkheid blijft wat mijn fractie betreft vooralsnog open. Lijstverbindingen
moeten echter in ieder geval niet worden aangegaan na ommekomst van de verkiezing
van de provinciale staten.NotenIk kom op mijn derde praktische punt. Het zou niet zo moeten zijn dat
de verkiezing in de ene provincie kunnen worden beïnvloed door de uitslag
van de verkiezing in een andere provincie. Tactisch of strategisch stemmen
zouden wij niet moeten willen. In de praktijk is dit bij de laatste verkiezing
niet gebeurd, omdat alle verkiezingen gelijktijdig plaatsvonden. Voor deze
gelijktijdigheid is echter op basis van vrijwilligheid gekozen. Volgens mijn
fractie zouden wij tot uitdrukking moeten brengen dat dit niet iets is wat
op basis van vrijwilligheid gebeurt, maar dat dit iets is wat verplicht is.
Het mag niet zo zijn dat de uitslag van de ene verkiezing de andere beïnvloedt.
Iedereen heeft zijn eigen persoonlijke afweging te maken. Om dit te bevorderen
zal ik een derde motie indienen. Deze motie lost het vraagstuk in hoeverre
sprake kan zijn van geheime verkiezingen als het gaat om zo'n kleine groep
mensen die kiest niet op. Wij realiseren ons dat het ingewikkeld
is om dit op korte termijn te veranderen. Dat zou namelijk impliceren dat
de uitspraak niet per provincie bekend wordt gemaakt. Volgens ons is dat wat
ingewikkelder. Hierbij dien ik de derde motie in.De voorzitter:Door de leden Noten, Werner, Rehwinkel, Dölle, Engels, Vliegenthart,
Thissen, Hermans, Ten Hoeve en Koffeman wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende dat op basis van artikel 53 van de Grondwet de leden van beide
Kamers der Staten-Generaal worden gekozen op grondslag van evenredige vertegenwoordiging
en dat deze verkiezingen worden gehouden bij geheime stemming;overwegende dat beide grondwettelijke uitgangspunten voortdurende zorg
verdienen;constaterende dat het stemgedrag in provinciale staten soms beïnvloed
wordt door kennis over het verkiezingsresultaat in de provinciale staten van
andere provincies indien de verkiezing van de Eerste Kamer niet in alle provinciale
staten op hetzelfde moment plaatsvindt;verzoekt de regering, wetgeving te bevorderen waardoor de verkiezingen
van de Eerste Kamer in alle provinciale staten op hetzelfde tijdstip plaatsvinden,en gaat over tot de orde van de dag.Zij krijgt letter G (31200 IIA).De heer Noten (PvdA):Voorzitter. Wij wachten de reactie van de staatssecretaris vol vertrouwen
af.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Mijn bijdrage aan dit debat mag ik mede namens de fractie
van de ChristenUnie leveren.Ter uitvoering van een toezegging door de regering, gedaan bij gelegenheid
van de algemene politieke beschouwingen van 16 oktober 2007, heeft de
minister van BZK de Kamer op 14 maart 2008 een brief gezonden. In deze
brief zijn diverse vraagpunten in verband met de verkiezingen van de Eerste
Kamer aan de orde gesteld, waarvan de eventuele herziening van de voorkeursdrempel
en het aangaan van lijstverbindingen de hoofdpunten vormen. Het betreft zaken
die in het verleden bij diverse gelegenheden ter sprake zijn geweest en die
soms tot aanpassing van het stelsel hebben geleid.Het verzoek om de brief kan evenwel niet los gezien worden van de verkiezingen
van 2007. En deze zijn weer niet los te zien van de verkleining van het aantal
statenleden. Deze laatstbedoelde wijziging heeft de mogelijkheid tot doorbreking
van de volgorde van de kandidatenlijst vergroot c.q. vergemakkelijkt. Als ik mag afgaan op bepaalde uitlatingen, meen ik daaruit te mogen afleiden
dat sommigen primair een uitgesproken voorkeur voor een directe verkiezing
van de leden van de Eerste Kamer hebben, en secundair voor het volledig schrappen
van de mogelijkheid om een voorkeurstem uit te brengen. Het is voor iedereen
duidelijk dat dergelijke radicale veranderingen een fundamentele wijziging
van onze Grondwet vergen, met een onzekere uitkomst. In elk geval zullen wij
lang moeten wachten op die uitkomst. Dit gegeven leidt er al snel toe dat,
wanneer men een redelijke kans op succes van zijn voorstellen ter zake op
korte termijn voor ogen heeft, men voor een minder radicale benadering kiest.De benadering van de SGP- en de ChristenUnie-fractie is de volgende, toegespitst
op beide hoofdpunten die ik zojuist noemde. Uitgangspunt bij die benadering
is dat, hoewel politieke partijen volgens onze Grondwet niet bestaan, in een
vertegenwoordigingsstelsel een bepalende rol is weggelegd voor politieke partijen.
Vanaf het moment dat in 1917 het lijstenstelsel werd geïntroduceerd,
is er discussie geweest over de vraag in hoeverre de kiezers bij de stemming
de door kiezersverenigingen of partijen gefixeerde volgorde op de kandidatenlijst
kunnen doorbreken. De voorkeursdrempel is sindsdien nu eens verhoogd en dan
weer verlaagd, het laatste vooral in de afgelopen decennia.De kern van het vraagstuk dat ten grondslag ligt aan deze discussie is
gelegen in de vraag wat het zwaarst moet wegen: de kiezersdemocratie of de
partijendemocratie. Er zal tussen deze beide extremen een acceptabel, wettelijk
bepaald, evenwicht gevonden moeten worden, dat naar omstandigheden en type
verkiezingen enigszins kan variëren. De dominante invloed van politieke
partijen op de kandidering in de benadering van de partijendemocratie wordt
weliswaar geaccepteerd, maar daar wordt tegenovergesteld dat een té
dominante rol van partijen bij de kandidering in het bijzonder de rechten
en mogelijkheden van de kiezers al te zeer beperken. Een stelsel van voorkeurstemmen
heeft in deze optiek dan ook vooral als functie het handhaven van de noodzakelijke
evenwichten tussen kiezersdemocratie en partijendemocratie.In beginsel worden in die benadering de kandidatenlijsten en vooral de
volgorde op die lijsten vastgesteld door de daartoe aangewezen partijorganen.
De definitieve volgorde waarin de kandidaten echter verkozen kunnen worden,
kan in een kieswettelijke regeling, waarin een betekenisvolle ruimte wordt
geboden voor de voorkeurstem, door de kiezer worden doorbroken. Deze benadering
verdient het in onze ogen te worden gehandhaafd.Een tweede uitgangspunt, in het bijzonder waar het de verkiezing voor
de Eerste Kamer betreft, is voor ons dat het kiescollege voor de Eerste Kamer,
zijnde de leden van provinciale staten, een volstrekt eigen en zelfstandige
verantwoordelijkheid heeft. Statenleden zijn geen voorgeprogrammeerde stemautomaten.
In die zin zijn wij het eens met de staatssecretaris als zij in de antwoordbrief
van 17 september 2008 schrijft dat zij de statenleden "uitstekend in
staat acht een (eigen) afweging te maken tussen het partijbelang om tot een
evenwichtig samengestelde fractie te komen en hun eigen wens een voorkeurstem
uit te brengen". De praktische vraag is vervolgens of er goede redenen zijn
om wijziging in de bestaande voorkeursdrempel van 50% van de kiesdeler
te brengen.Wij wezen er reeds op dat als gevolg van de vermindering van het aantal
statenleden in 2007 de voorkeursdrempel feitelijk, niet wettelijk, is verlaagd.
Om tot herstel van de situatie van vóór 2007 te komen, zou een
verhoging te verdedigen zijn. De drempel zou dan opgehoogd moeten worden naar
75%. Met een dergelijke verhoging zouden onze fracties geen overwegende
moeite hebben.Aan de mogelijkheden om wijzigingen aan te brengen in de wijze waarop
het aangaan van lijstverbindingen is geregeld voor de Eerste Kamerverkiezingen
zouden de nodige beschouwingen gewijd kunnen worden. In de brief van 14 maart
2008 worden diverse mogelijkheden geschetst. Wat ons betreft, bestaat er op
het punt van de lijstverbindingen echter geen behoefte aan verandering.De heer Noten (PvdA):Voorzitter. Ik kom even terug op het vorige punt. Misschien wil de heer
Holdijk toelichten waarom hij voor die 75% is. Hij wil niet alleen
voorkeurstemmen mogelijk maken. Sterker nog, hij vindt eigenlijk ook dat die
kwestie moet worden vergemakkelijkt. Als je een kiesdrempel zou formuleren,
uitgaand van het principe van evenredigheid, zou je echter bij 100%
uitkomen. Dan komt iemand er pas in op het moment dat hij dat deel van de
stemmen krijgt wat hij nodig heeft om de kiesdrempel te halen. De heer Holdijk
spreekt over 75%. Hij wil dat dus juist bevorderen.De heer Holdijk (SGP):Het hangt ervan af welk vertrekpunt je kiest. Als je de huidige situatie
als vertrekpunt kiest, waarin het mogelijk is dat bij 50% van de kiesdeler
iemand bij voorkeur wordt gekozen, lijkt het mij een onbetwistbare beperking
wanneer je die drempel naar 75% brengt.De heer Noten (PvdA):Dit kan ik niet volgen. Bij evenredige verkiezingen word je gekozen op
het moment dat je het aantal stemmen behaalt dat nodig is om een zetel te
kunnen innemen. Dat is gewoon een wiskundig sommetje. Bij 100 zetels heb je
1% van de stemmen nodig voordat je je deel hebt op grond waarvan je
erin komt. Als je het daarentegen heel belangrijk vindt dat mensen zichzelf
persoonlijk kandideren, zou je dat percentage kunnen verlagen. Daarmee bevorder
je het persoonlijk kandideren en dat is wat wij hebben gedaan. Daarom hanteer
je ook een kiesdrempel van 25% of 50%.Ik begrijp hantering van dat principe aan de overzijde, waar mensen rechtstreeks
worden gekozen door burgers. Waarom bevorderen wij echter het op basis van
voorkeurstemmen verwerven van een zetel hier dan op basis van evenredigheid
logischerwijs aan de orde zou zijn?De heer Holdijk (SGP):Ik kan er niet echt een bevordering in zien. Ik herhaal dat het verschil
uitmaakt welk uitgangspunt je kiest. In de huidige situatie betekent een verhoging
van 50% naar 75% zonder meer een beperking is. Ga je echter
uit van de gedachte dat er geen voorkeurstemmen mogelijk moeten zijn, dan
moet je voor 100% kiezen.De voorzitter:Mijnheer Noten, tot slot op dit punt.De heer Noten (PvdA):Ik vind nog steeds dat het kiezen met voorkeurstemmen mogelijk zou moeten
zijn. Dat is echter een veel fundamenteler debat, dat wij nu niet moeten voeren.
Ik zeg nu alleen dat je pas gekozen bent op het moment dat je het aantal stemmen
hebt gekregen wat rekenkundig nodig is voor de verwerving van een zetel. Dat
is gewoon 100%. Als je minder dan 100% hebt, heb je geen zetel
verworven en dan krijg je deze dus cadeau. Dat is mijn stelling.De heer Holdijk (SGP):Dat hangt dus af van de vraag welke ruimte je wilt laten, respectievelijk
geven om bij voorkeur gekozen te worden. Op dit moment is dat 50% voor
de Eerste Kamer, 25% voor de Tweede Kamer en slechts 10% voor
de Europese verkiezingen. Over deze variatie heb ik zojuist terloops even
gesproken. Overigens heeft uw betoog mij nog niet overtuigd dat wij er verstandig
aan zouden doen te kiezen voor een drempel van 100%.Voorzitter. Ik was gebleven bij de lijstverbindingen. Volgens mij had
ik geconcludeerd dat onze fracties geen dringende behoefte hebben aan verandering.
Dat wil niet zeggen dat het systeem feilloos is en dat het niet op kleine
onderdelen aanpassingen mogelijk zijn. Die zijn er en zullen er ook blijven,
omdat wij bij verkiezingen nu eenmaal met grote getallen werken. Er zullen
dus altijd kleine afwijkingen van de meest zuivere theorie optreden.Voorzitter. In relatie tot het punt van de bekendmaking van de verkiezingsuitslag
stelt de staatssecretaris, op basis van een advies van de Kiesraad, dat zij
positief staat tegenover het voorstel om het tijdstip van de Eerste Kamerverkiezing
wettelijk te regelen. Misschien wil zij uiteenzetten – volgens mij wordt
dat in de brief niet expliciet gedaan – welke voordelen dit voorstel
biedt in vergelijking met de situatie in 2007, waarbij er over het tijdstip
van de verkiezingen afspraken zijn gemaakt tussen alle commissarissen van
de Koningin, met het gevolg dat alle provincies op hetzelfde tijdstip de verkiezingen
hebben gehouden en de uitslag op een en hetzelfde moment bekend geworden is.
Is alleen dat het voordeel van een wettelijke regeling of zijn er ook andere
voordelen?Tot zover onze bijdrage. Ik zie de reactie van de staatssecretaris met
belangstelling tegemoet.De heer Dölle (CDA):Voorzitter. In het najaar van 2007 heeft deze Kamer, met name de heer
Noten, vragen gesteld over de voorkeursdrempel uit artikel U 15 Kieswet en
over het tijdstip van het aangaan van lijstverbindingen als bedoeld in artikel
S 8 van de Kieswet. Daar zaten twee vragen achter, namelijk of die drempel
niet te laag is en of dat tijdstip niet te laat ligt.In de commissievergadering van 17 juni 2008 voegde de Commissie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van deze Kamer daar nog twee vragen
aan toe over het moment van de verkiezingen en over het tijdstip van bekendmaking
van de uitslagen. De suggestie daarachter was onmiskenbaar dat hier uniformiteit
wenselijk zou kunnen zijn.De staatssecretaris heeft, ongetwijfeld namens de regering, onze Kamer
op 14 maart en 17 juni 2008 twee brieven gestuurd waarin opties
werden geschetst en consequenties belicht. Het waren instructieve epistels
waarvoor mijn fractie staatssecretaris hartelijk dank zegt.Mijn fractie heeft zich uiteraard diepgaand over deze materie beraden
en is daarbij tot de conclusies gekomen die ik hierna toelicht.
Eerst wil ik echter benadrukken hoe wij de positie van onze Kamer in dit type
discussies zien.De Eerste Kamer is niet de eigenaar van eventuele problemen rond het actief
en passief kiesrecht voor de senaat, zoals de Tweede kamer dat overigens evenmin
bij de inrichting van het kiesrecht voor die Kamer. Ons staatsrecht schrijft
voor dat dit de grondwetgever en de wetgever zijn. Mijn fractie bepleit geen
grondwetsherziening – ik zal dat nader toelichten – maar wel hier
en daar herziening van de Kieswet.Conform de Grondwet zijn de regering, de Tweede Kamer en wij de wetgever.
Het initiatief tot wetgeving ligt doorgaans bij de regering en soms bij de
Tweede Kamer. Deze Kamer ontbeert het recht van initiatief. Ik hoop echter
wel dat de wensen van mijn fractie en wellicht ook die van deze Kamer op de
eerder genoemde punten bij de andere twee medewetgevers gewicht in de schaal
leggen bij hun initiatieven om de Kieswet te reviseren.Daarbij kom ik bij de huidige voorkeursdrempel van 50%. Vijf niet
verkiesbaar staande collegae werden daar bij de jongste Eerste Kamerverkiezing
door eigenwillige statenleden over heen gedragen en namen zitting in deze
vergadering. Mijn fractie bestrijdt niet het fenomeen van de voorkeursdrempel
als zodanig maar hebben wel vragen bij de hoogte daarvan. Volgens mijn fractie
zijn 3 belangen betrokken bij de vaststelling van de voorkeursdrempel:1. Het belang dat de voorkeuren van het electoraat voor de provinciale
staten, zijnde ingezeten Nederlanders, zo zuiver mogelijk worden doorvertaald
in de zetelverdeling in deze Kamer. Ons kiesstelsel is sinds 1917 geschoeid
op de grondslag van evenredigheid; de CDA-fractie hecht daaraan.2. Het belang dat de politieke partij als vereniging de regie houdt over
de samenstelling van de door haar ingediende lijsten, waarbij allerlei overwegingen
kunnen worden betrokken. Is er een verdedigbare regionale, functionele en
denominatieve spreiding in de fractie? Zijn de vereiste deskundigheden aanwezig?
Is er een redelijke man/vrouw-verhouding? Et cetera. Simpelweg: de partij
als vereniging moet de regie houden over haar lijsten.3. Het belang is dat het kiezerskorps voor de Eerste Kamer – volgens
onze Grondwet zijn sinds 1848 de leden van de provinciale staten – in
uitzonderlijke situatie correcties in de lijsten kunnen aanbrengen. De vraag
is of dit derde element een minder zwaar gewicht dient te krijgen. De correspondentie
van de staatssecretaris suggereert dat indirect en mijn fractie is in ieder
geval van oordeel dat het oordeel van individuele statenleden, zeker nu –
overigens heeft de CDA-fractie daar tegen gestemd – het ledental van
provinciale staten onlangs behoorlijk is afgenomen en de stemwaarde dienovereenkomstig
toegenomen, thans te zwaar doorweegt. Overigens voert mijn fractie niet direct,
zoals de heer Noten dat deed, het feit van het indirect stemrecht aan voor
de verandering in gewichten, maar vooral het tweede belang, de regie van de
vereniging. Mijn fractie komt wat dat betreft dichter in de buurt van de heer
Holdijk.Het loslaten van het systeem van stemwaarden en het daarvoor in de plaats
stellen van het beginsel van "one man, one vote" tast de evenredigheid aan
en vergt grondwetsherziening; dat gaat mijn fractie veel te ver. Dat geldt
evenzeer voor de invoering van direct stemrecht. Voor een dergelijke fundamentele
wijziging in de Nederlandse constitutie en dus grondwetsherziening leent zich
noch deze plek, een achternamiddag in de senaat, noch deze gelegenheid, bespreking
van brieven, niet echt. Het schrappen van de mogelijkheid om op individuele
kandidaten te stemmen is een andere optie. Deze degradeert het statenlid echter
tot een electorale robot en stempelzetter en is daarom vreemd aan het Nederlandse
stelsel dat volksvertegenwoordigers een eigen mandaat toekent.Dan blijft er maar één ding over, de verhoging van de kiesdrempel.
Die kant wil mijn fractie ook uit. De verhouding van de voorkeursdrempel tot
100%, dus tot de kiesdeler, constitueert een nieuw evenwicht tussen
de drie belangen die ik eerder noemde en die voor ons goed verdedigbaar zijn.
Dit blijkt ook uit de ondertekening van de motie.Dan kom ik op de lijstencombinatie. De CDA-fractie meent dat het aanbeveling
verdient, de regeling te wijzigen van het tijdstip waarop uiterlijk lijstencombinaties
kunnen worden aangegaan. Dit moment zou moeten liggen vóór de
dag dat de Nederlandse ingezetenen optrekken naar de stembussen voor de verkiezingen
van de leden van de provinciale staten. Die verandering zal van veel politieke
partijen extra inspanning vragen, zeker de eerste keer na deze wijziging,
om de kandidaatstelling en alles wat daarmee samenhangt op tijd, namelijk
vóór 3 maart en liefst wat eerder, rond te krijgen. Het
moet echter kunnen.Tevens moet worden vastgesteld dat aan de partijstrategen en rekenmeesters
manoeuvreerruimte gaat ontvallen als niet langer bij het licht van de verkiezingsuitslag,
achteraf, lijstencombinaties kunnen worden gesloten. Wij vinden als fractie
echter toch dat het niet langer verdedigbaar is om kiezers in het ongewisse
te laten op welke lijstencombinatie zij hun stem uitbrengen wanneer zij naar
het stemlokaal tijgen. Dat betekent dus een keuze voor de vervroeging van
de uiterste datum waarop de lijstencombinatie kan worden aangegaan en een
verwerping door onze fractie van de andere opties.Om mijn opmerking te concretiseren: wij zijn dus tegen het volledig afschaffen
van lijstencombinaties enerzijds en tegen de vervanging van lijstencombinaties
door combinaties van geregistreerde partijen anderzijds. Het afschaffen van
de mogelijkheid om lijstencombinaties aan te gaan, zou de verkiezingen voor
de Eerste Kamer in dit opzicht apart zetten ten opzichte van die voor de andere
volksvertegenwoordigingen. Maar de ratio die bij die andere verkiezingen voor
zit, namelijk zetelwinst respectievelijk het vergroten van de waarde van de
uitgebrachte stemmen, gaat wat ons betreft uiteraard ook op voor de verkiezing
van de leden van dit huis. Het vervangen van de lijstencombinatie door een
partijencombinatie, een ander alternatief, staat wat ons betreft te ver af
van het Nederlandse kiesstelsel, dat gebaseerd is op lijsten. Het plaatst
de verkiezing voor de Eerste Kamer onnodig in een heel andere positie dan
de overige verkiezingen en benadeelt partijen die zich om welke reden dan
ook te laat registreren. Zie wat dit punt betreft ook bladzijde 5 van de brief
van de staatssecretaris van 14 maart.Dan kom ik op het punt van de uniformiteit. Mijn fractie staat sympathiek
tegenover het verlangen om de verkiezingen voor de Eerste Kamer in alle twaalf
statenzalen op hetzelfde moment te houden en de uitslag daarvan op hetzelfde
moment bekend te maken. Ook dit vergt aanpassing van de Kieswet, als je het
niet afhankelijk wilt laten van de consensus tussen de commissarissen
der Koningin. Die uniformering voorkomt een ongelijke positie van de leden
van de diverse colleges van provinciale staten en oneigenlijke electorale
acrobatiek. Het lijkt echter onmogelijk om in alle gevallen materieel het
stemgeheim van statenleden, met name van een- of tweemansfracties, geheel
te waarborgen, tenzij men wil afzien van bekendmaking van de uitslagen in
afzonderlijke colleges van provinciale staten. Dat lijkt toch bepaald ongewenst
vanuit een oogpunt van transparantie. Ook de provinciale ingezetenen willen
min of meer weten wat hun vertegenwoordiging doet.Uiteraard horen wij over dit alles graag nog de regering, maar onze inzet
op de vier genoemde punten is hopelijk duidelijk.Ook omdat de heer Noten erover begon, wil ik tot slot nog iets zeggen
over de vraag of wij extra zorg moeten hebben voor onze legitimatie. Hierbij
werden ook nog de vrij dreigende onweerswolken gevoegd die in de jaren zeventig
boven dit instituut hingen, mede veroorzaakt door de gewaardeerde collega's
De Vries, Jurgens en anderen. Er is een constante bezorgdheid dat wij ons
steeds bewust moeten zijn van het feit dat wij indirect worden gekozen. Ik
begrijp deze bezorgdheid van de heer Noten wel, maar desondanks wil ik erop
wijzen – het is misschien een wat meer juridisch argument – dat
onze legitimatie in de Grondwet ligt. De Grondwet zegt al bijna twee eeuwen
wat onze functie is en welke taken het Nederlandse volk mag verwachten dat
deze Kamer verricht in het kader van wetgeving en, op een andere wijze, in
het kader van de controle van de regering. In die zin maak ik een duidelijke
kanttekening. Dit neemt natuurlijk niet weg dat wij als volksvertegenwoordigers,
net als de volksvertegenwoordigers van de Tweede Kamer, ons er volledige van
bewust moeten zijn dat wij volksvertegenwoordigers zijn. Onze legitimatie,
echter, ligt in de Grondwet.De heer Engels (D66):Voorzitter. De fractie van D66 is altijd bereid om mee te doen aan discussies
die de Eerste Kamer betreffen. Dat geldt ook als, zoals nu, niet ten principale
de positie en het bestaansrecht van dit instituut aan de orde zijn. Vandaag
spreken wij over twee aspecten die betrekking hebben op de verkiezing van
de Eerste Kamer. Ten eerste de mogelijkheid om de voorkeursdrempel te verhogen
en ten tweede de vraag of het systeem van lijstverbindingen aanpassing behoeft.
Het is in onze ogen een goede zaak dat tijdens de eerste algemene beschouwingen
van de nieuwgekozen Eerste Kamer deze voor de samenstelling van de senaat
belangrijke kwesties zijn opgevoerd. Het vermogen tot zelfreflectie en zo
nodig zelfcorrectie is in het openbaar bestuur immers geen vanzelfsprekendheid,
maar voor ons als chambre de réflexion uiteraard een vast agendapunt.In de tot dusver gevoerde schriftelijke gedachtewisseling met de regering
is een groot aantal relevante staatsrechtelijke en politieke aspecten rond
beide vraagstukken aan de orde gekomen, zoals de historische achtergrond van
de huidige regeling, de ratio van het geldende stelsel en de effecten daarvan.
Naar het oordeel van mijn fractie is er geen reden om op die punten uitvoerig
terug te komen. Wij geven er de voorkeur aan, vooral in te gaan op de verschillende
mogelijkheden die voor verandering van de voorkeursdrempel en lijstverbindingen
zijn geïnventariseerd.De aanleiding tot het agenderen van de voorkeursdrempel ligt in het feit
dat in 2007 een groter aantal, namelijk vijf, Kamerleden is gekozen met doorbreking
van de lijstvolgorde, waarbij betrekkelijk eenvoudig was na te gaan hoe de
statenleden hadden gestemd. Dat heeft in de media en binnen partijen de nodige
discussie opgeleverd over de vraag naar de aanvaardbaarheid van deze consequenties.De fractie van D66 onderkent dat het bestaande kiessysteem in beginsel
een doorvertaling beoogt van de uitslag van de provinciale verkiezingen naar
de samenstelling van de Eerste Kamer. Dat oogmerk past in het stelsel van
de evenredige vertegenwoordiging dat aan ons representatieve systeem ten grondslag
ligt. Niettemin erkennen wij, met de regering, de betekenis van het beginsel
van het vrije mandaat ofwel het stemmen zonder last, dat kan worden afgeleid
uit de artikelen 67, lid 3, en 129, lid 6, van de Grondwet. Dat betekent dat
de statenleden uiteindelijk een eigen verantwoordelijkheid hebben voor het
kiezen van de Eerste Kamer. Zij hebben dus niet een opdracht van de keizer,
zoals de heer Noten veronderstelt. Het is een opdracht van de grondwetgever,
zoals de heer Dölle terecht opmerkt. Het kunnen uitbrengen van een voorkeurstem
bevestigt formeel die eigen verantwoordelijkheid.De heer Noten (PvdA):De heer Dölle refereerde hier al aan en nu doet de heer Engels het
ook. Voor alle duidelijkheid: ik heb die opdracht vanuit de Grondwet niet
ontkend. Moet ik uit de reactie van de heer Engels nu opmaken dat in dit verband
alleen de Grondwet relevant is en dat burgers, kiezers, er volstrekt niet
toe doen en dat aan hen ook geen enkele uitleg hoeft te worden gegeven of
verantwoording hoeft te worden afgelegd? Dat zou ik een heftige uitspraak
vinden! Zou het zo kunnen zijn dat beide aspecten, en dus niet alleen het
grondwettelijke aspect, in de politieke realiteit een belangrijke rol spelen?De heer Engels (D66):De heer Noten weet natuurlijk heel goed dat als ik nu zou bevestigen dat
wij ons over de burgers niet hoeven te bekreunen, ik vanavond nog later thuis
ben dan ik al zal zijn. Dan word ik onmiddellijk door mijn politiek leider
opgebeld om langs te komen. De uitkomst van die bijeenkomst moge duidelijk
zijn, daar helpt geen voorkeurstem aan ... De burger is zeker relevant. Ik
zal nooit beweren dat in alle vraagstukken over de betekenis van ons staatsrechtelijke
bestel, wij uitsluitend en alleen naar de Grondwet moeten kijken. De heer
Noten legde in zijn betoog echter, met een nadere toelichting waarvoor ik
hem dank, de nadruk op het aspect van de burger. Hij zei dat er uiteindelijk
in zijn visie en die van zijn fractie een opdracht ligt voor statenleden om
hun kiesplicht te vervullen en hij heeft toegelicht hoe hij deze ziet. Ik
kan daarom niet tot een andere conclusie komen dan dat ik die opdracht voor
de Eerste Kamer vanuit de kiezer zo niet zie. Wij hebben er al over gesproken
hoe wij die zouden kunnen kennen, maar nog los daarvan ben ik van mening dat
de legitimatie formeel ligt in de Grondwet. Dat is mijn punt. De legitimatie
ligt niet uitsluitend in de Grondwet, maar uiteindelijk formeel wel.De heer Noten (PvdA):Maar ik heb de betekenis van de Grondwet niet willen ontkennen. Ik heb
ook niet het vrije stemrecht van de leden van de provinciale staten ter discussie
gesteld. Dat is niet mijn punt geweest. Ik heb wel gezegd: daarnaast is sprake
van een politieke en morele verantwoordelijkheid. Tegenover degenen die de
leden van de provinciale staten hebben gekozen, moet verantwoording worden
afgelegd. De leden moeten voor hun stemgedrag verantwoording afleggen aan
de burgers die ze hebben gekozen. Dat heb ik proberen te zeggen.De heer Engels (D66):Nu gebruikt u het woord "verantwoordelijkheid". Die term vind ik meer
bij het debat passen dan de eerder gebruikte term "opdracht". Die laatste
term zou op zijn minst aanleiding kunnen zijn voor misverstanden over de positie
van de kiezer, in dit geval die van de leden van de provinciale staten. Met
de term verantwoordelijkheid kan ik dus beter uit de voeten.Voorzitter. Op zichzelf kan de staatsrechtelijke bevoegdheid om van de
door de politieke partijen vastgestelde lijstvolgorde af te wijken, zoals
de regering terecht opmerkt, in bijzondere gevallen een nuttige correctiemogelijkheid
zijn, bijvoorbeeld omdat betrokkenen een stem willen uitbrengen op een vrouwelijke
of regionale kandidaat dan wel omdat zij de voorkeur hebben voor een bepaalde
deskundigheid of persoonlijkheid. Mijn fractie kan het eens zijn met de observatie
van de regering dat statenleden in staat geacht moeten worden om een afweging
te kunnen maken tussen de opvatting binnen de partij over de evenwichtigheid
van een fractiesamenstelling en de eigen opvatting daarover. Dit alles betekent
overigens niet dat wij bezwaren koesteren tegen een praktijk waarmee in partijverband
afspraken worden gemaakt over het stemgedrag van statenleden. Ook al zijn
dergelijke afspraken rechtens niet afdwingbaar, het is een vorm van politieke
zelfbinding die een zekere politieke moraliteit oplevert.Wat de voorkeursdrempel betreft is voor D66 het loslaten van het systeem
van stemmen op een individuele kandidaat niet de weg. Met dit kiesmansysteem
zouden de statenleden stemmen op een lijst, waarmee voorkeurstemmen niet langer
mogelijk zijn. De regering stelt terecht de vraag in hoeverre in deze situatie
nog van een verkiezing sprake zou zijn. Ook de spanning ten aanzien van het
eerder genoemde artikel 67, lid 3, van de Grondwet, waarmee het vrije mandaat
van parlementair gekozenen als laatste belemmering voor een volledige partijendemocratie
is gewaarborgd, wordt door de regering terecht gesignaleerd. Deze stap gaat
wat ons betreft bovendien in tegen een al enige tijd aanwezige trend om de
stem van de kiezer meer gewicht te geven en om de regie van politieke partijen
iets te verzachten.De heer Noten (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Ik ben het helemaal eens met wat de heer Engels
nu zegt. Volgens mij pleit thans niemand voor het afschaffen van de mogelijkheid
van het werken met voorkeurstemmen. Waar het om gaat, is de vraag of wij het
kiezen met behulp van voorkeurstemmen gemakkelijk willen maken. Wij zouden
het zelfs kunnen bevorderen. Dat zou kunnen door een drempel te introduceren
die lager is dan de rekenkundige drempel. In het verleden hebben wij de drempel
ook verlaagd. De vraag is dus: waarom vindt de heer Engels dat er een drempel
moet zijn die lager is dan de rekenkundige drempel? Daarmee zouden wij het
de leden van de provinciale staten gemakkelijker maken om mensen met voorkeurstemmen
te kiezen. Ik denk nu ook aan het feit dat het aantal leden van de provinciale
staten is gedaald, wat ook voor een vergemakkelijking zorgt.De heer Engels (D66):Ik hoop niet dat u het mij kwalijk neemt dat ik met de bekende dooddoener
kom als ik zeg dat ik bezig ben om mijn betoog op te bouwen. Ik zal nog op
deze vraag ingaan en daarbij zeggen wat wij vinden, maar ik zal eerst iets
zeggen over opties waarover wij een wat minder positief oordeel hebben.Voor D66 is versterking van de kiezersdemocratie ten koste van de partijendemocratie
voor het maatschappelijk vertrouwen in de overheid en in politiek-bestuurlijke
ambtsdragers een aantrekkelijk perspectief. Een keuze voor de hiervoor genoemde
mogelijkheid zien wij in het licht van de ontwikkeling van onze parlementaire
democratie als een, kort gezegd, vorm van regressie.Ook het houden van directe verkiezingen voor de Eerste Kamer wijst onze
fractie af. Wij hebben sinds de grondwetswijziging van 1983 al een kiesstelsel
dat als gevolg van de soms actuelere samenstelling van deze Kamer niet alleen
stimulerend werkt op meer activisme in de senaat, maar daarmee ook het risico
van een doublure of zelfs rivalisering richting de Tweede Kamer verhoogt.
Met een directe verkiezing zouden deze effecten verder toenemen, aangezien
versterking van de legitimatiegrondslag van de Kamer uit een oogpunt van staatsrechtelijke
logica tevens tot versterking van de bevoegdheden zou moeten leiden. Dat zou
een paradoxale ontwikkeling betekenen. Overigens vergt deze ingreep een substantiële
aanpassing van de Grondwet en dan weten we het in dit huis zo langzamerhand
wel.Dan wil ik iets zeggen over het loslaten van het systeem van stemwaarden.
Dat zou de invloed van individuele stemmen in alle provincies gelijkschakelen,
maar dat zou tevens de oorspronkelijk beoogde en bij het stelsel van de evenredige
vertegenwoordiging aansluitende evenwichtigheid in de verhouding tussen het
aantal statenleden en de omvang van de bevolking tussen de provincies aantasten.De minst problematische mogelijkheid om de invloed van individuele statenleden
op de lijstvolgorde terug te dringen is de verhoging van de kiesdrempel. Onze
fractie heeft daartegen geen fundamentele, staatsrechtelijke bezwaren, aangezien
ook bij een drempel van 100% in plaats van de bestaande drempel van
50% van de kiesdeler het vrije mandaat van rechtstreeks gekozen provinciale
volksvertegenwoordigers intact blijft. Dat er meer stemmen nodig zijn om tot
doorbreking van de lijstvolgorde te komen, achten wij in politiek opzicht
niet bezwaarlijk. Wel bestaat er bij onze fractie de neiging om op voorhand
niet te pleiten voor verhoging van de voorkeursdrempel, aangezien daarmee
de relevantie van de partijendemocratie zou worden versterkt.Het agenderen van de figuur van de lijstverbinding is ingegeven door de
zorg dat lijstverbindingen voor de verkiezingen van de Eerste Kamer pas na
de uitslag van de statenverkiezingen behoeven te worden aangegaan, zodat in
wezen over de uitslag van de verkiezing zou kunnen worden onderhandeld. Het
effect van lijstverbindingen en de restzetelverdeling kan immers tevoren worden
berekend en is daarmee voorspelbaar. Het belang van lijstverbindingen en de
ratio van de discussie hierover zijn namelijk gelegen in het behalen van een
maximaal aantal zetels, primair voor de eigen partij, secundair
voor verwant geachte partijen en dus niet voor partijen die als concurrent
worden beschouwd. Deze electorale invalshoek vormt de basis voor het als het
ware achteraf ontwikkelen van politieke strategieën.De D66-fractie stelt vast dat lijstcombinaties in de huidige vorm feitelijk
in een politieke behoefte voorzien. Het heeft om die reden weinig zin om,
althans op dit moment, veel energie te steken in theoretische discussies over
het afschaffen van lijstverbindingen of over lijstverbindingen tussen partijen
in plaats van over lijsten. Ik heb de suggestie van de heer Noten goed gehoord,
maar wij sluiten ons op dit moment aan bij het voorstel om de kandidaatstelling
voor de Eerste Kamerverkiezingen te vervroegen naar een tijdstip voorafgaand
aan de statenverkiezingen en het aangaan van lijstverbindingen daaraan te
koppelen. Daarmee kan genoegzaam aan het probleem van onderhandelingen en
strategieën op basis van een reeds bekende uitslag tegemoet worden gekomen.De heer Vliegenthart (SP):Mevrouw de voorzitter. Op de website van Hylke ten Cate, zonder enige
twijfel de grootste expert als het gaat om het berekenen van alle mogelijke
zetelverdelingen in de Eerste Kamer, kan de bezoeker "pokeren" met de verkiezingsuitslag
van de provincialestatenverkiezingen. Ik heb het voorafgaand aan dit debat
eens geprobeerd en ik moet zeggen: er kunnen verrassende uitkomsten zijn.
Dan moet je geen rekening houden met ideologische verwantschappen tussen partijen,
maar de zaak als een zuiver rekenkundige exercitie zien. Ik was me daar nog
niet zo van bewust, maar ik ben dan waarschijnlijk ook redelijk naïef
op dit gebied. Ik begreep echter van het weblog dat Ten Cate voor de Volkskrant
bijhield dat er zelfs fractievoorzitters zijn die hem om advies vragen. Ik
heb nog een hoop te leren, denk ik dan.Maar ergens is het toch vreemd: de verkiezing van de Eerste Kamer als
een veredeld pokerspel met als inzet de verdeling van de restzetels. En dat
is niet het enige. In mijn eigen partij heb ik mogen meemaken hoe voorkeurstemmen
een zorgvuldig opgestelde, democratische kieslijst doorbraken, met alle gevolgen
voor persoonlijke en partijpolitieke verhoudingen van dien. Daarin was overigens
mijn partij geen uitzondering. Ook D66, GroenLinks, het CDA en de PvdA hebben
hiermee te maken gehad en bij eerdere verkiezingen ook de VVD. Hoewel de verschillende
partijen hiermee verschillend om zijn gegaan, zijn velen het met mij eens
dat het doorbreken van de lijstvolgorde niet de schoonheidsprijs verdient.
In mijn bijdrage wil ik bij twee zaken stilstaan: de rol van voorkeurstemmen
en het aangaan van lijstverbindingen. Ten aanzien van het derde thema waarover
vandaag is gesproken, het moment van het houden van verkiezingen voor de Eerste
Kamer, sluit ik mij aan bij hetgeen de heer Noten met zijn bijdrage heeft
gezegd.Over beide onderwerpen heeft de commissie voor Binnenlandse Zaken de afgelopen
tijd met de staatssecretaris van gedachten gewisseld. Daarbij is een aantal
alternatieven de revue gepasseerd die ik ook in mijn bijdrage aan de orde
wil stellen.De discussie over wat nu een wenselijke kiesdrempel is voor de Eerste
Kamer duurt al een tijdje. Midden jaren negentig besloot het kabinet-Kok deze
drempel voor de Tweede Kamer te verlagen van 50% naar 25%. Het
kabinet koos er echter ook voor om de voorkeursdrempel voor de Eerste Kamer
te laten zoals zij was sinds de laatste grondwetswijziging van de jaren tachtig,
namelijk om die op 50% te houden. Het belangrijkste argument daarvoor
was dat het kabinet-Kok van mening was dat statenleden de taak hebben "de
door het electoraat op hen uitgebrachte stemmen door te vertalen naar de samenstelling
van de Eerste Kamer. Dat impliceert in beginsel een keuze voor een lijst en
niet voor een bepaalde kandidaat. Een lid van de provinciale staten kent immers
niet de voorkeur van zijn kiezers voor een bepaalde kandidaat. Hij kan alleen
de eigen voorkeur volgen, maar die voorkeur doet in zijn keuze als kiesman
weinig ter zake." Een verlaging van de voorkeursdrempel werd door het kabinet
dan ook niet nuttig geacht.In haar advies in 2005 ging deze een stap verder. Mede in licht van de
verkleining van de provinciale staten, waardoor het aantal kiezers kleiner
werd en daarmee de voorkeursdrempel makkelijker te halen, gaf de Kiesraad
het kabinet mee de voorkeursdrempel voor de Eerste Kamer te verhogen. De Kiesraad
vond het namelijk niet wenselijk "dat enkele statenleden de lijstvolgorde
kunnen doorbreken". De brief van de staatssecretaris van 17 september
jongstleden is daar niet helemaal helder over, maar het lijkt dat Balkenende
IV daarin niet zonder meer meegaat. Gevraagd naar de wenselijkheid van een
verhoging van de kiesdrempel stelt de staatssecretaris dat statenleden "uitstekend
in staat geacht kunnen worden een afweging te maken tussen het partijbelang
om tot een evenwichtig samengestelde fractie te komen en hun eigen wens een
voorkeurstem uit te brengen". Dat is een interessant statement, vooral omdat
in ieder geval twee coalitiepartijen bij de laatste Eerste Kamerverkiezingen
zich grote moeite getroost hebben om hun eigen ps-leden nu juist de lijstvolgorde
te laten respecteren. Ik had daaruit de indruk gekregen dat het volgens deze
partijen nu juist niet de bedoeling was dat de statenleden een eigen afweging
zouden maken. Maar goed, wie ben ik om mij daar druk over te maken?Volgens mij geeft de regering met dit argument geen antwoord op de vraag
of het kabinet het wenselijk vindt dat de kiesdrempel voor de Eerste Kamer
wordt verhoogd. Moet mijn fractie daaruit concluderen dat de regering de huidige
regelgeving adequaat vindt? Of heeft de regering in dezen geen opvatting?
Mocht dit het geval zijn, dan lijkt de regering op dit onderwerp toch wat
anders te denken dan een meerderheid van deze Kamer. Wij hebben het vandaag
gehoord, maar ook tijdens de algemene beschouwingen van 2007 werd er door
meerdere partijen de voorkeursdrempel geproblematiseerd.Voor mijn fractie staat in ieder geval vast dat de huidige regelgeving
op dit onderwerp niet voldoet. De bestaande praktijk waarin Eerste Kamerleden
met voorkeurstemmen gekozen worden, staat op gespannen voet met het indirecte
karakter van de Eerste Kamerverkiezingen. Statenleden kennen de voorkeur van
de kiezer voor een bepaalde kandidaat niet. Het gaat bij voorkeurstemmen voor
Eerste Kamerleden dan ook niet om de uiting van de Nederlandse kiezers, maar
om de voorkeur van individuele statenleden voor een bepaalde kandidaat. Het
is bijzonder aannemelijk dat in dit opzicht de voorkeur van de partij voor
een bepaalde kandidatenvolgorde dichter bij de wensen van kiezers ligt dan
die van minimaal twee statenleden die door middel van een voorkeurstem
de lijstvolgorde kunnen doorbreken. Statenleden fungeren bij de verkiezing
van de Eerste Kamer de facto als kiesmannen en -vrouwen en hun persoonlijke
voorkeur doet in dit opzicht weinig ter zake. Zo dacht het kabinet-Kok I erover
en zo denkt SP er ook over.Dit argument wint zelfs verder aan kracht wanneer wij bedenken dat de
kandidatenlijst voor de Eerste Kamer, in ieder geval in onze partij en als
ik goed geïnformeerd ben ook in andere partijen, democratisch door ons
eigen partijparlement, de partijraad, wordt vastgesteld. In die context past
het niet wanneer een beperkt aantal statenleden de mogelijkheid krijgt om,
zonder helder mandaat van de kiezer, buiten de eigen partijdemocratie om,
de lijstvolgorde te doorbreken. In dit opzicht is de meest elegante oplossing
voor dit probleem het schrappen van de mogelijkheid om bij de Eerste Kamerverkiezingen
een voorkeurstem uit te brengen.Echter, een dergelijke oplossing behoeft een grondwetswijziging. Dit geeft
de staatssecretaris terecht in haar brief van 14 maart aan. Een dergelijk
grondwetswijziging is een tijdrovende procedure en in die zin is het goed
te kijken naar alternatieven die op kortere termijn de voorliggende problemen
kunnen verhelpen. In dit opzicht is het ophogen van de voorkeursdrempel naar
100% de meest interessante optie. Hoewel het in de praktijk het doorbreken
van de lijstvolgorde niet onmogelijk maakt, maakt het dit wel dubbel zo lastig.
Als ik het goed heb, kunnen wij in retrospectie vaststellen dat een kiesdrempel
van 100% er in 2007 toe zou hebben geleid dat de lijstvolgorde op geen
enkele plaats doorbroken zou zijn. Daarmee zou het probleem, zoals dat door
de Kiesraad en mijn fractie wordt gesignaleerd, effectief verholpen zijn.
Hoe kijkt de regering hiertegen aan? Hoe kijkt zij aan tegen de motie-Noten,
waarmee hetzelfde wordt betoogd? Is zij bereid een dergelijke verhoging van
de kiesdrempel ook daadwerkelijk in te voeren? Is zij verder bereid om dat
tijdig te doen, zodat wij in 2011 geen gedoe meer krijgen met de kiezer die
bij de verkiezingen voor provinciale staten niet weet wat er met zijn stem
zal gaan gebeuren?Dat brengt mij bij mijn volgende punt: de lijstverbindingen. De SP is
op dit moment niet principieel tegen lijstverbindingen voor de Eerste Kamer.
Daar waar partijen ideologische affiniteit met elkaar hebben en zelf de meerwaarde
van een lijstverbinding zien, is het goed dat zij deze mogelijkheid krijgen.
Echter, het bezwaar van mijn partij heeft betrekking op het feit dat lijstverbindingen
worden aangegaan nadat de provincialestatenverkiezingen gehouden zijn en men
in principe kan berekenen welke zetelverdeling er bij welke lijstverbinding
uit zou komen. Dat kan leiden tot ondoorzichtige rekenarij en coalities die
niet op inhoudelijke basis worden geformeerd, maar om redenen van opportunisme.
Een dergelijk koehandel is wellicht interessant voor enkele geïnteresseerde
mathematici, maar voor het grootste deel van de bevolking volledig onbegrijpelijk.Daar zijn het democratisch proces en daarmee ook de kiezer niet bij gebaat.
Het zou daarom goed zijn wanneer lijstverbindingen voor de Eerste Kamerverkiezingen
voortaan tegelijk worden ingediend met de kieslijsten voor de statenverkiezingen;
een lijstverbinding kan dan op het stembiljet voor de provinciale staten worden
vermeld. Zo hebben politieke partijen, maar nog belangrijker, kiezers de mogelijkheid
om deze lijstverbindingen van te voren in hun electorale afwegingen mee te
nemen. Hoe kijkt de regering tegen dit voorstel aan? In de brief van 17 september
stelt de staatssecretaris dat de regering de meerwaarde van lijstverbindingen
ziet. Daarin verschilt zij niet van mijn partij. Maar is zij ook van mening
dat het wenselijk zou zijn dat deze lijstverbindingen worden vastgelegd tegelijk
met de lijsten die worden ingediend voor de verkiezingen voor provinciale
staten? Dat is de inhoud van de andere motie van de heer Noten.Het zou volgens mijn fractie goed zijn wanneer dit debat ertoe leidt dat
op deze twee terreinen de bestaande regelgeving wordt aangepast. Dat is voor
de Hylke ten Cates van deze wereld dan wellicht vervelend, hoewel ook zij
klagen over de ondoorzichtigheid van de huidige gang van zaken, voor de kiezer
zou het echter meer duidelijkheid betekenen. Dat is in de ogen van mijn fractie
wel degelijk winst. Het maakt, ook internationaal, een mindere indruk als
er met zetels gegoocheld kan worden bij de samenstelling van de Eerste Kamer.
Wij mogen terecht met opgetrokken wenkbrauwen kijken naar de manier waarop
het Britse Hogerhuis wordt samengesteld, maar dan is het wijs om ervoor te
zorgen dat wij het op democratisch vlak optimaal doen en als het gaat om de
nationale volksvertegenwoordiging alle waarborgen in acht nemen. Dat heeft
iets te maken met de splinter en de balk. Ik ben daarom benieuwd naar de reactie
van de staatssecretaris.De heer Dölle (CDA):Ik ben het vaak met u eens op dit punt. U redeneert dat, als de partij
heeft besloten, degenen die werkelijk gekozen zijn, namelijk de statenleden,
zich bij dat besluit moeten neerleggen omdat zij dat verplicht zijn tegen
de kiezers die hen hebben gekozen. Ik vind dat wat te makkelijk. Waarom zeggen
wij niet ronduit dat er een belang is dat de partij regie houdt over de lijst?
Ik zou het daarbij niet over democratie willen hebben.De heer Vliegenthart (SP):Volgens mij is dat belang er inderdaad. Ik ga alleen nog een stapje verder:
ik heb de indruk dat de lijsten die door de partijen worden samengesteld,
dichter bij de wensen van de kiezers staan dan de afwegingen van de individuele
statenleden. In die zin gebruik ik het woord "democratisch".De heer Koffeman (PvdD):Voorzitter. Ik wil om te beginnen de staatssecretaris bedanken voor haar
duidelijke brief in de aanloop naar dit debat en de heldere antwoorden naar
aanleiding van de gestelde vragen. Dat moet een goeie aanzet kunnen zijn om
te komen tot een betere manier om de verkiezing voor de Eerste Kamer te organiseren.Jarenlang geloofde de Amerikaanse meteoroloog Edward Norton Lorenz niet
dat de door hem bedachte "chaostheorie" van enige invloed zou zijn buiten
zijn eigen, kleine vakgebiedje. Lorenz ontdekte in 1961 bij het narekenen
van een atmosfeermodel aan het Amerikaanse technologie-instituut MIT iets
raars. Lorenz, wiskundige van opleiding maar in de oorlog omgeschoold tot
weerman, zag op die dag hoe zijn computermodel opeens verschillende uitkomsten
gaf, terwijl de uitgangspunten van het model gelijk waren gebleven. Na lang
zoeken ontdekte Lorenz dat een miniem verschil in de begincondities
voor enorme afwijkingen in de resultaten van het model kon zorgen. Het effect
dat Lorenz had gevonden, is bekend geworden onder de naam vlindereffect, vanwege
de uitspraak dat de vleugelslag van een vlinder in Brazilië een tornado
in Texas kan veroorzaken.Vandaag blijkt dat de chaostheorie van Lorenz zeer van toepassing is op
de verkiezing van de Eerste Kamer. Ik wil dat graag aan de hand van een voorbeeld
illustreren. Het feit dat de Partij voor de Dieren op dit moment slechts met één
zetel in dit huis is vertegenwoordigd – dat zal nog anders worden in
de toekomst – valt te verklaren uit de chaostheorie van Lorenz in combinatie
met het Hylke ten Cate-effect. Collega Vliegenthart sprak er al over.Op basis van de na de verkiezingen tot stand gekomen lijstverbinding van
de Partij voor de Dieren met GroenLinks, zou een mogelijke restzetel zijn
toegevallen aan GroenLinks. Doordat Tinus Snyders van Mooi Utrecht, mogelijk
geïnspireerd door rekenmeester Ten Cate, zijn stem uitbracht op de Partij
voor de Dieren, zou de restzetel echter toevallen aan de Partij voor de Dieren.
Ware het niet dat een statenlid van GroenLinks in Noord-Holland, in kennelijke
verwarring, niet één stemvakje rood kleurde, maar zeven. Daardoor
werd haar stem ongeldig en ging de restzetel die voortvloeide uit de lijstverbinding
niet naar de Partij voor de Dieren, maar naar de SP. Tegelijkertijd leverde
de nasleep een vertrouwensbreuk op tussen de statenfractie van GroenLinks
en het statenlid dat weigerde haar zetel ter beschikking te stellen en verderging
als fractieloos statenlid. Dat leverde dus de twaalfde zetel op voor de SP,
die niet ging naar nummer twaalf op de kandidatenlijst van de SP, maar naar
nummer achttien, die als lid van de provinciale staten op zichzelf had gestemd
en de stemmen kreeg van vier collega-statenleden in Overijssel en van een
statenlid uit Drenthe. Omdat de SP intern een andere procedure had afgesproken
inzake voorkeurstemmen, werd het genoemde statenlid gevraagd de zetel ter
beschikking te stellen van een hoger geplaatste kandidaat. Dat werd geweigerd
en leidde tot het royement van het Kamerlid. Hij nam vervolgens als onafhankelijke,
niet partijgebonden vertegenwoordiger zijn zetel in de senaat in. Zo kon het
gebeuren dat de Partij voor de Dieren meer stemmen kreeg dan D66, maar slechts
de helft van de zetels haalde van D66 en meer zetels in de provinciale staten
had dan de SGP en in de Eerste Kamer toch maar de helft van het aantal zetels
kreeg van de SGP.Dit is een lang verhaal, maar het vertelt wel het directe gevolg van de
getrapte wijze waarop de verkiezingen van de Eerste Kamer zijn georganiseerd.
Die manier komt de binding tussen kiezers en gekozenen niet ten goede. Het
besluit van het kabinet-Kok om de kiesdrempel voor de Eerste Kamer te laten
zijn zoals dat sinds de jaren tachtig het geval was, namelijk 50%,
werkt in de hand dat verschillende voorkeursacties van de provinciale staten
leidden tot vijf voorkeursbenoemingen in dit huis.De kiesraad heeft aangegeven dat de verkleining van het aantal leden van
provinciale staten een reden kan zijn om de voorkeursdrempel te verhogen.
Het ligt inderdaad voor de hand om dat te doen, omdat in het huidige stelsel
twee statenleden van bijvoorbeeld Zuid-Holland voldoende voorkeurstemmen voor
een willekeurige kandidaat kan opleveren om deze kandidaat, onafhankelijk
van zijn of haar plaats op de kandidatenlijst, zeker te laten zijn van een
benoeming in de Eerste Kamer.Er kan nauwelijks gesproken worden van evenredige vertegenwoordiging wanneer
twee leden van een provinciaal parlement een doorslaggevende stem kunnen hebben
in de benoeming van een vertegenwoordiger van een landelijk parlement. Om
die reden zou het wenselijk zijn om de voorkeursdrempel voor de verkiezingen
voor de Eerste Kamer te verhogen tot 100%; daarom heb ik de motie van
de heer Noten meeondertekend. Dit is een eenvoudige ingreep die zeer doeltreffend
kan werken om dit ontstane manco op te heffen of in elk geval sterk in te
perken. Graag hoor ik hierop een reactie van de staatssecretaris.Het blijft de vraag of gekozen moet kunnen worden voor lijstverbindingen
na afloop van de verkiezingen, zoals rekenmeester Ten Cate stelt. Hij heeft
zich in zekere zin ontwikkeld tot een onbezoldigd ondervoorzitter van de Eerste
Kamer doordat zijn adviezen de Kamer een wezenlijk ander aanzien geven. Zonder
de adviezen van Ten Cate en zonder lijstverbindingen achteraf, was de kans
groot geweest dat D66 en de SGP elk een zetel minder hadden gekregen en het
CDA en de VVD elk een zetel meer. Dat zou bij een aantal stemmingen in de
Eerste Kamer duidelijk tot een andere uitslag hebben geleid. Het gaat immers
niet om zomaar twee zetels, maar om balancing votes.Hoewel ik niet ongelukkig ben met het feit dat de twee restzetels op deze
wijze bij twee kleine fracties terecht zijn gekomen in plaats van bij het
CDA en de VVD, zijn er vragen te stellen over het aangaan van lijstverbindingen
nadat de verkiezingsuitslag voor provinciale staten is vastgesteld. Het zou
goed zijn om te bezien of er regels te stellen zijn aan het aangaan van lijstverbindingen,
bijvoorbeeld door de uiterlijke datum daarvan te vervroegen tot voor de verkiezingen
van de provinciale staten. Ook dat voorstel van de heer Noten steun ik. Beter
nog zou het zijn de kiezer zelf te laten besluiten of zijn stem voor provinciale
staten gelijkluidend moet zijn aan zijn stem voor de Eerste Kamer door deze
twee verkiezingen op één dag te laten plaatsvinden en niet langer
in getrapte vorm. De grondwetswijziging die daarvoor noodzakelijk is, is weliswaar
gecompliceerd en tijdrovend, maar doet recht aan de band tussen kiezer en
gekozene en voorkomt de stoelendans na de verkiezingen voor de provinciale
staten die er voor veel kiezers uit ziet als een klucht die niet meer van
deze tijd is. Is het kabinet bereid een wijziging van de Grondwet in deze
zin te overwegen? Graag hoor ik een reactie van de staatssecretaris.Klachten over het feit dat de kiezer vervreemd raakt van de politiek en
van zijn democratisch gekozen vertegenwoordigers, maken noodzakelijk dat van
tijd tot tijd serieus nagedacht wordt over stelselwijzigingen die meer recht
doen aan de moderne opvattingen die kiezers kunnen binden en meer interesse
kunnen opleveren voor het werk van de volksvertegenwoordiging. Het is goed
om serieus te bezien hoe de systeemfouten van dit moment te repareren zijn
voordat een stelselwijziging realiteit kan worden. Een verhoging van de voorkeursdrempel
en een limitering van de termijn waarbinnen lijstverbindingen kunnen worden
aangegaan, liggen daarbij het meest voor de hand.Je kunt van de Eerste Kamer veel zeggen of vinden, maar niet dat de chaostheorie
van toepassing zou moeten zijn op de verkiezing van de leden.De heer Thissen (GroenLinks):Voorzitter. De verkiezingen van de leden van de Eerste Kamer zijn indirect.
Dat moet ook zo blijven want een direct gekozen Eerste Kamer leidt tot een
te strak politiek mandaat. Volgens mij zou deze Kamer dan juist de functie
verliezen die zij heeft als laatste stadium van het wetgevingstraject: zij
kijkt naar de kwaliteit en de consistentie van wetgeving en beoordeelt het
werk van de Tweede Kamer en de regering onder andere op uitvoerbaarheid en
handhaafbaarheid.Hoe binden wij de leden van de provinciale staten aan een draagvlak dat
door de meeste partijen via een ledencongres wordt gegeven aan een lijst die
zij indienen? Daar gaat het om. Ik ben het volstrekt eens met de woordvoerders
die voor mij spraken. Ik heb de moties van de heer Noten van de Partij van
de Arbeid dan ook ondertekend. De lijsten voor de Eerste Kamer en dus de lijstverbindingen
voor de Eerste Kamer moeten bekend zijn voordat de verkiezingen van de provinciale
staten plaatsvinden. Wij hebben de leden van de provinciale staten aangewezen
als degenen die de Eerste Kamer kiezen. De kiesmannen hoeven zich niet te
houden aan het mandaat dat zij hebben gekregen door de kiezers bij de verkiezing
van de provinciale staten. Zij moeten zich houden aan het mandaat dat het
ledencongres heeft gegeven aan een lijst voor de verkiezing van de Eerste
Kamer die is ingediend door de partijen. Dat electoraat, het ledencongres
van de politieke partijen, is een representatiever electoraat voor de politieke
partij dan het beperktere electoraat van de leden van de provinciale staten,
die een mandaat hebben gekregen door de kiezers bij de verkiezing van de provinciale
staten. De morele binding van het lid van provinciale staten is dus niet gebaseerd
op zijn directe verkiezing door de kiezers in de provincie, maar moet gebaseerd
zijn op de volgorde van de lijst die door het ledencongres van een politieke
partij is vastgesteld.Als wij een probleem hebben met de beperking van de vrijheid van een lid
van de provinciale staten, geef ik de staatssecretaris in overweging om het
electoraat voor de Eerste Kamer te verbreden. Ik bedoel daarmee niet te zeggen
dat de leden van de Eerste Kamer direct door de kiezers moeten worden gekozen,
maar wel dat wij eens de mogelijkheid moeten verkennen dat de leden van de
Eerste Kamer worden gekozen door alle in Nederland gekozen volksvertegenwoordigers.
Dat zijn de leden van de Tweede Kamer, de leden van de gemeenteraden en de
leden van de provinciale staten. Is de staatssecretaris bereid om deze mogelijkheid
te verkennen? Daarmee verbreed je het electoraat en daarmee bind je alle volksvertegenwoordigers
aan de functie die de Eerste Kamer volgens ons staatsbestel heeft. Ik vraag
de staatssecretaris of zij van plan is om ons bij brief te laten weten wat
haar overwegingen zijn op dit punt. Ik sluit hiermee overigens aan bij een
suggestie die oud-collega Witteveen van de senaatsfractie van de Partij van
de Arbeid al eens heeft gedaan.Ik heb het al gehad over verbreding van het electoraat, de morele binding,
het moment van indiening van de lijst en het aangaan van lijstverbindingen.
Resteert de voorkeurstem. Gezien de morele binding die een statenlid naar
mijn mening moet hebben aan de uitspraak van een ledencongres van de partij,
vind ik dat de voorkeursdrempel naar 100% moet. Je zou de principiële
vraag kunnen stellen of een voorkeurstem nog mogelijk moet zijn wanneer de
statenleden, de partijen en wij hier met z'n allen vinden dat die morele binding
vooral is aan de uitspraak van het congres. Ik hecht eraan dat zij, ook al
zijn ze kiesmannen, toch op zeker moment de keuze kunnen maken om in afwijking
daarvan om hun moverende redenen, waarbij de lat dan wel wat hoger ligt, een
voorkeur kunnen spreken voor een kandidaat die dan wel de hele kiesdeler gehaald
moet hebben. Om die reden hebben wij de motie over het verhogen van de voorkeursdrempel
naar 100% ondersteund. Gezien de tijd laat ik het hierbij, want dit
is in de kern waar de fractie van GroenLinks voor staat. Voor de rest sluit
ik mij aan bij de woordvoerders voor mij.De heer Ten Hoeve (OSF):Voorzitter. De Eerste Kamer heeft een ander profiel dan de Tweede Kamer,
en laat zich daar als chambre de réflexion ook op voorstaan. Toch is
de Eerste Kamer naar samenstelling niet helemaal maar wel in vrij vergaande
mate een doublure van de Tweede Kamer en dus spelen doorgaans hier in de Eerste
Kamer toch ook dezelfde politieke tegenstellingen, met een kijk vanuit dezelfde
invalshoek, als in de Tweede Kamer. Minder pregnant, wat meer beschouwend,
maar toch. Wat dat betreft ben ik het eens met collega Noten dat juist dit
waarschijnlijk de noodzaak vormt tot voortdurende bezinning op de legitimatie
hier, want dit instituut moet zich als zodanig legitimeren.Ik ben het ook met collega Noten en collega Koffeman eens dat er misschien
wel mogelijkheden zijn om hiervoor een radicale oplossing te vinden, maar
ik zou een andere zoeken dan zij. Ik kom hier straks graag op terug, maar
met hen constateer ik dat de kans dat dit radicaal, op korte termijn gebeurt
natuurlijk niet heel groot is en dus lijkt het verstandig om te proberen vanuit
de bestaande situatie enkele verbeteringen aan te brengen. De briefwisseling
tussen de Kamer en de staatssecretaris was daarop gericht en daar moeten wij
ons ook op richten.De twee min of meer acute problemen die aanleiding geven tot discussie
zijn de werking van het systeem van voorkeurstemmen en de werking van het
systeem van lijstverbindingen. Om met het laatste te beginnen: het lijkt ons
onlogisch om lijstverbindingen te laten sluiten op het moment dat het effect
daarvan al met een heel grote mate van waarschijnlijkheid kan worden voorspeld,
want dat beïnvloedt uiteraard het gebruik dat ervan wordt gemaakt en
dat speelt een rol in de onderhandelingen die kunnen plaatsvinden. Daarbij
zal waarschijnlijk meer voor wat, hoort wat plaatsvinden dan wanneer de uitkomst
nog niet bekend is. Daardoor wordt het ideologische gehalte van de lijstverbinding
kleiner en dat is niet de bedoeling.Volgens de staatssecretaris is dit op te lossen door ofwel de kandidaatstelling
te vervroegen, namelijk tot voor de provincialestatenverkiezingen, ofwel door
niet lijsten van kandidaten maar deelnemende partijen een verbinding te laten
aangaan, ofwel door deze mogelijkheid helemaal af te schaffen. Ons uitgangspunt
zou zijn dat de samenstelling van de kandidatenlijsten door de politieke partijen
mede gestuurd moet kunnen worden door de uitslagen van de provinciale verkiezingen.
Als dat helemaal niet meer het geval is – en ik denk dat dit bij
een aantal politieke partijen nu al niet het geval is – dan is er toch
eigenlijk geen redelijkheid meer te ontdekken in het laten kiezen van de Eerste
Kamer door de statencolleges.Ik hoop dat de staatssecretaris dat met mij eens is, en dat zij dus ook
dezelfde conclusie wil trekken dat de kandidaatstelling in ieder geval niet
moet worden vervroegd. Het aangaan van verbindingen tussen partijen die van
plan zijn lijsten in te gaan dienen, levert zulke bezwaren niet op en dat
zou dus onze voorkeur hebben. Dat er een mogelijkheid is om stemmen te behouden
voor bredere politieke stromingen die anders misschien als restzetel heel
ergens anders naartoe zouden gaan, blijft in ons wat versnipperde politieke
landschap natuurlijk toch zinvol.Daarbij aanhakend het volgende. Binnen een lijst- of partijverbinding
wordt een restzetel toegekend op basis van grootste overschotten. Ik heb er
wel begrip voor dat het systeem van grootste gemiddelden zoals geldt voor
de verdere restzetelverdeling daarna, het meeste recht doet aan het grondwettelijke
uitgangspunt van een evenredige verdeling van de zetels. Naar mijn gevoel
is de ervaring in de praktijk toch dat een systeem van grootste overschotten
makkelijker uit te leggen is als eerlijk en makkelijker wordt ervaren als
eerlijk dan het systeem van grootste gemiddelden. Dus: wat is eerlijk? Zou
er niet wat voor te zeggen zijn, maar dat vergt ook een handeling op langere
termijn, om gewoon bij alle verkiezingen met grootste overschotten te gaan
werken? Dat snapt iedereen en dat vindt iedereen redelijk. Graag hoor ik hierop
commentaar van de staatssecretaris.Dan kom ik op de voorkeurstemmen. Als het uitgangspunt is dat de Eerste
Kamer moet worden samengesteld vanuit de situatie in de provincies –
en dat is mijn uitgangspunt – dan is de mogelijkheid van voorkeurstemmen
wél zinvol. Want het is dan legitiem voor een statenlid om af te wegen
de redenen die binnen de partij geleid hebben tot een bepaalde lijstvolgorde
en de redenen die er binnen een provincie kunnen zijn om daar niet tevreden
mee te wezen. Dat er bij de huidige regeling wel wat gauw sprake is van een
voorkeurszetel botst met het systeem waar wij in de praktijk van uitgaan,
namelijk van de landelijk bepaalde lijsten.Veel ernstiger lijkt mij dat die invloed op de voorkeurszetels heel onevenwichtig
is, in die zin dat twee statenleden uit een volkrijke provincie een zetel
kunnen bepalen, terwijl daarvoor in een kleinere provincie veel meer nodig
is. Dat is natuurlijk wel in overeenstemming met het vertegenwoordigde aantal
stemmen, maar het doet geen recht aan het idee dat de provincies, álle
provincies, merkbaar en zichtbaar invloed op het resultaat, de samenstelling
van de Kamer, moeten kunnen hebben.De heer Noten (PvdA):Dat betekent ten principale dat de waarde van de individuele stem afhankelijk
is van de waarde van de provincie waarin deze persoon woonachtig is. Dat geeft
al aan dat die stem niet zonder meer als zijn stem beschouwd kan worden. Als
dat zo zou zijn, zou je zeggen: one man, one vote, maar het is niet one man,
one vote, maar one man, een heleboel votes. Bent u het niet met mij eens dat
wij daarmee dit systeem ten principale al hebben losgelaten?De heer Ten Hoeve (OSF):Het systeem blijft dat de Eerste Kamer wordt gekozen door statenleden,
dus vanuit de provinciale politiek. Dat idee zou ik overeind willen houden.
Het uitgangspunt daarbij is uitdrukkelijk: evenredigheid naar de achterliggende
kiezers die de provincie vertegenwoordigt. Zonder af te doen aan het uitgangspunt
dat er vanuit de provinciale politiek wordt gekozen zou je dat anders kunnen
benaderen. Je kunt als uitgangspunt nemen dat de provincies meetellen in verhouding
tot het aantal mensen dat zij achter zich hebben, maar je kunt ook zeggen
dat de provincies een-op-een meetellen, dus elke provincie evenveel. Dat is
een heel ander uitgangspunt dan wat wij nu hebben en dat zou ik ook niet willen
aanbevelen, maar misschien zouden wij dit wel in het hoofd moeten houden.
Er zijn ook systemen denkbaar waarbij de vertegenwoordiging niet plaatsvindt
op grond van het aantal mensen, maar vanuit de gedachte dat elke deelnemende
eenheid zichtbare invloed moet kunnen hebben. Dan wordt die vertegenwoordiging
niet op achterliggende aantallen, maar op een veel evenrediger verdeling gebaseerd.
Dat zou een mogelijkheid zijn.Voorzitter. Ik ga door met mijn betoog. Deze wijze van doen doet geen
recht aan het idee dat al die provincies merkbaar en zichtbaar invloed op
het resultaat zouden moeten kunnen uitoefenen. Om de provinciale inbreng in
de Kamer beter zichtbaar te maken dan nu het geval is, zou een bepaling van
voorkeurszetels op basis van one man one vote, dus op basis van ongewogen
stemmen, ongeacht de stemwaarde, een heel ander gevoel geven. Misschien zou
het niet eens een heel ander resultaat geven, maar wel een heel ander gevoel.
Het zou ook een heel mooi hybride stelsel opleveren. Gerekend naar de vertegenwoordigde
lijsten, partijen, blijft er dan immers volledig sprake van evenredige vertegenwoordiging.
De binding van de Kamer met de provinciale achterban wordt veel duidelijker,
want de op de lijsten geplaatste kandidaten worden meer afhankelijk van de
stemmen van niet alleen de statenleden in Zuid-Holland, maar van alle statenleden.
De Kamer wordt dan meer dan nu een Kamer waarin de provincies zich vertegenwoordigd
kunnen voelen. Dat is niet helemaal terug naar de Republiek met zijn soevereine
provincies, maar het is wel een stap naar meer zichtbare provincies. Daarmee
kom ik automatisch terug bij het begin van mijn verhaal: het zou uiteindelijk
ook heel anders kunnen.In de aanloop naar de laatste statenverkiezingen in 2007, en dus ook naar
de laatste Eerste Kamerverkiezingen, is er door de Stichting Het Nieuwe Stemmen
een enquête gehouden onder 400 kandidaat-statenleden. Daarvan vond toen
28% dat de Eerste Kamer een echte vertegenwoordiging van de provincies
zou moeten worden. Iedere provincie zou een vast aantal zetels moeten krijgen.
Kijk, dat zou een echte verandering betekenen in de wijze waarop de Kamer
wordt samengesteld, en waarschijnlijk ook in de samenstelling van de Kamer
gelet op de partijvertegenwoordiging. Het zou waarschijnlijk betekenen dat
het regionale profiel van de Kamer veel scherper zou worden, ten koste van
het politieke profiel. En dat laatste, een minder scherp politiek profiel,
kan bijdragen aan het beeld van een politiek afstandelijker gezelschap dan
de Tweede Kamer. Het verzwakt het beeld van doublure van de Tweede Kamer,
het versterkt de beoordeling van de wetgeving en het algemene regeringsbeleid
vanuit een andere invalshoek dan de Tweede Kamer, namelijk vanuit de effecten
op andere niveaus dan alleen het macroniveau. Het laatste kon
nog wel eens een extra stimulans zijn voor de reflectie op doelmatigheid en
uitvoerbaarheid.De heer Noten (PvdA):U noemt in uw bijdrage een regionaal profiel en een politiek profiel als
twee tegengestelde zaken. Ik begrijp dat niet. Hoe kun je een regionaal profiel
hebben zonder een politiek profiel? U bent er toch het levende bewijs van
dat die twee dingen samengaan?De heer Ten Hoeve (OSF):De invalshoek puur vanuit de politieke partijen zou in de praktijk nog
wel eens een andere kunnen zijn dan de invalshoek vanuit de eigen regionale
situatie. U kunt dat ook daaraan zien dat de standpunten van vertegenwoordigers
van een partij in willekeurige provinciale staten makkelijk kunnen afwijken
van de standpunten van landelijke vertegenwoordigers van dezelfde politieke
partij. Die verschillen zouden op deze manier een rol kunnen gaan spelen in
de afwegingen van de Eerste Kamer. Dat zou wel degelijk een grote verandering
kunnen betekenen.Ik wilde eigenlijk zeggen: ik neem aan dat de staatssecretaris deze ideeën
niet onmiddellijk juichend omarmt. In de genoemde enquête kiest ook
32% ervoor om op een heel andere wijze tot radicale veranderingen te
komen, namelijk om de Eerste Kamer door middel van directe verkiezingen te
laten samenstellen, dus helemaal niet meer via de provincies. Dat echter 28%
van de geënquêteerden dat idee in 2007 steunde, geeft wel aan dat
er toch in vrij ruime kring in de provincies behoefte is om de binding met
de Eerste Kamer te versterken. Van die 28% mogen wij aannemen dat zij
niet allereerst in de Randstad, maar vooral elders te vinden zijn. Het zou
de bedoeling moeten zijn om de Eerste Kamer uitdrukkelijker te zien als een
lichaam waarin de provincies vertegenwoordigd zijn. Misschien kan de staatssecretaris
eens aangeven hoe zij hier tegenaan kijkt. Zou daarbij een andere opzet voor
het tellen van de voorkeurstemmen niet een mooie stap in de goede richting
kunnen zijn? Ik wacht de beantwoording met spanning af.De heer Yildirim (Fractie-Yildirim):Voorzitter. Ook ik dank de staatssecretaris voor haar heldere analyse
met betrekking tot de verkiezing van de Eerste Kamer.Alle parlementaire verkiezingen hebben grote betekenis voor de kandidaten,
voor de politieke partijen en vooral voor de burger. Bij een democratische
verkiezing staat centraal hoe de stem van de individuele kiezer tot uiting
komt. Dat is naar mijn mening ver te zoeken wanneer het gaat om de verkiezing
van de leden van de Eerste Kamer. Dat wil ik toelichten op basis van drie
punten. Ten eerste is de instandhouding van de geheimhouding (conform de wetgeving)
niet mogelijk. Ten tweede kan het democratische gehalte van de verkiezingen
ernstig onder druk komen te staan door de invloed van de politieke partijen
om de kiezer te intimideren. Zie als voorbeeld het recente besluit van een
partij om statenleden te verbieden, op andere kandidaten op de lijst te stemmen
dan alleen op de nummer 1 van de kieslijst. Ten derde worden de kiezers, of
in de praktijk de statenleden die het mandaat hebben gekregen van de burger
om te stemmen, niet in staat gesteld om zonder last en ruggespraak hun stem
uit te brengen. Voorzitter, hiermee komt mijn fractie tot de conclusie dat de verkiezingen
van de Eerste Kamer heel aardig zijn, maar een democratisch proces kunnen
wij die verkiezingen niet noemen. Dat betekent dat de huidige wetten, zoals
artikel 53, lid 2, artikel 67 en artikel 129, zesde lid van de Nederlandse
Grondwet, niet goed uitvoerbaar zijn. Dat moet zich de Kamer toch aanrekenen.
De gedachte om de kiesdrempel bij de verkiezing van de Eerste Kamerleden te
verhogen naar 100%, ondermijnt elk democratisch gehalte van deze verkiezingen.
Zo kunnen politieke partijen die in besloten kring een lijst opstellen, mede
door de beperking van het vrije kiesgedrag van de kiezer, de kiezer hun eigen
wil opleggen. Dat is in strijd met de Grondwet en het is een vorm van kwantitatieve
machtsdemocratie. Wij wijzen dan ook de motie af die daarover is ingediend.Gelukkig zijn er vele politieke partijen die inzien dat de kiezer helemaal
niet dom is. In de geschiedenis van de Eerste Kamer zijn tot nu toe slechts
22 personen op basis van voorkeurstemmen gekozen. De meeste politieke partijen
hebben niet al te veel moeite met deze uitkomst. Zij hechten belang aan de
mogelijkheid van het doorbreken van de kieslijst en dat is juist de aanwinst
van een democratische verkiezing.Het is een feit dat de burger als kiezer zijn mandaat geeft aan de statenleden
en daarmee aan de politieke partijen, die op hun beurt de Eerste Kamerleden
kiezen. Gezien dit feit ziet mijn fractie geen reden om de kiesdrempel voor
Eerste Kamerleden te verhogen. Een verhoging van de kiesdrempel leidt tot
centralisatie van de democratie en daarmee tot een beperking van de vrijheid
van de kiezer. Daar zijn wij op tegen.Mijn fractie en partij kiest voor de directe democratie, voor de vrijheid
aan de basis. Dan kunnen ook deskundige personen, aanspreekbare mannen en
vrouwen worden gekozen. We stellen dan ook voor om de huidige wet te handhaven
of liever nog te kiezen voor het verlagen van de kiesdrempel voor de verkiezing
van de Eerste Kamer. Wat is er eigenlijk op tegen om de Grondwet te veranderen,
zodat samen met de verkiezingen van de Tweede Kamer of van provinciale staten
ook de verkiezing voor de Eerste Kamer wordt gehouden?Ik verzoek te staatssecretaris om in te gaan op het feit dat statenleden
door hun politieke partij worden verplicht om op nummer één
van de lijst te stemmen. Hoe verhoudt zich dat met de Grondwet? Onzes inziens
is dat in strijd met de Grondwet. De vraag is dan hoe het kabinet denkt de
Grondwet op dit punt te handhaven.Mijn fractie heeft geen er bezwaren tegen om de lijstverbinding of een
verbinding van verschillende politieke partijen voorafgaand aan de verkiezingen
voor de provinciale staten te laten plaatsvinden.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Ik schors de vergadering voor de dinerpauze. Over vijf minuten neemt het
College van Senioren een aanvang.De vergadering wordt van 17.25 uur tot 18.30 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20082009-1011-1027.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl