Voortzetting van het beleidsdebat over onderwerpen, rakende het ministerie van Justitie
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 1503-1530

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

16-06-1997

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 31, pagina 1503-1530

03-06-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 3 juni 1997)Pagina 1530-1531
Presentie (dinsdag 3 juni 1997)Pagina 1459-1459
Voortzetting van het beleidsdebat over onderwerpen, rakende het ministerie van JustitiePagina 1503-1530
Behandeling van de Raming der voor de Eerste Kamer in 1998 benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en raming van de ontvangsten (Gedrukt stuk Eerste Kamer nr. 201)Pagina 1459-1459
Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake de verstrekking van subsidies door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en de Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij voor landelijke onderwijsondersteunende activiteiten (Wet subsidiëring landelijke onderwijsondersteunende activiteiten) (24718)Pagina 1459-1459
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Visserijwet 1963 (21436)Pagina 1493-1503
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Visserijwet 1963 (21436)Pagina 1459-1469
Beleidsdebat over onderwerpen, rakende het ministerie van JustitiePagina 1469-1493
Lijst van besluiten (dinsdag 3 juni 1997)Pagina 1530-1530

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 131 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van het beleidsdebat over onderwerpen, rakende het ministerie van Justitie.Minister Sorgdrager:Voorzitter! Het recht vervult een even unieke als onmisbare functie in
de samenleving. Het is niet slechts een weerspiegeling van heersende normen
en waarden. Het recht heeft een eigen dimensie, maar is niet alleen maar een
abstracte entiteit. Het biedt een samenstel van regels die het burgers mogelijk
maakt, ondanks een grote verscheidenheid in belangen en opvattingen constructief
met elkaar samen te leven. Ik zeg het de heer Holdijk graag na dat het recht
te zien is als het gebinte van onze ethiek en moraal. Het recht is van en
voor mensen. Aan dit gebinte bestaat juist in de huidige samenleving grote
behoefte. Van individuele burgers wordt steeds meer verwacht dat ze hun eigen
weg vinden en hun eigen verantwoordelijkheid nemen. Er is een grote verscheidenheid
aan levensstijlen. Ook de moraal en de opvattingen van ethiek zijn pluriform.Juist in dit type samenleving vormt het recht een bindend element. Het
recht is er om te bemiddelen tussen burgers en tussen burgers en organisaties,
die overigens weinig met elkaar gemeen kunnen hebben. Het recht heeft ook
een beschermende functie. Ik deel de zorg van de heer De Wit dat er een tweedeling
dreigt te ontstaan tussen maatschappelijk geslaagden en de kanslozen. Het
recht moet hier, voorzover dat mogelijk is, voor een tegenwicht zorgen. Het
strafrecht mag in elk geval niet de al bestaande ongelijkheden versterken.In een democratische rechtsstaat is het recht niet het verlengstuk van
de officiële moraal. De moraal is immers, zoals gezegd, pluriform. Hiermee
hangt dan ook samen dat de rechtspraak in handen ligt van onafhankelijke rechters.
Het recht is geen uitdrukking van de officiële moraal, net zo min als
aan de universiteiten de officiële waarheid wordt gedoceerd. De door
de heer Cohen uitgewerkte analogie tussen de onafhankelijkheid van de rechtspraak
en de academische vrijheid spreekt mij daarom wel aan. Bij het beleid met
betrekking tot het recht gaat het steeds om het zoeken naar en het behouden
van kwetsbare evenwichten, te midden van een turbulente omgeving. Het ambitieniveau
is hoog, en de werklust en de werklast van het departement zijn dus niet-aflatend
groot. Niet alles loopt nog naar wens, maar de ingrepen in de organisatie
hebben wel het gewenste effect. De Directie algemene justitiële strategie
heeft tot taak, informatie te verzamelen die kan leiden tot tijdig en zo mogelijk
anticiperend sturen en bijsturen. Het is natuurlijk niet de enige directie
die zich zoveel mogelijk anticiperend moet opstellen. Wel kan en moet deze
directie dat onthecht doen, en zonder directe gevolgen voor het beleid. Deze
directie voert daarom strategische verkenningen uit.Mevrouw Le Poole refereerde met instemming aan de door mij zo belangrijk
geachte evenwichtskunst bij het justitiële beleid. Aan de ene kant moet
het recht te allen tijde de rechten van individuele burgers beschermen, in
het bijzonder van diegenen die wegens hun betrekkelijke machteloosheid gemakkelijk
in de verdrukking kunnen raken. Ik denk dan aan kinderen, geesteszieken, maar
ook aan burgers die in maatschappelijk opzicht in de marge terecht zijn gekomen.
Om het kwetsbare te kunnen beschermen, moet het recht toegankelijk en in hoge
mate zorgvuldig zijn. De staatssecretaris zal nader ingaan op de ruimte voor
gefinancierde rechtsbijstand.Tegelijkertijd strekt het recht er ook toe, desnoods met dwangmiddelen
het gemeenschapsbelang of het legitieme zakelijk belang van individuen of
organisaties te verdedigen. Chronische wanbetalers en delinquenten moeten
tot de orde worden geroepen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor flagrante verkeersovertredingen.
De heer Talsma vroeg daarvoor terecht de aandacht. Het recht moet op geloofwaardige
wijze worden gehandhaafd. Dat geldt ook voor overtredingen. Het tolereren
van kleine overtredingen is in pedagogisch opzicht onverstandig. Handhaving
als kerntaak van de politie is wellicht iets te veel op de achtergrond geraakt.
Ik voel er zeker niet voor, zoals wel gesuggereerd wordt, de handhavingstaken
op dit gebied, bijvoorbeeld het verkeer, geheel bij de politie weg te halen.De twee kernfuncties van het recht, rechtsbescherming en instrumentaliteit,
zijn in mijn ogen nevengeschikt. Bij de bestrijding van georganiseerde misdaad
heeft de instrumentaliteit enige tijd de overhand gehad. Gezien de ernst van
de dreiging, zoals die mede vanuit de politiek werd geschetst, valt achteraf
te begrijpen, maar niet te rechtvaardigen dat bij de toepassing van bijzondere
opsporingsmethoden de proportionaliteit tussen doel en middelen soms uit het
oog is verloren. De heer Glastra van Loon heeft met reden gewezen op de noodzaak
bij het beoordelen van functionarissen steeds de toen bestaande omstandigheden
goed voor ogen te houden. Het is inderdaad juist dit aspect dat bij populistische
oordeelsvorming vaak ontbreekt. Ik kom nog terug op de adviezen van de procureur-generaal
bij de Hoge Raad en van de commissie-Ficq waar mevrouw Michiels van Kessenich
zo nadrukkelijk de aandacht op gevestigd heeft.Inmiddels wordt vormgegeven aan het wettelijk kader dat nieuwe ontsporingen
zal kunnen helpen voorkomen. Daartoe reken ik niet alleen het wetsontwerp
Bijzondere opsporingsmethoden, maar ook de reorganisatie van het openbaar
ministerie. Overigens is die niet het gevolg van de parlementaire enquête,
maar van het rapport van de commissie-Donner. Deze commissie is door mijn
voorganger ingesteld. De uitkomsten daarvan werden ook door het openbaar ministerie
omarmd.In de achter ons liggende jaren heeft het beleid met betrekking tot het
recht sterk in het teken gestaan van de acute noodzaak, opgelopen achterstanden
en ontstane capaciteitstekorten weg te werken. Dit vooral op snelle uitbreiding
van verwerkingsmogelijkheden gerichte werk is nog steeds niet volbracht. Toch
zijn er tekenen dat er op enkele terreinen een evenwicht begint te ontstaan
tussen taken en middelen. De omvang van het aantal door de rechtbanken
behandelde zaken van civiel en strafrecht is stabiel. Zeer verheugend is ook
de verdere daling van het aantal heenzendingen.In eerste instantie gaat het de burger erom of het in de maatschappij
van alledag uiteindelijk echt veiliger is geworden. Ook in dit opzicht zijn
de laatste tekenen niet ongunstig. Het artikel in Samenleving en criminaliteitspreventie
dat mevrouw Michiels van Kessenich citeerde, had betrekking op de cijfers
tot en met 1994. Zowel politiecijfers als gegevens van enquêtes onder
het publiek indiceren op dit moment een daling van de veel voorkomende vermogenscriminaliteit,
bijvoorbeeld van inbraken in woningen, sedert 1995. Ook ernstiger delictsoorten,
zoals roofovervallen en autodiefstallen laten dalingen zien. Er is allerminst
reden voor tevredenheid. Dat heb ik ook nooit gezegd. Het is ook niet zo dat
de criminaliteit over de gehele linie daalt, maar het lijkt mij belangrijk
in dit beleidsdebat ook onze zegeningen te tellen.Het sinds het midden van de jaren tachtig, tijdens het ministerschap van
de huidige voorzitter van deze Kamer, ingezette tweesporenbeleid van preventie
en strafrechtelijke handhaving lijkt nu met betrekking tot de veelvoorkomende
criminaliteit inderdaad zijn vruchten af te werpen. Voor fatalisme is mijns
inziens geen enkele reden. Ik zie in de dalende aantallen inbraken en dergelijke
een aansporing om ook de zich nu pregnant aandienende problemen zoals de stijging
van de gewelddadige jeugddelinquentie met zo'n integrale aanpak tegemoet te
treden. In het kader van het grotestedenbeleid wordt daaraan hard gewerkt.In die grote steden zijn grootschalige projecten opgezet, gericht op bijvoorbeeld
de ondersteuning van ouders bij opvoedingsproblemen en de reïntegratie
van de harde kernen onder jeugdcriminelen. De jeugdreclassering is landelijk
ingevoerd. Laatstelijk is dit geïntegreerde veiligheidsbeleid uitgebreid
tot zes nieuwe steden, bovenop de zogenaamde G4 en G15.Inmiddels zijn drie zogenaamde huizen van justitie geopend. Er zullen
er dit jaar nog twee volgen. Hun taak is in hoofdzaak om bemiddelend op te
treden naar aanleiding van klachten over criminaliteit. Tot hun taken behoort
ook het snel opleggen van sancties aan jeugdige daders uit de wijk. Het gaat
dus niet zozeer om een brede hulpverlenende taak, maar om het toepassen van
het strafrecht op een snellere en meer op de lokale situatie toegepaste wijze.Zoals gezegd: de toenemende geweldscriminaliteit van jeugdigen is het
meest urgente probleem. In dat verband verdient het aanbod van geweldfilms
op de televisie onze aandacht. Ik heb al eerder een lans gebroken voor experimenten
met een zogenaamde geweldchip. Bij deze gelegenheid wil ik graag nog eens
toelichten dat de aanschaf van zo'n chip in mijn visie de vrije keus moet
zijn van de ouders, grootouders of andere opvoeders. De taak van de overheid
is slechts om te helpen bij het beschikbaar komen van dergelijke technische
voorzieningen door middel van overleg over standaardisatie en over medewerking
van de zogenaamde zendgemachtigden. Ik zeg graag toe om dit overleg met het
bedrijfsleven en andere betrokkenen verder te zullen bevorderen. Wellicht
is er aanleiding om naar analogie van experimenten in Canada en Nederland
een proefproject op te zetten. Het probleem van geweldsgebruik onder jongeren
is echt groot en wij moeten niets onbeproefd laten om hier op het preventieve
vlak iets aan te doen.Door het door mij voorgezeten Nationale platform voor criminaliteitsbeheersing
is het probleem van autodiefstallen met succes aangepakt. Er zijn nu eveneens
plannen om fietsdiefstallen samen met het betrokken bedrijfsleven aan te pakken.
Dat is een ambitieuze opgave. Het gaat om een zowel in Leiden – dat
zeg ik tegen de heer Talsma – als elders massaal gepleegd delict, maar
ik deel de opvatting van de heer Pitstra dat nieuwe technologieën, zoals
de chip met een persoonlijke code, wellicht een oplossing bieden. Ik zal daarvoor
de aandacht van het OM en van het Nationaal platform criminaliteitsbeheersing
vragen.De capaciteit van het gevangeniswezen is inmiddels sterk uitgebreid. Dat
was nodig om het aantal heenzendingen terug te dringen. Het is echter onjuist
om te menen dat wij wat dat betreft, zoals de heer Pitstra vreest, de Verenigde
Staten voorbij zullen streven. Het aantal gedetineerden per 100.000 inwoners
is in de Verenigde Staten ruim 600 en in Nederland 70. Dat wil zeggen dat
dit in de Verenigde Staten een aantal keren hoger ligt. Ons beleid blijft
erop gericht om verdere uitbreidingen zoveel mogelijk te voorkomen, onder
andere door uitbreiding van het aantal taakstraffen. De bedoeling is dat het
aantal taakstraffen zal worden uitgebreid van 15.000, het huidige aantal,
tot 27.000 per jaar. De tendensen zijn wat dat betreft gunstig.Binnen het OM en de zittende magistratuur wordt overlegd over verdere
harmonisering van straftoemeting. Daarbij is inderdaad ook de duur van de
vrijheidsstraffen aan de orde. Ik wil niet gaan voorschrijven om de duur van
vrijheidsstraffen te beperken. Dat is mijn taak niet, maar het is wel mijn
taak om de discussie aan te gaan en om te vragen waarom welke straffen worden
geëist c.q. worden opgelegd. Met het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid is overeenstemming bereikt over het feit dat ex-gedetineerden
meteen na hun ontslag uit de gevangenis in aanmerking kunnen komen voor Melkertbanen
en dergelijke. Dat wil zeggen dat zij niet eerst twee jaar als werklozen hoeven
te wachten voordat zij daarvoor in aanmerking komen. Ook dat is, preventief
gezien, een heel goede maatregel.Het Nederlandse drugsbeleid, waarvoor overigens mijn collega, de minister
van VWS, de eerst aanspreekbare is, is gericht op ontmoediging. Om dat te
bereiken, voeren wij binnen de grenzen van de internationale verdragen een
gematigd pragmatisch beleid. Dat zal iedereen bekend zijn. Het beleid ter
scheiding van de markten van soft- en harddrugs door middel van het onder
strikte voorwaarden gedogen van verkooppunten wordt gecontinueerd. Dat beleid
is op zich niet onsuccesvol. Elders in Europa bestaat hiervoor belangstelling
en begrip, niet direct bij degenen die daar het meest mee in de publiciteit
komen, maar wel bij mensen op het gebied van volksgezondheid en bij anderen.
Op alle niveaus wordt daarover contact onderhouden met andere landen, waaronder
inderdaad Frankrijk en Portugal. Wat dat laatste land betreft, zijn er overigens
geen officiële voorstellen voor een internationaal verdrag. Het gaat
hier kennelijk om uitspraken van politici op persoonlijke titel. Wij hebben
dat nagevraagd. Inmiddels houden wij vast aan ons coffeeshopbeleid en daarbij
past niet een verhoging van de strafmaat voor de invoering van softdrugs.
De paradoxen binnen ons beleid zouden daardoor immers worden vergroot.Vele woordvoerders hebben gesproken over wat ik maar kortweg aanduid als
het "opheffen van kantongerechten". Ik gebruik deze woorden, omdat het opheffen
van kantongerechten op zich nooit mijn bedoeling is geweest. Mevrouw Michiels
van Kessenich ontraadt mij met klem om ertoe over te gaan, ook al gezien het
feit dat zich geen problemen voordoen. De heer Holdijk sluit zich hierbij
aan, onder meer onder verwijzing naar het rapport van de dienst Prisma, waaruit
blijkt dat tussen 1992 en 1995 de productie van kantongerechten met 50% is
gestegen. Mevrouw Michiels van Kessenich en anderen noemen in dat verband
ook de initiatieven die de kantonrechters onder druk van de dreiging van integratie
hebben genomen. Zij hebben inderdaad met name op de schaal van arrondissementen
de handen ineen geslagen om zo aan de kwetsbaarheid van de kleine kantongerechten
een mouw te passen, en daar ben ik blij om.Ik verzeker mevrouw Michiels van Kessenich, de heer Holdijk en anderen
dat het niet mijn bedoeling is om in de sfeer van de rechtspleging te werken
aan grootschaligheid op zichzelf, integendeel. Zeer terecht wezen zij in meer
algemene zin op mijn beleid dat er juist op is gericht om op locatie, in de
buurten actief te zijn. Dat geldt voor de politie en de wijkteams, voor het
openbaar ministerie en de huizen van justitie (justitie in de buurt) en het
geldt voor initiatieven rond buurtbemiddeling. Hetzelfde geldt wat mij betreft
ook voor de eerstelijnsrechtspraak. Ik wil niet vooruitlopen op een beleidsbrief
hierover die deze week op de agenda van de ministerraad zal staan en evenmin
op de bespreking daarvan die ongetwijfeld in de Tweede Kamer zal volgen. Wel
meld ik alvast dat het mijn inzet is om de essentie van de kantonrechtspraak
overeind te houden. Met andere woorden, het is niet verkeerd om bestuurlijk
gezien een grotere organisatie te maken, mits die ook maar kleinschalig kan
werken als dat nuttig en nodig is. Het zou dus wel eens kunnen zijn dat er
meer rechtspraak op locatie komt dan met het huidige aantal kantongerechten
het geval is en dat over meer soorten van recht op de manier waarop nu de
kantongerechten werken, recht gesproken wordt.Verscheidene afgevaardigden hebben gesproken over de discussie over bestuur
en beheer van de rechtspraak en over wat "integraal management" genoemd wordt.
Die discussie raakt natuurlijk niet alleen de interne organisatie maar ook
de onafhankelijkheid van de rechtspraak. Het beheer raakt immers het procesbeheer:
snelheid van afdoening, oproepen van getuigen, al dan niet compareren etc.,
en daarmee uiteindelijk de uitkomst van rechterlijke afwegingen. Ook de heer
Cohen wees op de relatie tussen onafhankelijkheid van de rechterlijke macht
en de keuze voor een bepaalde beheers- en bestuursstructuur. De vergelijking
met de bestuursstructuur van de universiteiten is naar zijn opvatting zinvol.
Ooit vonden daar soortgelijke discussies plaats als thans rond de rechtspleging:
discussies over wetenschappelijke onafhankelijkheid, benoeming van buitenstaanders
in besturen, benoeming voor het leven etc. Ik ben het overigens met de heer
Cohen eens dat er aan dat laatste niets moet veranderen. Maar in hoeverre
buitenstaanders op de een of andere manier betrokken moeten worden bij het
toezicht op het beheer en bestuur van de rechtspraak, is een onderwerp van
discussie.Dat onderwerp is geplaatst op de agenda van de commissie-Leemhuis. Die
commissie is ingesteld op verzoek van de Tweede Kamer met de bedoeling dat
ze zich zal buigen over voorwaarden waaronder integraal management kan worden
ingevoerd bij de gerechten. De commissie gaat ook na of de rechterlijke macht
qua capaciteit en toerusting voldoende is toegesneden op de eisen die in de
nabije toekomst worden gesteld. Ik wil niet al te zeer preluderen op de uitkomsten
van de studies en afwegingen die de commissie zal verrichten, maar ik teken
wel aan dat het mijn inzet is om over te gaan naar een situatie van integraal
management. En dat betekent dat het bestuur van de rechtbank, hoe het er ook
uit komt te zien, verantwoordelijk is voor alles wat zich in die rechtbank
afspeelt en niet meer de hybride situatie die wij nu kennen, waarin de president
in feite misschien iets te zeggen heeft over de manier waarop rechters hun
werk inrichten maar formeel weinig over het beheer. De directeur gerechtelijke
ondersteuning staat immers in een directe hiërarchische relatie met het
departement, met mij dus.Natuurlijk zullen er waarborgen moeten zijn voor die rechterlijke onafhankelijkheid.
Dat staat voorop, met name daar waar besturen van colleges verantwoording
over hun beheer moeten afleggen. Dat het laatste moet gebeuren, staat voor
mij ook vast. Het moet een transparante organisatie zijn waarbij de buitenwereld
kan zien wat er gebeurt met de middelen die aan de rechterlijke macht worden
toegekend. Over de manier waarop daaraan vorm wordt gegeven, zal ik in het
begin van het komende jaar na het verschijnen van het advies van de commissie-Leemhuis
nog terugkomen. Ik kan daarop niet vooruitlopen, al vraagt de heer Holdijk
naar voorlopige reacties. Ik wil die commissie niet voor de voeten lopen,
zeker niet als het gaat om zulke vitale afwegingen als rechterlijke onafhankelijkheid
versus transparantie afleggen van verantwoordelijkheden. Dan zijn denk ik
alleen maar echt afgewogen, bestudeerde standpunten op hun plaats. De commissie-Leemhuis
beschikt over een grote hoeveelheid materiaal, onder andere door de heer Cohen
al aangegeven, zoals het rapport van de commissie-Hoekstra, advies van procureur-generaal
en president bij c.q. van de Hoge Raad. Er zijn al diverse studies gedaan
en de commissie-Leemhuis heeft onder andere tot taak om op basis van die studies
tot een afgewogen oordeel te komen. Ik zal dus ook niet nu een mening geven
over de brief van de president van en de procureur-generaal bij de Hoge Raad.
Het enige wat ik nogmaals wil zeggen is dit: voor mij staan transparantie
en, gericht op de toekomst, maatschappelijke oriëntatie voorop.Ik wil nog opmerken – ik zei het eigenlijk al een beetje –
dat de parallel met de universitaire wereld op zichzelf een interessante is.
De heer Cohen constateert dat in toenemende mate professionele bestuurders
bij het bestuur van de universiteiten worden betrokken, omdat het besturen
daar langzamerhand zo ingewikkeld is geworden dat dit aan professionals moet
worden overgelaten.Laten wij nu eens naar de rechterlijke organisatie kijken. Die is de afgelopen
decennia fors uitgebreid. Die schaalvergroting heeft op zichzelf
natuurlijk invloed gehad en nadruk gelegd op management en bedrijfsvoering.
Het besturen is ook daar een complexe aangelegenheid geworden. De inbreng
van meer bedrijfsmatig ingestelde mensen lijkt onmisbaar. De vraag is hoe
dit moet gebeuren en of in de toekomstige situatie, waarin sprake zal van
een eigen beheersverantwoordelijkheid, bijvoorbeeld een directeur beheer wordt
aangesteld met een volwaardige positie binnen het bestuur van de rechtbank
dan wel onder eindverantwoordelijkheid van een bestuur, bestaande uit louter
rechtsprekende leden van de rechterlijke macht. Nogmaals, na het verschijnen
van het rapport van de commissie-Leemhuis zullen wij hierover een standpunt
innemen.Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):Ik begrijp heel goed dat de minister wacht op het rapport van de commissie-Leemhuis
en dat die commissie nog aan de gang moet met het verhoren van allerlei mensen.
De minister houdt vast aan integraal management, hetgeen ik ook begrijp. Zij
heeft gezegd dat zij het van belang acht dat de president of een vorm van
bestuur verantwoordelijk wordt zowel voor de rechters als voor het beheer
van de middelen en de ondersteuning. Zij wil af van de hybride situatie van
thans waarop het DGO of het HDO in een hiërarchische verhouding staat
tot haar. Betekent dit dat zij besloten heeft dat de directeur beheer of de
directeur bedrijfsvoering – of hoe men die functie ook wil aanduiden –
niet in een hiërarchische verhouding tot haar staat, dus geen ambtenaar
van haar ministerie is?Minister Sorgdrager:Voorzitter! Ik denk niet dat de commissie-Leemhuis allerlei mensen gaat
verhoren, zoals mevrouw Michiels van Kessenich veronderstelt. De commissie
zal in eerste instantie op basis van het beschikbare materiaal gaan werken.Verder wil ik bij de rechtbanken geen departementale ambtenaar meer hebben
die in een directe hiërarchische relatie staat tot mijn departement.
Het gaat erom dat de rechtbank een entiteit op zichzelf is. Die moet zichzelf
besturen. De eis die ik daarbij stel, is dat er verantwoording wordt afgelegd
over de manier waarop de middelen worden besteed. Dat geldt niet voor de inhoud
van vonnissen enz. Wellicht moet er een tussenfase komen tussen minister en
gerechten om voldoende transparantie tot stand te brengen.Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):Voorzitter! Ik ga even in op het gebruik van het woord "verhoren". Ik
gebruik dat woord natuurlijk niet in strafrechtelijke zin; wij zijn hier niet
in een strafrechtszaal. Ik heb van de commissie-Leemhuis een brief gekregen
die kennelijk is verzonden aan alle mensen van alle gerechten in het hele
land. Daarin wordt hun verzocht, mee te doen aan hoorzittingen. In die zin
wordt iedereen opgeroepen.Minister Sorgdrager:Dat is iets anders. Ik had het woord "verhoren" gehoord en ik dacht niet
dat de commissie mensen zou gaan verhoren. "Horen" is een andere zaak, zeker
in de vorm van hoorzittingen. Ik hoop overigens dat mensen die bij de gerechten
werken, aan deze oproep ge"hoor" zullen geven. Ik vind het belangrijk dat
deze mensen meedenken over de wijze waarop het bestuur van de rechtbanken
moet plaatsvinden. Het is niet de bedoeling dat mensen zich gaan terugtrekken
op het bastion van onafhankelijkheid in de slechte zin van het woord. Ze dienen
open te staan voor vernieuwing en mee te praten over de manier waarop de vernieuwing
gestalte moet krijgen.De heren Cohen en Holdijk gaan in op het fenomeen rechter-plaatsvervanger.
De heer Cohen herhaalt het eerder door zijn fractie ingenomen standpunt dat
het de voorkeur verdient om advocaten niet meer als rechter-plaatsvervanger
te laten optreden in het "eigen" arrondissement. Voor officieren van justitie
zou wat hem betreft hetzelfde moeten gelden. Hij tekent hierbij aan dat het
niet gaat om een depreciatie van deze beroepsgroepen. Met hart en ziel en
tegen een geringe vergoeding – deze is overigens onlangs behoorlijk
opgetrokken – hebben betrokkenen hun werk verricht. De heer Cohen heeft
dan ook begrip voor de eventuele teleurstelling die zijn standpunt kan oproepen,
maar zijns inziens is dat nog geen reden om van dat standpunt af te zien.
Voorzitter! Ik deel zijn opvatting dat het bij deze discussie natuurlijk niet
gaat om het depreciëren van deze beroepsgroepen. Mij gaat het om het
vermijden van de schijn van belangenverstrengeling, om het beeld. Het gaat
inderdaad niet om de inhoud. Nog nooit heb ik een klacht van welke rechtbank
dan ook gehoord over de manier waarop een advocaat-rechter-plaatsvervanger
zijn werk had verricht.Ik deel dus de opvatting van de heer Cohen dat het beeld ongewenst is
dat advocaten in hun eigen arrondissement of ressort tevens optreden als rechter-plaatsvervanger.
Hetzelfde geldt wat mij betreft ook voor officieren van justitie. Ik heb dan
ook het voornemen om daarvoor zeer binnenkort een wettelijke regeling te treffen.
Voorzitter! Het gaat hierbij niet om een willekeurig voornemen, gericht tegen
een willekeurige beroepsgroep. Het is nu eenmaal een feit dat advocaten en
officieren, tevens optredend als rechter-plaatsvervanger in het eigen arrondissement,
het ene moment procespartij en het andere moment dienstdoend rechter zijn.
Ze bouwen collegiale banden op met degenen die naderhand in hun zaak moeten
rechtspreken. Nogmaals, mijn voornemen is niet ingegeven door slechte ervaringen.
Het is nodig om de schijn van belangenverstrengeling te bestrijden. Over een
definitieve regeling ben ik in gesprek met de rechterlijke macht. Van de uitkomsten
daarvan zal ik de Kamer op de hoogte stellen. Overigens teken ik hierbij aan
dat ik ook bezig ben om de financiële consequenties van deze maatregel
in kaart te brengen.De heer De Wit (SP):Als een advocaat in hoger beroep gaat, treedt hij buiten zijn arrondissement.
Kunt u aangeven waarom u per se dit punt wenst te beperken tot de rechter-plaatsvervanger
in het arrondissement?Minister Sorgdrager:Ik had het over arrondissement én ressort.De heer Cohen (PvdA):Dat betekent in de praktijk niet arrondissement, maar ressort.Minister Sorgdrager:Inderdaad. De discussie ging aanvankelijk over het eigen arrondissement,
maar ik vind dat het moet worden uitgestrekt over het eigen ressort, juist
vanwege het element van het hoger beroep. Hierbij kan de vraag
worden gesteld hoe het zit met kantoren die landelijk werken. Voorzitter!
Daarbij is het bedoelde beeld toch wat minder prominent aanwezig. Bovendien
moet in een dergelijke situatie natuurlijk goed worden nagegaan op welke zaken
men al dan niet gaat zitten. Het kan nooit gaan om zaken waarbij een kantoorgenoot
aan het proces deelneemt.Woordvoerders van diverse fracties hebben aandacht gevraagd voor de impact
van de behandeling van megazaken op het reguliere proces in de strafrechtsectoren
van de rechtbanken. Mevrouw Michiels van Kessenich heeft zelfs aangedrongen
op het instellen van een brede studiecommissie die mogelijke oplossingen voor
dit probleem zou moeten onderzoeken. De problematiek van de toename van het
aantal megazaken heb ik al eerder onderkend. Ik teken hierbij overigens aan
dat er nog steeds geen goede definitie van dit begrip is. De grens met normale
zaken blijft moeilijk te trekken; het heeft te maken met de omvang en de duur
en de vraag is dan, wat een megazaak is en wat niet. Omdat in Amsterdam dit
fenomeen het eerst optrad, heb ik in elk geval in 1996 een miljoen extra toegekend
aan de rechtbank in Amsterdam, specifiek omdat men daar zoveel grote zaken
te behandelen kreeg. En voor 1997 is die toewijzing gecontinueerd. Momenteel
wordt het effect van dit extra bedrag van een miljoen geëvalueerd. En
wij brengen tevens in kaart, hoeveel personele capaciteit er met de behandeling
van die heel grote zaken gemoeid is. Binnenkort wordt ook overleg gevoerd
met de rechtbanken in Rotterdam en Den Haag over het treffen van een vergelijkbare
voorziening. En ook binnen het openbaar ministerie worden speciale voorzieningen
getroffen voor de behandeling van dergelijke zaken. Er is geld toegewezen
als gevolg van de parlementaire enquête, maar het gaat ook om praktische
zaken, zoals het aanwijzen van twee officieren van justitie voor de behandeling
van dit soort grote zaken. En het is bekend dat er op het ogenblik ook gestudeerd
wordt op het inrichten van een apart gebouw voor het inrichten van grote zaken,
omdat er bij de behandeling van sommige daarvan extra veiligheidsmaatregelen
nodig zijn, terwijl zulke maatregelen bij een bestaande rechtbank speciaal
voor dit soort zaken ontzettend veel kosten, omdat ze later weer ongedaan
gemaakt moeten worden en omdat de normale gang van zaken erdoor verstoord
wordt. Vandaar dat ik vind dat wij er maar een aparte locatie voor moeten
inrichten.Waar komt deze ontwikkeling uit voort? Zoals mevrouw Michiels van Kessenich
al aangaf, heeft ze natuurlijk voor een deel te maken met de ontwikkeling
van het onmiddellijkheidsbeginsel. Het strafproces was in Nederland oorspronkelijk
daarop gebaseerd. Later is door jurisprudentie de gewoonte ontstaan, heel
veel schriftelijk af te doen en niet alle getuigen op de zitting te laten
verschijnen. Langzamerhand begint door de veranderde aard van de zaken, door
de veranderingen bij de verdachten, door de veranderde opstelling van de advocatuur
en door de invloed van de Europese jurisprudentie het onmiddellijkheidsbeginsel
weer meer aandacht te krijgen. Dat komt tot uiting in het oproepen van veel
getuigen, maar ook in het anticiperen door rechters op uitspraken in hogere
instantie. Er dient dus heel zorgvuldig omgegaan te worden met de vraag, of
al die getuigen wel noodzakelijk zijn bij de zitting. Dit alles leidt er inderdaad
toe dat er steeds meer zittingen voorkomen met zeer veel getuigen.Deze ontwikkelingen vergroten de druk op het werk in de hele strafrechtsketen.
Het lijkt er soms op dat de gewone zaken hierdoor in de verdrukking komen.
Daarom heb ik in de planningsbrief voor 1998 het belang onderstreept van een
nauwgezette planning van de beschikbare capaciteit, zowel bij de gerechten
als bij de parketten, afzonderlijk en tussen die instanties onderling. Daarbij
zal ook bekeken moeten worden, in hoeverre tegenover deze werklastverzwaring
in de strafrechtsectoren een werklastvermindering in de overige sectoren staat.
Overigens heb ik de commissie-Leemhuis ook gevraagd, te bekijken of de rechterlijke
macht voldoende is toegerust om te kunnen voldoen aan de eisen die thans en
in de toekomst aan de rechtspraak worden gesteld. Deze ontwikkelingen worden
erbij betrokken, maar ook ontwikkelingen als verdergaande automatisering en
enerzijds het tot stand komen van grotere bestuurlijke eenheden en anderzijds
het in de praktijk ontstaan van juist kleinschalige eenheden. Het gaat er
dus om, wat er nodig is om een rechtspraak te creëren die bestand is
tegen de ontwikkelingen in de 21ste eeuw. Eerlijk gezegd, zie ik geen reden
om weer een aparte studiecommissie in te stellen die zich over de megazaken
buigt. Dan wordt het probleem te veel geïsoleerd en ik wil het juist
in een veel breder verband bekijken.Het is voor mij overigens de vraag of de door de rechterlijke macht aangevoerde
toeneming van de werklast, die echter niet steeds door objectieve cijfers
kan worden gestaafd, moet worden opgevangen door uitbreiding van het aantal
rechters. Op dit moment gaan de gedachten veel meer uit naar het versterken
van juist de ondersteuning en het invoeren van een goede automatisering, wat
ook te maken heeft met modernisering en het meer afstemmen op ontwikkelingen
elders in de samenleving.Mevrouw Michiels van Kessenich is nogal uitvoerig ingegaan op de afhandeling
van de parlementaire enquête die meer omvatte dan alleen de IRT-affaire.
Ik herhaal dat niet die parlementaire enquête en wat zich daarbij heeft
afgespeeld aanleiding waren voor de reorganisatie van het openbaar ministerie,
want de eerste aanzetten daartoe waren daarvoor al gedaan. De aanleiding ligt
veel dieper, zoals ook uitvoerig in de Tweede Kamer is besproken. Wel is door
de parlementaire enquête nog eens de noodzaak van die reorganisatie
gebleken.Hebben wij bij de reorganisatie van het openbaar ministerie onomkeerbare
dingen gedaan, voordat het parlement daarover uitspraken heeft kunnen doen?
Een oud probleem bij een grote reorganisatie is de vraag wat de je eerst doet:
een wet maken ins Blaue hinein of eerst kijken wat je alvast kunt doen en
gaandeweg tot een wetsvoorstel komen. Wij hebben hetzelfde meegemaakt met
de Politiewet, waarover ook een dergelijk debat is gevoerd. Ik heb daarvan
natuurlijk geleerd en vandaar dat ik in elk geval de Tweede Kamer eerst een
hoofdlijnennotitie heb gestuurd over de vormgeving van de reorganisatie. In
de verschillende debatten daarover is groen licht gegeven voor die reorganisatie.
Er is kritiek geweest en daaraan is ook gerefereerd. Ik heb mij
die kritiek aangetrokken, bijvoorbeeld over de positie van de voorzitter van
het college van procureurs-generaal. Ik heb dat punt dus volgens de wensen
van de Kamer vorm gegeven. Dit is een goede gang van zaken.Bovendien kan de Kamer ieder halfjaar aan de hand van een voortgangsrapportage
de gang van zaken controleren. Zo is er gesproken over de instelling van een
college van procureurs-generaal, een parketgeneraal en het landelijk bureau
openbaar ministerie. Ik zie het probleem om de instelling van een college
van procureurs-generaal in een interimwet vast te leggen, gezien enerzijds
de huidige wet en anderzijds het feitelijk werken met een college dat via
een formele regeling bevoegdheden aan elkaar heeft gemandateerd. De Raad van
State vond dat niet goed zonder een verdergaande discussie over de verantwoordelijkheid
van de minister van Justitie en andere onderwerpen die daarbij aan de orde
komen. De Raad van State heeft over de procedure en niet over de constructie
een zeer negatief advies uitgebracht. Er moest dus een andere procedure gevolgd
worden.Ik heb dat interimwetje ingetrokken en wij zijn met zeer grote spoed gaan
werken aan het definitieve wetsvoorstel. De Raad van State heeft daarover
inmiddels geadviseerd en ik zal het in elk geval vóór het zomerreces
bij de Tweede Kamer indienen.Een van de onderwerpen die uitvoerig de aandacht hebben gekregen, is de
verhouding minister van Justitie-openbaar ministerie, in vakkringen aangeduid
met artikel 5 RO. Dat is natuurlijk heel cruciaal in dat proces van reorganisatie.
Deze discussie wordt al zo'n 150 jaar gevoerd en leidt soms nog steeds tot
emotionele debatten, maar ook tot diepgaande studies naar de gebeurtenissen
en de bedoelingen: hoe ligt het staatsrechtelijk en wie heeft de verantwoordelijkheid?
Ik zal daar niet uitvoerig op ingaan, omdat het uitvoerig in het wetsvoorstel
wordt benoemd en beargumenteerd. Ik wil er echter wel een enkele opmerking
over maken.Wat betreft de ministeriële verantwoordelijkheid verandert er in
feite niets. Datgene wat nu in artikel 5 RO staat en gepraktiseerd wordt,
wordt verder omschreven. En juist dat verder omschrijven lokt de discussie
uit. Dat de minister van Justitie algemene aanwijzingen kan geven aan het
openbaar ministerie, is op zichzelf onomstreden. Hij kan echter ook bijzondere
aanwijzingen geven. Mevrouw Michiels van Kessenich toont zich op dat punt
heel kritisch, maar ik begrijp dat uiteindelijk het probleem zit in de aanwijzing
tot niet-vervolging. Dat is natuurlijk een punt, waarover in de Vereniging
van rechtspraak en door anderen uitvoerig is gediscussieerd. Ik heb daar ook
het langst over moeten nadenken: hoe je dat moet doen, of je dat moet doen
en, zo ja, in welke vorm je dat moet doen. Natuurlijk – zo merk ik aan
het adres van de heer Holdijk op – zijn ambtenaren van het openbaar
ministerie geen gewone ambtenaren van het ministerie van Justitie. Ze zijn
niet gewoon ondergeschikt, maar ze zijn wel ondergeschikt en ze staan wel
onder een volledige ministeriële verantwoordelijkheid. Het beleid in
opsporing en vervolging wordt door de minister bepaald en binnen die kaders
opereert het openbaar ministerie in een betrekkelijke zelfstandigheid. Natuurlijk
gaat de minister niet bij iedere zaak kijken of het allemaal wel gebeurt zoals
het gebeuren moet; dat is inderdaad die eigen verantwoordelijkheid.Dat beleid is gebaseerd op het opportuniteitsbeginsel. Vroeger werden
de meeste zaken in principe voor de rechter gebracht, maar nu worden afspraken
gemaakt, bijvoorbeeld in de lokale driehoek, en worden prioriteiten gesteld.
Dat alles gebeurt op basis van het opportuniteitsbeginsel.Over de richtlijnen is ook nooit verschil van mening geweest. Door de
gehele geschiedenis heen, zien we dat er ministers zijn geweest die aanwijzingen
tot vervolgen hebben gegeven in individuele zaken. In feite is er eigenlijk
geen discussie over de vraag of dat nu mag of niet; het is gebeurd en er is
dikwijls in de Eerste Kamer en de Tweede Kamer gediscussieerd over de manier
waarop en de reden waarom die bevoegdheid is uitgeoefend. In die zin heeft
de heer Glastra van Loon ook gezegd, dat het gaat om de manier en de vraag
of die bevoegdheid is uitgeoefend en dat het geen discussie over individuele
zaken is. Zo moeten wij dat inderdaad blijven zien.We hebben niet zo gek lang geleden in de Tweede Kamer een uitvoerige discussie
gehad met een van mijn voorgangers, minister Korthals Altes, over de Slavenburgzaak
en de zaak Hans Kok. De heer Korthals Altes heeft in een van die debatten
het volgende gezegd: "De wetgever heeft aan dit onderdeel van de rijksdienst –
het OM dus – een reeks bevoegdheden gegeven, die het in hoofdzaak zelfstandig
uitoefent en tegelijkertijd de minister van Justitie met artikel 5 RO wettelijke
beïnvloedingsmogelijkheden gegeven, die de wetgever zelf niet heeft beperkt."
Daarover was men het in de Kamer volledig eens. Ik moet daar overigens een
kleine correctie op aanbrengen: het staat niet precies zo in artikel 5 RO.
Er staat: de leden van het openbaar ministerie zijn verplicht, de bevelen
op te volgen die hen vanwege de bevoegde macht zijn gegeven. Daar zitten elementen
in, waarover we uitvoerig kunnen discussiëren, maar het geeft wel aan,
dat de minister bevelen kan geven. Nergens is echter aangegeven op welk terrein
er beperkingen zijn. Het gaat er dan natuurlijk om hoe daarmee om wordt gegaan.
Een minister moet van deze bevoegdheid natuurlijk terughoudend gebruikmaken.
Dat moet steeds gezegd worden. Er moet een afstand zijn tussen minister en
openbaar ministerie als het gaat om individuele strafzaken. Als er sprake
is van transparantie, duidelijk beleid en goed overleg, zal het ook niet nodig
zijn om regelmatig aanwijzingen te geven. De vrees voor politisering hoeft
in die zin ook niet groot te zijn. Het zal slechts een enkele keer voorkomen.
Maar áls het voorkomt, moet er een duidelijke procedure voor zijn afgesproken.
In de discussies in de Kamer kwam bijvoorbeeld wel de vraag naar voren: heeft
de minister het OM onder druk gezet of niet? Over de Slavenburgzaak werd gevraagd:
heeft de minister van Justitie de hoofdofficier in Rotterdam onder druk gezet
om het opsporingsonderzoek te verengen? Dergelijke discussies wil ik absoluut
niet hebben. Er moet overleg worden gevoerd over zaken. Maar als er geen overeenstemming
wordt bereikt en de minister vindt dat het anders moet dan het OM voor ogen
heeft, dan moet de minister schriftelijk een gemotiveerde aanwijzing geven.
Daarvoor heb ik een hele procedure opgeschreven, die in het wetsont werp
en de memorie van toelichting tot uitdrukking komt.Voorzitter! Ik keer terug naar de parlementaire enquête. Mevrouw
Michiels van Kessenich refereerde aan het onderzoek van de procureur-generaal
bij de Hoge Raad, de heer Ten Kate. Het beeld dat zij daar schetst van mijn
betrokkenheid bij het onderzoek naar het functioneren van het OM is onjuist
en is onheus. De onderzoeken van de heren Ten Kate en Ficq waren ambtenaarrechtelijke
onderzoeken. En de keuze voor dat soort onderzoeken is destijds gepresenteerd
aan de Tweede Kamer, bediscussieerd met de Tweede Kamer en akkoord bevonden
door de Tweede Kamer. Die ambtenaarrechtelijke dimensie bracht mee dat alleen
het handelen van de nog functionerende leden van het openbaar ministerie werd
onderzocht, juist omdat het ging om mogelijke ambtenaarrechtelijke maatregelen,
disciplinaire maatregelen, bestuurlijke maatregelen. Mijn functioneren als
procureur-generaal werd niet onderzocht. De reden daarvoor was niet dat ik
het er moeilijk mee had of iets dergelijks. Daar had het niets mee te maken.
Ik begrijp niet waar dat vandaan komt. Het had eenvoudig te maken met het
feit dat ik geen lid meer was van het openbaar ministerie. En zo is ook het
functioneren van andere oud-PG's niet onderzocht: Van Randwijck, Aldens of
Docters van Leeuwen. De laatste was in de periode waarin het speelde nog geen
lid van het openbaar ministerie. Zo is bij het onderzoek-Ficq ook geen onderzoek
gepleegd naar het functioneren van officieren van justitie die hetzij inmiddels
de dienst hadden verlaten, hetzij indertijd niet tot het openbaar ministerie
behoorden. De waarde van het onderzoek van de procureur-generaal bij de Hoge
Raad was dat een beeld werd geschetst van de verhoudingen die er destijds
waren en van de verantwoordelijkheden die toen al dan niet genomen zijn.Mevrouw Michiels van Kessenich stelde dat ik meer waarde heb gehecht aan
het oordeel van de heer Ficq dan aan het oordeel van de enquêtecommissie
of de rijksrecherche. Ik vind dat beeld echt een verdraaiing van de werkelijkheid.
Het onderzoek van de heer Ficq was nodig om te toetsen in hoeverre de door
de enquêtecommissie en de rijksrecherche geconstateerde feiten ook in
ambtenaarrechtelijke zin waren toe te rekenen aan de betrokken leden van het
openbaar ministerie. Mevrouw Michiels van Kessenich heeft mij gevraagd welke
objectieve redenen aan deze keuze ten grondslag lagen. Het antwoord is eenvoudig:
de naar ambtenaarrechtelijke maatstaven in acht te nemen zorgvuldigheid. Dat
laat de grote waarde van het rapport van de enquêtecommissie volstrekt
onverlet. Het beeld dat er geen maatregelen zijn getroffen, is ook onjuist.
Natuurlijk zijn er maatregelen getroffen. Nee, de door de bühne gewenste
disciplinaire maatregelen zijn inderdaad niet genomen. Er zijn wel andere
maatregelen genomen.Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):Voorzitter! Ik heb de passage over het niet nemen van maatregelen, die
wel in mijn tekst stond, niet uitgesproken. De minister hoeft er dus niet
op in te gaan.Minister Sorgdrager:Ik dacht dat ik het wel gehoord had. Maar dan laat ik het hierbij.Voorzitter! Dan kom ik bij de politie. Mevrouw Michiels van Kessenich
stelde daarover veel vragen. Ik begrijp dat zij er behoefte aan heeft die
hier te stellen. Toch meen ik dat het hierbij om iets gaat dat meer op het
terrein van de minister van Binnenlandse Zaken ligt. Wat ik hierover zal zeggen,
betreft slechts het justitiële aspect. Naar mijn idee gaat het erom,
dat de politie veel beter is gaan werken. Er komen meer zaken aan de orde,
er worden grote onderzoeken aangepakt en er is een kwaliteitsproject recherche.
De reorganisatie van de recherche moet leiden tot organisaties van de recherche.
Verder wijs ik erop, dat een nieuwe CID-regeling in de maak is. De opzet van
de kernteams is veranderd. Er is een centrale prioriteitsstelling van de kernteams.
Dus langzamerhand zijn heel wat verbeteringen doorgevoerd. Overigens, wat
de Politiewet op zichzelf betreft: binnenkort zal een discussie in de Tweede
Kamer plaatsvinden naar aanleiding van een notitie over de ervaringen met
de wet.Voorzitter! Mevrouw Le Poole heeft gesproken over de handhaafbaarheid
van wetten en het aanbrengen van een kwaliteitstoets. Dit vind ik een interessant
onderwerp. Hierover wordt dikwijls gesproken, niet alleen binnen het ministerie
van Justitie, maar ook daarbuiten.Ik ben mevrouw Le Poole erkentelijk voor de waardering voor de nota Grenzen
aan gedogen. Ook dit is een nota die uitnodigt tot diepgaande debatten over
het verschijnsel gedogen. In hoeverre moet je dat wel of niet doen? Waarom
gedoog je? En: waarom moet het soms niet en soms wel?In de praktijk worden de wetsvoorstellen en ontwerp-AMvB's van alle ministeries
aan een kwaliteitstoets van het ministerie van Justitie onderworpen voordat
zij in de ministerraad worden behandeld. Daarbij krijgen de handhavingsaspecten
bijzondere aandacht. Ook de pro's en contra's van decentrale handhaving krijgen
aandacht. Die toets is ook bij de departementen die een wetsontwerp indienen,
bekend. Daarmee wordt niet een alles bepalend oordeel geveld. Ook heeft het
oordeel van het ministerie van Justitie niet een zodanige waarde dat men elders
doet wat het ministerie van Justitie zegt. Dat zou ik wel graag hebben, maar
zo is het nu eenmaal niet.Mevrouw Le Poole (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het ging mij niet alleen om de handhaafbaarheid,
maar ook om...Minister Sorgdrager:...de kwaliteit.Mevrouw Le Poole (PvdA):En verder ging het mij om bestuurlijke sancties en de procedures. Die
kunnen in de wetten die ik noemde verschillend zijn. Wil de minister ook hierover
iets zeggen?Minister Sorgdrager:Ja, maar de kwaliteitstoets is er voor al deze aspecten. Met de kwaliteitstoets
wordt dus ook op deze punten getoetst. De bevindingen worden op schrift gesteld
en dan doorgegeven. Echter, ik heb niet als enige in de hand wat daarmee gebeurt.De bestuurlijke handhaving op zichzelf is een onderwerp dat in discussie
is. Straks zal ik daarover nog wat zeggen, want hierbij gaat het om een ander
probleem. In ieder geval wil ik er nu wel op wijzen dat de kwaliteit van regelgeving
een onderwerp is dat mij en de mensen op mijn departement zeer ter harte gaat.
Handhaving van de kwaliteit van regelgeving blijkt uit het werk van
de ministeriële commissie MDW, marktwerking, deregulering en wetgevingskwaliteit,
en uit het werk van de interdepartementale commissie voor de harmonisatie
van wetgeving. In dit verband wijs ik erop, dat de commissie voor toetsing
van wetgevingsprojecten is opgeheven. Zij is opgegaan in de Ministeriële
commissie marktwerking, deregulering en wetgevingskwaliteit.De kwaliteit van de regelgeving is niet een onderwerp dat alleen op het
nationale niveau aandacht heeft. Het onderwerp leeft natuurlijk ook en heel
sterk op Europees niveau. Via de collega van Buitenlandse Zaken heb ik het
dan ook in Europees verband aan de orde gesteld aan de hand van het rapport-Koopmans.
Mijn bedoeling daarmee was dat hieraan in het Verdrag van Amsterdam aandacht
zou worden besteed.Aanvankelijk waren de verschillende lidstaten buitengewoon enthousiast.
Toen echter opgeschreven moest worden wat aan de kwestie gedaan zou moeten
worden, werd het enthousiasme minder. Zoiets gebeurt niet alleen in Europees
verband, maar helaas ook op nationaal niveau, en niet alleen bij de regering,
maar ook in het parlement. We weten hoe de gang van zaken is. Als de regering
voorstelt iets op een bepaalde manier te regelen, blijken later toch meer
maatwerk, meer regelingen en überhaupt meer wet- en regelgeving door
voornamelijk de Tweede Kamer te worden gewenst.Voorzitter! De bestuurlijke handhaving is op dit moment een vrij populair
onderwerp. Bij het uiten van de wens om meer handhaving, wordt natuurlijk
ook gesproken over evenwicht bij de handhaving. Dan gaat het om de vraag:
welke delicten bestrijd je wel en welke niet? Dan gaat het natuurlijk ook
om politieke keuzen. Wanneer er wordt gesproken over evenwicht, wordt al gauw
bestuurlijke handhaving genoemd, alsof dat een oplossing zou zijn voor het
probleem. Daarbij wordt dan vergeten dat er ook handhavers moeten zijn, dat
er een procedure moet zijn en dat er rechtsbescherming moet zijn. Kortom,
dat moet allemaal. Wij zien nu dat er door de populariteit van bestuurlijke
handhaving op diverse plaatsen in de wetgeving inderdaad sprake is van bestuurlijke
handhaving op verschillende manieren. Daardoor krijg je toch een stelsel dat
diffuus en niet helemaal fraai is. Mijn animo voor bestuurlijke handhaving
is in die zin afgenomen dat ik wel vind dat bestuurlijke handhaving een heel
goede mogelijkheid is voor ordenende wetgeving. Als het echter meer wordt
dan dat, dan moet je heel goed nadenken voordat je bestuurlijke handhaving
invoert.Overigens zal de commissie-Michiels zich nog daarover buigen naar aanleiding
van het rapport van de commissie-Korthals Altes, die verwees naar de bestuurlijke
handhaving. Ik heb gezegd: laten wij dat eerst uitwerken, want wat stel je
je er in feite bij voor? Ik hoop dat de commissie-Michiels met een transparant
en redelijk voorstel komt waarmee wij inderdaad iets kunnen doen. Nogmaals,
ik ben geen principieel tegenstander, maar het moet wel ergens toe leiden
en het moet ook die kwaliteit bieden die nodig is voor de aanpak van de overtredingen,
delicten en normschendingen die aan de orde zijn.Ik kom bij een aantal losse onderwerpen. De heer Cohen vroeg naar problemen
die ontstaan met de bemensing van het hof van discipline. Dat slaat weer terug
op de belasting van leden van de rechterlijke macht. Er zijn inderdaad wat
problemen. De voorzitter van het hof heeft mij gemeld dat het in toenemende
mate moeite kost om leden van de zittende magistratuur bereid te vinden in
dat hof zitting te nemen. Ik ben dan ook in overleg om daarvoor een passende
oplossing te vinden. Ik vind dat wel een beetje jammer. Wij stimuleren rechters
om toch nevenfuncties te hebben. Dit valt wat mij betreft in de categorie
nevenfuncties. Wij zien ook dat heel wat rechters dat doen. Ik hoop dat zij
dat opgeven volgens de wettelijke regelingen, maar dat is een ander probleem.
Ik zou toch graag zien dat rechters wat meer enthousiasme hebben voor dergelijke
nevenfuncties. Ik denk dat het niet alleen te maken heeft met werkbelasting,
maar ook met belangstelling en stimulering vanuit de rechtbanken zelf.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! De minister zegt dat zij bezig is een passende oplossing te
zoeken. Waar moet ik dan aan denken? Zij zegt tegelijkertijd dat zij de wijze
waarop het tot nu toe is gegaan een goede vindt.Minister Sorgdrager:Als de rechtbank het gevoel heeft dat men capaciteit tekortkomt door het
afstaan van een rechter voor een dergelijke functie, dan kunnen wij denken
aan compensatie. In sommige gevallen is dat ook gebeurd; er komt ook compensatie
voor. Als rechters het echter zelf niet willen, dan kan ik weinig anders doen
dan hopen dat zij het belangrijk genoeg vinden om het toch te doen.De heer Holdijk haalde terecht wat kritische onderzoeken aan betreffende
de ontwikkeling van het financieel rechercheren. Die onderzoeken hebben hier
en daar inderdaad wat negatieve aantekeningen. Wij hebben er ook al eens eerder
over gesproken. Het financieel rechercheren is nog niet zo oud. Ik herinner
mij nog goed dat ik bij mijn aantreden onmiddellijk ben begonnen met dat te
stimuleren, juist omdat het naar mijn mening een heel effectieve manier is
om georganiseerde criminaliteit aan te pakken: niet zozeer vanuit het onderliggende
delict, maar via de geldstromen kijken naar de top van de organisatie. Het
is ingewikkeld. Er is een grote mate van expertise voor nodig. Mensen moeten
worden opgeleid. Zoals je vaak ziet bij een nieuw specialisme, wat ons helaas
ook overkomt, worden er mensen opgeleid, die vervolgens voor een organisatiebureau
of een of ander financieel bureau gaan werken. Dan ben je ze weer kwijt. Dat
hebben wij ook gezien bij de opkomst van computerdeskundigheid. Als je meer
mensen krijgt die dat kunnen, dan houdt zo'n ontwikkeling wel op. Wij hebben
inderdaad nieuwe initiatieven: er worden mensen van banken bij betrokken.
Natuurlijk moeten er steeds impulsen en nieuwe initiatieven komen. Het kost
wat moeite om dit specialisme op gang te krijgen, maar wij moeten ook de tijd
hebben om het gestalte te geven. Als je zoiets nieuws begint, dan werkt het
binnen een of twee jaar nog niet goed. Het heeft echter mijn grote aandacht.
Ik ben voortdurend bezig, ook door middel van onderzoeken, te bekijken waar
de zwakke plekken zitten, waar het niet loopt en waar het onvoldoende is.
Natuurlijk maak je je kwetsbaar met dat soort onderzoeken, want overal staat
in de krant dat er niets van deugt. Als je het echter niet doet, steek je
zelf je kop in het zand en wordt het helemaal niets. Ik kies dus voor
deze openheid en neem de kritiek daarop dan maar op de koop toe.De heer Pitstra is ingegaan op de weigeryuppen. Eerlijk gezegd, vind ik
dit ook een probleem. Deze mensen hebben gekozen voor een carrière.
Zij zijn gaan werken en hebben geen zin om in dienst te gaan. Vervolgens hebben
zij zich van handig juridisch advies verzekerd en op die manier hebben zij
dus eigenlijk de hele procedure uitgesteld. Nu langzamerhand de hele dienstplicht
is afgeschaft, is het de vraag wat je nou met die mensen moet doen. Moet je
die mensen belonen door de straf kwijt te schelden? Ik vind van niet. Het
is echter ook de vraag of je die mensen nou zeven maanden in een kostbare
cel moet zetten. Dat is namelijk de andere kant van het verhaal. Ik vind dit
heel moeilijk. Wanneer een rechter zeven maanden cel heeft opgelegd, ben ik
niet gerechtigd om dat vonnis om te zetten in dienstverlening. Als mensen
om gratie vragen, bijvoorbeeld als zij al een tijdje hebben gezeten of om
de een of andere persoonlijke reden, kan ik die straf na een positief advies
van de officier van justitie en van de rechter wel omzetten in dienstverlening.
Ik vind echter niet dat ik mensen in deze gevallen integraal die zeven maanden
moet kwijtschelden. Zij moeten zelf ook enig initiatief tonen. Het is dus
een beetje een dilemma. Ik hoop dat wij hier uitkomen.Ook al is hier niet naar gevraagd, ik wil in dit verband toch even zeggen
dat er op het ogenblik nogal wat zaken aanhangig zijn bij de militaire rechtbank
in Arnhem. Ik ben in overleg met het openbaar ministerie over de vraag of
wij nou domweg moeten doorgaan met die zeven maanden. Als een rechter dat
oplegt, is het een ander verhaal, want dan kun je daar vrij weinig mee. Gezien
uitspraken van het hof in Den Haag, is het evenwel toch de vraag of je dit
zo moet doorzetten of dat je er wellicht zes maanden en dan dienstverlening
van moet maken. Maar goed, dit heeft ook weer te maken met de relatie met
het openbaar ministerie. Wij praten hier dus over. Ik hoop hier zeer binnenkort
uitsluitsel over te hebben en dan hoort de Kamer nader van mij.De heer Heijne Makkreel heeft gesproken over de nakosten in civiele zaken.
Hij heeft dit probleem indringend aan de orde gesteld. Het was nog niet zo
indringend tot mij gekomen, maar ik zal het nagaan. Als dit werkelijk een
groot probleem is, dan moeten wij bekijken of wij daar iets voor kunnen regelen.De ontwikkeling van het aansprakelijkheidsrecht is een heel interessant
onderwerp. Wij zien inderdaad steeds meer dat er een verschuiving optreedt
van schuld naar risicoaansprakelijkheid. Dat zien wij in wetgeving gebeuren;
wij hebben in dat licht een aantal wetgevingsvraagstukken gehad, variërend
van olietankschepen tot allerlei andere dingen. Ook in de jurisprudentie zien
wij in bepaalde gevallen een verschuiving van schuld naar risico. In dit verband
is verkeersaansprakelijkheid genoemd. Dit is inderdaad een onderwerp dat om
een reactie vraagt, in die zin dat het beter is om in de wet voor bepaalde
verkeersdeelnemers een risicoaansprakelijkheid te creëren in plaats van
iedere keer te moeten procederen over dit soort dingen. Op die manier kan
het procederen over de schuld en de grootte van de schuld tot het verleden
gaan behoren. Dat is volgens mij beter dan alsmaar proberen om voor de rechter
je gelijk te halen.De heer Cohen is ingegaan op het punt van de schadevergoeding. Hij vraagt
zich af waarom er tot schadevergoeding gekomen moet worden. Is het slordigheid
of treedt de overheid onvoldoende zorgvuldig op, waardoor mensen iedere keer
een schadevergoeding gaan claimen bij de rechter? Ik denk dat dit in sommige
gevallen zo kan zijn, maar dat is lang niet altijd zo. Het heeft ook te maken
met de manier waarop je werkt en dingen probeert aan te pakken. Het meest
in het oog springend is natuurlijk schadevergoeding na een rechtmatige overheidsdaad.
Je krijgt steeds meer uitspraken dat er ook dan schadevergoeding betaald moet
worden. Als een zaak in een strafproces uiteindelijk eindigt in vrijspraak
of ontslag van rechtsvervolging, ook al is die uitspraak niet het gevolg van
slordigheid of onzorgvuldig werken van het openbaar ministerie, maar is het
gewoon zo dat de zaak niet bewezen kan worden, dan heeft iemand ook recht
op schadevergoeding. Claims van acht ton vind ik echter buiten proportie.
Ik hoop dan ook – ik heb dat echter niet in de hand – dat de rechterlijke
macht de matigheid die hij tot nu toe hierin tentoongespreid heeft, wil houden.
Ik neem hierbij toch maar even het woord Amerikaanse toestanden in de mond,
waarbij je zo'n absurde run op de schadevergoeding krijgt. Gelukkig hebben
wij die in Nederland nog niet en ik hoop ook dat het daar niet van komt. Maar
je ziet wel steeds meer claimgedrag van mensen ontstaan, waarmee ik op zich
niet blij ben.De heer Talsma heeft over de Wet op het binnentreden van woningen door
deurwaarders gevraagd, of hij tevreden moet zijn met het antwoord dat ik heb
gegeven. Ik hoop dat hij tevreden is als ik zeg, dat hij mijn antwoord zo
moet interpreteren dat ik in de maand juli zal komen met een wetswijziging.
Ik hoop dat ik daarin niet alleen de machtiging kan regelen, maar dat ik met
die wetswijziging de wet ook iets verder kan vereenvoudigen. Als dat niet
lukt, regel ik alleen de machtiging.De heer Talsma (VVD):Dat is nu juist waar ik een beetje bang voor was!Minister Sorgdrager:Dat hoeft dus niet meer.De heer Talsma (VVD):Begrijp ik het goed dat u zegt, het begrip "deurwaarder" toe te voegen
aan de reeks uitzonderingen waarin geen machtiging nodig is?Minister Sorgdrager:Dat sowieso.De heer Talsma (VVD):Akkoord. Maar is dat een afzonderlijk wetsvoorstel, los van wat er verder
nog komt?Minister Sorgdrager:Dat hangt ervan af. Als wat er verder komt net zo simpel is, voeg ik dat
erbij; is dat ingewikkelder en zou dat langer op zich laten wachten, dan doen
we dat apart.De heer Talsma (VVD):Daar zou ik grote moeite mee hebben. Er is een toezegging van de toenmalige
minister Kosto, die ik niet meer hoef te herhalen, die gewoon kan worden nagekomen
door wat u in uw eerste zinsnede zegt. U zou morgen bij wijze van spreken
op de knop kunnen drukken om ervoor te zorgen dat men met de voorbereiding
van de wetswijziging aan de gang gaat. U schrijft in uw antwoord dat u voorts na overleg met de Koninklijke vereniging van deurwaarders
zult bezien, of de toepassing van de regeling in artikel 444 van het Wetboek
van burgerlijke strafvordering verbetering behoeft. Hierover staat niets in
het rapport van het WODC. De vraag of er politiële begeleiding van een
deurwaarder nodig is, is een heel andere dan de vraag of de deurwaarder voor
het betreden van woningen een machtiging van de burgemeester nodig heeft.
Die machtiging vonden wij kamerbreed principieel fout, en de toenmalige minister
Kosto heeft toen de toezegging gedaan dat, als dit een wassen neus zou blijken
te zijn – dat is gebleken – hij snel met reparatiewetgeving zou
komen. Nogmaals, de vereniging van deurwaarders krijgt nu de vraag voorgelegd
of politiële begeleiding – heel wat anders dan een machtiging –
in de praktijk nodig is. Ik neem aan dat het zeker een halfjaar duurt voordat
er een antwoord binnen is, dat dan weer op het departement moet worden bestudeerd.
Ik beschouw dat niet als een correcte nakoming van de toezegging van de toenmalige
minister Kosto. Ik vind het uitstekend dat u het tweede punt aan de orde stelt,
maar dan helemaal los van het reparatiewetje.Minister Sorgdrager:Ik heb gezegd dat ik uiterlijk in de maand juli een wetsvoorstel zal indienen,
dat in elk geval inhoudt dat de deurwaarder wordt toegevoegd aan die functionarissen
die geen machtiging nodig hebben. Op die knop heb ik reeds gedrukt. Maar als
het mogelijk is om tegelijkertijd verdere vereenvoudiging van die procedures
daarbij te voegen, zie ik niet in, wat daartegen is.De heer Talsma (VVD):Hoor ik u "juli" zeggen?Minister Sorgdrager:Ja.De heer Talsma (VVD):Dus de komende maand. Dan heb ik nergens moeite meer mee. Het gaat mij
erom dat nu op korte termijn die toezegging wordt nagekomen om het deurwaardersbegrip
als uitzondering in te voeren. Er komt dus een wetsvoorstel, met of zonder
aanhang, in de maand juli.Minister Sorgdrager:Ik heb gezegd dat ik reeds op de knop heb gedrukt om dat wetsvoorstel
tot stand te brengen. Daarover hoef ik ook niet met de deurwaarders te praten.
Maar als verdere vereenvoudigingen op een gemakkelijke manier nuttig en nodig
zijn – mijn gewoonte is om daarover met betrokkenen te overleggen –
voegen we die erbij. Kan het niet, dan gebeurt het dus op een later tijdstip.De heer Talsma (VVD):Het komt dus in elk geval in de maand juli?Minister Sorgdrager:Absoluut.De heer Talsma (VVD):Dan ben ik volstrekt tevreden.Minister Sorgdrager:Er ligt nog een vraag van de heer Talsma over de verzoekschriftenprocedure
bij de kantonrechter. Hij heeft gevraagd naar mijn oordeel over die tamelijk
recente procedure bij de kantonrechter. Het valt inderdaad niet te ontkennen
dat die procedure in de praktijk niet in alle opzichten aan haar doel heeft
beantwoord. Voordat de heer Talsma daar nu weer relativerende opmerkingen
over maakt: dat is meestal de manier waarop wij zeggen dat iets eigenlijk
mislukt is.Gesteld voor de vraag wat er moet gebeuren, bijvoorbeeld op het punt van
een grotere rol voor de deurwaarder, meen ik dat wij bij een mogelijke nieuwe
opzet van de procedure meer oog moeten hebben voor de praktische toepasbaarheid
daarvan dan bij de vorige herzieningsexercitie is gebeurd. Daarbij wil ik
wel aantekenen dat een herziening van de geldende procedure, om het even hoe
die er uit zal komen te zien, moet worden bezien in het grotere verband van
een meer integrale herziening van het burgerlijk procesrecht. Ik denk dat
het niet goed is als wij een separate herziening van de verzoekschriftenprocedure
nu in gang zetten zonder acht te slaan op de overige, noodzakelijk en wenselijk
geachte wijzigingen in het burgerlijk procesrecht. Het is niet zo eenvoudig
dit onderdeel er gewoon weer uit te halen. Het moet in wat breder verband
worden bekeken.Voorzitter! Dit is het einde van mijn bijdrage.Staatssecretaris Schmitz:Voorzitter! Ik heb slechts een paar punten te behandelen. Ik begin dan
ook maar met de deurwaarders, met name in antwoord op vragen van de heer Heijne
Makkreel die zo ongeveer zijn historie in deze Kamer heeft geschetst aan de
hand van de historie van dit wetsvoorstel. Toen ik de portefeuille mocht overnemen,
is inderdaad vastgesteld dat er een ontwerp lag met een ver verleden dat een
wat modernere grondslag miste. Vandaar dat het wetsontwerp is getoetst aan
de MDW-operatie, dat wil zeggen: marktwerking, deregulering en wetgeving.
Een werkgroep onder leiding van de heer Opstelten, de burgemeester van Utrecht,
is toen met dit wetsvoorstel en de MDW-toets aan de slag gegaan. Ik heb begrepen
dat die werkgroep nog voor de zomer met een rapport zal komen. Onmiddellijk
daarna zullen wij een standpunt moeten innemen over de verdere voortgang van
dit wetsvoorstel.Voorzitter! Verschillende sprekers hebben onderwerpen inzake het asielbeleid
aangekaart. Ik kan niet nalaten, mijn teleurstelling uit te spreken jegens
de heer Talsma. Ik kan mij heel goed voorstellen dat het onmogelijk is, in
deze Kamer de stroom van stukken, debatten en discussies die aan de overkant
plaatsvinden over het vreemdelingen- en asielbeleid bij te houden. Als hij
echter ter illustratie van het vreemdelingen- en asielbeleid "een" krantenknipsel
pakt uit "een" algemeen dagblad dat bijna onmiddellijk weersproken is en in
ieder geval tot de juiste proporties is teruggebracht in het mondelinge vragenuurtje
van de Tweede Kamer dan ben ik toch wat teleurgesteld. Ik kan het niet anders
uitdrukken.Van een bepaalde ontwikkeling kan men in deze Kamer overigens geen weet
hebben. Dat geldt ook voor een paar andere vragen op dit terrein. Ik zal ervoor
zorgen dat ook deze Kamer die nota toegezonden krijgt, want ik heb namelijk
vanochtend bij de Tweede Kamer een notitie ingediend over het terugkeerbeleid.
Daarin vindt men een aantal algemene en principiële uitgangspunten. Wij
proberen de balans te vinden in een beleid dat streng, maar zeker ook rechtvaardig
en humaan behoort te zijn. Het uitgangspunt is dat als men niet wordt toegelaten
in ons land en dus geen verblijfsvergunning krijgt, men zal moeten terugkeren.
In de notitie is dat terugkeerbeleid verder uitgewerkt. Het
accent ligt op de "vrijwilligheid". Als men zich zelf meldt voor terugkeer,
krijgt men hulp. Een andere component is de gedwongen terugkeer. Aangezien
de verschillen in de werelddelen zo sterk zijn tussen arm en rijk zullen er
altijd mensen naar ons land trekken om te proberen een beter bestaan op te
bouwen. Niettemin hebben wij daarvoor een beleid ontwikkeld. Als er mensen
terug moeten, bijvoorbeeld mensen die uitgeprocedeerd zijn of hier niet legaal
verblijven, dan kunnen wij hulp bieden bij die terugkeer. Ik wil toch zeggen
dat juist dat artikel in het Algemeen Dagblad de zaak geheel uit proporties
had gelicht. Het is een project dat Justitie samen met Ontwikkelingssamenwerking
doet, voorlopig gericht op hulp bij terugkeerprogramma's in de landen Ethiopië
en Eritrea. In het artikel stond dat men dan gedurende negen maanden een uitkering
kreeg. Daarmee werd de suggestie gewekt dat wij met veel kapitaal gedurende
lange tijd een soort bijstandsuitkering geven als men naar het land van herkomst
zou terugkeren. In de vandaag verschenen notitie ziet men wat er werkelijk
bedoeld is: mensen die zich melden voor vrijwillige terugkeer, krijgen hulp
aangeboden, ook ten behoeve van een zekere start, gebaseerd op de lokale leefomstandigheden.
Het gaat om heel bescheiden bedragen, maar er wordt de mensen althans een
mogelijkheid gegeven om ginds weer een nieuw bestaan op te bouwen, nadat zij,
teleurgesteld en wel, uit ons land moeten terugkeren. In het algemeen roep
ik, ook hier in deze Kamer, ertoe op om juist over het vreemdelingen- en asielbeleid
genuanceerd en zorgvuldig te praten, omdat anders een grote vertekening van
dat moeilijke en gevoelige vraagstuk zal ontstaan.De heer Talsma heeft de kwestie van de paspoorten al eerder aangekondigd.
Het spijt mij dat ik weer naar die notitie moet verwijzen, maar dat kon de
heer Talsma niet weten. Die notitie bevat een heel hoofdstuk over allerlei
preventieve maatregelen om te voorkomen dat mensen onterecht hier komen en
om te voorkomen – dat zal overigens niet geheel worden voorkomen –
dat mensen het probleem hebben van het ontbreken van de documenten. Bij ambassades
zijn in toenemende mate speciale medewerkers aangesteld voor het hele migratiebeleid
en voor de pre-boarding checks. De heer Talsma heeft vorig jaar al gesproken
over de sancties voor vervoerders en nu heeft hij op dat punt het voorbeeld
van Canada gegeven. In de notitie staat dat wij met de vervoerders in overleg
zijn. Met name onze eigen Nederlandse vervoerder, de KLM, is daarbij in beeld
en ik heb begrepen dat die duidelijk medewerking wil verlenen. De preventieve
maatregelen hebben dus ook betrekking op de kwestie van het ongedocumenteerd
hierheen komen: wat kunnen wij daar in preventieve zin aan doen, zonder dat
wij overigens waterdicht kunnen regelen dat mensen hier ongedocumenteerd aankomen?De heer Glastra van Loon heeft op het terrein van asiel het na de langdurige
discussie bekende thema van de ambtsberichten aan de orde gesteld. Het spijt
mij, maar ook op dat punt verwijs ik naar de notitie van vandaag. Wij hebben
daar in de Tweede Kamer veel discussies over gevoerd. Juist bij de ambtsberichten
zijn veel verbeteringen aangebracht, ook door de vele kritische kanttekeningen,
niet alleen in de Tweede Kamer, maar ook in de publieke opinie. Er zijn vaste
afspraken gemaakt tussen Justitie en Buitenlandse Zaken over de frequentie
van de ambtsberichten. Op mijn verzoek heeft ook een rubricering plaatsgevonden,
zodat in de ambtsberichten systematisch aandacht wordt geschenken aan bepaalde
thema's, zoals de positie van de vrouw, van deserteurs of van dienstweigeraars
in bepaalde landen. In de ministerraad hebben wij, zoals in de notitie van
vandaag te lezen is, afgesproken dat met name bij extra gevoelige landen de
conclusies die ten aanzien van terugkeer kunnen worden verbonden aan de ambtsberichten
en de informatie van Buitenlandse Zaken – waarover overigens bijvoorbeeld
met Amnesty International en Vluchtelingenwerk Nederland afspraken zijn gemaakt,
zodat ook zij hun commentaar kunnen leveren – ook in de ministerraad
zullen worden besproken. Daardoor is er echt sprake van door het kabinet gedragen
conclusies over de vraag of men al of niet kan terugkeren en of de daaronder
liggende informatie voldoende is om dat oordeel te kunnen vellen.De heer Pitstra heeft een vraag gesteld over de kwestie van de inhaaloperatie
in verband met de achterstanden en de consequenties daarvan voor advocatenkantoren.
De Nederlandse Orde van advocaten heeft inderdaad aandacht gevraagd voor de
inhaalslag waar men mee te maken krijgt. Ik weet niet of het zo ongebruikelijk
is dat men met dat soort zaken te maken heeft, maar ik heb gezegd dat ik bereid
ben om in klemmende situaties te zoeken naar mogelijkheden voor compensatie.
Daarover heb ik een overleg toegezegd. Ik heb de orde ook gevraagd om met
concretere voorstellen te komen. Die heb ik op dit moment nog niet gekregen,
maar dit is zeker een punt waarover te overleggen is, waarbij wij met elkaar
naar oplossingen zullen kijken.De heren Pitstra, Cohen, Holdijk en De Wit hebben aandacht gevraagd voor
de problematiek van de gefinancierde rechtsbijstand. Het lot van mijn antwoorden
is dat ik steeds moet verwijzen naar stukken die vandaag of volgende week
komen. Dat is in dit geval ook wel logisch. Eerder hebben wij een heel bescheiden
reparatie in de gefinancierde rechtsbijstand aangebracht, maar ik heb indertijd
ook gezegd dat ik zou wachten op het WODC-rapport en dat is half mei verschenen.
Vorige week heb ik bovendien het rapport "kleine ombuigingen" van de Vereniging
voor rechtshulp mogen aannemen. Die twee rapporten vormen een goede combinatie.
Het WODC heeft macro-onderzoek gedaan, terwijl de Vereniging voor rechtshulp
praktijkvoorbeelden aanvoert om aan te tonen dat er een veel grotere vraaguitval
is dan was voorzien en dan wij met elkaar hadden bedoeld. Ik ben daarom bezig
voorstellen aan de Tweede Kamer te formuleren over de manier waarop wij met
dat vraagstuk kunnen omgaan. Die voorstellen verschijnen volgende week en
de Eerste Kamer zal ik er graag ook van op de hoogte stellen. Overigens zal
er ook morgen al in de Tweede Kamer een debatje worden gevoerd. Het kabinet
heeft namelijk besloten om een nieuw mechanisme te ontwikkelen om verdere
uitholling snel te voorkomen. Het desbetreffende wetsvoorstel wordt morgen
in de Tweede Kamer behandeld en wij hopen dat het per 1 januari aanstaande
in werking zal treden.De heer De Wit verzocht heel concreet om verhoging van de inkomensgrens.
De voorstellen die volgende week verschijnen, zullen een aantal
van zulke reparaties bevatten. Aan de orde komen daarin bijvoorbeeld de inkomensgrens
en het probleem van cumulatie van hulpvragen. De ouderenbond heeft aandacht
gevraagd voor ouderen die hun vermogen, dat zij hadden bestemd als ouderdomsvoorziening,
moeten aantasten en ook daarover zal ik voorstellen doen.De heer Cohen herinnerde mij aan mijn uitspraak dat ik bij de Voorjaarsnota
extra financiële middelen zou regelen en zei dat hij die er niet in heeft
aangetroffen. Dat klopt in de zin dat de financiële consequenties in
1998 merkbaar zullen worden, maar ik kan de Kamer verzekeren dat er binnen
de begroting van Justitie extra middelen geregeld zijn om een aantal reparatiemaatregelen
te treffen. Ik noem nu geen bedragen, want dan zou ik te veel vooruitlopen.
Ik garandeer ook niet echt dat wij teruggaan naar de 62%, maar wel moeten
wij beduidend hoger uitkomen dan ongeveer 42%, want zo ver was het gezakt
en dat kan echt niet. De reparatie zal heel redelijk zijn. Ik zal zorgen dat
de brief hierover die volgende week naar de Tweede Kamer gaat, ook deze Kamer
zal bereiken.De vergadering wordt van 21.20 uur tot 21.32 uur geschorst.Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):Voorzitter! Ik dank beide bewindsvrouwen hartelijk voor hun antwoorden.
Zij waren heel duidelijk. Jammer is het dat de minister antwoord heeft gegeven
op vragen die ik niet gesteld heb en waarvan ik duidelijk had aangegeven dat
ik ze niet stelde in verband met de tijd. Ik vind het jammer dat dit niet
is opgevallen. Ik doel daarbij niet zozeer op de minister maar op degenen
die haar steunen bij de beantwoording van de vragen. Bovendien is het jammer
dat er geen antwoord is gegeven op een vraag die ik wel heb gesteld en waarbij
ik uitdrukkelijk heb gezegd dat die niet in mijn tekst stond, in de verwachting
dat er dan iets meer aandacht voor zou zijn. Het betreft de vraag hoe het
is gesteld met de aanpassing van het rechtsmiddel van herziening in verband
met de Europese rechtspraak. Ik heb het arrest-Van Mechelen genoemd en verwezen
naar een uitspraak van de minister, vorig jaar in de Tweede Kamer gedaan,
namelijk dat zij onderzoek zou verrichten naar de aanpassing van het middel
van herziening. Ik verneem graag van de minister hoever dat gevorderd is.Voorzitter! De minister heeft duidelijk gezegd dat de cijfers waarover
ik het had aan de hand van een artikel in Sec niet echt recent zijn, omdat
dat onderzoek tot 1994 loopt. Zij zei erbij dat meer recente cijfers dalingen
laten zien van de veel voorkomende criminaliteit en de ernstige criminaliteit,
waarbij zij toegaf dat de geweldscriminaliteit onder jeugdigen toeneemt. Ik
heb dit zo begrepen dat de minister zegt dat de ernstige criminaliteit in
haar geheel afneemt, maar dat daarin het aandeel van de jeugdigen toeneemt.
Is dat een juiste interpretatie van de opmerking van de minister? Als dat
het geval is, is deze opmerking in strijd met zeer recente cijfers van het
Centraal Bureau voor de Statistiek, waarop ik in eerste termijn ook gewezen
heb. Over 1996, zegt het CBS, is met name het aantal mishandelingen toegenomen,
terwijl het totale aantal geweldsmisdrijven vorig jaar opnieuw is gestegen.
Hoe verhouden deze cijfers zich met de uitlating van de minister dat de geweldscriminaliteit
is gedaald?Voorzitter! Ik geloof niet dat een van de woordvoerders hier gesproken
heeft over het opheffen van kantongerechten. Integendeel, ik beluisterde in
de bijdragen van de verschillende woordvoerders dat zij juist voorstanders
zijn van het laten voortbestaan van kantongerechten. Zij hebben gesproken
over de voorgenomen integratie van kantongerechten, wat iets anders is dan
de opheffing van kantongerechten. Ik heb met voldoening genoteerd dat de minister
heeft gezegd dat zij geen behoefte heeft aan grootschaligheid en dat zij een
beleidsbrief heeft aangekondigd die binnenkort verschijnen zal. Wij zijn erg
benieuwd wat daarin over dit onderwerp komt te staan.Vervolgens heeft de minister gesproken over de commissie-Leemhuis, een
commissie die zich voorzover ik begrepen had, mede uit een brief van deze
commissie, bezig zou houden met het bestuur en het beheer van de zittende
magistratuur, wat integraal management wordt genoemd. Ik begrijp nu van de
minister dat deze commissie ook tot taak heeft, de problemen die ik heb geschetst
inzake megazaken en toenemende toepassing van het onmiddellijkheidsbeginsel
te onderzoeken. Heb ik dat goed begrepen? Als dat het geval is, is er ook
naar mijn idee geen aparte studiecommissie meer nodig, want dan is het onderwerp
in studie genomen. Waartegen ik heb willen waarschuwen, is dat her en der
een onderzoekje wordt verricht bij een individueel gerecht zonder dat de grote
lijnen in ogenschouw worden genomen. Als deze commissie dat wel doet, ben
ik daarmee tevreden.De minister heeft vrij uitvoerig gesproken over haar bevoegdheid om concrete
aanwijzingen te geven. Ik heb al gezegd dat wij nu niet de behoefte gevoelen
om daarop uitgebreid in te gaan. Immers, dit wordt te zijner tijd nog aan
ons voorgelegd. Wij hebben echter duidelijk een waarschuwing gegeven. Voor
ons gaat de bevoegdheid om in een individueel geval tot sepot te bevelen,
te ver. Ik begrijp van de minister dat zij hieraan vooralsnog vasthoudt. Ook
mijn collega prof. Cohen heeft hierover gesproken. Ik had de indruk dat hij
als steun voor zijn standpunt – deze negatieve aanwijzingsbevoegdheid
is toelaatbaar maar moet met wettelijke waarborgen worden omringd –
verwees naar de brief van de Nederlandse vereniging voor rechtspraak van 20
maart 1997. Voorzitter! Ik merk op dat de NVvR het standpunt dat deze bevoegdheid
toelaatbaar is, inneemt als een subsidiair standpunt. Immers, in de brief
wordt nadrukkelijk gesteld dat het principiële verschil van inzicht tussen
de minister en de NVvR blijft bestaan in het wetsvoorstel. Dat verschil van
inzicht gaat juist over deze negatieve aanwijzingsbevoegdheid.In haar brief schrijft de NVvR onder meer: "Kern van het standpunt van
de NVvR in haar brief van 17 september 1996 is dat het magistratelijke karakter
van het openbaar ministerie betekent dat het openbaar ministerie, als onderdeel
van de rechterlijke macht, vrij van externe invloed de poortwachtersfunctie
naar de rechter moet kunnen vervullen. Daartoe dient aan het openbaar ministerie
een zekere autonomie toe te komen." Vervolgens komt men met een uitdrukkelijke
stellingname: "Daarbij past niet een aanwijzingsbevoegdheid als thans voorzien."
De NVvR wijst dus primair deze aanwijzingsbevoegdheid af. Nu
de minister van Justitie een dergelijke regeling voorstelt, dient naar de
mening van de NVvR deze aanwijzingsbevoegdheid bij de wet gelimiteerd te worden.
Met andere woorden, voorzitter: er is nadrukkelijk sprake van een subsidiair
standpunt.Voorzitter! De minister heeft mij verwijtend gezegd dat ik jegens haar
onheus zou hebben gehandeld, onheuse dingen zou hebben gezegd. Ik maak uit
haar opmerkingen op dat zij expliciet ontkent dat zij het verzoek waarover
ik sprak – ik doel op het verzoek aan het adres van de PG bij de Hoge
Raad – heeft gedaan. Ik heb dit in het najaar van 1996 gelezen in verschillende
kranten. Daar stond dit bericht vrijwel gelijkluidend in. Iedere keer werd
daarbij het woord "moeilijk" gebruikt. Verder heb ik nooit enig dementi gelezen.
Vandaar dat ik ben uitgegaan van de juistheid van dit bericht. Van de minister
begrijp ik nu dat het bericht níét juist is. Welnu, dan had
ik mijn opmerking beter niet kunnen maken, maar ik kon niet weten dat dit
niet juist was. Graag verkrijg ik van de minister de bevestiging dat zij dit
inderdaad niet heeft gezegd, dat de taakomschrijving voor de commissie-Ficq
en voor het onderzoek van de PG bij de Hoge Raad puur ambtenaarrechtelijk
was en dat dát er de oorzaak van is dat het functioneren van de minister
als PG niet is onderzocht.Voorzitter! De minister geeft aan hoe het gaat met de wetgeving betreffende
grote projecten. Ze wijst erop dat nota's door de Tweede Kamer worden besproken
en dat dan, in goed overleg met die Kamer, alvast aan de uitvoering van zo'n
project wordt gewerkt. Welnu, dat raakt ons natuurlijk niet. Dit onderwerp
is al eerder aan de orde geweest, onder meer in verband met de reorganisatie
van de Raden voor de kinderbescherming. Wij hebben daarover het vorige jaar
met de staatssecretaris gesproken. Zij trok toen het boetekleed aan en stelde
dat zij zou trachten om hieraan iets te doen. Zij kondigde een rapport aan
van een interdepartementale werkgroep. Dit stuk zou in het najaar van 1996
verschijnen, maar ik heb het nog niet gezien. Is dat rapport er al en, zo
ja, wat wordt daarin dan gezegd over de positie van de Eerste Kamer? Ik denk
niet dat de staatssecretaris doelde op de notitie die rond 1 mei 1997 verscheen;
daarin gaat het vooral om de staatsrechtelijke positie van de Eerste Kamer.
Het ging nu om de wijze waarop de Eerste Kamer wordt ingeschakeld bij grote
wetgevingsprojecten. Ik voeg er nog aan toe dat de minister van Justitie,
kennelijk wijs geworden door wat haar staatssecretaris in deze Kamer was overkomen,
omstreeks de zomer een brief aan onze vaste commissie voor Justitie heeft
geschreven, met het verzoek om de reorganisatie van het OM alvast te mogen
voorbespreken. Op dat verzoek heeft de commissie geantwoord dat zij daar niet
op in kon gaan, omdat het buiten het staatsrechtelijke kader van het werk
van deze Kamer lag. Dit is natuurlijk wel een kwestie die voor de hele Kamer
van belang is en die niet per commissie moet worden opgelost. Daarom breng
ik dit speciaal onder uw aandacht, voorzitter.Voorzitter! Ik heb de bewindsvrouwen bedankt voor hun antwoorden. Dat
wil natuurlijk niet zeggen dat ik door die antwoorden op alle punten volledig
overtuigd ben, maar het lijkt mij niet verstandig om te herhalen waarover
wij van mening verschillen.De heer Heijne Makkreel (VVD):Voorzitter! Ook ik ben de bewindsvrouwen dankbaar voor de antwoorden die
ik heb gekregen. Merendeels waren ze zeer bevredigend; op één
puntje kom ik zo dadelijk nog even terug. Ook ik heb op een paar punten geen
antwoord gekregen.In de eerste plaats is de minister niet ingegaan op de opmerking die ik
heb gemaakt over wat ik de administratieve gang van zaken bij de zeer late
reactie op ons verslag zou willen noemen. Ik zou graag de uitdrukkelijke toezegging
horen dat er ten departemente wordt nagegaan hoe het komt dat de toch niet
zo moeilijk te geven antwoorden zo op het laatste nippertje zijn gekomen,
en dat er maatregelen zullen worden genomen om dit een volgende keer te voorkomen.Verder is de minister niet ingegaan op mijn opmerking over de gevolgen
van het genoemde rapport van de Nationale ombudsman op de verwarring in politiekringen
over de mate waarin men verzoeken om bijstand van een deurwaarder zelfstandig
moet beoordelen. Wellicht kan hieraan nog enige aandacht gegeven worden.Ik wil een paar kanttekeningen plaatsen bij enkele punten waarover ik
in eerste instantie zelf niet gesproken heb, maar waarover toch vrij ruim
gediscussieerd is. Een zuivere kanttekening zet ik bij de discussie over het
bestuur van de rechterlijke organisatie, namelijk dat een managementfunctie
impliceert dat men rekenschap geeft, dat men aansprakelijk gesteld kan worden
en dat men dus ook uit die functie kan worden ontheven. Dit betekent dat een
managementfunctie per definitie niet vast behoort te worden verbonden met
een functie waarin men als rechterlijk ambtenaar voor het leven benoemd is.
Hiermee zet ik een vraagteken bij alle constructies waarin aan de president
van de rechtbank "as such" bepaalde bevoegdheden worden gegeven. Ik zou het
nuttig vinden als er over dit aspect van de zaak nog eens grondig werd nagedacht,
want ik heb de stellige indruk dat het tot nu toe in de discussies volstrekt
ondergesneeuwd is gebleven.In dit verband merk ik ook op dat ik de instelling van de functie van
coördinerend vice-president, die enige tijd geleden tegen de wens van
de Vereniging voor rechtspraak in door het departement is doorgedrukt, duidelijk
een foutieve beslissing vind. Maar goed, daar zitten wij nu eenmaal mee.Een tweede punt, de functie van rechter-plaatsvervanger. Ik denk dat het
inderdaad consequent is om deze zaak op het niveau van de ressorten te bekijken
en niet op het niveau van de arrondissementen, maar ik denk dat het nog niet
consequent genoeg is, want advocaten opereren landelijk. Als men consequent
is, moet men advocaten dus volledig uitsluiten.Bovendien zijn verschillen in kwetsbaarheid door optreden als rechter-plaatsvervanger
tussen advocaten en andere beroepsgroepen, zoals wetenschapper, zuiver optisch
bedrog. De enig consequente handelwijze, als men wil toegeven aan de vox populi
dat het een schandaal is dat een advocaat als rechter-plaatsvervanger optreedt,
is dat men het rechter-plaatsvervanger- schap volledig afschaft. Als de minister
dat overweegt, zal zij echter in grote problemen komen, want ik heb vernomen
dat het voorzien in de vervanging van wat op dit moment door
rechters-plaatsvervanger in de diverse rechtbanken en hoven wordt gedaan,
neerkomt op ongeveer 150 fte's, oftewel naar mijn ruwe schatting 35 mln. à
40 mln. op jaarbasis. Dat zal niet zo gemakkelijk zijn in te passen, daargelaten
de vraag waar je al die functionarissen op korte termijn vandaan moet halen.Ik vestig graag de aandacht van de minister op een brief over deze kwestie
die de heer Beelaerts van Blokland, de deken van de Orde van advocaten in
het arrondissement Den Haag, enige tijd geleden aan de presidentenvergadering
heeft gestuurd, waarin hij zijn opvattingen terzake heeft uiteengezet. Ik
kan zeggen dat ik die volstrekt onderschrijf. Als de minister deze brief nog
niet heeft, zal zij daar ongetwijfeld aan kunnen komen en ik vraag haar om
daar eens goed naar kijken, alvorens zij hieromtrent met wetgeving komt.De minister heeft over de aanwijzingsbevoegdheid gezegd dat in de wet
alleen maar staat dat de officieren van justitie van het boven hen gestelde
gezag opdrachten hebben te aanvaarden. Het is waar dat dit niet beperkt is.
Maar er zijn wel meer bepalingen in ons staatsrecht waarvan algemeen erkend
wordt dat die een wat genuanceerdere betekenis hebben dan op papier schijnt.
Ik denk dus dat ook aan die bepaling in de loop der jaren een zekere betekenis
is gegeven waar men niet ineens van kan afstappen.Om te beginnen, moeten wij onderscheid maken tussen aanwijzingsbevoegdheden
aangaande algemeen beleid en aangaande individuele zaken. Mij dunkt dat buiten
de discussie staat dat de minister de bevoegdheid heeft om het openbaar ministerie
aanwijzingen te geven inzake het algemeen beleid. Het gaat nu om aanwijzingsbevoegdheden
in individuele zaken en daarin moeten wij mijns inziens heel terughoudend
zijn.De enige aanwijzingsbevoegdheid in een individuele zaak die ik welk politiek
lichaam dan ook wil geven, is de opdracht om te vervolgen, dus in positieve
zin. Dit betekent dat de zaak ter beoordeling voor de rechter komt. Ik ben
mordicus tegen een bevoegdheid voor de minister om een opdracht tot een sepot
te geven, dus om een zaak aan de beoordeling van de rechter te onttrekken.
Dat lijkt mij een buitengewoon gevaarlijke ontwikkeling.De minister heeft mijn opmerkingen over het aansprakelijkheidsrecht vrij
kortweg afgewezen, min of meer op basis van de stelling dat die risicoaansprakelijkheid
tot minder procederen zal leiden. Allereerst zet ik daar een vraagteken bij,
want ik denk dat in sommige gevallen het vestigen van die aansprakelijkheden
juist tot meer procederen kan leiden. De allersimpelste manier om het procederen
te minimaliseren, is: helemaal geen aansprakelijkheid. Bij het vestigen van
de risicoaansprakelijkheden leeft vaak op de achtergrond de gedachte, dat
degene aan wie de aansprakelijkheid op die manier gegeven wordt zich daar
op een gemakkelijke manier tegen kan verzekeren. Dat mag zo zijn, maar daarmee
wordt nog niet iedere onbillijkheid op dat punt vermeden. Ik wijs bijvoorbeeld
op de no-claimregelingen in het verkeer, waardoor iemand die volledig buiten
zijn schuld met een aansprakelijkheid voor een ongeval opgezadeld wordt toch
met een zeer aanzienlijke schade kan worden geconfronteerd, waartegen hij
zich dus juist per definitie niet kan verzekeren omdat het in zijn verzekering
zit ingebouwd. Het billijkheidsgehalte daarvan vind ik uiterst twijfelachtig.
Er wordt ook overwogen om juist over te gaan tot een systeem van verzekering
van iedere burger voor de risico's van ongevallen en ik zou dat nog eens uitvoerig
in de aandacht willen aanbevelen. Dan zou je inderdaad van een hoop procedures
af zijn, omdat iedereen bij zijn eigen verzekering terechtkomt.De heer Talsma (VVD):Voorzitter! Ook ik dank de beide bewindspersonen voor hun antwoorden.
Zoals ik net al deed blijken, ben ik bijzonder blij met het duidelijke antwoord
van de minister van Justitie, aangevuld met de datum van juli a.s. Dan dient
zij namelijk het wetsvoorstel in, waarin het woord "deurwaarder" wordt toegevoegd
aan de lijst van degenen die uitgezonderd zijn van die machtigingsplicht.
Ik vind het nog steeds moeilijk te begrijpen waarom die toevoeging erbij moet,
maar dat kan mij verder helemaal niets schelen; het is al ruim anderhalf jaar
geleden sinds Kerstmis 1995 en zes of acht weken kunnen er nog best bij, want
dan komt het tenminste voor elkaar.De aanvulling slaat blijkbaar op de politiehulp, die een deurwaarder die
een woning wil betreden zelf kan aanvragen. Dat gebeurt ook meestal. Dat is
heel verstandig, want er kunnen vervelende dingen ontstaan. Er gebeurt alleen
dan niet wat vrij veel voorkomt als een deurwaarder merkt, dat de woning al
lang en breed ontruimd is. Dan is toch de deurwaarder nodig om gemachtigd
te zijn, het slot te forceren en in die gevallen komt de politie er niet aan
te pas. Wat de minister eraan wil toevoegen: ik zie het wel!Voorzitter! Twee punten uit mijn betoog zijn nog niet beantwoord. Ik maak
er geen enkel verwijt van, want ik pleeg mijn teksten niet uit te schrijven
en de minister kan niet alles een-twee-drie noteren. Ik zou het prettig vinden
om nog een kort commentaar van de minister te krijgen op mijn praktijkverhaal
van die meer dan honderd in het donker fietsende studenten op het Rapenburg,
die zich kennelijk niets meer aantrekken van de verkeersregels. Als ik u,
mijnheer de voorzitter, in een andere hoedanigheid interrumperend, mag geloven,
is het ook zo'n cultus dat de enkeling die nog wel een lamp zou willen aansteken
dat uit een oogpunt van sociale controle niet doet. Zou de minister hierover
iets kunnen zeggen? Ik stelde haar namelijk de vraag of zij niet een aanwijzing
of een richtlijn wil laten uitgaan, dat de politie ook af en toe eens wil
bekeuren, gewoon om te laten blijken dat het toch niet helemaal getolereerd
wordt.Ik heb ook niets gehoord op mijn kritische opmerkingen over de suggestie
om de televisie bij alle strafzittingen toe te laten met het argument, aan
de overzijde gebruikt, dat dit een vorm van controle is op de goede gang van
zaken op de zitting. Ik heb met een cijfervoorbeeld aangetoond, dat daar geen
tijd en gelegenheid voor is en dat de televisie, die flitsen laat zien, daarvoor
ook niet geëigend is. Ik zou ook daar graag een kort commentaar van de
minister vernemen.Voorzitter! Ik heb de opmerking over de kantongerechtsprocedure niet precies
begrepen, maar ik vond het een wat wollig, ambtelijk verhaal. Het was allemaal
ingewikkeld en het moest nog eens wat uitvoeriger worden bekeken.
Zo is het helemaal niet.Er is een paar jaar geleden een verandering aangebracht. Men kon zelf
procederen. En daarmee werd de termijn voor de dagvaarding van deurwaarders
belangrijk verlengd. Vaak gaat het om huurkwesties waarover snel beslist moet
worden. De praktijktermijn is verlengd met een kleine twee maanden. Dat ondervindt
men als een buitengewoon groot bezwaar. Er is gesproken over het verkleinen
van de rechterlijke belasting. Dan is dit soort zaken niet goed. Sommige kantongerechten
hebben het als volgt opgelost. Iedere deurwaarder kon een blanco machtiging
krijgen om op verkorte termijn te dagvaarden. Dan kon de oude termijn worden
gehandhaafd. Anderen vonden dat, terecht, een beetje in strijd met de wet.
Ik vraag de minister doodgewoon om met één druk op de knop voor
de deurwaarders de oude termijn weer in te voeren. Daarvoor hoeft helemaal
geen Wetboek van Rechtsvordering op de korrel te worden genomen. Dat is zo
gebeurd. Daar zal men in de praktijk reuzeblij mee zijn. Ik zie de koppeling
nu aan de wijziging van het Wetboek van Rechtsvordering, die weer gekoppeld
is aan de rechterlijke organisatie, niet komen. Die kan nog jaren duren. Ik
blijf er dus op aandringen dat de minister ook hier op een knop drukt.Zoals ik zei, is er sprake van ambtelijke wolligheid. Ik heb een aantal
voorbeelden genoemd, waarop de minister niet heeft gereageerd. Misschien is
dat voor haar ook niet zo prettig om te doen. Ik zou meer voorbeelden kunnen
geven. Ik wil nog het volgende voorbeeld uit mijn map halen en op tafel leggen.
Het is niet alleen maar borrelpraat. Ik heb een aantal bronnen genoemd. Maar
ik noem nog een opmerking van de oud-staatsraad mr. J.M. Polak, die praktisch
elk jaar in het eerste nummer van het Juristenblad een commentaar geeft op
datgene wat er op wetgevend gebied is gebeurd. De heer Polak is een zeer gezaghebbend
jurist: oud-hoogleraar, oud-regeringscommissaris, tot twee keer toe, en erelid
van de redacties van het Juristenblad en WPNR. Kortom, wie is er een beter,
rustiger en genuanceerder bron sinds het overlijden van Van der Grinten, daarvoor
de nestor van onze juristen? De heer Polak heeft het in het artikel over de
toepassing van de aanwijzingen voor de regelgeving, iets wat niet algemeen
bekend is omdat het desbetreffende stuk nergens gepubliceerd is. In de Staatscourant
staat dat je een en ander op het departement van Justitie kunt inzien. Ik
heb dat geprobeerd, maar daar komt helemaal niets van terecht. Ik begrijp
niet waarom dit belangrijke stuk niet gewoon rechtstreeks gepubliceerd wordt.
De heer Polak klaagt erover dat de aanwijzingen voor de regelgeving –
die heel nuttig zijn, zoals hij vaak heeft aangegeven – onvoldoende
worden gehanteerd. Hij stelt: "De hegemonie van de departementale beleidsambtenaren
die deze aanwijzingen niet kennen en ook niet willen kennen, is zo sterk dat
er weinig van terechtkomt." Als je dit als een wijn over je tong laat rollen,
moet je constateren dat hij zegt dat hoge beleidsambtenaren de aanwijzingen
niet kennen en ook niet willen kennen. Dat vind ik een betreurenswaardige
toestand. Ik suggereer de minister – die ik prijs en heb geprezen voor
haar reorganisatie aan de top van het departement – met enige aandrang
om eens iets meer in het middenniveau de teugels te hanteren om bij te sturen
en af te remmen. Wellicht moet men af en toe met een zweepje worden opgejaagd.
De minister mag de tekst van de heer Polak nog eens voor zich nemen, als zij
de tekst van mij niet voldoende duidelijk vond.Voorzitter! Dan kom ik bij de opmerking die de staatssecretaris plaatste,
een stevige en terechtwijzende opmerking. De staatssecretaris vond mij onvoldoende
geïnformeerd en onvoldoende genuanceerd. Ik probeer altijd goed geïnformeerd
te zijn. De nuancering breng ik direct wel aan. Maar ik begin met de kwestie
van de paspoorten. Daaraan is bijzonder weinig te nuanceren: dat gebeurt gewoon
niet. Ik bepleit dat het wel gebeurt. Er is af en toe een besluit "ja" of
"nee" nodig. Dan is nuancering helemaal niet meer aan de orde. Een feit dat
ik aan geen enkel blad – ook niet het Algemeen Dagblad – ontleen,
is dat er op dit moment geen enkel regime is waarbij landende passagiers op
enige wijze verplicht zijn om papieren bij zich te hebben en waarbij de vliegtuigmaatschappijen
die deze passagiers aanvoeren op enige wijze verplicht zijn om de paspoorten
of fotokopieën daarvan aan te leveren. Ik heb al eerder gezegd: in Canada
gebeurt dat wel en het kost je daar eventueel een hoop geld. Vorig jaar heb
ik er bij de staatssecretaris al voor gepleit op dit punt onverwijld een verplichting
in te voeren. Aanvankelijk zei zij, dat dit juridisch niet mogelijk was. Ik
heb dat bestreden en toen zei de staatssecretaris weer: het is juridisch wel
mogelijk, maar politiek niet. Maar daar gaat het nu net om. Ik ben van mening
dat met name de toestand op Schiphol het gehele functioneren van het ambtelijk
apparaat daar een beetje onwaardig is. De ambtenaren weten en merken dat zij
levensgroot bij de neus genomen worden en tot nog toe wordt niets aan de kwestie
gedaan. Er zal nu een notitie Preventieve maatregelen komen. Beter laat dan
nooit! Ik zal afwachten wat er in die notitie staat, maar ik houd onverkort
staande wat ik hierover heb gezegd. Ik vind het onjuist dat op dit punt niet
meer en krachtiger eisen zijn gesteld, met name aan de luchtvaartmaatschappijen.
Ik zeg nog eens: al te goed is buurmans gek.Voorzitter! Dan wil ik wat zeggen over de kwestie waarover blijkbaar ook
iets over in het Algemeen Dagblad stond en die niet juist was weergegeven.
Dat had ik kunnen weten als ik de stukken van de Tweede Kamer hierover had
gelezen, aldus de staatssecretaris. Voorzitter! Dat kan ik niet, dat doe ik
niet en dat wil ik niet. Dat is zo eindeloos veel tekst. Ik heb juist gezegd,
dat ik mij niet wil begeven in de discussies in de Tweede Kamer over het algemeen
asielbeleid. Van de staatssecretaris zelf heb ik nu gehoord – het Algemeen
Dagblad laten wij dan maar buiten beschouwing – dat er hulp is bij de
terugkeerprogramma's. Er wordt daarbij ook gebruikgemaakt van ontwikkelingshulp.
Ik begrijp dat niet alleen min of meer erkende asielzoekers begeleid worden
bij terugkeer naar hun land van herkomst, maar ook de afgewezenen. Op dit
punt wil ik geen nuanceringen aanbrengen. Ik vind dat als iemand hier met
ongeldige redenen komt en niet aan onze normen voldoet – we zullen het
erover eens zijn dat die ruim zijn; ik zelf ben het met het stellen van die
normen eens – hij niet echt een asielzoeker is. Als je die toch weer
faciliteert, doet men volgens mij iets verkeerd. De staatssecretaris heeft
overigens zelf bevestigd dat er voor een dergelijke asielzoeker
facilitering is. Het doet er dan overigens niet toe of daarmee al dan niet
grote kapitalen zijn gemoeid. Dergelijke woorden heb ik trouwens niet gebruikt.
Facilitering van asielzoekers die niet aan de normen voldoen, zorgt voor een
heel verkeerd effect in de landen waar die mensen vandaan komen en waar het
wemelt van de reisbureaus die grof geld willen verdienen. Ook dat is niet
iets van het Algemeen Dagblad, maar dit heeft de staatssecretaris zelf gezegd.
Zij meende dat het bij dergelijke gevallen om een percentage van 50 of 60
zou gaan. Zij en ik waren het op een gegeven moment eens. We hebben gezegd:
als ondanks de illegale manier van binnenkomen, de omkoperij of valse papieren
toch sprake is van echte asielzoekers, moeten ze hier normaal worden behandeld.
Helemaal akkoord! Vorig jaar heb ik daar echter aan toegevoegd: als zij dat
niet zijn, wil ik zien dat een sanctie wordt toegepast, bijvoorbeeld terugbetaling
van geld. De staatssecretaris beveelt mij nuancering aan. Ik wil dan in elk
geval, dat de groep van mensen die uitgeprocedeerd zijn genuanceerd wordt
gesplitst in mensen die hier echt bonafide zijn gekomen en mensen die bewust
met valse papieren zijn gekomen en zich bewust met bijvoorbeeld 10.000 dollar
hebben ingekocht. Die laatsten vormen een vrij grote groep, maar die mensen
wisten dat ze illegaal bezig waren. Zij moeten uitgezonderd worden en in ieder
geval niet die faciliteiten krijgen die de staatssecretaris blijkbaar van
plan is te geven.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de bewindslieden voor de antwoorden. Allereerst wil
ik ingaan op het punt van collega De Wit. Hij heeft het punt van de klassenjustitie
aan de orde gesteld en eigenlijk verzucht: waar blijven de onderzoeken? Die
onderzoeken zouden namelijk worden verricht. De minister gaf een aardig antwoord.
Zij deelt de zorg in verband met de kans op tweedeling. Zij vindt dat het
recht de tweedeling, die er kennelijk is, niet mag versterken. Dat is een
goede uitspraak, maar zij schreeuwt natuurlijk om een concrete uitwerking.
Een uitwerking zou kunnen zijn dat het gevraagde onderzoek wordt verricht.
Ik weet niet wat de invloed van de minister in dezen kan zijn, maar misschien
kan zij het gewenste beleid voeren teneinde de realiteit goed ter tafel te
krijgen.Voorzitter! Dan wil ik iets zeggen over de geweldchip. De minister gaat
met haar plannen in dezen door. Wij steunen haar daarbij. De minister zegt
volop overleg te voeren. In Canada schijnt een experiment met deze chip uitgevoerd
te worden. De vraag is natuurlijk: wat gaat er concreet gebeuren? Is nu een
ballonnetje opgelaten of gaat er concreet wat gedaan worden? Wat kunnen wij
de komende tijd verwachten?Ik heb een fantastisch antwoord genoteerd over fietsendiefstal. De minister
vindt dat het prioriteit heeft en dat er met de nieuwe chip aandacht voor
moet komen. Na dit antwoord verwacht ik dat er eindelijk eens een goed actieplan
kan worden gestart om die massale fietsendiefstal aan te pakken. Dat zal de
statistieken van de Nederlandse criminaliteit alleen maar ten goede komen.Het debat over het drugsbeleid wil hier maar niet op gang komen. De minister
houdt het heel kort, verwijst naar het volksgezondheidsbelang en roept: wij
zijn voor een ontmoedigingsbeleid. Ik ben helemaal niet tegen een ontmoedigingsbeleid.
Ik ben voor een ontmoedigingsbeleid voor roken en alcohol. Ik ben bijvoorbeeld
tegen reclame voor alcohol en tabak. Ik ben ook niet voor reclame voor softdrugs,
om maar eens wat te noemen. Het grote verschil is natuurlijk dat het voor
alcohol en tabak niet verboden is en voor softdrugs en andere drugs wel, wat
een gigantisch andere dynamiek geeft. Mijn stelling is dat de "war on drugs"
die gevoerd wordt niet te winnen is en dat het de criminaliteit alleen maar
in de kaart speelt. Kennelijk is het nog niet zo ver dat dit inzicht kan doorbreken.Ik heb gewezen op Portugal. De minister zegt dat zij het heeft nagetrokken:
het zijn alleen persoonlijke uitspraken van politici; er zijn geen initiatieven.
Ik begreep uit het bericht in de Volkskrant dat die uitspraak wordt gedeeld
door alle grote politieke partijen in Portugal. Je kunt een land dat zo'n
dappere uitspraak doet natuurlijk ook aanmoedigen en samen met andere landen,
bijvoorbeeld Duitse deelstaten, proberen wat initiatieven te nemen. Ik verwacht
dat de regering dat doet. Ik ben benieuwd naar de stand van zaken.Over Frankrijk is weinig gezegd. Ik had begrepen dat de Franse sociaal-democraten
voor legalisering van softdrugs waren. Ik verwacht dat dit paarse kabinet
zich de komende tijd zeer actief diplomatiek zal inzetten om weer samen met
de Fransen op te trekken voor ons coffeeshopbeleid. Het is waar dat de mensen
die met volksgezondheid bezig zijn het Nederlandse model toejuichen, maar
die experts hebben kennelijk weinig invloed op conservatieve politici in heel
veel landen. Frankrijk kan dat nu veranderen.Inzake de reorganisatie van het openbaar ministerie heeft onze fractie
geen definitief standpunt. Soms komt dat ook voor. Meestal heeft GroenLinks
heldere en gepantserde standpunten, maar op dit punt niet. Wij wachten maar
af wat er komt. Wij vonden de antwoorden van de minister en de discussie in
de Kamer op zichzelf nuttig. Wij hebben wel wat twijfels bij het bevel tot
sepot. Ik denk dat het winst is dat het op schrift wordt gezet en dat het
gemotiveerd moet worden. Iedereen is natuurlijk voor terughoudend gebruik
ervan, maar wat betekent dat? Ik denk toch dat politisering van het openbaar
ministerie voorkomen moet worden. Het openbaar ministerie bestaat natuurlijk
uit ambtenaren, al zijn het geen gewone ambtenaren, maar uiteindelijk vallen
zij wel onder de ministeriële verantwoordelijkheid. Wij twijfelen nog
en wachten maar af hoe die discussie verder gaat.Ik heb gesproken over de aanpak van de recidive. Ik heb gezegd dat van
de 30.000 gedetineerden die vrijkomen er 20.000 geen woning en werk hebben
en dat er een goede aanpak voor moet komen. Daarop heb ik weinig gehoord.
Misschien kan dat in tweede termijn nog.Hetzelfde geldt voor mijn verhaal over de cellen. Ik heb een reactie gevraagd
op de rede van de penoloog Fiselier van de Rijksuniversiteit Groningen, die
de betekenis van vrijheidsstraffen relativeert en een pleidooi houdt voor
evenredige strafvermindering. Ik zou er toch een antwoord op willen hebben.
In het algemeen is onze kritiek dat er een enorme kloof is tussen de pretentie
van deze minister, die zegt veel meer de nadruk te willen leggen en niet de
 minister te willen worden van meer cellen en de werkelijkheid
dat Nederland enorm veel cellen bouwt. De cijfers die de minister heeft genoemd
om aan te geven dat wij geen wereldkampioen cellenbouwers zijn, kan ik op
dit moment niet weerleggen. Ik heb mijn gegevens uit het Crimineel Jaarboek
1997 van de Coornhertliga gehaald, maar dat heb ik inmiddels weer ingeleverd
bij het CIP. Ik zal dit echter nog nakijken. De Coornhertliga kwam in ieder
geval met andere cijfers dan de cijfers die de minister heeft gegeven.De minister erkent het dilemma dat met betrekking tot de weigeryuppen
is ontstaan. Het is raar om, terwijl de dienstplicht is afgeschaft, voor deze
groep heel dure cellen ter beschikking te stellen. De minister voert overleg
over de duur van zeven maanden. Het zou mooi zijn, als het zes maanden zou
worden. Ik heb namelijk begrepen dat het dan mogelijk is om het vonnis om
te zetten in een taakstraf. Verder denk ik dat wij uit het antwoord van de
minister moeten afleiden dat de weigeryup vooral gratie moet vragen en dat
dan de omzetting in dienstverlening mogelijk wordt. Misschien komt dit morgen
wel in de krant te staan als een advies.Voorzitter! Tot slot heb ik nog twee punten voor de staatssecretaris.
Het eerste betreft de gefinancierde rechtsbijstand. Het lot wilde dat de staatssecretaris
antwoorden moest geven over nota's die net zijn verschenen of nog moeten verschijnen.
Wij vinden dat echter niet erg. Wij vinden het juist prima, als er goede maatregelen
in zo'n nota staan. Wij hebben begrepen dat de staatssecretaris allerlei reparaties
gaat plegen, maar dat zij de doelstelling van 62% niet overneemt. Dat is jammer,
want dat vonden wij nou juist een goede eis. In het algemeen zou je kunnen
zeggen dat de sociale advocatuur zich uitgerookt voelt. De Orde van advocaten
onderstreept dat oordeel. De staatssecretaris voegt nu wat zuurstof toe, maar
of de sociale advocatuur thans volop frisse lucht krijgt, moet nog afgewacht
worden. Ik meen dat de Tweede Kamer hier nu eerst maar eens kritisch naar
moet kijken. Ik ben het met de staatssecretaris eens dat de rapporten van
het WODC en de Vereniging voor rechtsbijstand in combinatie heel goed aangeven
wat er in werkelijkheid aan de hand is op micro- en macroniveau.Mijn tweede punt betreft de inhaalslag bij de IND en de weerslag daarvan
op met name de sociale advocatuur. Het heeft de aandacht van de staatssecretaris.
Ik heb begrepen dat zij bereid is om, als er op dit punt concrete voorstellen
worden gedaan, hier serieus over te overleggen. De bal ligt nu dus evenwel
bij de sociale advocatuur en de Orde van advocaten. Ik hoop dat de staatssecretaris
ook in dit verband iets wil doen aan het uitroken van de sociale advocatuur.
Het lijkt mij toch ook voor een PvdA-politica van belang om deze tak van sport
een beetje steun te geven. Wij moeten nu eerst afwachten wat daarvan komt
en kunnen daar pas volgend jaar weer een oordeel over uitspreken.Mevrouw Le Poole (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor de beantwoording van
mijn vragen. De staatssecretaris heeft geen vragen van mij beantwoord, maar
ik heb haar ook geen vragen gesteld en ik kan haar dus ook niet bedanken.Ik heb het idee dat de minister mijn vragen niet erg volledig beantwoord
heeft. Ik wil dan ook nog een aantal punten aan de orde stellen. In de eerste
plaats heb ik gevraagd wat de stand van zaken is van het hoofdstuk van de
Algemene wet bestuursrecht dat over bestuurlijke boetes gaat. Ik heb dit onderwerp
speciaal aan de orde gesteld, maar ik heb geen antwoord gehad op die vraag.Ik heb de minister gevraagd of haar ministerie misschien een grotere rol
kan spelen bij het coördineren van wetgeving. Daardoor kan de kwaliteit
gewaarborgd worden en kunnen de merkwaardige verschillen waar ik op duidde,
voorkomen worden. De minister heeft gezegd dat haar ministerie al een rol
speelt op dit vlak. Ik moet zeggen dat ik dan wel wat teleurgesteld ben over
het resultaat van een en ander. Als ik de minister goed beluisterd heb, is
zij dat ook. Zij zei namelijk: het gaat niet altijd, zoals wij het willen;
soms zeggen wij wel dat iets niet goed is, maar dan luisteren de andere mensen
niet. Ik vraag mij toch af of het niet mogelijk is dat de minister zich op
dit punt wat krachtiger opstelt, en misschien wat meer invloed uitoefent op
de wetgeving.De minister heeft gezegd dat er een commissie-Michiels is ingesteld, die
naar aanleiding van het rapport van de commissie-Korthals Altes een aantal
vragen over bestuurlijke handhaving zou bestuderen. Wanneer wordt het rapport
van die commissie-Michiels verwacht? Ook is aan de orde geweest dat wellicht
minder voortvarend moet worden gewerkt aan het in allerlei wetgeving invoeren
van bestuurlijke boetes, zolang de vragen waarop deze commissie moet ingaan,
nog niet zijn beantwoord. Is er op dit punt ook een kabinetsstandpunt? Ik
vond het heel verheugend, de minister te horen zeggen dat zij langzamerhand
tot het inzicht is gekomen dat bestuurlijke handhaving een onderwerp is dat
erg de moeite waard is, zij het als het wat meer om lichtere vergrijpen en
lichtere sancties gaat. Als het om het treffen van zwaardere maatregelen gaat,
is dit volgens de minister misschien toch niet zo'n geschikte manier van handhaving.
Maar hoe kijkt zij dan aan tegen het wetsvoorstel, waarin wordt voorgesteld
om rijbewijzen automatisch in te houden als iemand te hard heeft gereden of
te veel heeft gedronken? Vindt de minister dat geen zware sanctie? Graag wat
meer informatie daarover.Ik heb nog gevraagd of het draagkrachtbeginsel niet net als in het strafrecht
ook in het bestuursrecht een rol zou moeten spelen. Bij bestuurlijke boetes
gaat het vaak om vrij kleine bedragen, maar in de Wet boeten en maatregelen
wordt aan mensen met een bijstandsuitkering een boete van een paar honderd
gulden opgelegd, welke verplichte boete naast een korting op de bijstandsuitkering
en terugvordering van te veel genoten bijstand komt. Soms gaat het om mensen
die heel slechte dingen hebben gedaan, maar toch lijkt het mij dat zij vrij
zwaar gestraft worden, in verhouding tot mensen die andere dingen hebben gedaan.
Kan de minister nog eens ingaan op de rol die de draagkracht zou kunnen en
moeten spelen in het bestuursrecht?De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ook ik ben de beide bewindsvrouwen meer dan erkentelijk voor
de beantwoording van de door mij gestelde vragen. Het overkomt
je namelijk niet dagelijks dat er meer vragen worden beantwoord dan er gesteld
zijn! De minister heeft een vraag aan mij toegeschreven die ik niet heb gesteld.Ik heb buitengewoon geboeid geluisterd naar het betoog van de beide bewindslieden,
en ook naar de reactie van de minister op het nogal harde betoog van mevrouw
Michiels van Kessenich. De antwoorden van de minister, die op hun beurt niet
van enige assertiviteit waren ontbloot, vond ik bepaald afdoende. Ik heb daarom
op dit ogenblik geen behoefte meer aan een uitvoerige tweede termijn. Ik wil
nog drie opmerkingen maken.De eerste heeft betrekking op de rechter-plaatsvervanger, een punt dat
ik al eens eerder heb aangesneden, en waarbij ik toch ook vandaag enige afstand
heb genomen van de vox populi op dat punt, door de zaak in een wat meer principieel
daglicht te stellen. De minister heeft daarop gereageerd met de mededeling
dat zij een wetsvoorstel voorbereidt om advocaten niet te laten optreden in
hun eigen ressort. Dat gaat nog wat verder dan ik al had voorgesteld, terwijl
datgene wat de heer Heijne Makkreel in tweede instantie heeft gezegd, nog
weer verder gaat. Ik moet zeggen dat ik dat principieel niet met hem oneens
ben, ook al is hij het inhoudelijk niet met mij eens. Maar zijn logica klopt.De heer Heijne Makkreel (VVD):Exact, voorzitter! Wij moeten gewoon doorgaan op dezelfde manier.De heer Cohen (PvdA):Dat ben ik dus niet met hem eens. Ik vraag mij wel af of het standpunt
van de minister nog wel in balans is. Welke consequenties heeft dat? Zijn
de financiële consequenties daarvan wel op te brengen?In de tweede plaats wilde ik nog even reageren op de opmerking van mevrouw
Michiels van Kessenich in tweede termijn over de aanwijzing tot niet-vervolging
en de rol van de Nederlandse vereniging voor rechtspraak op dat punt. Ik heb
mij gebaseerd op de opmerkingen van de Nederlandse vereniging voor rechtspraak,
die stelde dat, als je tot niet-vervolging overgaat, je het algemeen belang
als criterium moet hanteren. De voorbeelden die daarbij genoemd zijn, zijn
gevallen die betrekking zouden kunnen hebben op het diplomatieke verkeer tussen
staten en op zaken van nationale veiligheid. Dat waren punten waarbij ik mij
iets kan voorstellen. Dat is de reden waarom ik mij op die manier daarover
heb uitgelaten.Ik heb er ten slotte behoefte aan, in het licht van de ingewikkeldheid,
de uitgebreidheid en de weerbarstigheid van de materie die wij vandaag hebben
besproken, de moeilijkheden die de bewindsvrouwen op het departement zijn
tegengekomen en de niet al te gemakkelijke voorgeschiedenis waarmee zij te
maken hebben, mijn waardering voor en mijn vertrouwen in hen uit te spreken.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Namens de fracties waarvoor ik in eerste termijn het woord
gevoerd heb, dank ik beide bewindsvrouwen voor hun reacties. Hoewel ik niet
lijfelijk aanwezig was op het moment dat de staatssecretaris antwoordde, heb
ik haar antwoord wel gehoord.Ik wil kort nog een enkel punt in tweede termijn naar voren brengen. Ik
stel het op prijs dat de minister is ingegaan op de uitnodiging, zo men wil
de uitdaging, haar visie op het recht wat nader te ontvouwen. Wij hebben elkaar,
zo bleek, onder andere getroffen op de formule dat het recht als gebinte van
de ethiek kan worden beschouwd. Het is nu niet de gelegenheid die formule
uit te werken. Ik hoop dat wij op enig moment de gedachtewisseling kunnen
voortzetten, bijvoorbeeld aan de hand van een zinnetje uit de memorie van
toelichting dat mij tijdens deze behandeling opviel. Dat zinnetje staat op
blz. 4 onder het kopje recht en maatschappij. Ik citeer. Zelfbeheersing en
opoffering van eigen belangen ten behoeve van anderen en de gemeenschap zijn
eigen aan de mens als sociaal wezen. Einde citaat. Op een later moment moeten
wij maar eens spreken over wat die notie van het offer – toch een cruciaal
begrip in de joods-christelijke traditie waarover ik eerder sprak –
te bieden heeft bij de verdere ontwikkeling van een visie op het recht en
op de functie van het recht.In de tweede plaats wil ik mij graag aansluiten bij een vraag van mevrouw
Michiels van Kessenich over de uitspraak van het Europese Hof voor de rechten
van de mens van 23 april jongstleden. Deze vraag heb ik niet in eerste termijn
gesteld. Ik meen ergens gelezen te hebben dat de minister al in maart 1996
zich uitgesproken had voor een herzieningsprocedure die de schade van uitspraken
als van 23 april zou kunnen beperken. Sindsdien heb ik bij mijn weten niets
meer daarover vernomen.In de derde plaats noem ik het grotestedenbeleid annex de preventie van
jeugdcriminaliteit. De minister heeft mijn zorg weg kunnen nemen dat justitie
zich mogelijkerwijze zou gaan vertillen aan het aspect van de maatschappelijke
hulpverlening.Mijn vierde punt betreft het financieel rechercheren. Ik houd het er maar
op dat de minister verklaard heeft, te willen blijven investeren – in
meer dan één zin van het woord – in deze aanpak van de
organisatiecriminaliteit. Ik roep mijn pleidooi in herinnering – zij
zal het zich ongetwijfeld herinneren – dat ik een- en andermaal heb
gevoerd voor een leerstoel in de forensische accountancy. Daar laat ik het
nu bij.Wat de kantongerechten betreft, heb ik het antwoord van de minister zo
opgevat dat zij, hoe de toekomstplannen er ook precies uit mogen zien –
dat zullen wij misschien binnenkort vernemen – in elk geval de voordelen
die de formule van de kantongerechten thans te bieden heeft, in enigerlei
vorm behouden zullen blijven en misschien zelfs uitgebreid zullen worden.Tot slot ga ik in op de schadevergoedingen. Op dat punt is mijn zorg niet
weggenomen. De minister hoopt in dezen op de matigende werking van de rechter.
Dat is, gelet op bepaalde uitspraken van de Hoge Raad, niet helemaal zonder
grond, maar de toenemende hoogte van de schadevergoedingen lijkt mij een verschijnsel
dat een zorgvuldige analyse verdient. In tweede termijn vraag ik daarom nogmaals
of de minister daar geen aanleiding toe ziet. Mijn zorg blijft ook gehandhaafd
omdat ik er enigszins beducht voor ben dat een blijvende toename van dit verschijnsel
een negatieve weerslag zou kunnen hebben op het optreden van het OM. Dat is
in elk geval een effect dat ik zou willen voorkomen.Wij wensen beide bewindsvrouwen voor het resterende gedeelte van de kabinetsperiode
kracht en wijsheid toe indien wij elkaar, wat de begroting
voor 1998 betreft, niet eerder in het jaar treffen dan nu bij de begroting
voor 1997 het geval is geweest.De heer Glastra van Loon (D66):Voorzitter! Ik wil beginnen met de opmerking dat de wijze waarop de minister
en de staatssecretaris niet alleen onze vragen, maar ook de interventies die
vanuit de Kamer zijn gekomen, hebben beantwoord, ons vertrouwen in hun beleid
en daadkracht niet heeft verminderd. Voor alle duidelijkheid voeg ik daaraan
toe dat dit in ons spraakgebruik betekent dat dit vertrouwen is bevestigd
en versterkt.Eén kwestie wil ik nog voorleggen aan de minister in de zin dat
ik haar vraag of ik haar goed heb beluisterd. Dat betreft de vraag of de veranderingen
in rechtspositie van leden van de openbare macht inderdaad niet moeten worden
gezien als een aantal disciplinaire maatregelen om te voldoen aan verlangens
die aan de overzijde zijn geuit, maar als maatregelen die voortvloeien uit
een al eerder en vanuit diepere oorzaken aangepakt beleid ter versterking
van het functioneren van het OM. Als ik dat goed heb verstaan, is er meteen
iets gezegd over de wijze waarop die aandrang tot het snellen van koppen –
laat ik het maar met die eenvoudige term aanduiden – moet worden beoordeeld.Een andere kwestie wekt bij mij meer zorg dan bij de minister, althans
zoals zij dat onder woorden heeft gebracht. Dat gaat om het risico dat de
aanwijzingsbevoegdheid in de discussies aan de overzijde leidt tot politisering
van de uitoefening van die bevoegdheid. Zeker, er is geen onmiddellijk gevaar
dat dit risico op de loer ligt. Niettemin zijn er ontwikkelingen, onder andere
de groeiende invloed van de pers en de media, die maken dat je nu al met deze
mogelijkheid rekening moet houden. Als het verschijnsel zich eenmaal heeft
ontwikkeld, kan de door mij voorgestelde soort proceduremaatregelen immers
niet meer worden ingevoerd. Die stuiten dan op een vloedgolf waar tegenover
ze geen kracht kunnen ontwikkelen.Een opmerking veroorloof ik mij nog in aansluiting op wat de heer Pitstra
heeft gezegd over het drugsbeleid. Zolang wij een coffeeshopbeleid voeren
waarbij hetgeen aan de voordeur gebeurt legaal is, maar hetgeen aan de achterdeur
gebeurt illegaal is, zolang beschermen wij de gebruikers wel tot op zekere
hoogte tegen het risico van een overstap naar harddrugsgebruik, maar in diezelfde
mate bevorderen wij aan de achterdeur een monopolie van drugshandel van de
georganiseerde criminaliteit. Zolang wij die tegenstrijdigheid handhaven,
bemoeilijken wij ons eigen beleid. Ik heb redenen om aan te nemen dat het
kabinet gezwicht is voor druk die vanuit het buitenland op dit punt is uitgeoefend.
Ik meen dat het een vergissing is geweest om aan die druk tegemoet te komen.
Wanneer mensen zo geëmotioneerd hun bezwaren uiten, heeft toegeven daaraan
over het algemeen niet het effect dat de emotionaliteit afneemt, integendeel.
Ik meen verder dat er geen enkele reden is, vanuit ons beleidsoogpunt gezien,
om af te wijken van het oude voornemen om de illegale levering van drugs te
beconcurreren door legale levering aan de coffeeshops, waardoor ook die aantrekkelijke
monopoliepositie wordt ondergraven.Ik ga nog heel kort in op een kwestie die door niemand anders is aangeroerd.
Ik verzoek de minister om met een zo welwillend mogelijk oog te kijken naar
het landelijke project dading. Ik ga niet in op de details, maar ik wil twee
dingen vermelden. In de eerste plaats is het project een voorbeeld van zelfregulerend
vermogen van burgers. Het verdient alleen al aanmoediging omdat het de last
van onze justitiële instanties kan verminderen, zeker wanneer het wordt
uitgebreid tot meer dan de twee projecten in Amsterdam en Tilburg. In de tweede
plaats werkt het ontmoedigen van een dergelijk initiatief ontmoedigend op
andere initiatieven die men voornemens is, en dat lijkt mij geen goede zaak.
Zelfregulering moet aangemoedigd worden.Ik dank de staatssecretaris voor haar antwoord. Ik moet eerst kennisnemen
van de notitie waarover zij sprak, maar ik heb de indruk dat veel van wat
ik als mogelijk en wenselijk naar voren heb gebracht in die notitie op een,
laat ik voorlopig zeggen: vermoedelijk goede manier wordt aangepakt.De heer De Wit (SP):Mijnheer de voorzitter! Ik had graag de minister dank willen zeggen voor
haar antwoorden, maar ik heb ze nauwelijks gekregen. Ik zou eerder de heer
Pitstra willen danken, omdat hij in tweede termijn nog enige ondersteuning
heeft geboden.Het is winst, zo moet ik begrijpen, dat de minister heeft gezegd dat zij
mijn bezorgdheid deelt over het ontstaan van een tweedeling tussen kanslozen
en de geslaagden in onze maatschappij. Zij voegde eraan toe dat het strafrecht
de bestaande ongelijkheid niet mag versterken en daar ben ik het hartgrondig
mee eens, maar daar blijft het dan ook bij. Ik had gevraagd of de minister
iets ziet in een onderzoek naar wat wij vroeger "klassenjustitie" noemden
en wat ik in het verdere verloop van mijn betoog heb aangeduid als "tweedeling".
Klassenjustitie is een – de heer Pitstra doelde er ook op – beladen
begrip. Daarmee wordt zeker niet bedoeld, zoals blijkt uit de onderzoeken
van Jongman, dat een stel rechters in Nederland de vooropgezette bedoeling
heeft om mensen uit bepaalde klassen te benadelen. Nee, klassenjustitie is
het verschijnsel dat, zoals Jongman heeft aangetoond, mensen die tot de lagere
maatschappelijke klassen behoren anders en zwaarder worden gestraft dan degenen
die een hoger inkomen hebben. Ik heb gevraagd of de minister bereid is onderzoek
te doen naar dat verschijnsel en met name te onderzoeken of dit thans nog
bestaat. Zij zwijgt op dat punt. Ik neem niet aan dat zij toestemt. Ik vraag
daarom de minister nu of zij daartoe mogelijkheden ziet. Wat is het belang
van een dergelijk onderzoek? Het gaat om het blootleggen van een tendens in
de rechtspraak. Dat op zichzelf is niet van belang, want daarmee heb je nog
niets opgelost. Het blootleggen van een tendens als die zou bestaan, biedt
het voordeel om daarop beleid af te stemmen en na te gaan wat er in positieve
zin aan gedaan zou kunnen worden. Dat is het belang van een dergelijke onderzoek
naar tweedeling in de rechtspraak.Het tweede punt dat ik aan de orde wil stellen, betreft de sociaal-economische
veiligheidsverschillen. Ik neem aan dat de minister haar betoog over het grotestedenbeleid
daartegenover heeft willen zetten. Ik denk niet dat dat beleid
daarvoor de oplossing biedt, omdat de veiligheidsverschillen die er zijn te
maken hebben met het totale beleid van het kabinet. Het heeft onder meer te
maken met volkshuisvesting, drugsbestrijding, gezondheidszorg, de hoogte van
de uitkeringen en inkomensbeleid.Mijn derde punt betreft mijn verzoek aan de minister om eens in te gaan
op het sociale recht. Ik heb proberen aan te tonen dat op een aantal onderdelen
als gevolg van het nieuwe beleid – de ingrepen in de sociale zekerheid –
de positie van de werknemer of de uitkeringsgerechtigde is verzwakt en dat
hetgeen beoogd is met marktwerking, privatisering en eigen verantwoordelijkheid
nog niet naar boven komt. Integendeel, uit datgene wat uit onderzoeken bekend
is, blijkt een duidelijke verzwakking van de positie van degene die als werknemer
of als uitkeringsgerechtigde met deze wetten te maken krijgt. Ik heb de minister
gevraagd of dit geen waarschuwing zou moeten zijn voor het kabinet bij het
ontwikkelen van beleid en wetgeving.Mijnheer de voorzitter! De staatssecretaris heeft mij wel geantwoord,
zij het niet helemaal. Ik heb begrepen dat zij zich op dit moment moet verschuilen
achter de notitie die naar de Tweede Kamer gaat. Toch heb ik een belangrijke
vraag aan haar voorgelegd, namelijk of de gefinancierde rechtshulp niet een
punt heeft bereikt waarop je moet zeggen dat er strijdigheid is met het internationale
recht. Ik heb gesproken over artikel 6 EVRM. Ik baseer mij daarbij op een
artikel van Claudia Staal in een bundel over de sociaal-economische grondrechten,
een nog niet zolang geleden uitgegeven boekwerk. In dat boekwerk wordt aangegeven
dat de beperkingen die zijn aangebracht wel eens zover kunnen gaan dat je
moet zeggen dat de toegang tot de rechter belemmerd wordt voor een aanzienlijk
gedeelte van de mensen in Nederland. Dat is een essentieel punt. Als straks
de reparatie komt en wij in de richting gaan van het beoogde percentage van
62 is de vraag aan de orde of wij moeten zeggen: dit betekent altijd nog dat
een forse daling heeft plaatsgevonden ten opzichte van de jaren tachtig, toen
wij 82% onder de gefinancierde rechtshulp hadden zitten. Met andere woorden:
die vraag is nog steeds actueel, ook uit een oogpunt van de eigenbijdragekwestie.
Die kwestie speelt, zoals heel duidelijk blijkt uit recent onderzoek, geen
rol bij het beantwoorden van de vraag of het mensen weerhoudt van het gaan
naar de rechter. Vandaar de titel van het onderzoek, Kiezen of moeten. Als
het moet dan moet het en wordt op een of andere manier de eigen bijdrage bij
elkaar geveegd. Nee, de eigen bijdrage speelt wel een rol bij, zoals het wordt
genoemd, de ernstbeleving van de desbetreffende juridische kwestie. Het grote
bezuinigingsmechanisme is daarmee echter niet in gang gezet. Dus pleit ik
uit dat oogpunt nog steeds voor afschaffing van de eigen bijdrage.Voorzitter! Ik herinner ten slotte aan mijn vragen over de Raden voor
rechtsbijstand. Onder de sociale advocatuur bestaat daarover grote ontevredenheid,
vooral ook omdat de betuttelende rol van deze raden zo scherp het probleem
van de tekortschietende tarieven naar voren brengt. Ik vraag de staatssecretaris
in hoeverre zij mogelijkheden ziet om deze raden wat humaner te werk te laten
gaan.Minister Sorgdrager:Mijnheer de voorzitter! Ik zal trachten, de sprekers in de volgorde van
hun bijdragen te beantwoorden en daarbij zal ik af en toe ook ingaan op opmerkingen
van andere sprekers over hetzelfde onderwerp. Ik zal daarbij de namen van
die sprekers vermelden. In eerste termijn heb ik in mijn algemene inleiding
geprobeerd, in te gaan op vragen van de heer De Wit maar daarbij niet expliciet
zijn naam genoemd. Dat spijt mij. Ik vond zijn opmerkingen belangrijk; ik
kom daar nog op terug.Mevrouw Michiels van Kessenich en de heer Holdijk verwijzen naar de uitspraak
van het Europese Hof voor de rechten van de mens in de zaak-Van Mechelen c.s.
en vragen mij tegen die achtergrond of ik er niet eerder aan heb gedacht om
een herzieningsprocedure in het leven te roepen. Dat klopt, voorzitter. Het
is terecht dat zij erop wijzen dat ik het vorige jaar al, bij het beantwoorden
van vragen van leden van de Tweede Kamer, aangaf dat dit zou worden bestudeerd.
Ik voeg hieraan toe dat deze zaak nogal ingewikkeld is. Het betreft namelijk
een procedure die nogal vreemd is aan het Nederlandse strafproces omdat het
gaat om een herzieningsprocedure naar aanleiding van een uitspraak van een
hogere instantie. Dat kennen wij niet; wij kennen alleen de herzieningsprocedure
die uiteindelijk door de Hoge Raad wordt bevolen wanneer er sprake is van
geheel nieuwe feiten. In elk geval is de vermelde studie verricht en inmiddels
is besloten, een degelijk wetsontwerp terzake te gaan indienen. Overigens,
ware dit wat eerder gebeurd, dan zou dit waarschijnlijk voor Van Mechelen
c.s. onvoldoende soelaas hebben geboden omdat het wetgevingsproces dan nog
niet zou zijn beëindigd. Echter, hier kan men zeggen: beter laat dan
nooit; hoe vroeger hoe beter.Mevrouw Michiels van Kessenich verwijst voorts naar mijn opmerkingen over
de criminaliteitscijfers. Voorzitter! Ik wil wat dit betreft niet aan een
woordenspel meedoen. Wat ik heb gezegd en wat ook blijkt uit de cijfers, is
dat over de gehele linie, in het algemeen genomen, de aantallen dalen. Veel
voorkomende vermogenscriminaliteit neemt af; hetzelfde geldt voor roofovervallen
en autodiefstallen. Echter, al eerder heb ik er mijn zorg over uitgesproken
dat dalende aantallen niet gelden voor geweldscriminaliteit in het algemeen,
zeker niet voor geweldsdelicten onder jeugdigen. Het laatste baart mij zorgen
omdat het toch een slechte zaak is wanneer je ziet dat de jeugd zich vaker
en met ernstiger vormen van criminaliteit bezighoudt. Wij moeten voor het
overige niet a contrario gaan redeneren. Dit is het beeld dat ik altijd heb
neergezet en dat volgens mij klopt met de cijfers.Voorzitter! Wat de kantongerechten betreft heb ik een aantal leden van
deze Kamer het woord "opheffen" horen gebruiken. Dat is niet zo verwonderlijk
omdat er inderdaad een tijdje sprake is geweest van de neiging om kantongerechten
op te heffen. Die gedachte kwam op bij presidenten van rechtbanken. Zo was
men in Assen van plan om het kantongerecht te Meppel op te heffen. Dat heb
ik tegengehouden omdat ik dit niet terecht vond. Immers, Meppel en Assen liggen
nogal uit elkaar terwijl Meppel een gemeenschap op zich vormt. Het zou onjuist
zijn om daar die kleinschalige rechtspraak weg te halen. Dat is dan ook helemaal
niet mijn bedoeling. Ik zeg met nadruk dat het in elk geval wel
mijn bedoeling is om de voordelen van de kantonrechtspraak te behouden en
zo mogelijk uit te breiden, in welke structuur dan ook. Ik moet verder afwachten
wat de commissie-Leemhuis nog zal zeggen over hoe wij dat precies gestalte
zouden moeten geven. De taakomschrijving van deze commissie is vrij ruim:
bestuur en beheer van de rechtspraak, de manier waarop de rechterlijke organisatie
daarover verantwoording kan afleggen en de toerusting van de gerechten in
het algemeen, maar ook voor megazaken. Ik ben het ook wel met mevrouw Michiels
van Kessenich eens dat wij niet hier en daar onderzoekjes moeten instellen
naar aanleiding van incidenten. Wij moeten daar ook niet telkens meteen op
reageren, wij moeten proberen om een grote lijn uit te zetten en een algemene
verdeelsystematiek op te zetten die op de realiteit aansluit. Dat ben ik inderdaad
van plan.Dan een aantal opmerkingen over artikel 5 van de Wet op de rechterlijke
organisatie. Ik denk dat wij deze kwestie nu niet helemaal moeten uitpraten,
dat kunnen wij wel doen bij de behandeling van het wetsvoorstel, maar ik denk
dat het hele verschil van inzicht tussen bijvoorbeeld de NVvR en mijzelf,
maar misschien ook met een aantal leden van deze Kamer, neerkomt op de vraag
of een minister een aanwijzing mag geven om in een bepaalde zaak niet te vervolgen.
Dat is een cruciaal punt en ik ben het met iedereen eens dat dit ook een moeilijk
punt is. Ik heb ook al in eerste termijn gezegd dat ik er lang over heb nagedacht
of je dit nu zo expliciet zou moeten regelen. Nu zal ik niet expliciet aangeven
dat de minister een aanwijzing kan geven om niet te vervolgen, ik zou het
zo willen formuleren dat ik het niet per definitie uitsluit.Er is natuurlijk een zaak die altijd wat pijnlijk is geweest en die als
voorbeeld kan dienen: de Lockheed-zaak. Daarbij heeft de regering gewoon gezegd
dat er niet vervolgd moest worden. Wel, dat is niet in een schriftelijke aanwijzing
aan het OM neergelegd, omdat dat toen niet schriftelijk gebeurde, maar als
het in het kader van een wet zoals ik nu voorstel was geweest, dan zou de
regering het netjes aan het OM hebben moeten schrijven en dan zou er op basis
van die brief een discussie over in de Kamer hebben kunnen plaatsvinden. Ik
vind dat er absoluut democratische controle moet zijn, als de regering zo'n
aanwijzing geeft. Die controle is belangrijk en ik vind dat je die niet mag
verwarren met politisering van het OM. En er is sprake van democratische controle
als de minister van Justitie verantwoording aflegt voor het gebruikmaken van
een bevoegdheid.Ik denk dat wij in die zin ook niet moeten denken aan allerlei scenario's
waarin ministers om politieke redenen het OM een dergelijke opdracht geven,
want dat moet dan in het parlement verantwoord worden. Ik neem dus aan dat
een minister wel ontzettend voorzichtig zal zijn bij de beslissing om een
aanwijzing te geven om niet te vervolgen. Er is ook nog wel eens het argument
genoemd van vriendjespolitiek, partijpolitiek of wat dan ook. Ik vind dat
een oneigenlijk argument, want een officier van justitie heeft ook vrienden
of medeleden van de Rotary-club, dus in dat opzicht doet zich eenzelfde probleem
voor, en overigens met minder controlemogelijkheden. Maar goed, wij zullen
er nog wel over discussiëren en het lijkt mij ook wel interessant om
deze kwestie helemaal uit te praten.Als mevrouw Michiels van Kessenich in kranten leest dat ik aan de PG van
de Hoge Raad het verzoek gedaan zou hebben om mij niet te onderzoeken, om
het zo maar even te zeggen, dan vind ik dat toch wel een heel smalle basis
voor een beschuldiging als die zij vandaag in deze Kamer gedaan heeft. Had
zij maar de brief gelezen die ik aan de Tweede Kamer heb gestuurd, waarin
heel duidelijk is neergelegd, wat ik van de procureur-generaal van de Hoge
Raad verwachtte, namelijk een ambtenaarrechtelijk onderzoek naar de procureurs-generaal
die thans nog als procureur-generaal bij het openbaar ministerie werkzaam
zijn. Dat is ook alleen maar zinvol. Waarom zou je een ambtenaarrechtelijk
onderzoek doen naar mensen die er niet meer werken? Dat was de enige reden.
Eerlijk gezegd, vind ik het jammer en een beetje onterecht. Hetzelfde geldt
voor het onderzoek van de commissie-Ficq. Ook dat is dus een ambtenaarrechtelijk,
rechtspositioneel gericht onderzoek geweest.De heer Glastra van Loon (D66):Ik kom nog even terug op de kwestie van de politisering, want ik heb de
indruk dat er nu een misverstand dreigt te ontstaan tussen de minister en
mij. Ik bedoel geen politisering in die zin dat de Kamer er zich mee gaat
bemoeien. Het gaat er mij om dat dit op zo'n manier gebeurt dat niet de zaak
zelf, maar wat daar electoraal uit te braden is, de discussie gaat beheersen.
Juist gezien de voorbeelden daarvan in het recente verleden bij de behandeling
van het rapport van de commissie-Van Traa, moeten wij daarop bedacht zijn.
In tweede termijn heb ik erop gewezen dat dit "bedacht zijn" niet kan zijn:
als het zo ver is, zien wij wel welke maatregelen nodig zijn. Dan is het echter
te laat en dan is de vloedgolf van de politisering en het populistisch maken
van de discussie al zo groot dat je niet meer restringerende procedurele maatregelen
kunt nemen of voorstellen om de zaak in te dammen.Minister Sorgdrager:Ik begrijp dat wel, maar wat wordt er bedoeld? Er kan een discussie ontstaan
over de vraag of de minister van Justitie zijn bevoegdheid al dan niet gebruikt
heeft. De vraag kan dan ook zijn: waarom heeft de minister een aanwijzing
gegeven om bijvoorbeeld te gaan vervolgen of waarom is dat niet gebeurd? Een
discussie over een dergelijke vraag is natuurlijk altijd mogelijk. Als je
die discussie niet wilt, zul je niet moeten toestaan dat een minister een
aanwijzing kan geven. Dit betekent echter dat het openbaar ministerie in individuele
zaken een bevoegdheid heeft die niet onder een ministeriële verantwoordelijkheid
valt. In het rapport-Scheltema over steekhoudend ministerschap staat heel
duidelijk: geen verantwoordingsplicht zonder bevoegdheden. Ik refereer nu
overigens even niet aan slechte tijden, waarop de heer Glastra van Loon doelt.
Ik denk dan ook dat het in ons staatsbestel niet goed is dat het openbaar
ministerie op een gegeven moment een vervolging instelt die willekeurig kan
zijn, waarover vervolgens geen verantwoording kan worden afgelegd anders dan
dat de rechter uiteindelijk beslist dat die vervolging niet ingesteld had
moeten worden. Dit betekent vervolgens wel dat er iemand al bij de rechter
is geweest en al die ellende heeft doorgemaakt. Als het openbaar
ministerie omgekeerd meent dat men niet moet vervolgen en er evenmin een positieve
aanwijzing gegeven kan worden, dus dat een zaak geseponeerd is, kan die ook
niet meer hersteld worden. Dat is dus de keerzijde. Je maakt een keuze en
ik maak de principiële keuze van de ministeriële verantwoordelijkheid.De heer Glastra van Loon (D66):Dat begrijp ik, maar die ministeriële verantwoording kan aan de volledige
Kamer worden afgelegd of aan een bijzondere commissie, naar analogie van de
regeling voor de Binnenlandse veiligheidsdienst. Nu zal die commissie de bevoegdheid
moeten hebben om op een goed moment te zeggen: daar willen wij niet intern
over oordelen, maar wij willen dat de hele Kamer zich daarover uitspreekt.
Met die sluis wordt in ieder geval voorkomen dat enkele Kamerleden of zelfs
één Kamerlid op een gegeven moment over een aanwijzing valt
en daar een grote zaak van maakt met meer electorale dan zakelijke oogmerken.Minister Sorgdrager:Maar ik heb altijd geleerd dat het aan de Tweede Kamer zelf is om te organiseren
op welke manier er verantwoording wordt afgelegd. Mijn ervaring is dat, als
ik ook maar suggereer dat men dat in de vaste commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten doet, de reactie is: ho, dat bepalen wij zelf. Ik wacht
mij er dus voor om mij hierin te mengen.De heer Glastra van Loon (D66):Ik weet niet zeker of die reactie per se verwacht moet worden. Wanneer
de discussie over deze zaak aangezwengeld wordt, kan dit als een mogelijkheid
ook aan de Kamer worden voorgelegd zonder dat de indruk ontstaat, dat men
die Kamer in haar bevoegdheden wil beknotten.Minister Sorgdrager:Als suggestie kan dat natuurlijk sowieso gebeuren en het zal in het debat
ook zeker aan de orde komen. Maar naar mijn mening mag dat niet in een wet
geregeld worden.Voorzitter! Mevrouw Michiels van Kessenich heeft een meer algemene opmerking
gemaakt over grote wetgevingsprojecten, die ook te maken hebben met reorganisaties
en waarbij de Kamer op een gegeven moment bijna voor een fait accompli wordt
gesteld. Juist over dit probleem is de vorige week in de ministerraad gesproken.
Er is ook een notitie over gemaakt, die een dezer dagen de Tweede Kamer wordt
toegezonden. Wij kunnen deze notitie even zo goed de Eerste Kamer sturen.
Er wordt voor dit probleem geen eenduidige en kant-en-klare oplossing geboden,
omdat namelijk ieder wetgevingsproces en -complex toch weer verschillend van
karakter is en je dus per wetgevingsonderwerp toch zal moeten kiezen op welke
manier de Kamer in elk geval voldoende invloed kan uitoefenen. Met dat laatste
ben ik het natuurlijk eens.Ik heb de notitie over het openbaar ministerie naar de vaste commissie
in de Eerste Kamer gestuurd, in de hoop dat er op de een of andere manier
een debat over zou kunnen zijn. We hebben inderdaad het bericht gehad, dat
dit staatsrechtelijk niet klopt. Maar ik zou ook graag met deze Kamer willen
praten over de hoofdlijnennotitie om toch het idee te hebben of ook deze Kamer
akkoord gaat met de door ons ingezette lijn. We kunnen nooit beginnen met
een reorganisatie, voordat er een expliciet wetsontwerp is.De heer Heijne Makkreel (VVD):Dat kan natuurlijk best, maar nadat de discussie met de Tweede Kamer is
gevoerd.Minister Sorgdrager:Maar die discussie was al met de Tweede Kamer gevoerd en daarna had zij
ook best in de Eerste Kamer gevoerd kunnen worden. Ik ga daar uiteindelijk
niet over, want uw Kamer beslist daarover.De heer Heijne Makkreel heeft, daarin gesteund door de heer Talsma, een
aanmerking gemaakt over de beantwoording van vragen. Deze is laat, wollig
en niet helemaal to the point. Ik trek mij die opmerkingen aan en ik zal erop
toezien. Ik kan echter niet garanderen, dat het morgen beter is. Het zijn
procedures die zijn ingeslepen en ik ben iemand van duidelijkheid. In die
zin heeft de heer Talsma hoge verwachtingen, namelijk dat ik dat allemaal
wel even in dat departement zal regelen. Ik probeer dat wel, maar het moet
wel even zijn tijd hebben. Ik beloof in ieder geval, dat ik daar goed naar
zal kijken.Er zijn opmerkingen gemaakt over de ombudsman, die de vraag oproepen of
het optreden van de deurwaarder door de politie moet worden getoetst. Ik ben
het met de heer Heijne Makkreel eens, dat de verantwoordelijkheden tussen
politie en deurwaarders helder moeten zijn afgebakend. Er is geen sprake van
toetsing van de een door de ander. De deurwaarder zelf is ten volle verantwoordelijk
voor de beoordeling of zijn optreden past binnen het kader van de wet, maar
de situatie kan zich wel voordoen waarin de deurwaarder zich evident buiten
die kaders zou bewegen. In dat geval kan de politie zich niet aan haar verantwoordelijkheid
onttrekken en zal zij actie moeten ondernemen. Zo stel ik mij die marginale
toets voor.De heer Heijne Makkreel heeft een aantal opmerkingen gemaakt over het
bestuur van de rechterlijke organisatie. Hij had een goed punt te maken, daar
namelijk waar je de managementfunctie zou opdragen aan een president of anderszins.
Hoe zou je dat kunnen loskoppelen als men wat het managementaandeel betreft
niet voldoet? Dat is een probleem. Ik weet ook niet precies hoe je het moet
oplossen. Aan de ene kant vind ik wel dat het integrale management bij de
rechtbank moet liggen. Aan de andere kant denk ik dat een rechtbank er veel
problemen mee zal hebben als een soort van algemeen directeur van buiten wordt
aangesteld. Misschien moet het worden gezien als het voorlopig afschuiven
van het probleem, maar ik heb dit bij de commissie-Leemhuis geparkeerd. Ik
hoop dat die commissie met een aantal verstandige suggesties komt.De heren Heijne Makkreel en Cohen spraken over de rechter-plaatsvervanger.
Als je consequent bent, zo zegt de heer Heijne Makkreel, moet je in feite
iedere rechter-plaatsvervanger uitsluiten. Zo consequent wil ik niet zijn.
Ik vind het ook niet noodzakelijk om zo ver te gaan. Het is een keuze. De
mensen die normaal gesproken als partij aan een proces deelnemen, moet je
in hun eigen rol laten. Dat wil zeggen dat de officier van justitie officier
van justitie moet zijn en dat de advocaat advocaat moet zijn. Toch is het
instituut van een rechter-plaatsvervanger, ook een advocaat, op zichzelf heel
nuttig. Het gaat mij erom dat de schijn van belangenverstrengeling en van
inwisselbaar heid van functies voor de buitenwacht wordt vermeden.
Dat is niet vox populi, maar ik vind dat het behoort bij verwachtingen die
mensen kunnen hebben van integriteit en onafhankelijkheid van rechtspraak.
Ik zeg dan: het recht op het optreden van een advocaat als rechter-plaatsvervanger,
niet in eigen arrondissement en niet in eigen ressort. Ik betrek het ressort
erbij en wel omdat het hoge beroep erbij zit en ook omdat er raadsheer-plaatsvervangers
zijn die bij een hof zitten. Ik vind dat een wezenlijk verschil. Het kost
geld. Dat klopt, dat weet ik. Die consequentie moeten wij nemen. Wanneer je
het hele instituut rechter-plaatsvervanger zou afschaffen – wat ik dus
niet wil – komt dat neer op 20 à 25 mln. Dat geld heb ik niet.
Ik vind het instituut van rechter-plaatsvervanger heel nuttig. Maar als toch
tot afschaffing daarvan wordt besloten, zullen wij het geld ergens vandaan
moeten halen.De heer Heijne Makkreel is ingegaan op het aansprakelijkheidsrecht. Hij
zette een vraagteken bij mijn uitspraak dat risicoaansprakelijkheid tot minder
procederen aanleiding zou kunnen geven. Wij hebben het onderzocht in het kader
van voorbereiding van het wetsvoorstel verkeersaansprakelijkheid. Uit dat
onderzoek is gebleken dat er aanleiding kan zijn tot minder procederen. Dat
is de verwachting. Maar goed, de praktijk heeft het nog niet bewezen. Het
is goed dat bij het wetsvoorstel inzake de verkeersaansprakelijkheid –
een heel aansprekend wetsontwerp – die discussie verder wordt gevoerd.De heer Talsma zegt dat hij op een aantal vragen geen antwoord heeft gekregen.
Hij gaf heel bloemrijk een voorbeeld van fietsers in Leiden die zonder licht
rijden. Ik geloof niet zo in sociale controle onder de studenten. Het zou
heel kinderachtig zijn van zo'n groep. Het is wel een feit dat soms massaal
groepen jongeren op een fiets rijden zonder verlichting. Dat geldt ook voor
scholieren van de middelbare school. En eigenlijk vind ik dat nog veel ernstiger,
gevaarlijker. Het betreft dan jongeren die wat minder oog hebben voor de gevaren
in het verkeer. De politie houdt inderdaad af en toe acties op dit gebied.
Ik vind het een onderdeel van verkeersveiligheid; ik vind het een onderdeel
van datgene wat de politie in dit kader moet doen.De heer Talsma heeft gesproken over camera's in de rechtszaal. Daarover
kan ik kort zijn. Ik onderschrijf het betoog van de heer Talsma volledig.Dan kom ik te spreken over de kantongerechtsprocedure. De heer Talsma
verwijt mij dat ik op dit punt een wollig antwoord heb gegeven. Het is echter
niet helemaal duidelijk wat wij op dit terrein zullen doen. Het is namelijk
wat ingewikkelder dan zomaar even iets terugdraaien. Ik vind ook dat wij niet
steeds naar aanleiding van bepaalde gebeurtenissen met een klein wetje moeten
komen. Dat is niet goed. Je moet proberen een en ander in een groter kader
te doen, zodat er niet iedere keer wijzigingen komen. Je kunt dan zeggen dat
men in de praktijk behoefte heeft aan een kleine wijziging. Dat kan. Maar
daarna zijn er anderen in de praktijk die behoefte hebben aan een wijziging.
Wij moeten daar een beetje mee oppassen. Ik heb dit wel genoteerd. Ook ik
vind het belangrijk. Het is iets wat bij mij vooropstaat.Dan zijn er opmerkingen gemaakt over aanwijzingen voor de regelgeving.
Ik ken het artikel van de heer Polak. Ik ken ook het jaarverslag van de Raad
van State waarin men eenzelfde soort klacht uit: aanwijzingen voor de regelgeving
worden onvoldoende gehanteerd. De heer Polak zegt zelfs, dat hoge beleidsambtenaren
de aanwijzingen niet kennen. Het is een algemeen artikel en ik neem niet aan
dat het specifiek betrekking heeft op de ambtenaren van Justitie. Ik weet
namelijk dat onze hoge beleidsambtenaren de aanwijzingen wel kennen en ze
in het algemeen ook toepassen. Echter, in die gevallen waarin er iets fout
gaat, moeten wij erop toezien dat er verbetering komt. Dus in die zin neem
ik de opmerkingen zeker ter harte.Bovendien wijs ik nog op het volgende en dat is iets wat wellicht merkwaardig
klinkt. Er is een computerprogramma ontworpen dat de aanwijzingen weergeeft,
zodat iedere keer de checklist door de wetgever kan worden doorgenomen en
de toets kan worden toegepast. Dat vergemakkelijkt het besteden van aandacht
aan dit punt. Ik zal de heer Talsma een exemplaar toesturen. Dan kan hij zelf
zien wat de regels inhouden. Zij zijn niet geheim.Voorzitter! Ik kom vervolgens toe aan een reactie op de opmerkingen van
de heren De Wit en Pitstra over klassenjustitie. De heer Pitstra heeft treffend
gezegd, dat het in dezen gaat om het voorkomen van een tweedeling in de samenleving.
Die tweedeling kan zich op verschillende onderdelen van de maatschappelijke
verbanden manifesteren. Het gaat hierbij om de bekende tweedeling die aan
de ene kant zorgt voor rijkdom en aan de andere voor armoede, maar er kan
ook tweedeling zijn in het wonen en in de zorg. Op allerlei gebieden dreigt
de samenleving uiteen te groeien en in groepen uiteen te vallen, zodat uiteindelijk
sprake is van een wig tussen het een en het ander. Dat is ook mijn zorg. Op
het gebied van het strafrecht is hiernaar voldoende onderzoek gedaan. De vraag
is echter: doe je daar voldoende mee? Die onderzoeken laten overigens niet
altijd een mooi beeld zien. We hebben bijvoorbeeld onderzoeken gedaan waaruit
blijkt, dat allochtonen eerder door de politie worden aangepakt dan blanke
mensen. Er zijn ook onderzoeken gedaan waaruit blijkt waarom dit gebeurt.
Heel interessant is te lezen, dat het onderscheid op geheel irrationele gronden
wordt gemaakt. Surinaamse jongens bewegen zich lichamelijk bijvoorbeeld anders
dan Nederlanders. Vooral Surinaamse jongens in groepen vertonen een ander
beeld dan autochtone Nederlandse jongens. Dat op zichzelf al bezorgt de politie
extra oplettendheid en leidt ertoe dat zij extra nagaat of deze jongens niets
verkeerds doen. Daardoor wordt ook eerder ingegrepen als er iets verkeerd
gaat. Dat is waar. Dus wij proberen steeds de politie zich ervan bewust te
laten zijn, dat dit gebeurt. Een dergelijk handelen vindt overigens vaak niet
plaats uit discriminatoir oogpunt, maar het gebeurt wel. Je moet je er dan
ook van bewust zijn, dat het gebeurt en vervolgens moet daar iets tegen gedaan
worden.We weten ook uit onderzoek dat mensen zonder werk strafrechtelijk soms
anders bejegend worden dan mensen met werk. Ik geef het voorbeeld van de taakstraffen.
Wie krijgt de meeste uren taakstraf? Dat is degene die zonder werk zit. Als
je daarover met rechters en officieren van justitie praat, hoor je: voor mensen
met werk komt dat extra werk zwaarder aan dan bij de mensen
zonder werk. De vraag is echter of een dergelijk argument gerechtvaardigd
is. Ik vind nu dat de kennis van dit soort onderzoeken tot de bagage van de
mensen van het openbaar ministerie en die van de zittende magistratuur moet
behoren. Ik probeer dat ook te bewerkstelligen. Naar mijn mening moet over
dit onderwerp gediscussieerd worden, want het is niet goed op deze manier
onderscheid te maken. Ik ben het er daarom mee eens, dat je dit soort dingen
voortdurend in de gaten moet houden.Je moet niet nog meer onderzoek gaan doen. Daarom gaat het niet. Het gaat
om de vraag: hoe werk je ermee en wat doe je? Uiteindelijk moet het openbaar
ministerie gaan praten over de lengte van de straf en over de vraag waarom
een straf moet worden opgelegd. Ik voer met het openbaar ministerie de discussie
over de vragen: waarom straf je, wat straf je en voor hoelang? Ik vind die
discussie belangrijk en zij houdt verband met de hoofddoelstelling om de vrijheidsstraf
zoveel mogelijk terug te dringen. Dat moet je niet alleen maar doen omdat
het geld kost cellen te bouwen, maar ook vanwege het principe. Ik vind dat
een vrijheidsstraf een laatste redmiddel moet zijn en toegepast moet worden
als niets anders meer mogelijk is. Het middel moet soms wel toegepast worden.De heer Pitstra zei dat ik een minister zou zijn met de pretentie om geen
cellen te bouwen, maar de oplossing op een andere manier te willen bereiken.
Daarop zeg ik: akkoord, zo'n minister ben ik nog steeds, maar toch bouw ik
cellen. Waarom doe ik dat? Vanwege de geloofwaardigheid. Als mensen op een
gegeven moment niet op een andere manier gestraft kunnen worden, moet je als
overheid in staat zijn om wel te straffen en om te laten zien wat de norm
is. Als je dat niet doet, als je mensen voortdurend heenzendt en als je de
indruk wekt dat je niets doet aan crimineel gedrag, dan ben je verkeerd bezig,
zeker ten opzichte van jongeren. Ik denk dat snel en consequent ingrijpen
voor jongeren een van de beste preventieve middelen is.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Ik heb nog een vraag aan de minister onder dankzegging voor
dit uitgebreide antwoord. Zij zegt dat zij uit onderzoek weet dat allochtonen
eerder worden bestraft, omdat zij opvallen. Dat is een heel bekend gegeven,
maar daarmee heb je naar mijn idee nog niet het onderzoek gedaan dat ik eigenlijk
beoog. De minister praat wel met het openbaar ministerie, maar de rechter
behoort daar niet toe. Zij kan ook niet direct tegen de rechter zeggen: ik
wens dat u op die en die manier rechtspreekt. Dat is maar goed ook, want dat
is een heel oud beginsel. Uit onderzoek zou naar voren moeten komen hoe de
rechter omgaat met datgene wat bijvoorbeeld door de minister tegen het openbaar
ministerie wordt gezegd. Uit onderzoek zou bijvoorbeeld kunnen blijken dat
wij niet meer in de oude termen kunnen spreken over werklozen en werk, maar
dat er een verschuiving is opgetreden naar een bepaald type werklozen, zoals
de allochtonen. Dat zou interessant zijn, omdat dan in volle breedte de ernst
van het probleem blijkt, dat om een heel andere benadering vraagt, niet alleen
van de rechter, maar ook maatschappelijk gezien: welk beleid moet daarop worden
gevoerd, waar komt dat vandaan? De essentie van het onderzoek dat ik heb gevraagd,
is dat precies wordt blootgelegd wat de rechter op dit moment doet. Dat is
toch ietwat anders dan de minister tot op heden heeft gezegd.Minister Sorgdrager:Voorzitter! Dat begrijp ik. Ik denk ook dat het heel interessant kan zijn.
Ik zal erover nadenken hoe wij een dergelijk onderzoek kunnen doen, wat er
al is op dit gebied en wat wij missen. Op zichzelf vind ik het belangrijk
genoeg om er aandacht aan te besteden. Ik zeg hier geen breed onderzoek toe,
maar ik vind wel dat wij moeten kijken of wij dit onderwerp in een concreet
hanteerbare vorm van een onderzoek kunnen gieten. Het moet ook geen jaren
duren, want dat heeft niet zoveel zin. Ik zal u meedelen wat wij hiermee zullen
doen.Ik wil nog iets zeggen over preventie en het voorkomen van recidive. Ik
vind preventie ongeveer het belangrijkste deel van het hele strafrecht. Preventie
gaat overigens verder dan alleen maar strafrecht. Wij hebben in onze samenleving
situaties waardoor mensen eerder tot criminaliteit geneigd zijn dan wanneer
zij in andere situaties zouden verkeren. Ik vind het echter verkeerd om te
zeggen dat mensen die in een dergelijke situatie verkeren dus in de criminaliteit
raken. Die redenering wordt nogal eens gevolgd. Ik verzet mij daartegen. Veel
mensen verkeren in een situatie die gedepriviligieerd kan worden genoemd,
maar geraken niet tot criminaliteit. Dat wil ik heel duidelijk zeggen. Dat
neemt niet weg dat het zorgelijk is om te zien dat in sommige wijken alle
ellende bij elkaar komt: criminaliteit en slachtofferschap, slechte huisvesting,
veel werkloosheid, onafgemaakte schoolopleiding, drugsverslaving en overlast.
Iedereen kent dergelijke verschijnselen. Het kabinet rekent zich dat tot zorg.
Niet alleen in het grotestedenbeleid wordt er veel aandacht aan besteed, maar
ook specifiek vanuit Justitie.Ik denk dat het goed is dat Justitie zich bemoeit met de opvoeding van
kinderen, niet door in te dringen in een gezin als dat niet nodig is, maar
wel door ondersteuning te bieden als kinderen dreigen te ontsporen. Wij hebben
het gehad over de geweldchip. Het is een idee van mij; ik praat er voortdurend
over. Ik zou willen dat het gebeurt. In Europees verband is het afgeketst.
Het is dan ook lastig om het in Nederlands verband wel te doen, dus de animo
daarvoor wordt wat minder. Ik weet wel dat een aantal producenten de geweldchip
gaat toepassen. Wat mij betreft, is het bedoeld als steun voor ouders om zelf
de keuze te kunnen maken of zij hun kinderen met bepaalde programma's kennis
willen laten maken. Wij gaan dat niet voorschrijven. Ouders moeten die steun
kunnen krijgen. Ik bemoei mij met geweld op scholen. Er is bijvoorbeeld een
project in Arnhem waar alle middelbare scholen aan meedoen: bestrijding van
geweld op scholen. Justitie is daarbij betrokken; wij geven ook subsidie.
Het gaat om vandalismebestrijding en dergelijke. Kortom, het is heel specifiek
gericht op jongeren.Verder gaat het om werk, het vinden van een baan en arbeidstoeleiding
van ex-gedetineerden. Als mensen gedetineerd zijn, wordt er gewerkt aan resocialisatie.
Het is tragisch om te zien dat men, als de vrijheidsstraf voorbij is en de
deur opengaat, meteen weer terugvalt in de oude situatie. Er is geen huisvesting.
Er zijn geen activiteiten. Dat is een taak voor de reclassering. De reclassering
heeft die taak ook op zich genomen. Er zijn projecten, bijvoorbeeld in de
omgeving van Zutphen, waar men al heel ver gevorderd is met
een netwerk van samenwerking met arbeidsvoorziening, maar ook met werkgevers
om mensen die aan het einde van hun detentie zijn, een kans te geven als stagiaire,
op een werkervaringsplaats of op een echte arbeidsplek. Op die manier zijn
er al grote aantallen in dat werkproces terechtgekomen. Dat zijn de dingen
die naar mijn idee ontzettend belangrijk zijn.Er is een nieuwe penitentiaire beginselenwet waarin voor het einde van
de detentie het zogenaamde penitentiaire programma wordt geïntroduceerd.
Daardoor kunnen mensen een vloeiende overgang krijgen van het vastzitten achter
de muren naar de vrije samenleving. Zij krijgen onder verantwoordelijkheid
van justitie bepaalde activiteiten, taken of verplichtingen buiten de inrichting
opgelegd, zodat die overgang wat geleidelijker wordt. Bovendien kunnen zij
zo ook in een circuit terechtkomen dat anders is dan het oude circuit. Welnu,
dat zijn dingen die ik van groot belang vind. Wat mij betreft, moet daar hard
aan gewerkt worden. Bovendien reken ik het tot taak van Justitie dat gesignaleerd
wordt dat bepaalde maatregelen of wetgeving negatieve consequenties kunnen
hebben op juist dit gebied. Dan gaat het inderdaad om de sociale zekerheid,
maar de heer De Wit weet net zo goed als ik dat ik niet over de sociale zekerheid
ga. Als wij hierover spreken, probeer ik echter wel steeds duidelijk te maken
dat men op dit soort effecten moet letten. Het is dus wel degelijk iets waar
wij mee bezig zijn.Ik heb ook wel eens gedacht dat het wellicht mogelijk is om vanuit Justitie
een soort toets te introduceren. Ik denk aan een preventieve toets voor alle
wetgeving op dat vlak. Dit is een gedachte die bij mij al wat langer leeft,
maar die nog wel uitgewerkt moet worden. Het moet ook niet al te verplichtend
zijn, want dan krijgt het weer zo'n ritueel karakter. Je zou dit gewoon wat
sterker naar voren moeten brengen bij de diverse beleidsmaatregelen die genomen
worden. Ik vind dat echt belangrijk, omdat veiligheid en criminaliteit dingen
zijn die mensen van heel dichtbij ervaren. Dingen als criminaliteit worden
als het meest bedreigend ervaren en kunnen ook het meest ontwrichtend werken
in onze samenleving. Ik hoop dat ik de heren Pitstra en De Wit hier voldoende
recht mee heb gedaan. Dit is in ieder geval iets wat ik erg belangrijk vind.Voorzitter! Ik kom op de drugs. Het spijt mij, maar ik denk niet dat wij
nu een uitvoerig drugsdebat moeten gaan voeren. Ik had dat best graag willen
doen, maar dan hadden wij dat op basis van een nota moeten doen, opdat iedereen
zich daarop had kunnen voorbereiden. Zoals wij het nu doen, blijft het een
beetje hapsnap. Ik ga dus niet nog een keer uitleggen hoe wij het doen. Ik
vind wel dat wij de verdragen die Nederland gesloten heeft, moeten naleven.
Wij rekken de grenzen al een behoorlijk eind op volgens de controle-instanties.
Ik denk dat wij daar voorlopig maar even binnen moeten blijven. Ik vind het
wel interessant om te bezien wat er nu bijvoorbeeld in Frankrijk gaat gebeuren.
Jospin heeft niet gezegd dat hij de drugs wil legaliseren; hij heeft gezegd
dat hij de optie van het legaliseren van cannabisproducten het bestuderen
waard vindt. Ik vind dat al heel wat. Ik vind dat ook heel interessant. Ik
wacht dus af wat daar gaat gebeuren. Ik moet eens kijken wie de ministers
van Justitie, van Binnenlandse Zaken en overigens ook van Volksgezondheid
zullen zijn om te beoordelen of wij dat gesprek wel aankunnen.De minister van Volksgezondheid heeft een conferentie georganiseerd met
Franse experts. Die conferentie gaat specifiek over de preventie van drugsgebruik,
de hulpverlening etc. In die zin zijn er dus wel contacten. Wij hebben ook
gemerkt dat de contacten op het gebied van volksgezondheid veel meer vruchten
afwerpen en veel minder weerstanden oproepen dan de contacten vanuit Justitie.
Ik wil het gesprek voorlopig dus maar vanuit de volksgezondheidshoek gaan
voeren. Ik kan de heer Glastra zeggen dat wij het er allemaal over eens zijn
dat het fenomeen van de coffeeshop moeilijk uit te leggen is en blijft. Aan
een buitenlander kun je dat al helemaal niet uitleggen. Pragmatisch gezien,
helpt het volgens mij echter wel in de praktijk. Laten wij het voorlopig dus
maar zo houden.De heer Glastra van Loon (D66):Het ging mij niet om de moeilijkheid van de uitleg van het beleid, maar
om de innerlijke tegenstrijdigheid daarvan.Minister Sorgdrager:Die is er; dat weten wij.De heer Glastra van Loon (D66):Om te voorkomen dat de georganiseerde illegale handel almaar winsten binnenhaalt,
is er toch geen andere stap mogelijk dan het in het leven roepen van een legale
concurrent daarvan? Wie kan ons dat verbieden?Minister Sorgdrager:Wij hebben deze discussie nu al zo vaak gevoerd! De internationale verdragen
verbieden ons om te legaliseren, vergunningenstelsels uit te schrijven etc.
De discussie is interessant. Het zou een oplossing zijn van alle tegenstrijdigheden.
Maar we hebben geconstateerd dat het niet kan, zodat we het dus ook niet doen.De heer Glastra van Loon (D66):Ik blijf het daar niet mee eens!Minister Sorgdrager:Mevrouw Le Poole vroeg naar de stand van zaken rond de vierde tranche
Algemene wet bestuursrecht. In het najaar komt er een voorontwerp, waarna
er een consultatieronde komt. De bedoeling is, dat het voorstel in de eerste
helft van 1998 wordt ingediend.Mevrouw Le Poole vroeg ook naar de stand van zaken rond het rapport van
de commissie-Michiels. Dat rapport wordt aan het eind van dit jaar verwacht.Hoe staat, zo vroeg zij verder, het kabinet ten opzichte van bestuurlijke
boeten en bestuurlijke handhaving? Een jaar of twee geleden is er een kabinetsstandpunt
geweest over bestuurlijke boeten, dat ook al min of meer was voorbereid door
het vorige kabinet. Dat standpunt was daarover in beginsel positief. Als dat
in de Algemene wet bestuursrecht uniform is geregeld, bestaat natuurlijk niet
het bezwaar dat er allerlei losse regelingen worden ingevoerd. Daarmee ben
ik het eens. Er zijn een aantal regelingen, die naar aanleiding van het beleidsterrein
waar ze op slaan verschillen.Als het gaat om draagkracht en matigingsmogelijkheden is er inderdaad
een probleem. Bij kleine boetes vind ik dat niet zo erg, maar wat ingrijpender
sancties moeten bij evaluaties aan de orde komen. Voor de bijstandsfraude
is een verplichte boete ingevoerd, maar het terugvorderen van het ten onrechte
genoten geld is voor mij natuurlijk veel belangrijker. Ik
heb begrepen dat sociale diensten daarmee in de praktijk veel problemen hebben;
zij volgen dit nauwlettend.Mevrouw Le Poole (PvdA):U bent het op dit punt met mij eens, zij het dat er wat innerlijke tegenstrijdigheden
in uw standpunt zitten. U zegt namelijk dat niet alleen bij grotere boetes,
maar ook bij kleinere boetes de draagkracht in een aantal gevallen wel degelijk
een rol zou moeten spelen. Heb ik u goed begrepen op dit punt?Minister Sorgdrager:De boetes die worden opgelegd bij bijstandsfraude vallen niet meer onder
de categorie "kleine boetes". Als we het hebben over de Wet-Mulder, die overigens
niet helemaal bestuursrechtelijk is, maar waarin toch de standaardboetes worden
opgelegd, vind ik dat je dat op een gegeven moment kunt aanvaarden omdat het
ordenende wetgeving is, de boetes niet hoog zijn en de overtredingen met auto's
worden begaan. Iemand die een auto kan betalen, kan ook die boete betalen.Mevrouw Le Poole (PvdA):Ik sluit niet uit dat in een aantal gevallen met bestuurlijke boetes kan
worden gewerkt. Er zou bijna altijd een soort hardheidsclausule of draagkrachtbeginsel
moeten worden gehanteerd. Ook kleinere boetes kunnen namelijk in bijzondere
gevallen mensen hard treffen. U sprak net over het probleem van tweedeling
in de samenleving. Er is een grote groep mensen voor wie een paar honderd
gulden een groot bedrag is, in wat voor situatie dan ook. Als je via bestuurlijke
boetes en sancties wilt werken, moeten nuances wel degelijk aanwezig zijn.Minister Sorgdrager:In beginsel moet met draagkracht rekening worden gehouden. Als een hoge
boete niet kan worden verlaagd, moet daarover heel goed worden nagedacht bij
de invoering. In zoverre zijn we het dus eens. Misschien zijn we hier en daar
wel te ver gegaan in die bestuurlijke boetes, in dat harde bedrag dat moet
worden opgelegd. Dat is iets wat wij goed moeten bekijken en dat geëvalueerd
moet worden. Op een gegeven moment moet je daaruit consequenties trekken.Mevrouw Le Poole (PvdA):Ik wacht met belangstelling af wat de resultaten van die evaluatie zullen
zijn.Minister Sorgdrager:De invordering van het rijbewijs houdt ook verband met draagkracht en
bijzondere omstandigheden. Het wetsontwerp komt eraan. Wij zullen daarover
bij het wetsontwerp ongetwijfeld uitvoerig praten. De vraag is wat je kiest.
De invordering van een rijbewijs is inderdaad een zware sanctie. De vraag
is in hoeverre die zware sanctie gerechtvaardigd is en in hoeverre je daarvan
een effect verwacht. Wij weten dat bij alcoholgebruik in het verkeer en excessieve
snelheidsovertredingen datgene wat wij nu doen kennelijk onvoldoende afschrikwekkend
is. Er wordt nog veel te veel met drank op gereden. Het percentage verkeersongelukken
waarbij drank in het spel is, is buitengewoon groot. Bij excessieve snelheidsovertredingen
gaat het niet om 70 km in de bebouwde kom, maar over 50 km te hard rijden.
Dat vind ik nogal wat. Je kunt op een gegeven moment zeggen dat als iemand
zich zo in het verkeer wil gedragen, hij daarvan de consequenties moet aanvaarden.Iemand die beroepschauffeur is, moet wel drie keer nadenken voordat hij
met drank op achter het stuur gaat zitten. Dat is de andere kant ervan. Dit
is mijn opvatting in grote lijnen. Wij moeten daar nog over praten. Maar ik
ben niet zo heel erg gauw geneigd, bij dit soort overtredingen allerlei omstandigheden
in acht te nemen, bijvoorbeeld dat iemand zijn rijbewijs nodig heeft. Zo iemand
moet van tevoren nadenken! Als je ziet wat de gevolgen soms kunnen zijn, dan
heeft niemand het over die omstandigheden. Als er iemand halfdood is gereden,
spreekt men er schande van en is de vraag waarom niet harder wordt ingegrepen.
Dan doen wij iets en wordt gezegd dat het in sommige gevallen toch wel sneu
is. Dat zal wel!Mevrouw Le Poole (PvdA):Het gaat mij te ver om zonder dat een rechter eraan te pas komt een sanctie
van een dergelijke omvang op te leggen, hoeveel begrip ik ook heb voor de
ernst van het probleem. Ik juich het zeer toe dat geprobeerd wordt, op doeltreffende
manier iets aan het probleem te doen. Ik heb het idee dat er in dit geval
ook sprake is van doorschieten. Deze discussie kan bij het bijzondere wetsontwerp
verder gevoerd worden. Zij is in de Tweede Kamer ook nog niet geheel gevoerd.
Het was meer een voorbeeld van het doorschieten in een aantal gevallen van
bestuurlijke sancties. Dit onderwerp verdient de aandacht.Minister Sorgdrager:Dat laatste ben ik met mevrouw Le Poole eens. Het is overigens onjuist
dat er geen rechter aan te pas komt. Het is een bestuursrechtelijke maatregel
met een bestuursrechtelijke rechtsgang. Er zit alleen geen matigingsclausule
in.Mevrouw Le Poole (PvdA):Er is echter geen sprake van schorsende werking. Tegen de tijd dat je
bij de bestuursrechter komt, is de maatregel al vrijwel voorbij.Minister Sorgdrager:Men kan meteen in beroep!Mevrouw Le Poole (PvdA):Maar die maatregel loopt toch door?Minister Sorgdrager:Ja, die maatregel loopt door.Mevrouw Le Poole (PvdA):Men is zijn rijbewijs toch al die tijd kwijt zodat men niet mag rijden?Minister Sorgdrager:Maar dat behoeft toch geen maanden te duren! Nu vordert de politie ook
het rijbewijs in bij dit soort overtredingen. Je moet dan in beroep bij de
officier van justitie om te kijken of je je rijbewijs terugkrijgt. Dat kost
ook enige tijd.Mevrouw Le Poole (PvdA):Het gaat heel snel in een strafrechtelijke procedure. Via een voorlopige
voorziening kan het misschien even snel.Minister Sorgdrager:Daar hebben wij het dan tegen die tijd wel over.De heer Holdijk heeft goed begrepen dat ik blijf investeren in financieel
rechercheren. Over een leerstoel forensische accountancy ben ik al geruime
tijd geleden in overleg getreden met de Erasmusuniversiteit. Men heeft aldaar
belangstelling voor het inrichten van een dergelijke leerstoel. Of die belangstelling
daadwerkelijk wordt omgezet in die leerstoel is een moeilijker
te beantwoorden vraag. Samenwerking met justitie op dat terrein heb ik in
elk geval aangeboden.De heer Holdijk heeft ook gesproken over schadevergoedingen. Met hem hoop
ik dat in de praktijk die matigende werking inderdaad een rol speelt. Het
zal geen verbazing wekken dat het departement daarvan een nauwkeurige analyse
bijhoudt, want het kost ons ontzettend veel geld. Wij trachten claims zoveel
mogelijk te voorkomen, maar aangezien je voortdurend de overheid kunt aanspreken
op een onrechtmatige daad of in bepaalde gevallen op een rechtmatige daad
die toch gevolgen heeft voor schadevergoeding zit je met een probleem dat
niet goed oplosbaar is, zo vrees ik.De heer Glastra van Loon heeft mij nogmaals gevraagd of verandering in
de rechtspositie van leden van het OM naar aanleiding van een parlementaire
enquête wel of niet in verband staat met de politieke druk. Nee, die
veranderingen hebben wel plaatsgevonden, maar zij zijn aangebracht omdat ik
die nodig vond in het belang van de dienst en in het belang van het herstel
van het vertrouwen in het OM. Haarlem moest met een schone lei beginnen en
ook op een aantal andere plaatsen was het beter dat mensen hun werk ergens
anders zouden gaan doen.Over het Project dading ben ik iets minder enthousiast dan sommige anderen.
Dat project kost ons veel geld. Wij subsidiëren dat project. Als men
ziet hoeveel er, in relatie tot die subsidie, tot stand komt, vind ik dat
wij dat geld beter kunnen besteden aan het vervolmaken van de uitvoering van
de Wet-Terwee. Daar gebeuren ongeveer dezelfde dingen. Ook zaken als schadebemiddeling
tussen dader en slachtoffer worden door de politie gedaan. Het is de bedoeling
dat dit in het kader van "Justitie in de buurt" meer wordt aangepakt. Ik heb
dat liever op één manier centraal, op dezelfde manier geregeld
dan dat er overal allerlei bloempjes bloeien. Het gaat immers om een strafprocedure
en om een sanctie waar ook het OM een rol in moet hebben. Op dit gebied ben
ik niet zo'n voorstander van particulieren die dingen gaan doen die de overheid
in feite al doet. Vroeger was dat niet zo; toen hadden wij die Wet-Terwee
niet. Toen was het nuttig als experiment en hebben wij het ook van harte gesubsidieerd.
Nu is het verder in het overheidsoptreden geïncorporeerd en dan moet
het op een gegeven moment ook afgelopen zijn. Daarom staan wij kritisch ten
opzichte van subsidiëring van het Project dading.Voorzitter! Ik denk dat ik hiermee iedereen voldoende recht heb gedaan.Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):Voorzitter! Het is heel laat, maar ik doe met enige schroom toch een beroep
op de aanwezigen omdat ik bij wijze van vertraagde interruptie wil terugkomen
op de kwestie die naar mijn idee tussen de minister en mij is blijven hangen.
Ik doel op het verzoek aan de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Daar hebben
wij in eerste en tweede termijn over gesproken. De minister heeft in tweede
termijn ongeveer tegen mij gezegd: "Mevrouw Michiels, als u dat alleen op
basis van krantenberichten aanneemt, is dat wel een heel lichte basis." Ik
heb dat niet alleen op basis van krantenberichten aangenomen. Wij vinden het
buitengewoon merkwaardig dat de PG bij de Hoge Raad een onderzoek instelt
naar het functioneren van de procureurs-generaal in een bepaalde periode en
daarbij bepaalde PG's van dat onderzoek uitsluit op de enkele grond dat zij
op het moment van onderzoek niet meer als zodanig functioneren. Als ik een
vergelijking met een gebeurtenis uit de politiek mag maken: bij de paspoortaffaire
is het functioneren van de heer Van Eekelen als staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken wel degelijk onderzocht, hoewel hij op het moment van onderzoek geen
staatssecretaris van Buitenlandse Zaken meer was. Dit is de redengeving op
grond waarvan wij dat bericht als geloofwaardig hebben beschouwd juncto het
feit dat er toen geen dementi is gekomen. Ik heb met genoegen geconstateerd
dat de minister hier heel stellig heeft gezegd dat zij het niet zo heeft gedaan.Minister Sorgdrager:Dat klopt. Bovendien is een rechtspositioneel onderzoek geen politiek
onderzoek. Dat vind ik nog wel een verschil.Staatssecretaris Schmitz:Voorzitter! Er zijn vanavond nogal wat onderwerpen, waaronder het vreemdelingen-
en asielbeleid, die zich zouden lenen voor een zeer uitvoerig debat. Dat is
ons hier nu helaas niet gegeven. Ik begrijp heel wel – dat zeg ik tegen
de heer Talsma – dat er niet echt een gelegenheid is om alle stukken
die daarover aan de overkant passeren, ook hier de ronde te laten doen. Wellicht
begrijpt hij ook dat ik een beetje teleurgesteld ben als hij een krantenbericht
dat voorstellen van het kabinet zo uit hun proporties licht, zoals dat krantenbericht
deed, hier ter illustratie van onderdelen van het asielbeleid aan de orde
stelt. Laat ik duidelijk stellen dat die notitie over het terugkeerbeleid
er vandaag ligt. Daarin vindt de heer Talsma het punt dat hij eerder aan de
orde heeft gesteld, namelijk de sancties en eisen voor de luchtvaartmaatschappijen.
Die sancties en eisen moeten dit jaar in orde komen. Er staan in de notitie
een groot aantal zaken in het kader van preventie waar wij met het vreemdelingen-
en vluchtelingenbeleid mee bezig zijn. Ik vind het jammer dat wij dit zo kort
en met een enkel puntje moeten doen, omdat wij hier werkelijk spreken over
een ingrijpend vraagstuk met heel diep liggende oorzaken. Je kunt daarbij
ook niet eenvoudig zeggen dat hier bonafide en malafide mensen komen. Het
is veel gecompliceerder. Ons werk aan terugkeerbeleid, ook het stimuleren
van de terugkeer van uitgeprocedeerden en van mensen die op een andere manier
onrechtmatig hier verblijven, dient mede ter voorkoming van illegaliteit.
Dat is immers een van de opdrachten van het hele vreemdelingen- en vluchtelingenbeleid.
Wellicht doet zich nog eens een gelegenheid voor om hier werkelijk ten gronde
over te discussiëren.De heren Pitstra en De Wit hebben ook in tweede termijn gesproken over
de gefinancierde rechtsbijstand en de reparaties daarvan, waarover volgende
week een brief naar de Tweede Kamer gaat en waarvan deze Kamer een afschrift
zal ontvangen. Ik heb inderdaad gezegd dat wij niet de garantie geven dat
daarmee de oude 62% zal worden hersteld. De heer De Wit vroeg of wij artikel
6 van het EVRM in beeld hebben. Natuurlijk hebben wij dat
in beeld. Het EVRM stelt overigens geen exacte norm, maar het principe van
de toegankelijkheid van de rechter zou ook hoog in aanzien staan bij de minister
van Justitie en mijzelf als het niet in het EVRM stond. De toegang tot de
rechter moet immers fundamenteel worden geacht. In de brief zal ook worden
ingegaan op de eigen bijdrage, die de heer De Wit nog aankaartte. Ik zeg niet
dat wij de eigen bijdrage niet meer zullen hanteren, want die is een instrument
om mensen er serieus over te laten nadenken of zij een rechtszaak zullen aanspannen,
maar ik denk wel dat wij ons nog eens op dat instrument zullen bezinnen. In
de genoemde brief zal ook worden ingegaan op nog andere vragen die door de
leden zijn gesteld.De heer Pitstra heeft gesproken over de sociale advocatuur en de heer
De Wit over de raden voor rechtsbijstand; hij sprak van een betuttelende rol
ten aanzien van de rechtshulp. Toen de raden voor rechtsbijstand net begonnen,
was dat inderdaad een onderwerp van zorg. Er waren toen veel klachten vanuit
de hoek van de advocatuur en de rechtshulp, maar de situatie is bepaald verbeterd
en op dit moment krijgen wij uit die hoek geen klachten meer. Ik vind overigens
dat de sociale advocatuur en vormen van rechtshulp in den brede toepasbaar
moeten blijven en als er aanleiding voor is, ben ik zeker bereid om in overleg
na te gaan of er nadere maatregelen nodig zijn. In de voorstellen zullen ook
de spreekuren van de rechtshulp aan de orde komen.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Ik heb vorige week gesproken met de Vereniging van sociale
advocatuur in Nederland. Die vereniging is heel klein geworden, met name als
gevolg van problemen waarover wij hier spreken, de gevolgen van de Wet op
de rechtsbijstand. Het feit dat er weinig klachten gehoord worden, wil voor
mij nog niet zeggen dat de raden voor rechtsbijstand nu optimaal functioneren,
integendeel. Op die bijeenkomst hoorde ik dat er nog steeds fundamentele bezwaren
zijn tegen de raden omdat ze onderzoek doen en nadere motivering vragen en
een heleboel correspondentie van de advocaten vergen en zelfs weer bezwarenprocedures
veroorzaken, hetgeen natuurlijk allemaal ten nadele van de productie gaat.Staatssecretaris Schmitz:Voorzitter! In het algemeen kan uit het uitblijven van klachten inderdaad
niet zonder meer worden afgeleid dat het echt goed gaat. Als er nog problemen
zijn, zoals de heer De Wit signaleert, is dat voor mij zeker aanleiding om
daarover nog te spreken. Ik heb helaas nog maar vorige week een overleg met
de raden voor rechtsbijstand moeten missen omdat ik in de Tweede Kamer moest
zijn, maar wij voeren regelmatig overleg. Ik zal dit punt meenemen en eventueel
ook met de Vereniging voor sociale advocatuur nog eens bespreken wat de concrete
moeilijkheden zijn.Het beleidsdebat wordt gesloten.De voorzitter:Ik heb een trieste mededeling voor de Kamer. Er ligt geen wetsontwerp
voor, dus wij kunnen niets verwerpen.Sluiting 23.43 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-1503-1530.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl