Behandeling van de brief van de minister en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de voorgenomen bezuinigingen op het hoger onderwijs (23900-VIII, nr. 67)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 3047-3078

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

15-02-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 48, pagina 3047-3078

15-02-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23900Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de stukken m.b.t. het vervolgingsbeleid inzake euthanasie (23877)Pagina 3078-3117
Behandeling van de brief van de minister en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de voorgenomen bezuinigingen op het hoger onderwijs (23900-VIII, nr. 67)Pagina 3047-3078
Regeling van werkzaamheden (woensdag 15 februari 1995)Pagina 3047-3047
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (woensdag 15 februari 1995)Pagina 3117-3118
48ste vergadering; 15 februari 1995Pagina 3047-3047

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 160 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van: 
 
 de brief van de minister
en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de voorgenomen
bezuinigingen op het hoger onderwijs (23900-VIII, nr. 67).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Het nieuwe kabinetsstandpunt over de collegegeldverhoging –
een vreemde vrucht van het hernieuwde beraad tussen bewindslieden, instellingen
en studenten – stelt mij teleur. Aan het al eerder aangetoonde zigzagbeleid
is een nieuwe dubieuze schakel toegevoegd. De toegankelijkheid van het onderwijs
wordt beperkt en nu ook zeker voor deeltijdstudenten. Rondpompen van geld
blijft een inkomenspolitieke onwijsheid, en van financiële soliditeit
is nauwelijks sprake.
 
 De hoger-onderwijsparagraaf van het kennelijk te vlug geschreven regeerakkoord
blijkt even ongewenst als onhaalbaar. De veel te forse ombuiging van 1,5 mld.
staat eigenlijk op losse schroeven. Al eerder is via de route van de wachtgelden
een deel van de ombuiging naar achter geschoven. De instellingen hebben wel
bereikt dat zij in plaats van 500 mln. nu ruim 100 mln. structureel moeten
inleveren. Dat is in relatieve zin winst voor het hoger onderwijs, maar het
blijft bedenkelijk. Ik herinner mij overigens dat de coalitiepartijen –
de één meer dan de ander – in december van het vorige
jaar van oordeel waren dat een grotere inspanning van de instellingen haalbaar
moest zijn. D66 en VVD verwezen daarbij naar de befaamde technische
werkgroep en de VVD noemde zelfs een bedrag van 100 tot 200 mln.
 
 Voorzitter! De te grote aanslag op de instellingen is terecht van tafel.
Een half miljard in vier jaar is teveel van het slechte, zeker wanneer behoud
en uitbouw van de kennisinfrastructuur terecht op de prioriteitenlijst staan.
Van de VSNU en de HBO-raad kon niet meer worden verwacht omdat – daar
is de brief helder over – al 134 mln. moest worden bezuinigd: de Cohen-ronde
van 69 mln. en de regeerakkoordronde van 65 mln. Het al eerder ten tonele
gevoerde studeerbaarheidsfonds is een tijdelijke pleister op een blijvende
aderlating. De nu gekozen weg is daarmee financieel niet solide en staat ook
haaks op verantwoord structureel beleid. De problemen worden, kennelijk met
instemming van minister Zalm, weggeschoven achter de politieke horizon van
1998 via de route van de wachtgelden en, door de afwenteling vooral op deeltijdstudenten,
via de route van de collegegelden. De beperking van de toegankelijkheid zal
zich eerder vroeg dan laat laten voelen. Ik herinner de bewindslieden overigens
ook aan de noodzaak van voldoende deelname aan het hoger onderwijs; dat staat
of valt toch met financiële drempels.
 
 Intussen voegt de minister een nieuwe, broze schakel toe aan de keten
van het zigzagbeleid. Terwijl het vertraagde ombuigingsprogramma van Ritzen-I
nog loopt, de nieuwe paarse bezuinigingen op de Wet op de studiefinanciering,
de befaamde 1 mld., nog steeds niet in wetsvoorstellen van Ritzen-II zijn
neergeslagen, tovert Ritzen-III de afschaffing van de basisbeurs uit een eigenlijk
al lege hoed. En Ritzen-I/II, de mengfiguur, houdt vast aan de aanvullende
financiering om de nieuwe collegegeldmaatregelen aanvaardbaar te maken voor
de lage inkomens. Wie enige lijn kan ontdekken in het beleid van een bewindsman
die in juni 1994 nog stelde dat de grenzen waren bereikt, verdient een politieke
prestatiebeurs.
 
 Voorzitter! Staatssecretaris Nuis – waar is hij trouwens? –
heeft blijkens persberichten intussen laten weten dat de cursusduur aan universiteiten
wel op vier jaar zal blijven, in overeenstemming overigens met het tussenadvies
van de commissie-De Moor van de VSNU. De technische studies worden verlengd;
de Kamer is het daarmee eens. Het kersverse rapport van de Wetenschappelijke
raad voor het regeringsbeleid biedt weer andere perspectieven: tussen de driejarige
academie, het vierjarige HBO en de vier- tot zesjarige "masters" afkomstig
uit het wetenschappelijk onderwijs. Van de in het regeerakkoord gestelde gemiddelde
verlaging van de studieduur komt dus weinig terecht. Krijgen de ongevraagde
bachelors van HBO en WO de rekening gepresenteerd? Wie het weet, mag het zeggen.
 
 Nieuwe ombuigingen zijn de doelmatigheidskorting op universiteiten met
16 mln. en de compensatie centraal beheerde onderwijsgelden ten bedrage van
34 mln. Die ombuigingen zouden passen in de lijn van de CDA-fractie, ware
het niet dat de universiteiten al voor 134 mln. zijn belast. Het CDA aanvaardt
een totale ombuiging van 700 mln. in 1998. Onze bronnen zijn: studiefinanciering
voor 500 mln., het ministerie voor 100 mln. en de instellingen ook voor 100
mln.
 
 Het CDA wijst de nog altijd forse verhoging van de collegegelden af. Een
structurele verhoging met ƒ 500 is niet in overeenstemming met wat
in 1994 nog werd gesteld. De Kamer herinnert zich ongetwijfeld ook –
ik wijs op de relatie met de Wet op de studiefinanciering – de uitspraken
over het zinloos rondpompen van geld. Bovendien heeft het kabinetsvoorstel
ongewenste inkomenspolitieke gevolgen voor de lagere en vooral voor de middeninkomens.
De door alle partijen beleden toegankelijkheid wordt beperkt. Compensatie
van de collegegeldverhoging in de aanvullende beurs verzacht de pijn enigszins,
dat geef ik toe. Maar daar staat tegenover dat de samenhang met de al lopende
wijzigingen van de studiefinanciering en de nog niet ingevulde ombuiging van
1 mld. ouders en studenten voor een te zware opgave stelt. De miskleun bij
de splitsing van de OV-jaarkaart van 100 mln. komt daar nog bij. Mijn conclusie
luidt dat het beleid op het terrein van de studiefinanciering inconsistent
is door de hoge taakstelling, nu al bijna 1,2 mld., en door de eenzijdige
afwenteling op studenten en hun ouders.
 
 Voorzitter! Opmerkingen over de stelselwijziging en de kwaliteit van het
onderwijs, deels een tegemoetkoming aan de studenten, kunnen pas beoordeeld
worden wanneer het ontwikkelingsplan beschikbaar is. Maar dat duurt nog even,
zo niet maanden. Het studeerbaarheidsfonds van 500 mln. is meer een vondst
dan een fonds, want structurele voeding ontbreekt en roept dus ook vragen
op. Is het waar – ik verwijs naar persberichten – dat sommige
instellingen wel en andere geen raad weten met deze injectie? Is de indruk
juist dat die incidentele 500 mln. meer functies naast elkaar kan hebben?
Die functies zouden zijn: 
 
 
 - correctie op de oude wachtgeldproblematiek
van Ritzen-I;
 
 
 - tijdelijke compensatie voor de ombuiging van 65 mln.
van Ritzen-II;
 
 
 - afdekking van andere tekorten;
 
 
 - vulling
van het studeerbaarheidsfonds.
 
 
 
 Wanneer die vragen bevestigend worden beantwoord, komt het zelfbedrog
wel erg fors in beeld.
 
 Voorzitter! Zelfbedrog of niet, het kabinet tracht met kunst- en vliegwerk
het zigzagbeleid te verdoezelen. De korte geschiedenis van de ombuigingen
op het hoger onderwijs, de verhoging van de collegegelden, de wachtgeldkwestie,
de verlenging van de technische studies en de nog in behandeling zijnde wetsvoorstellen
leiden tot de conclusie dat het regeerakkoord voor het hoger onderwijs een
achterhaald document is. Ik vraag daarom van het kabinet vanuit een realistische
taakstelling – bijvoorbeeld de 700 mln. die ik noemde – een consistent
en geloofwaardig beleid te voeren bij de vernieuwing van het stelsel en op
het terrein van de studiefinanciering. Daarin past geen verhoging van collegegelden
die de toegankelijkheid geweld aandoet.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Op 21 december 1994 heeft de Tweede Kamer gedebatteerd
over een gedeelte van de bezuinigingstaakstelling voor het hoger onderwijs,
zoals afgesproken in het regeerakkoord. Het betrof hier een bedrag van 200
mln. dat zou moeten worden ingevuld door middel van een verhoging van het
collegegeld met ƒ 1000. Mijn fractie gaf toen aan, grote moeite te
hebben met het voorstel op grond van het argument dat, afgezien van inkomensnivellerende
effecten, het niet de bedoeling kan zijn dat instellingen
hun problemen op studenten afwentelen. In het regeerakkoord is bovendien een
taakstelling van 1 mld. ten aanzien van de studiefinanciering vastgelegd die
al de nodige offers van die zijde vraagt. Voorts zagen wij geen enkel verband
tussen een verhoging van het collegegeld en de kwaliteit of, beter, een verhoogde
kwaliteit van het geboden onderwijspakket. Ook andere fracties hebben bij
deze invulling van de taakstelling kanttekeningen geplaatst.
 
 Op grond van de inbreng van de Kamer heeft de minister gesteld, terug
te zullen gaan naar in de eerste plaats de universiteiten, maar ook de hogescholen,
om na te gaan welke alternatieven men nog zou zien in plaats van de voorgestelde
collegegeldverhoging. Pas als de bezuinigingsmogelijkheden van de instellingen
niet voldoende zouden zijn, zou ook gekeken kunnen worden naar een gefaseerde,
in omvang beperkte en aan duidelijke condities gekoppelde verhoging van het
collegegeld.
 
 In zijn brief van 27 januari 1995 heeft de minister een nieuw voorstel
ten aanzien van de invulling van de taakstelling ten bedrage van 200 mln.
aan de Kamer voorgelegd. Het beeld is nu anders. De universiteiten leveren
tot 1998 gemiddeld een bedrag van 23,5 mln. in en structureel, na 1998, een
bedrag van 16 mln. Daarnaast worden de universiteiten na 1995 beperkt in hun
eigen retributiebeleid ten aanzien van deeltijdstudenten en studenten die
geen recht meer hebben op studiefinanciering omdat op grond van een thans
voorliggend wetsvoorstel de bodem door de voorgestelde collegegeldverhoging
op een hoger niveau komt te liggen.
 
 Het ministerie draagt 34 mln. bij, waarbij ik aanteken dat mijn fractie
graag zou willen weten bij welke post of posten dat bedrag kan worden gevonden.
Immers, daarnaast zijn er ook nog tegenvallers met betrekking tot de temponorm
en de week/weekend-OV-kaart van enkele miljoenen, die eveneens gedekt zullen
moeten worden. Gaarne verkrijgen wij van de minister enig inzicht in deze
bedragen en de dekking daarvan.
 
 De minister stelt voorts voor, vanaf 1996 de collegegelden gefaseerd te
verhogen met een bedrag van ƒ 500, gekoppeld aan de kwaliteit en de
studeerbaarheid van de onderwijsprogramma's. Ten behoeve van het laatste onderdeel
is besloten tot het opzetten van een gezamenlijk werkprogramma kwaliteit en
studeerbaarheid, onderschreven door alle hierbij betrokken actoren, de minister,
de instellingen en, niet in de laatste plaats, de studenten.
 
 Ten opzichte van de voorstellen zoals verwoord in de intentieverklaring
van begin december, constateert de fractie van de VVD een aantal verbeteringen
met betrekking tot de invulling. De collegegeldverhoging is gehalveerd vergeleken
met het oorspronkelijke voorstel. Mijn fractie vindt dat het nog steeds om
een substantiële verhoging gaat, zeker in het licht van de verhogingen
waartoe al eerder werd besloten. Bij onze inbreng bij het debat van 21 december
1994 hebben wij duidelijk gesteld dat een eventuele verhoging van de collegegelden
een relatie zou moeten hebben met het geboden onderwijsprogramma. Men denke
hierbij aan meer contacturen of een betere begeleiding, meer vakken enz. Die
koppeling is thans gelegd met het werkprogramma.
 
 Met betrekking tot dit programma merk ik nog het volgende op. De onderdelen
die deel moeten uitmaken van het plan voor kwaliteitsmanagement zijn zeer
essentieel, zo meent mijn fractie. Wij kunnen ons in de hierbij in het geding
zijnde criteria vinden en achten een koppeling van dit plan met het in aanmerking
komen voor aanvullende bekostiging voor onderwijsverbetering uit het zogenaamde
studeerbaarheidsfonds een goede voorwaarde. Daarnaast vragen wij de minister
in hoeverre de Kamer de vinger aan de pols kan houden met betrekking tot de
gefaseerde verhoging van de collegegelden in relatie met de drie in de brief
genoemde criteria: de mogelijkheden om te komen tot efficiencyverbetering,
de mate waarin studeerbaarheid van de programma's verhoging van de collegegelden
verantwoord maakt en de mate waarin instellingen een actief personeelsbeleid
voeren, gericht op efficiency en kwaliteit van het onderwijs. Kan de Kamer
tussentijds ingrijpen als een instelling in gebreke blijft wat de eerder genoemde
criteria betreft?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Op zichzelf is er iets te zeggen voor een koppeling tussen de ontwikkeling
en de verhoging van de collegegelden. Maar gesteld dat een aantal instellingen
niet voldoet, kies je dan voor verschillende collegegelden?
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Dat is nu net de vraag die ik aan de minister stel.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik wil graag uw opvatting weten.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik wil graag eerst het antwoord van de minister horen. In tweede termijn
verneemt u mijn opvatting. In het debat van 21 december jl. hebben wij aangegeven
dat voor ons verhoging van het collegegeld op zich weliswaar niet onbespreekbaar
is, maar dat daar wel iets tegenover moet staan. Nu wordt er een gefaseerde
verhoging van het collegegeld voorgesteld, gekoppeld aan kwaliteitsverhoging
van het onderwijsprogramma. Ik herhaal niet alle criteria. Op zich is dat
mooi, maar in hoeverre kunnen wij als Kamer die relatie aanbrengen en eventueel
een instelling of instellingen terug fluiten, omdat die relatie verdwenen
is? Vandaar dat ik de minister vraag of wij die mogelijkheid hebben en, zo
ja, op welke wijze. Vervolgens kom ik daar in tweede termijn op terug.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De Kamer heeft altijd de mogelijkheid om meer invloed uit te oefenen door
de verhoging een wettelijke basis te geven en die elk jaar te toetsen. Zou
u daar een voorstander van zijn?
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik wacht even het antwoord van de minister af.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De minister is nu erg belangrijk voor uw meningsvorming. Ik heb daar wel
enig begrip voor.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 De minister antwoordt zo in eerste termijn.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U hebt toch wel een eigen mening? Ik leg het idee op tafel om elk jaar
bij wet vast te stellen welk collegegeld gerechtvaardigd is. Daar hebt u dus
nog geen opvatting over?
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Als ik er geen opvatting over had, had ik de vraag niet gesteld.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Geeft u dan die opvatting eens.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Ik vraag de minister of wij de vinger aan de pols kunnen houden bij de
relatie tussen de verhoging van het collegegeld, het studeerbaarheidsfonds
en de verbetering van de kwaliteit van de onderwijsprogramma's. Ik vraag de
minister ook op welke wijze dat gestalte kan krijgen. Ik wil graag eerst het
antwoord daarop vernemen. Als ik niet de vinger aan de pols had willen houden
en daar geen consequenties aan had willen verbinden, had ik dit niet hoeven
te vragen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het is goed dat de minister meeluistert. Hij zal ongetwijfeld zo antwoorden
dat wij straks verder kunnen zien.
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Voorzitter! In de opzet van het werkprogramma stonden de verplichte auditorenregelingen
binnen de instellingen. De fractie van de VVD hecht sterk aan een duidelijke
regeling voor de auditorenfondsen bij alle instellingen, zeker in het licht
van de op handen zijnde prestatiebeurs en het terugbrengen van de duur van
de studiefinanciering tot de nominale studieduur. Op welke termijn, na 1 juli
1995, zal de minister hierover met voorstellen komen?
 
 Wij leggen er de nadruk op dat het op korte termijn herzien van de bestuursstructuur
en de bekostigingssystematiek noodzakelijk is voor een efficiënte bedrijfsvoering
van de instellingen van hoger onderwijs. Wanneer denkt de minister hierover
met voorstellen te kunnen komen?
 
 De onderhavige invulling van het resterende deel van de taakstelling voor
het hoger onderwijs van 200 mln. is een verbetering ten opzichte van het voorstel
in december. De universiteiten dragen bij aan de taakstelling, al is mijn
fractie niet diep onder de indruk van de omvang daarvan. De voorgestelde verhoging
van het collegegeld is gehalveerd. Wij zijn daar blij om, hoewel wij het nog
steeds een fors bedrag vinden, zeker gerelateerd aan de eerder voorgenomen
verhogingen en onverlet het feit dat dit voorstel nivellerende aspecten heeft.
 
 Met deze kanttekeningen zal mijn fractie zich bij de uitkomst neerleggen
in het belang van de discussie over de stelselherziening.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Toen de Kamer op kerstreces ging, trad er voor
de bewindslieden van Onderwijs een adempauze in. Maar ik maak mij sterk dat
deze pauze voor hen niet het karakter heeft gehad van een reces in de gebruikelijke
zin van het woord. Zij spreken zelf over een periode van intensief overleg,
waarvan wij het resultaat nu bespreken.
 
 Zoals altijd bij deze minister, presenteert hij zijn plannen vol optimisme
en overtuigingskracht, zozeer zelfs dat je je telkens afvraagt waarom hij
niet eerder op zijn laatste idee is gekomen.
 
 In dit geval lijkt het er echter op dat de adempauze hem goed heeft gedaan.
De bereikte overeenstemming heeft al drie weken stand gehouden. Dat is wel
eens anders geweest. Er worden her en der nog wel slagen om de arm gehouden,
maar er lijkt een basis aanwezig te zijn voor verder inhoudelijk overleg en
dat is winst. Toch nog maar de vraag hoe zeker het nu is dat de verschillende
partijen metterdaad samen op weg zullen blijven gaan.
 
 In een terugblik in de Volkskrant wijt de minister de verwarring in het
verleden aan de zwakke positie die de collegevoorzitters hebben in de huidige
bestuursstructuur. De positie van de collegebestuurders moet versterkt worden,
aldus de minister. Maar voorlopig is dit laatste nog geen realiteit. Het is
een van de onderdelen van het werkprogramma waaraan de komende tijd gewerkt
zal worden. Om dit programma te kunnen realiseren, is wel de medewerking van
alle geledingen, ook binnen de instellingen, nodig. Met een mengeling van
zachte drang, eigenbelang en goed vertrouwen moet het ontwikkelingsplan, met
als onderdeel ervan een herziene bestuursstructuur, dit najaar tot stand komen.
 
 De directe aanleiding om de bewindslieden een adempauze te gunnen, vormde
de alom gehoorde kritiek op de forse verhoging van de collegegelden. Die is
voluit verdedigbaar, zo zegt de minister nog steeds. Maar zij wordt ongeveer
door ieder ander afgewezen. Wat er nu uit is gekomen, acht ik, alles afwegend,
verdedigbaar. Ik maak er wel twee kanttekeningen bij. Als wij deze collegegeldverhoging
in verband brengen met de oorspronkelijke bezuinigingstaakstelling, is voor
dit deel gekozen voor een vorm van afwentelen in plaats van bezuinigen. Ik
herhaal nog maar eens dat het volgens de regels van het spel klopt, maar voor
mij is echt bezuinigen het zelf zuiniger aan doen. Verder wil ik een definitief
oordeel over de verhoging blijven bezien in samenhang met de ontwikkeling
in de studiefinanciering.
 
 Hoe staat het overigens met de plannen voor een prestatiebeurs? Lukt dit
nog voor 1 september? Wat denkt de minister te bereiken met zijn opmerkingen
uit de losse pols over de basisbeurs, die haar functie verloren zou hebben
en dus wel zou kunnen verdwijnen in een nieuw stelsel van studiefinanciering?
Terecht herinnert de minister eraan dat deze beurs altijd een afgeleide was
van de gedachte van de ouderonafhankelijkheid van de student. Inderdaad, voor
velen was dit ook de grootste verworvenheid van het stelsel. Zij konden het
dan ook nauwelijks verkroppen dat het ideaal nooit echt bereikt is. De basisbeurs
had echter ook een andere functie. Zij was ook een afgeleide van het stelsel
van meervoudige kinderbijslag. Het is dan wel erg veel van het slechte als
eerst de meervoudige kinderbijslag verdwijnt, vervolgens de enkelvoudige kinderbijslag
fors wordt verlaagd en ten slotte de basisbeurs geheel zou verdwijnen. Ook
mensen met een midden- of hoger inkomen zijn geen kippen die je onophoudelijk
kunt blijven plukken.
 
 Bij alle turbulente veranderingen die zich in de plannen hebben voorgedaan,
vormt de wens tot een gemiddeld kortere studieduur een constante. De weg die
het regeerakkoord wees, is al snel onbegaanbaar verklaard. Alle hoop is nu
gevestigd op een grotere differentiatie van opleidingen naar aard, duur en
inhoud. Maar hoe begaanbaar zal die weg zijn? Het zal wel toevallig zijn dat
net dezer dagen het interimrapport van de commissie-De Moor is verschenen
en dat de WRR met een lijvig rapport komt over hoger onderwijs in fasen. Die
rapporten sluiten nu niet bepaald naadloos aan bij de huidige
stand van de regeringsplannen. De commissie-De Moor wil blijven uitgaan van
een uniforme cursusduur voor doctoraalopleidingen. De WRR komt eigenlijk met
de oorspronkelijke paarse plannen voor de dag, alleen veel beter overwogen
en onderbouwd. Moet ik nu de strekking van deze rapporten alleen verklaren
uit het feit dat de ontwikkelingen in het denken van bewindslieden sneller
plegen te gaan dan bij externe adviescommissies? Of zou het kunnen zijn dat
het meest recente idee van de bewindslieden ook niet zo goed overwogen is?
 
 Het zal duidelijk zijn dat ik de bewindslieden complimenteer met hun vruchtbare
adempauze, maar dat er nog steeds alle aanleiding is om hun verdere activiteiten
op dit terrein kritisch te blijven volgen. Op dit moment heb ik nog maar één
vraag. Is nu het moment aangebroken dat wij over de plannen voor het hoger
onderwijs alleen met de staatssecretaris verder spreken, of mogen wij ons
blijven verheugen in discussies met het hoger-onderwijsduo?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij staan voor de laatste ronde van de eerste
helft van een debat. Wij ronden een discussie af die in augustus ontstond
over het regeerakkoord. Alvorens een oordeel te geven over die afronding,
wil ik een paar opmerkingen maken over de afgelopen periode.
 
 Het regeerakkoord bevatte een agenda voor een inhoudelijke discussie over
het hoger onderwijs. De PvdA-fractie vond het noodzakelijk om die discussie
te voeren. De agenda voor dat debat riep ook eigenlijk weinig negatieve reacties
op. De aangedragen thema's waren ook niet nieuw, want zij waren al eerder
aan de orde gesteld in onder andere het HOOP 1994. Wat aan de orde was, was
een versnelling van die discussie om een duidelijk kader te scheppen voor
een nieuw hoger-onderwijsbestel, waarmee een betere aansluiting op de omgeving
tot stand gebracht kan worden. In die omgeving was al veel in beweging en
dat zal de komende tijd niet minder worden.
 
 De universiteiten hebben eigenlijk de omslag van een elite-universiteit
naar een massa-universiteit nog steeds niet echt kunnen maken. Hoewel wij
een goed stelsel hebben, weet men hiermee geen antwoord te geven op sommige
problemen, die wij niet alleen in het regeerakkoord gesignaleerd hebben, maar
die ook in recente nota's, zoals die van de WRR, tot uitdrukking zijn gekomen.
Dit is niet als verwijt bedoeld, want uit de discussie is gebleken dat de
politiek op een aantal terreinen tweeslachtig bezig is geweest en niet altijd
de universiteiten voldoende ruimte heeft gegeven om adequaat op de veranderde
omgeving te kunnen inspelen.
 
 De vraag waarvoor wij nu staan, is hoe wij op weg kunnen gaan naar een
hoger onderwijs in het jaar 2000-plus. De fractie van de Partij van de Arbeid
staat hierbij voor ogen dat wij niet van een blauwdruk moeten uitgaan. Het
systeem moet vooral worden verbeterd door allerlei knelpunten op te lossen,
ook in het verkeer tussen de overheid en de instellingen. Er is in het regeerakkoord
een richting genoemd en tegelijkertijd is vastgesteld dat open overleg met
de instellingen gevoerd moet worden om veranderingen te kunnen doorvoeren.
De medewerking van de instellingen is hiervoor van groot belang.
 
 Dat overleg is jammerlijk genoeg niet van de grond gekomen, niet vanwege
inhoudelijke tegenstellingen tussen overheid en instellingen, maar vanwege
de eraan gekoppelde financiële taakstelling; die kon en mocht niet. Ik
begrijp de reactie van de universiteiten en hogescholen best, want in het
laatste halfjaar of jaar voor de verkiezingen is er een beweging op gang gekomen
die meer tot uitdrukking gebracht wil zien dat wij op weg zijn naar een kennisintensieve
samenleving en waren er dus op een aantal terreinen hooggespannen verwachtingen.
Wel is het nodig om hierbij aandacht voor andere ontwikkelingen te houden.
Ook in een kennisintensieve samenleving moet iedereen een goede basisopleiding
hebben. Deze keuze is in feite in het regeerakkoord gemaakt: ten gunste van
het funderend onderwijs, dus onderwijs aan jongeren tot 16, 17 jaar.
 
 Dat heeft inderdaad tot een financiële taakstelling voor het hoger
onderwijs geleid. Mede hierdoor zijn er harde noten gekraakt, van de politiek
tegenover de instellingen en omgekeerd. Dat is begrijpelijk, maar essentieel
is het dat er in de politiek, zeker bij de fractie van de PvdA, grote bereidheid
was tot luisteren naar reële argumenten. Ik vind het dan ook verheugend
dat de voorstellen in het regeerakkoord zijn aangepast. De afgelopen periode
is nuttig geweest, omdat gebleken is dat het regeerakkoord geen blind dictaat
is. Er is geluisterd naar reële argumenten. Er was al veel op de instellingen
afgekomen, met grote financiële lasten die onder andere met wachtgeldproblemen
gepaard gingen. De inzet van mijn fractie was erop gericht, een oplossing
voor dit probleem te helpen aandragen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De heer Van Gelder zegt dat het regeerakkoord geen blind dictaat is. Geldt
dit ook voor de financiële taakstelling van 1,5 mld.? Hoeveel ruimte
zit hierin om tot een andere aanpak te komen, los van het wegschuiven van
de problemen?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Mijn inbreng is er vooral op gericht, te laten zien dat wij open overleg
met de buitenwereld willen. Als het mij niet lukt, u duidelijk te maken dat
het overleg met de instellingen tot een andere invulling van de financiële
opdracht in het regeerakkoord heeft geleid, weet ik het niet meer.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het gaat niet om een andere invulling, maar om de hoogte.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Ik heb het tijdens de begrotingsbehandeling en in december gezegd: de
bezuinigingsopdracht van 0,5 mld. en van 1 mld. blijft staan, ofwel: die opdracht
is er. Door de manier waarop die uitgevoerd wordt, is het nu echter mogelijk
om op een normale manier in overleg met de instellingen tot een uitwerking
te komen. Dat vind ik de winst: het regeerakkoord blijkt geen blind dictaat
te zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Aan die 1,5 mld. is dus niet te tornen. Alle andere zaken moeten dan ook
tegen dat licht gezien worden. Dit geldt voor het studeerbaarheidsfonds en
alle mooie woorden over stelselwijziging.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Ik heb de heer Lansink net horen zeggen dat het hele bedrag van 1,5 mld.
nog op drijfzand is gebaseerd, want de concrete vertaling
van 500 mln. in 1998 en de voorstellen voor de studiefinanciering waren uit
beeld verdwenen. Nu is het van tweeën één: wij hebben afspraken
gemaakt waaraan wij een reële invulling geven op basis van de financiële
uitgangspunten in het regeerakkoord, maar wel in open overleg, of wij zijn
aan het sjoemelen geslagen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Daar zit nog die 1,5 mld. tussen. Die staat, zij het met de route van
een verdwijntruc. Dat heb ik aan de orde gesteld.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Het is geen verdwijntruc. Bij onderwijs, maar ook bij andere begrotingen,
werken wij normaal met meerjarenramingen. Waar het om gaat, is of het perspectief
in het regeerakkoord in de meerjarenraming tot uitdrukking komt. U kan niet
ontkennen, dat dit in de meerjarenraming tot uitdrukking komt. Met andere
woorden: zowel wat betreft de structurele dekking als op een aantal terreinen –
incidentele bijdragen – is het in een zodanig verband gebracht, dat
financieel gezien het zaakje rond loopt. Bij de vertaling is rekening gehouden
met de problemen die zich in de praktijk voordoen. Dat vind ik de winst en
daar is mijn opmerking op gebaseerd, namelijk dat het regeerakkoord niet als
een dictaat kon worden gezien.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik kan bijna genieten van de ontspannen opstelling van de
heer Van Gelder vanmiddag. Ik kan mij die opstelling ook wel voorstellen,
want hij is kennelijk zeer blij met het akkoord. Hij is er zo blij mee, dat
hij de universiteiten en de hogescholen de volledige ruimte wil gunnen om
samen met de minister tot een beter systeem te komen. Maar, als er iemand
was die de hogescholen en universiteiten juist strak wilde houden wat betreft
de invulling van dat bedrag, was dat zeker de heer Van Gelder van de PvdA.
Hoe komt hij eigenlijk tot deze nieuwe opstelling? Heeft hij het licht gezien
in het reces?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Voorzitter! In het regeerakkoord stond, dat binnen vier jaar tijd een
structurele bezuiniging van 500 mln. op het hoger onderwijs moest worden gerealiseerd.
Daarnaast stond een bijdrage vanuit de studiefinanciering van 1 mld. Het is
met name de PvdA-fractie geweest, die bij de begrotingsbehandeling van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen aan de orde heeft gesteld of dit een reëel uitgangspunt
is, of de minister er wel rekening mee hield dat er reeds veel op de instellingen
is afgekomen en of de minister met een verhaal kon komen, waarmee meer recht
kon worden gedaan aan de problemen waar de instellingen mee zaten. Dat heeft
geleid tot het resultaat dat wij eind december hebben besproken, en ook toen
heeft mijn fractie weer gezegd, dat het op zichzelf een fantastische prestatie
is, maar dat het nog beter zou zijn als het collegegeld niet met ƒ
1000 omhoog ging maar met minder en concrete afspraken zouden worden gemaakt
over de inbreng van studenten. Als de heer Rabbae dan nog wil volhouden, dat
door de PvdA-fractie geen opmerkingen zijn gemaakt over een betere invulling
van de financiële taakstelling, dan weet ik het niet meer.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Ik geef toe, dat van alle coalitiepartners u eigenlijk de enige bent die
vanaf het begin naar een opening zocht. Dat is toegegeven, maar u kunt niet
ontkennen dat u tegelijkertijd de minister heel hard maande om de universiteiten
en hogescholen goed in de greep te houden, omdat – in uw eigen woorden –
u die wereld kende. Als u inderdaad uit was op een dialoog met de hogescholen
en universiteiten, had u de motie van GroenLinks kunnen steunen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Neen, zo gemakkelijk komt de heer Rabbae daar niet mee weg. Het gaat erom
of je een open overleg voert in den blinde dan wel of je een open overleg
voert op basis van uitgangspunten, zoals in het regeerakkoord. Ik loop daar
echt niet voor weg, alleen moet de minister er dan wel rekening mee houden
dat het in het geplande tijdsbestek niet mogelijk zou zijn om die 500 mln.
binnen te halen. Ik ben niet zover gegaan als de heer Rabbae om maar een volstrekt
overleg te gaan voeren. Wat dat betreft, ken ik de instellingen. Zij moeten
ook weten dat het ons ernst is om op een aantal terreinen te praten over de
financiële vergoeding in de richting van die instellingen. Ik ben dus
niet geneigd om een open overleg aan te gaan en dan maar te zien. Er zat inderdaad
een raamwerkje bij.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! "In den blinde" is een opmerking van de heer Van Gelder en
niet van mij.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Nu ben ik even stil.
 
 Voorzitter! Er is op zijn minst sprake van een tweede reden waarom wij
gezegd hebben, dat de minister terug moest naar het kabinet en met een beter
voorstel kon terugkomen. Dat was met name de erkenning van het feit, dat het
bijna niet mogelijk zou zijn om 500 mln. structureel te bezuinigingen omdat
er al zoveel op de instellingen was afgekomen, althans niet zolang je het
betere in plaats van het goede wilt laten komen. Wij wilden niet de kwaliteit
van de instellingen onderuit halen. Het heeft mijn fractie deugd gedaan dat
de minister erin geslaagd is om tot een temporisering en op een aantal terreinen
tot een aanpassing van het bezuinigingsbedrag te komen. De Kamer, althans
de PvdA-fractie, heeft de minister dus twee keer opgeroepen om terug te gaan
naar de gesprekstafel, binnen het raamwerk van het regeerakkoord, waarvan
zojuist is vastgesteld dat dit genuanceerder bekeken kan worden dan in augustus.
Dat gebeurde eerst bij de behandeling van de begroting van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen. Wij hebben de minister met name gevraagd om een pakket op
tafel te leggen waarmee de patstelling doorbroken kon worden. Wij hebben de
minister eind december gevraagd om tot een meer gelijkwaardig pakket te komen.
Wat ons betreft verdient de minister veel waardering, want hij is erin geslaagd
om het pakket aan te passen. Wat ons betreft kan worden geconcludeerd dat
er hard is gewerkt, door zowel de minister en de ambtenaren als de instellingen,
om tot dit resultaat te komen. De tijd zal moeten leren of eind goed, al goed
is. Maar één ding vind ik grote winst van dit resultaat. Dat
is dat de studenten direct erbij worden betrokken en in een direct contact
met de instellingen kunnen praten over iets wat zij al jaren willen, namelijk
studeerbaarheid van de programma's.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik krijg tranen in mijn ogen van de waardering die nu wordt
uitgesproken.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Dat was ook ongeveer de bedoeling. Dus het werkt!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het zijn soms vreugdetranen, maar soms tranen van verdriet. Als je met
studenten gaat praten, hoor je dat zij anders tegen de zaak aankijken. Maar
dat terzijde. Hoe kan de heer Van Gelder nu zulk een verhaal houden? Hij is
twee keer genoodzaakt geweest om de minister terug te sturen. Wat heeft dat
te maken met de geloofwaardigheid van het beleid van de minister? En dan komt
er een resultaat uit waarvan een ieder die goed naar de cijfers kijkt, zal
zeggen dat de problemen voor een deel zijn weggeschoven. Dat heeft toch helemaal
niets meer te maken met geloofwaardigheid en consistentie?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Voorzitter! Ik wil daar eerlijk in zijn. Ik heb willen aantonen dat in
het regeerakkoord een aantal concrete uitspraken zijn gedaan waarvan in de
loop van de tijd blijkt – dus op het moment dat daarover reëel
wordt gesproken met instellingen – dat zij in het genoemde tijdsbestek
niet haalbaar zijn. De opdracht van de PvdA is geen andere geweest dan te
kijken hoe het proces van overleg, waarbij eindelijk kan worden gesproken
over een aantal inhoudelijke aspecten die van belang zijn voor de toekomst
van de HO-instellingen, weer op gang kan worden gebracht. In dat proces heeft
met name de PvdA de minister twee keer gevraagd om terug te gaan naar het
kabinet. Ik stel vast dat de minister erin is geslaagd om het kabinet zover
te krijgen om voltallig een aantal uitspraken te doen die hebben kunnen leiden
tot het resultaat dat nu voorligt. Dan ben ik zo vrij en zo open om te zeggen:
petje af, minister, ik vind het knap dat u dat heeft bereikt! Het proces kan
nu eindelijk worden aangevangen. Er kan nu eindelijk een inhoudelijke discussie
plaatsvinden. De belemmeringen die in eerste instantie werden gevonden in
de financiële randvoorwaarden zijn over en weer op een acceptabele wijze
opgelost.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Hier past de erkenning dat het regeerakkoord op dit punt niet deugt en
te snel is opgeschreven. Ik wijs dan op de taakstelling en de invulling. Als
ik wel ben ingelicht, is de heer Nuis geïnterviewd door Folia, het weekblad
voor de universiteit van Amsterdam. Dat interview komt morgen uit. Daarin
geeft de heer Nuis een terugblik op de formatie. Het is natuurlijk mogelijk
dat het interview wordt gewijzigd na dit debat. Dat weet ik natuurlijk niet.
Maar de heer Van Gelder moet beslist kennis nemen van dat interview.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 U of ik?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U. Ik heb het al gezien.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Ik heb het nog niet gezien. Ik zie interviews altijd pas als ze gepubliceerd
worden. Niet eerder.
 
 Voorzitter! Ik meen dat mijn uitlatingen over het regeerakkoord en over
de opdracht die wij onszelf hebben gegeven voldoende duidelijk zijn. Dat staat
los van de vraag of het regeerakkoord te snel is opgeschreven. Het heeft geleid
tot een open discussie. Het heeft geleid tot de erkenning van een aantal problemen
die aan de opdracht vastzaten. Ik ben de minister er erkentelijk voor dat
hij erin is geslaagd om samen met zijn collega's in het kabinet tot een resultaat
te komen dat in ieder geval een basis biedt voor een inhoudelijke discussie.
 
 Hopelijk heeft deze periode een bijdrage kunnen leveren aan het verkleinen
van de kloof tussen politiek en hoger onderwijs. Oud-staatssecretaris Cohen
heeft daarover een aantal behartigenswaardige opmerkingen gemaakt. Zowel wij
als de instellingen hebben kunnen leren van dit proces. Dan wijs ik er allereerst
op dat de politiek een aantal taken en zaken kan agenderen. Dat is het recht
van de politiek. Maar omgekeerd mag de politiek er niet blind voor zijn dat
er in de realiteit ontwikkelingen zijn die het niet zo een, twee, drie mogelijk
maken om invulling te geven aan die zaken en taken. De realiteit is weerbarstiger
en ingewikkelder dan wij vaak denken. En dus is het heel moeilijk om al te
gemakkelijke uniforme oplossingen te bieden voor de problemen. Dat gaat zeker
niet in een systeem waar de maat der dingen niet alleen is wat wij wenselijk
achten, maar vooral hoe er internationaal tegenaan wordt gekeken. Veel opleidingsprogramma's
en pakketten kunnen wij vanuit onze studeerkamer bedenken en uitwerken, maar
uiteindelijk is het vaak de vraag hoe men er internationaal tegen aankijkt.
Het gaat dus niet om een blauwdruk voor het HBO en het WO. De oplossing moet
concreet worden gezocht in overleg. Ik hoop en ga ervan uit dat de zoektocht
waarvoor wij staan en waarvan de contouren enigszins zichtbaar en geschetst
zijn, in de komende tijd leidt tot een bredere basis voor een stelsel van
hoger onderwijs dat op weg naar het jaar 2000 zijn taken beter kan verstaan.
 
 Voorzitter! Ik wil afronden met een paar concrete opmerkingen over het
resultaat dat voorligt. Bij het resultaat van eind december hebben wij als
PvdA-fractie de studeerbaarheid als toetssteen gehanteerd: als het collegegeld
wordt verhoogd, het liefst zo weinig mogelijk, dan moet de studeerbaarheid
verbeterd en gegarandeerd worden. Verder maak ik opmerkingen over de efficiency
in het systeem, de macro-doelmatigheid, zoals dat zo mooi wordt uitgedrukt.
Voorts heb ik een aantal opmerkingen over het personeelsbeleid.
 
 Er ligt nu een verhoging van het collegegeld voor van ƒ 500. Het
blijft fors, maar wat ons betreft is het in breder verband acceptabel, zeker
als wij in toenemende mate een relatie kunnen leggen met discussies over studiefinanciering
en als duidelijk blijkt – dat is voor ons het uitgangspunt – dat
de toegankelijkheid van het onderwijs er niet onder zal lijden. Zeer essentieel
is dat de studenten zelf in hun brief een groot aantal suggesties hebben aangedragen
om de studeerbaarheid te vergroten en ook bereid zijn daarover te praten.
Wel rijst in het kader van het werkprogramma kwaliteit en studeerbaarheid
een aantal vragen.
 
 De eerste vraag betreft de problemen op korte en lange termijn. Op korte
termijn speelt wellicht al de invoering van een studiefinanciering gekoppeld
aan de cursusduur. Dat betekent dat op korte termijn al zichtbaar zal moeten
zijn dat de studeerbaarheid verbetert. De werkgroep kan praten over allerlei
thema's die ook op de middellange termijn aan de orde komen.
Ik hoop evenwel dat wij ervan uit mogen gaan dat de minister zich ervoor wil
inspannen dat op korte en langere termijn kan worden gewerkt aan een verbetering
van de studeerbaarheid.
 
 In dat verband vind ik ook relevant wat mevrouw De Vries naar voren heeft
gebracht, te weten de bestuursstructuur. Het kan niet zo zijn dat er afspraken
worden gemaakt met de VSNU en de instellingen en dat uiteindelijk in de instellingen
zelf de vakgroepen of de faculteiten zouden zeggen: leuke afspraken, maar
daar hoeven wij ons niet aan te houden.
 
 Niet in de laatste plaats speelt het probleem van het personeelsbeleid.
Ik vind het jammer dat de vakorganisaties nog voor geen millimeter betrokken
zijn in dit overleg. Als de beoordelingssystemen van personeel aan de orde
moeten komen, dan mag dat niet straks stuiten op de vraag of de werknemers
wel bereid zijn een bijdrage aan dit proces te leveren. Ik vraag de minister
dan ook of hij bereid is zo snel mogelijk het overleg met de vakorganisaties
verder gestalte te geven om te voorkomen dat straks op dat terrein een grote
hinderpaal rijst.
 
 Voorzitter! Ik vind dat er een goede basis ligt voor een inhoudelijke
discussie. Het is een niet in alle opzichten mooi resultaat, maar wij moeten
op een aantal terreinen snel duidelijkheid krijgen. In het proces dat wij
nu ingaan moeten wij zo snel mogelijk kunnen inspelen op belemmeringen op
de weg naar verbetering van de kwaliteit. Die kunnen gelegen zijn in het personeelsbeleid
en ook in de bestuursstructuur. Ik hoop dat de minister daaraan wil werken.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De heer Van Gelder dringt aan op resultaten op korte termijn
op het punt van de kwaliteitsverbetering van het onderwijs. Welke consequenties
zal hij daaraan verbinden, als blijkt dat zijn verwachting niet uitkomt en
dat er op korte termijn geen resultaten zijn geboekt met de kwaliteitsverbetering?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Voorzitter! Mijn opmerkingen zijn erop gericht dat er nu een overleg tot
stand komt tussen studenten, instellingen en de minister over de studeerbaarheid.
Daar tegenover staat dat een verhoging van het collegegeld alleen acceptabel
is, als ook duidelijk zichtbaar is dat er wordt gewerkt aan de studeerbaarheid.
Het probleem is alleen dat wij ook andere discussies voeren. Ik zou het dan
ook raadzaam vinden dat de instellingen zelf nagaan hoe met name in de propaedeuse
de opvang van jongeren beter geregeld kan worden, als er straks een studiefinanciering
komt voor een cursusduur van vier jaar.
 
 De heer Rabbae vraagt mij nu wat ik daar tegenover stel. Dat komt aan
de orde op het moment dat wij over de studiefinanciering in relatie tot de
cursusduur spreken. Ik geef nu het signaal mee dat het verbeteren van de studeerbaarheid
geen lange-termijndiscussie is en mag zijn, maar dat het ook van belang is
om er op korte termijn naar te kijken. Ik garandeer u dat instellingen donders
goed in de gaten hebben wat er op hen afkomt en daar nu ook al aan werken.
Ik zou dat graag verbreed willen zien.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 U verbindt net als de minister de verhoging van het collegegeld aan de
kwaliteitsverhoging van het onderwijs. Betekent dit dat u, als blijkt dat
die kwaliteitsverhoging niet wordt gehaald, op dat moment ook de verhoging
van het collegegeld aan de orde stelt?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Wij hebben van meet af aan gezegd dat wat ons betreft een verhoging van
het collegegeld alleen acceptabel is, als een duidelijke verbetering van de
kwaliteit van het onderwijs en de studeerbaarheid aan de orde is. Als dat
niet van de grond komt, moet worden bekeken waar dat aan ligt. Ik ga er vooralsnog
van uit dat de instellingen nu duidelijk weten waar zij aan gehouden zijn
en dat de studenten bereid zijn een bijdrage aan de discussie te leveren.
Ik ga dus uit van een positieve instelling. Wij zullen van jaar op jaar –
het collegegeld wordt wettelijk vastgelegd – moeten bekijken of er inderdaad
sprake is van een opmars, een duidelijk zichtbare verbetering van de studeerbaarheid.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dus u zegt hier toe – tenminste, dat verwacht ik van u – dat
u, als in de loop van dit jaar nog blijkt dat er geen vordering is geboekt
inzake de kwaliteitsverbetering, in ieder geval niet akkoord zult gaan met
de verhoging van het collegegeld voor het komende jaar.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Volgens mij is een collegegeldverhoging pas in 1996 aan de orde, en dus
is er gelukkig nog enige tijd om te zien, of de instellingen de afspraken
die nu gemaakt zijn, ook serieus waar willen maken. De grote toetssteen voor
ons is natuurlijk om te beoordelen, hoe je een directe relatie kunt leggen
tussen inspanningsverbeteringen in het kader van de studeerbaarheid, en de
effectiviteit daarvan. Op sommige terreinen zul je straks wellicht de instellingen
op dat terrein kunnen aanspreken, maar niet op alle. Maar ik vind het reëel
dat studenten en instellingen over en weer weten dat deze discussie, die nu
gevoerd gaat worden, geen vrijblijvende discussie is, en dat wij aan de hand
van wat we straks kunnen beoordelen en waarover we moeten praten in relatie
met de collegegeldverhogingen, ook ons oordeel zullen vellen op basis van
wat er dan op tafel komt en de inspanningen die de instellingen voor hun rekening
nemen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De heer Van Gelder gaat in reactie op vragen van de heer Rabbae wat verder
in zijn kanttekeningen – ik prijs dat – dan mevrouw De Vries over
het opnieuw beoordelen. Ik stel hem ook de vraag, wat er moet gebeuren, wanneer
blijkt dat sommige instellingen wel voldoen aan de kwaliteitstoets en de studeerbaarheidstoets,
en andere niet. Ziet hij dan mogelijkheden voor differentiatie in collegegelden,
of hoe moet dat?
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Het lijkt mij moeilijk om te differentiëren in collegegelden, maar
ik kan mij wel voorstellen dat je in de afdracht van de instellingen daarmee
enigszins rekening houdt. Maar ik vind het nu te vroeg om over allerlei modaliteiten
in die richting te gaan praten. U zult het misschien verbazingwekkend vinden,
maar ik ga er nu echt van uit dat we over en weer door de inspanningen die
gepleegd zijn een klimaat hebben weten te creëren, waarin instellingen
weten wat de politiek van ze verwacht, en waarin de politiek althans wat mijn
fractie betreft open is en toegeeft een aantal fouten te hebben gemaakt, maar
wel voort te willen gaan op de inhoude lijke weg die wordt
bewandeld. Daarop zullen wij de instellingen afrekenen, en ik ga ervan uit
dat die signalen over en weer voldoende duidelijk zijn om nu met een positieve
instelling dat overleg in te gaan. "Als, als, als, als... dan, dan, dan, dan".
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! De minister van Onderwijs is eruit, hij heeft zijn kerstreces
kennelijk goed doorgebracht: zoals altijd vlijtig, creatief en flexibel. Wie
had anders verwacht dan dat hij aan het eind van de rit toch met iets terug
zou komen? Met dat "iets" zijn de coalitiepartners het, zo te zien en te horen,
eens. Van minister Ritzen is bekend dat hij zeer creatief is. De vraag is
natuurlijk, of dat wel te allen tijde een kwaliteit is. Ik weet dat, als je
heel star bent, je vastgeroest kunt raken, maar flexibele mensen kunnen soms
bereid zijn om slangen in te slikken. Maar goed, dat is politieke lijn die
kennelijk is gekozen, en wij zullen deze lijn met de minister volgen.
 
 Er is nu kennelijk sprake van een echt akkoord, want wij hebben de instellingen
niet meer horen klagen. In die zin is het akkoord dus definitief. Alleen van
de studenten horen wij protesten tegen de collegegeldverhoging. Dat is terecht,
want zij zijn de huilende derde. Het is niet de heer Lansink die de tranen
moet opvangen van de heer Van Gelder, maar het zijn de studenten, die de tranen
moeten gaan produceren als het gaat om de begeleiding van dit akkoord.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Erkent u dat de studenten nu voor het eerst sinds jaren in een formeel
overleg met de instellingen kunnen praten over de studeerbaarheid van het
onderwijs? Dat is echt uniek, en dat is de grote winst van dit akkoord.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Koffie drinken met de minister is niet de maatstaf waaraan een overleg
moet worden afgemeten. Ik heb tot nu toe van de studenten begrepen dat zij
niet datgene hebben bereikt wat zij nastreefden. Ik neem aan dat zij dat ook
terecht hebben geconstateerd. Alleen praten met de minister is dus geen prestatie.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Praten alleen niet, en koffie drinken mag er ook nog bij, maar het is
uniek dat nu formeel vastligt dat een gesprek met de instellingen plaatsvindt
over een betere aanpak van het onderwijs, want tot die uitspraak waren de
instellingen tot nu toe niet bereid.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Vandaar ook mijn vragen van zoëven. Die afspraak kan alleen handen
en voeten krijgen – ik hoop dat u zich daarvoor inzet – als u
en naar ik hoop de hele Kamer de zaak zodanig willen aanpakken, dat die afspraken
over studeerbaarheid inderdaad serieus worden genomen. Het mag niet zo zijn
dat er een soort konijn uit de hoed van minister Ritzen wordt getoverd om
de studenten aan het lijntje te houden. Ik zeg het maar keihard, want het
lijkt mij goed om de zaken open en eerlijk met elkaar te bespreken. Dan heb
ik er wel vertrouwen in. Vandaar mijn vraag, of men bereid is om consequenties
te verbinden aan het feit dat de kwaliteit van het onderwijs niet verbeterd
zou worden als het gaat om de collegegelden. In eerste instantie deed de minister
heel voorzichtig en aarzelend. Later kwam hij een beetje in onze richting.
Ik hoop dat hij samen met ons aan deze afspraak wil vasthouden, zodat het
voor studenten duidelijk wordt. Bij het hoger onderwijs gaat het namelijk
om de studenten en niemand anders. Dat is de belangrijkste partij hierbij.
De rest bestaat uit mensen die pogingen doen om van deze studenten de beste
studenten te maken.
 
 Achter de collegegeldverhoging zie ik eerlijk gezegd geen ratio. Het is
een arbitrair bedrag. Het had ook ƒ 1000 kunnen zijn als de politiek
dat had geaccordeerd. Is het niet juist dat de minister een aantal jaren geleden
in dit huis – ik zat er toen nog niet in, vandaar dat ik mij voorzichtig
uitdruk – heeft geopperd dat de collegegelden op een gegeven moment
in de richting van 10% van de onderwijskosten moeten gaan? Als dit niet juist
is, kan de minister mij corrigeren en zal ik dat accepteren. Als het wel juist
is, vraag ik hem of hij daar bij de verhoging van de collegegelden aan heeft
gedacht of dat het een onderhandelingsresultaat is van de gesprekken met de
instellingen.
 
 Er is een koppeling gemaakt tussen de verhoging van het collegegeld en
de kwaliteit van het onderwijs. Dat is een goede zaak, maar het is een geluk
bij een ongeluk. Oorspronkelijk ging het er namelijk alleen om 1,5 mld. bij
de instellingen en studenten weg te halen en niet om de kwaliteit van het
onderwijs. Wij zullen echter deze kans aangrijpen om te helpen de kwaliteit
van het onderwijs te verbeteren. Het is daarom goed om het volgende te stellen.
In gesprekken die ik de laatste tijd heb gevoerd met mensen uit de instellingen
van hoger onderwijs en hogescholen, is mij duidelijk geworden dat de cultuur
van de instellingen van hoger onderwijs anders is geworden. Men geeft steeds
meer prioriteit aan het onderzoek in plaats van aan het onderwijs. Voor een
deel is het departement daaraan schuldig. De politiek misschien ook wel. De
cultuur moet dus veranderd worden, willen wij in de richting van studenten
iets aan de kwaliteit van het onderwijs kunnen doen.
 
 Er bestaat dus een duidelijke koppeling tussen de kwaliteit en het collegegeld.
Is de minister bereid, hier toe te zeggen dat hij jaarlijks zal bekijken of
de collegegelden, afhankelijk van de bereikte resultaten met betrekking tot
de kwaliteitsverbetering, moeten worden verhoogd of niet? Dan weten wij dat
hij deze zaak serieus aanpakt.
 
 De minister heeft in de Volkskrant een uitspraak gedaan over de basisbeurs.
Hij zei dat er nu de rust is om te spreken over een nieuw systeem. Wil hij
in deze rust ook aandacht schenken aan het systeem van academische belasting?
Hij heeft daar een tijdje geleden negatief over gesproken. Ik vraag opnieuw
zijn aandacht voor dit onderwerp.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Na het debat in december heeft de Kamer aan de
minister en de staatssecretaris een boodschap meegegeven. De collegegeldverhoging
moest lager, meer gefaseerd en meer geconditioneerd en er moest een koppeling
gelegd worden tussen de bijdrage van de studenten en datgene wat ze ervoor
kregen. Kortom, de kwaliteit van het onderwijs en de studeerbaarheid moesten
verbeterd worden en de instellingen moesten serieus kijken naar een grotere
bijdrage aan de bezuinigingen. Vandaag praten wij erover of
het kabinet aan dit verzoek heeft voldaan.
 
 In de brief van 27 januari staat een aantal zeer belangrijke punten, vooral
op het gebied van kwaliteit en overleg. Mijn fractie oordeelt zeer positief
over het overeengekomen werkprogramma kwaliteit en studeerbaarheid, waaraan
VSNU, HBO-raad, LSVB en ISO zich hebben gecommiteerd. Hierbij komen onder
andere aan de orde de onderwijsorganisatie, de studentenvoorzieningen en het
personeelsbeleid, inclusief functiewaardering en didactische kwaliteiten.
Ook gaat het om duidelijke afspraken tussen studenten en instellingen waarbij
een wederzijdse aansprakelijkheid geldt. Dit is een nooit eerder vertoonde
ontwikkeling. Daarbij is voor ons ook de betrokkenheid van de studenten bij
een en ander van groot belang. Ik wil niet zo ver gaan om te zeggen dat dit
alles een gevolg is van de bezuinigingen, maar door alle strubbelingen en
discussies zijn wel de messen gescherpt met als gevolg een stroomversnelling
in de onderhandelingen.
 
 De fractie van D66 heeft vertrouwen in de stuurgroep die een en ander
op poten zal zetten. Maar, voorzitter, wij gaan er wel van uit dat die stuurgroep
met voortvarendheid aan het werk gaat en op tijd klaar is met de werkzaamheden.
In de brief wordt in dit verband de datum van 1 juli 1995 genoemd. Vooral
het onderdeel studeerbaarheid speelt voor ons een zeer belangrijke rol. Ten
aanzien van de inhoud wordt druk op de ketel gezet door middel van het zogenaamde
studeerbaarheidsfonds, maar er is ook een tijdsdruk. Een onderdeel van het
budgettaire beeld wordt gevormd door de in te voeren prestatiebeurs. Overigens,
wanneer kunnen wij het wetsvoorstel op dit punt tegemoetzien? Bij het invoeren
van de prestatiebeurs is een goede studeerbaarheid – waardoor het uitgangspunt
financiering is gelijk aan cursusduur aanvaardbaar wordt – zeer essentieel.
Ik heb dit al eerder gezegd, onder andere bij de behandeling van de begroting.
Als gevolg van de genoemde dwarsverbanden moet de stuurgroep haar huiswerk
absoluut op tijd af hebben. Op dit punt wil ik graag door de minister gerustgesteld
worden.
 
 Voorzitter! De bezuinigingen van de instellingen zelf. Dit blijft een
moeilijke zaak. Wij kunnen volgens de brief op langere termijn actie verwachten
op het gebied van de overhead, van een doelmatige organisatie, van de spreiding
van studierichtingen en van een personeelsbeleid dat toegesneden is op een
flexibele organisatie. Die gebieden hebben wij al eerder genoemd en spreken
ons dus aan. Voorzitter! Levert dit alles nu veel bezuinigingen op? Het resultaat
is matig, maar voor ons acceptabel.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 In het debat van 21 december jl. heeft zowel mevrouw De Vries als u verwezen
naar het rapport van de technische werkgroep. Deze befaamde werkgroep heeft
allerlei mogelijke bezuinigingsplannen met een opbrengst variërend van
13 mln. tot 600 mln. gepresenteerd. Ik hoor u daar niet meer over. Is dit
alles voor u nu volledig van de baan?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Zeker niet! Ik heb toen onder andere het terrein van de overhead genoemd
en ook dat van de studierichtingen. Er kunnen studierichtingen worden samengevoegd
en hier en daar kan een studierichting worden opgeheven. Ik heb er ook op
gewezen dat het personeelsbeleid flexibeler moet worden. Deze punten kwamen
aan de orde in het rapport van de technische werkgroep. Ik heb daar dan ook
via een aantal voorbeelden naar verwezen. Tot mijn genoegen zie ik in de brief
van de minister een aantal van die punten – onder andere de verbetering
van de efficiency – weer terug.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik doel natuurlijk ook op de financiële taakstelling. In het rapport
van de technische werkgroepen werden substantiële maatregelen genoemd,
zoals het samenvoegen van faculteiten en het beperken van de mogelijkheden
van kleine universiteiten. Op 21 december hebben mevrouw De Vries en u erop
gewezen dat de ombuigingstaakstellingen te beperkt waren. U heeft dit toen
naar voren gebracht omdat u met z'n drieën voor het debat had besloten
om de voorgestelde collegegeldverhoging niet te accepteren. Ik maak uit uw
beschouwing van vandaag op dat dit voor u een gesloten boek is. Dat vind ik
mooi, want ik heb de omvang van de bezuinigingen steeds aangevochten. De minister
komt nu in de brief tot een bedrag van 60 mln. plus hetgeen er al in de pijplijn
zat, namelijk 64 mln. plus 69 mln.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Ik heb toen niet zozeer de hoogte aangeduid van de bedragen die in het
rapport van de technische werkgroep stonden, alswel de mogelijkheden die werden
genoemd om te bezuinigen. Ik heb mij niet uitgesproken over bedragen. Ik weet
nog dat ik naar aanleiding van interrupties uitdrukkelijk heb gezegd dat ik
mij niet op bedragen wilde vastleggen, omdat ik wilde afwachten wat er uit
de onderhandelingen zou komen.
 
 Voorts heb ik toen gezegd wat voor mij een van de belangrijkste zaken
was – het ging bij wijze van spreken om een mentaliteitsverandering
van de instellingen – namelijk de bereidheid om serieus te kijken naar
wat mogelijk was. Nu heb ik de indruk dat zij dit inderdaad serieus hebben
gedaan. Als blijkt dat dit, zelfs na grote inspanningen, minder hoog uitkomt
dan wij wellicht hadden gedacht, dan accepteer ik dat. Dat is het punt waar
het op dit moment om gaat. Wat in de brief is aangegeven, is een lange-termijnvisie
op het serieus bekijken van de efficiency. Daarin komen de zaken naar voren
die ook al genoemd zijn in eerdere debatten en in het rapport van de technische
werkgroep. Ik zeg dan ook: dit ligt op onze lijn, ga zo door en handhaaf de
bereidheid om aan de bezuinigingen mee te werken.
 
 Ik maak ten slotte enkele opmerkingen over de collegegeldverhoging. Deze
is teruggebracht van ƒ 1000 tot ƒ 500, met daarbij gelukkig
nog steeds de compensatie voor de lage inkomens. Wij gaan daarmee akkoord,
vooral omdat het eerder genoemde werkprogramma er ligt en omdat het zogenaamde
studeerbaarheidsfonds ingezet zal worden voor de verbetering van de kwaliteit
van de onderwijsprogramma's. Ter zake willen wij overigens wel de vinger aan
de pols houden en wij willen daarom graag de toezegging van de minister dat
de Kamer, bijvoorbeeld bij de begroting voor 1996, een overzicht krijgt van
de stand van zaken.
 
 Mijnheer de voorzitter! Er zit op het ogenblik veel in de pijplijn, zoals
een beperking van de verblijfsduur, de selectie, de bestuursstructuur van
 de instellingen en ook de bekostiging. Dit alles hoort bij
de stelselherziening. Wij zien dan ook met veel belangstelling de resultaten
tegemoet van het debat dat georganiseerd zal worden door de werkgroep onder
leiding van de staatssecretaris. De inbreng in het debat van derden –
bijvoorbeeld het bedrijfsleven en andere deskundigen, waaronder de WRR, die
gisteren zijn rapport uitbracht – achten wij zeer belangrijk. Kortom,
wij kijken uit naar het ontwikkelingsplan hoger onderwijs.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Mevrouw Jorritsma gaat akkoord met de collegegeldverhoging omdat deze
is gekoppeld aan de studeerbaarheid van de programma's. Wil dat zeggen dat
zij deze verhoging had afgewezen wanneer er geen sprake zou zijn van studeerbaarheid?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Tijdens het debat in december heb ik heel duidelijk gesteld dat wij vinden
dat er een bepaalde samenhang moet zijn tussen datgene wat je betaalt en datgene
wat je ervoor krijgt. Een van de allerbelangrijkste onderdelen van de boodschap
waarmee de bewindslieden zijn weggegaan, was dat gezorgd moest worden voor
een duidelijke mogelijkheid om de studeerbaarheid en de kwaliteit van het
onderwijs, mede in samenwerking met de studenten, te verbeteren. Voor ons
was dat inderdaad een voorwaarde om hiermee akkoord te gaan. Ik ben dan ook
buitengewoon tevreden met de manier waarop dit aangepakt zal worden. Dit is
een van de redenen om hiermee akkoord te gaan, maar wij willen wel op de hoogte
gehouden worden.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dat is fijn om te horen, maar betekent dit dat mevrouw Jorritsma bereid
is, consequenties te verbinden aan de eventualiteit dat er helemaal niets
terechtkomt van de kwaliteitsverbetering?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 De mensen die hier nu al maandenlang mee bezig zijn – de instellingen,
de studenten en de minister – zullen er ongetwijfeld voor zorgen dat
er wel wat van terechtkomt. Ik heb inderdaad het vertrouwen dat dit in orde
komt. Ik wil dat wel graag horen en vandaar ook mijn desbetreffende verzoek
aan de minister, maar ik ga ervan uit dat dit gebeurt en dat het op die manier
blijft functioneren. Daar zullen onder andere de studenten heus wel voor zorgen,
want nu hebben zij hun kans.
 
 Mijn laatste opmerking betreft wat genoemd wordt de cohortbenadering.
De veel gehoorde kritiek dat op het punt van de financiële situatie van
studenten tijdens hun studie de ene verandering over de andere aanpassing
heen buitelde, is mijns inziens wel terecht. Ik ga er dan ook van uit dat
met de cohortbenadering wordt bedoeld "rust aan het front", niet alleen naar
de letter, maar ook naar de geest. Dat hoeft en dat kan natuurlijk geen eeuwige
rust zijn, maar in ieder geval wel voor de komende jaren.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Sinds het akkoord over de halvering van de aanvankelijk
voorgenomen collegegeldverhoging lijkt de rust in het hoger onderwijs wat
weergekeerd. Ik zeg "lijkt", want er moet nog een heleboel gebeuren in het
hoger onderwijs, in het stelsel, de opleidingen en de inrichting ervan, de
bestuursstructuur enz. Het beurzenstelsel wordt op voorhand al ter discussie
gesteld. De studenten houden zich inmiddels redelijk rustig. Heeft de bekende
tactiek gewerkt door eerst een enorme maatregel aan te kondigen en die vervolgens
onder druk van de reacties met maar liefst de helft te verlagen? Wie durft
er dan nog ontevreden te zijn als een lastenverzwaring van ƒ 1000 wordt
beperkt tot maar ƒ 500. De SGP-fractie vindt zo'n tactiek toch niet
je ware.
 
 Tijdens het vorige debat over het hoger onderwijs hebben wij er al op
gewezen dat wij openstaan voor de discussie over de betaalbaarheid van ons
onderwijsstelsel, de hoogte van de collegegelden en de studiefinanciering.
Dat moet echter wel op een fatsoenlijke en vooral inhoudelijk verantwoorde
manier gebeuren. Daaraan heeft het, zoals wij allen hebben kunnen constateren,
in het recente verleden geschort. De discussie over het hoger onderwijs is
nu in volle gang – laten wij hopen dat er iets van terechtkomt –
maar de studenten worden geacht zich alvast neer te leggen bij een verhoging
van het collegegeld met ƒ 500. De SGP-fractie is er nog steeds niet
echt van overtuigd dat de verhoging met zo'n bedrag noodzakelijk is. Er zijn
alternatieven, bijvoorbeeld in de sfeer van de OV-kaart. Ik denk aan beperking
tot een bepaald traject of tot een aantal kilometers, zo mogelijk via een
chipcard, snelbusnet en zelfs volledige afschaffing. Het zijn suggesties die
rondzingen.
 
 Voorzitter! De SGP-fractie vindt het positief dat de aanpak van de kwaliteit
en studeerbaarheid door deze situatie eindelijk een flinke impuls krijgt.
Sommige woordvoerders suggereren dat dit nieuw is en dat het nu echt gaat
gebeuren. Ik herinner er toch maar aan dat wij die eis in het recente verleden
ook hadden gesteld, gekoppeld aan studiefinancieringsmaatregelen. Met leedwezen
moet ik constateren dat daar niet veel van terechtgekomen is. Ik hoop dat
het nu wel echt gaat gebeuren. Overigens is het merkwaardig dat na een zwaar
verhaal over forse bezuinigingen en collegegeldverhogingen – een verhaal
gehouden door de instellingen zelf – nu opeens 500 mln. verspreid over
drie jaar beschikbaar komt voor een studeerbaarheidsfonds.
 
 Instellingen en studenten zullen elkaar terecht op hun presteren aan mogen
spreken. De studenten gaan een hoger collegegeld betalen. Daar dient iets
tegenover te staan. De kwaliteit en studeerbaarheid van de opleidingen zullen
worden verbeterd, aldus het akkoord, maar daarvoor dient dan nog wel het een
en ander te gebeuren. De verhogingen c.q. bezuinigingen zijn echter al ingeboekt.
Hoe wordt gegarandeerd dat, als in september 1996 met de eerste stap wordt
verhoogd, de kwaliteit en studeerbaarheid dan inderdaad op het vereiste peil
zijn? Is nu de minister zo eerlijk om, indien dat niet het geval is, de collegegeldverhoging
uit te stellen? Een en ander is nu gekoppeld in de verkoop; het moet natuurlijk
geen koppelverkoop worden, waarbij één geleding straks het nakijken
heeft. Zal dan de collegegeldverhoging worden uitgesteld, zo nodig alleen
voor bepaalde opleidingen? Voor wiens rekening komt dat dan, voor die van
de regering of die van de instellingen?
 
 De SGP-fractie vindt het een goed en realistisch streven om de studieduur
en cursusduur dichter bij elkaar te brengen, zelfs te streven naar
een gelijke duur. Uiteraard moet dan rekening gehouden worden met bijzondere
omstandigheden. Ik noem inzet voor bestuurswerk, werk voor studentenverenigingen,
ondervonden ziekte enz. Daar moeten goede regelingen voor zijn, maar voor
de normale student mag het uitgangspunt studieduur is cursusduur in principe
worden gehanteerd.
 
 Voorzitter! De verhoging van het collegegeld moet worden gecompenseerd
in de aanvullende beurs. Het huidige stelsel voorziet daar gelukkig in. Wij
hopen dat de positie van de lagere en de middeninkomens een blijvend aandachtspunt
is voor de regering, ook in het kader van de studiefinanciering, historisch
zelfs in relatie tot de kinderbijslag, zoals collega Schutte terecht releveerde.
Overigens blijven wij het wat merkwaardig vinden dat de compensatie nu opeens
veel minder dan de helft blijkt te kosten. Eerst was het 200 mln. van de 400
mln. en nu blijkt het 57 mln. van 200 mln. te zijn. Daar zit dus geen rechtlijnigheid
in. Graag verneem ik een aanduiding van de reden.
 
 De SGP-fractie vindt het positief dat de regering bereid is, zich ervoor
in te spannen dat studenten geen verandering van hun rechtspositie ondervinden
gedurende hun studie. Wij zouden die inspanningsplicht willen verscherpen
tot een duidelijke garantie. Wil de minister die garantie geven?
 
 Over het beurzenstelsel is het laatste woord nog niet gezegd. Terecht
wordt opgemerkt dat de plaats van de basisbeurs nu wat onbestemd is. Ik wijs
op het interview met de minister in de Volkskrant van 11 februari jl. Dat
kan natuurlijk niet zo. Er zal snel een inhoudelijke en vooral open discussie
moeten worden gevoerd over de beurzen. Over een open discussie gesproken.
De regering heeft de Kamer een akkoord voorgelegd. Tussen regering en Kamer
moet een open discussie mogelijk zijn, ondanks dat akkoord. Wil de minister
dit bevestigen?
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! De RPF-fractie zegt de minister en de staatssecretaris
dank voor de brief. Nu is de Kamer in ieder geval in staat, verder te spreken
over de kwaliteit van en de toegankelijkheid tot het hoger onderwijs. Het
heeft er alle schijn van dat ons nu eindelijk een plan ter beoordeling is
voorgelegd dat op draagvlak kan rekenen. Door de schade en de schande die
zijn ontstaan na de bezuinigingsdoelstellingen van het regeerakkoord en de
collegegeldverhoging van ƒ 1000 lijkt de minister wijzer te zijn geworden.
Grote bezuinigingsdoelstellingen en plannen voor stelselwijziging kunnen niet
op een achternamiddag worden opgesteld, laat staan op een terrasje op een
mooie zomerdag.
 
 In de brief geven de minister en de staatssecretaris aan waar zij na rijp
beraad op inzetten. De rijksbijdrage aan hogescholen en universiteiten wordt
gefaseerd verlaagd, er wordt additioneel gekort en het collegegeld wordt verhoogd.
Het zou dan gaan om meer doelmatigheid, om het terugbrengen van het aantal
studentjaren en om verbetering van de kwaliteit van de onderwijsprogramma's.
De curieuze combinatie van bezuinigingen en verbetering van de kwaliteit van
het onderwijs deed een ingezonden-brievenschrijver onlangs verzuchten dat
wij dus eigenlijk altijd te veel geld hebben betaald voor slecht onderwijs.
Het lijkt er ook een beetje op dat het studeerbaarheidsfonds een doekje voor
het bloeden is. In dat verband vraag ik de minister of deze korting met 500
mln. eenmalig is. Is, vooruitlopend op de fundamentele discussie die wij nog
gaan krijgen, die korting wel te verantwoorden? Met andere woorden: kan blijken
dat, wanneer die fundamentele discussie is afgerond, er op dit punt sprake
is geweest van desinvestering? Ik ontvang graag een reactie van de minister
hierop.
 
 De bezuinigingen op korte termijn bleken niet haalbaar en op de langere
termijn moeten wij ook nog maar zien of het allemaal wel haalbaar is. Uiteindelijk
zijn er grote bedragen na 1998 ingeboekt. Ook dat moet blijken bij de fundamentele
discussie, vooral volgend jaar.
 
 Hoe wij het ook wenden of keren, de student zal op termijn ƒ 500
meer moeten betalen en dat blijft een fors bedrag. Hoewel in sommige gevallen
compensatie plaatsvindt, is onze fractie niet gelukkig met deze verhoging,
zeker niet in het licht van de voortdurende verschraling van het stelsel van
studiefinanciering. Kan de minister aangeven hoe de gepresenteerde plannen
zich verhouden tot wetsvoorstel 24025 betreffende aanpassing van de collegegeldbepalingen?
 
 Mijnheer de voorzitter! De RPF-fractie zal veel minder moeite hebben met
een fundamentele discussie over de aard, het doel en de kwaliteit van het
hoger onderwijs. Het zou, gezien de achterliggende, roerige maanden, heilzaam
zijn geweest wanneer wij zonder de druk van buitensporige bezuinigingsdoelstellingen
konden gaan spreken over de toekomst van het hoger onderwijs. Want ook in
deze brief worden de studeerbaarheid en de kwaliteit van het onderwijs in
één adem genoemd met efficiency en de collegegeldverhoging.
Onzes inziens moet het gaan om de vragen wat voor afgestudeerden wij willen,
wat kwalitatief en toegankelijk onderwijs is, hoe wij het HBO willen onderscheiden
van het WO en hoe onderwijs en onderzoek in het WO zich tot elkaar verhouden.
 
 Gisteren ontvingen wij het rapport "Hoger onderwijs in fasen" van de WRR.
Dit rapport mag met recht inhoudelijk worden genoemd. De toekomst van het
hoger onderwijs wordt daarin in een historisch, nationaal-maatschappelijk
en Europees perspectief geplaatst. De WRR wenst daarbij vast te houden aan
het onderscheid tussen WO en HBO. Het gaat hierbij om het verschil tussen
enerzijds het aankweken van een academisch denk- en werkniveau en anderzijds
een meer beroepsgericht karakter. Mijn fractie kan zich moeilijker vinden
in bepaalde concretiseringen van dit rapport. Een driejarige academische opleiding
lijkt ons te kort. Het lijkt erop dat de plannen van de staatssecretaris van
deze zomer nu, in WRR-gedaante, opnieuw het licht zien, zij het dat deze ideeën
nu wat meer doordacht overkomen. Hoe het ook zij, wij moeten naar een debat
over deze zaken toe. Immers, in 1996 zullen wij hierover besluiten moeten
nemen.
 
 Bij dat debat kan ook verder worden gesproken over het studeerbaarheidsfonds.
Het is opvallend dat in het kader van dit fonds de studenten en de instellingen
een duidelijke verantwoordelijkheid hebben gekregen. Echter, voor ons is de
politieke verantwoordelijkheid een beetje buiten beeld gebleven, bijvoorbeeld
waar het gaat om het ontwikkelen van criteria. Wij nemen aan dat ook de politiek,
de Kamer, daarbij wordt betrokken. Dat is van betekenis omdat
de toetsbaarheid wel degelijk een belangrijk punt zal worden; ook de vragen
van de heer Rabbae hebben daarop betrekking. Wie bepaalt uiteindelijk of de
beoogde kwaliteitsverbetering is gerealiseerd of niet?
 
 Uiteraard moet ook het stelsel van de studiefinanciering bij het genoemde
debat worden betrokken. De minister speelt met de gedachte om de hoogte van
de studiebeurzen meer afhankelijk van het inkomen van de ouders te maken.
Over dit principe valt best te praten maar het doel heiligt niet èlk
middel en de suggesties van de minister komen wel een beetje op die manier
bij ons over. Als men dit dan beslist wil, waarom dan niet eerder gedacht
aan het afschaffen van het onderscheid tussen de beurzen voor thuis- en uitwonenden?
 
 De fractie van de RPF heeft moeite met plannen die niet dezelfde context
hebben als die van het rapport van de WRR. De nu gemaakte afspraken missen
nog een fundamentele onderbouwing. Nog altijd worden de bewindslieden achtervolgd
door de ondoordacht opgestelde bezuinigingsdoelstellingen van het kabinet.
Echter, gelet op het brede draagvlak voor de nu voorgestelde maatregelen en
op de wenselijkheid van duidelijkheid, visie-ontwikkeling en rust in deze
sector, willen wij, met inachtneming van de zojuist geplaatste kanttekeningen,
de bewindslieden de gelegenheid bieden om de gemaakte afspraken verder uit
te werken. Op grond daarvan kunnen dan te zijner tijd ècht fundamentele
keuzen worden gemaakt.
 
 
 
 
 
 De heer Verkerk (AOV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Voor de komende jaren staat een uitgebreid programma
op stapel om in de nu aan de orde zijnde sector nieuwe bestuurlijke ontwikkelingen
in gang te zetten en in wetgeving vast te leggen. Het gaat om zaken als de
aanpassing van het stelsel van hoger onderwijs, een nieuw stelsel van studiefinanciering,
de verbetering van de efficiency op korte termijn en de vergroting van de
autonomie van de universiteiten. De uitkomst hiervan zal zijn: meer zelfstandigheid
voor het hoger onderwijs en het ministerie op afstand. Tijdige wetgeving zal
noodzakelijk zijn als de regering haar plannen wil doorzetten, omdat ook bezuinigingen
op langere termijn daarmee moeten worden bereikt.
 
 Voorzitter! Mijn fractie staat in beginsel niet afwijzend tegenover de
hoofdlijnen van het werkprogramma kwaliteit en studeerbaarheid dat de minister
heeft gepresenteerd. Mijn fractie hecht aan versterking van kwaliteit en studeerbaarheid
en aan het leggen van de verantwoordelijkheid waar deze behoort te liggen:
bij de instellingen van hoger onderwijs. Anderzijds zijn de belangen van de
studenten erg groot. Waarborgen met betrekking tot hun studie moeten blijven
bestaan. Onze fractie vindt het dan ook positief dat genoemd werkprogramma
uiteindelijk kan leiden tot concrete afspraken tussen studenten en instellingen,
uiteraard binnen de grenzen van bestaande of nieuwe wetgeving. De fractie
van het AOV hecht eraan dat een centrale plaats wordt gegeven aan de dienstverlening
aan de student, gericht op verbetering van de kwaliteit van de onderwijsprogramma's.
Dat de minister daarnaast vooral het accent wil leggen op goede begeleiding,
selectie en verwijzing in het propaedeutisch jaar, juichen wij toe. Te vaak
blijkt immers nog dat deze elementen ontbreken, met als gevolg een onjuiste
studiekeuze of, erger nog, het niet behalen van de propaedeuse. Wij vinden
het wèl jammer dat de minister als uitgangspunt de verkorting van de
verblijfstijd voor de gemiddelde student heeft gehanteerd. Dit zal voor veel
studierichtingen lang niet altijd de vereiste kwaliteit waarborgen. Ik denk
hierbij vooral aan de onderzoekscomponent.
 
 Voorzitter! Mijn fractie zou een ander traject hebben gekozen voor de
aanpassing van het stelsel van hoger onderwijs. Maar daarbij blijft voor onze
fractie de toegankelijkheid van het hoger onderwijs uitgangspunt, evenwel
met enkele kanttekeningen. Zo is onze fractie van mening dat voor bepaalde
hogere opleidingen de instroom van studenten beperkt kan worden met het oog
op het toenemend aantal werkloze academici. Om deze instroom te beperken,
zal allereerst de tweede fase van het voortgezet onderwijs verbeterd, ofte
wel verzwaard moeten worden. Deze herstructurering kan twee effecten hebben.
Ten eerste neemt het basisniveau van de aankomend student toe, waardoor deze
meer in staat moet worden geacht om de latere HBO- of universitaire opleiding
met goed gevolg te doorlopen, dus binnen de gestelde verblijfstijd van nu
gemiddeld vier jaar. Ten tweede zal op meer natuurlijke wijze de instroom
van nieuwe studenten afnemen.
 
 Het gevolg van deze door onze fractie bepleite herstructurering in het
voortraject kan zijn dat de universiteiten op een natuurlijker manier verkleind
worden, hetgeen onrust bij studerende studenten en personeel van de opleidingen
kan wegnemen. Tevens zal daarmee op korte termijn een beter evenwicht kunnen
ontstaan tussen vraag en aanbod. Deze maatregelen leveren volgens onze fractie
ook de nodige besparingen op.
 
 De AOV-fractie vraagt zich nog af of er niet ernstig moet worden nagedacht
over eventuele vormen van selectie aan de poort, met name bij die studierichtingen
waarbij er sprake is van een langdurige oververzadiging.
 
 Wij kunnen nochtans akkoord gaan met de voorgestelde verhoging van het
collegegeld. Uiteraard vragen wij aandacht voor de financieel zwakkere studenten.
Hier moet wel een kwaliteitsverhoging van het onderwijs tegenover staan. Met
deze misschien "sadder and wiser" geworden minister hebben wij daar wel vertrouwen
in.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij bespreken vandaag de resultaten van het overleg
dat de minister heeft gevoerd met instellingen en studentenorganisaties.
 
 Het verzet van de studenten en de instellingen, de periode van betrekkelijke
ellende, zoals de minister dit in de Volkskrant noemde, heeft zijn uitwerking
niet gemist. Het onwijze beleid is namelijk iets wijzer geworden door de inzet
van de studenten en hun organisaties.
 
 Zo is door dit verzet het werkprogramma kwaliteit en studeerbaarheid tot
stand gekomen. Dat is een gunstige ontwikkeling. De inhoud daarvan wordt door
zowel de instellingen als de studentenorganisaties onderschreven. Om die 
reden heeft de SP-fractie een redelijk vertrouwen in dit werkprogramma. Maar de praktijk zal natuurlijk nog wel moeten leren in hoeverre
de studenten daadwerkelijk invloed krijgen op de kwaliteit en de studeerbaarheid.
Wat dat betreft, moeten zowel de studenten als wij de vinger aan de pols houden.
 
 Het spreekt ons aan dat er overeenstemming is bereikt over het vastleggen
van wederzijdse verplichtingen tussen studenten en instellingen, die nu ook
aanspreekbaar zijn op hun prestaties. Het is ook belangrijk dat maatregelen
in de toekomst per lichting studenten van kracht zijn, de zogeheten cohortbenadering.
Ik heb dit begrip vertaald; aan mensen in mijn omgeving heb ik namelijk gevraagd
wat "cohort" betekent en zij kwamen allemaal bij Asterix uit.
 
 Door dit beleid ontstaat er een rechtszekerheid voor studenten gedurende
de hele studieperiode. Wat dit betreft, gaat het programma echter niet verder
dan een inspanningsverplichting van de zijde van de minister. Hoe moeten wij
dit uitleggen? Wanneer wordt die inspanningsverplichting omgezet in daadwerkelijk
beleid en daadwerkelijke rechtszekerheid voor de studenten? Van de studenten
wordt toch ook een prestatie verwacht? In dit verband is een inspanningsverplichting
van de minister dus onvoldoende. Hij moet dit nader aangeven.
 
 De benadering om de rechten van studenten voor een hele periode te laten
gelden, geldt nog niet voor de hoogte van het collegegeld. Dit is een ernstig
minpunt. De minister noemt in zijn brief collegegeldverhogingen voor de komende
drie jaar van ƒ 500 in totaal, de helft minder. Eerder al noemde ik
deze operatie, of het nu om ƒ 1000 gaat of om ƒ 500, een zinloos
rondpompen van geld. Ook anderen in deze Kamer hebben dat begrip al gebruikt.
Studenten uit lagere en middeninkomensgroepen krijgen dit bedrag bovenop hun
aanvullende beurs, om dit vervolgens meteen weer geheel te moeten afdragen
aan de instellingen. Natuurlijk is het een goede zaak dat de minister een
verhoging alleen bij de hogere inkomens in rekening brengt.
 
 De heer Van Gelder sprak erover dat wij nog niet helemaal af zijn van
het elitaire karakter van de universiteit. Nog niet helemaal is het een universiteit
voor iedereen geworden, een massa-universiteit, zoals hij het noemde. Daar
zie ik een kleine tegenstelling tussen de opvattingen van de heer Van Gelder
en van de minister. De minister is namelijk van mening dat studiekosten een
investering in jezelf zijn. Wij zijn het daar niet mee eens. Studenten zijn
geen investeerders in hun eigen persoonlijke onderneming. Beter onderwijs
is voor ons een investering in de kwaliteit van de samenleving als geheel.
Zou het daarom ook niet logischer zijn om de hoge inkomens voor de kosten
van het onderwijs direct te belasten, gewoon via de inkomstenbelasting? Dat
heeft als grote voordeel dat alle hoge inkomens aan de kwaliteit en de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs meebetalen en een student uit de hogere-inkomensgroepen
niet afhankelijk is van een vrijwillige bijdrage van zijn goed verdienende
ouders. Daarbij hoeft dan ook mevrouw De Vries van de VVD de vinger niet aan
de pols te houden, want dat doet dan de inspecteur der rijksbelastingen wel
voor haar. Het is ook goedkoper en veel efficiënter, want die instelling
is er al. Als wij de Volkskrant van afgelopen zaterdag mogen geloven –
en natuurlijk doen wij dat – wil de minister halverwege volgend jaar
met een definitief plan voor de studiefinanciering komen. Daarom wil ik de
minister nu de vraag voorleggen of hij bereid is, dit idee over de financiering
bij de vorming van het plan te betrekken.
 
 Ten slotte de extra korting op de universiteiten. In de periode 1996-1998
bedraagt die korting gemiddeld 24 mln. per jaar. Daarna wordt die korting
jaarlijks 16 mln. Hoe verhoudt die korting zich tot de extra financiën
die in het werkprogramma staan? Die extra middelen kunnen instellingen krijgen
als zij een beleidsplan vaststellen waardoor het onderwijs verbetert. Nu de
instellingen eerst met een extra korting te maken hebben, komt die financiering
op ons over als een sigaar uit eigen doos. Graag een reactie van de minister
op dit punt.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 14.28 uur tot 14.35 uur geschorst.
 
 
 
 
 Voorzitter: Zijlstra
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Ik dank de geachte afgevaardigden voor datgene wat zij naar
voren hebben gebracht. Ik ben zeer erkentelijk voor de brede steun die ik
hier gehoord heb, variërend van positief tot in beginsel niet afwijzend.
Dit accentueert ook de breedheid van de steun.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U spreekt van brede steun. Ik neem echter aan dat u mij niet daarbij rekent.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daarop kom ik dadelijk nog.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik wil niet dat er een misverstand over is. Ik wijs de collegegeldverhoging
gewoon af en heb mijn argumenten daarvoor gegeven. Laten wij niet aan window-dressing
doen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De heer Lansink heeft recht op een goed antwoord op zijn vragen. Het antwoord
dat hij nu zelf geeft, is te kort.
 
 Ik onderstreep graag wat mevrouw Jorritsma naar voren bracht. Het gaat
om een hoofdstuk waarover nogal wat onrust was. Op dit moment wordt het afgesloten,
maar hiermee is zeker het boek nog niet dicht, want er moeten volgende hoofdstukken
worden geschreven. Uit de toon van de inbreng van de afgevaardigden, althans
in meerderheid, maak ik op dat die hoofdstukken kunnen worden geschreven met
een goed perspectief voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs, voor de
positie van studenten daarbinnen en dus ook voor onze samenleving, die immers
veel behoefte aan goed hoger onderwijs heeft.
 
 Ik geef graag evenals de heer Van Gelder een korte terugblik, in zekere
zin in dezelfde bewoordingen, maar met een paar andere accenten. Het regeerakkoord
is inderdaad buitengewoon lastig; hierover mag geen misverstand bestaan. Het
bevat een groot bedrag aan bezuinigingen, waarvan de uitwerking op een aantal
fronten slechts is aangegeven met grove penseelstreken; ik vind het moeilijk
om hiervoor een andere term te vinden. Daar zat een ambitieuze doelstelling
voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs achter. Aan de ene kant moest
het worden versterkt, vanuit de opvatting dat een soort samenleving zoals
de Nederlandse er een geweldig belang bij heeft en er een geweldige behoefte
aan heeft. Aan de andere kant moest dit gebeuren met een lagere prijs voor
de belastingbetaler.
 
 De heer Van Gelder heeft al aangegeven dat hierdoor een keuze kon worden
gemaakt die anders niet gemaakt had kunnen worden, namelijk dat het basisonderwijs,
het voortgezet onderwijs, het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie buiten
elke bezuiniging konden blijven. Hierdoor wordt de basis van het onderwijs
meer ruimte geboden.
 
 Het gaat in het hoger onderwijs om een moderniseringsslag. De heer Rabbae
heeft de indruk dat het beleid niet altijd even goed is te doorzien. Dat vind
ik een merkwaardige opmerking. De zinnen in de brief van 27 januari geven
opvattingen weer die bijna letterlijk zijn terug te vinden in het Hoger onderwijs
en onderzoeksplan 1994, het plan van 1992, het hoofdlijnenakkoord van 1990.
Ik zou bijna verder teruggaan en nogal wat rapporten van daarvoor noemen.
Je zou je hoogstens kunnen afvragen of het allemaal niet wat sneller kan.
De frictie wordt juist veroorzaakt doordat snelle ontwikkelingen niet altijd
makkelijk zijn te maken.
 
 Hiermee sluit ik vanuit een iets andere invalshoek aan bij de woorden
van mevrouw Jorritsma. De afgelopen tijd was niet de makkelijkste tijd. De
heer Poppe herinnerde mij aan de woorden die ik hierover in de Volkskrant
sprak. Laten wij die moeilijke tijd benutten als een catharsis, waardoor volgende
stappen met grote voortvarendheid worden gezet. De uitgangspositie is hiervoor
ook goed.
 
 Ik memoreer dat wij op 9 december in een aantal opzichten door een ontwikkeling
overvallen zijn. Er was toen in eerste instantie een handtekening, die het
vertrouwen gaf dat een breed front tot stand kon worden gebracht. Het is op
zichzelf ook niet het kabinet te verwijten, dat het de volgende werkdag werd
teruggetrokken. Wij moeten ervan doordrongen zijn, dat daar in feite olie
op het vuur werd gegooid. Ik wil niet de schuld leggen bij anderen; ik zeg
dit vanwege het doordenken van verantwoordelijkheden en bestuurlijke posities
zoals die ervaren worden. Deze opvatting vertaal ik graag in datgene waarom
door velen is gevraagd, namelijk posities van verantwoordelijkheid en dan
in bijzonder waar het gaat over de bestuursstructuur.
 
 In de eerste benadering van 9 december veroorzaakte de verhoging van het
collegegeld in grote mate de onrust. Dat werd nog eens gecompliceerd door
de verhoudingen met de instellingen. Echter, de lijnen die op 9 december zijn
getrokken, zijn mijns inziens nog steeds goed verdedigbare lijnen. Ik zeg
dit ook aan het adres van de heer Schutte, die de vraag stelde hoe ik een
nieuwe benadering kon verdedigen als ik eerst de oude zo goed verdedigde.
De oude en de nieuwe benadering komen natuurlijk op veel fronten overeen:
voor de korte termijn wordt een extra slag gemaakt ten aanzien van de kwaliteit
van het hoger onderwijs en de studeerbaarheid. Wat betreft de lange termijn
moet een stelselwijziging op een verantwoorde wijze worden doorgevoerd. Daarbij
wordt van de mensen gevraagd zich reëel in te zetten. Bij de behandeling
van de begroting van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en in een andere
gedachtenwisseling in de Tweede Kamer is nadrukkelijk naar voren gebracht,
dat ik de frictie tussen bezuinigingen en vernieuwen zag. Ook de heer Van
Gelder heeft naar voren gebracht, dat het kabinet zich vanaf het begin heeft
ingezet om die frictie weg te nemen opdat die ontwikkeling op de lange termijn
ook reëel tot stand kan komen. Wat er nu voorligt, voldoet daar mijns
inziens aan.
 
 Voorzitter! Zowel de opmerking van de heer Rabbae als die van de heer
Poppe vormen voor mij het aangrijpingspunt om naar voren te brengen hoe de
verhoging van het collegegeld in dit totaalbeeld moet worden gezien. Het gaat
er in feite om hoe de kosten van het hoger onderwijs worden toegerekend: aan
de samenleving of aan het individu dat gebruik maakt van het hoger onderwijs.
Beeldend gezegd: wie moet er nu betalen voor het hoger onderwijs, de gemiddelde
belastingbetaler – de conciërge, die zit bij de ingang van de universiteit –
of de student, die gebruik maakt van het hoger onderwijs? Het is daarbij van
belang om goed te kijken naar de mate waarin een samenleving voordelen heeft
van het hoger onderwijs boven hetgeen betrokkene zelf aan voordelen geniet.
Dat moet niet teveel een economische benadering zijn; het gaat ook over het
belang van het hoger onderwijs als een tempel van wijsheid, van creativiteit
en van innovatie. Daar moet ook de ruimte voor blijven. Er moet ook zeker
ruimte blijven voor studies in den brede, maar tegelijkertijd kan het in de
toekomst beter en goedkoper. Hebben wij dan in het verleden teveel betaald?
Hetzelfde antwoord heb ik gegeven naar aanleiding van de vraag van de heer
Stellingwerf, van de heer Meurders in een radioprogramma en naar aanleiding
van een ingezonden brief in de Volkskrant: terugkijkend is
het altijd gemakkelijk om tot conclusies te komen. De voordelen voor het individu
zijn inderdaad dusdanig groot, dat je ook aan dat individu mag vragen om iets
meer voor zijn studie te betalen. Dat moet natuurlijk gebeuren in een eerste
lijn van toegankelijkheid. De overheidsverantwoordelijkheid ten aanzien van
het hoger onderwijs betreft toegankelijkheid. Niemand mag in de positie komen,
waarin ondanks zijn talenten de weg naar het hoger onderwijs niet open zou
zijn. Dat betekent, dat altijd toegankelijksheidsvoorwaarden gecreëerd
moeten worden.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik heb zojuist de minister geciteerd. Hij zei,
dat het volgen van hoger onderwijs een investering in jezelf is. Naar mijn
mening is dit, evenals in het funderend onderwijs, een investering in de kwaliteit
van de samenleving, waarvoor de samenleving dan ook moet betalen. Het is dan
niet de vraag: betaalt de conciërge of de hoogleraar? Als het om een
progressieve belasting gaat – en die progressiviteit mag voor deze goede
zaak sterker worden – betaalt iedereen naar vermogen aan het onderwijs
mee. Dat betekent dat de hoogleraar met zijn hoge inkomen meer betaalt dan
de conciërge. Op die manier kan in alle redelijkheid worden afgestapt
van het systeem van het collegegeld. Dat is een uitermate krakkemikkig systeem.
Dat is altijd gebleken. Het is ook een arbeidsintensief systeem. Het brengt
een hoop rompslomp met zich mee. Ik steun in dit opzicht de heer Lansink.
Ik ben geen voorstander van het systeem van collegegeld. Wel heb ik er mijn
waardering voor uitgesproken dat de groepen met lagere inkomens worden gespaard.
Daarmee heb ik niet gezegd dat het systeem van collegegeld een goed systeem
is. Er is een veel beter systeem. Ik vraag de minister of hij dat volgend
jaar in zijn beoordeling van de hele studiefinanciering wil meenemen. Doet
hij dat?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat laatste doe ik zeker, voorzitter. Ik kom daar straks nog op terug.
Van de benadering van de heer Poppe neem ik afstand. Hij gaat ervan uit dat
iedereen met een hoger inkomen ook een hogere opleiding heeft gevolgd. Statistisch
is er natuurlijk wel een relatie te leggen. Maar waarom houdt de heer Poppe
zo strak daaraan vast? Hij kan zien dat er sprake is van een substantieel
voordeel voor betrokkenen. Het voordeel voor de samenleving – dat daar
bovenuit gaat – is niet van de omvang die wij wel eens hebben verondersteld
in de jaren vijftig en zestig. Natuurlijk moet men altijd in zichzelf kunnen
investeren. Die garantie moet er zijn. Er moet een goed stelsel van studiefinanciering
zijn, waardoor drempels worden vermeden. Ik zeg met de grootste nadruk dat
wij spreken over een collegegeldverhoging van ƒ 500 per student bij
een totale uitgave – via de overheid, via de belastingbetaler –
van ƒ 15.000 à ƒ 20.000 per student. Het gaat hier niet
om een uitgave die geheel door de student moet worden betaald. Het gaat om
verhoudingen. Wij zeggen dan: iets meer voor het individu en een zeer grote
bijdrage van de overheid.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Voorzitter! Niet iedereen die is afgestudeerd, komt in een hogere-inkomensgroep
terecht. Integendeel, er is op dit punt zelfs een daling te zien. Er zijn
ook mensen met een hoger inkomen die niet gestudeerd hebben. Zij werken dan
wel vaak met of voor mensen die wel een hogere opleiding hebben gevolgd. Zij
kunnen bij deze mensen in loondienst zijn. Ik noem maar wat. Omdat de ontwikkeling
van de kennis voor de hele samenleving van belang is, is het helemaal niet
onredelijk dat inkomensgewijze bijdragen worden gevraagd. De mensen met de
hoogste inkomens betalen dan het meest. Dat gebeurt in het leger ook, bij
wijze van spreken! Het collectieve belang voor de samenleving van het onderwijs,
van hoger tot lager onderwijs, moet door de samenleving worden gedragen via
een progressieve belasting. Dat is beter dan privé-investeringen met
leningen en al die rompslomp daaromheen. Natuurlijk mag je aan de student
eisen stellen betreffende zijn inzet.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dit is een belangrijk debat, voorzitter. Het kabinet heeft een iets andere
benadering gekozen. Dat is niet zomaar gebeurd. Het kabinet is natuurlijk
begonnen met de vaststelling dat mensen die in zichzelf willen investeren,
ook leningen moeten kunnen afsluiten. Dat moet ook gelden voor degenen van
wie de ouders wel een hoger inkomen hebben. Die leenmogelijkheid doet zich
nu voor. Er is dan een terugbetalingsnoodzaak, afhankelijk van de mate waarin
dat kan. Het is dus niet een lening onder gewone voorwaarden. Het is een sociale
lening. Vervolgens gaat het om de vraag: in hoeverre is er sprake van een
collectief goed? De heer Poppe spreekt over hoger onderwijs als ware dat hetzelfde
als defensie. Maar voor defensie kun je niet individueel investeren. Voor
hoger onderwijs kan dat wel. Maar zo is het kabinet tot zijn keuze gekomen.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Voorzitter!...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Mijnheer Poppe, u heeft tweemaal geïnterrumpeerd. Het is nu tijd
om uw collega's de gelegenheid te geven om te interrumperen. Het woord is
aan de heer Lansink.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Nog geen jaar geleden verkondigde dezelfde minister in deze
zaal dat de grenzen waren bereikt. Wij waren toen bezig met de behandeling
van het wetsvoorstel Student op eigen benen. Nu hoor ik hem zeggen: het gaat
om kostentoerekening naar individu of naar samenleving. Het kabinet kiest
voor het individu, de collegegelden, de prestatiebeurs enzovoorts. De minister
heeft zich het neo-liberale gedachtengoed wel heel snel eigen gemaakt. Anders
is het niet te verklaren dat hij het belang voor de samenleving en voor alles
wat in het hoger onderwijs gebeurt, zomaar wegpoetst voor het belang voor
het individu. Dat staat dan nog los van de opmerking die de heer Poppe terecht
maakte dat lang niet iedereen werk krijgt en meer van dat soort zaken. Die
vaststelling onderschrijf ik. Mijn vraag aan de minister is: hoe komt het
dat u in zeer korte tijd zulk een volstrekt neo-liberale minister bent geworden?
Ik stel deze vraag, omdat hierin een kernpunt ligt voor alle discussies, in
de gezondheidszorg en weet ik waar. Er ontstaat een nieuwe tweedeling die
dwars door de PvdA heen loopt; de anderen hebben het wat makkelijker.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Die loopt dwars door mij heen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ze loopt dwars door de heer Van Gelder heen. Dat is nog
erger, want met mensen die een gespleten persoonlijkheid hebben kun je moeilijk
discussiëren, althans hier in de Kamer. Ik stel de vraag in alle ernst.
De minister heeft hier in juni 1994 gezegd: de grenzen zijn bereikt. Nu verkondigt
hij met groot gemak: het gaat om toerekening van de kosten naar het individu.
Dat is toch niet te rijmen met zijn eerdere opvattingen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Mag ik uit de Handelingen citeren wat ik hier heb gezegd?
Het is toch wel eens aardig om dat ook letterlijk te zeggen. Ik heb gezegd:
ik sta hier niet met hetzelfde zelfvertrouwen als de vorige keer. Dat had
ermee te maken dat de nieuwe benadering in de studiefinanciering – dat
waren de wetsvoorstellen die wij STOEB hebben gedoopt – plaatsvond onder
invloed van een zeer ingrijpende bezuiniging. Daarbij ging het in feite om
een financieel plaatje. Daar heb ik ook geen misverstand over laten bestaan.
Nu gaat het om een benadering van het regeerakkoord, dat een lange-termijnkarakter
heeft en uitgaat van een duidelijke gecombineerde visie. Daarbij staat de
verhoging van het collegegeld in een veel groter totaalplan.
 
 Op dat moment wist ik nog niet precies hoe die grove penseelstreken vertaald
moesten worden, maar ik heb vanaf het begin verdedigd dat de opvattingen in
het regeerakkoord getuigen van een beleidslijn voor de lange termijn die al
eerder bestond en die nu tot verdere ontwikkeling wordt gebracht. Ik stel
het niet mooier voor dan het is. Ik ben ervan overtuigd dat degene die in
de Handelingen kijkt dat zal terugvinden in de context en ook in mijn uitspraken.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Als ik de debatten naga die wij met deze minister hebben gevoerd over
het hoger onderwijs – de Wet op het hoger onderwijs en het wetenschappelijk
onderzoek, het Hoger onderwijs en onderzoeksplan, de wijziging van de Wet
op de studiefinanciering, de invoering van de voortgangscontrole – dan
kan hij niet staande houden dat de lijn van de individualisering, de persoonlijke
toerekening, noodzakelijkerwijze tot deze vertaling zou moeten leiden. Die
lijn was er niet. Ik heb het niet over de tweede fase en andere zaken waar
sprake kan zijn van co-financiering. In het kader van het hoger beroepsonderwijs
en de kerntaken van het wetenschappelijk onderwijs hebben wij wel degelijk
altijd een zeer belangrijk aandeel gezien van de overheidsfinanciering en
die blijven wij ook zien. Daarin past een zo volstrekte toerekening niet.
Wij spreken nu slechts over die verhoging van ƒ 500. Dan komt ook nog
die 1 mld. op de studiefinanciering. Vergeet dat niet. Dat is de reden waarom
ik de loskoppeling van die twee volstrekt niet zie zitten.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik meen dat de heer Lansink er een stukje uithaalt, te weten het zuiver
financiële stukje. Dat is wat mij betreft de vertaling van een algemener
beeld van de totale benadering. Ik zou graag met hem al die debatten willen
nalopen over de ontwikkeling van het hoger onderwijs. In het regeerakkoord
vindt u in feite de uitkristallisatie van wat daar werd betoogd. In zekere
zin is een aantal zinnen uit het regeerakkoord letterlijk terug te vinden
in de hoofdlijnenakkoorden van 1990 en ook in vervolgstukken.
 
 Als je dat in een lijn voor de langere termijn wilt brengen, dan moet
je daar ook een financieel plaatje bij stellen. Dat financiële plaatje
is vervolgens mede tot stand gekomen in de afwegingen met andere sectoren.
Dan is de vraag of dat een haalbare kaart is. In eerste instantie leek dat
een buitengewoon moeilijk haalbare kaart. Laten wij wat de studiefinanciering
betreft toch even proberen de demagogie daarvan af te halen. Het gaat over
1 mld., maar hoe moet dat worden gerealiseerd: via een prestatiebeurs, in
eerste instantie toch met financiële instrumenten en niet direct via
vermindering van de positie van de student en pas op termijn in combinatie
met de stelselwijziging die binnen het hoger onderwijs moet worden gerealiseerd.
In eerste instantie dacht ik van die vertaling: dat sluit ook weer aan. Wat
het hoger onderwijs betreft, de 500 mln., is een vertaling gevonden waardoor
de verschillende elementen uitstekend met elkaar kunnen worden verbonden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Voorzitter! De minister is zijn beantwoording begonnen met er nog eens
aan te herinneren dat wat wij nu bespreken, de koppeling van studeerbaarheid
en een stelsel van financiering van de studie, al eerdere momenten kende:
1990, 1992 en 1994. De discussie over Student op eigen benen stond daar toch
niet los van?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Zeker.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat was toch ook een element in die traditie, in die doorlopende discussie?
Dat kan de minister toch niet los van elkaar maken, ook als het gaat om de
grenzen die zouden zijn bereikt? Ik zal niet aan demagogie doen. Ik zal het
de minister ook niet lang meer nadragen, want wij moeten er ook eens van af.
Het gaat mij echter te ver om het te ontkennen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Bij de opmerking die ik toen daarover maakte, maak ik nadrukkelijk de
aantekening dat ze werd gedaan onder invloed van een brief van 9 november
1992. Die brief van het kabinet, gericht aan de Kamer, bevatte een "no regret"-scenario:
pas op, het dak dreigt in te storten. Er zijn zeer ingrijpende maatregelen
van financiële aard nodig, om te voorkomen dat de overheidsfinanciën
de verkeerde kant opgaan tengevolge van een veel lagere economische groei
in vergelijking met wat eerder was voorgesteld, ja zelfs het ontbreken van
economische groei. De STOEB-voorstellen behelsden dus een andere benadering
dan die, waarvoor nu is gekozen. Er is nu veel meer gekozen voor een consistent
totaalpakket. Daarom legde ik de verbinding zojuist.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het is ontroerend om te horen, hoe u de zegeningen van deze operatie telt,
terwijl wij allemaal, en u ook – behalve als we in de afgelopen maanden
op verschillende planeten hebben gezeten – weten, hoe moeilijk u het
had met het regeerakkoord en deze hele operatie. Nu weet ik wel dat u ook
verder moet, omdat u anders gefrustreerd raakt. Maar ik hoop dat u mijn stelling
in alle eerlijkheid beantwoordt, dat dit verhaal oorspronkelijk niet uw verhaal
is. U heeft een opdracht moeten uitvoeren. Ik kom daarbij terug op de opmerking
van de heer Lansink, dat u vorig jaar zei dat de grenzen bereikt zouden zijn.
Wij weten allemaal dat u verder moet, maar doet u nu niet alsof het uw eigen uitvinding, uw eigen baby is. Het is een geadopteerde baby.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 In deze beeldspraak kan ik mij niet helemaal vinden! De vraag aan mij
was, of het regeerakkoord perspectief biedt. Ik heb al vier à vijf
keer gezegd, en ik wil daar absoluut geen misverstand over laten bestaan,
dat het regeerakkoord in zijn benadering perspectief biedt. In zijn financiële
vertaling is het echter buitengewoon lastig. Nogmaals, ik heb daarover geen
misverstanden laten bestaan. In de afgelopen maanden heeft zich voortdurend
de vraag voorgedaan, hoeveel ruimte kabinet en coalitie bieden om te komen
tot een oplossing van die buitengewoon lastige grove schets van het financiële
gebeuren. Ik constateer dat die ruimte er was. In zoverre heb ik inderdaad
geworsteld met het vinden van die oplossingen, waarbij ik nu wil kijken naar
het resultaat van die worsteling. Dat is een resultaat waarvan ik nu met terugwerkende
kracht zeg dat het tot de mogelijkheden behoorde, inclusief de argumentatie
voor de collegegeldverhoging.
 
 Het is verder buitengewoon belangrijk dat dit plaatsvindt binnen een totaalkader,
waarin studeerbaarheid en kwaliteit van het onderwijs in de komende tijd snel
verder verbeteren. Daaraan moet ik onmiddellijk een aantal dingen toevoegen,
want dat wekt vaak de indruk – ik geloof dat we er verkeerd aan zouden
doen als we die indruk zouden wekken – dat universiteiten en hogescholen
dat in de afgelopen jaren maar een beetje hebben laten liggen. Gisteren had
ik de gelegenheid, vrijwel de gehele dag op een van onze universiteiten te
verblijven en toen zag ik, met welk een enorme toewijding men op zo'n universiteit
werkt. Dat is ver buiten datgene, wat als het ware het normale dienstverband
vraagt. Er is dus een enorme inzet bij universiteiten en hogescholen. Laat
er in die termen van versnelling van de verbetering van studeerbaarheid en
de kwaliteit dus geen verwijt liggen aan het adres van diegenen, die daarmee
de afgelopen tijd bezig zijn geweest.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Kunt u uitleggen, waarom tot nu toe niet zoveel terecht is gekomen van
het rapport van de commissie-Wijnen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Daar zal ik op ingaan. Dat is makkelijk, want het rapport van de commissie-Wijnen,
met zijn 83 aanbevelingen, richtte zich op faculteitsbesturen en opleidingscommissies.
De commissie heeft daarmee gesprekken gevoerd. Bij de universiteiten zit vervolgens
een wezenlijk probleem in de aansturing van het onderwijs. De heer Rabbae
heeft naar voren gebracht dat in de afgelopen jaren in het bijzonder in Nederland
een cultuur is ontstaan, gericht op onderzoek. De overheid heeft daar inderdaad
een rol in gespeeld en dit zeer prestatiegerichte land heeft keuzen gemaakt
en gezegd: bij het onderzoek eisen wij dat er hogere prestaties worden geleverd.
Die zijn ook geleverd. Nederland is nu het land dat per FTE-inzet een van
de hoogste prestaties ter wereld levert. Onze onderzoekprestaties mogen er
zijn. Dat heeft met zich mee gebracht dat wij de cultuur "op onderzoek gericht"
hebben versterkt. Wij zullen nu dus een nieuw evenwicht moeten zoeken.
 
 In dat zoeken naar dat nieuwe evenwicht doet zich het probleem van aansturing
voor. Wie is er nu precies verantwoordelijk voor een opleiding, voor de samenhang
tussen verschillende onderdelen? In 1990, toen wij de eerste discussies hadden
over de bestuursstructuur, bestond al het inzicht dat er op dat punt wezenlijke
problemen bestaan. Vakgroepen hebben een zeer grote mate van eigenstandigheid.
Binnen faculteiten is het niet zo gemakkelijk om, zelfs als zichtbaar is dat
er gebreken zijn in hun opleiding en in de afstemming tussen vakken, die weg
te nemen. Uiteindelijk bestaat die bevoegdheid, maar het is niet gemakkelijk
om dat te realiseren. Dat leidt ertoe dat moet worden nagedacht over de bestuursstructuur.
In combinatie met die bestuursstructuur is inmiddels de cultuur binnen de
universiteiten en zeker binnen de hogescholen sterk gekanteld. Dit was overigens
het thema van het Hoger onderwijs en onderzoeksplan van 1992: de student centraal.
Je ziet dan dat het enige tijd duurt voordat zo'n cultuurverandering plaatsvindt.
Ik zeg dit absoluut niet met de implicatie dat de veranderingsgezindheid bij
ons onderwijs beperkt zou zijn. Ik laat het graag aan de deskundigen over
om vergelijkingen te maken tussen veranderingsgezindheid en het tempo van
veranderingen in het bedrijfsleven en bij het onderwijs. Er is een aantal
van die vergelijkingen gemaakt. Bijvoorbeeld op het punt van fusiebewegingen
en de snelheid waarmee de verdiensten van fusies worden gerealiseerd. Die
komen allemaal uit in het voordeel van het onderwijs. Daar bestaat een zeer
grote mate van veranderingsgezindheid.
 
 Er moeten echter wel een aantal slagen in termen van studeerbaarheid worden
gemaakt. Er moet een betere aansturing van het gehele curriculum komen. Dat
gebeurt al, tegen de huidige bestuursstructuur in. Wie de universiteitsbladen
leest, zal zien dat er wekelijks opleidingsdirecteuren worden benoemd. Dit
is overigens niet het einde van het verhaal, want het hebben van een persoon
op die plek is niet voldoende. Het geeft echter wel aan dat het bewustzijn
van het belang van het onderwijs groeit. Je ziet ook dat als het gaat om zo'n
klein, praktisch probleem, dat niettemin voor de desbetreffende student van
buitengewoon grote invloed is, als aansluiting tussen de co-schappen en het
onderwijs dat daaraan voorafgaat, men met man en macht bezig is om dat op
te lossen. Natuurlijk juist op de universiteiten waar men ziet dat er een
probleem bestaat, terwijl andere universiteiten dat al hadden opgelost. Er
is dus al veel gaande.
 
 Is het voldoende? Op dat punt beschouw ik hetgeen door de geachte afgevaardigden
naar voren is gebracht, als steun in de rug en vooral als oproep aan het adres
van de universiteiten. Men moet de automatische piloot uitzetten en gericht
gaan sturen. De automatische piloot is goed begrijpbaar – wij hebben
al zoveel gedaan en wij zijn nog met zoveel bezig, laat ons nu even –
maar het is belangrijk dat gezamenlijk met studenten, universiteiten en hogescholen
verdere afspraken worden gemaakt over dat programma. Ik ben dus zeer gemotiveerd.
Aansluitend op hetgeen de heren Rabbae en Poppe naar voren brachten, zeg ik
dat er mooie programma's moeten komen en dat men zich zal moeten houden aan
de tijdsplanning, maar dat het vooral gaat om de realisatie, bijvoorbeeld
met betrekking tot het auditorenfonds. Het gaat ook om de kwaliteitszorg in
het algemeen en om de wijze waarop opvattingen van studenten zichtbaar worden
in de evaluaties, zoals die worden aangeboden aan de visitatiecommissies,
om afstemming van de curricula en dergelijke. Dat zal een heel lastig proces
worden, omdat het in zekere zin gaat over hetgeen zich op de werkvloer afspeelt.
Daar kan men vanaf het niveau waarop de stuurgroep zich beweegt, niet zo gemakkelijk
zicht op krijgen. Tegelijkertijd is het van belang dat er als het ware gegarandeerd
wordt dat er op de werkvloer sprake is van een maximale inzet. Op de laatste
vergadering – met koffie, maar overigens ook met chocola en limonade –
heb ik gezegd dat het niet mijn inzet is om tot regelgeving te komen. Als
regelgeving echter onvermijdelijk is of ondersteunend kan werken, zal zij
zeker aan de orde moeten komen. Ik weet dat instellingen die hun autonomie
graag bewaken dit niet graag horen, maar het gaat in zekere zin om een open
debat. Ik zie dit als een spanningsveld, dat mede het gevolg is van mijn grote
waardering voor hetgeen al is bereikt door universiteiten en hogescholen.
 
 Het is jammer dat de heer Poppe is vertrokken, want ik had hem graag verteld
dat het bij het studeerbaarheidsfonds niet gaat om een sigaar uit eigen doos.
Er is eerder sprake van een sigaar uit de doos van de conciërge, van
de gemiddelde belastingbetaler. Het is een politiek besluit om die middelen
beschikbaar te stellen.
 
 De heer Lansink vroeg zich af of er niet te veel doelen aan elkaar worden
gekoppeld. Voorzitter! Er is maar één doel, maar er zijn verschillende
instrumenten. Vooropstaat het bevorderen van de studeerbaarheid en van de
kwaliteit. Tevens kunnen er in dit kader problemen met wachtgelden opgelost
worden. Dat is echter niet het uitgangspunt. Door de betaling van onvermijdbare
wachtgelden kan een opleiding niet in staat zijn, de nodige kwaliteit te leveren.
Eerder werden wachtgelden gezien als hèt middel voor het voeren van
personeelsbeleid. Daar willen wij echter van af. Wij willen proberen om mensen
zo lang mogelijk in het bestel te houden.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Studeerbaarheid moet zo normaal zijn dat de maatregelen daartoe uit het
normale budget worden betaald. Ik heb uit de krant begrepen dat er nu al instellingen
zijn die niet weten wat zij met dit geld moeten doen, omdat zij al goede programma's
hebben. Langs een omweg komt de minister tot de stelling dat in beginsel achterstanden
bij de wachtgelden uit het studeerbaarheidsfonds betaald kunnen worden. Ik
heb gehoord dat dit zich in Amsterdam kan voordoen. Er wordt dus geld gegeven
dat voor meer doelen kan worden gebruikt. Later, na de toets, zal dan wel
blijken wat naar het oordeel van de heer Van Gelder en anderen met de verhoging
van het collegegeld moet gebeuren. Voorzitter! Het is toch raar dat een fonds
voor een specifiek doel in het leven wordt geroepen, terwijl niet wordt uitgesloten
dat het ook voor andere doelen gebruikt kan worden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het is een misverstand dat dit geld ook voor andere zaken gebruikt kan
worden. Er is maar één doel en de vraag is op welke wijze dat
het best gediend is. Als het doel gediend wordt via wachtgelden, is dat voor
mij acceptabel. Er wordt nu bijvoorbeeld gekeken naar het gebruik van het
computerondersteunend onderwijs. Dit is ook een middel om het doel te bereiken.
Op dit vlak worden verbindingen gezocht met de Open universiteit. Al deze
initiatieven worden gerelateerd aan het doel; daarop worden de criteria gebaseerd.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Bij het computerondersteunend onderwijs gaat het om een eenmalige investering.
Dit bedrag wordt in één keer afgeboekt en daar kan ik geen bezwaar
tegen hebben. Het gaat mij om het afboeken van oude tekorten die zijn doorgeschoven
of van nieuwe tekorten. Ik vind de stelling van de minister, dat een deel
van de problematiek via het wachtgeld opgelost kan worden, tamelijk geforceerd.
Het is onvermijdelijk dat er rondpompen van geld zal optreden en de Kamer
heeft dat steeds afgewezen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik geloof dat wij enigszins langs elkaar heen praten. Uitsluitend wanneer
het doel – verbetering van de studeerbaarheid en van de personeelsbeoordeling –
ermee gediend is, komt een maatregel in beeld. Ik wil nu niet één
maatregel, namelijk het opvangen van tekorten die zijn ontstaan door wachtgeldverplichtingen,
uitsluiten. Ik draai de zaak liever om. Ik begin ook niet met de tekorten.
 
 De heer Stellingwerf vroeg zich af of het niet te vroeg is voor de aangekondigde
stappen. Voorzitter! Je kunt daarover van mening verschillen. De eerste voorlopige
besluiten inzake studiefinanciering worden binnenkort gevolgd door de indiening
van wetsvoorstellen. De duur van de financiering zal worden beperkt tot de
cursusduur. Het belang van de studeerbaarheid zal voor de student steeds groter
worden. Het is een impuls om te bevorderen dat er juist nu, in de periode
daaraan voorafgaand, extra stappen worden gezet. Daarnaast speelt de vraag
in hoeverre er op de lange termijn aansluiting is bij de stelselwijziging.
Naar onze mening is die aansluiting er zeker, omdat er bij de stelselwijziging
in principe wordt uitgegaan van het gegeven "cursusduur is cursusduur". In
een beperkt aantal Europese landen kan er daarnaast ook sprake zijn van studieduur,
onder andere in Nederland. In sommige landen, onder andere in de Scandinavische,
is echter niet uit te leggen dat er naast cursusduur sprake kan zijn van studieduur.
Men vraagt zich af waarom "de studieduur" niet "de cursusduur" genoemd wordt,
ervan uitgaande dat het leren een georganiseerd proces is. Dus ook voor de
lange termijn willen wij aan de term studeerbaarheid vasthouden en dan niet
in de zin zoals sommigen lijken te denken, namelijk dat studeerbaarheid inhoudt
dat je alleen maar aan een aantal inputvereisten behoeft te voldoen om binnen
te komen. Er mogen zeker kwaliteitseisen worden gesteld. Er kan zeker geselecteerd
worden.
 
 De heer Lansink stelde een vraag over een school die aangaf geen aanvraag
in te zullen dienen. Ik ben daar zeer erkentelijk voor. Dat betekent dat het
geld op een andere wijze beter benut kan worden. Hoe minder aanvragen, des
te beter, wanneer men het in eigen huis op wil lossen. Ik geloof niet dat
dit de bedoeling was van het desbetreffende artikel, maar men moet zich toch
enigszins realiseren wat men zegt als men in de openbaarheid spreekt.
 
 Mevrouw De Vries stelde een vraag over de dekking van het bedrag van 34
mln. voor compensatie uit centraal beheerde onderwijsgelden. Het gaat hierbij
om een bedrag dat beschikbaar komt na de meerjarenraming.
Wellicht hebben sommigen gedacht dat er eigenlijk een nota van wijziging op
de begroting voor nodig zou zijn. Dit is sowieso niet nodig omdat de uitgave
niet in het huidige jaar plaatsvindt. Bovendien komen deze cijfers niet voor
in de meerjarenraming, die maar tot en met het jaar 1999 gaat. In de periode
daarna vallen middelen vrij als gevolg van het feit dat een aantal maatregelen
die in het verleden zijn genomen doorlopen en dat er op die middelen nog geen
beslag is gelegd. Natuurlijk hadden die middelen alternatief besteed kunnen
worden. Wij hebben echter, gezien de ontstane situatie, die middelen hiervoor
beschikbaar gesteld, overigens met een oploop van 11 mln. in het jaar 2000
naar 34 mln. in het jaar 2005.
 
 De heer Van der Vlies maakte een opmerking over de bij de onderhandelingen
gevolgde tactiek. Ik vind het verwerpelijk om te denken dat wij eerst ƒ
1000 hebben ingezet met de gedachte uit te komen op ƒ 500. Dat zou
absoluut niet passen bij verantwoord regeringsbeleid. Ik moet er wel bij zeggen
dat wij ons van tevoren hebben gerealiseerd dat er veel problemen zouden ontstaan
rondom die ƒ 1000 en dat in dat opzicht de bedragen op de begroting
voor de langere termijn eventueel in de vervolgfasen soelaas zouden kunnen
bieden.
 
 De heer Van der Vlies heeft ook gesproken over de compensatie in de aanvullende
beurs. In mijn brief is al naar voren gebracht dat voor de compensatie in
de aanvullende beurs op een lager bedrag is uitgekomen door een tweetal factoren.
De eerste factor is dat die compensatie voor een beperkte groep studenten
behoeft te gelden, omdat de collegegeldverhoging voor alle studenten geldt.
De tweede factor is dat bij de berekening is uitgegaan van de raming van studentenaantallen
in het jaar 1999 en volgende jaren. Dat kon omdat de ontwikkeling van de aanvullende
beurs mede bezien moest worden in het kader van de prestatiebeurs, waarvoor
de benodigde bedragen pas in latere jaren zichtbaar zullen worden.
 
 De heer Lansink interrumpeerde al meteen aan het begin van mijn betoog.
Waarom had ik de indruk dat hij ten dele oppositie voerde voor het kabinet?
Omdat hij de toegankelijkheid zo sterk benadrukte, terwijl dat een van de
punten was die ook door het kabinet sterk naar voren zijn gebracht: de toegankelijkheid
moet maximaal worden. Een ander punt moet ik de heer Lansink toegeven. Er
heeft een wijziging plaatsgevonden in de periode tussen de brief van 9 december
en die van 27 januari. De positie was om de collegegelden te verhogen, uitsluitend
voor de studiefinancieringsgerechtigden en daarna voor de gehele populatie.
Daarin is dus een keuze gemaakt, waarbij wij ons van beide kanten realiseerden
wat de voor- en nadelen waren. Ook realiseerden wij ons dat de keuze die wij
nu hebben gemaakt, kan rusten op een breder draagvlak. Is daarmee het nadeel
onoverkomelijk dat de heer Lansink in de brief van 27 januari constateerde,
namelijk dat ook de collegegelden voor de niet-studiefinancieringsgerechtigden
worden verhoogd? De heer Lansink wijst elke financiële taakstelling af,
dus ik kan mij die opstelling wel voorstellen. Als je die financiële
taakstelling echter voor je rekening wilt nemen, is ook aan de orde de mate
waarin sprake is van eigen dan wel maatschappelijk belang, en dat geldt ook
voor deeltijdstudenten.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik wijs de taakstelling van 1,5 mld. af. Het CDA is niet verantwoordelijk
voor het regeerakkoord. Ik heb gezegd tot hoever wij kunnen gaan. Zou de minister
een samenhangend beleid maken op het gebied van de studiefinanciering van
de 500 mln. die ik noemde, dan kunnen wij daarover overleggen. Het gaat hier
echter om de stapeling van 150 à 200 mln. volgens deze route en de
studiefinanciering die daar later nog eens overheen komt van 1 mld. Dit te
zamen leidt tot de conclusie dat de medetoegankelijkheid in het geding komt.
Ik wijs overigens op het interimrapport van de commissie-De Moor, waarin ook
een heldere uitspraak wordt gevraagd van de politiek: het gaat òf om
de toegankelijkheid òf om de betaalbaarheid uit eigen middelen. Die
keuze laat men aan ons over. Het is niet mogelijk om langs deze route èn
de betaalbaarheid èn de toegankelijkheid te handhaven. Hier komt nog
bij dat de minister heeft besloten, de deeltijdstudenten nu anders aan te
pakken dan aanvankelijk in zijn bedoeling lag. En daar komt weer bij dat daarmee
de ruimte voor de instellingen om een eigen beleid te voeren, is weggewerkt.
Dat is toch een heel andere lijn dan enkele maanden geleden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voor een gedeelte heeft de heer Lansink gelijk. Er is dus meer consistentie
dan hij vermoedde in de vragen die hij stelde aan mevrouw De Vries en mevrouw
Jorritsma over de relatie tussen het gehele pakket dat er oorspronkelijk lag,
de technische werkgroep en de huidige brief. Met de maatregelen waarbij de
collegegeldverhoging ook geldt voor deeltijdstudenten, is er immers sprake
van enig verlies aan verdiencapaciteit van de instellingen. Zo mag je het
gerust noemen. In dat opzicht is er sprake van een extra efficiencytaakstelling
voor de instellingen.
 
 Voor de instellingen is de situatie nu als volgt. Zij kunnen proberen,
de collegegeldverhoging terug te krijgen van de studenten. Zij hoeven dat
niet, althans niet in de opvatting van het wetsvoorstel, waarover de Kamer
in de komende dagen verslag uitbrengt en dat juist betrekking heeft op de
vrijheid van het heffen van collegegelden voor deeltijders. Wanneer men de
verhoging niet probeert terug te krijgen van de studenten, zal men de bezuiniging
die eerder aan de orde was – 69 mln. op de begroting voor 1994 –
zelf vorm moeten geven. Het is inderdaad niet anders; ik zou het niet mooier
willen voorstellen dan het is. Er is gekozen uit twee alternatieven, en naar
mijn mening is het alternatief ƒ 500 het betere, omdat het berust op
het bredere draagvlak met alle ins en outs. Ik zeg nogmaals tegen de heer
Schutte dat ik het eerdere alternatief met verve heb verdedigd.
 
 Hiermee kom ik op het stelseldebat. Gisteren kwam het WRR-rapport uit
en de heer Verkerk maakte hierover enkele opmerkingen, waaruit bleek dat het
stelseldebat nog helemaal open is. Ik beschouw het rapport van de WRR –
ik weet dat staatssecretaris Nuis er ook zo over denkt – als een uitstekende
analyse. Het bestaat in feite uit drie delen: een als het ware historische
schets, een algemene analyse en een aantal conclusies. Ik denk dat het debat
in de komende maanden moet gaan over die analyse – of men het daarmee
eens is of niet – en over de relatie tussen analyse en conclusies. Die
relatie is in het WRR-rapport geen vanzelfsprekende. Ik denk
dat er in de komende weken zeker ook andere benaderingen zullen volgen. Gisteren
is bijvoorbeeld door een aantal universiteiten al naar voren gebracht dat
men de voorkeur geeft aan een tweede model, namelijk een model waarin universiteiten
en hogescholen het zelf uitzoeken. Er is ook nog een derde model, het Scandinavische
model, waarin een en ander precies wordt vastgelegd, dus niet in termen van
"drie plus iets", maar exact zoveel jaar en zoveel studenten. Ik vind het
goed dat het WRR-rapport er ligt, omdat het een vruchtbare werking kan hebben
voor de hele discussie.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Mag ik hieruit afleiden dat u de analyse van het rapport deelt en dat
u de conclusies weliswaar niet afwijst doch ook niet zomaar kunt overnemen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik probeer voortdurend aan te geven dat ik nog lang niet aan het trekken
van conclusies toe ben. Ik vind dat er sprake moet zijn van een proces waarin
geleidelijkaan grotere groepen in de samenleving de analyse delen en vervolgens
conclusies worden getrokken die breed worden gedeeld. Het lijkt nu te gaan
over wat staatssecretaris Nuis het maken van huisjes noemt. Ik vind dat wat
riskant. Wij proberen eerst heel goed te definiëren wie er in dat huis
moet wonen en wat de variabelen moeten zijn die dat bepalen. Als je dat doet
in een systematisch debat, zoals wordt voorgesteld in de Procesbrief, ga je
vanzelf in een bepaalde richting.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het verbaast mij dat u op dit moment geen eigen mening over de conclusies
in het WRR-rapport heeft. Zelf vind ik het rapport mosterd na de maaltijd,
want het komt te laat om de discussie nog te kunnen beïnvloeden. Wij
hebben de studieduur van een aantal opleidingen verlengd tot vijf, zes jaar.
De heer Nuis heeft in een aantal bladen van universiteiten verklaard dat hij
uitgaat van vier jaar, terwijl nu wordt voorgesteld drie plus twee of drie
of vier. Dat is toch een heel andere benadering dan de weg die u en de heer
Nuis tot nu toe hebben uitgestippeld.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat is het niet. Zij past er perfect bij. Het rapport verschaft materiaal
voor de discussie. De bedoeling van staatssecretaris Nuis en mij is om zo
tegen september te komen met een ontwikkelingsplan. In juni, juli wordt de
discussie afgerond en daarna samengevat in het ontwikkelingsplan. Daarbij
is het ontzettend belangrijk om goed materiaal te hebben. Wij moeten uitgaan
van "facts and figures", weten waarover wij het hebben, weten hoe de analyses
zijn en dan pas dat huisje tekenen. Ik vind het huisje dat in het WRR-rapport
is getekend wat minder relevant dan de analyse, die ik dus zeer waardeer en
waaraan ik mij op heel veel punten verbonden voel.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! De minister heeft een heel korte aanduiding gegeven over het
gisteren gepubliceerde rapport van de WRR, nog geen oordeel en zeker geen
eindoordeel. Hij vindt het een prima analyse maar de verbinding met de conclusies
ontbreekt. Een goed verstaander heeft een half woord nodig om te weten wat
dat betekent. Kan hij ook een eerste globale indruk geven van het rapport
van de commissie-De Moor, dat een paar dagen eerder is verschenen? De conclusie
daarin luidt dat wij toe moeten naar een studieduur van minstens vier jaar.
Daarop komt het neer, want de technische studies zijn al verlengd. Wat vindt
hij van dat rapport? Dat heeft dan ook recht op een eerste globale reactie.
Die is van belang voor het verdere debat over de stelselherziening.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Exact op dezelfde wijze: een waardevolle bijdrage aan het debat. Het klinkt
misschien een beetje flauw.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Het is niet flauw, het is heel duidelijk.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het is niet precies de gedachte van het kabinet geweest om eerst een Procesbrief
te schrijven en vervolgens het proces overbodig te verklaren omdat wij precies
weten hoe het moet. Wij zien dat debat als buitengewoon belangrijk, met alle
ins en outs die erbij horen.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 In de brief staat dat als uitgangspunt geldt: de doelstelling van het
op termijn terugbrengen van het aantal studentjaren. Gedeeltelijk wordt dit
nagestreefd door een grotere differentiatie aan te brengen in opleidingen,
naar aard, inhoud en duur. Deze differentiatie is kennelijk een heel belangrijk
instrument. Als ik daar de andere rapporten en het regeerakkoord naast leg,
vraag ik mij af of deze stukken wel bij die doelstelling inzake de grotere
differentiatie past.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik meen dat dat wèl het geval is. Als er iets bij die differentiatie
past, zijn het wel die rapporten.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Die rapporten zijn zeer different; dat klopt...
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Ik geloof dat dit analytisch goed te rubriceren valt. Er zijn
in feite drie denkmodellen, namelijk het Scandinavische model, het Anglosaksische
model en het model waarbij de instellingen zelf volledig de verantwoordelijkheid
nemen, het in Nederland bedachte model. Deze modellen moeten goed worden geanalyseerd
en op ins en outs worden bekeken. Het is belangrijk dat, als er conclusies
worden getrokken, die conclusies in de komende decennia meegaan. Ik zeg dit
met de grootste nadruk omdat het debat hierover al vanaf 1967 gaande is. Toen
ging het om het rapport-Posthumus dat in een goede analyse voorzag. Daarnaar
wordt ook in de rapporten van de WRR en de commissie-De Moor verwezen. Echter,
de conclusies, neergelegd in het rapport-Posthumus, werden niet breed onderschreven.
Ze werden bewaard binnen een kleine "inner circle". Ik denk dat het buitengewoon
belangrijk is dat een brede groep zich met dergelijke conclusies geassocieerd
voelt.
 
 De heer Schutte vraagt zich af hoe het vervolgens gaat. Ik kan hem zeggen
dat de heer Nuis projectleider is. Echter, het gaat om een project waarbij
ik ook zelf nauw betrokken zal zijn.
 
 De heer Verkerk heeft aandacht gevraagd voor de verkorting van de studieduur.
Inderdaad, voorzitter; het gaat ons om de einduitkomst dat er gemiddeld een
halfjaar korter wordt gestudeerd. Dat gemiddelde kan worden bereikt door sommigen
langer en anderen korter te laten studeren. In principe zijn
hierbij alle elementen van selectie onderwerp van debat. Dat geldt dus ook
voor de selectie aan de poort, zij het dat ik eerder heb aangegeven dat ik
wat dit betreft beperkingen aangebracht zou willen zien. Er mag geen sprake
zijn van "jumping to conclusions" in de zin van: wij hebben een probleem èn
wij hebben een oplossing; we leggen die zaken bij elkaar en daarmee hebben
wij het probleem opgelost. Er moet sprake zijn van een buitengewoon goede
argumentatie.
 
 Mevrouw De Vries heeft gevraagd wanneer de stukken inzake de auditorenregeling
en de bestuursstructuur beschikbaar komen. Voorzitter! Wij werken hieraan
met de grootste voortvarendheid en trachten om deze zaak per 1 juli 1995 afgerond
te hebben. Ik denk niet dat het veel eerder zal kunnen lukken, gelet op de
complexiteit van beide onderwerpen. Als dat mogelijk blijkt te zijn, trekken
wij de auditorenregeling naar voren in die zin dat de AMvB wordt bijgesteld,
in het bijzonder waar het om het "dubbele slot" gaat. Dat dubbele slot wordt
door instellingen èn studenten gezien als een zaak die geleidelijkaan
achterhaald is. De gedachte is hierbij dat er op twee fronten moet worden
gescoord. In de eerste plaats moet men iets hebben gedaan waardoor men extra
studietijd krijgt en in de tweede plaats moet men die extra studietijd ook
nodig hebben. Welnu, voor komende generaties zal dit "nodig hebben" een vanzelfsprekendheid
zijn omdat het niet gemakkelijk is om binnen de cursusduur opgelopen vertraging
in te halen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Is het de bedoeling dat een dergelijk fonds verplicht wordt voor universiteiten
èn hogescholen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Dat is in feite al het geval. De vraag is alleen hoe die verplichting
vorm zal krijgen. Dit is een doorn in het oog van studenten. Ook de overdraagbaarheid
speelt een rol. Kan een en ander worden meegenomen als je van de ene plek
naar de andere gaat? Het zijn allemaal zaken die wij in de komende periode
goed willen regelen. Ik zie wat dit betreft geen problemen met de instellingen,
omdat het als vanzelfsprekend wordt ervaren dat hiervoor een lijn wordt ingezet.
 
 Wat de bestuursstructuur betreft proberen wij in relatie met het ontwikkelingsplan
hoger onderwijs met een wetsvoorstel te komen. Deze combinatie zal in september
of oktober aan de Kamer worden voorgelegd.
 
 Ik heb al iets gezegd over de aard van de ontwikkelingen inzake de bestuursstructuur.
Het gaat er vooral om, verantwoordelijkheden te versterken. Ik heb dit opgemerkt
mede naar aanleiding van de opgedane ervaringen in de afgelopen maanden. Dit
geldt voor de verantwoordelijkheden van het college van bestuur, maar zeker
ook binnen de faculteiten voor de structuur en de kwaliteit van het onderwijs.
 
 De vakorganisaties zijn op het ogenblik nog niet betrokken bij het overleg.
De heer Van Gelder heeft dit juist opgemerkt. Ik heb ook nagedacht over de
wijze waarop de overheid haar rol in dat opzicht het best kan vervullen. Immers,
de centrales spreken als partij in eerste instantie met de werkgevers. Dat
zijn de HBO-raad, over de CAO, en de VSNU. Daar heeft de decentralisatie van
de arbeidsvoorwaarden weliswaar nog niet helemaal vorm gekregen, maar wat
wel in toenemende mate gebeurt. Ik zie voor mijzelf daarin een enthousiasmerende
en bemiddelende rol weggelegd. Ik zal bevorderen dat die twee partijen met
elkaar in gesprek komen over de combinatie van de hogere eisen die gesteld
worden aan het personeelsbeleid, in het bijzonder de componenten die betrekking
hebben op beoordeling van onderwijsprestaties, en de arbeidsvoorwaarden. Het
debat met een dergelijk verloop kan tot een gunstig resultaat leiden.
 
 Hoewel de woordvoerders niet hebben gesproken over de ontwikkelingen hierna,
wil ik daar wel een enkel woord aan wijden. De onrust is namelijk nog niet
helemaal weg. Ook gisteren was er weer een voorval in Alkmaar. Jonge mensen
hebben vanzelfsprekend het recht om hun stem te laten horen. Ik roep ze wel
heel nadrukkelijk op om dat te doen in overeenstemming met wat zij ons vragen,
en wel om ze serieus te nemen en ze als volwassen mensen te beschouwen. Vandaar
mijn oproep om hun stem ook op een volwassen manier te laten horen. Het soort
acties zoals die op 15 december jl. bij de spoorwegen in Utrecht en gisteren
in Alkmaar, gelukkig op kleinere schaal, horen daar niet bij.
 
 Nog iets over de discussie over de studiefinanciering. Toch wel tot mijn
vreugde heb ik gemerkt dat daar op heel veel fronten positief op gereageerd
wordt in die zin dat er behoefte aan bestaat. Ik besef heel goed dat een aantal
personen zich hebben afgevraagd of daarmee geen nieuwe onrust gecreëerd
wordt. Daar heb ik absoluut geen aanleiding toe willen geven. Toch heeft het
kabinet in dezen een verantwoordelijkheid, ondanks dat er nu geen financiële
taakstellingen meer zijn. Bovendien heeft het kabinet vrij veel ruimte om
aan te geven dat dit geen invloed heeft op de positie van de huidige studenten,
misschien zelfs niet op de aankomende studenten. Tegen die achtergrond kan
het debat ook goed gevoerd worden. In zekere zin is dit een paradox. Het kabinet
moet natuurlijk niet onder invloed van alle relatieve ellende van de afgelopen
maanden, onder zijn verantwoordelijkheid wegduiken.
 
 De heer Stellingwerf heeft gelijk, als hij zegt dat dit niet alleen voor
de basisbeurs geldt, maar ook voor andere onderdelen van het stelsel. De heren
Rabbae en Poppe hebben ook gelijk, als zij menen dat dit in een brede context
moet gebeuren. Inderdaad moeten wij een aantal knopen doorhakken aangaande
het stelsel van studiefinanciering op de lange termijn. Eerst moet er een
discussie komen en vervolgens moeten daaruit conclusies getrokken worden.
Dat dient niet op korte termijn te gebeuren. Ik denk aan het begin van 1996.
Het kabinet heeft het voornemen om de Kamer op de kortst mogelijke termijn
te informeren over zijn intenties bij de procedure. Mijn opmerkingen over
de basisbeurs zijn dus min of meer analytisch, maar niet zonder politiek belang.
Zeker, anders had ik die niet gemaakt. Ik ben namelijk geen hoogleraar meer,
maar heb ik een verantwoordelijkheid in het kabinet.
 
 Daarbij is het van het allergrootste belang dat wij ons realiseren dat
hiermee niet gezegd is dat dit de uitkomst moet zijn. Er zijn verschillende
uitkomsten mogelijk. Zo kan de uitkomst zijn dat het blijft zoals het nu is.
Het lijkt mij ontzettend belangrijk dat toch de discussie gevoerd wordt. Wij
weten dan inderdaad dat wij de komende jaren op die wijze willen doorgaan.
Dit is ook belangrijk voor de studenten.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 De minister heeft gelijk als hij zegt dat het beter is om niet onder druk
te discussiëren over het nieuwe stelsel. Op een gegeven moment moet je
echter discussiëren, je kunt dat niet uitsluiten.
 
 In dat verband heb ik twee vragen. Hoe moet ik de openheid die hij aan
de discussie geeft, zien in het licht van het regeerakkoord en de prestatiebeurs?
Is de minister serieus van plan om het alternatief van de academicibelasting
op zijn merites te bestuderen en dit niet meteen af te wimpelen als een zuiver
Australische ziekte?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik denk dat het heel goed is om de discussie als zodanig te voeren. Ik
denk ook dat alternatieven zeker binnen bereik moeten komen. Ik zou de vraag
eigenlijk willen omdraaien. Is de heer Rabbae ook geïnteresseerd om in
discussie te gaan over de ins en outs ervan? In de eerste plaats is de academicibelasting
niet het Australische systeem. De academicibelasting heeft alleen maar betrekking
op de collegegeldcomponent van het Australische systeem. Daarbij heeft mijn
Australische collega keer op keer gezegd en in de publiciteit naar voren gebracht
dat hij er zo snel mogelijk van af wil. Wat dat betreft is het dus van belang
om de discussie daarover in openheid te voeren. Ik wil er in elk geval een
discussie over voeren.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het is misschien flauw en het is eigenlijk niet mijn niveau, maar ik moet
toch zeggen dat ik onlangs iemand heb gesproken van de Universiteit Twente.
Die is ook in Australië geweest en hij heeft dezelfde minister gesproken.
Hij komt echter met een andere opmerking van dezelfde collega. Ik wil daarin
nu niet treden, want dan wordt het een welles/nietes-discussie. Ik heb wel
begrepen dat dit systeem ondanks de kinderziektes aan het begin in elk geval
door de burgerij en de studenten algemeen aanvaard is.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Wij hebben hier het debat. Het is belangrijk dat het een open debat is,
zoals ook de heer Rabbae naar voren bracht. Het moet niet plaatsvinden vanuit
de gedachte dat de paaltjes geslagen zijn en dat dat het moet worden. Dan
verwordt de discussie tot een dialoog van doven. Dat zou niet goed werken.
 
 Ik wil nog een ander punt van de heer Rabbae oppakken en misverstanden
over die cohortgewijze benadering uitsluiten. Die cohortgewijze benadering
begint pas als alle maatregelen genomen zijn, zoals zij zijn voorgenomen in
het regeerakkoord en in de begroting. Daar zit nogal wat in. Dat betekent
dat het begint na de prestatiebeurs, na de wijziging voor de OV-jaarkaart,
na de verkorting van de cursusduur en dus ook na de collegegeldverhoging.
Het is goed dat eerst de huidige voorstellen zijn gerealiseerd. Het debat
moet nu niet gaan over de vraag hoe wij omgaan met de studiefinanciering,
daarbij het regeerakkoord weg denkend. Nee, wij moeten het regeerakkoord uitvoeren.
Vervolgens moeten wij bekijken hoe op langere termijn de studiefinanciering
moet worden ingericht.
 
 De heer Schutte en mevrouw Jorritsma vroegen hoe het nu staat met de prestatiebeurs.
Daarvoor bestaat een geordende procedure. Het kabinet bereidt dat voor en
vraagt aan de Raad van State om advies. Wij verwachten dat advies elke dag.
Wij denken dat op zeer korte termijn de Tweede Kamer de wetsvoorstellen kan
ontvangen. Het kan een week, maar het kan ook twee weken duren. Wij proberen
inderdaad wel benen daarmee te maken vanuit twee opvattingen. De eerste opvatting
is dat de studenten daarover zekerheid hebben. Natuurlijk is het aangekondigd
en men weet ervan. Men mag ook als geïnformeerd worden beschouwd. Het
is echter toch belangrijk dat de Tweede Kamer en de Eerste Kamer met de uitwerking
akkoord zijn gegaan. De tweede opvatting is dat de uitvoering verantwoord
moet zijn en op een goede manier moet kunnen plaatsvinden. Dat betekent dat
op alle fronten tijdigheid van het begin van de uitvoeringsmaatregelen gewenst
is.
 
 En zo, voorzitter, sluit ik af met eigenlijk weer teruggrijpen op het
begin. Het is niet de bedoeling om nu het boek te sluiten. Het is geen boek
dat wij hebben opengelegd, waarin wij een beetje gelezen hebben en dat wij
vervolgens weer gesloten hebben. Nee, wij zijn bezig met het schrijven van
het boek. Wij hebben een hoofdstuk afgerond. Ik denk dat daar perspectief
uit blijkt. Wat mij betreft moeten wij vervolgens aan de slag met betrekking
tot de studeerbaarheid, rekening houdend met de grote prestaties die al op
de universiteiten en hogescholen geleverd zijn en met het oog op de inrichting
op langere termijn van het hoger onderwijs.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 U hebt geen antwoord gegeven op een vraag door mij in eerste termijn gesteld.
Daarom herhaal ik deze graag. Ik heb u gevraagd of u in dit huis, aan alle
partijen hier aanwezig, wilt toezeggen dat u voortaan jaarlijks de collegegeldverhoging
zult koppelen aan de bereikte resultaten inzake de kwaliteitsverbetering.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Even terugbladerend in mijn aantekeningen besef ik dat deze vraag ook
door de heren Van Gelder en Van der Vlies en door mevrouw De Vries is gesteld.
Haar vraag was iets anders geformuleerd: kan er bij de begroting ingegrepen
worden? Naar mijn mening moet dat de normale procedure zijn. De vraag is hoe
licht of hoe zwaar je die wilt maken. De volgende fase is die van de begroting
voor 1996. Voor dat jaar is een collegegeldverhoging opgenomen, die ingaat
op 1 augustus 1996. Met andere woorden: in het begrotingsjaar 1996 zal voor
een aantal maanden een hoger collegegeld gelden. De begrotingsbehandeling
lijkt mij voor de Tweede Kamer het meest voor de hand liggende tijdstip om
te beoordelen of zij met dat onderdeel van de begroting akkoord gaat. In die
begroting moeten ook de resultaten van de werkgroep kwaliteit en studeerbaarheid,
de voornemens over het personeelsbeleid en de macro-doelmatigheid zichtbaar
zijn. Deze drie elementen waren eerder aan de orde.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Legt u de bereikte stand van zaken dan aan de Kamer voor en mag de Kamer
het dan zeggen? Ik had eigenlijk wat anders begrepen. U hebt een akkoord gesloten
en hebt de kwaliteitsverbetering en de collegegeldverhoging met elkaar in
verband gebracht. Ik had begrepen dat u als eerste de verantwoordelijkheid
neemt en op grond van het bereikte resultaat een voorstel zult doen. Dan kan
de Kamer achteraf wel of niet steun hieraan geven.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Het laatste is het geval. Het voortouw ligt bij het kabinet om de gemaakte
afspraken uit te voeren. Het kabinet zal dus jaarlijks de Kamer bij de begrotingsvoorbereiding
erover informeren, zodat deze zaak in het reguliere begrotingsdebat meegaat.
De Kamer kan er dan een oordeel over geven.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dit antwoord is bevredigend, maar wat te algemeen. Daarom vraag ik om
een specificatie. Bent u ertoe bereid, afhankelijk van de bereikte resultaten
de collegegeldverhoging vast te stellen?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik ga ervan uit dat op grond van de inspanningen die geleverd worden,
de collegegeldverhoging op 1 augustus 1996 ƒ 150, op 1 augustus 1997 ƒ
175 en op 1 augustus 1998 ƒ 175 kan zijn. Ik zal de Kamer de informatie
geven waarmee ik de verhoging elk jaar opnieuw motiveer. Als de vraag van
de heer Rabbae is, of het mogelijk is dat het kabinet dan tot de conclusie
komt dat een collegegeldverhoging niet verantwoord is, is het antwoord: ja.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik dank de minister voor de gegeven antwoorden.
 
 Mijn dank is niet zo uitbundig als ik in een eerdere fase wel eens heb
uitgesproken. Ik denk terug aan de behandeling van de Wet op het hoger onderwijs
en het wetenschappelijk onderzoek. Dat komt door een hoofdlijn in het betoog
van de minister die te denken geeft, althans voor een sociaal-democraat. De
minister legde namelijk sterke nadruk op profijtbeginsel en prestatiebeurs,
toen hij sprak over het toerekenen van investeringen aan studenten. Mijn stelling
is dat het studeren aan hogeschool en universiteit ook van groot belang is
voor de samenleving, die hieraan dus een zeer belangrijke bijdrage moet leveren.
Tegen die achtergrond wijst de CDA-fractie de ombuigingstaakstelling van 1,5
mld. af. Ik zal dadelijk ingaan op de consequenties daarvan voor de collegegelden.
 
 Voorzitter! Naar mijn mening zijn de instellingen er altijd aan gehouden
om de studeerbaarheid te beklemtonen. Dat zij nu via deze financiële
toestand, die voor twee jaar is gecreëerd, genoegen nemen met het fonds
is tot daaraan toe, maar ik houd mijn bedenkingen tegen de constructie. De
discussie moest even beëindigd worden en de rust moest weerkeren. We
zullen zien hoe het uitpakt, ook gehoord de discussie met de heer Rabbae over
de consequenties voor de verhoging van het collegegeld.
 
 De minister heeft in het laatste deel van zijn betoog een heel merkwaardige
uitspraak over de studiefinanciering gedaan. Hij sprak over een open discussie.
De basisbeurs is eigenlijk ook maar een gedachte; het kan ook zijn dat alles
blijft zoals het is. Ik noteer dat, want dat betekent dat de basisbeurs zal
blijven en dat de prestatiebeurs er niet komt. Dat kan ik toch moeilijk rijmen
met het indienen van een wetsvoorstel bij de Raad van State. Het is daarom
van tweeën één: ofwel wij gaan een open discussie aan over
de studiefinanciering, die ik voer langs de lijnen van ons verkiezingsprogramma –
voortgangscontrole en behoud van de structuur – ofwel wij slaan een
geheel andere weg in. Hier ontstaat een nieuwe onduidelijkheid, die overigens
ook in het interview in de Volkskrant werd gegeven. Ik houd staande, dat de
benadering van de minister in juni bij de behandeling van het wetsvoorstel
een andere was dan nu.
 
 Voorzitter! De heer Rabbae zei het kort door de bocht: er is geen ratio
voor de verhoging van het collegegeld. Die is er ook niet in de opvatting
van het CDA. Ik heb dat al eerder kenbaar gemaakt in het debat in december.
Het is een uitweg geweest volgens het beginsel van "profijt, profijt en nog
eens profijt". Een verhoging van ƒ 1050 geeft al te denken dat het
zo gemakkelijker dan anders kan. Ik houd staande dat wij één
systeem hebben, waarin wij de gehele financiering bekijken. De Kamer heeft
eerder gezegd dat het retributiebeleid in overeenstemming moet worden gebracht
met de studiefinanciering en omgekeerd. Geen rondpompen van geld. Sterker
nog, de Wet op de studiefinanciering is destijds via een motie van onze betreurde
collega Van den Anker en mij op gang gekomen, juist omdat wij meer rechtsbescherming
wilden en van het ad-hoc-retributiebeleid af wilden. Overigens, "retributie"
is een moeilijk woord voor het heffen van collegegelden. Nu zie je ineens
het omgekeerde gebeuren. Het is wel jaren later, maar ik houd staande dat
de verhoging van de collegegelden geen goede weg is, omdat er ook nog een
taakstelling van 1,2 mld. ligt. Om daar helderheid over te geven, wil ik de
Kamer de volgende uitspraak voorleggen.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende, dat in het regeerakkoord een ombuiging van 1 mld. op de studiefinanciering
is voorzien;
 
 van oordeel, dat het retributiebeleid en de Wet op de studiefinanciering
de toegankelijkheid van het hoger onderwijs niet mogen belemmeren;
 
 voorts van oordeel, dat de voorgestelde verhoging van de collegegelden
een onevenwichtige lastenverzwaring voor studenten en ouders betekent;
 
 verzoekt de regering af te zien van de voorstellen inzake de verhoging
van de collegegelden,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Lansink. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 71 (23900-VIII).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Wij hebben gisteren de publikatie van het rapport van de WRR
beleefd, waarover zojuist kort van gedachten is gewisseld. Wij hebben het
rapport van de commissie-De Moor van de VSNU gekregen en wij hebben onze eigen
inbreng. Het zal duidelijk zijn dat het debat over de verbetering of de vernieuwing
van het stelsel niet ten einde is. Ik wil er niet teveel over kwijt, maar
ik wil wel opmerken, dat als bewindslieden tussentijds stellingen betrekken
deze stellingen dan ook weer van invloed zijn op het debat. Naarmate het debat
opener wordt, wint het aan kracht en verliest het regeerakkoord aan betekenis!
 
 
 
 
 
 Mevrouw J.M. de Vries (VVD):
 
 Voorzitter! Ik dank de minister voor de beantwoording van bijna al mijn
 vragen. Ik wil mij in tweede termijn beperken tot opmerkingen
over de brief van 27 januari. Ik laat alle artikelen in kranten en rapporten
van raden maar even buiten beschouwing; deze zullen het komende halfjaar nog
vaak genoeg de revue passeren.
 
 Ik begin met de dekking van de 34 mln. De minister zegt: die wordt gevonden
in het centraal beheer, de middelen. Een en ander is opgenomen in de meerjarenraming,
die over deze kabinetsperiode heen gaat. De enige constatering die ik hierbij
kan maken, is dat deze bezuiniging in feite in de toekomst en niet binnen
deze regeerperiode ligt. De bezuiniging wordt later ingevuld.
 
 Dan kom ik bij een vraag waarop de minister geen antwoord heeft gegeven.
Ik heb hem gevraagd of hij inzicht kan geven in de dekking van de tegenvallers
van de OV-jaarkaart en de tempobeurs. Wij zijn er zeer verheugd over dat de
minister de auditorenregeling en de algemene maatregel van bestuur naar voren
wil trekken, naar 1 juli 1995. Dit punt zal nog aan de orde komen in het kader
van de te behandelen prestatiebeurs. Wij komen er dan op terug.
 
 De minister heeft gezegd dat de bestuursstructuur in september/oktober
onderdeel uitmaakt van het ontwikkelingsplan. Dat is op zichzelf, in de tijd
gezien, vrij snel. Toch zal het omzetten van het ontwikkelingsplan in wetgeving
de nodige tijd vergen. Dat zal misschien pas tegen het einde van deze regeerperiode
zijn beslag krijgen. Ik vraag de minister om de bestuursstructuur en de bekostigingssystematiek
naar voren te halen in het wetstraject en om daarmee niet te wachten totdat
het geheel in deze Kamer wordt besproken.
 
 Tot slot kom ik bij de collegegelden. Het is mij duidelijk dat wij nu,
met het akkoord gaan met de inhoud van de brief, in principe de collegegeldverhoging
voor drie jaar vaststellen. Echter, de minister zal ieder jaar bij de begrotingsbehandeling
motiveren waarom deze verhoging al dan niet gewenst en verantwoord is, dit
gerelateerd aan het programma van studeerbaarheid. De Kamer kan er dan ook
nog altijd op terugkomen, mocht zij niet tevreden zijn met hetgeen is bereikt.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor de beantwoording, die
opnieuw een dosis optimisme en volhardendheid uitstraalde. Dat mag bij dit
onderwerp ook wel. Daarop heb ik dan ook geen enkele kritiek. De minister
heeft uitspraken gedaan over het stelseldebat. Hij heeft aangegeven hoe hij
ertegen aankijkt. Het moet een inhoudelijke discussie worden, waarbij niet
bij voorbaat modellen worden vastgelegd. Tevens heeft hij een reactie gegeven
op het WRR-rapport en het interimrapport van de commissie-De Moor. Het past
er allemaal bij. Dat is prima. Het belooft in ieder geval een zeer interessante
en brede discussie te worden. De signalen die uit het WRR-rapport en uit het
interimrapport van de commissie-De Moor komen, zijn niet vreemd, gelet op
de discussie in het veld zelf. De modellen die niet zonder meer passen bij
de gedachtengang die in de brief is verwerkt, zullen duidelijk naar voren
komen.
 
 Dat brengt mij bij een vraag die ik in eerste termijn ook al voorzichtig
heb geformuleerd. Hoe zeker is het dat de doelstellingen van het kabinet in
het overleg dat is gestart, ook worden bereikt? De minister en ik hebben een
verband gelegd met de bestaande bestuursstructuur. Dat was in het verleden
schuldig aan het moeizaam tot stand komen en vooral het effectueren van afspraken.
Hoe zeker is de minister ervan dat het ook zal lukken?
 
 Dan kom ik te spreken over het collegegeld. Ik zie een duidelijke relatie
tussen het collegegeld dat van de student wordt gevraagd, het stelsel van
studiefinanciering en de rol van de overheid daarin. Uiteindelijk moet er
een evenwichtige verhouding ontstaan tussen een publiek en een individueel
belang. Dat er een rol ligt – wellicht een sterkere dan in het verleden
het geval was – voor het collegegeld, wijs ik niet bij voorbaat af.
Daarom is het goed dat wij er per jaar over kunnen beslissen of het definitief
kan doorgaan. Daarbij moet wat mij betreft niet alleen een relatie worden
gelegd met de effectuering van de afspraken die nu in beginsel zijn gemaakt.
Er moet ook een relatie worden gelegd met de voortgang van het systeem van
studiefinanciering.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Voorzitter! Het belangrijkste is dat wij een proces ingaan en dat daarin
veel overleg, veel discussie zal plaatsvinden. Ik vind het noodzakelijk dat
de minister elke keer bekijkt in hoeverre hij dat proces kan stimuleren. Dat
kan betekenen dat er tussentijds wetgeving moet komen. Mevrouw De Vries gaf
een voorbeeld: als de bestuursstructuur een belemmering is om bijvoorbeeld
invulling te kunnen geven aan een aantal aspecten van de zogenaamde studeerbaarheid,
dan moet dat tussentijds aan de orde komen. Een tijdje geleden heb ik aan
staatssecretaris Nuis gevraagd om te kijken of je op het ministerie kunt nadenken
over experimenteerartikelen en of je bepaalde processen van wetgeving wat
kunt versnellen. Ik wil dat nog eens onder de aandacht van de minister brengen.
 
 Ondanks alles komt er toch vrij veel op de instellingen af. Ik wil ze
toch voorhouden dat de doelmatigheid wat ons betreft fors vergroot kan worden.
Wij gaan ze daarin niet de maat nemen. Wel denk ik dat de instellingen hun
relatie met de politiek kunnen verbeteren door duidelijk inzicht te geven
of men kan komen tot een bepaalde reshuffling van de opleidingen, tot meer
samenhang in de opleidingen en in ieder geval tot profilering van de opleidingen.
Die thema's kunnen aan de orde komen in de discussie over de stelselwijziging,
maar ze kunnen ook elk moment tussendoor worden opgepakt.
 
 Wat het collegegeld betreft, is voor ons essentieel dat wij inzicht krijgen
in de relatie tussen de aanpak van de verbetering van de studeerbaarheid en
de vraag of het dan gerechtvaardigd is om meer eisen aan de instellingen te
stellen. Ik wil hierbij wel opmerken dat wat ons betreft de discussie over
het collegegeld elk jaar plaatsvindt. Volgens mij moet een verhoging ervan
wettelijk worden geregeld, zeker als het in de begroting staat. Dan hebben
wij een paar handvatten. Het zou de minister sieren als hij daaraan een bijdrage
zou leveren. Het begrip "kwaliteit van het onderwijs", zo heb ik mij laten
vertellen, is al moeilijk handen en voeten te geven. Het begrip "verbetering
van de studeerbaarheid" moet dan ook wel op enigerlei wijze
objectiveerbaar zijn. Gesteld dat de studenten in onze richting roepen dat
er geen sprake van is en er zou tegelijkertijd door een communicatiestoornis
in de instellingen wel vrij veel gedaan worden. Dan kunnen wij hier wel besluiten
om het collegegeld niet te verhogen, maar dat betekent wel dat je de instellingen
in feite kort en straft. Het moet dus gaan om een nieuw evenwicht tussen inspanningen
van de studenten en inspanningen van de instellingen. Dat evenwicht zou ik
graag benadrukt willen zien. Ik wil nogmaals onderstrepen – het schijnt
de heer Lansink enigszins te zijn ontgaan – dat de verhoging van het
collegegeld wordt gecompenseerd in de aanvullende beurs en dat grote groepen
studenten daar geen last van hebben.
 
 Voorzitter! Ik wil nog een opmerking maken...
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik maak bezwaar tegen de tussenzin van de heer Van Gelder. Natuurlijk
is het mij niet ontgaan dat het gecompenseerd wordt. Ik heb gekeken naar de
middeninkomens en naar de belemmeringen, want er zijn ook nog eens studenten
voor wie het moeilijk is om via hun ouders hun geld binnen te krijgen. Er
zijn allerlei andere aspecten. Het is mij helemaal niet ontgaan. De opmerking
slaat dus echt nergens op.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Dat brengt mij op het volgende punt. Misschien kan de heer Lansink daar
weer op reageren, want daar gaat het eigenlijk om. Het betreft de hoofdlijn
die hij bestrijdt in de aanpak van de minister. Ik vind het werkelijk bijna
een gotspe wat hij nu wil aangeven, alsof de PvdA niet meer zou erkennen dat
het onderwijs, zelfs het hoger onderwijs, een belangrijke investering voor
de samenleving is. Daar is geen sprake van. Wel is de vraag aan de orde of
je op een aantal terreinen van overheidszorg tot een herijking kunt komen
van de rol van de overheid versus de rol van het individu. Het is natuurlijk
een probleem om dergelijke punten aan de orde te stellen. Het zou echter ook
in de partij van de heer Lansink niet anders zijn gegaan dat je, als je tot
een gezondmaking van overheidsuitgaven wilt komen, op een aantal terreinen
keuzes moet doen. Die keuzes zullen altijd leiden tot een verschuiving van
de aandacht van de collectieve sector naar het individu, of je het nu hebt
over de sociale-zekerheidsstelsels dan wel over de individuele huursubsidie.
Dat zijn keuzes. Ik vind het heel raar dat er nu een beeld wordt geschapen
dat het CDA staat voor een maatschappelijke betrokkenheid, een maatschappelijke
uitdrukking op het gebied van het hoger onderwijs. De heer Lansink weet net
zo goed ik dat in zijn partij allerlei discussies plaatsvinden over de sociale
zekerheid en de individuele huursubsidie die precies dezelfde vraag raken.
Het gaat wat ons betreft om een herijking van de rol van de overheid versus
de rol van het individu. Dat is de hoofdlijn van dit regeerakkoord. Wij staan
daar achter. Dat heeft niets met neo-liberaal gedoe te maken. Dat heeft ermee
te maken of je op een verantwoorde manier tot besluitvorming kunt komen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik sprak de minister aan, toen hij het op een gegeven ogenblik
had over de toerekening naar het individu. Hij zette dat af tegen de toerekening
naar de samenleving. Als de PvdA 1,5 mld. bezuinigt op het onderwijs –
collega Van de Camp heeft er eerder over gesproken – terwijl dat niet
in het verkiezingsprogramma is aangegeven, dan mag ik daar toch mijn vraagtekens
bij zetten? Dan betekent dat toch dat u het hoger onderwijs – daar wordt
het allemaal weggehaald – minder waardevol acht en dat u het meer een
zaak van het individu vindt? Anders kan ik niet begrijpen dat u dit nu allemaal
aanvaardt, inclusief de uitkleding van de Wet op de studiefinanciering, terwijl
de PvdA bij de behandeling ervan tegen die wet stemde omdat die niet mooi
genoeg was. Dat ben ik natuurlijk niet vergeten.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Het is handig als je een heel goed geheugen hebt, maar op dit moment kijken
wij even naar de toekomst, mijnheer Lansink, en dan...
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Maar we hebben ook te maken met wat hier eerder is gebeurd, met wat in
de afgelopen jaren naar voren is gebracht en zelfs met wat de minister heeft
opgemerkt na de verkiezingen, in juni – ik houd dat staande –
namelijk dat de grenzen zijn bereikt. Dat ging over de studiefinanciering,
de eigen bijdrage en andere zaken. Dat u zich heeft laten inpakken door anderen
waar het de totale taakstelling en de onderwijstaakstelling betreft, is uw
zaak, maar daar mag ik mijn kanttekeningen bij maken. Dat is helemaal geen
gotspe, maar de werkelijkheid.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Het is toch verstandig om de realiteit een beetje voor ogen te houden.
Waar het om gaat is dat in dit regeerakkoord is gekozen voor een algemene
lijn, waarbij wordt bepaald wat de taak van de overheid en van het individu
is. Als je daarin een kleine verschuiving aanbrengt en die kunt beargumenteren,
ook binnen het onderwijs, op grond van het feit dat je bepaalde onderwijsvormen
wilt ontzien die ook voor de kennisintensieve samenleving in de toekomst van
belang zijn, tart ik u om aan te tonen dat daarmee van een fundamentele verschuiving
sprake is. Ik heb begrepen dat de minister heeft willen aantonen dat de rol
van de overheid jegens het hoger onderwijs X-ƒ 1000 per student vergt –
als je het dan toch even plat wilt uitdrukken – en dat in de bijdrage
van een individu aan dat bedrag van een iets hoger bedrag sprake is. Ik vind
dat niet leuk, maar als je dat afzet tegen de totale hoeveelheid wensen en
verlangens in de samenleving, vind ik dat te rechtvaardigen. Dat leidt inderdaad
tot een kleine verschuiving van het belang van het individu versus dat van
de samenleving.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Daar zit een begin van erkenning in, maar ik kan toch werkelijk niet begrijpen
dat u 800 mln. een kleine verschuiving vindt. Het gaat om 1 mld. op de studiefinanciering
en om 150 à 200 mln. langs deze route, en dan zijn er nog de retributies
in het andere wetsvoorstel. Het gaat dus om 1,2 mld., en dat is toch geen
kleine verschuiving? Wat zullen we nu krijgen? We hebben hier wel eens debatten
gevoerd over kleinere bedragen!
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Ongetwijfeld! Die zijn ook net zo interessant. Zo kan ik ook een discussie
voeren: als je het ene argument hebt gehanteerd, spring je op
het volgende, en dan ga je weer door. U had het over de vraag of er een fundamentele
verschuiving plaatsvindt in de bekostiging van het onderwijs van het individu
naar de samenleving, of van de samenleving naar het individu. Het is mijn
stelling dat, als je aan studenten ƒ 500 meer aan collegegeld vraagt,
wat ik niet leuk vind – ik sta daar niet bij te springen – er
nog geen reden is om te zeggen dat de overheid haar fundamentele belang in
de richting van het hoger onderwijs terugtrekt. Daar is namelijk geen sprake
van.
 
 Een tweede thema is de discussie over de studiefinanciering, die nog breed
gevoerd kan worden. Maar ook dan is het de vraag, in hoeverre 1 mld. neerslaat
op de hoogte van de bijdragen die jongeren van het Rijk krijgen, of dat het
wel eens zo zou kunnen zijn dat ook daar sprake is van een andere aanpak van
het mechanisme, waarbij je jongeren en instellingen op een andere manier aanspreekt,
waardoor de effectiviteit van het verblijf aan de instelling wordt vergroot.
De hoeveelheid jaren dat men daar verblijft wordt dan kleiner, waarna het
de vraag is, of dat leidt tot een wezenlijke inkomensdaling voor studenten.
Ik tart u, straks na de discussie aan te tonen dat de toegankelijkheid op
het spel komt te staan en dat studenten daardoor zo ontzettend nadelig worden
beïnvloed.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Wij hebben bij de behandeling van de Wet op de studiefinanciering keer
op keer discussies gevoerd over de vraag, hoever het lenen zou kunnen gaan.
Er zijn onderzoekingen geweest, in welke mate dat belemmerend zou kunnen werken,
in relatie tot de eigen bijdragen, weigerachtigheid van ouders enzovoorts.
Er is hoe dan ook aangetoond dat lenen op zichzelf al een vorm van een drempel
is, wat uiteraard afhankelijk is van de hoogte. Als de minister overgaat op
het systeem van de prestatiebeurs, krijg je nog een ander verschijnsel, want
die beurs wordt later alleen maar als beurs uitgekeerd wanneer er een behoorlijke
prestatie is geleverd. Het feit dat men het wat anders heeft moeten doen,
kan ook komen door andere oorzaken. We moeten dat wetsvoorstel overigens nog
krijgen; het gaat mij erom dat die 1,2 mld. waarover ik het heb, een verschuiving
is van collectief naar individu. Dat is geen kleine verschuiving. Ik heb er
alle begrip voor dat u dat gaat verdedigen, maar dat is iets heel anders dan
wat de Partij van de Arbeid tot nu toe, dat wil zeggen tot vorig jaar, heeft
verdedigd. Ik stel dat politiek toch belangrijke feit vast.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Ik stel daar twee dingen tegenover. In de eerste plaats is het een verschuiving,
maar of het er een is van het collectief naar het individu is de grote vraag,
wat zal moeten blijken uit de discussie. Want als het gaat om een systeemverandering,
waarin je tot een ander samenspel komt van studenten die eisen mogen en kunnen
stellen aan de universiteiten en hogescholen – wij ondersteunen ze daarin –
en waarin universiteiten en hogescholen zich inspannen om de organisatie van
het onderwijs te verbeteren, ofte wel over en weer een nieuwe invulling van
relaties, is het maar sterk de vraag of de gemiddelde student daarvan straks
zoveel nadelen ondervindt. Dat zal moeten blijken uit de concrete voorstellen.
Dat levert dan voor de overheid geld op, maar de nieuwe arrangementen tussen
studenten en universiteiten en hogescholen werken wellicht veel minder nadelig
uit voor de studenten. Dat zullen wij moeten afwachten. Ik vind het echter
te gemakkelijk om deze opmerking te maken.
 
 Daaraan gekoppeld blijft de vraag staan of het te rechtvaardigen is dat
een politieke partij op een aantal terreinen conclusies trekt uit de praktijk.
Als ik één ding geleerd heb en als ik dat aan de Kamer mag voorhouden,
is het dat als wij de universiteiten en hogescholen verweten hebben dat ze
te weinig werk hebben gemaakt van de twee-fasenstructuur, het antwoord in
veel gevallen was: hoe kun je van ons verlangen dat studenten vier jaar aan
de universiteit willen en kunnen verblijven, als je ze een studierecht van
zes jaar geeft. Ik moet vaststellen dat er inderdaad sprake is van een niet
sluitende aanpak. Als je universiteiten wilt aanspreken, moet je ook jongeren
kunnen aanspreken op hun gedrag. Er moet congruentie in die aanpak zitten.
Dat zijn dingen die wij hebben willen leren. Ik vind dat geen schande, zelfs
niet voor een sociaal-democraat.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Als wij nu moeten gaan discussiëren over een nieuwe formule, C in
plaats van C+1, kan dat, maar dat is nu niet aan de orde. De keuze om de studieduur
en verblijfsduur anders te maken dan de echte cursusduur is daar een onderdeel
van. Het gaat mij echter om de vraag wat met de eerste vier jaar moet gebeuren,
wie dat moet betalen, hoe hoog het resolutiebeleid moet zijn enzovoort. Ik
kan niet anders vaststellen dan dat daar, ook ten opzichte van discussies
over de formule C+1 – die indertijd van harte door de PvdA is ondersteund –
een wijziging in het beleid voor nodig is.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 Ik stel voor dat wij deze discussie voeren als de concrete voorstellen
voorliggen. Op dat moment kan ik de heer Lansink bewijzen dat hij de stelling
die hij hier betrekt, niet waar kan maken.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Mijnheer de voorzitter! De minister van OCW is een groot regisseur. Tegenover
de collegegeldverhoging zet hij als alternatief – waarschijnlijk ook
om de aandacht te verleggen – dat wij moeten praten over de studeerbaarheid
en kwaliteit van het onderwijs. Dat is iets dat wij ondersteunen en dat de
minister de afgelopen jaren ook van harte heeft ondersteund. De samenloop
van omstandigheden is echter keurig geregisseerd. Als hij ons uitnodigt om
te praten over de toekomstige alternatieven als het gaat om de studiefinanciering,
zegt hij dat wij daarover zullen spreken als de afspraken uit het regeerakkoord
zijn gerealiseerd. Ons wordt dus weer een worst voorgehouden, naast de pijn
van het regeerakkoord. Zo kunnen wij blijven doorgaan tot na het jaar 2000.
Dat is een kunst, maar wij moeten als politiek wel weten waar wij onze tanden
in moeten zetten. De minister volgend, kun je soms echter duizelig worden.
 
 Op het punt van de collegegeldverhoging heb ik de minister gevraagd welke
ratio hij daarbij heeft gehanteerd. Hij heeft daar geen antwoord op gegeven.
Ik heb hem ook gevraagd of hij in het verleden de norm van 10% heeft gehanteerd.
Als hij dat bevestigt – ik hoop niet dat hij dit vanwege hetgeen ik
nu ga zeggen, gaat intrekken – en zegt dat de kosten van een student ƒ
20.000 zijn, dan is 10% van de kosten ƒ 2000. Dat betekent dat de verhoging buiten proporties is; iets dat hij eerder ook heeft gezegd.
Hij moet echter het regeerakkoord uitvoeren. Ik ben benieuwd naar zijn antwoord
op deze vraag.
 
 Het spreekt vanzelf dat GroenLinks zich verzet tegen de verhoging van
de collegegelden. Daarom sluit mijn fractie zich aan bij de motie van de heer
Lansink. Maar die motie zal waarschijnlijk geen meerderheid krijgen. Vandaar
dat wij een tweede drempel tegen deze zaak moeten opwerpen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Gelder (PvdA):
 
 De heer Rabbae zegt dat de fractie van GroenLinks zich vanzelfsprekend
tegen de verhoging van het collegegeld verzet. Wat stelt hij daar dan tegenover?
Moet er meer bezuinigd worden op de instellingen of kiest hij, evenals de
heer Poppe, voor belastingverhoging?
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Tijdens de begrotingsbehandeling heb ik gezegd dat de samenleving het
onderwijs als de belangrijkste bedrijfstak van Nederland moet zien. Gelukkig
is er nu enige economische groei. Ik vind dat een deel van de meevallers gebruikt
moet worden voor investeringen in het onderwijs. Dat heb ik bij de begrotingsbehandeling
gezegd en dat vind ik nog steeds. Niet bezuinigen op de instellingen, maar
de meevallers moeten aangewend worden voor investeringen in het belangrijkste
bedrijf van de gehele samenleving.
 
 Voorzitter! Er is een koppeling aangebracht tussen de verhoging van het
collegegeld en de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs. Ik heb de
minister gevraagd of hij bereid is, daaraan eventueel consequenties te verbinden.
De minister was daar wel positief over, maar hij heeft, in tegenstelling tot
de andere vragen, mijn vraag niet exact beantwoord. Daarom leg ik de Kamer
de volgende motie voor.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende, dat de regering in overleg met organisaties van universiteiten,
hogescholen en studenten een werkprogramma kwaliteit en studeerbaarheid heeft
opgesteld;
 
 overwegende, dat resultaten uit voornoemd werkprogramma de komende jaren
zichtbaar zullen worden;
 
 overwegende, dat in de brief van 27 januari 1995 de verbetering van de
kwaliteit en de studeerbaarheid is gekoppeld aan de verhoging van de collegegelden;
 
 verzoekt de regering een eventuele jaarlijkse verhoging van het collegegeld
vanaf 1996 afhankelijk te stellen van zichtbare resultaten van het werkprogramma
kwaliteit en studeerbaarheid,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Rabbae. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 72 (23900-VIII).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik kom terug op de uitwerking van het begrip "kwaliteit".
Collega Van Gelder heeft daar ook over gesproken. Wij dienen te voorkomen
dat er een welles/nietes-discussie tussen de universiteiten, de studenten
en de minister ontstaat. Op welke wijze wil de minister hieraan handen en
voeten geven? De minister overweegt wetgeving wanneer het overleg niet tot
resultaten leidt. Wat voor soort wetgeving heeft hij op het oog?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Voorzitter! Ik dank de minister voor de beantwoording van de vragen. Direct
of indirect heeft hij op al mijn vragen gereageerd. De minister is uitvoering
ingegaan op de wijze waarop de vinger aan de pols gehouden zal worden op het
punt van studeerbaarheid en kwaliteit. Het blijkt dat ik mij daar niet ongerust
over behoef te maken. Ik wil echter toch nog graag van de minister horen dat
de stuurgroep haar werkzaamheden op tijd zal hebben afgerond. Als wij bij
de presentatie van de begroting voor 1996 een eerste overzicht van de stand
van zaken krijgen, zal dit zeker het geval moeten zijn. Het is goed, op deze
manier de ontwikkelingen te blijven volgen.
 
 Er is een uitvoerige discussie gaande over de twee rapporten die het licht
hebben gezien, namelijk het concept-rapport van de commissie-De Moor en het
rapport van de WRR. In eerste termijn heb ik gezegd dat deze rapporten gezien
kunnen worden als een bijdrage van deskundigen aan het debat dat zal leiden tot het ontwikkelingsplan voor het hoger onderwijs. Ik heb
alle vertrouwen in de werkgroep onder leiding van de staatssecretaris die
dit debat zal organiseren. Naar mijn opvatting moet de politiek zich terughoudend
opstellen tot het moment waarop zij aan de beurt is, namelijk het moment waarop
het ontwikkelingsplan hoger onderwijs verschijnt. Het lijkt mij niet verstandig
als wij ons nu al uitvoerig in die discussie gaan mengen. Ik zie die rapporten
als bouwstenen, zij het belangrijke en interessante bouwstenen, voor het debat
dat uiteindelijk moet leiden tot het ontwikkelingsplan.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat is een goede stellingname. Eigenlijk zouden wij alle microfoons weg
moeten halen, geen persconferenties meer moeten bijwonen en gewoon thuis blijven.
Waarom is er in de aanvankelijke tekst van het regeerakkoord eigenlijk zo'n
pittige stellingname over die stelselwijziging opgenomen? Toen had D66 ook
het argument van terughoudendheid aan kunnen voeren.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Jorritsma-van Oosten (D66):
 
 Nee, daar gaat het niet om. Het uitgangspunt in het regeerakkoord, waar
mijn fractie volledig achter staat, is dat er een stelselherziening moet komen
op basis van differentiatie van het onderwijs naar duur, aard en inhoud. Er
is vervolgens een brief gekomen waarin het proces wordt beschreven waarlangs
de invulling van die stelselherziening plaats zal vinden. In dat proces is
ook een debat voorzien. Voor dat debat worden allerlei bouwstenen aangedragen
door allerlei deskundigen en groeperingen, waaronder ook de WRR. Ik wil niet
zeggen dat wij niet mogen zeggen wat wij daarvan vinden. Ik vind alleen dat
de stelselherziening niet alleen op basis daarvan beoordeeld moet worden.
Het is een bijdrage waar wij wel commentaar op kunnen geven, maar waar wij
uiteindelijk geen conclusies aan moeten verbinden. Ik heb alleen maar willen
aanduiden dat het een onderdeel is dat wij niet moeten onderschatten, maar
dat wij zeker in de tijd niet moeten overschatten.
 
 Voorzitter! Ik heb nog een laatste opmerking over het al dan niet verdwijnen
van de basisbeurs. Aan het eind van mijn betoog in eerste termijn heb ik gesteld
dat er niet alleen naar de letter, maar ook naar de geest in de trant van
de cohortbenadering rust aan het front moet zijn. Het lijkt mij daarom niet
verstandig om nu de discussie te starten aan de hand van een onderdeel van
een toekomstige fundamentele discussie, namelijk de vraag "Wat doen wij met
de basisbeurs?". Daarmee wordt onnodig onrust gecreëerd aan het front.
Dat wil niet zeggen dat er niet fundamenteel over de studiefinanciering als
onderdeel van een groter geheel gepraat kan worden. Ik geloof echter niet
dat het verstandig is om toegespitst op de basisbeurs op dit moment nieuwe
onrust te creëren. Ik denk dat niet alleen de huidige, maar ook de in
de nabije toekomst aantredende cohorten rust hebben op het financiële
front in de brede zin van het woord als de nu in de pijplijn zittende beslissingen
genomen zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Stellingwerf (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor de beantwoording van
een aantal van onze vragen. De minister deelde onze vrees voor een desinvestering
met betrekking tot het bedrag van 500 mln. en hij zei dat hij daarvoor de
ogen open heeft. Ik wijs er nogmaals op dat wij wat dat betreft de vinger
aan de pols moeten houden.
 
 In eerste termijn heb ik aangegeven dat mijn fractie geen "ja" kan zeggen
tegen de collegegeldverhoging met ƒ 500, met name omdat zij het probleem
wil bezien in het licht van de ontwikkeling van de studiefinanciering. Er
is op dit punt een relatie gelegd met de studeerbaarheid. In eerste termijn
heb ik een vraag gesteld over de ontwikkeling van criteria voor studeerbaarheid,
waarop niet is ingegaan. Een en ander is onduidelijk. Universiteiten en studenten
gaan ermee aan de slag. De positie van de politiek is niet geheel helder.
Met name op het punt van de toetsbaarheid van de studeerbaarheid blijven er
vragen leven. Het gevaar dreigt immers dat wordt gedacht dat de maatregel
waarschijnlijk zal vervallen als er onenigheid wordt gecreëerd over de
kwaliteit, en dat kan natuurlijk niet. Er moet dus objectiviteit ingebracht
worden. Kan de minister hierop ingaan?
 
 Over de stelselherziening heeft de minister aangegeven dat feitelijk alles
open ligt. Wij zullen hem daaraan houden, evenals aan het punt van de studiefinanciering.
Die discussie moet gevoerd worden, waarbij de suggestie van de afschaffing
van de basisbeurs geen doelstelling is. Dat wordt uiteraard genoteerd. Wij
redeneren wel vanuit het punt dat die discussie allang gaande is, want het
is geen nieuw startpunt. De minister weet voorts van ons dat wij de schuldenproblematiek
van de studenten zwaar laten meetellen in die discussie, en dat zal niet veranderen.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Mijnheer de voorzitter! Ook in deze tweede ronde spreek ik graag mijn
waardering uit voor hetgeen de geachte afgevaardigden hebben uitgesproken.
Op de opmerkingen zal ik reageren in de volgorde waarin zij zijn gemaakt.
 
 De punten die de heer Lansink aandroeg, plaatste hij heel sterk in een
brede context. Het waren ook geen nieuwe punten; hij zei zelf al dat hij de
vraagtekens een aantal keren eerder had geplaatst. Mijn antwoorden zullen
dan ook niet zoveel anders zijn dan hiervoor, maar misschien plaats ik ze
in een breder perspectief.
 
 Als we de totale overheidsbijdrage voor het hoger onderwijs en studiefinanciering
van ruwweg 10 mld. delen door 460.000 – het aantal studenten –
komen we uit op een bedrag van ƒ 20.000 tot ƒ 25.000 per student.
 
 De collegegeldverhoging, oplopend tot ƒ 500 met volledige compensatie,
is in vergelijking daarmee een relatief gering bedrag. Dat doet de overheid
dus; het is een klein stapje, met vervolgens volledige afdekking van de toegankelijkheid.
Ik zeg nogmaals dat de heer Lansink oppositie voerde voor het kabinet, want
toegankelijkheid staat bij ons ook volstrekt voorop, echter met een financiële
inzet.
 
 Ik geef nog een aanvulling op de reactie van de heer Van Gelder. Het is
niet alleen een verschuiving, maar ook een vermindering van het beroep op
de overheid. De heer Van Gelder zei dit ook al met zoveel nadruk. Wij zouden
hierin kunnen slagen, en het is helemaal niet zo raar om te denken dat dit
kan. De heer Schutte had het over natuurlijk optimisme, een
gezonde afwijking die bijna nodig is in dit vak. In andere landen is te zien
dat het mogelijk is. Ik verwees hiervoor naar de Scandinavische landen en
de Angelsaksische ervaringen: cursusduur en studieduur kunnen hetzelfde zijn,
zelfs in een hoogkwalitatief stelsel van onderwijs. In dit opzicht hebben
wij op een aantal punten in ons onderwijs heel gunstige historische ontwikkelingen
gezien en op een aantal andere punten betrekkelijk ongunstige. Een ongunstige
betreft het uiteenlopen van cursusduur en studieduur, hetgeen juist het probleem
van studeerbaarheid heeft gegenereerd.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik wil niet de indruk wekken dat ik het niet goed zou vinden wanneer door
de betere afstemming van programma's de gemiddelde last wat minder wordt.
Ik heb ook gezegd dat in mijn taakstelling een ombuiging van 100 mln. op hoger
onderwijs is opgenomen en 500 mln. op de studiefinanciering, als wij tot een
systeemwijziging komen volgens de lijnen die ik tegen die tijd zou willen
bepleiten. Mijn vraag betrof echter de bedragen van 1 mld. en van 150 à
200 mln., die ik niet los van elkaar kan zien, omdat wij daarmee de toegankelijkheidsvraag
stellen. Zij moeten steeds gekoppeld blijven, vandaar dat er enige systematiek
in mijn beschouwing zat. Daar komt bij dat de Kamer steeds heeft gezegd dat
zij het rondpompen van geld wil vermijden; dit moet dus in samenhang worden
gezien. Maar als er winst te halen is door de gemiddelde verblijfsduur te
verkorten, dan ben ik daar natuurlijk voor. Destijds hebben wij, ook in aanwezigheid
van de minister, niet voor niets voor de formule C+1 gekozen. Er waren immers
ook nog andere doelstellingen bij de universiteiten.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Dat debat staat mij nog heel goed bij. Zonder dat daarom werd
gevraagd, heb ik al aangegeven dat het ging om een stap die wij moesten evalueren.
Voor velen is het verrassend geweest dat ik toen al aangaf dat het niet per
se het eindpunt hoeft te zijn, juist omdat het merkwaardig is die twee uiteen
te laten lopen zonder dat er een expliciete beslissing is. Ik ben er een groot
voorstander van dat studenten veel tijd besteden aan andere activiteiten.
Als het maatschappelijk relevante activiteiten zijn, moeten zij apart worden
gewaardeerd. Daarvoor zijn de fondsen, die eerst auditorenfondsen heetten
en toen afstudeerfondsen; misschien moeten wij ze ook anders gaan noemen.
Daarvoor moet ruimte bestaan, maar dan moet duidelijk zijn dat het dáárvoor
is. De 1100 tot 1200 uren die er nu gemiddeld aan besteed worden, zijn niet
in overeenstemming met opvattingen over het juist gebruiken van maatschappelijke
middelen, zoals onlangs nog is gebleken uit een ITS-rapport. Ik maak de studenten
geen verwijt. Wij moeten onszelf misschien verwijten dat wij niet met voldoende
snelheid die twee bij elkaar brengen. Wij weten immers dat de uren die aan
de studie worden gespendeerd mede afhangen van de structuur van de studie.
 
 Laten wij nog eens kijken naar die 1 mld. in het oude overzicht van 9
december. Hoe is dat bedrag precies ingevuld? Zit daarin een verlaging van
een beurs? Nee, daarin zit geen verlaging van een beurs; niet van de basisbeurs
en ook niet van de aanvullende beurs. Merkwaardig, hoe kan dat dan? Dat is
mogelijk door het bij elkaar brengen van de cursusduur en de studieduur en
vervolgens door de stelselwijziging, waarbij er geen behoefte is aan de huidige
lengte van studie. Natuurlijk ligt daar een geweldige druk op. Maar wanneer
ik met studenten spreek, verzet ik mij tegen de gedachte dat er op hen 1 mld.
wordt gekort. Dat is niet zo. Uiteraard wordt een grote druk gelegd op universiteiten
en andere instellingen om te zorgen dat cursusduur en studieduur bij elkaar
komen. Waar dat lukt, is die 1 mld. een maatschappelijk voordeel, een win-win-situatie
voor iedereen. Daarvoor is die impuls van 500 mln. extra nodig.
 
 De heer Rabbae sprak over regie. Misschien is het ook wel regie. Het is
nodig om regie te voeren. De heer Rabbae zal dat de overheid niet willen ontzeggen.
Wij zijn in de situatie dat autonome instellingen zelf een grote verantwoordelijkheid
moeten nemen, terwijl de Kamer aan het kabinet vraagt ervoor te zorgen dat
de maatschappelijke doelstellingen wel worden gerealiseerd. Daarvoor is dat
bedrag dus noodzakelijk en zo hebben wij het ook bedacht.
 
 Over de lange-termijnontwikkeling van de studiefinanciering discussiëren
wij nadat de prestatiebeurs is ingevoerd. Het is goed dat de heer Lansink
daarop wees. De discussie moet volgens mij niet ook over de prestatiebeurs
gaan, want anders zou het financiële bouwwerk omvallen. En dan zou er
met de discussie een taakstelling gemoeid zijn. Dat zou onder alle omstandigheden
buitengewoon te betreuren zijn. Als je een goede discussie over de studiefinanciering
wilt voeren, moet je dat doen zonder taakstelling. Daarom nemen wij de verantwoordelijkheid
op ons om eerst de taakstellingen uit te voeren en vervolgens over te gaan
tot de bredere, algemene discussie.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Misschien heb ik het verkeerd begrepen. In antwoord op vragen van de Kamer
over uw interview inzake de basisbeurs hebt u gezegd dat er een open debat
moet komen. Ik kreeg toen de indruk dat alles open was, maar dat is dus niet
zo. U houdt dus wel vast aan de prestatiebeurs.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De discussie in de volgende gang is open.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik wacht de wetsvoorstellen en het advies van de Raad van State af. Dat
komt binnenkort beschikbaar, of hebt u het al?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik zal graag met de Kamer communiceren wanneer de gedachtenontwikkeling
in het kabinet is afgerond.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De zaak is binnen twee weken hier en dan zullen wij zien wat erin staat.
Dan zal blijken of de prestatiebeurs ermee door kan of niet. Ik heb op voorhand
bedenkingen, omdat het lenen tot hoogste wijsheid wordt verheven.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Misschien hoef ik daarop niet al te uitvoerig in te gaan. Ik blijf stellen
dat het gaat om sociaal lenen. Je hoeft alleen terug te betalen als je het
kunt, als je er de inkomsten voor hebt, en na vijftien jaar wordt de lening
geschrapt. Het is verkeerd om te veronderstellen dat lenen op welke wijze
ook een belemmering zou zijn om te gaan studeren. De indruk wordt gewekt alsof
je als student een molensteen om de nek krijgt en alsof onduidelijk is of er een makkelijk mechanisme bestaat om dat ding weer van je
nek af te halen. Dat mechanisme is inderdaad gemakkelijk. Ik zou het niet
willen schrappen. Ik realiseer mij dat ik vaak van studenten hoor dat ze liever
niet lenen. Echter, daaraan wordt vaak toegevoegd: want wij moeten dat geld
onder alle omstandigheden terugbetalen. Dat is niet het geval. Er wordt alleen
terugbetaald wanneer dat ook mogelijk is.
 
 Mevrouw De Vries stelt terecht dat de door haar genoemde 34 mln. later
worden ingevuld. Echter, dat gebeurt niet door het verschuiven van lasten
van nu naar later. Het gaat om een last die voor later in de begroting is
opgenomen. De dekking van de tegenvallers, verbonden aan de OV-kaart en de
tempobeurs stond al aangegeven in de brief van 9 december 1994. De wetsvoorstellen
die in verband hiermee moeten worden ontwikkeld, zijn in voorbereiding en
zullen de Kamer zo snel mogelijk worden voorgelegd. Het zal nog wel enkele
maanden duren, maar deze kwestie zal niet leiden tot instabiliteit in de begroting.
De benadering van 9 december voorziet in een ontwikkeling van de begroting,
waarbij de gevolgen hiervan volledig zijn afgedekt.
 
 Vervolgens richt ik mij op de belangrijke vraag welke handvatten en criteria
er zijn voor het beantwoorden van de vraag of op de drie fronten, studeerbaarheid,
personeelsbeleid en macro-doelmatigheid, voldoende vooruitgang wordt geboekt.
Voorzitter! Ik heb daarvoor op dit moment niet het precieze antwoord in de
tas; ik hoop dat de Kamer mij dat wil vergeven. Graag betrek ik dit bij de
zaken die ik de Kamer in juli zal aanbieden. Die zaken worden vervolgens opgenomen
in de begroting voor 1996, zodat de Kamer een heel concreet en geen diffuus
beeld wordt gegeven.
 
 Een excuus voor het feit dat ik dit antwoord niet in de tas heb, is wellicht
dat het om een zeer ingewikkelde kwestie gaat. Het kan niet zo zijn dat een
partij in dit proces het vetorecht heeft. Zo zouden de studenten niet kunnen
zeggen: als wij vinden dat het niet goed genoeg is, gaat het niet door. In
een dergelijke situatie zou ik de einduitkomst wel weten. Evenmin kan het
zo zijn dat wij uitsluitend uitgaan van de opvattingen zoals die bij de instellingen
leven. In die situatie zou precies het tegenovergestelde plaatsvinden. Wij
zullen dus moeten zoeken naar enige vorm van objectivering. Daarvoor is een
stelsel beschikbaar, namelijk dat van de visitatiecommissies, maar dat is
op dit moment niet opgetuigd voor de specifieke taak die hierbij aan de orde
komt.
 
 De heer Schutte vraagt zich af of de doelstellingen wel zullen worden
bereikt. Voorzitter! Ik geloof dat het in dit verband getoonde optimisme gerechtvaardigd
is en ik verwijs daarbij naar de bewegingen die zichtbaar zijn in het hoger
onderwijs, bij universiteiten en hogescholen. Tegelijkertijd meen ik dat er
vooral bij de universiteiten in de structuren zo snel mogelijk veranderingen
zullen moeten worden aangebracht. Op dit moment probeert men al, als het ware
tegen de stroom in en ook zonder dat de structuren zijn gewijzigd, veranderingen
tot stand te brengen. Dergelijke pogingen moeten wij ondersteunen. Overigens
is dit een moeilijk proces en daarom is het goed dat er door de geachte afgevaardigden
al is gesproken over de conditionering, de criteria en de handvatten die hierbij
van belang zijn. Het mag geen vanzelfsprekendheid zijn dat in de komende jaren
het debat, de dialoog en de spanning tussen overheid en hoger onderwijs van
tafel verdwijnen. Ook het begrip "spanning" is hierbij van belang. Het is
een element dat voor- en nadelen heeft. Hopelijk gaat het om een gezonde spanning,
als gevolg waarvan nieuwe creativiteit tot haar recht kan komen.
 
 De heer Schutte vraagt voorts aandacht voor de kwestie van de individuele
en de publieke baten, waarbij hij graag de studiefinanciering betrekt. Voorzitter!
Natuurlijk spelen bij het debat over de studiefinanciering ook de collegegelden
een zekere rol. Dat geldt ook voor de mate waarin collegegelden en studiefinanciering
elkaar raken. Het is geen rondpompen. Dat is in dit verband niet de juiste
term. Het geldt namelijk niet voor iedereen. Bij rondpompen krijgt iedereen
iets wat op een ander moment op dezelfde wijze betaald moet worden. In de
afgelopen jaren hebben wij daar een aantal debatten over gevoerd. Ik denk
aan de schoolgeldheffing en de kinderbijslag. Ter zake moet geconstateerd
worden dat er betrekkelijk weinig mogelijkheden zijn om, hoe zichtbaar ook,
daarin veranderingen aan te brengen, omdat beide een eigen merites hebben.
 
 De heer Van Gelder heeft ook gesproken over de eventuele noodzaak van
tussentijdse wetgeving. Dat moeten wij in de gaten houden. Dit geldt zeker
voor de bestuursstructuur. Dit antwoord ik ook op de opmerkingen van mevrouw
De Vries ter zake. Ik herhaal dat wij dit punt zo ver mogelijk naar voren
proberen te trekken. Wij hebben nu eindelijk een klimaat waarin dat goed mogelijk
is. De discussie over de bestuursstructuur kon in 1990 nauwelijks met open
vizier gevoerd worden. Nu lijkt het erop dat er vrijwel consensus bestaat,
ook met studenten, over de veranderingen. Er zullen best nog wel wat verschillen
van inzicht zijn bij de uitwerking, maar wellicht is dat niet nodig op een
groot aantal punten. Tegen de achtergrond van wat ik al heb gezegd, is het
belangrijk om in dezen tussentijds stappen te maken.
 
 De heer Van Gelder heeft nog gesproken over de macro-doelmatigheid. Die
is inderdaad enigszins verbonden met de bestuursstructuur. Daarbij kan men
verantwoordelijkheden nemen, maar wanneer er sprake is van een grote zelfstandigheid
van vakgroepen van faculteiten, is het lastig voor een college van bestuur
om de macro-doelmatigheid tot stand te brengen. Bovendien heeft het college
daar geen echte invloed op. Op een goed moment kan men dus niet zeggen: dit
stoten wij af, als wij dat erbij krijgen. Dit laatste is niet het probleem,
maar in feite kan het college van bestuur niet beslissen om iets af te stoten.
De ontwikkeling zal toch zijn dat de universiteiten kleiner worden. Dan is
de vraag van de macro-doelmatigheid indringender.
 
 De vraag van de macro-doelmatigheid geldt bovendien het indringendst bij
de onderwijsopleidingen. Over de nieuwe lerarenopleidingen bestaan namelijk
de grootste vragen. Ik hoop dat ik de Kamer in de komende maanden mededelingen
kan doen over de voortgang ter zake en over de wijze waarop wij daarmee proberen
om te gaan.
 
 In een interruptie naar aanleiding van een opmerking van de heer Van Gelder
sprak de heer Lansink over de weigerachtige ouders. Daarvoor zijn twee benaderingen:
die van de hardheidsclausule en inmiddels die van het lenen.
Dit biedt misschien niet het soort soelaas dat iedereen graag ziet, maar het
opent wel een duidelijke mogelijkheid om zonder studievertraging een studie
af te ronden. Nogmaals, de terugbetaling is uitsluitend noodzakelijk, als
men de verdiensten daarvoor heeft.
 
 Aan het adres van de heer Rabbae moet ik opmerken dat ik mij niet kan
herinneren dat ik ooit voor de 10%-lijn heb gekozen. Ik kon dat ook niet zo
snel terugvinden. Ik meen dus dat ik daar ook niet voor gekozen heb. Overigens
is er soms sprake van een wat verontrustende consistentie in mijn schrijven,
in die zin dat ik collegegelden altijd heb gezien als iets waar het debat
over moet gaan. Ik ben er in de afgelopen dagen nog aan herinnerd naar aanleiding
van een boekje uit 1983 waarin ik dat geschreven blijk te hebben. Ik was mij
daar ook niet meer van bewust. Blijkbaar zetten sommige dingen zich diep.
Eigenlijk is dit wel vanzelfsprekend op grond van de opvatting, dat je als
overheid nooit ontslagen bent van de afweging tussen het publieke en het private,
juist als je in het publieke een nieuwe nadruk wilt leggen. Ik noem de veiligheid
en in het onderwijs inzake basisonderwijs en voortgezet onderwijs.
 
 De motie van de heer Rabbae in dit verband klinkt heel aantrekkelijk,
maar toch moet ik aanvaarding hiervan ontraden. In de motie wordt namelijk
gesproken over "afhankelijk stellen van". Ik wil het veel meer zien in de
sfeer van "ja, tenzij" dan van "nee, mits". Beide opties zijn in de motie
open. Ik vind dat jammer, omdat het "nee, mits" teveel uitgaat van een niet
geloven in de oogst. Daar is mijns inziens geen reden voor. Het "ja, tenzij"
behelst een benadering met vertrouwen in de ontwikkelingsmogelijkheden van
universiteiten.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Het ontraden van mijn motie betekent dat u toch naar een uitweg zoekt,
voor het geval het u niet lukt om de kwaliteitsoperatie volledig onder controle
te krijgen. Ik kan daaruit niets anders afleiden.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De heer Rabbae had ook kunnen zeggen dat hij de motie graag had willen
indienen, maar dat het niet meer nodig is omdat hij de minister heeft gehoord
in eerste termijn. De vraag is dus eigenlijk wat er in mijn antwoord nog ontbreekt,
waardoor de heer Rabbae niet kan zeggen dat het is wat hij bedoelt en waardoor
de motie overbodig is. Ik heb gezegd dat ik de Kamer zal informeren over.
Ik ga ervan uit dat die verbeteringen in studeerbaarheid, in macro-doelmatigheid
en in personeelsbeleid in den brede er zijn. Als het kabinet zou vinden dat
daaraan niet is voldaan, zal ik dat de Kamer ook meedelen. Dat "ja, tenzij"
is dus ook iets wat wij reëel zullen invullen. En dan is de motie op
z'n minst onduidelijk, want daarin is nog sprake van een "afhankelijk stellen
van".
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Wat belet u om te zeggen dat u voortaan, gelet op deze uitspraak, de collegegeldverhoging
afhankelijk zult stellen van de bereikte resultaten bij de kwaliteitsverbetering?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Wat let u om mijn formulering over te nemen? Het is een beetje een redenering
van de kip en het ei, maar ik dacht dat ik preciezer ben. De motie laat mij
teveel open. Daarom maakte ik ook mijn opmerking daarover.
 
 Ik kan mevrouw Jorritsma zeggen dat de stuurgroep op tijd klaar is, onder
alle omstandigheden. Laat ik ervan uitgaan dat het zo nadrukkelijk ligt. Ik
heb al eerder aangegeven dat ik de opvatting deel dat wij moeten oppassen
dat het beeld ontstaat dat die brief er is en dat wij klaar zijn. Nee, nu
begint het pas. Wij moeten echt keihard aan het werk, want er is heel veel
te bereiken. Het zijn win-win-situaties. Het is niet zo dat de één
tegen de ander is. De individuele medewerker of individuele docent op universiteit
of hogeschool heeft er groot belang bij dat deze stappen worden gezet. Wij
hebben alles in het werk gesteld opdat de stuurgroep op tijd klaar is. Het
gaat dan niet zozeer over de vraag of er dan een rapport ligt alswel om de
kwaliteit van het rapport en wat eruit komt.
 
 Mevrouw Jorritsma maakte nog een opmerking over de WRR en het rapport-De
Moor. Ik hoorde inderdaad in de reacties, vooral van de heer Lansink, dat
ik een beetje de terminologie van Wim Kan had gebruikt. Ik had het rapport
zo geprezen, met de woorden "een bekwaam man", dat sommigen dachten dat het
dus niet deugde. Dat was niet mijn bedoeling. Ik bedoelde het echt zoals ik
het zei, namelijk dat ik het een goed rapport vind. Precies zoal mevrouw Jorritsma
al aangaf, het is een belangrijke bijdrage van deskundigen aan het debat.
Natuurlijk heeft mevrouw Jorritsma helemaal gelijk dat de discussie over de
studiefinanciering zich niet moet beperken tot de basisbeurs en dat wij inderdaad
moeten proberen niet tegelijkertijd onrust te zaaien.
 
 Vervolgens is de vraag voor welke termijn je als het ware moet zeggen
dat er niets gebeurt. Over de cohortgewijze benadering kan ik zeggen dat dit
in de afspraken met de studenten nog de inzet van mijn kant was. De heer Van
der Vlies heeft toen gevraagd of het geen garantie kon worden. Het kabinet
heeft daar in zekere zin een tussenpositie gekozen. Het kabinet gaat ervan
uit, maar met de gebruikelijke ontbindende voorwaarde "tenzij het dak instort".
Dat is een geruststelling in die zin dat onder die voorwaarde het debat goed
kan plaatsvinden. Ik draai het tegelijkertijd ook om. Ik vind wel dat wij
dit met open ogen moeten doen, in de zin dat wij daarbij onze verantwoordelijkheid
niet moeten ontlopen. De heer Stellingwerf zei dat die discussie er al is.
Inderdaad, dat is ook reden voor het kabinet om daarop in te spelen.
 
 Ik heb nog geen oordeel uitgesproken over de motie van de heer Lansink.
Ik heb dat al impliciet gedaan in mijn antwoord in eerste termijn, in de zin
dat ik aanvaarding van de motie wil ontraden.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik stel voor, aanstaande dinsdag te stemmen.
 
 
 
 
 
 Daartoe wordt besloten.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele minuten geschorst.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-48-3047-3078.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl