Voortzetting van de algemene politieke beschouwingen over de rijksbegroting voor het jaar 1997 (25000)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 193-239

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

03-12-1996

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 8, pagina 193-239

20-11-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25500Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (woensdag 20 november 1996)Pagina 193-193
Voortzetting van de algemene politieke beschouwingen over de rijksbegroting voor het jaar 1997 (25000)Pagina 193-239

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 214 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van:de algemene politieke
beschouwingen over de rijksbegroting voor het jaar 1997 (25500).(Zie vergadering van 19 november 1996.)De beraadslaging wordt hervat.Minister Kok:Mijnheer de voorzitter! Ik dank de Kamer voor de inbreng in de eerste
termijn. Ik heb getracht, enige ordening aan te brengen in mijn antwoord.
Ik bied mijn excuses aan voor het feit dat ik niet expliciet op alle opmerkingen
en vragen kan ingaan.De beschouwingen die gisteren in deze Kamer zijn gewijd aan de ontwikkelingen
in onze maatschappij en aan de grote lijnen van het regeringsbeleid, geven
veel stof tot overdenking. Ik dank de Kamer daarvoor. Ik dank ook de Kamerleden
die de vinger hebben gelegd bij zwakke plekken die in de maatschappelijke
ontwikkelingen voelbaar zijn of in het kabinetsbeleid aanwijsbaar zijn. Daarover
heb ik zelf bij de presentatie van deze begroting op Prinsjesdag en daarna
nimmer misverstand laten bestaan. Wij verheugen ons over hetgeen tot dusver
is bereikt op het vlak van de versterking van onze economie, de vergroting
van de werkgelegenheid en het verder gezond maken van de openbare financiën,
maar wij erkennen ten volle dat wij van ver zijn gekomen en dat wij nog heel
veel moeten doen.Eenieder zal willen erkennen dat niet alles tegelijk kan. Wij hebben een
periode achter de rug waarin economisch herstel absolute voorrang moest hebben.
Wij moesten weer economische grond onder de voeten krijgen om aan en in onze
maatschappij uitzicht te bieden op evenwicht, op cohesie en op houdbaarheid.
Die onvermijdelijke keuze heeft offers gevergd en naar de mate waarin dat
beleid resultaten heeft opgeleverd of oplevert, is er geleidelijk aan wat
meer speelruimte ontstaan voor het inhalen van achterstanden in de sfeer van
infrastructuur, criminaliteitsbestrijding, gezondheidszorg, milieu en leefomstandigheden
van mensen met de laagste inkomens.Dat heeft zijn weerslag gevonden in de ontwerpbegroting voor 1997. De
inmiddels behoorlijke gezondheid van de overheidsfinanciën moeten wij
koesteren. Onze openbare financiën en onze economie mogen niet opnieuw
uit het lood slaan. Maatvoering is nodig, maar wel met een vaste koers, wat
ons betreft gericht op humane leefomstandigheden van mensen die het minst
te besteden hebben, een verantwoorde gezondheidszorg voor arm en rijk, goede
woonvoorzieningen, een duurzaam milieu en infrastructuur, die samen met andere
voorzieningen een einde maken aan de verstikkende verkeerscongestie, en last,
but not least, een veiliger bestaan voor onze burgers.Laat er geen misverstand over bestaan: hoe sterk de overheid ook is of
zal worden, veel problemen zullen pas echt tot een oplossing worden gebracht
in samenwerking met andere betrokkenen. Ik geef enkele voorbeelden. De overheid
doet haar uiterste best om een goed algemeen economisch beleid te voeren en
een goed economisch klimaat te scheppen waarin het bedrijfsleven optimaal
kan functioneren. Dat leidt tot werkgelegenheid, de laatste jaren zelfs tot
veel nieuwe werkgelegenheid. Dat biedt een goede basis voor de bekende doelstelling
"werk, werk en nog eens werk". Maar daarmee zijn wij er nog niet. De overheid
mag het bedrijfsleven aanspreken op zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid
voor de toekomst van mensen met minder kansen op werk, bijvoorbeeld allochtonen
en mensen in de lagere CAO-loonschalen. Zolang dat echter nog niet voldoende
soelaas biedt – en dat is helaas het geval – is het de nadrukkelijke
taak van de overheid via vormen van additionele werkgelegenheid aan de betrokken
mensen perspectief te bieden.Ik geef een ander voorbeeld. De overheid geeft duidelijk aan, binnen welke
ecologische randvoorwaarden bedrijven kunnen werken. Waar mogelijk werkt de
overheid, bijvoorbeeld in het CO2-actieplan, samen met bedrijven
om milieudoelstellingen dichter bij realisatie te brengen. Gisteren werd mij
de vraag voorgelegd of wij nu spreken van het Rijnlandse model of van het
meer harde liberale model met als basis uitsluitend de werking van de markt.
Mag ik deze manier van werken misschien schetsen als het Nederlandse model,
als "le model Hollandais"? Die term heb ik niet zelf bedacht, want zo Frans
ben ik niet van oorsprong, maar die heb ik ontleend aan een recent artikel
in Le Monde.Ik neem die kwalificatie over het Nederlandse model uiterst serieus. Het
gaat immers om het vinden van een effectieve manier van met elkaar werken.
Ik doel daarbij op de overheid samen met de sociale partners. Dat is ook nodig.
De internationale ontwikkelingen in de economie vragen om snelheid van handelen
op het niveau van individuele bedrijven, van werknemers en van de overheid.
Die ontwikkelingen vragen om flexibiliteit. Dat geldt eveneens voor bedrijven,
werknemers en overheid. Ik noem een cijfer om die flexibiliteit handen en
voeten te geven. Tussen 1985 en 1991 ontstonden er per jaar gemiddeld 727.000
nieuwe banen en gingen er per jaar weer 615.000 verloren. Ik durf er mijn
hand voor in het vuur te steken, dat nieuwere cijfers een nog grotere dynamiek
laten zien.Mijnheer de voorzitter! Dynamiek, verandering en flexibiliteit leiden
onmiskenbaar ook tot onzekerheid bij mensen die erbij betrokken zijn. Wij
mogen onze ogen niet sluiten voor het feit dat het economisch dan wel redelijk
goed kan gaan, maar dat veel mensen desondanks de huidige economische praktijk
als onzeker ervaren en angst hebben voor de snelheid waarmee veranderingen
plaatsvinden. Daaraan moet het Hollandse model tegemoetkomen. Het gaat om
een balans tussen flexibiliteit en zekerheid, of in de woorden van de heer
Cohen: hoe vaar je tussen de twee oevers van dynamiek en stabiliteit?Het is niet voor niets dat een belangrijke nota van het kabinet de titel
"Flexibiliteit en zekerheid" draagt. Wij kunnen die niet meer omdopen en de
nieuwe termen van de heer Cohen respectievelijk de heer Bolkestein hanteren.
Die nota draagt dus niet voor niets die titel. Het is verheugend dat de sociale
partners een bijzonder gewaardeerde en constructieve bijdrage aan de meningsvorming
daarover hebben geleverd en in de nabije toekomst zeker nog zullen leveren.
Op die wijze, in effectieve samenwerking, kunnen overheid en sociale partners
de burger meer zekerheid bieden in zijn of haar – inderdaad –
flexibele bestaan. Dat zal ook de daadkracht vergroten. Dat is de daadkracht
van het bedrijf om op nieuwe kansen in te spelen, de daadkracht van de werknemer
om zich nieuwe vaardigheden eigen te maken en de daadkracht van de overheid
om beslissingen te nemen die Nederland beter voorbereiden op de onzekere toekomst.Immers, laat er over één ding geen misverstand bestaan.
Dit kabinet heeft inderdaad al veel van zijn doelstellingen uit het regeerakkoord
gerealiseerd, dat zal althans het geval zijn in de loop van het jaar 1997,
maar dat betekent allerminst dat het is uitgeregeerd. Juist omdat wij economisch
beter op koers liggen, hebben wij ons ook een grotere beleidsvrijheid gecreëerd
om een aantal van de al eerder door mij genoemde kwaliteitsdoelen te realiseren.
Er liggen nog grote uitdagingen voor ons, voor het kabinet en voor het Nederlandse
model: vergroting van de sociale cohesie, verhoging van de participatiegraad,
bestrijding van de armoede, op tal van terreinen vormgeven aan de juiste balans
tussen markt en overheid, een verdere verzoening van economie en milieu en
werken aan de ruimtelijke inrichting van ons land. Die vraagstukken moeten
dichter bij een oplossing worden gebracht. Dat is de uitdaging voor de komende
jaren en voor de komende decennia.Voorzitter! De heer De Boer gebruikte gisteren een citaat van mij uit
1988. Dat was inderdaad een goede tekst die ik heb uitgesproken toen ik fractievoorzitter
van de Partij van de Arbeid in de Tweede Kamer was. De strekking van het citaat
was dat ik destijds kritische vragen stelde bij de te geringe doorwerking
van een redelijk gunstige economie naar de sociale en ecologische praktijk
van alledag. Wie of wat is er veranderd, zo vroeg de heer De Boer zich af.Welnu, ik niet, ook al draag ik nu een andere verantwoordelijkheid. Zijn
de feiten veranderd? Die zijn in een aantal opzichten wel veranderd. Ik kan
dat illustreren door een enkele vergelijking te maken tussen dat jaar 1988
en nu. Toen nam de werkgelegenheid met zo'n 70.000 personen toe, nu met bijna
het dubbele. De openbare financiën waren in 1988 een stuk minder op orde
dan nu het geval is. Het financieringstekort was ongeveer 5,7% tegen 2,8%
nu. De collectievelastendruk was 48,3% en die is nu 44,6%. Ook de situatie
in de sociale zekerheid was toch nog een slagje anders. In 1988 was er nog
steeds sprake van een toename van het beroep op de sociale zekerheid. Nu is
er, voor het eerst sinds de jaren zestig, sprake van een absolute daling,
ondanks de toenemende vergrijzing. Toen bleef de koppeling tussen lonen en
sociale uitkeringen achterwege, nu niet. Voor de meeste milieubelastende stoffen
is er in de jaren negentig sprake van de zo dringend gewenste ontkoppeling
tussen economische groei en uitstoot. Natuurlijk zijn wij nog niet daar waar
wij op uit willen komen, maar er is forse vooruitgang, ook op het gebied van
de infrastructuur. Zo zijn de investeringen in het openbaar vervoer verviervoudigd
ten opzichte van tien jaar geleden en zullen wij binnen vier jaar nog een
verdubbeling realiseren.Ik zei al dat de feiten ten opzichte van 1988 fors zijn veranderd in gunstige
zin, maar daarmee blijven de vragen van nu onverminderd van betekenis. Het
gaat erom, de economische vooruitgang door te vertalen naar leefomstandigheden
van burgers. Soms gaat dat rechttoe, rechtaan; soms gaat het om aanvullende
beleidskeuzes, waarvoor de nu gerealiseerde economische resultaten een betere
uitgangspositie creëren dan nog slechts enkele jaren geleden het geval
was.De heer De Boer (GroenLinks):Ik had eerlijk gezegd gehoopt dat de minister-president zo zou reageren
en dat hij zou zeggen dat het nu behoorlijk veel beter gaat dan in 1988. Dat
ben ik ook met hem eens. Ik bestrijd die resultaten dus van geen kant, maar
zijn tekst hield ook in dat er, wanneer het goed gaat, een extra verplichting
is om de dingen die niet goed gaan, voortvarend aan te pakken. De minister-president
heeft, met zoveel woorden, ook nu weer gezegd dat hij dat van plan is, maar
mijn vraag gaat over de volgorde en de maatvoering. De minister-president
zegt: wij moesten dit eerst allemaal doen om vervolgens nu de stap te maken
om bijvoorbeeld de armoede en de milieuvernieling aan te pakken. De vraag
is waar op die twee punten het concrete, harde beleid blijft dat u voor alle
andere punten hebt opgenoemd. Dat blijft nog steeds achter. Dat was eigenlijk
ook de teneur van het verhaal van de minister-president in 1988: het gaat
wel goed, maar waar blijft de rest?Minister Kok:Ik ben bang dat de heer De Boer zo verheugd was over mijn antwoord dat
hij niet goed heeft geluisterd. Ik heb juist geprobeerd om een aantal voorbeelden
te geven van daadwerkelijke verbeteringen die zich nu de facto voltrekken:
op het punt van de groei van de werkgelegenheid, die rechttoe, rechtaan een
doorwerking hebben naar leefomstandigheden en bestedingsmogelijkheden van
burgers, op het punt van de toepasbaarheid van de koppeling tussen lonen en
sociale uitkeringen, op het punt van het milieubeleid – waar op een
groot aantal punten ten aanzien van nog onvervulde prioriteiten betere resultaten
zijn bereikt – en ook op het punt van de infrastructuur. Daar komt bij
dat wij in dit beleid ook een aantal additionele maatregelen genomen hebben
op het punt van sociale samenhang en armoedebestrijding. Daar kom ik straks
nader over te spreken.Voorzitter! Ik herhaal dat intussen de vraagstelling blijft hoe wij, vanuit
de mededeling dat het beter gaat met de Nederlandse economie, ook kunnen bereiken
dat het in de beleving van burgers beter gaat met hun individuele omstandigheden
en dat het ook beter gaat met de kwaliteit van het milieubeleid. Die vraagstelling
blijft onverminderd actueel. Wij zien dat ook in alle landen om ons heen.
Die opmerking ontdoet ons in Nederland natuurlijk niet van dat probleem, maar
het is wel nodig om dit in een breder, ruimer en ook internationaal perspectief
te zien en om vervolgens de volgende vraag te beantwoorden: wat willen wij
op dat vlak, wat kunnen wij en hoe organiseren wij de politieke wil en de
sociaal-economische mogelijkheden?Dat brengt mij bij een enkele opmerking over de sociale samenhang. Ik
zal afzien van een poging om, zoals de heer Veling dat op een interessante
wijze heeft gedaan, nog eens heel diep op dat begrip in te gaan. Wel zal ik
proberen om een paar noties aan te geven die voor het kabinet van belang zijn.
Bij de presentatie van de begroting voor 1997 heeft het kabinet duidelijk
gemaakt dat verdere verbeteringen onontbeerlijk zijn, dat wij er nog lang
niet zijn, dat de participatiemogelijkheden, ondanks de snel groeiende werkgelegenheid,
nog onvoldoende zijn. Ook anderszins, buiten de nog onvoldoende participatiemogelijkheden,
staat de sociale samenhang onder druk. De toegenomen welvaart kan niet voorkomen
dat ook in dit land armoede wordt geleden. Daar hebben verscheidene woordvoerders
gisteren op gewezen en ik kom daar straks op terug.In verschillende bewoordingen hebben sprekers aandacht gevraagd voor sociale
samenhang in brede zin. Karakteristiek voor ons Nederlandse model is of behoort
te zijn dat wij proberen naar vermogen tegenstellingen te overbruggen, spanningen
te onderkennen en te verminderen tussen bevolkingsgroepen onderling en ook
tussen het streven naar individuele welvaart en voor ieder toegankelijke voorzieningen,
tussen generaties en ook tussen belangen op de korte en op de langere termijn,
tussen individuele keuzevrijheid en het gemeenschappelijk belang. Sociale
samenhang kan niet worden opgelegd of afgedwongen. Ze kan wel door kabinetsbeleid
worden geschaad of juist bevorderd.Laat ik u enkele illustraties geven van oogmerken waaraan het kabinetsbeleid
na afloop van deze periode moet kunnen worden beoordeeld. Meer jonge mensen
moeten beter toegerust de school verlaten, dat betekent: minder schoolverlaters
zonder diploma. Het aantal jongeren dat vervolgens geen emplooi
vindt, moet verder worden teruggedrongen. Mensen met jonge kinderen moeten
beter in staat worden gesteld om werk en zorg te combineren door gevarieerde
vormen van verlof, kinderopvang en verdeling van arbeid. Het stelsel van sociale
zekerheid moet niet alleen beter bestand zijn tegen zich wijzigende omstandigheden,
het moet ook beter zijn toegesneden op de gezins- en arbeidspatronen van vandaag
en morgen. Het inkomensniveau van uitkeringsgerechtigden moet door een structurele
koppeling aan de loonontwikkeling tegen uitholling worden beschermd. In combinatie
met de verruiming van de individuele huursubsidie zullen mensen met lage inkomens
weer meer vaste grond onder de voeten moeten krijgen.In probleemwijken zullen wij samen met de gemeenten voor een zodanige
kwaliteit van wonen en leven moeten zorgdragen, dat een verder afglijden een
halt wordt toegeroepen. De mensen die het moeilijkst aan de bak komen, zullen
meer en meer van zowel het algemene als het specifieke werkgelegenheidsbeleid
moeten profiteren. En de oudere generatie moet zich verzekerd weten van een
welvaartsvaste AOW en van een gezondheidszorg die betaalbaar en toegankelijk
blijft. Tot slot: wij zijn pas op de goede weg als mensen met verschillende
culturele achtergronden ook werkelijk samenleven, zoals in de Troonrede gememoreerd.Mijnheer de voorzitter! Als het kabinet gedurende deze periode de basis
kan leggen voor het dichterbij brengen en realiseren van een aantal van deze
sociale doelstellingen, dan heeft het een bijdrage geleverd aan versteviging
van sociale samenhang. En dat is nodig, want ik ben de eerste om te erkennen
dat economische voorspoed alleen, in macrotermen gemeten, onvoldoende is.
Het gebrek aan sociale samenhang komt het meest pregnant tot uitdrukking in
de zogenaamde stille armoede, waarbij door sociaal isolement de problemen
verder reiken dan die van een laag inkomen alleen, hoe ernstig dat ook is.
Door dat isolement zijn de financiële problemen nog moeilijker oplosbaar.
Wij kennen het niet-gebruik van voorzieningen, in de bijzondere bijstand bijvoorbeeld;
niet overal, maar het komt voor.Met de Armoedenota heeft het kabinet vorig jaar, in het verlengde van
de Troonrede, de bestrijding van armoede en sociale uitsluiting hoog op de
agenda geplaatst. Het besef is gegroeid dat armoede een vraagstuk is dat de
hele samenleving raakt. Op de sociale conferentie is daarover indringend gesproken.
Overheden en maatschappelijke organisaties hebben afgesproken krachtig samen
te werken bij het bestrijden van armoede en van sociale uitsluiting, en dan
gaat het om het bieden van perspectief, maar ook om een betere benutting van
bestaande voorzieningen, het beheersen van de problemen rondom vaste lasten
en cumulaties van eigen bijdragen, de aanpak van problematische schulden en
de bevordering van sociale participatie. Het kabinet zal de Kamer in het voorjaar
met een voortgangsrapportage informeren over de wijze waarop de actiepunten
uit het armoedeprogram en de aanbevelingen van de sociale conferentie worden
opgepakt.Intussen hebben wij bij de voorbereiding van de begroting voor 1997 een
aantal herkenbare maatregelen genomen. Ik noem de belastingaftrek voor mensen
met uitsluitend een AOW-pensioen of een heel klein aanvullend pensioen daarbij;
alleen voor de alleenstaanden onder hen in 1997, voor allen tot die categorie
behorend in 1998. Ik noem de individuele huursubsidie, de aanscherping van
de kindertabel en de verlenging van de normhuurcompensatie in 1997, zodat
de laagstbetaalden minder zullen merken van de juist voor hen zo gevoelig
stijgende woonlasten. Ik noem de buitenschoolse opvang voor kinderen van eenoudergezinnen.
Zo zijn er tal van voorbeelden van maatregelen die in het kader van het armoedebeleid
zijn ingevoerd. Het kabinet heeft ze bewust ingevoerd om antwoord te geven
op de door onszelf geagendeerde kwestie van de sociale problematiek.Verschillende geachte afgevaardigden hebben in uiteenlopende bewoordingen
gesproken over de grote betekenis van normen en waarden in onze samenleving,
als basis en inspiratiebron voor ons beleid. Ik voel mij daardoor zeer aangesproken.
Ik heb de indruk dat, dwars door onze samenleving heen, ongeacht verschillen
in levensbeschouwing, er normen en waarden gelden die niet alleen brede weerklank
vinden maar ook met regelmaat om onderhoud vragen. Vrij algemeen aanvaarde
normen en waarden, dus, waarin velen in de maatschappij zich kunnen herkennen
en waarvan het meer dan de moeite waard is om ze vast te houden en te onderhouden.
Ik doel hierbij, naast de primaire mensenrechten, vooral op verantwoordelijkheid,
het recht op eigenwaarde en de plicht tot solidariteit. Naast algemene welvaart
en sociale samenhang moet er ruimte zijn voor persoonlijke ontplooiing in
een besef van verantwoordelijkheid, voor de medeburger nu, maar ook voor komende
generaties, voor onze kinderen en kleinkinderen. Het gaat om verantwoordelijkheid
voor de medemens, maar ook voor de natuur en de toekomst.De geachte afgevaardigde de heer Holdijk heeft gezegd dat vragen over
mens en samenleving lastig zijn voor een coalitiekabinet. Het komt mij voor,
voorzitter, dat het hanteren van deze normen en waarden, het omgaan met de
spanning tussen calculerend gedrag en gezamenlijke verantwoordelijkheid, binnen
alle maatschappelijke verbanden en politieke partijen, misschien wel voor
ieder mens, lastig is. Dat is een reden te meer om elkaar op grond van die
gezamenlijke basis aan te spreken, zoals de heren Veling en Schuurman aangaven.Voorzitter! De geachte afgevaardigde de heer Cohen is in zijn betoog uitgebreid
ingegaan op de functie en de invloed van de markt en de gewenste rol en taak
van de overheid. Hij haalde daarbij uitspraken van de heer Bolkestein aan
over de begrippen dynamiek en stabiliteit, een variant op de kabinetsbegrippen
flexibiliteit en zekerheid, waartussen een vaargeul loopt van beperkte breedte.
In veel van wat de heer Cohen heeft gezegd, kan ik mij herkennen. Ik zeg dit
mede in antwoord op opmerkingen van de geachte afgevaardigden de heren De
Boer en Schuurman. Dit kabinet heeft, vanaf zijn aantreden, nooit verhullend
gedaan of willen doen over de onderling verschillende achtergronden en invalshoeken
van de coalitiepartners, evenmin over de vastbeslotenheid om gezamenlijk tot
oplossingen te komen. Ook in de inhoudelijke weergave van de heer Cohen kan
ik mij herkennen en herken ik het kabinet.De afweging tussen dynamiek en stabiliteit is inderdaad onderdeel van
een voortdurend proces waarin de vragen en afwegingen aan de orde komen die
de geachte afgevaardigde heeft aangegeven. Het kabinet kiest niet principieel
voor markt of voor overheid, maar wil steeds met open mind kijken, luisteren,
afwegingen maken en gemotiveerde beleidskeuzes doen. Naarmate men verder af
is van de echte markt, is een steeds grotere voorzichtigheid op zijn plaats
waar het gaat om het toepassen van het marktmechanisme. Monopolieposities
of onderwerpen met cultuurhistorische waarden – om maar eens twee zeer
verschillende voorbeelden te geven – kunnen niet uitsluitend door een
eenvoudig marktprincipe worden beheerd. Voor veel andere onderwerpen is de
lijn minder eenvoudig te trekken.Zoals de geachte afgevaardigde terecht zei, het besluit om de markt wel
of niet zijn werk te laten doen – en in welke mate, zo voeg ik eraan
toe – is een politiek besluit. Niet alleen onderwerpen die verder afstaan
van het economische begrip markt vragen om een uitdrukkelijke afweging, ook
als het gaat om onderwerpen die midden in de markt staan, zijn er soms grenzen
gesteld aan het bieden van ruimte aan de werking van de markt. Ook hier moet
dus een afweging plaatsvinden en moet, in de woorden van de geachte afgevaardigde,
de koers in de vaargeul worden bepaald. Marktwerking moet nooit een doel op
zich zijn, maar een middel om te bereiken dat efficiënter en doelmatiger
in gedefinieerde behoeften kan worden voorzien. Daarbij moet steeds de wenselijkheid
van bijvoorbeeld toezicht worden bezien terwijl keuzen voldoende moeten passen
in internationale ontwikkelingen. Men denke hierbij aan besluiten in het kader
van de EU, voorzover ze direct van invloed zijn op ons land.Met deze algemene opmerkingen – dat besef ik – heb ik willen
aangeven dat de regering zich bewust is van de noodzaak om steeds te zoeken
naar het evenwicht tussen dynamiek en stabiliteit. Het is goed te beseffen
dat zulk een evenwicht niet steeds op dezelfde plaats ligt. Het gaat niet
om overheid of markt, maar om een optimale inrichting van onze samenleving.
Juist daarom en omdat het om voor de samenleving vitale belangen gaat, is
het van groot belang dat de besluiten en vooral de afwegingen die daaraan
ten grondslag liggen, duidelijk en open gemaakt worden. De regering tracht
deze in haar beleid inderdaad zo helder mogelijk zichtbaar te maken. Zij is
daarop ook aanspreekbaar.De geachte afgevaardigde de heer Cohen heeft in dit verband gezegd dat
een sterke markt vraagt om een sterke overheid. Als elementen noemde hij rechtsstatelijkheid
in de zin van rechtszekerheid en rechtsgelijkheid, alsmede democratische legitimatie
en een effectieve en efficiënte overheid. Aan zijn opmerkingen over rechtsstatelijkheid
heb ik niet veel toe te voegen. Rechtsstatelijkheid behoort tot de basisbeginselen
van onze rechtsstaat en behoort dus altijd een vaste leidraad te zijn.In het kader van de democratische legitimatie vroeg de geachte afgevaardigde
om het activerend burgerschap op de agenda voor 2000-plus te zetten. Zoals
de geachte afgevaardigde heeft gezegd: democratie vraagt om onderhoud. Ik
wil dus graag aan dat verzoek voldoen, maar ik voeg eraan toe dat het niet
goed zou zijn om steeds te wachten tot na 2000. Burgerschap is een van de
thema's in het kader van de staatkundige vernieuwing. Zo wordt er gekeken
naar de rol van burgers in de diverse besluitvormingsprocedures. Ik noem de
commissie-Scheltema. Bezien wordt op welke wijze een versnelling van dergelijke
procedures mogelijk is om zowel tijdverlies tegen te gaan als tegelijkertijd
de inbreng van burgers te verzekeren.De heer Cohen heeft als derde element de effectiviteit en de efficiency
van de overheid genoemd. Hij noemde in dat verband ook een aantal uitgangspunten
waar de regering het mee eens is. Naar vermogen zullen die ook bij de verschillende
processen gehanteerd worden.Ik kom nu te spreken over een andere grote uitdaging: de verzoening van
economie en milieu en de ruimtelijke inrichting van ons land. Geen economische
groei zonder beslag op het milieu, zo was vroeger de redenering. Ten bate
van economische groei waren wij in het verleden bereid om veel van ons milieu
op te offeren. Ik vraag echter ook aandacht voor de "andersomredenering",
die zeker relevant is: een verantwoorde economische groei kan zeker een bijdrage
leveren aan verbetering van het milieu. Milieubeheer kost geld en gestegen
welvaart biedt kansen voor stijgende milieuzorg.Een goede vorm van samengaan levert de basis voor duurzame ontwikkeling.
Dat is de beleidsinzet van dit kabinet. En er zijn moedgevende resultaten.
Ik noemde al de ontkoppeling tussen economische groei en de uitstoot van de
meeste milieubelastende stoffen. De implementatie van milieumaatregelen is
een belangrijke factor voor deze ontkoppeling geweest. De emissies van een
groot aantal stoffen zijn niet alleen ten opzichte van het brutobinnenlands
product afgenomen, maar ook in absolute zin. Ter illustratie geef ik een paar
voorbeelden. Loodemissie door verkeer is nu nog 10% van die in 1985, lozing
van zware metalen in water door de industrie is gedaald met 69% en de dioxide-emissie
door afvalverwerking is gedaald met 97%. De uitstoot van stoffen die bijdragen
aan aantasting van de ozonlaag bedroeg verleden jaar 15% van de uitstoot in
1990. Natuurlijk is dat nog niet genoeg. Realisatie van de CO2-doelstelling
bezorgt ons inderdaad grote kopzorgen. Daarom levert het kabinet in samenhang
met het bereikbaarheidsplan ten bedrage van 2 mld. voor de komende jaren,
een extra inspanning met een pakket van 750 mln., dat de trekker moet zijn
van een totaal aan extra investeringen in energiebesparing en duurzame energie
van in totaal 3 mld. à 4 mld. Anders gezegd: met de inzet van 3/4 mld.
willen wij een veel grotere totaalinzet realiseren. Onlangs heeft het kabinet
een brief naar het parlement gestuurd, waarin het CO2-actieplan
wordt toegelicht.De heer Schuurman informeerde naar de betekenis van het begrip "duurzaamheid"
in de Troonrede. Daar bedoelen wij mee een duurzame economische ontwikkeling
waarin economische groei, versterking van concurrentiekracht en toename van
werkgelegenheid worden gecombineerd met een beter beheer van ruimte, natuur,
biodiversiteit en vermindering van de milieudruk. De economische groei geeft
ons het fundament voor de kans om kwalitatieve verbeteringen aan te brengen,
ook bij infrastructuur en het gebruik van de schaarse ruimte. De heer Bierman
geef ik meteen toe dat verbeteringen in het ruimtegebruik altijd
moeten worden nagestreefd, ook al zou de bevolking minder sterk toenemen.
Ik heb dan ook met belangstelling kennisgenomen van zijn betoog daarover.Veel van de kwalitatieve verbeteringen die het kabinet wil realiseren,
hebben wij op onze agenda 2000-plus gezet. Dat is de agenda van het kabinet
ter voorbereiding van beleidsbeslissingen die straks moeten worden genomen
en waarop onze opvolgers bij de vorming van een nieuw kabinet en daarna in
belangrijke mate hun eigen keuzes moeten laten volgen. Het is een ambitieuze
agenda, maar er moet in dit land ook nog heel veel gebeuren. Het kabinet werkt
in meerdere opzichten aan een versterking en vernieuwing van het milieubeleid.
Daarbij wordt gestreefd naar realistische milieuplannen, zoals de heer Van
Leeuwen aangaf. Ten eerste het project Milieu en economie, waarin perspectieven
worden geschetst om milieuverbetering en economische groei beter te laten
samengaan. De nota Milieu en economie zal concrete en praktische voorstellen
voor beleid bevatten. Het gaat er daarbij om, zoveel mogelijk win-winsituaties
te gaan benutten. Ten tweede wordt gewerkt aan een beter samengaan van milieu
en ruimtelijke ordening, zodat op basis van een geïntegreerde aanpak
op beide terreinen effectiever beleid kan worden uitgevoerd. Ongeveer over
een jaar kan men hierover een nota tegemoet zien. Nieuwe milieuplannen worden
ook ontwikkeld om de CO2-problematiek aan te pakken. Daarmee zal
onder andere de ontwikkeling en benutting van doorbraaktechnologieën
op energiegebied worden gestimuleerd.De heer Van Leeuwen (CDA):Het is heel goed om dit allemaal te mogen horen in een heel heldere toelichting.
Met "realistische milieuplannen" doelde ik ook op de vraag in hoeverre je
realistisch kunt zijn als je als Nederland sec bezig bent met dit soort plannen.
Enkele collega's hebben gewezen op het mondiale aspect. De kritiek die men
af en toe hoort, is dat in Nederland wat te gemakkelijk wordt gezegd dat wij
aan het milieu voorlopig zelf maar niet te veel doen, omdat het eerst mondiaal
moet gebeuren. Hoe ziet de minister-president deze spanning tussen de nationale
aanpak en het mondiale argument?Minister Kok:Ik denk dat het van groot belang is, ten uiterste de eigen beleidsmogelijkheden
te benutten en te beproeven. Het gaat niet aan om in een land dat zo in de
greep zit van ernstige milieuvraagstukken, ook in verband met de bevolkingsdichtheid
en onze economische inrichting, ons als het ware te verschuilen achter uitsluitend
de internationale invalshoek. Wel is het zo dat wij ook op het internationale
terrein een aantal activiteiten moeten ondernemen. Ik zal een voorbeeld geven
van een invalshoek. De komende maanden zal een studie worden verricht, rekening
houdend met internationaal waarneembare trends, naar de eisen waaraan ons
fiscale stelsel op weg naar de volgende eeuw zal moeten voldoen. Dat is uiteraard
een buitengewoon weerbarstig onderwerp, omdat iedereen er in de Europese Unie
zo zijn eigen opvattingen over heeft. Het is van belang, daarbij als punt
van studie op te nemen een mogelijke verschuiving van directe lasten op arbeid
naar indirecte belastingen. De vraag doet zich voor of zoiets een wezenlijke
bijdrage kan leveren aan een aantal ook in EU-verband levende doelstellingen
op het vlak van werkgelegenheid, milieu en energiebesparing. Denk maar aan
de discussie die ook in dit huis levendig wordt gevoerd over de zogenaamde
ecotaks. Dat betreft de vraag of het wel of niet gewenst en verantwoord is
om in Nederland die weg te gaan, wanneer daarvoor in het Europese kader onvoldoende
draagvlak bestaat. Uiteindelijk is de keuze gemaakt om die weg op basis van
voorgelegde voorstellen te gaan, maar tegelijkertijd leeft zowel in het kabinet
als in de Tweede en de Eerste Kamer de vurige wens om de inspanningen in de
richting van gezamenlijke beleidskeuzen in het Europese verband ook zoveel
mogelijk over de grenzen heen te formuleren. Dan hebben wij het over de mogelijkheden
en de vormgeving van een verdere vergroening van ons fiscale stelsel, ook
met een zwaarder accent op milieuheffingen. Het laatste zeg ik in antwoord
op hetgeen de heer Schuurman hierover heeft gevraagd.Zowel binnen Verkeer en Waterstaat als bij andere departementen worden
thans verdere bouwstenen voorbereid, gericht op het vormen van visie en het
ontwikkelen van strategische keuzes op het samenhangende gebied van ruimte,
economie, milieu, water en mobiliteit. Ik wijs wat dat betreft naar de brief
van het kabinet die op Prinsjesdag is aangeboden onder de titel "versterking
van de ruimtelijke economische structuur, investeren in de toekomst". Ik verwijs
ook naar het project toekomstige Nederlandse luchtvaartinfrastructuur waarover
begin volgend jaar door het kabinet een perspectievennota wordt uitgebracht.Sprekend over de planning en de procedures rond grote infrastructurele
werken, lijkt het mij passend, aandacht te geven aan de opmerkingen die over
dit onderwerp door enkele geachte afgevaardigden zijn gemaakt, onder anderen
door de heer Korthals Altes, de heer Schuyer en de heer Van Leeuwen. De heer
Korthals Altes brak een lans voor een speciale projectwet voor grote infrastructurele
werken, teneinde op slagvaardige wijze knopen te kunnen doorhakken.Slagvaardigheid staat bij dit kabinet hoog in het vaandel. Zodra de noodzaak
daarvoor aanwezig is, is het kabinet bereid, op zeer korte termijn met passende
wetgeving te komen. Ik geef u een illustratie. De reactie op de ramp van 1953
was de Deltawet. Die kwam in 1958 in werking. De Deltawet grote rivieren van
1995 – ik geef graag toe dat die iets minder ingrijpend was maar hij
had toch ook een behoorlijke reikwijdte – stond binnen enkele maanden
in het Staatsblad. Direct daarna is in samenwerking met de andere overheden
aan de uitvoering begonnen. Ere wie ere toekomt, dit was absoluut geen prestatie
van het kabinet alleen. Het parlement deelt daarin evenzeer en niet te vergeten
de Raad van State en de medeoverheden. Mijn conclusie is dan ook, dat als
het echt nodig is – en die urgentie werd met dat hoge water en die zwakke
dijken natuurlijk heel sterk gevoeld – wij allen bereid en in staat
zijn om in het algemeen belang een stap verder te lopen.Ook al kunnen wij over dat specifieke besluitvormingsproces tevreden zijn,
de duur van alle andere besluitvormingsprocedures blijft in de ogen van velen
een probleem. Als voorbeeld waar verbeteringen zijn aangebracht, kan genoemd
worden de Tracéwet, de NIMBY-regeling, de nieuwe Ontgrondingenwet en
de zojuist genoemde algemene wetgeving voor de dijkversterkingen.Het zoeken naar nieuwe mogelijkheden om met behoud van de vereiste zorgvuldigheid
tot versnelling te komen, gaat onverkort door. Slagvaardigheid behoeft echter
niet per se te leiden tot een keuze voor speciale projectwetten. Bij brief
van 17 april 1996 – nu een halfjaar geleden – aan de Tweede Kamer
heeft het kabinet zijn standpunt bekendgemaakt met betrekking tot de besluitvorming
over grote projecten. Voor een efficiënte en gestroomlijnde besluitvorming
zijn een heldere fasering en het verkrijgen van een zo breed mogelijk maatschappelijk
draagvlak vanaf een zo vroeg mogelijk moment, de belangrijkste noties. Een
maand geleden is een groot aantal schriftelijke vragen van de Tweede Kamer
beantwoord en binnenkort zal daar het debat over het kabinetsstandpunt plaatsvinden.
De minister van VROM heeft de Tweede Kamer verzocht, de motie-Hofstra c.s.
aan te houden tot dat moment. Ook mij lijkt dat debat een meer aangewezen
moment om van gedachten te wisselen over de diverse vragen en knelpunten die
aan een projectwet zijn verbonden. Ik zou dan ook graag voor het antwoord
op de door de heer Korthals Altes gestelde vraag naar die behandeling op dat
moment willen verwijzen.Voorzitter! Dit brengt mij bij een aantal nadere opmerkingen over het
onderdeel werkgelegenheid in relatie tot sociaal beleid en een enkel aspect
van het inkomensbeleid. Ik heb al eerder gezegd, dat de werkgelegenheid in
Nederland sterk groeit. In 1997 bereiken wij waarschijnlijk al de in het regeerakkoord
voorziene 350.000 banen erbij in vier jaar. Maar het is goed om iedereen die
zegt dat wij dus klaar zijn met ons werk, te laten beseffen dat dit geen einddoel
was en is. Vergeleken met het buitenland is de groei van onze werkgelegenheid
inderdaad hoog. In 1996 laat Nederland een groei zien van naar verwachting
1,8%. In Europa als geheel is dat cijfer 0,1%. Dat is een zeer markant verschil.
Maar het arbeidsaanbod groeit bij ons ook veel sneller dan elders en de participatiegraad –
de omvang van de arbeidsdeelname – is in Nederland nog steeds onder
het Europees gemiddelde. Wij hebben dus veel in te halen en op te vangen.
Zorgelijk is het dat zodoende de werkloosheid bij lange niet even snel daalt
als dat de werkgelegenheid stijgt. Toch zijn er, ook wat de werkloosheid betreft,
enkele bemoedigende signalen, zoals een daling bij de langdurige werkloosheid
van 26.000 personen in een jaar. Die daling met 26.000 personen moeten wij
zien in het licht van het feit dat nog altijd 223.000 personen, dus bijna
het tienvoudige, langdurig werkloos zijn. Onze samenleving kan en mag het
zich in onze ogen niet permitteren om te grote aantallen werklozen, gedeeltelijk
arbeidsongeschikten en andere categorieën werkzoekenden langdurig aan
de kant te laten staan.Zoals ik al zei, is in de buitenlandse media veel aandacht voor de sterke
werkgelegenheidsgroei in ons land en het daaraan ten grondslag liggende beleid.
De kernelementen heb ik genoemd en ik meen met verwijzing daarnaar nu te kunnen
volstaan. Wel wil ik nog reageren op een vraag van de heer Holdijk. Hij vroeg
of de absolute daling van het aantal uitkeringen het signaal of het symbool
is van een duurzame ontwikkeling, van een duurzame ommekeer. Voorzitter! Het
aantal personen onder de 65 jaar met een uitkering is vorig jaar inderdaad
voor het eerst gedaald. Naar verwachting zet deze ontwikkeling zich dit jaar
en volgend jaar door. De prognose is per saldo een afname van het aantal personen
met een uitkering van 110.000 in drie jaar. De daling van drie achtereenvolgende
jaren kan dus niet als een incident worden beschouwd, maar in hoeverre er
sprake zal zijn van een verdere duurzame daling van het aantal uitkeringen,
zal naast de beleidsmatige inspanningen om de werkgelegenheid te bevorderen,
ook afhankelijk zijn van de economische ontwikkelingen. Zoals bekend hebben
wij die maar ten dele in de hand. In het laatst verschenen Centraal economisch
plan heeft het CPB een scenario opgesteld voor de periode tot het jaar 2000.
In een behoedzaam scenario is sprake van een beperkte stijging van het aantal
uitkeringen met 15.000 ten opzichte van 1996. In een gunstig scenario daalt
het aantal met meer dan 100.000. Hiermee is ongeveer de bandbreedte aangegeven
en aan de hand van deze gegevens kan men zien wat ons verwachtingspatroon
is. Vervolgens is het een kwestie van beleid om het maximale uit de mogelijkheden
te halen.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! In de Tweede Kamer is al een paar keer uitgebreid gediscussieerd
over het zich vastleggen op cijfers. Wat valt mij nu op? Dat is dat het kabinet
niet bereid is zich hard te binden aan de CO2-doelstelling. Ik
ontken niet dat er inspanningen zijn gepleegd, maar de doelstelling wordt
niet gehaald en het kabinet bindt zich daar niet meer aan. Die houding is
gesanctioneerd door de coalitiepartijen. Iets dergelijks geldt ook als het
gaat om de langdurige werkloosheid. Die werkloosheid willen wij beneden een
bepaald niveau hebben.Het kabinet bindt zich wel nadrukkelijk aan bijvoorbeeld de EMU-doelstelling
of de doelstelling ten aanzien van het financieringstekort. Wat mij nu zo
intrigeert is, dat met betrekking tot die laatste doelstellingen het beleid
hard in de hand gehouden wordt, maar het beleid ten aanzien van de eerdergenoemde,
belangrijke doelstellingen niet. Dat begrijp ik niet. Misschien wil de minister-president
hier nog iets over zeggen.Minister Kok:Voorzitter! De CO2-doelstelling is door het kabinet niet losgelaten.
Wij hebben wel in alle duidelijkheid aangegeven, dat er beperkingen zijn gesteld
aan het op eigen kracht kunnen realiseren van die doelstelling op de gestelde
termijn. Ook is aangegeven waarom die beperkingen zijn gesteld. Door sommigen
is deze houding gezien als een uiting van zwakte. Sommigen zeiden eigenlijk:
Daar heb je ze weer, de lamlendigheid slaat ze alweer in de benen. Anderen
zeggen: Het is maar goed dat dit eerlijk wordt gezegd en dat vervolgens, met
de onderkenning dat het buitengewoon moeilijk zal zijn om die doelstelling
te realiseren, al het mogelijke wordt gedaan om met het beleid tot uitdrukking
te brengen dat als het doel onverhoopt niet gehaald wordt, wel wordt getracht
dat zo dicht mogelijk te bereiken, wetende dat het hierbij niet alleen gaat
om de vraag hoeveel de overheid hiervoor op tafel legt. Soms wordt de discussie
heel snel tot die vraag teruggebracht. Echter, er zijn hier ook beleidsinspanningen
en verantwoordelijkheden aan de orde die een breed draagvlak in de samenleving
nodig hebben. Dit is slechts mijn aanloop op het antwoord op de vraag. Vervolgens
wil ik op de vraag zelf komen.De heer De Boer (GroenLinks):Lamlendigheid heb ik het kabinet nooit verweten.Minister Kok:Ik richtte mij daarmee niet tot u, maar een dergelijke opmerking hoort
men wel eens.De heer De Boer (GroenLinks):Ik vind wel dat niet alles uit de kast wordt gehaald om de doelstelling
te halen. U parafraseert door te spreken van al het mogelijke of van alles
binnen het mogelijke. Maar de grenzen zijn natuurlijk te verleggen. Ten aanzien
van de doelstellingen voor de EMU en het financieringstekort hebt u de grenzen
ook verlegd, overigens ten koste van heel veel, maar daar kom ik nog wel op
terug. Op dit punt is echter geen sprake van verlegging van de grenzen. Er
is een gradatie aan verschil. Waarom die gradatie aan verschil er is, snap
ik niet.Minister Kok:Straks zal ik iets zeggen naar aanleiding van de opmerkingen over de werkgelegenheid,
maar ik wil eerst nog een woord wijden aan de CO2-doelstelling.
Die doelstelling is niet losgelaten. Ieder uur van de dag moeten wij gezamenlijk
nagaan wat de additionele voorstellen of mogelijkheden zijn om dichter, respectievelijk
volledig bij het gestelde doel te komen. Het doel is dus niet losgelaten.
Er is klare wijn geschonken over de mate waarin wij thans bezig zijn dat doel
te realiseren, over de mate waarin het mogelijk lijkt dat doel werkelijk geheel
binnen te halen en over wat er nodig is om hierbij het momentum niet te verliezen.
Daarover vindt in alle openheid en helderheid een publiek maatschappelijk
debat plaats. Het gaat dus niet ten koste van de doelstelling. Ik kom straks
nog over de werkgelegenheid te spreken.De heer De Wit (SP):De minister-president koppelt de daling van het aantal uitkeringen aan
de economische groei en de stijging van de werkgelegenheid. Ik wijs er echter
op dat mensen ook eenvoudigweg geen uitkering meer krijgen vanwege de maatregelen
die dit kabinet en ook voorgaande kabinetten hebben genomen voor aanscherping
van de normen voor de WAO en de WW. Mensen kunnen daardoor minder makkelijk
in de WAO komen. Door de aanscherping van de toelatingseisen tot de WW zijn
er ook een aantal mensen die hiervoor niet meer in aanmerking komen. De ziektewetcijfers
zijn door de gedeeltelijke twee-zeswekenmaatregel uitermate moeilijk te traceren.
Met andere woorden: wat zegt dat cijfer dan nog? Daarmee is bijvoorbeeld nog
niet gezegd dat mensen minder arbeidsongeschikt zijn of minder recht zouden
hebben op een uitkering. Het is gewoon het gevolg van het aanscherpen van
de normen.Minister Kok:Dat is een misverstand. Het cijfer zegt niets meer en niets minder dan
dat de verhouding tussen het aantal mensen met betaalde arbeid en het aantal
mensen dat niet in staat is betaalde arbeid te verrichten en dat op welke
sociale uitkering of voorziening dan ook is aangewezen, structureel is veranderd.
Deze trendbreuk is kortgeleden ingezet. Natuurlijk hebben er binnen bepaalde
sociale regelingen wijzigingen plaatsgevonden, soms om financiële doelstellingen
te realiseren en soms ook nadrukkelijk om de activerende werking van het sociale
stelsel meer gestalte te geven: bescherming voor wie dat nodig heeft en activering
voor wie langs die weg sneller tot een actieve bijdrage in staat is. Door
de samenloop van factoren is deze structurele verandering in het verhoudingscijfer
tot stand gekomen. Daardoor kunnen wij ook weer de koppeling tussen lonen
en uitkeringen toepassen en krijgen wij geleidelijk aan de wind van pal in
het gezicht nu een beetje in de rug.De heer De Wit (SP):Desalniettemin is de situatie, gezien vanuit de uitkeringshoek, verslechterd.
Dat er minder uitkeringen zijn, is dus maar een gedeelte van het beeld. Dat
betekent immers niet dat mensen minder problemen hebben met arbeidsongeschiktheid,
werkloosheid, enzovoorts.Minister Kok:Daarmee komt de heer De Wit op microsituaties. Er zijn tal van mensen
met een sociale uitkering die als resultaat hiervan weer kunnen profiteren
van toepassing van de koppeling. Daar gaat het dus beter mee. Er zijn honderdduizenden
mensen over de jaren heen die weer werk kunnen verrichten en die als gevolg
daarvan een betere inkomenspositie hebben. Achter dat macrobegrip gaan heel
veel verschillende individuele omstandigheden schuil, maar dat alles neemt
niet weg dat het verhoudingscijfer tussen werkenden en niet-werkenden een
indicator is van het slagen van niet alleen het economisch beleid maar ook
het sociaal beleid.Daarmee kom ik op het cijfer van de werkgelegenheid. Hoewel de EMU-criteria
niets zeggen over de hoogte van de werkgelegenheid, heeft het kabinet zich
bij zijn aantreden duidelijk gericht op een totaal beleidspakket, inclusief
de toepassing van lastenverlichting, om een resultaat van 350.000 binnen te
varen. Dat weten wij ruim voor de tijd te realiseren; hier gaat de parallel
met de EMU dus wel op. Daarnaast is er het andere weerbarstige probleem dat
uitvoerig in de Tweede Kamer is besproken, namelijk hoe binnen de ondanks
de goede prestaties nog veel te hoge werkloosheid een oplossing kan worden
gevonden om de vastgeroeste langdurige werkloosheid los te krijgen. Die is
soms vastgeroest omdat mensen nog niet altijd volledig gemotiveerd zijn, maar
soms ook omdat de werkgever geneigd is om eerder iemand te nemen die vers
van school komt of iemand die net even van baantje verandert dan een langdurig
werkloze. De additionele werkgelegenheid is in dat opzicht, naast de lastenverlichting
met het oog op het goedkoper maken van de laagstbetaalde arbeid, een van de
instrumenten.De heer Van Leeuwen vroeg naar een analyse over het nut en de doelmatigheid
van de zogenaamde Melkertbanen. Inmiddels zijn meer dan 10.000 mensen in zo'n
baan aan het werk, gecreëerd in het kader van de regeling extra werkgelegenheid
voor langdurig werklozen (Melkert 1). Daarnaast zijn er nog eens 5000 banen
in de experimenten (Melkert 2). Dat geeft aan dat voor 10.000 plus 5000 mensen
een einde is gekomen aan een periode van inactiviteit. Van zeer veel gevallen
moet worden gezegd dat die inactiviteit niet meer zou zijn doorbroken. Het
gaat om mensen die langer dan één jaar werkloos waren en voor
wie de kans dat ze op eigen kracht weer aan de slag zouden komen gering was.
Voor de invulling van die banen zijn nadrukkelijk die sectoren gekozen die
tegemoetkomen aan een cumulatie van maatschappelijke problemen in de
grootstedelijke gebieden. Ook in de zorgsectoren is de toename van werkgelegenheid
zichtbaar geworden. Met de inzet van die extra banen komt meer tijd vrij voor
de zorg voor de patiënt.Voor deze banen mag geen directe vraag zijn vanuit de markt. De vraag
naar deze banen vanuit de maatschappij is echter wel degelijk groot te noemen.
Ook dat is een voorbeeld van de grenzen aan de markt. Vanzelfsprekend zijn
er de nodige maatregelen genomen om verdringing te voorkomen, respectievelijk
in haar omvang te beperken. Enige verdringing bij die extra werkgelegenheidsimpuls,
voorzover het gaat om de experimenten met een tijdelijke inzet van uitkeringsgelden,
is evenwel onvermijdelijk. Wij moeten dat in onze ogen op de koop toe nemen.
Het alternatief is namelijk een grote groep werklozen die van werk is uitgesloten,
die terugvalt op het sociaal isolement of daarin blijft. In veel gevallen
is ook criminaliteit een alternatief om uit die uitzichtloze positie te komen.
Ook dat komt voor, zonder te willen generaliseren.Over de verwijzing naar het rapport van de Algemene Rekenkamer over gesubsidieerd
werk kan worden gemeld dat daarin geen opmerkingen zijn gemaakt over het nut
en de doelmatigheid van de regelingen. Wel zijn er opmerkingen gemaakt over
de procedures en zaken van toetsing en verdringing.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik ben heel blij met deze toelichting. Ik heb nadrukkelijk
willen aangeven dat mijn fractie dit idee heel sympathiek vindt. Daarom moet
dat op alle mogelijke manieren voortgang kunnen hebben. Wel moet er voortdurend
worden gekeken naar het nut en de effectiviteit. Vorige week stond in de krant
dat de Melkertbaan er voor een aantal mensen toe leidt dat men in feite netto
minder besteedbaar inkomen heeft. Ik moet daarmee oppassen, want anders zou
ik van de minister-president wellicht ook de opmerking krijgen dat ik bezig
ben met borrelpraat. Ik heb echter met nadruk willen aangeven dat deze kwalificatie
mij teleurstelde, want er zijn meer mensen die opmerkingen hebben gemaakt
over de noodzaak om deze kwestie goed te blijven doorlichten. Mijn fractie
heeft dus geen probleem met het doorgaan met dit experiment, maar er moet
voortdurend worden gemeten of het goed gaat. Daarbij gaat het om de verdringing
en om het inkomenseffect voor de mensen die erbij zijn betrokken.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Het probleem met de antwoorden van de minister-president,
zowel wat betreft de uitkeringen – daar kom ik nog op terug –
als wat betreft de Melkertbanen, is dat ze waar zijn, maar op een gegeven
moment niet meer. Ik zal dat uitleggen voor de Melkertbanen. Ik zit middenin
de uitvoering van de banenpool en de Melkertbanen. Als startsituatie, om mensen
te activeren vanuit het langdurig werkloos zijn, is sprake van een effectief
middel. Na één, twee jaar komt de situatie heel anders te liggen.
Mensen zijn dan uit de werkloosheidssituatie weg. Ik geef een voorbeeld van
een museum. Daar werken WSW'ers met een vast arbeidscontract, een redelijk
salaris en een pensioen. Daar werken banenpoolers, zonder die voorzieningen.
Daar werken mensen met een Melkertbaan en JWG'ers. Ze doen allemaal precies
hetzelfde werk. Ze zijn allemaal suppoost of depotbeheerder. Een jaar, anderhalf
jaar, gaat het goed. De mensen worden geactiveerd. Ze zijn blij dat ze in
een aardige omgeving aan het werk zijn. Dan gaat het echter mis, op twee manieren.
Er ontstaat veel onvrede over al die verschillen en het maar blijven zitten
op een bepaald niveau. Daarnaast kunnen de mensen, omdat ze actiever zijn
geworden, meer doen. Ze zouden een andere, zwaardere taakstelling kunnen krijgen,
maar dat houdt de regelgeving tegen. Melkertbanen moeten echt op loonschaal
1, misschien 2, halverwege, worden ingeschaald. Als die mensen meer willen
doen, als wij hun taakstelling zwaarder willen maken, dan komen wij in de
problemen met de regelgeving, want het mag niet. Na anderhalf jaar ontstaat
dus een groot probleem. Doorstroming is er nauwelijks. Het is de vraag hoe
je dat probleem oplost.Minister Kok:Voorzitter! Uit de vragen van de heren Van Leeuwen en De Boer komen enkele
knelpunten naar voren. In de eerste plaats is er de pijnlijke ervaring dat
men er soms niet eens financieel op vooruitgaat of zelfs een lichte aderlating
moet ondergaan. Dat komt voor. Desondanks is de animo voor Melkertbanen groot,
hoewel er hier en daar uitzonderingen zijn. Het is altijd lastig, te generaliseren,
maar naar mijn stellige overtuiging heeft dit ermee te maken dat alleen al
die vorm van participatie zeer veel mensen de gelegenheid geeft sociale contacten
te ontwikkelen, er weer bij te horen. Men krijgt het gevoel weer perspectief
te hebben op iets daarna. Ook dat komt voor. De heer De Boer geeft met voorbeelden
aan dat er situaties zijn waarin het na één of anderhalf jaar
meer problematisch wordt. Het is goed om bij het doormeten van het beleid
terzake en ook bij het naast elkaar leggen van de ervaringen – dit geldt
ook voor het onderling overleg tussen regering, Eerste Kamer en Tweede Kamer –
hier goed over door te praten. De inzichten en ervaringen moeten geïnventariseerd
worden, waarna nagegaan moet worden op welke wijze er verbetering kan worden
aangebracht in de knelpunten. De hoofdinvalshoek daarbij moet zijn, om vermijdbare
problemen weg te nemen. Het gaat er vooral om dat de doorstroommogelijkheden
verbeterd worden, hoewel er in de praktijk op dit punt al mogelijkheden zijn.
Ik heb overigens geen van beide geachte afgevaardigden horen zeggen dat er
een halt toegeroepen moet worden aan dit fenomeen.Een zekere verdringing is onvermijdelijk. Soms hoor je in kringen van
ondernemers maar ook elders hierover opmerkingen. Zolang de markt niet in
voldoende mate, naast de extra banen die thans worden geschapen in de vorm
van laagbetaald werk, perspectief voor langdurig werklozen biedt, moeten wij
hieraan blijven werken. Ik wijs erop dat er met een begerig oog naar de Nederlandse
ervaringen wordt gekeken. Het buitenland ziet niet alleen de extra banen in
Nederland aan de bovenkant van een moderne economie, maar ook deze arbeidsmarkt-
en werkgelegenheidsresultaten. Het totale pakket moet bezien worden. Op basis
van de ervaringen moet de werkwijze verbeterd worden.De heer De Boer (GroenLinks):Bij de uitvoering van de Melkertbanen hebben wij gemerkt dat er een zeer
grote groep mensen dit werk zou moeten doen, maar dat er eigenlijk te weinig
werk voor is. Wij hebben de grootste moeite gehad om takenpakketten op te
stellen op de loonschalen 1 en 1,5, hooguit 2 bij de overheid.
Dat werk is er nauwelijks meer. De omvang van de categorie mensen die wij
daarvoor in aanmerking willen laten komen, is vele malen groter dan de hoeveelheid
taken die wij op dat terrein in banen kunnen onderbrengen. Dat is het grootste
probleem. De doelgroep is veel groter dan taakstellingen op het niveau van
de Melkertregeling. Het invullen van die taakstelling is ook nog een groot
probleem. Het gaat om zeer, zeer laaggeschoold werk.Minister Kok:Ik sluit allerminst uit dat uw waarneming op het genoemde microniveau
juist is. Wellicht wordt die waarneming gesteund door informatie die op een
breder terrein is opgedaan. Ik sluit dat allerminst uit. Ik leg daar echter
een andere waarneming naast. In grote delen van het land is de behoefte aan
additionele plaatsen en dus aan mensen om die plaatsen in te vullen, groot.
Ik heb de sectoren genoemd. In het openbaar toezicht en op onderdelen van
de zorgsector blijft zeer veel werk liggen, omdat een en ander via de reguliere
mechanismen onvoldoende van de grond komt. Het is niet alleen van groot belang
om de voortgang van dit onderdeel van het arbeidsmarkt- en werkgelegenheidsbeleid
een kans te geven, maar ook om grote aandacht te besteden aan de evaluatie.
Met elkaar moet bezien worden op welke wijze verdere verbeteringen mogelijk
zijn.De heer De Boer (GroenLinks):U gaat langs de kwintessens van mijn vraag heen.Minister Kok:Ik probeer mijn kwintessens ernaast te leggen, namelijk dat er meer aan
de orde is.De heer De Boer (GroenLinks):Het kan aan de communicatie liggen, maar dat probleem zal ik proberen
op te lossen. De kernvraag is wat al die mensen moeten gaan doen. Bij de functieomschrijving
van bijvoorbeeld stadswachten of museumpersoneel stuit je al op problemen.
Als dit simpele werk wordt onderworpen aan een functiewaardering, dan komen
wij bij de overheid al uit op loonschaal 2 of 3. Dus moet er van alles van
dit werk "afgepeld" worden. Wij komen in conflict met de voorgeschreven regeling,
dat de schaal niet hoger dan 1,5 mag zijn. Dat is een probleem dat gewoon
door onze systematiek wordt veroorzaakt.Minister Kok:Dat spanningsveld moet dan goed worden benoemd. Wij moeten proberen, daarvoor
oplossingen te vinden. De bestaande mechanismen en regelingen staan het optimaal
inzetten van dit instrument kennelijk in de weg. Niet alleen moet naar de
effectiviteit van dit instrument worden gekeken, maar ook naar de deugdelijkheid,
ook op langere termijn. Er is, of het nu om de overheid of om het bedrijfsleven
gaat, veel eenvoudig werk "weggerationaliseerd" of "wegonderhandeld". Vele
regelingen en afspraken zijn zodanig vormgegeven dat voor het werkelijk eenvoudige
werk voor mensen met een lage opleiding of met weinig werkervaring, weinig
praktische mogelijkheden zijn. Als er op dat punt verbeteringen tot stand
kunnen worden gebracht, zal het kabinet dat zeker op een positieve en open
manier tegemoet treden. Dat kan wel hier en daar wat spanning opleveren met
de onderhandelingspartners, maar dat is bekend.Voorzitter! Ik had mij voorgenomen om op het onderdeel nabeschouwing sociale
wetten niet al te uitvoerig in te gaan. Ik heb met belangstelling kennisgenomen
van enkele opmerkingen in eerste termijn over de wijze waarop moet worden
teruggezien op enkele door dit kabinet voorgestelde wetten die door de Tweede
en Eerste Kamer zijn aanvaard. Het kabinet gaat natuurlijk niet voorbij aan
signalen die betrekking hebben op nadelige effecten van wijzigingen van de
ziekte- of arbeidsongeschiktheidsregelingen. De ziekteregeling is niet zo
lang geleden ingevoerd. Voorstellen inzake de arbeidsongeschiktheid zijn juist
deze week ter afronding in de Tweede Kamer aan de orde. Als er sprake is van
onvoorziene of onbedoelde neveneffecten als gevolg van nieuw ingevoerde wetgeving,
is het de taak van het kabinet – en niet alleen van de Kamer –
om de vinger aan de pols te houden. Bezien moet worden waaruit die effecten
en eventuele additionele maatregelen moeten bestaan. Ik laat het bij deze
nabeschouwing.Ik reageer wel op een enkele opmerking over de flexibilisering en de uitzendkrachten.
De heer Schuurman stelde dat de ontwikkelingen met betrekking tot flexibilisering
van arbeid er niet toe moeten leiden dat de positie van de werknemer zodanig
wordt verzwakt, dat hij of zij daardoor als mens nog slechts in functie staat
van zijn of haar arbeid. In de nota Flexibiliteit en zekerheid heeft het kabinet
aangegeven dat de vernieuwing van het arbeidsrecht moet bijdragen aan het
tot stand komen van een nieuw evenwicht tussen partijen op de arbeidsmarkt,
waarbij flexibiliteit voor de werkgever en zekerheid voor de werknemer hand
in hand gaan. Immers, slechts arbeidsverhoudingen die evenwichtig, bestendig
en flexibel zijn, kunnen naar het oordeel van het kabinet de kern vormen van
een concurrerend, maar ook sociaal verantwoord arbeidsbestel.De heer Batenburg maakte een opmerking over uitzendbureaus. Het toenemend
gebruik van die bureaus is een ontwikkeling die past binnen de eerder door
mij omschreven ontwikkeling van toenemende flexibilisering. Ik wil hier geen
waardeoordeel aan verbinden. Wel heeft het kabinet gemeend dat ook voor dit
soort werk waarborgen in het arbeidsrecht dienen te worden opgenomen voor
een evenwichtige ontwikkeling door de uitzendovereenkomst te duiden als een
arbeidsovereenkomst tussen uitzendbureau en uitzendkracht. De hoogte van de
lonen is en blijft een zaak van sociale partners. Ik wijs er daarbij op dat
uitzendkrachten sociaal verzekerd zijn.De heer Van Leeuwen vroeg of de regering kan toezeggen om, waar nodig,
gemeentebestuurders een zetje in de goede richting te geven bij schuldhulpverlening.
Veel gemeenten zijn momenteel zeer actief in het vormgeven van het eigen armoede-
en schuldenbeleid. Dat blijkt onder meer uit de vele eigen nota's die gemeenten
uitbrengen over die onderwerpen en uit de belangstelling voor de "Handreiking
lokale integrale schuldhulpverlening" die is uitgebracht door het landelijk
platform, bestaande uit VNG, DIVOSA, de Nederlandse vereniging voor het volkskrediet
en de Vereniging van ondernemingen in de gepremieerde en gesubsidieerde sector.De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid bespreekt deze onderwerpen
met regelmaat in het bestuurlijk overleg met de VNG. Overigens
zou het kabinet spoedige afhandeling van het wetsvoorstel Schuldsanering natuurlijke
personen door deze Kamer, zodra de minister van Justitie de nadere vragen
van uw Kamer heeft kunnen beantwoorden, zeer op prijs stellen.De heer Van Leeuwen (CDA):Omdat de minister-president dit onderwerp zelf noemt, denk ik dat ik erop
mag attenderen dat vorige week door twee collega's van mij vragen zijn gesteld
naar aanleiding van een verhaal in een dagblad. Daarin verweet de minister
van Sociale Zaken deze Kamer dat zij de schuldsanering tegenhield door de
behandeling van de Faillissementswet. Uit het antwoord dat inmiddels is binnengekomen,
is duidelijk geworden dat het wachten is op het ministerie van Justitie. Ik
meen dat het juist is, dat even sterk te beklemtonen.Minister Kok:De boodschap is goed verstaan. Er wordt aan gewerkt.De heer De Boer stelde een vraag over de invoeringskosten van de nieuwe
ABW. In antwoord daarop zeg ik het volgende. De VNG heeft een eigen onderzoek
laten verrichten naar de invoeringskosten van de nieuwe ABW. Volgens dat onderzoek
bedragen de eenmalige invoeringskosten van die ABW 200 mln., terwijl voor
de gemeenten 50 mln. beschikbaar is gesteld. De minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid en de VNG hebben afgesproken dat een contra-expertise wordt
verricht naar de invoeringskosten om vast te stellen in hoeverre de 200 mln.
inderdaad is toe te rekenen aan de nieuwe Algemene bijstandswet. De uitkomsten
van die contra-expertise zijn op korte termijn, begin januari, bekend. Op
grond van die contra-expertise zal het kabinet de zaak nader onder ogen zien
en nadere besluiten nemen.De heer De Boer en de heer De Wit stelden een vraag over de Wet boeten
en maatregelen. De invoering van de Wet boeten en maatregelen is voor sociale
diensten niet te behappen, aldus de heer De Boer. Een jaar uitstel is wenselijk.
Verder zei hij dat het invoeringsbudget te laag is. Daarop geef ik het volgende
antwoord. De Wet boeten en maatregelen is voor de uitvoerders van de sociale
verzekeringen op 1 augustus al ingevoerd. Voor de gemeenten is op hun verzoek
een uitzondering gemaakt, namelijk invoering per 1 januari aanstaande. De
reden daarvan is de samenloop hiervan met de invoering van de nieuwe ABW.
De VNG heeft te kennen gegeven dat ook 1 januari een moeilijke datum is en
dat het budget voor de invoeringskosten krap is. Minister Melkert en de VNG
zijn zowel over de datum als over het invoeringsbudget nog in overleg. De
afronding daarvan wordt binnenkort verwacht.De heer De Wit verwees naar de berekening van het GAK Alkmaar inzake de
effecten van de Wet boeten en maatregelen. Gelukkig zei hij er meteen bij,
dat minister Melkert deze cijfers heeft bestreden. De Wet boeten en maatregelen
is op het gebied van de sociale verzekeringen nog geen halfjaar in werking.
Wij zullen de werking van die wet evalueren. Zo'n evaluatie kan plaatsvinden
als wat meer ervaring met die wet is opgedaan.Dan ga ik in op een belangrijk onderwerp dat de heer Hendriks aansneed,
de leeftijds- en arbeidsproductiviteitskwestie.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Ik wil even terugkomen op de Wet boeten en maatregelen, want
dit antwoord is wel heel kort.Ik heb geprobeerd aan te geven, dat de problematiek bij de sociale diensten
ernstig is. De minister deelt nu mee dat hierover overleg wordt gevoerd. In
de afgelopen week heeft hierover, als ik goed ben geïnformeerd, inderdaad
overleg plaatsgevonden. Het is echter toch de vraag of het kabinet nu geen
daad moet stellen. De problemen bij de sociale diensten zijn groot. Ik zal
het niet hebben over de sociale dienst waarvoor ik verantwoordelijk ben, want
die is zo ongeveer ingestort. De gemeente Rotterdam bijvoorbeeld komt niet
verder dan het rechtmatig uitvoeren van de nieuwe ABW, maar van de feitelijke
doelstelling van de nieuwe ABW – met mensen trajecten opzetten –
komt nog geen spat terecht. Daar hebben echt heel veel sociale diensten de
grootste moeite mee. De uitvoering van de nieuwe ABW kost anderhalf tot twee
keer zoveel tijd als de uitvoering van de oude Algemene bijstandswet. Daardoor
is er een groot probleem met de personele bezetting. De gemeenten hebben daar
doorgaans geen geld voor. Zij hebben het er in ieder geval nog niet voor uitgetrokken.
En daar komt nu de Wet boeten en maatregelen overheen. Ik voorspel dat die
het komende halfjaar bij de sociale diensten, een enkele uitzondering daargelaten,
niet wordt uitgevoerd, echt niet. De sociale diensten komen daar niet aan
toe.Is het dan redelijk dat het kabinet gewoon doet alsof er niets aan de
hand is en het toch laat doorgaan? Straks krijgen wij allerlei gezeur omdat
het niet gebeurt. Dan moet het ministerie gaan sanctioneren. Dat zal het niet
zo strak doen en dan krijg je een heel mistig land: controleren en sanctioneren
wij nou wel of niet? Is het niet veel beter, nu ruimte en rust bij de sociale
diensten te creëren en de invoering een halfjaar uit te stellen?Minister Kok:Het punt is helder. Ik neen aan dat het, gelet op het gegeven antwoord,
wel duidelijk zal zijn dat ik geen ruimte heb om daar een bevestigend antwoord
op te geven. De heer De Boer kan ervan verzekerd zijn dat minister Melkert
dit serieus beziet. Ik zeg ook graag toe dat wij, mede naar aanleiding van
de signalen die hij ook hier in deze vergadering uitzendt, naar mogelijkheden
zullen zoeken om zo snel mogelijk nog een tussentijdse informatie te hebben
ten behoeve van het kabinet over de voortgang en de gevolgen daarvan voor
de verdere voornemens. Verder kan ik niet gaan.De heer De Boer (GroenLinks):Over vijf weken is het januari.Minister Kok:Dat klopt.Voorzitter! De heer Hendriks heeft vragen gesteld over de relatie tussen
leeftijd en arbeidsproductiviteit. De onderzoeken waarom gevraagd wordt, zijn
voorhanden. Ik noem allereerst "meerjarig, minderwaardig?", een onderzoek
naar de invloed van leeftijd op productiviteit en beloning. Voorts noem ik
het Centraal economisch plan 1995. Het is overigens, anders dan de vragensteller
suggereert, niet aan de overheid om de conclusie te trekken dat oudere werknemers
een lagere functie en een lager salaris zullen moeten aanvaarden. Leeftijdsbewust
personeelsbeleid is de verantwoordelijkheid van de arbeidsorganisatie. Van
een dergelijk beleid kan demotie onderdeel uitmaken, maar ook scholing
en arbeidsomstandighedenbeleid. De Stichting van de arbeid voert dit najaar
overleg over het thema "ouderenbeleid en scholing". De uitkomsten van het
overleg ziet het kabinet met heel veel belangstelling tegemoet. Het kan misschien
ook onderdeel uitmaken, ten minste procedureel, van het najaarsoverleg dat
over enkele weken plaatsvindt.Voorzitter! Ik wil nog een enkele opmerking maken over de AOW en de pensioenproblematiek.
De heer Van Leeuwen stelde in zijn bijdrage dat het kabinet geen extra inspanning
levert voor de oplossing van een aantal structurele problemen die verband
houden met de sociale zekerheid in bredere zin. Als voorbeeld noemde hij de
nota Werken aan zekerheid. Juist met die nota Werken aan zekerheid geeft het
kabinet aan, zich te buigen over de oplossingen voor structurele problemen.
Wat de sociale zekerheid betreft, heeft het kabinet zich conform het regeerakkoord
gebogen over vereisten, waaraan een stelsel van sociale zekerheid in de toekomst
moet voldoen. Daarbij kwam het kabinet tot de conclusie dat met de huidige
maatregelen een solide basis voor het stelsel wordt gelegd.Daarmee is het stelsel natuurlijk niet af. Er is echter geen noodzaak
tot een fundamentele herziening van het stelsel. Aanpassingen van het stelsel
zijn noodzakelijk op terreinen als de financiering van de oudedagsvoorziening,
de individualisering, de flexibilisering en de verdere activering. Op die
punten heeft het kabinet bouwstenen en aanzetten geleverd voor het nadenken
over nieuw beleid. Hierover is nu ook advies gevraagd aan de Sociaal-economische
raad. Op het punt waar haast is geboden, te weten het veiligstellen van de
AOW, heeft het kabinet wetgeving aangekondigd. Op de overige terreinen is
meer ruimte voor de dialoog met de samenleving.Bij monde van minister Melkert heeft het kabinet vorige week bij het mondeling
overleg over onder andere de nota Werken aan zekerheid toegezegd, de mogelijkheden
van het coalitievoorstel voor een bufferfonds dat moet worden gevoed uit de
economische groei, nader te bestuderen. Minister Melkert heeft dat idee in
het mondeling overleg interessant maar incompleet genoemd. Het incomplete
schuilt in zijn benadering vooral in de impliciete posterioriteit van andere
urgente doelstellingen van het beleid. Bij die nadere bestudering zal ook
de vraag aan de orde komen of een dergelijk bufferfonds, waarvan de middelen
uitsluitend in staatsobligaties worden belegd, een aftrekpost vormt voor de
berekening van de staatsschuld.De heer Van Leeuwen heeft gevraagd: waarom laat de regering de regeling
voor aanvullende pensioenen zonder die aan te tasten, niet gewoon daar waar
zij thuishoort, namelijk bij de sociale partners? Het kabinet doet ten aanzien
van de aanvullende pensioenen voorstellen en vraagt de sociale partners, daarop
te reageren. Wij leggen dus niets op, wij geven wel een mening, wij vragen
een reactie daarop en vervolgens vindt de politieke en maatschappelijke dialoog
plaats. Pas na de discussie die daarop volgt, zal er dus besluitvorming plaatsvinden.
Er is goede hoop dat wij er in gezamenlijkheid uitkomen.Zoals in de nota Werken aan zekerheid staat, signaleert het kabinet in
zijn analyse een aantal ontwikkelingen, zoals uiteraard de vergrijzing, de
noodzaak van modernisering en de wenselijkheid van meer keuzevrijheid. Ook
dat is een aspect waar rekening mee moet worden gehouden. Deze ontwikkelingen
brengen alle kosten met zich. Dat onderstreept de noodzaak tot kostenbeheersing –
wij praten echt over de lange termijn – omdat zonder kostenbeheersing
op termijn de werkgelegenheid onder druk zou kunnen komen te staan, wat weer
schadelijk is voor het algemeen belang. Daarom heeft het kabinet de gedachte
om via de fiscale faciliëring te bevorderen dat wordt overgestapt op
middelloonregelingen. Daardoor zullen kosten beter beheerst kunnen worden
en ontstaat ruimte voor modernisering van pensioenen. Als hoeder van het algemeen
belang heeft de overheid het recht om dit te bevorderen. Het is niet zo dat
de overheid het middelloonstelsel verplicht stelt. Het middelloon is geen
dogma voor het kabinet. Het gaat om de doelstellingen kostenbeheersing en
modernisering van regelingen. Daarnaast kan erop worden gewezen dat de overheid
pensioenen fiscaal facilieert en vanuit die optiek het recht heeft om grenzen
te stellen aan de fiscale faciliëring. Bij fiscale faciliëring heeft
overigens altijd al een maximum bestaan. Overigens hebben sociale partners –
zie de verplichtstelling van de bedrijfspensioenfondsen – ook zelf belang
bij een goede wisselwerking.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik liep al snel naar de microfoon, maar de minister-president gaf daarna
nog veel informatie die heel relevant is. Ik wil daar één ding
uit halen. De minister-president benadrukt hopelijk dat het gaat om een voorstel,
want alle voorstellen moeten integraal besproken kunnen worden met de sociale
partners. Ik wijs bijvoorbeeld op het feit dat het middelloonsysteem een aantal
aantrekkelijke punten lijkt te hebben. De discussies geven aan dat het waarschijnlijk
in de praktijk door de grote arbeidsmobiliteit en pensioenbreuken niet veel
meer zal kosten dan het eindloonstelsel. Ik wijs ook op het feit dat er juist
aan de onderkant van het pensioensysteem mensen zijn die in veertig jaar arbeid
bijvoorbeeld dertig jaar net de AOW hebben gehaald en er in de laatste tien
jaar net bovenuit komen. In een eindloonsysteem blijven zij, eenmaal gepensioneerd,
dat hogere inkomen volgen, terwijl zij in het middelloonsysteem slechts een
kwart hebben.Ik maak van de gelegenheid gebruik om een tweede vraag in herinnering
te roepen. Die vraag heeft betrekking op een oude hobby van mij, die misschien
wel bekend is bij de minister-president. Als dit fonds, dat bij de AOW zou
komen, mag worden afgetrokken van de nationale schuld, hoe zit het dan met
de reserves van het Algemeen burgerlijk pensioenfonds? Ik stel die vraag in
EMU-verband, omdat ik het nog steeds heel merkwaardig vind dat bijvoorbeeld
Frankrijk – om maar een land te noemen – de pensioenen van zijn
overheidsdienaren volgens het omslagstelsel betaalt en daar kennelijk geen
rekening mee hoeft te houden bij het bepalen van de nationale schuld. Wij
hebben een reserve van 200 mld. bij het Algemeen burgerlijk pensioenfonds,
maar mogen dat bedrag kennelijk niet aftrekken van onze nationale schuld.
Ik ben heel benieuwd naar de reactie.Minister Kok:Natuurlijk worden de gedachten over de toekomst van het pensioenstelsel
ook met de sociale partners reëel en in alle openheid besproken. Het
is volgens mij alleen maar te prijzen in het kabinet dat het daar
zelfs een duidelijk gemotiveerde inzet bij heeft gekozen. Als je open gedachtewisselingen
houdt zonder voorstellen of zonder ideeën, is dat alleen maar het verplaatsen
van lucht. Wij zullen zien waar die gedachte van het kabinet zal landen in
die maatschappelijke dialoog en in de politieke dialoog. U kunt ervan overtuigd
zijn dat wij vinden dat wij dit redelijk hebben benaderd.Dan de andere vraag, waarop u op bestemde momenten natuurlijk uitgebreide
reacties krijgt van – als het gaat om de toekomst van de AOW –
de minister en de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
binnenkort al, bij de financiële beschouwingen, van de minister van Financiën.
Eén ding staat, los van alle andere verbanden, zonder meer vast: de
ABP-pensioenvoorzieningen en de kapitaalmiddelen die bij het ABP zijn ondergebracht,
lenen zich niet voor saldering met de staatsschuld als het gaat om het antwoord
op de vraag of Nederland aan de EMU-termen voldoet. Het is waar dat heel veel
landen, in verband met het feit dat zij de toekomstige pensioenvoorzieningen
voor hun huidige overheidspersoneel en aan hen gelijkgestelde medewerkers
nog niet via kapitaaldekking hebben veiliggesteld, in een nog zwakkere positie
verkeren dan soms op het eerste gezicht al lijkt. Wij worden echter niet rijker
van het feit dat anderen er feitelijk slechter voor staan dan op het eerste
gezicht lijkt.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik maak hier nog één opmerking over, want volgende week
hebben wij hier het Europadebat en daarin komen wij hier misschien nog even
op terug. Ik blijf het echter heel merkwaardig vinden dat een aantal Europese
landen voor het EMU-examen zou kunnen slagen met een totaal andere benadering
van de nationale schuld dan wij, die – om uw woorden te gebruiken –
in ons Nederlands bestel in voorzichtigheid kennelijk hebben kunnen reserveren
voor de ambtenarenpensioenen. Dat blijft voor mij een merkwaardigheid en ik
zou toch willen vragen of het mogelijk is om dat punt nog eens in de discussie
met de Europese partners mee te nemen.Minister Kok:Ieder onderwerp zal nog verder in discussie zijn, maar dit onderwerp is
redelijk uitgekristalliseerd. Alle landen, ook landen die hun pensioenvoorzieningen
voor het huidige overheidspersoneel in de toekomst niet via kapitaaldekking,
maar via de omslagrekening moeten betalen, zullen in de komende jaren ook
op dit punt aan de eisen moeten voldoen wanneer zij – gesteld dat zij
zich nu kwalificeren voor de EMU – eenmaal deel uitmaken van de EMU.
Als wij dus straks een stabiliteitspact aangaan, wordt van landen die intreden
in de EMU gevraagd om niet alleen op het moment van intreden solide te zijn
maar dat ook te blijven tijdens het lidmaatschap. Dan zal men de financiële
gevolgen van het via de omslagregeling moeten betalen van de pensioenen, voor
zijn kap moeten nemen. Dat is de lijn, dacht ik, en daarom lijkt er mij weinig
reden te zijn om er in Brussel opnieuw over te praten. Maar de minister van
Financiën kan hierop in de algemene financiële beschouwingen waarschijnlijk
uitgebreider ingaan. Dit was maar een kleine ouverture van mijn kant.Ik maak een enkele opmerking over de volksgezondheid en de zorg. Over
de financiële beheersing en de financiële beheersbaarheid van de
zorgsector zijn door verschillende afgevaardigden opmerkingen gemaakt. Laat
ik beginnen met het in herinnering roepen van het regeerakkoord. De tekst
is bekend; die hoef ik dus niet uitvoerig te citeren. In de kern komt het
erop neer dat er een strak programma van volumebeheersing en kostenbeperking
is ontworpen, dat een speciale task force vorig jaar aan het kabinet voorstellen
heeft gedaan, die met de Kamers zijn besproken bij de behandeling van het
FOZ 1996, en dat het nieuwe JOZ 1997 aanvullende voorstellen bevat.Een volgend element in het verlengde van het regeerakkoord is dat er voldoende
ruimte moet zijn voor noodzakelijke volumegroei. Dat bekijken wij elk jaar
zorgvuldig en daarbij betrekken wij de inspanningen die worden verricht om
de beheersbaarheid te vergroten. Het gaat bij het beheersingsbeleid om het
tot stand brengen van methoden van bekostiging die prikkelen tot optimale
aanwending van beschikbare middelen en om het weghalen van niet benodigde
financiële ruimte. Dat is een klus die een lange adem vraagt. Ten slotte
verwacht het kabinet heel wat effect van de inspanningen van de sector zelf
om de doelmatigheid op allerlei manieren te verhogen. Ook dat is echter een
geleidelijk proces, dat vele jaren kost.In het regeerakkoord is ook voorzien dat zich een situatie kan voordoen
waarin de toegestane groei, gemotiveerd met een strak program van volumebeperking
en kostenbeperking, niet voldoende blijkt te zijn. Die situatie deed zich
voor tijdens de financiële besluitvorming binnen het kabinet voor het
jaar 1997, heel concreet: in de afgelopen zomer. In de prijsontwikkelingen
werden in een zeer laat stadium overschrijdingen geconstateerd. Dat had niets
met het beleid als zodanig te maken. Gelet op de reeds ingezette ombuigingen,
ook op het terrein van de prijsbeheersing, was het niet doenlijk om aanvullende
ombuigingen in te zetten. Tevens bleek het niet mogelijk om binnen de geraamde
budgetten voldoende prioriteit te geven aan de thuiszorg en aan nieuwe geneesmiddelen
voor mensen met multiple sclerose en voor HIV-geïnfecteerden. Om die
reden heeft de regering voor het jaar 1997 op voorhand een extra groei van
bijna 400 mln. toegestaan. Hieruit blijkt dus dat die in het regeerakkoord
aangegeven formule geen onwrikbare norm is. Wij wegen elk jaar zorgvuldig
af wat wel kan en wat niet kan.De heer Van Leeuwen vroeg in samenhang met dit onderdeel van beleid, hoe
het staat met de reservevorming van ziekenfondsen. Uit recentelijk van de
Ziekenfondsraad verkregen informatie kan worden geconcludeerd dat per ultimo
1996 de reservepositie van de ziekenfondsen naar verwachting circa 1 mld.
zal bedragen. In de toekomstige situatie, waarin de aanscherping van de verzekeraarsbudgettering
is afgerond en de ziekenfondsen maximaal financieel risico zullen dragen bij
de uitvoering van de Ziekenfondswet, zal de verwachte minimaal aanwezige reserve,
de zogenaamde verplichte solvabiliteitsmarge, circa 1,2 mld. bedragen. In
de komende jaren zullen ziekenfondsen dus circa 200 mln. aan hun reserves
dienen toe te voegen om aan de solvabiliteitseis in de eindsituatie te voldoen.De heer Van Leeuwen stelde voorts een vraag over de perceptiekosten van
de op 1 januari in te voeren eigen bijdragen. Er is onderzoek gedaan naar
de admini stratieve lasten die het gevolg zijn van een verplicht
systeem van eigen bijdragen in de Ziekenfondswet. Het rapport over de uitvoeringskosten
van een eigenbijdragensysteem in de Ziekenfondswet is op 16 april aan de Kamers
toegezonden. In het rapport is aangegeven welke kosten leiden tot een totaalbedrag
van 60 mln. De belangrijkste kosten betreffen de informatie aan de hoofdverzekerden;
die bedragen 12 mln., en de debiteurenadministratie: 46 mln. De informatie
aan de hoofdverzekerden zal bij een eenvoudiger eigenbijdragensysteem minder
worden, en daarmee ook de kosten. Maar de verzekerde zal hoe dan ook geïnformeerd
moeten worden en dat kost veel geld. Het lijkt dus niet aannemelijk dat het
bedrag van 12 mln. aanmerkelijk omlaag zal gaan.De heer Schuyer heeft enkele vragen gesteld over het verzekeringssysteem
in de zorg. Naar zijn oordeel krijgt op dit moment het systeem trekken van
een lappendeken. Het wordt tijd om het geheel van regels op dit punt opnieuw
te analyseren op effectiviteit en rechtvaardigheid, zo meent hij. Dat is niet
van vandaag op morgen gebeurd, maar het kabinet dient hiermee een begin te
maken. Voorzitter! Bij brief van 17 september 1996 over de herstructurering
van de Ziekenfondswet en de reparatiewet-Van Otterloo, heeft minister Borst
de Kamer geïnformeerd over de voorgenomen maatregelen in de ziekenfondsverzekering
per 1 januari 1998. In die brief die ook ter kennis is gebracht van de Eerste
Kamer, heeft de regering ter oplossing van de knelpunten een samenhangend
pakket van maatregelen voorgesteld. Ik verwijs kortheidshalve naar de inhoud
van deze brief. Het kabinet heeft daarin aangekondigd, een onderzoek te doen
uitvoeren naar de mogelijke invoering op middellange termijn van een verzekering
op basis van inkomen. Het gaat dus om een onderzoek en niet om een beleidsvoornemen.
Een zodanige verzekering zou voor de ziekenfondsverzekering een structuurwijziging
inhouden die gevolgen heeft voor de koopkracht, de uitvoerings- en de premieheffingsstructuur
en de verzekerdenpopulaties. Hiermee is aangegeven dat het kabinet zich wel
degelijk bezighoudt met nadenken over de vormgeving van het verzekeringsstelsel
op middellange termijn en daartoe ook de nodige voorbereidingen treft.De heer De Boer en andere geachte afgevaardigden hebben vragen gesteld
over de tweedeling in de zorg. Voorzitter! Over veertien dagen zal de minister
van VWS de Tweede Kamer een notitie toesturen over wachttijden in de zorg.
Hierin wordt onder meer aandacht gegeven aan de gevolgen van de veranderingen
in de sociale zekerheid; dit komt als hoofdstuk in het geheel naar voren.
Vanzelfsprekend zal ook de Eerste Kamer een afschrift van deze brief ontvangen.Ons standpunt omtrent de vrees voor een snellere toegang tot de zorg voor
werknemers boven niet-actieve categorieën van de bevolking is als volgt.
Voorrang geven aan bepaalde groepen op andere dan medische criteria is niet
toegestaan, ook niet als dat buiten de normale werktijd gebeurt. Het gelijkheidsbeginsel
verzet zich daartegen. Snelle toegang tot zorg moet voor iedereen gelden;
onderscheid mag alleen worden gemaakt op basis van medische criteria. Uitgangspunt
bij het verkorten van wachttijden moet dus zijn dat patiënten gelijk
worden behandeld, rekening houdend met verschillen in medische omstandigheden.
Die gelijkheid geldt ook voor de toegang tot poliklinieken en/of operatiekamers
buiten normale werktijden. Ik herken het belang van werkgevers bij het zo
kort mogelijk houden van wachttijden. Kortere wachttijden betekenen voor hen
immers besparingen. Echter, ik onderstreep dat de wachttijdenproblematiek
vooral met behulp van structurele verbeteringen aangepakt dient te worden.Afgelopen maandag is bij de behandeling van het Jaaroverzicht zorg-1997
in de Tweede Kamer over de vergoeding van gebitsprothesen gesproken. Daarbij
heeft minister Borst gezegd dat het kabinet zich blijft oriënteren op
de vergoedingsmogelijkheden via aanvullende verzekeringen. Daarover is namens
minister Borst in de afgelopen weken overleg gevoerd met de Zorgverzekeraars
Nederland en enkele representatieve ziekenfondsen, die gezamenlijk in totaal
4,5 miljoen verzekerden hebben. De minister van VWS zal zich een dezer dagen
tot alle ziekenfondsen wenden met de vraag wat zij op dit punt precies per
1 januari 1997 in de aanvullende verzekeringen gaan doen. Toegezegd is door
de minister aan de Tweede Kamer dat ze zal laten weten welke verzekeraars
wat gaan bieden aan vergoedingen van prothesen en tegen welke premie.Voorzitter! De heer Schuyer vraagt of de voortgang van de techniek het
mogelijk maakt, het biologisch einde voor de mens nog aanmerkelijk uit te
stellen. Het kabinet heeft, zoals bekend is, drie hoofddoelstellingen voor
het gezondheidsbeleid gespecificeerd: het verlengen van de gezonde levensverwachting,
het verbeteren van de kwaliteit van het leven en het voorkomen van voortijdige
sterfte. Met andere woorden: het kabinet is van mening dat preventie, curatieve
zorg en verzorging vooral zinvol zijn als deze leiden tot een langere periode
van gezond leven of een bijdrage aan een betere kwaliteit van leven. Wanneer
mogelijk diep ingrijpende nieuwe technieken in ontwikkeling komen, is het
de taak van in de eerste plaats de Gezondheidsraad om die tijdig te signaleren.
De overheid heeft dan de wettelijke mogelijkheid, de introductie van een dergelijke
technologie behoedzaam te laten plaatsvinden. Daartoe is het wetsvoorstel
inzake bijzondere medische verrichtingen bij het parlement ingediend.In de nota Gezin, die binnenkort in de Tweede Kamer wordt besproken, heeft
het kabinet een standpunt ingenomen over de zin en de betekenis van een minister
voor het gezin. Het is belangrijk om vast te stellen wat het doel is van een
eventueel afzonderlijke gezinsminister. Welnu, het gaat niet om een vakminister,
maar om het tot stand brengen van afstemming tussen de overheidssectoren die
bij gezin en jeugd betrokken zijn. De heer Van Leeuwen heeft al een groot
aantal terreinen genoemd waarop die afstemming betrekking moet hebben. In
feite hebben wij het dan over een heel groot deel van het overheidsbeleid.Het kabinet heeft geconstateerd dat de afstemming en de coördinatie
door het hele kabinet bewaakt moeten worden. Gezinsbeleid moet een geïntegreerd
facet zijn – dat is het ook – op alle betrokken terreinen. Het
staat voorop dat het gehele kabinet zich verantwoordelijk weet voor de maatschappelijke
positie van het gezin. In de nota Gezin wordt die stellingname uitgedragen.
En een afzonderlijke minister voor gezins- of jeugdbeleid wordt
dus niet beoogd.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik had verwacht dat u nog iets meer zou zeggen over de gezinsminister,
die een wens is van mijn partij, vertegenwoordigd aan beide zijden van het
Binnenhof. Ik begrijp dat de collega's van de Tweede Kamer nog gelegenheid
krijgen om daarover met u van gedachten te wisselen. Ik zal daarover nu dan
ook verder geen bijdrage leveren. Ik heb alleen alle punten een keer nadrukkelijk
willen noemen, omdat mij nog wel eens verweten werd dat wij zo gemakkelijk
wat ruim over een gezinsminister spraken. Er werd mij daarbij gevraagd om
precies aan te geven op welke wijze wij die taakopdracht en de portefeuille-indeling
wilden invullen. Welnu, wat ik over dit onderwerp gezegd heb, is voorlopig
onze bijdrage aan de discussie aan de overkant.Minister Kok:Daar is ook dezerzijds met grote belangstelling kennis van genomen. Het
zou mij niet verbazen als die lijst nog wat langer zou kunnen worden gemaakt.
Juist naarmate de lijst langer wordt, begint ook de contra-argumentatie aan
gewicht te winnen. Die betreft de vraag of het wel zo verstandig is om een
met een zo brede portefeuille belaste minister voor gezinszaken in te stellen.
Door zo'n ministerschap wordt heel veel van de aandacht die nu op de beleidsdepartementen
aan die onderwerpen wordt gegeven, toch in belangrijke mate weggezogen naar
de nieuwe bewindspersoon. Zo werkt het mechanisme in Den Haag en in alle regeringen
en hoofdsteden. Dan is de vraag weer wat de instrumentalisatie is, alsook
de beleidsondersteuning, waarop het nieuw gecreëerde ministerie kan rekenen.
De vraag is dus ook of delen van departementen naar het nieuwe departement
overgebracht moeten worden.Kortom, als wij een kosten-batenanalyse maken, niet alleen bedrijfseconomisch,
maar ook qua kwaliteit van beleid die dan kan ontstaan, heeft het kabinet
nog steeds de neiging om de balans wat meer te laten doorslaan naar de status
quo, met dien verstande dat er duidelijk een coördinerend bewindspersoon
is die via korte lijnen naar de leiding van het kabinet ook de totale coördinatie
voor zijn of haar rekening neemt. Op die manier kan de kwaliteitsmaatstaf
gehanteerd worden. Dit is overigens van mij nog een bijdrage aan de verdere
discussie, die zeker wordt vervolgd.Voorzitter! De heer Veling zet vraagtekens bij de ruime definitie van
het begrip "gezin" in de zojuist genoemde nota. Het kabinet heeft daarin inderdaad
een definitie gekozen die de opvullingsfunctie centraal plaatst. Die definitie
is ook uitdrukkelijk niet als normatief bedoeld. Het staat eenieder vrij om
een leefeenheid al dan niet als een gezin te beschouwen. Met de keuze van
deze definitie is alleen maar tot uitdrukking gebracht waar voor het kabinet
aangrijpingspunten liggen voor betrokkenheid van de overheid. Ik noem de opvoedingsfunctie
van het gezin, van de kleine eenheid, waarbij zowel het gemeenschappelijk
belang als het belang van kinderen aan de orde is. Wie dan de functie van
opvoeder vervult en wat de juridische status is van de eenheid waar de opvoeding
plaatsvindt, is daarbij van minder belang dan de kwaliteit van de opvoeding
en de maatschappelijke omstandigheden waarin de opvoeding tot haar recht komt.Ik moet nu voor de tweede keer reageren op de vraag van de heer Hendriks
over de oudereneffectrapportage. Bij de begrotingsbehandeling op 21 september
1995 én in het algemeen overleg met staatssecretaris Terpstra over
het integraal actieprogramma ouderenbeleid op 4 april 1996 is dit onderwerp
namelijk ook al ter sprake geweest. Toen heeft de staatssecretaris opgemerkt
dat het SCP een systeem ontwikkelt om het kabinetsbeleid en de inkomensconsequenties
daarvan te monitoren. Hierover wordt gerapporteerd in een begin volgend jaar
te verschijnen doelgroepenrapportage Ouderen. Bovendien geven halfjaarlijkse
koopkrachtplaatjes een indicatie, evenals de periodieke ISO-bulletins, die
ook over een breed terrein effecten van overheidsbeleid signaleren. Niemand
bestrijdt op zichzelf de relevantie van een beoordeling van wetsvoorstellen
en voornemens op hun effecten voor ouderen, maar de vraag is of daarvoor het
instituut van een officiële oudereneffectrapportage moet worden ingevoerd.
Luisterend naar de heer Hendriks, meen ik gehoord te hebben dat hij een aantal
categorieën noemde die het meest gebukt gaan onder de door hem genoemde
problemen. Hij sprak met name over vrouwen, allochtone vrouwen, allochtonen
en ouderen. Wij kunnen het natuurlijk alleen concentreren op een oudereneffectrapportage,
maar als wij niet oppassen dan plakken wij heel beleidsmatig en adviserend
Den Haag vol met effectrapportages over het een en het ander, waardoor de
goede bedoelingen die aan die effectrapportages kleven, de facto onvoldoende
tot hun recht kunnen komen. Ik hoop dat ik nu met voldoende ernst over dit
onderwerp spreek om volgend jaar of in tweede termijn een reprimande te kunnen
ontlopen. Ook hierbij, eigenlijk vergelijkbaar met de gezinsproblematiek,
is er geen principieel bezwaar vanuit het kabinet, maar zijn er wel praktische
overwegingen die ik nog eens aan de geachte afgevaardigden meegeef op weg
naar de tweede termijn.De heer De Boer (GroenLinks):Ik begrijp dat de minister-president hiermee de gezondheidsparagraaf afsluit.
Ik heb een concreet antwoord gemist op een vraag. De wachtlijstproblematiek
is nu, na nogal wat commotie, voor de helft opgelost. Daar is althans een
toezegging over gedaan. Ik heb gevraagd wie daarvoor het gelag betaalt. De
oplossing komt immers voort uit de begroting zelf. Aangezien ik aanneem dat
de begroting serieus wordt gemaakt, is het vreemd dat er ineens een post van
40 mln. boven komt drijven als de druk wordt opgevoerd.Minister Kok:Ik heb de indruk dat de ruimte is gevonden in het kader van de voor bouwactiviteiten
beschikbare ruimte. Daarin was inderdaad ruimte die, zo bleek bij nadere bestudering
de afgelopen dagen, onvoldoende zou worden benut.De heer De Boer (GroenLinks):Het is van tweeën een: of de bouwprojecten waren niet terecht ingediend,
of mensen krijgen nu niet de bouw die zij verdienen. Daar heb ik graag een
antwoord op.Minister Kok:Misschien kan ik er in tweede termijn nog iets meer over zeggen. Als de
bouw wordt opgezet, is hij niet meteen van het ene op het andere jaar gereed.
Er viel in ieder geval ruimte vrij. Ik zeg graag toe dat ik
in overleg met de bewindslieden van VWS een degelijk antwoord voor de tweede
termijn voorbereid, opdat de heer De Boer dan helemaal geïnformeerd is.De heer Schuyer heeft ruim aandacht gegeven aan het onderwijsbeleid. Het
kabinet en in het bijzonder de minister van OCW zijn hem daar zeer erkentelijk
voor. Het is belangrijk dat het onderwijs hoog op de politieke agenda staat,
want goed onderwijs is inderdaad bepalend voor de toekomst. Dat is een kwaliteitseis
die wij aan 2000 en de jaren daarna moeten stellen.De toonzetting van de bijdrage van de heer Schuyer doet naar onze mening
onvoldoende recht aan de feiten, omdat bij elke internationale vergelijking
blijkt dat de kwaliteit van ons onderwijs de toets van de kritiek ten opzichte
van het ons omringende buitenland zeer wel kan doorstaan. Ook in absolute
zin kan het Nederlandse onderwijs volgens onderzoek de toets van de kwaliteit
goed aan. Gelijkheid van kansen heeft in Nederland meer ruimte gekregen dan
in veel ons dichtbij en verder weg omringende landen. De bewindslieden van
onderwijs zullen bij de behandeling van de begroting van OCW in dit huis nader
ingaan op de schets die de geachte afgevaardigde de heer Schuyer geeft van
de door hem als mislukkingen en fiasco's geschetste beleidsonderdelen. Zij
zullen de onjuistheid daarvan aangeven. Daar zijn nu geen vragen over gesteld,
zodat ik verwijs naar de behandeling van de begroting van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen.Op de vraag over de studiefinanciering is het antwoord dat het een weloverwogen
beslissing is geweest om met ingang van augustus 1993 de collegegelden rechtstreeks
aan de universiteiten te betalen. Daarmee wordt het kostenbewustzijn van studenten
geprikkeld.De heer Schuyer stelde voor, een commissie in te stellen met de opdracht,
te adviseren over de studiefinanciering. Dat vindt het kabinet niet zo'n gelukkige
gedachte, omdat zo'n commissie al bestaat. Het is de commissie-Hermans die
na de zomer van 1997 advies zal uitbrengen. Deze commissie is breed samengesteld.
Dat wil zeggen dat de samenstelling een goede afspiegeling vormt van de verschillende
maatschappelijke stromingen. De heer Holdijk citeert prof. Schuyt en vraagt
om een reactie, onder andere ook op de gewenste doorbraken rondom de kennisinfrastructuur.
De totale vraag was overigens breder gesteld. Het kabinet is zich van deze
vragen bewust en is doende, de voorbereidingen te treffen om een goed antwoord
daarop te formuleren. Voor de gewenste ontwikkelingen in de kennisinfrastructuur
zal ook het kennisdebat een belangrijke functie vervullen.De heer Schuurman suggereerde een eenzijdigheid die bepaald wordt door
een marktdenken, gebaseerd op utilistisch ethos. Hij vreest dat onderwijs
en gezondheidszorg daarin te weinig ruimte krijgen. Ik ben het eens met de
heer Schuurman dat een evenwichtige ontwikkeling nodig is met voldoende aandacht
voor zorg, geborgenheid en zingeving. Onderwijs en gezondheidszorg spelen
daarbij een belangrijke rol en er moet voortdurend sprake zijn van herijking
van die rollen.Ten slotte heeft de geachte afgevaardigde de heer De Boer opgemerkt dat
een deel van de goede financiële resultaten op rijksniveau geflatteerd
is omdat de rekening wordt neergelegd bij gemeenten. Inderdaad leiden de goede
financiële resultaten op rijksniveau in 1996 tot een verlaging van de
groei van het Gemeentefonds. Het is voor gemeenten zeker niet altijd even
gemakkelijk om zo'n verlaging in te passen. Op dit moment bekijkt een werkgroep
onder voorzitterschap van Financiën en met als verdere deelnemers Binnenlandse
Zaken, VNG en IPO hoe de schommelingen in het Gemeente- en het Provinciefonds
kunnen worden opgelost, zonder de aard van de normeringssystematiek te wijzigen.
Dat laatste staat overigens ook voor de VNG en het IPO niet ter discussie.
Het andere punt van de heer De Boer betreft het feit dat de plus voor de gemeenten
als gevolg van de herverdeling van het Gemeentefonds kan verdwijnen door het
herverdeeleffect als gevolg van de decentralisatie huisvesting onderwijs.
De herverdeling van het Gemeentefonds vloeit voort uit een fundamentele bezinning
op de kostenstructuur van gemeenten. Bij de decentralisatie onderwijshuisvesting
is gezocht naar een verdeling van de voor huisvesting beschikbare middelen
die zo goed mogelijk aansluit bij de kostenbepalende factoren van gemeenten.
Beide operaties staan los van elkaar en de effecten zijn in beide gevallen
goed te beredeneren. Het is inderdaad mogelijk, zoals de heer De Boer schetste,
dat dit voor specifieke gemeenten kan leiden tot een plus in het kader van
de herziening van het fonds en een min als gevolg van de decentralisatie huisvesting
onderwijs.De heer De Boer (GroenLinks):Ik wil nog even tot de kern van mijn vraag komen. Ik bestrijd die normering
niet en ik vind het uitstekend dat er verder gedacht wordt over problemen
die zijn ontstaan. Maar ik wil een nog helderder antwoord krijgen op de vraag
hoe redelijk het is om, als er bij het Rijk in het uitgavenpatroon onderschrijding
plaatsvindt, die onderschrijding door te berekenen in de bijdragen aan de
gemeenten. Ik zie dat verband in het geheel niet.Minister Kok:Voorzitter! Ik wil graag, op weg naar de tweede termijn of eventueel in
een schriftelijk antwoord, nog even met de minister van Financiën hiernaar
kijken. Misschien moet ik nu al te zeer improviseren. Voor de relatie tussen
rijksfinanciën en de financiën van de andere overheden wordt een
algemene systematiek gehanteerd, waarin bepaalde formules zijn opgenomen.
Om tijd te sparen en misschien ook om te voorkomen dat ik een improvisatie
maak die niet helemaal correct is, wil ik straks even met de minister van
Financiën hiernaar kijken om hetzij schriftelijk te antwoorden dan wel
om mij voor de tweede termijn even te laten instrueren.Voorzitter! Ik kom bij een aantal punten die verband houden met openbaar
bestuur in ruimere zin. Verschillende geachte afgevaardigden hebben vragen
gesteld over enkele onderwerpen die verband houden met het thema staatkundige
vernieuwing. Enkelen hebben ook gevraagd of de eerdere idealen die door D66
naar voren zijn gebracht, achter de horizon zijn verdwenen. Het antwoord daarop
is, dat dit volstrekt niet het geval is. Ik wijs, in antwoord op de heer Schuyer,
onder meer op het grondwetsherzieningsvoorstel over het referendum dat binnenkort
zal worden ingediend. Daarnaast is er het grondwetsherzieningsvoorstel tot
 deconstitutionalisering van de benoeming van burgemeesters
en commissarissen der koningin, dat thans voor advies bij de Raad van State
ligt. Verder hebben wij in het kader van de ministeriële commissie staatkundige
vernieuwing tal van onderwerpen besproken, waarvan er sommige nu in het voorportaal
zijn op weg naar bespreking in het kabinet. Tijdens de voorbereiding van een
van de voorstellen die aan het kabinet zullen worden voorgelegd, is een inventarisatie
gemaakt van mogelijke manieren van verkiezing van de leden van de Eerste Kamer.
Ik ben thans niet in de positie om inhoudelijk op de beoordeling van de voorstellen
vooruit te kunnen lopen. Daar zal de geachte afgevaardigde begrip voor hebben.
De inventarisatie is namelijk als zodanig nog niet aan het kabinet voorgelegd
en uiteraard is zij dan ook niet in het kabinet besproken. Derhalve is zij
nog niet door het kabinet van een eerste opvatting voorzien. Uiteraard heb
ik met belangstelling kennisgenomen van de in dit huis naar voren gebrachte
opvattingen over dit onderwerp en wij zullen die zeker bij onze verdere oordeelsvorming
betrekken.Voorzitter! De heer De Wit vroeg: mag een bestuurder zich meer permitteren
dan de burger? En, als dat zo is, dreigt daardoor niet het gevaar dat bestuurders
anders worden behandeld dan "gewone" burgers? De geachte afgevaardigde vroeg
mijn mening op dit punt.Voorzitter! Het kan natuurlijk niet zo zijn, dat voor bestuurders minder
hoge normen en waarden gelden dan voor de burger. Het is zelfs zo, dat de
bestuurder op morele gronden meer moet opletten dan de burger. Bestuurders
hebben immers een voorbeeldfunctie in het openbaar bestuur. Als zij grenzen
naderen die ook de burger niet mag overschrijden of wanneer het gedrag van
de bestuurder zelfs maar de indruk wekt van machtsmisbruik, komt de legitimiteit
van het bestuur in het geding. Met andere woorden: de beoordeling van het
gedrag van bestuurders op morele gronden is zelfs strenger dan die voor de
"gewone" burger. Ik verwijs naar de nota hierover die de minister van Binnenlandse
Zaken naar het parlement heeft gezonden. Vele daarin opgenomen actiepunten
zijn reeds tot uitvoering gebracht.Voorzitter! Er zijn, in het bijzonder door de geachte afgevaardigde de
heer Korthals Altes, opmerkingen gemaakt over de benoemingsprocedure. Daarbij
is het pleit gevoerd voor de afschaffing van de hybride procedure voor de
benoeming van burgemeesters en commissarissen der koningin. Ik verwijs in
dit verband naar de lijn die zich na het debat van 1 april jongstleden in
de Tweede Kamer aftekent. Die lijn houdt het volgende in: handhaving van de
kroonbenoeming; handhaving van de huidige invloed van de gemeenteraad op de
benoeming met een versterking op onderdelen: kennisneming van de totale lijst
van sollicitanten, aanbeveling van de raad en openheid over de bovenlokale
aspecten die meetellen bij de benoeming. Die aspecten zijn bijvoorbeeld: meer
vrouwen in een dergelijke functie, mobiliteit van burgemeesters, voorrang
voor overtollige burgemeesters door herindeling en politieke verhoudingen.
In de publiciteit rondom de benoeming of aanwijzing van burgemeesters, commissarissen
van de koningen of Kamervoorzitters moeten twee elementen worden onderscheiden.Ten eerste is dat het aspect van de gebruikelijke speculaties in de pers,
die soms trekken aannemen van een groot gezelschapsspel waarbij alle mogelijke
kandidaten de revue passeren, soms zelfs op een moment waarop de zittende
functionaris zijn vertrek nog niet heeft aangekondigd. Dat is vervelend voor
serieuze kandidaten.Ten tweede is dat het uitlekken van informatie over kandidaten bij vertrouwelijke
procedures. Vaak gebeurt dat op het moment waarop betrokkenen met volledige
inzet hun huidige functie vervullen en zich inzetten voor onderwerpen die
een langere adem hebben dan de duur van de benoemingsprocedure.Het eerste element, dat van de gebruikelijke speculaties, is, helaas,
niet te voorkomen. Het hoort erbij en het bepaalt in zekere zin ook de marktwaarde
van kandidaten. Het tweede element, dat van het uitlekken van vertrouwelijke
informatie, is te laken. Hoewel het uitlekken van bedoelde informatie niet
vaak voorkomt, moet worden onderzocht hoe dit mogelijk is. Wij hebben het
nu met name over Gelderland. Daar zijn vermoedens ten aanzien van uitlekken
en die vermoedens worden op verzoek van de minister van Binnenlandse Zaken
door de rijksrecherche onderzocht. Over de uitkomst van dat onderzoek zullen
de Kamers worden geïnformeerd.De benoemingsprocedure van burgemeesters en commissarissen van de koningin
komt nog een aantal malen op de agenda van beide Kamers. Een wetsvoorstel
waarbij de procedure uit de Grondwet wordt gehaald, ligt thans voor advies
bij de Raad van State. Een wetsvoorstel om de Gemeentewet en de Provinciewet
aan te passen en die overeenkomstig de koers die met de Tweede Kamer is afgestemd
en daar de instemming krijgt, te laten luiden, zal binnenkort voor advisering
door de Raad van State in de ministerraad worden behandeld.Zoals de geachte afgevaardigde de heer Korthals Altes al heeft gezegd,
ligt het niet op de weg van de regering om zich nu uit te laten over parlementair
onderzoek en enquêtemiddelen. De heer Korthals Altes heeft over dit
onderwerp een interessant betoog gehouden. Hij heeft dat aangevangen met de
mededeling dat de regering op dit punt een terughoudende positie moet innemen.
Hij en de gehele Kamer zullen het mij niet kwalijk nemen als de regering ook
die terughoudende positie betracht naar aanleiding van zijn betoog. Anders
zouden wij door uitgebreid te reageren op zijn betoog precies datgene doen
waar hij ons in zijn aanvang voor waarschuwde.De heer Korthals Altes (VVD):Daar ben ik ook van uitgegaan.Minister Kok:Daarover bestaat dan geen misverstand.De heer Schuyer heeft een hieraan gerelateerde vraag gesteld over de positie
van ambtenaren. Zijn stelling was dat de loyaliteit van de Nederlandse ambtenaar
onvoorwaardelijk aanwezig is, maar dat dit niet wegneemt dat het politiek
afschermen van elk ambtelijk werk op topniveau een achterhaald concept is.
Daarbij verwees hij naar de vis in Urk, de limonade in de drugsopsporing en
de paspoorten. Hij vernam daarover graag de mening van de regering. Ik begin
dan met te zeggen dat het de minister is die politiek verantwoording aflegt
tegenover de Kamers over alles wat onder zijn verantwoordelijkheid
valt. Van dat systeem zou ik geen afstand willen doen. Dat wil echter niet
zeggen dat de ambtenaren zich achter de brede rug van de minister moeten kunnen
verschuilen. Zodra de minister verantwoording in de Kamer heeft afgelegd,
draait hij zich om en gaat hij na wat er met die ambtenaren moet en kan gebeuren.
Uiteraard zal hij dat ook doen voordat hij naar de Kamer wordt geroepen voor
het afleggen van verantwoording.De geachte afgevaardigde de heer Korthals Altes heeft een onderwerp aangesneden
dat ook bij andere gelegenheden al de nodige tongen in beweging heeft gebracht:
de koninklijke onderscheidingen. Allereerst wil ik verwijzen naar hetgeen
daarover ook toen door de regering is gezegd. De heer Korthals Altes geeft
aan de herziening van het decoratiestelsel in onze ogen een wat beperktere
betekenis dan uit de geschiedenis van de totstandkoming van de wetswijzigingen
kan worden afgeleid. Er zou door de meesten niet meer beoogd zijn dan een
modernisering op het onderdeel van de medailles en het opheffen van het te
vergaande automatisme bij het onderscheiden van ambtenaren. Beide wetten,
die onlangs nog in de Eerste Kamer zijn aangenomen, beoogden echter meer.
Ik noem de ontvlechting van beide orden met elk hun eigen criteria, een evenwichtige
spreiding van decoraties over alle lagen van de bevolking en meer waardering
voor het vrijwilligerswerk. Hier is in het volle bewustzijn ja tegen gezegd.
De fundamentele kritiek die in het debat in beide Kamers aan de orde kwam,
was dat in het oude stelsel de onderscheidingen te weinig werden toegekend
op grond van persoonlijke verdiensten en te veel op grond van automatisme,
de duur van het dienstverband, de rang en de leeftijd. Dat is in verschillende
toonzettingen door veel fracties hier en aan de overzijde naar voren gebracht.Natuurlijk hebben veel sprekers vragen gesteld over de wijze waarop in
het nieuwe stelsel de criteria en het beleid zullen worden ingevuld door de
ministers, daartoe geadviseerd door burgemeesters, CDK's en in laatste instantie
het Kapittel. Deze vragen zullen pas beantwoord worden aan de hand van de
nieuwe praktijk, die zich gaandeweg zal vormen.Zonder concreet te willen ingaan op de voorbeelden die gegeven zijn –
het staat immers buiten kijf dat het gaat om personen die belangrijke verdiensten
voor de samenleving hebben gehad – kan bij sommigen van hen worden opgemerkt
dat zij al eerder en op zeer hoge wijze terecht zijn onderscheiden. Dat is
op zichzelf een gegeven dat bij de afweging onder het nieuwe stelsel een rol
kan spelen. Bij de behandeling van beide wetten in de Kamer heeft de regering
benadrukt, dat de vernieuwde uitvoeringspraktijk nadrukkelijk erop gericht
moet zijn dat het element van de persoonlijke verdiensten, hoe moeilijk ook
te waarderen, meer centraal komt te staan. De aard en de mate van de persoonlijke
verdiensten moeten bepalend zijn voor de graad van de onderscheiding en niet
de maatschappelijke achtergrond van de betrokkene. Dat is ook een richtsnoer
voor het Kapittel dat adviseert en voor de ministers die verantwoordelijk
zijn voor de toekenning in specifieke gevallen.Een diepgaande evaluatie na een jaar praktijk wordt weinig zinvol geacht.
Wel is een eerste inventarisatie gehouden van vragen en problemen die zich
reeds in dat eerste jaar hebben voorgedaan. Ik kan u verzekeren dat die zich
hebben voorgedaan. Een belangrijk punt blijft de betrekkelijke onbekendheid
met het nieuwe stelsel. Te vaak nog wordt in het oude stelsel een argument
gevonden voor toekenning van een onderscheiding, maar dat zal wel slijten.
Wat wel zal blijven, is de voortdurende vraag hoe wij vergelijkenderwijs elkaars
verdiensten op een evenwichtige wijze kunnen wegen om daar een passende onderscheiding
aan toe te kennen. Er zullen nog wel enkele evaluaties voor nodig zijn om
daar adequaat op te antwoorden, zo eindigde de opsteller van deze notitie
en zo sprak ik gelaten uit.Ik kom nu te spreken over de leeftijdsdiscriminatie van ouderen. Wij zijn
uiteraard actief doende met het verder bevorderen van het voorkomen en bestrijden
van leeftijdsdiscriminatie van ouderen. Er is een algemeen rapport over leeftijdsdiscriminatie
aan de Kamers aangeboden. Op basis van het algemene onderzoek naar leeftijdsdiscriminatie
in de wetgeving heeft het kabinet aan de Stichting van de arbeid een voorstel
voorgelegd om met wetgeving te komen om leeftijdsdiscriminatie op het terrein
van de arbeid te bestrijden.De heer De Wit heeft gevraagd of er sprake is van een betrokkenheid van
de minister-president bij de vervulling van de vacature van vice-president
van de Raad van State. Het antwoord luidt bevestigend. Sterker nog, de regering
is gehouden om een suggestie te doen aan de Raad van State over de vervulling
van deze belangrijke positie. Daarna maakt de Raad van State gebruik van het
recht om daarover te worden gehoord. Vervolgens geeft de Raad van State zijn
mening daarover aan het kabinet. Daarna komt het moment, waarop het kabinet
een voordracht moet formuleren tot benoeming. Deze procedure loopt thans.
De Kamer zal begrijpen dat de minister-president thans niet de vrijheid heeft
om daarover verdere inhoudelijke mededelingen te doen.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Is het toeval, waar ik vroeg naar de functie van voorzitter
van de Eerste Kamer, dat de minister-president het nu heeft over de vice-president
van de Raad van State? Wellicht is sprake van enig verband, als ik de krantenberichten
daarover lees. Ik heb uitdrukkelijk gevraagd, omdat de functie van voorzitter
van de Eerste Kamer in het openbaar ter sprake is gekomen, ter gelegenheid
van het debat over de voorzitter van de Tweede Kamer, of er sprake is van
een bemoeienis van de minister-president met de afspraken die terzake zijn
gemaakt.Minister Kok:Voorzitter! Er is geen sprake van toeval. Ik heb over het enige onderwerp
gesproken, waarbij de minister-president vanuit zijn verantwoordelijkheid
een betrokkenheid heeft.De heer De Wit (SP):De minister-president heeft dus tot op heden geen bemoeienis gehad met
het debat over de vervulling van het voorzitterschap van de Eerste Kamer.Minister Kok:Het antwoord heb ik zojuist gegeven.De heer De Wit (SP):De minister-president had het zojuist in het kader van het openbaar bestuur
over het uitlekken van een mogelijke vacature, terwijl de zittende functionaris
zijn ontslag nog niet eens heeft ingediend. Doelde hij daarbij
bijvoorbeeld op de functie van voorzitter van de Eerste Kamer?Minister Kok:Ik heb slechts feitelijk geantwoord op de gestelde vragen.Ik heb met enige verbazing kennisgenomen van de opvatting van de heer
Van Leeuwen dat het kabinetsbeleid, waar het gaat om justitiële aangelegenheden,
niet zo sterk naar voren zou komen. De feiten zijn anders. Het kabinet bouwt
voort op een versterking van de justitiële component in het kabinetsbeleid,
die onder voorgaande kabinetten is gestart, onder de krachtige leiding van
twee ex-bewindslieden die deel uitmaken van deze Kamer. Een greep uit het
werk maakt duidelijk hoe fundamenteel de ontwikkelingen zijn. Ik wijs ten
eerste op de reorganisatie van het openbaar ministerie. Die heeft tot doel
deze cruciale, maar in het nauw gedreven organisatie weer toe te rusten voor
het vervullen van de taken die door onder andere de parlementaire enquêtecommissie
zo duidelijk zijn geformuleerd. Voorts wijs ik op de modernisering van het
zogenaamde executiebeleid. Daarbij neemt het kabinet zijn verantwoordelijkheid
door opnieuw te besluiten tot het bouwen van extra capaciteit. In de komende
jaren gaat het om 1200 plaatsen, maar...De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik geloof dat ik te veel eer krijg. De minister-president
verwijst naar mijn betoog. Ik heb een soortgelijk betoog wellicht wel eens
elders gehouden, maar ik heb deze keer slechts een opmerking over de IRT-enquête
gemaakt. Ik denk dat de minister-president mijn collega Korthals Altes aan
het beantwoorden is.Minister Kok:Ik wil de kring bij dezen graag verbreden. Ik herneem mijn zin. In de
komende jaren gaat het om 1200 plaatsen, maar ik voeg er onmiddellijk aan
toe dat, om de vicieuze cirkel te doorbreken, ook andere middelen gericht
worden ingezet, zoals taakstraffen, een gerichte begeleiding van jeugdcriminelen,
een speciale gesloten opvang van verslaafde delinquenten, een gericht requireerbeleid
van het OM en de beschikbaarheid van eenvoudige cellen die ten dienste staan
aan het veiligheidsbeleid in de grote steden. De nota In juiste verhouding,
die volgende week in de Tweede Kamer wordt behandeld, geeft het kabinetsstandpunt
terzake goed weer: aanpassing van capaciteit zodat het handhavingstekort wordt
opgeheven en het treffen van maatregelen in de preventieve sfeer, naast hetgeen
ik al noemde, waardoor de instroom in onze justitiële inrichtingen wordt
omgebogen. Voor jongeren die in de criminaliteit terecht dreigen te komen,
moeten in goede samenwerking tussen de betrokken ministeries passende maatregelen
worden genomen. Daarbij zal meer dan in het verleden moeten worden gelet op
het effect daarvan op de criminaliteit. Op verschillende terreinen is de samenwerking
al intensief en ook vruchtbaar gebleken. Ik noem het project "De veilige school".
De integrale benadering van het veiligheidsvraagstuk, waarop ook de heer Schuyer
is ingegaan, spreekt duidelijk uit de nota Integraal veiligheidsbeleid, die
onlangs met de Tweede Kamer is besproken.Ik noem ook de brede en boven traditionele schotten uitstijgende aanpak
van de veiligheidsproblematiek in de grote steden, waarbij door middel van
de oprichting van zogenaamde huizen van justitie, gepoogd wordt, ook de justitiële
aanwezigheid meer zichtbaar en probleemgericht te laten zijn. Ik wijs op de
uitvoering van de resultaten van het werk van de parlementaire enquêtecommissie,
die zowel op het terrein van de normering, als op het terrein van de organisatie
van politie en justitie ingrijpend is.Ik kan de heer Cohen toezeggen dat het kabinet in de loop van 1997 wetsvoorstellen
terzake zal indienen. Ook zullen organisatorische en procedurele maatregelen
worden verwezenlijkt. Ik verwijs daartoe naar het uitgebreide plan van aanpak
dat ook aan deze Kamer is aangeboden. Ik wijs ook op de door het brede, publieke
en politieke spectrum wellicht minder zichtbare, maar voor het functioneren
van onze rechtsstaat zeer belangrijke traject tot herinrichting van de bestuurs-
en beheersstructuur van de rechterlijke organisatie, waarin het ministerie
van Justitie en de rechterlijke macht intensief samenwerken.Het is nodig dat het aangetaste vertrouwen van onze bevolking in justitie
en politie wordt versterkt. Dat vertrouwen is niet in een paar maanden teruggewonnen.
Dat vergt een volgehouden inspanning gedurende een termijn die zich ongetwijfeld
zelfs over deze kabinetsperiode heen uitstrekt. Het zou onzuiver en ook contraproductief
zijn om te doen alsof het anders is. Het beeld van kracht wordt misschien
wel opgeroepen, maar de feitelijke veranderingen zullen dan sterk achter gaan
lopen, waarmee uiteindelijk alleen maar afbreuk wordt gedaan aan het vertrouwen
van de bevolking. Justitie is een kernfunctie van de Staat, die een moderne,
zelfbewuste, maatschappijgerichte en stabiele organisatie vergt. Daar werkt
het kabinet aan en daaraan werken de bewindslieden van Justitie in het bijzonder.Nu stelde de heer Korthals Altes de verhouding tussen de minister van
Justitie en het OM aan de orde. In de brief aan de Tweede Kamer van 28 juni
1996 heeft de minister van Justitie aangegeven wat naar het oordeel van het
kabinet de verhouding tussen de minister en het OM is en op welke wijze de
historische context van artikel 5 van de door de heer Korthals Altes genoemde
wet – de Wet op de rechterlijke organisatie – dient te worden
gezien.Voorzitter! Het gaat om het volgende. In de verhouding tussen de minister
van Justitie en het OM staan twee uitgangspunten voorop. Het eerste is het
uitgangspunt van de volledige ministeriële verantwoordelijkheid voor
al het doen en laten van het OM. Het tweede uitgangspunt is de noodzakelijke
terughoudendheid van de minister als het gaat om de behandeling van individuele
zaken. Zoals de minister van Justitie onlangs in de Tweede Kamer heeft gememoreerd,
is er wat deze uitgangspunten betreft, geen licht tussen het kabinet en het
OM. Dat geldt ook voor de mogelijkheid om aanwijzingen aan het OM te geven
in het algemeen of in specifieke zaken.Op dit moment wordt bezien op welke wijze een en ander in de wet moet
worden verankerd. Daarbij gaat het om een vastlegging die recht doet aan de
volledige ministeriële verantwoordelijkheid voor een inderdaad niet onafhankelijk
van de minister opererend orgaan, maar tegelijkertijd ook om het vertrouwen
dat zowel de rechter als de burger moet kunnen hebben in het OM als een op
het recht georiënteerd lichaam. Hierop zal het kabinet graag terugkomen
bij de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel inzake
reorganisatie van het OM en, indien nodig, bij de behandeling van de begroting
van Justitie in deze Kamer.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! Wat de minister-president nu zegt en citeert uit
de brief was nu juist het punt waarop ik namens mijn fractie kritiek heb geuit.
Een herhaling van het standpunt dat bekritiseerd is, brengt niet met zich
dat dan vervolgens dat standpunt als juist moet worden gezien. Ik mis ieder
tegenargument ten opzichte van de door mij aangevoerde argumenten. Iedere
minister is verantwoordelijk voor de daden van de ambtenaren die onder de
minister ressorteren. De minister-president heeft dat zojuist ook in ander
verband herhaald. Die mening deel ik. Wij hebben het dan over ambtenaren van
de uitvoerende macht. Het grote verschil tussen ambtenaren van het openbaar
ministerie en van de uitvoerende macht is, dat ambtenaren van het openbaar
ministerie ambtenaren van de rechterlijke macht zijn; niet met dezelfde onafhankelijkheid
als de zittende magistratuur, maar niettemin zijn het ambtenaren van de rechterlijke
macht. Er is wel degelijk licht tussen de opvatting van de minister, neergelegd
in een brief van 28 juni jongstleden, en de Nederlandse vereniging voor rechtspraak,
waarin zowel de zittende als de staande magistratuur is verenigd. In die discussie
meent mijn fractie dat het gelijk aan de kant van de Nederlandse vereniging
voor rechtspraak ligt en niet aan de kant van de minister. De minister zegt
dat hij een wet in zal dienen waardoor hij alsnog gelijk krijgt, maar dat
is geen argument.Minister Kok:Voorzitter! Het is voor de VVD-fractie relevant om kennis te nemen van
het feit dat de Tweede Kamer onze interpretatie van artikel 5, namelijk dat
het openbaar ministerie inzichten van de minister moet opvolgen, onderschrijft.De heer Korthals Altes (VVD):Ik heb gezegd dat mijn fractie in dit opzicht een ander standpunt inneemt
dan de Tweede Kamer, dus dat is mij niet ontgaan.Minister Kok:Ik ben toch enigszins verbaasd door de opmerking van de heer Korthals
Altes aan het eind van zijn betoog over de scheiding der machten. Hij wekte
daarmee de indruk dat het openbaar ministerie een van de rijksoverheid onafhankelijke
macht zou zijn. Als hij die mening is toegedaan, wijs ik erop dat zo'n in
alle opzichten onafhankelijk OM zich heel moeilijk met het opportuniteitsbeginsel
verdraagt. Wij kunnen daar op een ander moment over doorpraten.Voorzitter! De heer De Wit heeft verlangd dat de Wet op de rechtsbijstand
acuut wordt gerepareerd. Dat zou moeten gebeuren op grond van de tussenrapportage
van het WODC over de vraaguitval. Voor een fundamentele discussie over de
noodzaak van de gevraagde reparatie, waar overigens de Tweede Kamer in het
kader van de behandeling van de begroting voor Justitie om heeft gevraagd,
is de eindrapportage van het vervolgonderzoek beslist nodig. Wij zullen dus
nog even moeten wachten, want die verschijnt in het voorjaar van 1997.Voorzitter! Ik kom op een aantal opmerkingen over het onderwerp politie.
Er is gevraagd hoe het staat met de ambitieuze uitbreidingsplannen terzake
van de beloofde toename van "blauw" op straat. Van het begin van deze kabinetsperiode
tot en met het jaar 2000 is voorzien dat het budget van de regionale korpsen
wordt uitgebreid met ruim 4900 budgetverdeeleenheden respectievelijk ruim
490 mln. In de afgelopen jaren was de groei van de feitelijke sterkte aanmerkelijk,
namelijk in de jaren 1994 en 1995 3173 FTE's. Dat zijn, dacht ik, formatie-equivalenten.De heer Korthals Altes (VVD):Het zijn fulltime equivalents.Minister Kok:Dank u wel. Ik ben aan het wankelen gebracht, nog even doorstoten!Voorzitter! De tweede vraag gaat over de opleidingsduur. Voor de opleiding
tot agent moet rekening worden gehouden met een totale doorlooptijd van ongeveer
22 tot 24 maanden, vanaf de datum van sollicitatie tot het moment waarop de
agent in actieve dienst kan treden. Voor de sollicitatiegesprekken, de selectie
en de eventuele wachttijd tot de start van de opleiding zijn ongeveer 4 maanden
nodig. De opleiding zelf is dus 18 maanden. Voor de opleiding tot surveillant
geldt een totale doorlooptijd van 13 tot 15 maanden, rekening houdend met
een opleidingsduur van 9 maanden gemiddeld.De ervaringen met de experimenten met stadswachten en buitenwachten zijn
zeker positief te noemen. In totaal zijn er nu ruim 150 gemeenten in Nederland
waar stadswachten zijn geïnstalleerd. Uit diverse onderzoeken blijkt
dat stadswachten een positieve bijdrage leveren aan met name de subjectieve
veiligheid. Volledige integratie van de stadswachten, toezichthouders, in
de politieorganisatie, is niet wenselijk. Stadswachtprojecten zijn veelal
gericht op werkgelegenheid voor langdurig werklozen en dus voor mensen die
veelal nog niet de juiste opleiding en ervaring hebben voor functies binnen
de politieorganisatie, waarbij opsporingsbevoegdheden noodzakelijk zijn. Wel
is voor de optimale inzet van stadswachten overleg met de politie nodig. In
die zin moet er dus sprake zijn van nauwe samenwerking tussen de politie en
de desbetreffende functionarissen. De toezichthoudende functies worden tot
nog toe bij voorrang geschapen in de gemeente. De korpsbeheerders zullen eind
november advies uitbrengen over de mogelijkheden om dit soort functies onder
te brengen bij de politiekorpsen. Hierbij moet in ogenschouw worden genomen,
dat in veel gevallen de huidige toezichthoudende functies elementen bevatten
die op dit moment niet tot de taak van de politie behoren. Met de politievakorganisaties
vindt overleg plaats om bestaande belemmeringen in arbeidsvoorwaarden en rechtspositie
weg te nemen. Afhankelijk van het type taak zal moeten worden bezien, welke
functionaris welke taken kan verrichten. Uitgangspunt is, dat toezichthouders
niet in de positie worden gebracht, dat zij taken moeten verrichten waar eigenlijk
het niveau politiesurveillant met opsporingsbevoegdheid voor nodig is.Aan de uitdrukkelijke wens van de Tweede Kamer om het extra budget, dat
vanaf de begroting voor 1997 oploopt tot 100 mln. in het jaar 2000, te bestemmen
voor de feitelijke uitbreiding van de regionale korpsen, zal gevolg worden
gegeven. Met de individuele korpsbeheerders zullen afspraken worden gemaakt
over de te realiseren groei van de feitelijke sterkte. Hierover zijn reeds
voorberei dende besprekingen gevoerd. Meer duidelijkheid over
de realisatie van de uitbreiding met 1000 FTE's zal ontstaan na het overleg
met de Tweede Kamer over de invoering van het nieuwe budgetverdeelsysteem.
Dat overleg is voorzien voor over twee weken.De heer Van Leeuwen (CDA):De minister spreekt over FTE's. Ik begreep dat het om 3100 FTE's ging.Minister Kok:3173.De heer Van Leeuwen (CDA):73 moeten erbij. Is dat nu een saldo? Houdt dit in dat er 3173 meer blauwe
uniformen regelmatig op straat zijn? Of leg ik dat weer verkeerd uit?Ik heb gewezen op verkiezingsbeloften die gedaan waren. Ik meen mij te
herinneren dat een van de coalitiepartijen, de VVD indertijd, het had over
10.000 meer blauwe uniformen op straat. De heer Korthals Altes heeft misschien
een voetnoot- en tikfoutprobleem gehad. Hij sprak gisteren over 1000. In het
regeerakkoord staat duizenden. Het Nederlandse volk wil zo dolgraag weten –
dat merk ik op tal van manieren – hoeveel blauw er op dit moment feitelijk
meer op straat is. Dat wil ik ook graag weten.In hoeverre is het mogelijk, de verkiezingsbelofte in te vullen?Minister Kok:Ik heb de feitelijke antwoorden op een van de twee vragen gegeven. De
totale sterkte bedroeg per 31 december 1995 38.431. De feitelijke sterkte
is in de jaren 1994 en 1995 per saldo gegroeid met de genoemde 3173.De heer Korthals Altes (VVD):Net zo min als voor de verkiezing van de voorzitter van deze Kamer, is
de minister-president verantwoordelijk voor de inhoud van het verkiezingsprogramma
van de VVD. Er is dus blijkbaar een vraag die ik moet beantwoorden.Mijn partij is inderdaad uitgegaan van de gedachte dat, wanneer zij aan
de regering zou deelnemen, er 10.000 politiemensen extra op straat zouden
moeten komen. Zoals iedereen die de kabinetsformatie in enige mate van nabij
heeft gevolgd, weet, kon die wens in het regeerakkoord niet worden ingewilligd.
Op de oorzaken daarvan hoef ik niet in te gaan. Meestal is het geldgebrek.
Dat was hier dus ook het geval. Toen is dat getal inderdaad lager geworden.
Er is alle mogelijke aandacht aan gegeven dat de VVD deze wens niet boven
water heeft kunnen houden. Het was in dit geval geen tikfout, want de minister
van Binnenlandse Zaken heeft in september nog over een additioneel aantal
van 1000 man gesproken. Daar had ik het dus gisteren over.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik dank de heer Korthals Altes voor die explicatie. Wij praten
allemaal over meer blauw op straat. Uit zijn tekst heb ik de indruk gekregen
dat die 1000 wel degelijk slaat op het aantal agenten dat in deze kabinetsperiode
per saldo meer op straat zal moeten komen. De minister-president heeft het
over 3173. Zijn dat nu mensen op straat of zitten zij ook in de bureaus? Ik
heb in mijn vraag aangegeven dat wij te maken hebben met de 36-urige werkweek,
natuurlijk verloop en dergelijke. Is het echt marcherend, lopend op straat
of is het ook bureauwerk? Dat is de vraag waar het mij om gaat.Minister Kok:Voorzitter! Ik wil, wat mij betreft een beetje beknopt, even een paar
dingen op een rijtje zetten. De groei van de formatie heeft uiteraard betrekking
op mensen die volledig op straat werken, die deels op straat en deels op het
bureau werken en die volledig bureauwerk doen. Het is natuurlijk glashelder
dat je een uitbreiding van de formatie met heel veel taken die verricht moeten
worden, gespreid realiseert. Voorts heb ik de vraag inzake de 1000 man eigenlijk
al beantwoord op het moment dat de heer Van Leeuwen zich al voorbereidde op
zijn interruptievraag. Dat betreft de 100 mln. die extra ter beschikking is
gekomen, oplopend naar het jaar 2000. Het gaat dus om de inzet van 100 mln.
die trapsgewijs oploopt naar het jaar 2000.Het is heel nadrukkelijk de bedoeling van het kabinet om dat te vertalen
in die 1000 FTE's. En het overleg met de korpsen wordt nu juist gevoerd om
ervoor te zorgen dat het FTE's worden en dat het niet in andersoortige politiecapaciteit
of -activiteiten wordt omgezet. Het moet concreet weggezet worden in mankracht.
Zoals bekend, heeft dat soms wat strubbelingen opgeleverd. Gelet op de bevoegdhedenverdeling
in het kader van de geldende Politiewet, is de regering strikt genomen immers
niet zo gemakkelijk in de positie om dat van bovenaf op te leggen. Het kabinet
heeft deze zomer, een beetje huiselijk vertaald, gezegd: of die 100 mln. komt
op deze wijze met te maken afspraken beschikbaar voor de korpsen en als dat
in deze vorm niet kan, komt het geld ook niet beschikbaar en dat is dan jammer.
Nogmaals, dat klinkt een beetje onaardig en dat overleg is natuurlijk veel
beleefder gevoerd, maar het komt daar feitelijk op neer. Wij willen gewoon
hebben dat er mensen voor aan de slag komen die zichtbaar voor de burgers
in het belang van het veiligheidsgevoel dat werk kunnen doen.Ik wil nog een laatste opmerking maken over dit blok. Er zijn door verschillende
sprekers opmerkingen gemaakt over de overplaatsingen van politiechefs. Het
zal de Kamer niet verbazen dat het kabinet daar een wat andere zienswijze
op heeft dan sommige geachte afgevaardigden. Horizontale mobiliteit is in
onze wijze van zien een cruciaal onderdeel van het management development
beleid bij de politie. Horizontale mobiliteit heeft ook voor politieambtenaren,
net zoals voor ambtenaren in het kader van de Algemene bestuursdienst, het
positieve effect dat het de blik van de betrokkenen verruimt, de ervaringen
van en voor de organisatie verbreedt en de verkokering tegengaat. Dat is toch
een licht verweer van onze kant tegen de kwalificaties die soms vanuit de
Kamer hierover zijn gehoord.Voorzitter! Ik maak de overstap van de interne naar de externe veiligheid
en wil allereerst een paar opmerkingen maken naar aanleiding van het betoog
van de heer Korthals Altes over de NAVO, met name over de uitbreiding en de
relatie tot Rusland. Uitbreiding van de NAVO zou pas na uitbreiding van de
Europese Unie moeten komen, zo luidde de mening van de heer Korthals Altes.
De vraag was: kan de regering zich aansluiten bij stemmen tegen overhaaste
beslissingen? Voorts werd gevraagd om urgentie voor het bereiken van overeenstemming
over de plaats die Rusland in het internationale systeem moet gaan innemen.
Vervolgens stelde de heer Korthals Altes vragen over de kijk van de regering
op de situatie vanaf het moment waarop Rusland zijn interne problemen zou
hebben opgelost en de kans groot zou zijn dat er een economische
reus, deze keer niet op lemen voeten, zou ontstaan. De regering is het met
de heer Korthals Altes eens dat uitbreiding van de NAVO, die overigens ook
bezig is met een belangrijke interne herstructurering, niet overhaast moet
geschieden. Wij zien echter geen goede reden waarom toetreding tot de NAVO
pas na toetreding tot de Europese Unie zou moeten geschieden. Beide uitbreidingsprocessen
dienen te worden bezien in een zeker onderling verband. Voor sommige landen
zou dit kunnen betekenen dat zij eerder tot de NAVO dan tot de EU toetreden,
maar ook het omgekeerde is denkbaar. Het Nederlandse beleid is erop gericht
dat Rusland binnen de Europese veiligheidsstructuur een belangrijke plaats
kan innemen. Dat houdt in dat de NAVO sterke banden met Rusland aangaat. De
regering is overigens van mening dat succesvolle economische hervormingen
in Rusland bevorderlijk zullen zijn voor de stabiliteit, niet alleen in Rusland,
maar in geheel Europa.Vervolgens wil ik enkele vragen beantwoorden over de huidige crisis in
Midden-Afrika. Op dit moment is nog onduidelijk hoe de verdere besluitvorming
inzake de mogelijke inzet van een multinationale troepenmacht onder auspiciën
van de VN in Oost-Zaïre zal plaatsvinden. Dit is een gevolg van de verschillende
inschattingen door de betrokken landen van de situatie in dat gebied. De komende
dagen zal nader worden bezien of een aanpassing van het mandaat of een accentverschuiving
binnen het mandaat van de Veiligheidsraad nodig is. De Organisatie van Afrikaanse
eenheid, de OAE, is van meet af aan actief geweest op het terrein van preventieve
diplomatie inzake de huidige crisis en is ook voortdurend bij de verdere planning
van de multinationale troepenmacht betrokken. Dat is een positieve ontwikkeling.Voor wat betreft wapenleveranties aan Midden-Afrika kan worden opgemerkt
dat, ondanks pogingen om deze stroom – bijvoorbeeld door middel van
VN-resoluties – te stoppen, de internationale wapenhandel en met name
de illegale handel toch wegen hebben gevonden om wapens te bestemder plaatse
af te leveren en de verschillende in het Grote Merengebied met elkaar strijdende
partijen te bevoorraden. De regering is voornemens om de problematiek van
de illegale wapenhandel, inclusief lichte wapens, tijdens het komende EU-voorzitterschap
aan de orde te stellen en zo mogelijk initiatieven terzake te ontwikkelen.
De regering steunt ook pogingen om te komen tot een algemeen embargo op intergouvernementele
wapenleveranties, zolang de situatie in dit gebied zo gespannen blijft.De heer De Boer heeft de vraag gesteld of het, wat Zaïre betreft,
blijft bij inertie, bureaucratische traagheid, lafheid van de VN en berusting
daarin door Nederland. Van berusting door Nederland is geen sprake. Wij hebben
tal van initiatieven genomen. Om de humanitaire gevolgen van de crisis in
Oost-Zaïre te verzachten, heeft de regering financiële steun verleend
aan verschillende niet-gouvernementele organisaties. In VN- en EU-kader vindt
overleg plaats over verdere hulpverlening en over een structurele oplossing
van de crisis. Aanstaande vrijdag zal de EU-raad van ministers van Ontwikkelingssamenwerking
zich over de situatie in het Grote Merengebied buigen. Bovendien zal een dag
later, op zaterdag, in Genève een ministeriële donorconferentie
plaatsvinden, waarbij ook Rwanda zal zijn vertegenwoordigd. De regering is
van oordeel dat een duurzame oplossing van de problemen in het Grote Merengebied
slechts kan worden bereikt indien de betrokken landen daartoe zelf het initiatief
nemen en bereid zijn om daar ook zelf aan bij te dragen, daarbij – waar
mogelijk – gesteund door de internationale gemeenschap.Mijnheer de voorzitter! De vraag van de heer De Boer over de mensenrechtenproblematiek
en de opstelling van Nederland terzake wil ik als volgt beantwoorden. De heer
De Boer heeft een aantal karakteristieken van het buitenlands beleid gegeven.
Elk profiel zou zijn verdwenen, de bevlogenheid zou zijn verdampt, er zou
hoogstens nog wat worden gefluisterd over de mensenrechten enzovoort. Aan
het eind van zijn betoog sprak hij reeds het vermoeden uit dat ik het niet
met hem eens zou zijn. Inderdaad. De heer De Boer heeft een karikatuur van
het mensenrechtenbeleid geschetst en heeft zich daar vervolgens tegen afgezet.
Ik zou hem ter overweging willen geven om nog eens goed te kijken naar wat
er nu werkelijk gaande is en, in het bijzonder, naar de activiteiten die de
minister van Buitenlandse Zaken op dit terrein ontplooit. Vorige week heeft
de minister van Buitenlandse Zaken daar in de Tweede Kamer uitgebreid verslag
over uitgebracht. Daar bleek op hoofdzaken heel duidelijk overeenstemming
te bestaan over het te voeren beleid: soms valt stille diplomatie te verkiezen
boven een openlijke confrontatie; zowel bilaterale als multilaterale inspanningen
zijn vereist; en er is maximale inzet nodig.Mijnheer de voorzitter! De regering zet zich in voor een internationaal
debat over intensieve samenwerking ter bevordering van een betere naleving
van fundamentele arbeidsnormen en over de vraag naar de rol van de internationale
handel daarbij. Zo zal de Koninkrijksdelegatie tijdens de ministeriële
conferentie van de Wereldhandelsconferentie, die van 9 tot 13 december in
Singapore plaatsvindt, pleiten voor een gezamenlijke verklaring waarin de
economische en sociale betekenis van de universele naleving van fundamentele
arbeidsnormen, waaronder kinderarbeid, wordt onderkend. Voorts zal de delegatie
pleiten voor de instelling van een werkgroep, die toezicht kan houden op de
follow up van een gezamenlijke verklaring alsmede daarover kan rapporteren
aan de volgende ministeriële conferentie. Om te proberen de principiële
bezwaren van met name de ontwikkelingslanden tegen een bespreking in Singapore
weg te nemen, zal Nederland in Europees verband bepleiten dat een discussie
over de wenselijkheid en haalbaarheid van negatieve maatregelen, met name
van handelssancties, wordt opgeschort in de WTO, zoals dit eerder ook in het
ILO-kader is gebeurd.Voorzitter! Ik kom aan mijn laatste blokje Europa. Europa is nog zeker
niet afgebouwd, ook niet na "Amsterdam". Denk aan de uitbreiding die ons te
wachten staat, één die zijn weerga niet kent. De Unie staat
ook nu weer volop in de steigers, mede om Europa klaar te maken voor die uitbreiding,
en dat vraagt om een zo hoog mogelijk ambitieniveau. Wij zullen ons inzetten
voor een meer democratische en transparante Europese besluitvorming.
Daar houdt de regering aan vast, ook tijdens het voorzitterschap. Wij zijn
niet zo somber als de geachte afgevaardigde de heer De Boer. Onder de "vijftien"
is de wil groot om de herzieningsconferentie in Amsterdam af te ronden. In
Dublin-1 is op 5 oktober nogmaals bevestigd dat velen willen dat snelheid
daarbij niet ten koste gaat van ambitie. Een grote uitdaging dus, die wij
graag op ons nemen.Mijnheer de voorzitter! Het kabinet is evenals de heer Korthals Altes
van mening dat de Unie bij de beoordeling van de toetreding van nieuwe lidstaten
geen concessies zou moeten doen ten aanzien van de Kopenhagencriteria. Dit
geldt in het bijzonder voor de eisen betreffende democratie en naleving van
mensenrechten, waaronder met name het respect voor de rechten van minderheden.De werkloosheid in Europa bevindt zich op een onaanvaardbaar hoog niveau;
dat is voor iedereen waarneembaar. De bevordering van de werkgelegenheid blijft
dan ook een van de hoogste prioriteiten van de Unie. Dit komt niet alleen
tot uitdrukking in de IGC, maar ook in het vertrouwenspact van commissievoorzitter
Santer alsmede in de, sinds de Europese raad van Essen en op basis van het
witboek-Delors gegroeide, rapportageprocedures. De regering is voorstander
van een betere verankering van werkgelegenheid in het verdrag van Maastricht,
teneinde het huidige proces, dat met de Europese raad van Essen in het leven
is geroepen, beter te structureren en te coördineren. De regering heeft
overigens aan een eventuele werkgelegenheidsbepaling drie voorwaarden verbonden:
budgettaire neutraliteit, geen aantasting van de EMU-bepalingen en geen aantasting
van de bevoegdheidsverdeling tussen enerzijds lidstaten en Unie en anderzijds
Commissie en Raad.Waar het om gaat, is een goede coördinatie te structureren op Europees
niveau, zoals thans in het kader van de Essenprocedure plaatsvindt. In een
verdragsbepaling zou kunnen worden vastgelegd dat de lidstaten hun beleid,
gericht op werkgelegenheid in al zijn onderdelen, onderling in raadskader
zullen coördineren conform de Essenpraktijk. In een protocol of verklaring
zou voorts de bijbehorende procedure kunnen worden vastgelegd. Om hieraan
meer inhoud te geven, worden thans ook werkgelegenheidsindicatoren ontwikkeld
als hulpmiddel om de vergelijkbaarheid van informatie tussen lidstaten te
verbeteren.Mijnheer de voorzitter! Naast de uitgebreide persactiviteiten die voorafgaand
aan en tijdens het Nederlandse voorzitterschap zijn gepland, hebben de meeste
ministeries de nodige acties in voorbereiding om het publiek voor te lichten
over de Europese integratie. In september is Financiën, in samenwerking
met het Nationaal forum introductie Euro, gestart met de campagne ter introductie
van de euro, in eerste instantie gericht op het bedrijfsleven en in een latere
fase gericht op de burgers. Morgen, 21 november, is de officiële start
van twee grote voorlichtingsactiviteiten, zo kan ik de heer Schuyer melden.
Buitenlandse Zaken presenteert dan een campagne waarin burgers worden voorgelicht
over de IGC, er zijn spots op radio en televisie en er zullen twee folders
worden verspreid, namelijk "Eurofabels" en "Wij en Europa". In begrijpelijke
termen wordt daarin uitgelegd wat de IGC in feite inhoudt.Tegelijkertijd start de Europese Commissie, in goed overleg met Buitenlandse
Zaken, een campagne onder het motto "Europa binnen bereik". Ook die campagne
is gericht op de burger. Uitgelegd wordt wat er op de verschillende beleidsterreinen
inmiddels in Europees verband is bereikt. Voor vragen en het bestellen van
folders wordt in beide campagnes verwezen naar Postbus 51. Daarnaast komen
de verschillende vakministeries in de loop van de komende periode met publicaties,
conferenties en, niet in de laatste plaats, scholierenmateriaal. In de Stuurgroep
publieksvoorlichting van de Voorlichtingsraad worden al deze activiteiten
op elkaar afgestemd en afgesproken is om, aan de hand van uit te voeren onderzoek
naar de bekendheid bij het publiek, na te gaan of en, zo ja, in welke vorm
continuering van dergelijke voorlichtingscampagnes ook na het voorzitterschap
zinvol is.Voorzitter! De vraag is gesteld wat de stand van zaken is met betrekking
tot de ontwerptekst voor het gemeenschappelijke optreden inzake de toenadering
van wetgeving tussen de lidstaten op het gebied van drugs; in dit verband
is ook gevraagd naar de rol van de minister-president. Over het Franse voorstel
inzake een ontwerptekst voor een gemeenschappelijk optreden inzake de toenadering
van wetgeving en praktijken van de lidstaten van de Europese Unie teneinde
drugsverslaving en sluikhandel te bestrijden, wordt momenteel in Brussel onderhandeld
met het oog op mogelijke besluitvorming tijdens de JBZ-raad van 28 november.
Het is derhalve onjuist, te stellen dat Nederland reeds met een ontwerptekst
zou hebben ingestemd. Integendeel, van Nederlandse kant is een reserve op
de voorliggende ontwerptekst gelegd en zal een aantal wijzigingsvoorstellen
worden ingediend. Uitgangspunt van de regering is dat het Nederlandse beleid,
zoals uiteengezet in de Drugnota, niet door het onderhavige gemeenschappelijke
optreden zal worden aangetast.In algemene zin merk ik over het drugsbeleid nog het volgende op. Op het
terrein van dit beleid zal Nederland de samenwerking in internationaal verband,
ook in het kader van de EU en óók en met name met Frankrijk,
verder intensiveren. Voorts is op aandringen van de Europese Raad in Madrid
een studie gemaakt om na te gaan of eventuele harmonisatie van wetgeving van
lidstaten een bijdrage zou leveren aan het terugdringen van het gebruik van
en de illegale handel in drugs. Deze studie zal ook onderwerp van gesprek
moeten zijn tijdens de komende JBZ-raad. Uiteraard zal daarna worden bezien
wat op basis van deze studie kan worden gedaan. Voorts kan er, zoals ik al
eerder zei, geen sprake zijn van aantasting van de autonomie waar het gaat
om de mogelijkheid om het Nederlandse drugsbeleid in het binnenland te voeren.Dit betekent dat het Nederlandse beleid, zoals uiteengezet in de Drugnota,
niet wordt aangetast. Voorzover burgers last hebben van bepaalde verschijnselen
van het Nederlandse drugsbeleid zullen wij trachten, die overlast zoveel mogelijk
weg te nemen. In dit verband zal scherp worden gekeken naar de overlast die
coffeeshops veroorzaken. Ik verwijs naar de maatregelen, opgenomen in de Drugnota
en ook verwoord in de Voortgangsrapportage drugsbeleid, zoals toegezonden
aan de Kamer. Het algemeen overleg daarover is gepland op 19 december. Het betreft maatregelen die het kabinet in het verlengde van de Drugnota,
op basis van eigen overwegingen, als intensivering van het Nederlandse beleid
toepast. Uiteraard heeft de Kamer daarover te oordelen bij het beoordelen
van het kabinetsbeleid.Vervolgens maak ik enkele opmerkingen over de EMU, een onderwerp dat nog
terugkeert bij de financiële beschouwingen. De heer Schuurman vraagt
of in andere landen niet te veel wordt gegoocheld met begrotingscijfers. De
heer Korthals Altes heeft waardering voor onze inspanningen, maar deze mogen
niet leiden tot toegeeflijkheid bij de beoordeling van anderen. De criteria
voor toetreding tot de derde fase zijn bedoeld om na te gaan of er een hoge
mate van duurzame convergentie is bereikt tussen de kandidaat-deelnemers aan
de EMU, waarbij strikte toepassing van de criteria door de raad is geboden
bij de beoordeling of de lidstaten aan de nodige voorwaarden voldoen voor
een houdbare EMU. Die beoordeling zal begin 1998 plaatsvinden op basis van
de realisatiecijfers 1997. Volgens het verdrag dient daarbij rekening te worden
gehouden met relevante factoren, waaronder de economische en budgettaire situatie
van de lidstaat op middellange termijn. Eventueel gegoochel met de cijfers
zal door de raad ook in dat licht beoordeeld worden. Zo zijn de omvang en
de aard van bijvoorbeeld eenmalige transacties van direct belang bij de beantwoording
van de vraag hoe duurzaam de overheidsfinanciën zich ontwikkelen.Er is geen noodrem in de zin van een aanwijzingsbevoegdheid aan de Europese
Centrale Bank, zo antwoord ik de heer De Boer. Wat de nauw omschreven taken
betreft die aan de Europese Centrale Bank (ECB) worden overgedragen, is in
het verdrag de perceptie verankerd dat de hoofddoelstelling van de ECB, te
weten het handhaven van prijsstabiliteit, het best is gediend bij een onafhankelijke
Europese Centrale Bank. Dit betekent niet dat de ECB in een politiek vacuüm
opereert. Zo legt de ECB het jaarverslag over de werkzaamheden van het Europese
stelsel van centrale banken uit aan de raad en aan het Europees Parlement,
dat op die basis een algemeen debat houdt. Voorts kunnen de president en de
overige leden van de directie op verzoek van het Europees Parlement of op
eigen initiatief worden gehoord door bevoegde commissies van het Europees
Parlement.Ik kom tot een algehele afronding van mijn reactie. De afgelopen iets
meer dan 2,5 uur ben ik aan de hand van de inbreng in eerste termijn ingegaan
op de vele uitdagingen die wij als regering, parlement en samenleving gezamenlijk
moeten aangaan. Zowel de binnenlandse als de buitenlandse agenda vraagt ook
volgend jaar weer veel van ons allen. De gedachte die een enkele keer wordt
gehoord, dat dit kabinet uitgeregeerd is, heeft dan ook zelfs geen kern van
waarheid. Integendeel, ik ben het eens met onder anderen de geachte afgevaardigde
de heer Cohen, als hij zegt dat wij moeten voortbouwen aan een dynamische,
rechtvaardige en stabiele samenleving, op alle niveaus. Op die manier kunnen
en moeten wij de sociale samenhang versterken. Dat is ook in ons aller belang.Dit jaar begon de Troonrede met Europa en eindigde met het Marshallplan.
Wat sinds 1945 mede dankzij de inspanningen van de Verenigde Staten in Europa
is bereikt, is indrukwekkend. Kijken wij terug op de eerste helft van deze
eeuw, dan blijkt dat er sprake is van een droeve aaneenschakeling van rampspoedige
gebeurtenissen. Kijken wij terug op de tweede helft van deze eeuw, dan blijkt
dat opbouw en samenwerking, zij het soms met horten en stoten, daarin de meest
kenmerkende elementen zijn. Dat is een verschil van dag en nacht, een verschil
van oorlog en vrede, een verschil van opbouw en afbraak. Bij alle kritiek
die men mag hebben over tekortkomingen en vertragingen in het integratieproces
in Europa, worden de zegeningen nog te vaak uit het oog verloren die na de
Tweede Wereldoorlog op deze weg ons deel zijn geworden. En daarom moeten wij
gestaag voortgaan met de bouw van het huis van Europa, waarin plaats is voor
eenieder. Alleen met die instelling kunnen wij de 21ste eeuw met vertrouwen
tegemoetzien.De vergadering wordt van 12.42 uur tot 14.15 uur geschorst.De voorzitter:Ik herinner eraan dat de spreektijd in tweede termijn in grote lijnen
maximaal de helft is van de spreektijd in eerste termijn.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik zie hier 57 minuten staan, maar ik neem aan dat dit niet
een aanduiding is voor de mij toegestane spreektijd.Ik dank de minister-president voor de wijze waarop hij vanochtend ingegaan
is op tal van opmerkingen die wij gisteren gemaakt hebben. Ik dank hem met
name dat hij aan een reeks opmerkingen, door mij namens mijn fractie gemaakt,
aandacht heeft willen besteden.Ik heb best begrip voor het feit dat niet alle vragen beantwoord kunnen
worden. Vorig jaar heb ik een ondeugende opmerking gemaakt door te zeggen
dat ik maar aanneem dat wie zwijgt toestemt. Dat werd toen heftig ontkend
door de minister-president. Het zal nu wel weer zo zijn. Daarom noem ik één
punt waarop ik geen antwoord kreeg, maar waarop ik dat wél had willen
hebben. Ik heb gevraagd of de minister-president bereid was, namens zijn kabinet
ongenuanceerd te zeggen dat het niets ziet in een voorstel voor een referendum
over de overgang van de monarchie naar een republiek. Ik concludeer als volgt:
gezien het feit dat het antwoord ontbreekt, neem ik aan dat ik daarbij mag
aannemen dat wie zwijgt toestemt. Dus geen voorstel voor ondersteuning.Door de minister-president is ook uitvoerig gepraat over cohesie in de
samenleving. Ik heb hier al eerder gezegd dat ik dankbaar ben voor het feit
dat in de Troonrede steeds meer trefwoorden te vinden zijn die op die cohesie
wijzen. Het gaat dan over samenhang, overheid en sociale partners, en dat
soort zaken. Toch maakt mijn fractie zich op een aantal punten zorgen, zeker
als het gaat om de samenwerking tussen de overheid en de sociale partners.
Bijvoorbeeld bij de voorstellen die op dit moment in dit huis aan de orde
zijn, zoals de Arbeidsvoorzieningswet en de nieuwe Organisatiewet sociale
zekerheid, die aan de overkant behandeld wordt, hebben wij het gevoel dat
de sociale partners in hun rol worden weggedrukt. Die zorg duid ik hier graag
aan.De samenleving geeft in haar samenhang voor iedereen altijd weer als vraag
hoe wij ervoor kunnen zorgen dat de positie van de zwakkeren in de samenleving
zoveel mogelijk wordt versterkt. Wij hebben in dit huis de
discussies gehad over de Ziektewet en de Algemene nabestaandenwet. Daarbij
is ook door de CDA-fractie aangeduid dat wij er zorgen over hebben dat mensen
uit de boot gaan vallen. Ik ben het eens met de minister-president dat het
wellicht iets te vroeg is om al helemaal heldere en eensluidende conclusies
te trekken rondom de werking van de Ziektewet. Ik denk wel dat wij allemaal
de plicht hebben om ervoor te zorgen dat wij dit punt heel nadrukkelijk blijven
volgen. Wij maken ons echt ernstig zorgen over de voorlopige indicaties die
naar voren komen. Vandaar ook onze zorgen over de PEMBA-voorstellen, die in
dit huis nog niet definitief zijn besproken.Het is een goede zaak dat hier gisteren en vandaag breed is gesproken
over de cohesie in de samenleving, de armoede en een wellicht dreigende tweedeling.
Ik vraag nog een keer extra aandacht voor de microplannen die bijvoorbeeld
in de gemeente Tilburg worden gelanceerd. De kern van de voorstellen is dat
de mensen die werkloos zijn en al langdurig op het minimum zitten, er zelf
bij betrokken worden en zelf de kans krijgen, zodat zij weer het gevoel hebben
dat zij waarde hebben in deze samenleving. Daarom hebben wij gevraagd aan
die nieuwe benadering steun te geven en gemeenten aan te sporen om alle mogelijkheden
te benutten zonder bureaucratisering. En wij hebben gevraagd of er wellicht
bekeken kan worden of er enige indicaties aan gemeenten gegeven kunnen worden
om dit soort projecten waarbij die mensen betrokken worden, zoveel mogelijk
te stimuleren. Samenhang betekent voor ons een verantwoordelijke samenleving.
Ik denk dat wij in de komende twaalf maanden een belangrijke testcase gaan
krijgen in de nieuwe organisatie van het omroepbestel. De uiterste marktwerking
zal daar leiden tot alleen maar commerciële omroep en televisie. Het
centraal stellen van de overheid betekent dat alles geregeld wordt door een
coördinator. De hoop van mijn fractie is, dat er heel helder ruimte zal
blijven voor eigen verantwoordelijkheid van organisaties met eigen identiteit.
Wij zijn dus benieuwd hoe de praktijk de theorie in dezen zal dekken.Voorzitter! Er is heel wat gezegd over de IRT-enquête. Wij hebben
aangegeven dat wij het onjuist vinden dat, terwijl er zoveel verwachtingen
waren gewekt, personele consequenties zijn uitgebleven. Ik heb de indruk dat
wij hier bepaald niet alleen staan in die mening. Ik wijs in dit verband op
uitlatingen van de heer Rottenberg, die vertrekt als voorzitter van de Partij
van de Arbeid, en die gesproken heeft over "een schaamteloze vertoning" van
de PvdA-fractie aan de overkant die geen personele consequenties verbindt
aan het IRT-gebeuren.Collega Korthals Altes heeft in dit verband niet in de richting van het
kabinet gesproken maar in de richting van de Tweede Kamer. Ik zou eigenlijk
zijn kritische opmerkingen in die richting willen ondersteunen. Daarbij wijs
ik erop dat met de enquêtes uit de recente tijd ook nog merkwaardige
voorbeelden zijn te geven. Ik noem de enquête CTSV waarbij de voorzitter
van de enquête, nadat staatssecretaris Linschoten ontslag had genomen,
zei dat het allemaal niet zo bedoeld was. Later werd hij daarop teruggefloten.
Ook dat is een slecht voorbeeld van hoe men een enquête aanpakt. Voorts
gaf de voorzitter van de enquête bij de volkshuisvesting, voordat het
rapport gepubliceerd werd, in een interview een primeur aan een weekblad.
Ook dat lijkt ons een slechte uitvoering van een hoog recht.Voorzitter! Ik kom nu bij het gedoogbeleid. Als wij goed hebben geluisterd
naar wat de heer Korthals Altes namens zijn fractie heeft gezegd, dan horen
wij daarin dat gedogen niets te maken kan hebben met tolerantie of verdraagzaamheid
maar alles met toegeeflijkheid en dat dit daarom niet juist is en moet leiden
tot een verdere en versnelde afbouw van het gedoogbeleid. Zeker voor het gedoogbeleid
van drugs en de afbouw daarvan, constateer ik dat wij gelijk denken. Daarmee
kunnen wij een interessant politiek feit vaststellen, namelijk dat er in deze
Kamer een meerderheid is die dit gedoogbeleid niet wenst.Voorzitter! Ik heb in verband met de zorgsector een opmerking gemaakt
over de eigen bijdrage en over de kosten die dit alles met zich meebrengt.
Ik wil erop wijzen dat die kosten naar onze mening extra hoog zullen zijn
doordat het systeem extra en enorm ingewikkeld is geworden. Het is uiteindelijk
niet gewoon een regeling voor iedereen geworden, maar er zijn op die regeling
honderd en een uitzonderingen gemaakt, met zelfs administratieve vastlegging
gedurende drie jaar. Zo'n systeem moet veel geld kosten.De minister-president heeft gesproken over betaalbare en toegankelijke
gezondheidszorg. Bij die toegankelijkheid denken wij toch aan de lange wachtlijsten.
Gelukkig is daarover in beloftevolle zin gesproken door de minister-president.
Wij denken vooral aan de discussies die wij in dit huis hebben gehad met staatssecretaris
Terpstra over de bejaardenverzorgingstehuizen. Wij denken ook aan de discussies
aan de overzijde over thuiszorg en de wachtlijsten voor verstandelijk gehandicapten.
Met het oog op die kwesties kan men toch niet spreken van een goede toegankelijkheid.We hebben gesproken over de Melkertbanen en daarover heb ik een vraag
gesteld. De minister-president heeft aangegeven dat het bij Melkert 1 en 2
om 10.000 en 5000 arbeidsplaatsen gaat. Er was echter ook sprake van enige
verdringing. De vraag die ik aan de hand van een analyse beantwoord wil zien,
nu of in een later stadium, is: wat is eigenlijk het saldo? Hoeveel banen
zouden verdrongen en hoeveel Melkertbanen gecreëerd zijn?Voorzitter! Er is gesproken over het benoemingenbeleid. Goed luisterend
naar de minister-president, moet mijn conclusie zijn, dat wordt gedacht aan
het vergroten van de rol van de gemeenteraden door middel van het geven van
een adviesrecht aan die raden. Vervolgens zou de minister van Binnenlandse
Zaken ervoor moeten zorgen, dat de nationale doelstellingen met betrekking
tot met name burgemeestersbenoemingen worden gehaald. De nationale lijn zou
inhouden: meer vrouwen, doorstroming van zittende burgemeesters, herplaatsing
na gemeentelijke herindelingen en rekening houden met de landelijke verhoudingen
van de politieke partijen. Als ik de minister-president op dit punt goed heb
begrepen, moet ik hier constateren dat er sprake zal zijn van, op zijn zachtst
gezegd, een chaotische situatie. Ik denk nu vooral aan het adviesrecht van
de gemeenteraad en de landelijke lijn. Ik ben benieuwd of ik de minister-president
op dit punt goed heb begrepen en, als dat het geval is, wat
zijn antwoord in dezen is.Voorzitter! Ten slotte wil ik nog iets zeggen over een onderwerp dat op
dit moment een politiek heet hangijzer is: het vliegveld Beek. Ik heb de minister-president
gevraagd hoe voor financiering gezorgd zal worden bij een financieel tekort.
Op die vraag krijg ik nog graag antwoord.Voor mijn fractie resteert verder de vraag waarom de regering geen rekening
houdt met de wensen van het toch heel breed samengestelde provinciale bestuur
in Limburg. Gisteren is door het CDA aan de overkant bij motie gevraagd met
de wensen van dat provinciebestuur rekening te houden.Ik hoop dat het kabinet ook rekening wil houden met onze opmerkingen.
Dat heb ik al aan het slot van mijn eerste termijn gezegd. Ik hoop dat het
kabinet ook rekening wil houden met onze opmerkingen in tweede termijn.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de regering en in het bijzonder de minister-president
voor de beantwoording van de vragen. Graag wil ik hieraan toevoegen, dat ik
niet behoor tot degenen die menen dat het kabinet uitgeregeerd is. Mochten
er in deze vergadering mensen zijn geweest die van mening waren dat dit wel
het geval is, dan zal hun opvatting door het antwoord van de regering zijn
gelogenstraft.Voorzitter! Niet alle opmerkingen die ik heb gemaakt, waren gemaakt aan
het adres van het kabinet. Ik ben mij ervan bewust, dat wij ons hier altijd
richten tot de voorzitter, maar wij verwachten van het kabinet de beantwoording
van de vragen. Daarnaast vindt hier echter ook vaak een discussie plaats met
anderen in de samenleving. De conclusie van de minister-president, dat mijn
opmerkingen over parlementaire enquêtes uitsluitend waren gericht aan
de Tweede Kamer der Staten-Generaal en dus niet door het kabinet beantwoord
behoefden te worden, is geheel juist. Nu alleen nog maar hopen, dat die opmerkingen
ook overkomen.Mijnheer de voorzitter! Wij spreken hier ook wel eens met elkaar en dat
is voor mij nu aanleiding enkele opmerkingen te maken over het bijzonder boeiende
en aanhorenswaardige betoog van de fractievoorzitter van de Partij van de
Arbeid, die in die hoedanigheid bij deze algemene beschouwingen voor het eerst
het woord voerde. Wat hij zei, sprak mij in allerlei opzichten aan. Ik meen
dat het duidelijk is, dat zowel zijn groepering als de mijne, haar beginselen
baseert op de beginselen van de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en
broederschap, maar dat zij daar in de loop der jaren een verschillende inhoud
aan zijn gaan geven. Het is inderdaad waar, dat het begrip vrijheid bij mijn
partij een sterker accent heeft dan het begrip gelijkheid en dat het begrip
gelijkheid bij ons meer gelijkwaardigheid inhoudt, terwijl de sociaal-democraten
bij gelijkheid blijven. Verder wordt bij ons het begrip broederschap vertaald
met sociale rechtvaardigheid en bij de sociaal-democraten meer met solidariteit.Ook de accenten worden op een verschillende manier gelegd. Je kunt spreken
in termen van dynamiek en stabiliteit, zoals de heer Bolkestein heeft gedaan.
Als het gaat om de markt, is voor ons een uitermate belangrijk uitgangspunt
dat er vrijheid op die markt is. Zonder vrijheid kan de markt niet functioneren.
Echter, er moet een evenwicht gevonden worden. De absolute vrijheid is als
zodanig niet in evenwicht. Dat evenwicht wordt verkregen met het hanteren
van begrippen die in ons beginselprogramma op gelijk niveau staan als het
begrip vrijheid. Die begrippen zijn: verdraagzaamheid, verantwoordelijkheid,
sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid van alle mensen. Daarmee worden
grenzen aangegeven en wordt de dynamiek van de vrijheid gestabiliseerd op
het ogenblik dat die enigszins uit het lood zou slaan.Is op dit punt een belangrijke rol voor de overheid weggelegd? In dat
opzicht verschillen onze meningen misschien ook wel. Het is goed dat aan te
geven. Een sterke overheid? Ja zeker! Dat past geheel bij de Thorbeckiaanse
filosofie. Dus: een sterke overheid, maar dan wel een overheid die uitsluitend
optreedt als de dienaar van het algemeen belang en zeker niet als partij op
de markt. Voor die laatste rol wil ik waarschuwen. Als de overheid als partij
op de markt optreedt, krijg je vergissingen die bijvoorbeeld in de jaren zestig
zijn gemaakt terzake van het aardgas. In dat opzicht, dus als het gaat om
deelneming aan het economisch leven, zijn wij nog altijd zeer sterk voor een
terughoudende overheid. Wij zijn echter ook voor een sterke overheid die zich
zeker laat leiden door beginselen als rechtsstatelijkheid en rechtvaardigheid,
die ook door de heer Cohen zijn genoemd. Die beginselen moeten in acht genomen
worden bij het vervullen van de taken die in het algemeen belang moeten worden
verricht. Daarbij denk ik aan de interne en de externe veiligheid, het organiseren,
voorzover dat niet door de samenleving zelf gebeurt, van de sociale rechtvaardigheid
en het tot haar recht laten komen van de verdraagzaamheid en de bescherming
van minderheden. In die zin zien wij de overheid als stabiliserende factor,
echter niet als partij bij het marktgebeuren.Mijnheer de voorzitter! Ik heb een aantal opmerkingen gemaakt over de
Eerste Kamer en de verkiezing van haar leden. De minister-president heeft
op mijn opmerkingen in dezen geantwoord, dat het kabinet met voorstellen zal
komen. Anders dan bij benoemingen van burgemeesters en commissarissen der
koningin, hoop ik dat deze inspraak volledig tot haar recht zal komen.Nu al zijn niet volledig de opmerkingen die ik gemaakt heb over de voordelen
van een projectwet tot haar recht gekomen. Wij hadden gehoopt, dat het kabinet
met het voorstel op dit punt wel zijn voordeel zou doen. De minister-president
heeft geantwoord, dat het voorgestelde alleen moet gebeuren in gevallen van
grote urgentie, zoals daarvan sprake was na de overstromingen van de gebieden
naast de rivieren in 1995.Mijn fractie meent, dat dezelfde mate van urgentie wel degelijk aanwezig
is wanneer wij spreken over de infrastructurele investeringen die gedaan moeten
worden. De uitvoering daarvan zal toch nog geruime tijd vergen. Ik denk nu
aan de uitvoering van de Deltawet van 1958 en de Deltawet grote rivieren.
De uitvoering daarvan vergt ook enige tijd. Ik wees er al op, dat wie in Brussel
een treinreis begint in twee uur in Parijs is en in drie uur in Londen, maar
dat wie vanuit Brussel in noordelijke richting gaat reizen, na twee uur nog
niet eens in Rotterdam is, terwijl die laatste afstand toch aanzienlijk geringer
is. Het resultaat daarvan is, dat dag in dag uit tallozen die
in Parijs of omgeving moeten zijn vanuit Nederland niet de trein kunnen nemen.
Met de trein kunnen zij namelijk niet een eendaags bezoek aan Parijs afleggen.
Zij moeten noodgedwongen het vliegtuig nemen. Wanneer wij nu werkelijk ernstig
menen – en dat doen wij toch – dat de CO2-uitstoot,
de milieuvervuiling en de verkeerscongesties moeten worden teruggedrongen,
is er naar onze smaak wel degelijk sprake van een uiterste urgentie dat bedoelde
investeringen plaatsvinden. Dat geldt ook voor het goederenvervoer in de richting
van Duitsland en het verdere achterland via de Betuwelijn. Ik vraag het kabinet
dringend om hier nog eens aandacht aan te geven.Evenals de heer Van Leeuwen heb ik tot mijn schrik gehoord dat het niet
alleen de bedoeling is om de bevoegdheden van de gemeenteraden bij benoemingen
uit te breiden, maar dat het daarnaast de bedoeling is om het aantal criteria
te laten toenemen waaraan moet worden voldaan en die de minister van Binnenlandse
Zaken moet sturen. Er moet niet alleen naar de politieke kleur worden gekeken,
maar uiteraard ook naar het geslacht en ook nog naar burgemeesters van opgeheven
gemeenten. Als Binnenlandse Zaken zijn zin krijgt, maar misschien is dat niet
het geval, zouden dat er nog heel wat kunnen zijn. Om het de minister in de
toekomst wat makkelijker te maken, zullen wij erop letten dat die laatste
groepering een beetje afneemt. Mijn fractie zou het niet verstandig vinden
als het benoemingsrecht voor de Kroon uit de Grondwet wordt gehaald. Het gaat
hier om personen die in het openbaar bestuur een zodanig belangrijke rol spelen,
dat een verankering in de Grondwet van de wijze waarop deze personen worden
benoemd, naar onze mening niet misplaatst is. De Grondwet is in 1983 na lange
discussies op alle onderdelen, juist ook van staatkundige hervormingen, herzien.
Het benoemingsrecht van de Kroon is toen gehandhaafd. Wij zien intussen geen
zodanige ontwikkeling dat wij daarvan zouden moeten afwijken.De minister-president heeft ons er bij het decoratiestelsel aan herinnerd
dat iedereen met alles zou hebben ingestemd, omdat met het aanvaarden van
de wet toch duidelijk was welke criteria er zouden gelden. Dat moge zo zijn,
maar mijn fractie heeft zich toen wel degelijk tegen de toen heersende opvattingen
verzet en dat ook duidelijk uitgesproken. Wij zien nu in de praktijk gebeuren
dat wij in het gelijk worden gesteld. Ons verzet wordt door de praktijk bevestigd.
Daarom hebben wij gevraagd niet de evaluatie af te wachten.Ik heb niet voor niets het voorbeeld van het afscheid van de president
van de Hoge Raad genoemd en de toespraak die de minister van Justitie bij
die gelegenheid heeft gehouden. Mijn conclusie was dat de koninklijke onderscheidingen
voor allerlei functionarissen niet meer te verkrijgen zijn en dat ieder departement,
dat dan toch voelt dat je bij een dergelijke gelegenheid niet met lege handen
kunt staan, met een eigen onderscheiding komt. Dat is in ieder geval niet
de bedoeling geweest van de herziening van het decoratiestelsel. Als wij zien
dat het bloed kruipt waar het niet gaan kan en dat ministeries met eigen onderscheidingen
komen ingeval de koninklijke onderscheiding niet meer kan worden toegekend,
dan is dat het deficit van het nieuwe stelsel. En wat doen wij met een deficit?
Dat moet zo spoedig mogelijk worden opgeheven.Ik kom dan op een punt dat in het bijzonder de minister van Justitie aangaat,
maar waarvoor ik toch ook de aandacht van het hele kabinet vraag. Dat betreft
de verhouding van de minister tot het openbaar ministerie. Ik ben over het
antwoord terzake buitengewoon ongelukkig. Aan dat antwoord ging een inleiding
vooraf die eerst werd gedacht een antwoord te zijn aan de heer Van Leeuwen,
die vervolgens het antwoord aan mij endosseerde, maar ik kon dat ook niet
thuisbrengen. Voor wie het antwoord dan wel bedoeld was, is niet duidelijk.
Het leek meer een algemeen verhaal, maar daar was niet naar gevraagd. Het
gaat om een heel concreet punt. Juist in deze tijd, waarin het openbaar ministerie
geschonden uit de IRT-enquête tevoorschijn is gekomen, is het van het
allerhoogste belang dat het vertrouwen in het openbaar ministerie en de loyaliteit
tussen openbaar ministerie en ministerie zo spoedig mogelijk worden hersteld.
Dat wordt niet bereikt door een tegenstelling in het leven te roepen over
een op zichzelf al heel oud punt. Ik heb niet voor niets aangegeven dat de
laatste wetswijziging op dat punt van 1841 dateert. Het heeft ook geen zin
om de discussie te heropenen over dat oude punt. Dat leidt niet tot een beter
beleid, maar tot slechte verhoudingen tussen het ministerie, de minister en
het openbaar ministerie.De minister-president heeft in zijn antwoord herinnerd aan de brief van
de minister en de instemming van de Tweede Kamer daarmee. Het was juist de
instemming van de Tweede Kamer die ons aanleiding gaf om in deze Kamer –
daarom is het zo goed dat de Eerste Kamer er ook nog is – te laten horen
dat wij niet hetzelfde zeggen als de Tweede Kamer. Wij hebben daar een duidelijk
andere visie op. Onze visie op dit punt is daarom niet zonder betekenis, omdat
die wordt gedeeld door de rechterlijke macht in Nederland en niet alleen door
de betrokkenen, niet alleen door het OM. De sectie zittende magistratuur,
de sectie rechtspraak van de Vereniging voor rechtspraak, heeft zich ook zeer
uitdrukkelijk achter het standpunt van het OM gesteld. Dat is iets dat alle
aandacht verdient, ook die van het kabinet.Er is nog een reden om de aandacht van het kabinet te vragen. Op dit ogenblik –
misschien zijn ze net terug, maar dat weet ik niet – vertoeven de voorzitters
van de grote fracties in de Tweede Kamer op Aruba en de Nederlandse Antillen.
Eén van de punten die daar de aandacht heeft, is het grote conflict
tussen de minister van Justitie van Aruba en het OM op Aruba. De commissie-De
Ruiter heeft daarover gerapporteerd. Wanneer deze minister zegt dat zij zeggenschap
heeft over elke individuele ambtenaar van het OM, zijnde geen ambtenaar van
de uitvoerende macht, maar een ambtenaar van de rechterlijke macht, dan komt
datzelfde recht ook toe aan de minister van Justitie van Aruba. Misschien
dat het kabinet daar nog een keer over wil nadenken.De verwijzing van de minister-president, aan het eind van zijn antwoord,
naar het opportuniteitsbeginsel heb ik helemaal niet begrepen. Het opportuniteitsbeginsel
betreft de bevoegdheid van het OM om zelfstandig te beslissen over het wel
of niet vervolgen van een strafbaar feit. Anders dan in Duitsland, waar dat
beginsel niet bestaat en waar het OM verplicht is om elk strafbaar
feit dat tot zijn kennis is gekomen, te vervolgen, heeft het OM in Nederland
een oordelingsbevoegdheid. Het OM kan hier zelf bepalen of er wordt vervolgd
of niet. Als een gelaedeerde, iemand die het slachtoffer is geworden van een
misdrijf, zich niet kan verenigen met een beslissing tot niet-vervolging,
dan is het niet zo dat deze zich tot de minister kan richten met het verzoek
of de minister een opdracht tot vervolging wil geven. Neen, daarvoor bestaat
een speciale procedure. Dat betreft artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering.
Daarin staat dat de gelaedeerde zich wendt tot het gerechtshof. Het is het
gerechtshof, dus de zittende magistratuur, dat al of niet een opdracht aan
de officier van justitie geeft om te vervolgen. De zittende magistratuur en
dus niet de minister neemt een beslissing over de vraag of het opportuniteitsbeginsel
al of niet terecht is toegepast. De verwijzing daarnaar door de minister-president
zie ik eerder als een ondersteuning van de stelling van mijn fractie, dan
als een ondersteuning van de door de minister van Justitie betrokken stelling.Voorzitter! Ik ben het niet eens met de opvatting van de fractievoorzitter
van D66, dat het nu weer tijd is om de steven te wenden en te gaan denken
aan minder cellen en een betere opvoeding. Overigens ben ik het op een groot
aantal andere punten wel met hem eens. Voorzitter! Ik zal niet betwisten dat
de allerbeste vorm van criminaliteitsbestrijding en -beheersing is dat wij
de opgroeiende generatie zodanig begeleiden dat daardoor de criminaliteit
in de toekomst wordt verminderd. Dat is al sinds mensenheugenis de inzet van
het ministerie van Justitie geweest. Ik ben het daar graag mee eens, maar
het lost niet alles op. En al zou het alles oplossen, dan zullen wij toch
twintig jaar moeten wachten. Dan zijn degenen waar wij nu over spreken zodanig
opgevoed dat wij de strafrechtspraak kunnen afschaffen.In die twintig jaar zal er nog veel moeten gebeuren. Eén van de
grote problemen van de handhaving van de rechtsorde in ons land is nu juist
niet dat de criminaliteit alleen maar door endogene factoren wordt bepaald,
maar voor een belangrijk deel ook door exogene factoren. Er zijn waarschijnlijk
weinig landen waar zo veel buitenlanders – ik doel niet op allochtonen
die in Nederland wonen, maar op echte buitenlanders – in de gevangenis
zitten als in ons land, als importland van verdovende middelen. Dat zal een
belangrijke krachtsinspanning van de minister van Justitie vergen. En daarom
was ik het wel graag eens met het niet aan mij gerichte betoog van de minister-president
over de inspanningen van het ministerie van Justitie op dat punt.Ik herinner de heer Schuyer eraan dat hetzelfde recept van een betere
opvoeding van kinderen al eens eerder is genoemd, en wel tijdens het kabinet-Den
Uyl. Laat dat nu juist twintig jaar geleden zijn!Voorzitter! Ik ben nu toch bezig, in te gaan op een aantal vragen en opmerkingen
van de leden van de Kamer. De heer De Boer – ik zou graag door hem geïnterrumpeerd
worden – heeft de minister-president gevraagd waarom wel de EMU-normen
min of meer absoluut worden gehandhaafd, terwijl er minder inspanning wordt
gericht op de handhaving van de CO2-norm, terugdringing van de
werkloosheid en bestrijding van de armoede. Het standpunt van mijn fractie
is dat de totstandkoming van de EMU een van de belangrijkste voorwaarden is –
zo niet dé belangrijkste – om die andere doelstellingen te kunnen
bereiken.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Waar haalt de heer Korthals Altes die garantie vandaan? De
minister-president heeft het verdrag van Amsterdam aangekondigd. Het is nog
de vraag of daar een steekhoudende ecologische paragraaf in staat, of het
democratisch tekort daarin wordt ondervangen en of dit leidt tot een sociaal
statuut. De garantie waar de heer Korthals Altes het over heeft, is niet af
te leiden uit de discussie die op dit moment in Europa wordt gevoerd. Dat
is mijn probleem.De heer Korthals Altes (VVD):Het is toch goed dat er verschillende politieke groeperingen zijn, al
is het jammer dat zij soms langs elkaar heen blijven praten. Het gaat mij
niet om garanties op papier. Het gaat mij om het scheppen van de voorwaarden
die de mogelijkheid in zich bergen dat wij economisch zo sterk worden dat
wij vervolgens in staat zijn om de kosten op te brengen die nodig zijn om
die andere doelstellingen te halen. De VVD-fractie is ervan overtuigd dat
de totstandkoming van de EMU een zodanige impuls aan het economisch leven
en aan de groei van het bedrijfsleven zal geven, dat het daardoor mogelijk
is om hand in hand met de toename van de economische bedrijvigheid ook de
ecologische doelstellingen te halen, zoals de minister-president heeft gezegd.Voorzitter! De Tweede Kamer heeft gisteravond in het debat over Beek hetzelfde
stadium bereikt als twee weken geleden in het debat over de HSL: er zijn moties
ingediend en het kabinet moet daar een standpunt over geven. Nu is de tijd
rijp om op de interruptie van de heer Van Leeuwen te reageren. Het antwoord
van mijn fractie luidt als volgt. Wij steunen volledig het beleid van het
kabinet. Als echter de CDA-motie aan de overkant mocht worden aangenomen,
zullen wij het daaruit voortvloeiende beleid ook gaarne steunen.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Als ik goed ben geïnformeerd – ik neem aan van
wel – zijn er gisteren door het CDA twee moties ingediend. Ik denk dat
de heer Korthals Altes doelt op de motie waarin wordt uitgesproken dat het
kabinetsbesluit overeen moet komen met de wensen van het Limburgs provinciebestuur
inzake de financiering.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! De heer Van Leeuwen vraagt inderdaad naar de bekende
weg.Mijnheer de voorzitter! De heer De Wit heeft een vraag gesteld over de
keuze van de voorzitter van de Kamer. Natuurlijk kon de minister-president
daarop niet ingaan, want dat is nu een van de zaken waar hij echt niet over
gaat. Deze Kamer is daar zelf verantwoordelijk voor op het moment dat er een
vacature is. Mijnheer de voorzitter! Ik heb geen enkel ogenblik de indruk
dat die vacature er is. U leidt deze vergadering nog steeds met straffe hand.
Maar mocht er een vacature komen, dan is het gebruikelijk – dat is ook
gebeurd in de eerste vergadering waarin de heer De Wit aanwezig was –
dat de voorzitter van de grootste fractie een voorstel doet. Dat is dus nu
niet aan de orde. Alles wat daarover in kranten staat, behoort inderdaad tot
de categorie specula tie, waarover de minister-president vanmorgen
al heeft gesproken in het kader van andere benoemingen. Dat is een fase waar
wij helemaal niets aan kunnen doen. Dat doet de pers. Wij zien knarsetandend
toe.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Dat is niet helemaal juist. De heer Van Zijl heeft uitdrukkelijk
in een televisieprogramma – ik dacht Den Haag Vandaag – gezegd
dat er als een soort deal is gesproken over de verdeling van een aantal functies.
Hij heeft daarbij met nadruk de functie van de voorzitter van deze Kamer genoemd.
Het verwondert mij dat de heer Korthals Altes zegt dat hij daar in ieder geval
buiten is gebleven. Dat betekent kennelijk dat er in de Tweede Kamer afspraken
zijn gemaakt, althans overleg is geweest, zonder dat de heer Korthals Altes
daarbij betrokken is geweest.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! In deze Kamer geldt de ongeschreven regel dat
de grootste partij het voorrecht heeft om een voordracht te mogen doen. Dat
zal die grootste partij ook doen als het zover is. Wij hebben dat gedaan op
13 juni 1995. Ik heb de Handelingen meegenomen. Ik zal er niet uit citeren,
want zij zijn al gedrukt. Ik zal mijn exemplaar straks graag ter inzage aan
de heer De Wit geven. Hij kan dan nog eens nalezen hoe het toen is gegaan.Als er een vacature ontstaat, zal de VVD-fractie haar taak vervullen.
Dat pleegt in deze Kamer dan ook in goed overleg met de voorzitters van de
andere fracties te gebeuren. De Tweede Kamer blijft daar geheel buiten en
dat geldt ook voor het kabinet.De heer De Wit (SP):De voorzitter van de Eerste Kamer is de voorzitter van alle leden van
deze Kamer en betreft niet het voorrecht van één bepaalde fractie.De heer Korthals Altes (VVD):Ik heb gezegd dat die fractie het voorrecht heeft om een voordracht te
doen. De Kamer stemt, schriftelijk en geheim. Het is misschien toch goed om
de Handelingen van de eerste vergadering nog eens na te lezen.De heer De Wit (SP):De heer Korthals Altes mag ervan uitgaan dat ik alle Handelingen die van
belang zijn, lees, en deze zeker.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik voeg er nog aan toe dat ik vind dat de vorige keer dat
dit aan de orde was, de grootste fractie in deze Kamer een uitstekend voorstel
heeft gedaan! Mocht het zo zijn dat er in de naaste toekomst een nieuw voorstel
gedaan moet worden, dan heb ik er wederom het grootste vertrouwen in dat de
fractievoorzitter van de grootste fractie met een goed voorstel komt, maar
wij zullen het afwachten.De heer De Boer (GroenLinks):De vraag blijft natuurlijk wel waarom wij hier niet gewoon, zoals elke
gewone vereniging, een voorzitter kiezen uit de daarvoor beschikbare kandidaten.
Waarom moet het zo ingewikkeld geregeld worden? Dat wil ik nog eens benadrukken.
Het is eigenlijk de kern van de vraag van de heer De Wit. In elke vereniging
in Nederland wordt gewoon een voorzitter gekozen uit beschikbare kandidaten
en dan kies je de beste. Nu is dit geen vereniging, maar waarom moet het hier
anders? Waarom moet dat met zoveel ingewikkeld gedoe in achterkamers? Dat
blijft de vraag.De heer Korthals Altes (VVD):Er gebeurt niets in achterkamers...De heer De Boer (GroenLinks):Natuurlijk!De heer Korthals Altes (VVD):...en wel om de doodeenvoudige reden dat iedere vereniging in Nederland
zich juist spiegelt aan de reglementen van de Kamers der Staten-Generaal,
als zijnde de bron van de ware democratie.De heer De Boer (GroenLinks):Op dit punt toch niet hoop ik.De heer Korthals Altes (VVD):Op dit punt ook, want het staat ieder Kamerlid vrij om op elke kandidaat,
mits lid van deze Kamer, zijn of haar stem uit te brengen. Vrijer kan de verkiezing
niet zijn. Als er dan iemand is die een voordracht doet, kan men zich daarbij
aansluiten, maar iedereen is volstrekt vrij om op zijn rechter- of linkerbuurman
te stemmen. In het Reglement van orde is bepaald hoeveel herstemmingen er
plaatsvinden totdat er dan eindelijk een voorzitter komt. Zo simpel is dat.De heer De Boer (GroenLinks):De heer Korthals Altes wil toch niet volhouden dat in deze Kamer, afgezien
van de laatste keer dat wij een voorzitter hebben gekozen, altijd de beste
voorzitter is gekozen die beschikbaar was. Dat houdt hij toch niet vol?De heer Korthals Altes (VVD):Democratie garandeert niet dat altijd het beste besluit wordt genomen.
Democratie garandeert alleen dat een besluit op de beste manier wordt genomen.Mijnheer de voorzitter! Het is toch vruchtbaarder om te spreken tot het
kabinet, zij het dat ik het woord tot u blijf richten. Ik ga daarom even een
enkele opmerking maken over het buitenland. Ik ben wat teleurgesteld over
de beantwoording van onze opmerkingen over de toetreding van Centraal-Europese
landen tot de NAVO. Wij maken ons wezenlijk ongerust omdat het a. niet urgent
is en b. in Rusland tot repercussies kan leiden waarmee niemand gediend is.
Wij denken zeker dat het niet verstandig is, Centraal-Europese landen reeds
in een NAVO op te nemen voordat zij tot de Europese Unie zullen toetreden.
Een van de belangrijkste eisen, ook voor het lidmaatschap van de NAVO, is
dat wordt voldaan aan de eisen van de interne democratie, handhaving van mensenrechten
en dergelijke. Als een land nog niet rijp is voor toetreding tot de Europese
Unie, dan lijkt het ons dat op dat ogenblik ook nog geen sprake kan zijn van
toetreding tot de NAVO.Het heeft ons verheugd, dat de minister-president aan het slot van zijn
betoog heeft gezegd dat het kabinet met een hoog ambitieniveau het voorzitterschap
van de Europese Unie gaat bekleden. Ik zei al dat het kabinet niet uitgeregeerd
is en dat blijkt ook zeker uit het feit dat het kabinet dat voorzitterschap
met een hoog ambitieniveau gaat bekleden. Mijn fractie wenst het kabinet daarbij
zeer veel sterkte en succes toe.De heer Veling (GPV):De heer Korthals Altes heeft gisteren een interessante beschouwing gegeven
over liberalisme en moraal. Ik vond overigens dat meer fractievoorzitters
op een heldere manier hun eigen politieke positie markeerden. Ik denk dat
dit winst is. Zijn betoog had een wat verrassende ontknoping. Daarom wil ik
de heer Korthals Altes vragen of ik hem goed heb gevolgd. Het gaat
over de vraag in hoeverre van een geldende moraal kan worden gesproken wanneer
daarbij wordt afgezien van een buitenmenselijke oorsprong in een zedelijke
orde, in God. Die discussie is allang gaande. De VVD heeft ook vroeger geen
behoefte gehad aan een dergelijke verwijzing, maar wel gesproken over de waarde
van het christendom. Dat werd verbonden met de waarde van het humanisme. Dat
is een veralgemening van de positie. Nou was het slot van het betoog van de
heer Korthals Altes dat de VVD, volwassen wordend, zich gaandeweg klaarblijkelijk
heeft losgemaakt van die vraagstelling. In plaats van op een buitenmenselijke
oorsprong of de geschiedenis van het christendom, van het humanisme, moeten
wij voortaan letten op de partijraad van de VVD. Heb ik het goed begrepen
dat die nu op eigen kracht een basis voor een moraal gaat vinden?De heer Korthals Altes (VVD):Ik kan mij volstrekt niet herinneren dat mijn betoog die strekking had.
Ik heb alleen een historische weergave gegeven. Tot 1981 toe is in onze beginselprogramma's
altijd een duidelijke verwijzing opgenomen naar de christelijke grondslagen,
respectievelijk de christelijke en humanistische grondslagen van onze samenleving.
Ik heb gezegd dat dat in 1981 is losgelaten. Daarbij heb ik in het midden
gelaten of dat te wijten was aan een zekere mate van oppervlakkigheid of aan
een zekere weerzin tegen de verzuiling of dat men het niet meer nodig vond,
omdat het eigenlijk toen nog een algemeen aanvaard punt was. De behoefte om
opnieuw over die grondslagen te spreken, is ontstaan in de laatste periode
van vijftien jaar waarin dus ook andere godsdiensten en andere levensovertuigingen
dan die die zijn gebaseerd op de joods-christelijke oorsprong, een zeer belangrijke
plaats in onze Nederlandse samenleving zijn gaan innemen.Je kunt dus niet meer zo gemakkelijk verwijzen naar iets bestaands, omdat
het niet meer dezelfde algemene strekking heeft en je zult een keuze moeten
gaan maken. Over die keuze wordt nog gediscussieerd en waar die keuze op uitkomt,
kan ik op dit ogenblik niet voorspellen, al heb ik daar uiteraard wel een
voorkeur voor.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de regering voor het antwoord. Er is hard gewerkt,
de mapjes waren behoorlijk gevuld – al kwamen zij een enkel keertje
door de war – en de minister-president heeft zich er bekwaam doorheen
geslagen. Mijn fractie is content met de aandacht die aan haar inbreng is
gegeven. Sommige punten vragen echter nog wel om een verdere discussie.Gisteravond, in de wandelgangen, zeiden mensen die de premier beter kennen –
of beter denken te kennen, zeg ik zachtjes – tegen mij: de discussie
die jij met Kok wilt, dat wordt niks. Filosofische praat over zaken zoals
visie, zingeving, kwaliteit van leven, waar je voor staat, wat je beweegt
en wat je een zorg is, dat is eigenlijk niks voor Wim. Kok is een premier
die de boel op orde wil hebben. Het moet economisch gezond, financieel kloppend,
infrastructureel bij de tijd en sociaal zo fatsoenlijk mogelijk gebeuren.
Er komen correcties op schade die mens en milieu oplopen als het te erg wordt,
maar binnen de economisch-financiële randvoorwaarden. Kok vindt alles
wat verder en dieper gaat, op het publieke domein in ieder geval, lastig.
Zingeving, de breedte van het publieke domein, de keerzijde van verstedelijking
en technocratisering, een diepgaand debat over grenzen aan de groei, grenzen
aan de markt en grenzen aan de consumptie, vindt hij moeilijk gedoe.Natuurlijk spreekt hij er wel een aantal algemene zinnen over uit, en
met de inhoud van die zinnen die ook vanmorgen uitgesproken zijn, is ook niet
zo veel mis, maar het heeft iets te veel "nut van het algemeen". Wat ik een
beetje mis, is eigenlijk overtuiging, concretisering en wellicht, als dat
mag, passie. Het heeft wat van "het is dat de senatoren er wat over willen
horen, vooruit dan even, maar ik zal blij zijn als het achter de rug is, want
dan kunnen wij tenminste gewoon weer aan het werk".Voorzitter! Ik vind dat de premier paars en zichzelf daarmee tekortdoet.
Hij laat op dit punt ook te weinig antenne zien voor wat er in de samenleving
leeft. Mensen zijn echt op zoek naar houvast, inspiratie en perspectief. Zij
willen dat daar stem aan gegeven wordt, ook in de politiek. Zij willen politiek
leiderschap dat meer is dan economie, geld en het instrumentele. Zij willen
voorgegaan worden, het liefst ook voorgegaan door levende, warmbloedige mensen
die meer te bieden hebben dan het materiële.Ik denk dat die vraag naar leiderschap terecht is. Juist paars mag als
het verder wil – en ik neem aan dat het verder wil – het antwoord
op die vraag niet al te veel ontlopen. De leiders van de belangrijkste politieke
stromingen doen dat in mijn ogen tot nu toe te vaak wel. Dit land, de mensen
die de vraag stellen en veel jongeren die op zoek zijn, verdienen in mijn
ogen beter.Ik wil nog kort op een aantal concrete punten ingaan. Allereerst noem
ik de armoedediscussie. De premier "schuurt" bekwaam langs de kern van mijn
stellingname. Armoede als verschijnsel en wat daaraan te doen is, is behandeld.
De werkelijkheid van arme mensen is onvoldoende behandeld en dat geldt helemaal
voor de vraag hoe zij zo arm geworden zijn. Ik bestrijd niet – dit naar
aanleiding van opmerkingen van collega Cohen, die ik graag complimenteer met
zijn inspirerende en afgewogen eerste algemene beschouwing – dat er
correcties nodig waren in de te weinig dynamische erfenis van vroegere decennia.
Het gaat mij erom dat die correcties niet eerlijk zijn verdeeld en dat de
gevolgen eenzijdig terecht zijn gekomen bij de zwakste groepen. De premier
had het over noodzakelijke offers om de boel weer in het juiste spoor te krijgen,
maar wees nou eerlijk: welke substantiële offers zijn van de bovenste
20% van het inkomensgebouw gevraagd? Wat hebben de meeste aanwezigen in deze
zaal van die offers gevoeld en hoe schrijnend steekt dat af tegen de offers
die de onderste 20% al jaren brengen en dagelijks voelen? Het stoort mij echt
dat zij die voor deze keuze verantwoordelijk zijn, daar hardnekkig over blijven
zwijgen. Mij is de afgelopen vijftien jaar in financieel-economisch opzicht
geen enkel offer gevraagd. Ik heb er althans niets van gemerkt, integendeel.
Het deel van mijn netto-inkomen dat ik aan huisvesting en belasting moet besteden,
wordt steeds minder. Ik houd dus steeds meer over. Waarom is het nodig dat
de politiek die ook voor de meesten van ons persoonlijk geldende werkelijkheid
verhult? Daar gaat het mij om. Ik vind dat niet eerlijk.Ik erken dat er nu goede maatregelen worden genomen, zoals het herstel
van de koppeling, de belastingmaatregel voor ouderen, ƒ 29 extra huursubsidie
en nog een paar maatregelen die de pijn verzachten. Maar door op basis daarvan
te zeggen dat het beter gaat, wordt iets geïncasseerd wat eigenlijk niet
geïncasseerd zou mogen worden. Je doet eerst vijftien jaar lang onrecht,
omdat 20% achterblijft in vergelijking met modaal en bovenmodaal; je herstelt
dat een klein beetje en roept dan: "kijk eens hoe goed wij het hebben gedaan
en hoe goed wij het voor hebben met de zwaksten in de samenleving", nadat
je hen voor een deel zelf zwak hebt gemaakt. Volledigheidshalve zeg ik "voor
een deel", omdat bij een aantal mensen wel degelijk ook sprake is van eigen
verantwoordelijkheid en soms zelfs schuld.Ik kom toe aan de sociale diensten. De regering laat een tegenexpertise
uitvoeren om te zien of de 200 mln. voor de nieuwe ABW wel juist is. Ik denk
dat ik de uitslag zonder die expertise al ken. Zo eigenwijs ben ik op dit
punt. Ik heb het dan niet alleen over de invoeringskosten, want ook de structurele
kosten zijn veel hoger. Een goede uitvoering van de nieuwe ABW, zoals die
bedoeld is, vraagt van de bijstandsconsulenten twee keer zoveel tijd als in
de oude situatie. Binnen de huidige formaties lukt dat niet. Geld voor structurele
uitbreiding van die formatie is er niet. Gevolg: de nieuwe ABW komt niet goed
uit de verf. Dat is jammer, want zij heeft een aantal elementen die het waard
zijn om goed uit de verf te komen. Een signaal van de regering is echt nodig,
bijvoorbeeld door nu te zeggen en in een circulaire vast te leggen dat de
GSD's in 1997 niet gesanctioneerd worden voor tekortkomingen bij de nieuwe
ABW – dat zou echt een te zwaar middel zijn – en door de budgetten
voor de uitvoering structureel te verhogen.Voor de Wet boeten en maatregelen ligt dit nog scherper. Dat wordt echt
helemaal niets, het komende halfjaar. Die wet zal in heel veel sociale diensten
eenvoudig niet worden uitgevoerd. Wees dan helder en hak de knoop door. Schep
rust en duidelijkheid, verschuif de invoeringsdatum naar 1 juli 1997 en repareer
intussen een paar rariteiten die de wet ingeslopen zijn en die er echt uit
moeten.Over het milieu wil ik niet veel meer zeggen. De minister-president heeft
gezegd dat er al veel is bereikt. Dat is waar. De minister-president heeft
ook gezegd dat de doelstellingen overeind blijven. Dat is op papier en volgens
mij ook in intentie zeker waar, maar in maatregelen naar mijn smaak onvoldoende
en in werkelijkheid houdt het, zeker als het om de CO2-doelstelling
gaat, te veel het karakter van "het zou eigenlijk moeten".Ik heb zojuist al met Korthals Altes gediscussieerd over de cijfers en
feiten. Dat zal ik niet herhalen. Bij de Europadiscussie komen wij daar nog
op terug, maar om nog eens een hard cijfer te noemen: in Amerika rijdt men
al sinds jaar en dag 100 km; waarom voeren wij hier die 100 of 90 km niet
in? Die vraag heb ik al eerder gesteld en het antwoord is nog steeds niet
overtuigend. Gewoon regelen en doen; dat scheelt. Dat is gewoon een hard cijfer
dat je als doelstelling kunt nemen, net zoals het financieringstekort. Waarom
plegen wij niet een veel groter inspanning op het terrein van de energiebesparing,
waar nog een wereld te winnen is? Zuinig omspringen met eindige bronnen levert
minder uitstoot van CO2 op en veel nieuwe, hoogwaardige werkgelegenheid.
Wat wij doen, is echt half werk.Ik heb bezwaar tegen de ongelukkige cirkelredenering van de premier op
dit punt, die hij ons vanmorgen voorhield, en die een VVD-collega ook uitsprak:
nu het economisch beter gaat, houden wij meer geld over om te investeren in
milieubeleid. Dat is de wereld op zijn kop. De werkelijkheid is natuurlijk
dat economische groei bij uitstek milieuschade heeft veroorzaakt en dat nog
steeds doet, en dat het dus gaat om het anders richten en invullen van die
groei. Niet elke groei is goed en gewenst. Sommige bedrijvigheid moet gedwongen
worden om anders te produceren, en anders moet die bedrijvigheid verdwijnen.
Het gaat om een duurzame economie in plaats van een verspillende, om een ander
consumptiepatroon, een andere, biologisch verantwoorde landbouw; om minder
verspillende en vervuilende bedrijvigheid en mobiliteit.Minister Kok:Zou de heer De Boer, vanwege de passie in het debat, kunnen zeggen welke
drie soorten bedrijvigheid dit jaar uit Nederland moeten verdwijnen?De heer De Boer (GroenLinks):Wij hebben daar toevallig een maand geleden een uitvoerige discussie over
gevoerd met Lodewijk de Waal van het FNV, en hij liet daar heel heldere geluiden
over horen.Minister Kok:Ik stelde de vraag niet aan hem maar aan u.De heer De Boer (GroenLinks):Ik ga u ook antwoord geven. Op een gegeven moment moet je bijvoorbeeld
de discussie aan over de vraag of de energieverslindende aluminiumindustrie
nog in dit land past en of er niet andere keuzes gemaakt moeten worden. Zo
zijn er meer voorbeelden. Het is ook de vraag of de intensieve landbouw, zoals
die in dit land wordt bedreven, niet grondig moet veranderen. Ik kan nog een
tijd doorgaan, maar dat is waarschijnlijk niet de bedoeling. Zulke voorbeelden
zijn te vinden.Ik ben tevreden over de toegezegde discussies over hoe het verder moet
met de Melkertbanen, over de verschuiving van financiële lasten naar
de gemeenten en over het ziekenfonds. Over de 75 mln. ontvang ik nog informatie.Voorzitter! Ik nader het slot. De passage over het buitenland was natuurlijk
wat overtrokken en had een beetje het karakter van een karikatuur, maar toch.
Ik geloof de minister op zijn woord, als hij zegt dat er binnenskamers veel
gebeurt op het gebied van mensenrechten. Maar ik heb een signaal willen geven
en daarbij ging het mij om de zichtbaarheid. Mensenrechtenschennende machthebbers
behoren voortdurend zichtbaar en hoorbaar te merken dat de internationale
gemeenschap dat niet accepteert. Slachtoffers van die schendingen van mensenrechten
horen regelmatig zichtbaar en hoorbaar een steun in de rug te krijgen, in
de hoop dat zij die geslagen rug, misschien ook een beetje daardoor, kunnen
recht houden. Overigens ben ik van mening dat de minister van Buitenlandse
Zaken te vaak en onnodig – het hoort ook niet echt bij hem – verongelijkt
en narrig reageert als het land zich bemoeit met wat hij buiten
onze grenzen doet; dat vind ik nu eenmaal.Ik rond af. Wij leven in een rijk land, op wereldschaal en historisch
bezien zó rijk, dat mensen van vroeger en elders hun ogen niet zouden
kunnen geloven. Ik herinner mij nog goed de verbijstering die tien jaar geleden
een gast uit het Oostblok beving, toen ik hem voor het eerst van zijn leven
liet kennismaken met een Nederlandse winkelstraat en een Nederlandse supermarkt.
Hij was letterlijk sprakeloos. Het is nu tien jaar verder en erger. En wij?
Wij zijn ons nauwelijks bewust hoe groot en ongekend die welvaart eigenlijk
is en haasten ons onverminderd om die rijkdom nog steeds te vergroten, alsof
het spook van de armoede ons nog steeds op de hielen zit. Steeds meer nadenkende
beschouwers stellen de vraag of het doorgaan met deze jacht naar méér
de welvaart niet eerder aantast dan vergroot. Het gestresste rondhollen om
de honger van "nooit genoeg" te stillen, verhindert het noodzakelijke delen,
zowel in dit land als op wereldschaal. Het "nooit genoeg" creëert een
nieuwe schaarste en verhindert het genieten van de verworden welvaart. Kijk
maar eens om je heen. Het somberste beeld is misschien wel de mens die zich
te pletter werkt om rijkdom te vergaren om daar later van te genieten en opgebrand
is of, erger nog, doodvalt voor het zover is. Dat is de werkelijkheid van
onze dagen.Met dank aan Paul Kalma die het citaat in de Volkskrant zette, sluit ik
dit betoog af met een uitspraak van een Engelse socialist, Richard Tawney.
Hij stelde in 1931: "Bepalend voor een samenleving is niet zozeer wat zij
bezit als wel wat zij is en hoe zij haar rijkdom gebruikt. Zij is beschaafd
in zoverre zij haar materiële hulpbronnen aanwendt om de waardigheid
en de ontwikkeling te bevorderen van alle mensen die die samenleving vormen."
Voorzitter! In deze zin is het goede van paars naar mijn smaak toch niet goed
genoeg, omdat het zich niet in gelijke mate inzet voor allen en voor alles
wat weerloos is. Dat moet echt beter als wij een land willen en een wereld
willen krijgen waar het leven goed is. Ik neem toch aan dat dat de doelstelling
is van alle inzet, ook van de regering.De heer Cohen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ook wij danken de minister-president voor zijn
antwoorden. Veel vragen heb ik in eerste termijn niet gesteld; het was meer
een algemene beschouwing. Tot mijn genoegen kan de regering zich goed in die
beschouwing vinden. Termen als "flexibiliteit" en "zekerheid" en ook het Modèle
Hollandais passen zeker ook bij de door mij gegeven concepten. Het is wellicht
goed dat wij ons realiseren dat het begrip "Modèle Hollandais" iets
anders is dan de "Arithmétique Hollandaise", een ander Frans begrip
dat een eeuw geleden in Europa de ronde deed. Misschien is het beter als wij
het maar laten bij dat "Modèle Hollandais".De minister-president heeft naar aanleiding van het betoog van de heer
Veling over de sociale samenhang – mijn fractie heeft dit betoog met
veel bewondering en instemming aangehoord – een heel programma geschetst
aan de hand waarvan deze regering over een paar jaar graag wil worden getoetst.
Dit programma, dat wellicht het vervolg is op het huidige regeerakkoord, heb
ik met instemming aangehoord. Wij zullen dit zeker naast het regeerakkoord
leggen. Ook hieruit moge blijken dat de regering niet uitgeregeerd is. Overigens
moet je oppassen dit niet te vaak te zeggen. Immers, naarmate je het vaker
zegt, ontstaat de neiging te denken het ook echt zo is.Voorzitter! Enkele concrete vragen, door mij gesteld, zijn nog niet beantwoord.
Zo stelde ik een vraag naar aanleiding van de Wet boeten en maatregelen. Wat
gaat de regering met het spiegelbeeld daarvan, in de Wet rijksbelastingen
en invorderingen, doen nu een en ander door deze Kamer nog niet is afgewerkt?
Voorts heb ik gevraagd wat de burger is opgeschoten met al die verzelfstandigde
diensten. Ik vraag mij af of het niet goed zou zijn wanneer de regering een
onderzoek daarnaar zou doen of initiëren. Ik kan mij voorstellen dat
de regering dit niet zelf doet, maar het lijkt mij in ieder geval dienstig
om te weten te komen wat verzelfstandiging heeft opgeleverd.Naar aanleiding van de discussie over de armoede heeft de minister-president
de Wet op de schuldsanering genoemd. Een van de problemen bij die wet is dat
daarin wordt uitgegaan van vergoedingen voor bewindvoerders die door velen
als volstrekt onvoldoende zijn bestempeld. Er wordt in dit verband zeer veel
beslag gelegd op de tijd van rechtbanken. Door Justitie is het standpunt ingenomen
dat invoering van deze wet op zichzelf budgettair neutraal zou moeten verlopen.
De vraag is of dit wel een reëel standpunt is als men wil bereiken wat
met deze wet wordt beoogd. Is het niet denkbaar dat door Sociale Zaken middelen
beschikbaar worden gesteld in het kader van de financiering van de armoedebestrijding,
zulks ten behoeve van de schuldsanering?Ik heb mij als nieuweling in dit gezelschap afgevraagd wat het doel is
van de algemene politieke beschouwingen in de Eerste Kamer. Wat mij betreft
is het op een wat meer afstandelijke manier dan in de Tweede Kamer gebruikelijk
is mogelijk, het kabinetsbeleid tegen het licht te houden en daarbij te proberen
om een aantal maatschappelijke onderstromen wat meer voor het voetlicht te
brengen. Dat lijkt mij op zichzelf dus een buitengewoon belangrijke en nuttige
exercitie, al heeft het geen onmiddellijke opbrengst in de zin van uitgevochten
issues en uitgediscussieerde punten.Maar ik veroorloof mij toch als nieuweling in dit gezelschap een vraag
te stellen. Die is of de vorm waarin wij algemene politieke beschouwingen
houden, wel zo geschikt is: lange verhalen achter elkaar van vele woordvoerders,
gevolgd door een lang antwoord van de regering. Ik heb weliswaar geen concrete
voorstellen voor een andere opzet, maar ik wijs erop dat dit soort verhalen
ex cathedra in het onderwijs allang geen gemeengoed meer zijn.Mijn verhaal ging voor een belangrijk deel over evenwichten. In het kader
daarvan wil ik nog een aantal opmerkingen maken. Allereerst ben ik de heer
Korthals Altes er dankbaar voor dat hij in tweede termijn gereageerd heeft
op een aantal hoofdlijnen van mijn bijdrage. Ik geloof dat het nuttig is om
nog eens helder tegenover elkaar te zetten op grond waarvan verschillende
stromingen redeneren. Het is nuttig die ten opzichte van elkaar af te palen,
omdat dat op zichzelf de samenwerking ten goede komt.De heer Korthals Altes heeft er de nadruk op gelegd dat er ook wat hem
betreft sprake moet zijn van een sterke overheid. Maar, zo heeft hij erbij
gezegd, de overheid hoort geen economische partij op de markt te zijn. Ik
moet zeggen dat ik het tot op grote hoogte daarmee eens ben, zij het dat ik
mij bij zijn voorbeeld van grondstoffen afvraag of hij daarin wel gelijk heeft.
Ik denk daarbij niet alleen aan grondstoffen als gas en olie; ik beschouw
ook kennis als grondstof en daarbij kan ik mij buitengewoon goed voorstellen
dat de overheid een belangrijke rol speelt. Ik maak mij sterk dat in een onlangs
gepubliceerd interimrapport van regeringszijde van de commissie Marktwerking
deregulering en wetgevingskwaliteit over de relatie tussen markt en overheid
daar ook iets over staat.De heer Korthals Altes (VVD):Ik wil dit misverstand geen jaar laten liggen. Ik kan mij inderdaad voorstellen
dat ook in de toekomst de overheid een belangrijke rol blijft spelen, wanneer
het gaat om grondstoffen en dergelijke. Ik wijs nog wel op de grote voorzichtigheid
die de overheid in acht moet nemen bij het nemen van verstrekkende beslissingen.
Immers, wanneer een ondernemer zich in zijn onderneming vergist, heeft dat
weliswaar verstrekkende gevolgen, maar dan is dat nog te overzien bij een
ondernemingsgewijze productie, waarbij er meer ondernemingen van dezelfde
soort zijn. Bij de onderneming waarin de overheid een rol speelt, gaat het
vaak echter om een monopoliepositie. En dan hebben vergissingen gigantische
afmetingen. Daar was dat opgebruiken van de opbrengsten van het aardgas voor
andere doeleinden dan investeringen er een van.De heer Cohen (PvdA):Dat begrijp ik. Dan gaat het om de vraag wat er met de opbrengsten gedaan
moet worden. Het gaat dan niet om de rol die de overheid er zelf in speelt.Mijnheer de voorzitter! De heer Korthals Altes heeft een opmerking gemaakt
over het terugzendrecht. Mijn fractie kan zich, ook weer in het kader van
evenwichten en checks and balances, er juist wél wat bij voorstellen.
Naar ons gevoel kan het terugzendrecht kwaliteit en consistentie van wetgeving
bevorderen. Wij kunnen ons dat zeker voorstellen in een situatie waarin het
dualisme in de komende jaren juist toeneemt, zoals ik verondersteld heb. De
afweging tussen wat er in de Kamer gebeurt en wat de regering wil, kan er
nog wel eens toe leiden dat wij hier te maken krijgen met wetten waarvan de
consistentie beter zou kunnen zijn. Het terugzendrecht maakt het dan aanzienlijk
makkelijker om op dat punt de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren. Maar
wij zitten er niet op te wachten om het terugzendrecht in politieke zin te
gebruiken. Wat dat betreft vinden wij dat het primaat bij de Tweede Kamer
hoort te liggen.De heer Van Leeuwen (CDA):In dit verband stel ik de heer Cohen een vraag ter nadere toelichting.
Je kunt je voorstellen dat een voorstel teruggezonden wordt naar de Tweede
Kamer en dat het, nadat het daar ter visie geweest is, hier weer terugkomt
ter definitieve afdoening. Je kunt je ook voorstellen dat de Eerste Kamer
het niet meer terugziet, nadat het teruggezonden is naar de Tweede Kamer.
Die twee opties liggen er en ik ben benieuwd welke optie de fractie van de
PvdA kiest.De heer Cohen (PvdA):Mijn fractie zou kiezen voor de eerste optie. Natuurlijk vraagt een dergelijk
terugzendrecht om wijze zelfbeperking. Maar dat is een zelfbeperking die wij
nu ook al in acht nemen. Het is trouwens een punt waarop ik straks nog even
terugkom bij een andere kwestie.In het terugzendrecht zitten alle aspecten die ik in eerste instantie
genoemd heb als de aspecten die van belang zijn in het kader van een sterke
overheid. Het is naar mijn gevoel goed voor de rechtsstatelijkheid, goed voor
de legitimatie van de overheid en goed voor de effectiviteit.Een volgende kwestie die de heer Korthals Altes heeft aangesneden, is
de kwestie van het gedogen. Hij heeft gezegd: "De neiging om te gedogen heeft
dan ook niets te maken met verdraagzaamheid maar alles met toegeeflijkheid."
En toegeeflijkheid is een karakterzwakte, zei hij. Misschien verwacht de heer
Korthals Altes instemming van mijn kant met dat standpunt, nu ik uitdrukkelijk
gesproken heb over een strenge overheid. Voor een deel doe ik dat ook, maar
niet helemaal. Gedoogbeleid, in samenhang met het opportuniteitsbeginsel,
heeft ons naar mijn gevoel in de afgelopen decennia geen windeieren gelegd,
niet bij ingewikkelde vraagstukken zoals abortus en euthanasie, maar ook niet
bij het vraagstuk van het drugsbeleid, dat naar onze opvatting beter is dan
het drugsbeleid in andere landen. De vraag is hoe je een dergelijk drugsbeleid
moet verkopen. Het is duidelijk dat dit op regeringsniveau niet of nauwelijks
lukt. Op het niveau daaronder gaat het al veel beter. Kijk maar naar datgene
wat vandaag in de krant staat over de situatie in Sleeswijk-Holstein. Wij
moeten ook kijken naar het niveau daar weer onder. De vraag is of wij niet
veel beter het basisniveau kunnen inschakelen, vooral in de grensregio's.
Is het niet mogelijk dat Duitse en Belgische commissarissen van politie heel
concreet kennismaken met datgene wat er in ons land gebeurt en met de manier
waarop hier de zaak in elkaar zit? Dat brengt met zich mee dat, als zij weer
naar huis zijn gegaan, zij zélf gaan vertellen hoe de situatie in Nederland
in elkaar zit. Is dat niet veel beter dan wanneer Nederland en Nederlandse
vertegenwoordigers, al dan niet met prachtige folders, in het buitenland gaan
vertellen wat wij doen?De heer Korthals Altes (VVD):Ter voorkoming van misverstand, als zou mijn fractie niet voor de gegroeide
praktijk in de euthanasie zijn omdat wij ons tegen gedogen verzetten, merk
ik op dat er bij de euthanasie uitdrukkelijk rechtspraak is, waarbij onder
bepaalde omstandigheden overmacht wordt aangenomen. Dat is een rechterlijke
uitspraak, na een rechterlijke toetsing. Als het vervolgingsbeleid zich aanpast
aan de rechtspraak, doet het vervolgingsbeleid niet anders dan wat het doen
moet, namelijk zich niet alleen richten op de wet, maar ook op de jurisprudentie.
Dan is het geen gedogen meer, maar het volgen van de rechtspraak.De heer Cohen (PvdA):Zeker, maar zowel in de kwestie van de euthanasie en de kwestie van de
abortus als in de kwestie van het drugsbeleid leiden de mogelijkheid van het
gedogen en de mogelijkheid van het opportuniteitsbeginsel ertoe dat er zich
een beleid kan ontwikkelen. Dat je het daar niet bij moet laten, is vers twee.
Om nu te zeggen dat gedoog beleid karakterzwakte is en dat je
dat vooral niet moet doen, gaat mijn fractie net een stap te ver.De heer Korthals Altes (VVD):Er is een fase geweest in de geschiedenis van de abortus waarbij men aan
de ene kant gedoogde en waarbij aan de andere kant de toenmalige minister
van Justitie niet van plan was om dat gedogen voort te zetten. Dat heeft uiteindelijk
de wetgever ertoe gebracht om te doen wat de wetgever moest doen, namelijk
wetgeven op dat punt. Dat verdient in de allereerste plaats de voorkeur. Op
het gebied van de euthanasie is in eerste instantie niet volstaan met een
gedoogbeleid. Er is wel degelijk jurisprudentie gevormd en daarop heeft het
OM zich gericht.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik ontken dat niet. Maar het gaat mij erom, dat de mogelijkheid
van het voeren van een gedoogbeleid, met een zekere strengheid – ik
wil dat zeker niet aan alle kanten oprekken – heel nuttig kan zijn voor
het vormgeven van beleid.De heer Korthals Altes (VVD):Nogmaals, voorzitter, ik heb gisteren betoogd dat het opportuniteitsbeginsel
bestemd is voor individuele gevallen. Daarvoor is het goed. Je kunt dan zeggen
dat er kennelijk in dat geval gedoogd is. Waar wij ons tegen verzetten, is
een opportuniteitsbeginsel dat zich op hele categorieën richt, waardoor
die hele categorie gedoogd wordt.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Leidt de redenatie van collega Korthals Altes niet, evenals
bij abortus en bij euthanasie het geval was, tot een zekere legalisering van
drugsgebruik? Dat is precies het punt waarover de discussie zou moeten gaan.
Waarom kan het bij de eerste twee categorieën wel en waarom valt bij
de derde categorie voor de VVD-fractie het doek? Dat is toch een beetje merkwaardig?De heer Korthals Altes (VVD):Voorzitter! Wij kunnen natuurlijk de hele discussie over onze gebondenheid
aan internationale verdragen weer beginnen, maar misschien is het het beste
om dit onderwerp bij Buitenlandse Zaken te behandelen.De heer Cohen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Wij waren aangeland bij het OM en ik wil daar
nog een paar opmerkingen over maken. Het juridisch conflict spitst zich daarbij
toe. Over het feit dat er sprake is van een algemene aanwijzingsbevoegdheid
bij de minister van Justitie, in het kader van de ministeriële verantwoordelijkheid,
bestaat geen enkel misverstand. Ik vind wel dat in dat kader het opportuniteitsbeginsel
gebruikt zou kunnen worden. Maar waar de zaak zich op toespitst is de vraag
of die ministeriële verantwoordelijkheid zich ook uitstrekt tot het ingrijpen
in individuele gevallen. Ik heb nog eens gekeken naar de brief van de Nederlandse
vereniging van rechtspraak, die daarover een standpunt inneemt. Maar de vereniging
zegt zelf in die brief dat er juist op dit punt geen duidelijke lijn bestaat
en er geen duidelijke regels bestaan. Mijn fractie is van oordeel, dat de
minister van Justitie, opnieuw met de wijze zelfbeperking, die wij op zoveel
punten nodig hebben, de mogelijkheid heeft om op dat punt iets te doen.In dat kader heeft de heer Korthals Altes ook gesproken over de verstoorde
relatie tussen de minister van Justitie en het OM. Op zichzelf lijkt mij dat
een juiste feitelijke constatering. Maar die constatering heeft wel twee kanten.
Naar ons gevoel is het niet alleen een probleem van de minister van Justitie
maar ook van het OM. Het ontgaat ons waarom dat nu allemaal aan de minister
van Justitie zou moeten liggen.Voorzitter! In het kader van het evenwicht wil ik op een deel van het
betoog van de heer De Boer reageren. Zijn betoog was als vanouds knap. Het
sprak aan en hij zal begrijpen dat zijn betoog, met de kritiek die erin zit,
juist ook mijn fractie raakt. Toch is het naar ons gevoel een kritiek die
soms een beetje gemakkelijk is. Het economisch herstel is er niet vanzelf
gekomen. Daaraan is door achtereenvolgende kabinetten met noodzakelijk onaangename
maatregelen gewerkt, ondanks de kritiek die GroenLinks, juist ook in het verleden,
op die maatregelen had. Wie ook gisteren nog eens hoorde welke wensen moeiteloos
geformuleerd kunnen worden, wensen die allemaal buitengewoon reëel lijken,
weet dat dit niet allemaal tegelijkertijd kan. Of beter: het kan wél,
maar dan op straffe van een hernieuwde stagnatie. Daarom hebben wij het beleid
van dit en het vorige kabinet ook gesteund, ondanks de pijn die sommige van
die maatregelen ook ons hebben gekost. Het maakt natuurlijk uit of je daar
als regeringspartij aan meedoet of als oppositiepartij. Naar ons gevoel incasseert
GroenLinks iets te gemakkelijk de economische groei zonder de nadelige aspecten
daarvan ook te accepteren.De heer De Boer heeft in zijn tweede termijn gezegd: waarom moeten al
die onaangename maatregelen allemaal aan één kant terechtkomen;
noem mij nou ook eens een maatregel die ook de sterkeren getroffen heeft?
Ik noem er een uit mijn naaste omgeving: datgene wat er allemaal in het hoger
onderwijs gepasseerd is. Kijk naar wat er op dat punt gebeurd is met de studiefinanciering.
Je kunt dan onmiddellijk zeggen dat dat ook degenen raakt die dat nu juist
zo hard nodig hebben. Maar het is nog steeds zo – ook al zal de heer
De Boer daar bezwaar tegen hebben – dat in het hoger onderwijs diegenen
terechtkomen die dat wat makkelijker kunnen financieren. Juist zij hebben
de afgelopen jaren in aanzienlijke mate gemerkt wat al deze bezuinigingen
hebben betekend.De heer De Boer (GroenLinks):Ik begrijp deze reactie. In tweede termijn heb ik de nuancering aangebracht,
dat een deel van dit beleid nodig is en dat ook de fractie van GroenLinks
dat in het verleden op sommige punten wellicht te laat heeft onderkend. Het
kost mij geen moeite om dat te zeggen. Maar in algemene zin vind ik toch dat
de keuzen en saneringen daarbij tamelijk eenzijdig zijn uitgepakt. Dat betreur
ik. Zolang ik mij daarmee bemoei, zo'n zes jaar, heb ik daar in de discussie
op gewezen. Op zichzelf heb ik geen bezwaar tegen het herstel van wat scheefgegroeid
was. Maar in de debatten ging het mij vaak om de wijze van herstel, de fouten
die daarbij zijn gemaakt en de onzorgvuldigheden die daarin zijn optreden.
Ik vind dat wij dat beter hadden kunnen doen. Ik mis dat nu op dit moment
nog steeds. Als er nu financiële ruimte is, dan vind ik dat wij die voor
dat herstel moeten aanwenden.De heer Cohen (PvdA):Vandaar dat ik de gelegenheid heb genomen om de heer De
Boer van een voorbeeld te bedienen om te laten zien dat hij op dat punt niet
geheel in het gelijk stond. Als ik nog even de terminologie van de vaargeul
uit mijn eerste termijn mag gebruiken: GroenLinks zit een beetje aan de kant
van een van de oevers en moet oppassen dat het daar niet in vastloopt.Ik zei net dat GroenLinks de economische groei incasseert zonder de problemen
daarvan te accepteren. Bij het betoog van D66 over het onderwijs was precies
het omgekeerde het geval. De heer Schuyer incasseert daar als het ware iets
wat hij mislukkingen noemt en laat de geslaagde kanten van het beleid daarbij
geheel buiten beschouwing. Ik heb begrepen dat hij dit punt op maandagochtend
al op de radio heeft gemaakt; ik weet niet wat er toen is misgegaan met het
embargo. Gistermiddag heeft hij dat herhaald en in een paar zinnen de basisvorming
en de ROC-vorming neergesabeld. Maar kan dat wel in een paar zinnen?Voor een verandering als de basisvorming zijn jaren nodig, tien à
vijftien jaar om zo'n proces echt goed op de rails te krijgen. Wij zitten
daarbij nu pas in het derde jaar. De ROC-vorming is nog niet eens begonnen.
In haar constructie is dit ongeveer klaar, maar het moet allemaal nog verder
vorm krijgen. Ik vergelijk dat met de hervormingen in het hoger beroepsonderwijs,
waar tien jaar over gedaan is en die nu langzaam maar zeker effecten beginnen
te krijgen die de heer Schuyer in zijn reactie ook erkent. Ik begrijp dus
niet dat hij zegt: de basisvorming kunnen wij vast op de schroothoop gooien
en met de ROC-vorming is het niet anders.De heer Schuyer (D66):Wat mijn fractie betreft, kon de basisvorming al op de schroothoop bij
de stemmingen in deze Kamer.De heer Cohen (PvdA):Ja, maar dat is iets anders.De heer Schuyer (D66):Zeker. Ik zal in tweede termijn enige nuancering aanbrengen en ook ingaan
op dat radio-interview.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik heb hier nog twee opmerkingen over. Ten eerste het achterstandsbeleid;
dat is natuurlijk een buitengewoon complex probleem. Eén zinnetje over
Frankrijk is dan niet genoeg om mijn fractie te leren hoe het wel moet. En
in de tweede plaats, wat het gebrek aan paarse inkleuring op het gebied van
het onderwijs betreft, wijs ik erop dat er op dit ogenblik sprake is van zeven
wetten over decentralisatie en nieuwe bestuurlijke verhoudingen.De heer Schuyer (D66):Ja, in dat opzicht is er iets gebeurd. Dat geef ik toe.De heer Cohen (PvdA):Maar daar sprak de heer Schuyer niet over.De heer Schuyer (D66):Als je slechts 31 minuten spreektijd hebt, dan kun je geen volledig betoog
over het onderwijs houden. Dat doet de heer Cohen niet, dat doet geen van
ons. Ik duid iets aan, maar ik zal er in tweede termijn op terugkomen. Ik
wijs de heer Cohen er overigens op dat hij nu ook ruim over zijn spreektijd
heen is. Hij zal er dus begrip voor kunnen opbrengen dat je in 31 minuten
niet alles kunt vertellen.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik houd er onmiddellijk mee op.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Ik had de heer Cohen een vraag gesteld. Kan hij daar nog op
ingaan?De heer Cohen (PvdA):Ik heb er zojuist per interruptie al iets over gezegd. De vraag was in
hoeverre mijn fractie betrokken is bij iets als een carrousel. Ook ik lees
kranten. Ook ik wacht rustig af wat er hier gebeurt.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! De minister-president begon zijn beantwoording vanmorgen met
de misschien wel voor de hand liggende opmerking dat hij niet op alle vragen
en opmerkingen zou kunnen ingaan. Desalniettemin wil ik hem namens mijn fractie
gaarne dankzeggen, voorzover hij is ingegaan op vragen en opmerkingen van
onze kant.Belangrijker vond ik de vervolgopmerking van de minister-president, daar
direct mee verbonden, dat de bijdragen van de diverse fracties in deze Kamer
hem stof tot nadenken hadden gegeven. Dat lijkt mij de voornaamste functie
van deze algemene politieke beschouwingen. Ik teken daarbij aan dat ik mij
wel iets kan voorstellen van de vragen van de heer Cohen over de vorm van
die algemene beschouwingen.Ik zal geen nieuwe vragen stellen. Wel maak ik enkele nadere opmerkingen
over een tweetal zaken dat ik in eerste instantie heb aangesneden. Ik kom
eerst te spreken over de vraag naar een vervolgregeerakkoord. In het akkoord
staat dat er in de zomer van 1996 een tussenstand zal worden opgemaakt "inzake
de realisatie van het bij de start van het kabinet overeengekomen beleid".
Sommigen hebben daaruit de conclusie getrokken dat er eigenlijk sprake is
van een regeerakkoord voor maar twee jaar. In eerste instantie heb ik reeds
uitdrukkelijk doen blijken dat ik niet hecht aan een regeerakkoord als zodanig.
Positiever uitgedrukt: het is mij zeer welkom indien er ruimte wordt gelaten
voor dualistisch overleg tussen regering en parlement. Per slot van rekening
was dit toch ook een doelstelling, althans een intentie van de coalitiefracties?
Het ging mij erom dat als gevolg van het ontbreken van een geactualiseerd
regeerakkoord geen toestand van feitelijke besluiteloosheid op belangrijke
hoofdthema's zou ontstaan, hetzij door gebrek aan overeenstemming binnen het
kabinet, hetzij door gebrek aan cohesie tussen de coalitiefracties. Er is
uiteraard niets op tegen als het kabinet in open overleg met alle fracties
tot besluiten komt.Zoals was te verwachten, merkte de minister-president op dat hij daags
vóór Prinsjesdag zijn agenda 2000-plus heeft gepresenteerd,
met een opsomming van wat er tot ver na de eeuwwisseling nog te doen valt.
Anderen voor mij hebben gezegd – en ook de minister-president zelf heeft
dat gedaan – dat het kabinet niet is uitgeregeerd. Het probleem dat
mijn fractie heeft met de voornemens, vervat in de agenda 2000-plus, is dat
in veel gevallen de eerste aanzetten van die voornemens zo bleekjes ogen.
Wellicht komt daarin meer tekening in het vervolg van deze kabinetsperiode.Ik heb gisteren gepoogd, de relevantie van publieke moraliteit voor burger
en overheid naar voren te doen komen. Het debat over de publieke moraal dient
zich, in de sfeer van de overheid, allereerst binnen en tussen de politieke
partijen af te spelen, zo zei ik. Ik heb bij voorbaat begrip getoond voor
het feit dat een coalitiekabinet het niet zo gemakkelijk zal
hebben met vragen op dit vlak. De minister-president was dit kennelijk niet
ontgaan. Tegelijkertijd leek mij een oproep op z'n plaats om het zich niet
al te gemakkelijk te maken en om op z'n minst het belang van de zaak te onderkennen.
Het is een zaak waar geen financiële druk op staat en als dat dan ook
nog een lastige zaak is, lijkt mij dat typisch een punt dat in de verdrukking
kan komen. Ik was dus in zoverre gelukkig met het antwoord van de minister-president
dat hij de aandacht voor dit onderwerp alleszins gerechtvaardigd vond en zijnerzijds
heeft toegezegd dat de noodzaak van "onderhoud" op dit punt aanwezig is.Voorzitter! Mijn oproep van gisteren moet geplaatst worden tegen de achtergrond
van enerzijds de klacht over gebrek aan politiek debat en ontideologisering
en anderzijds de opmars van de kapitalistische wereldmarkt als macht die de
vrije beleidsruimte van democratische staten geweldig beperkt doordat zij
steeds meer terreinen opeist en op het economisch-financiële terrein
steeds dieper ingrijpende en zeer eenzijdige gevolgen genereert. Daarbij vroeg
ik aandacht voor de relatie tussen de mens als integrale persoonlijkheid en
zijn normbesef en normbeleving; moraal is niet los verkrijgbaar.Om de positie van mijn fractie te markeren, voeg ik hieraan toe dat ik
geen behoefte heb aan een soort religie van nationale deugden à la
Rousseau en er evenmin op uit ben om kapitalistische dynamiek – om dat
begrip ook maar eens te gebruiken – te combineren met een zeker cultureel
conservatisme. Ik heb daarnaast gepoogd, te laten zien dat publieke moraliteit
en het zich conformeren aan overheidsnormstelling in regelgeving niet identiek
zijn. Waar de publieke moraliteit niet leeft zal de overheidsregulering ook
steeds meer tekortschieten. Iedereen is erbij gebaat dat het accent verschuift
van reactief beleid naar preventie.Tot slot kom ik terug op een opmerking van de heer Batenburg. Hij sprak
daarbij niet het kabinet aan maar deze Kamer. Ik doel op zijn suggestie om
voor de aanvang van de plenaire vergadering een minuut stilte te betrachten.
Hij heeft de redenen daarvoor uiteengezet. De heer Batenburg heeft vorig jaar
dezelfde opmerking gemaakt. Toen heeft hij, naar ik meen, van geen van ons
een reactie gekregen, terwijl hij daar wel recht op heeft.Voorzitter! Mijn reactie bestaat uit twee opmerkingen. In de eerste plaats
staat onze fractie in beginsel niet onwelwillend tegenover zijn suggestie,
die historisch bezien wellicht aansluit bij een traditie van deze Kamer. In
de tweede plaats wil ik de heer Batenburg thans in overweging geven om in
kleiner verband – het College van senioren is daartoe wellicht het meest
geëigend – zijn idee nog eens aan de orde te stellen.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Ook ik dank de regering voor de antwoorden. Het is altijd
weer een genoegen om de minister-president zo adequaat de antwoorden te horen
groeperen, waarbij hij vrijwel niets overslaat.Ik heb mij vooral bijzonder in het slot van zijn betoog kunnen vinden,
met name in de opmerkingen over Europa. Soms dacht ik: waar heb ik dat meer
gehoord? Misschien wel gisteren in mijn eigen verhaal, want daar kwam het
bijna letterlijk uit, die tweedeling van de eeuw. Met andere woorden: ik kon
mij daar dus heel goed in vinden. Als er door anderen soms wel eens getwijfeld
wordt aan het bestaansrecht van D66, kan erop gewezen worden dat de fractievoorzitter
van D66 in de senaat in ieder geval heeft gefunctioneerd als ghostwriter voor
het antwoord van de minister-president. Dat is toch wel een functie.Voorzitter! Wij hebben met veel genoegen de uitvoerige passage over de
opmerkingen inzake de drugs aangehoord, met name ook ten aanzien van de vergadering
van de JBZ-raad van 28 en 29 november. Wij hebben er alle vertrouwen in dat
hetgeen nu naar voren is gebracht, ook het beleid van de Nederlandse regering
zal worden en ook terug te vinden zal zijn in de uitkomst. Misschien is het,
als alles achter de rug is, wel zinvol om eens na te gaan hoe het toch mogelijk
is dat deze agenda er op ambtelijk niveau toch doorslipt zonder dat dit kennelijk
in het kabinetsberaad is geweest.Voorzitter! Ik heb gezegd dat ik het meest uitvoerig zal stilstaan bij
de opmerkingen over het onderwijs. Ik werd wat in de war gebracht door een
interruptie van de heer Van Leeuwen. Het begon met een radio-interview. Een
journalist van NRC heeft mij gebeld en mij gevraagd, een korte samenvatting
te geven van hetgeen ik in het radio-interview heb gezegd. Er is dus geen
sprake van een embargo op het radio-interview. In dat interview kwamen overigens
meer zaken aan de orde, maar dit is kennelijk de "quote" die eruit naar voren
kwam. Ik heb antwoord gegeven op de vraag, naar mijn opvattingen op hoofdlijnen.
Sterker nog, ik ben geïnspireerd door de heer Glasz die vorig jaar precies
hetzelfde heeft gedaan bij de begroting van Justitie. Hij heeft een dag tevoren
verteld wat hij zou zeggen. Dat levert soms meer aandacht op, zeker als vliegveld
Beek aan de overkant van het Binnenhof aan de orde is. Dat ten aanzien van
de techniek. Ik kom nu op het onderwerp.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik vernam zojuist de suggestie om in het College van senioren nog eens
over een bepaald punt van orde te praten. Het lijkt mij een goed punt om met
de collega-fractievoorzitters te bespreken wat wij wel en niet naar buiten
brengen vóór het debat in dit huis. Die suggestie doe ik graag.De heer Schuyer (D66):Dat is prima, ik weet alleen niet of ik mij op voorhand conformeer aan
hetgeen er wordt gezegd, want daar gaan toch echt de fractievoorzitters van
andere partijen niet over.Voorzitter! Ik kom nu op het onderwerp zelf. Ik begin met het aanbrengen
van de nuancering dat het mij inderdaad ontvallen is, min of meer in de mond
gelegd, dat ik de ROC- en de basisvorming in hun bedoelingen mislukt vond.
Je kunt dan al snel vragen of ik de minister mislukt vind; natuurlijk niet
op alle punten, zeker niet. Binnenkort is de MUB aan de orde. De minister
weet dat mijn fractie die van harte steunt. Ik heb gisteren iets gelezen over
de wachtgeldregeling. Als de minister zich voelt aangesproken, wil ik dat
best nuanceren en dat woord op zichzelf terugnemen.Dat neemt niet weg dat mijn fractie – dat is al jaren ons standpunt
in deze senaat – ernstig bezwaar heeft tegen een groot aantal onderwerpen
op het gebied van het onderwijsbeleid. Ik wil proberen, aan te geven waar
dit in zit. Eind jaren vijftig, begin jaren zestig was er een
aantal heel belangrijke onderwijsdeskundigen die vrijwel allen uit de sociaal-democratie
voortkwamen: Van Gelder, Idenburg en Van Heek. Zij hebben een analyse gegeven
van de problemen, waar op dat ogenblik geen enkele fatsoenlijke partij omheen
kon. Er was iets ernstig mis. Er was een probleem met gelijke deelneming,
er waren duidelijke achterstanden, er was geen gelijkwaardigheid op het gebied
van deelneming aan het onderwijs die verklaard kon worden uit aanleg. Er was
dus reden om van alles te doen. Aan welke oplossingen dacht men toen? Ik zal
het heel kort zeggen: vroegere beïnvloeding van de school in de ontwikkeling
van een kind, uitstel van selectie en specifieke aandacht voor achterstandsgebieden
en daar veel geld aan uitgeven.Wij hebben daar allemaal met enthousiasme op gereageerd. Mijn partij bestond
nog niet, maar men was in die sfeer wel met het onderwijs bezig. Er was veel
reden om op die manier naar het onderwijs te kijken, om te proberen op die
manier verder te gaan.Wat waren de oplossingen in de praktijk? Weg met de kleuterschool, want
dat was opstaan tegen het zittenblijven, en de selectie van dat moment, de
sprong van twee naar een. Nu zien wij – en ik heb het niet over de laatste
drie jaar – dat het zittenblijven in de eerste vier jaar van de leergangen
vrijwel niet is opgelost. De weerstand van Vis, die indertijd als enige in
deze Kamer tegen het verlies van de kleuterschool stemde, was gebaseerd op
het feit dat daarvan de levensgrote dreiging uitging dat het spelende kind
het kind van de rekening werd. Dat is het in de praktijk ook geworden. Vandaag
krijgen wij een nota van de oud-directeur-generaal basisonderwijs Van Eijndhoven.
Hij zegt zonder blikken of blozen dat de peuterspeelzalen nu een betere aansluiting
moeten krijgen op de basisschool. Dan hebben wij het over precies hetzelfde.
Dan gaan wij precies dezelfde richting op en dan is weer het jonge, spelende
kind het kind van de rekening.Daarna de selectie: basisvorming als middel om de selectie tegen te gaan.
Aanvankelijk werd de middenschool met enig enthousiasme bekeken, ook in de
gelederen van mijn partij. Toen vroeg men zich echter af of wij wel in die
richting moesten doorgaan. Uitstel van selectie was de bedoeling. De minister
zal het wel ontkennen, maar de praktijk is echt anders. Vrijwel elke school,
op een enkele uitzondering na, is een selectiefeest. In de eerste dertien
weken wordt al geselecteerd op alle mogelijke manieren. Wie is daar het kind
van de rekening van? De twee uitersten zijn het kind van de rekening. Wij
vinden dat dit inhoudt dat het beleid door de minister tegen het licht moet
worden gehouden. Dat missen wij in de afgelopen periode. Een verwijzing naar
het buitenland helpt daarbij niet. Ik wil overigens wel zeggen dat de opmerking
over het buitenland ook niet helemaal klopt. In juni is een proefschrift verschenen
van Sara Blom "Intellectuele ontwikkeling van Frankrijk en Nederland". Daarin
scoort Frankrijk – laten wij in deze Kamer eens iets aardigs zeggen
over Frankrijk – op het gebied van ontwikkelingen heel duidelijk beter.
Ik zie minister Ritzen nu "nee" schudden, maar het is wel waar.Wij vinden daarom dat het onderwijsbeleid geen antwoord meer geeft op
de problemen waar wij nu mee zitten. De achterstand die kinderen in 1960 hadden,
bestaat in die vorm niet meer. Nu is er een probleem inzake de allochtonen.
Het is maar zeer de vraag of uitstel van selectie werkelijk het antwoord op
deze problematiek moet zijn. Wij vinden dat het beleid op dat punt gewoon
bijstelling behoeft en dat de minister daaraan leiding moet geven.De heer Cohen (PvdA):Ik ben buitengewoon blij met deze tweede termijn, die naar mijn mening
een volstrekt andere toonzetting heeft dan de eerste. Als ik de heer Schuyer
goed begrijp, heeft hij spijt van het beleid waar hij een aantal jaren voor
is geweest...De heer Schuyer (D66):Dat heeft de heer Cohen toch echt verkeerd begrepen.De heer Cohen (PvdA):...en vindt hij het tijd om dat opnieuw ter discussie te stellen. Dat
lijkt mij een prima onderwerp voor het eerstvolgende debat over de begroting
van Onderwijs.De heer Schuyer (D66):Het is aardig om dat zo te formuleren. Men luistert wel heel selectief.
Wij hebben drie jaar geleden in deze Kamer met volle overtuiging tegen de
basisvorming gestemd. Dat was toen al aan de orde.De heer Cohen (PvdA):Dan is er nu niks nieuws onder de zon.De heer Schuyer (D66):Dat is uw conclusie.Voorzitter! Ik heb in de eerste termijn niets gezegd over het hoger onderwijs.
Ook op dit gebied waren er overigens problemen. Wij vonden bijvoorbeeld dat
Nederland zich een standaard van veertien universiteiten, die op een onderlinge
reisafstand van een uur met elkaar verbonden zijn, niet kan permitteren. In
dat opzicht is het zeer de vraag, mijnheer Cohen, of Maastricht er eigenlijk
ooit had moeten komen.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik houd er absoluut niet van om twee petten tegelijk op te
hebben, maar ik wil nu toch even iets opmerken over de reisafstand tussen
Maastricht en Tilburg en tussen Maastricht en Nijmegen.De heer Schuyer (D66):Daar zit Eindhoven tussen.De heer Cohen (PvdA):Eindhoven is een technische universiteit die geen enkele overlap met de
universiteit van Maastricht heeft.De heer Schuyer (D66):Helaas niet meer, maar het begon met een medische faculteit en die had
of in Eindhoven of in Twente moeten komen.De heer Staal (D66):Maar die mag nu blijven.De heer Schuyer (D66):Ja, wij kunnen niet én Beek én dat weghalen.Voorzitter! Ik wil ingaan op opmerkingen van een aantal andere collega's.
Mijn fractie is wat verwonderd over de zorg die uitgesproken wordt over het
beleid op Justitie. Ik heb mij niet gemengd in de discussie over het openbaar
ministerie. Die heeft namelijk een hoog academisch gehalte voor juristen en
dat ben ik niet. Ik roep echter in herinnering dat de heer Talsma een maand
of vijf geleden bij de behandeling van de begroting van Justitie een betoog
hield dat buitengewoon loffelijk was voor de minister van Justitie. Dat was
zelfs zo loffelijk dat ik toen dacht aan een uitspraak van een
van mijn opvoeders: heb me een beetje lief, maar lang.De heren Korthals Altes en Van Leeuwen hebben een opmerking gemaakt over
de positie van de Eerste Kamer. Wij delen de zorg van de VVD-fractie als het
gaat over de kwestie van het kiezen van de Eerste Kamer door de Tweede Kamer.
Ik heb met heel veel genoegen gehoord dat voor de VVD-fractie een terugkeer
naar de periode van voor 1983 aanvaardbaar is. Ik begrijp dan ook beter dat
de VVD-fractie zegt, geen behoefte te hebben aan een conflictregeling. Immers,
in die situatie zal de mogelijkheid van een conflictregeling zich veel minder
voordoen.Ik ben er niet van overtuigd dat, als wij de situatie laten zoals die
nu is, de conflictregeling zich op een of andere wijze toch niet zal voordoen.
Het kiezersvolk switcht nogal veel. Er zijn dus heel wel termijnen denkbaar
waarin een vijandige meerderheid kan ontstaan, zoals dat dan in de politieke
termen heet. Het zal niet vaak voorkomen dat twee partijen in deze Kamer een
meerderheid kunnen realiseren die zij aan de overkant niet hebben. Daarbij
denk ik niet alleen aan het CDA en de VVD, maar in principe is dat toch iets
nieuws. Men gaat daar voortreffelijk mee om. Wij hebben daar geen enkele twijfel
over en op dit moment ook geen enkele klacht. Laat daar geen misverstand over
bestaan! Het is echter een punt van zorg als wij geen enkele regeling treffen
ten aanzien van een conflictregeling. In dat opzicht voelen wij toch iets
voor de opmerkingen die de heer Cohen daarover heeft gemaakt.De heer Korthals Altes (VVD):Heb ik goed begrepen dat een belangrijke tegemoetkoming ten aanzien van
de zorgen van de fractie van D66 zou zijn, wanneer zou worden teruggekeerd
naar het systeem van een benoeming van de helft, telkens om de drie jaar?De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Wij zijn een pragmatische partij en wij realiseren ons dat
er voor iets anders geen meerderheid is. Ik denk dat dat een heel goede lijn
is.Ik heb met heel veel waardering het eerste optreden van collega Cohen
hier gehoord.De heer Cohen (PvdA):In eerste termijn zeker!De heer Schuyer (D66):Zeker in eerste termijn, maar in tweede termijn ook hoor!Hij heeft een vraag gesteld die ik mij aantrek. Hij heeft gezegd: D66
bestaat nu dertig jaar; het is toch merkwaardig dat die partij dertig jaar
lang, alsof de wereld niet veranderd is, haar kroonjuwelen, te weten de staatsrechtelijke
hervorming, niet in discussie brengt. De heer Van Leeuwen heeft een soortgelijke
opmerking gemaakt, zij het iets plageriger. Maar dat mag de oppositie natuurlijk.
Ik ga eerst in op de opmerkingen van de heer Van Leeuwen om vervolgens terug
te keren naar de heer Cohen.Je kunt natuurlijk steeds net doen alsof op het punt van de staatsrechtelijke
hervormingen bepaalde punten in de afgelopen dertig jaar niet door D66 zijn
gerealiseerd. Het referendum – de minister-president heeft er iets over
gezegd – staat eraan te komen. Op het punt van de openbaarheid van het
bestuur is er een aanmerkelijke draai gekomen. Dat is niet exclusief door
ons gebeurd – dat hebben wij nooit bepleit – maar wij zijn wel
een luis in de pels geweest. Dat geldt ook voor de AROB-rechtsbescherming,
voor de inspraakprocedures – zelfs in die mate dat wij op dit moment
vinden dat zij te ver zijn doorgeslagen – en ook voor medezeggenschapsmodellen
en verkiezingen na een kabinetscrisis. Op zichzelf waren ook dergelijke verkiezingen
niet gewoon.Op al die punten is er geen sprake van exclusiviteit, maar het gaat erom
dat wij proberen om de invloed van de burger meer dan nu te betrekken bij
de politiek. Daarvoor hebben wij een aantal voorstellen op het gebied van
de staatsrechtelijke hervorming. Dat lukt niet, want daar is geen meerderheid
voor te vinden, maar de analyse als zodanig wordt niet zo geweldig vaak bestreden.
Sterker nog: het feit dat vrijwel iedereen ons telkens op dit soort punten
aanvalt, betekent dat men ermee bezig moet zijn en dat de analyse als zodanig
wel zorgen baart. Wij zijn dan ook verheugd dat staatssecretaris Kohnstamm,
erkennend dat de politieke situatie ligt zoals zij ligt, nu heeft aangekondigd
dat hij een studie zal laten verrichten naar de mogelijkheden van toepassing
van systemen uit het Duitse kiesstelsel. Ook daarin zit immers wellicht een
mogelijkheid om een element van onze zorg weg te nemen.De heer Batenburg (AOV):Mijnheer de voorzitter! Ook wij zijn blij dat het, zoals ik vandaag heb
gehoord, in Nederland goed gaat. Natuurlijk zijn de tekenen daarvan ook wel
aanwezig, maar bij de opmerkingen van de minister-president over de vermindering
van het aantal uitkeringsgerechtigden en werklozen moeten wij bedenken dat
degenen die op het ogenblik nog werken, bang zijn om ziek te worden of iets
te gaan mankeren. Misschien zit daar de vermindering in. Over de ontwikkeling
van de werkloosheid moeten wij bovendien niet al te optimistisch zijn, want
de berichten uit Japan geven aan dat men daar al bezig is om de supermarkten
te vervangen door hallen met automaten, waar niemand aan te pas komt en waar
je met een chipkaart alles kunt krijgen. Ik denk niet dat wij die ontwikkeling
tegen kunnen houden. Daarom heb ik in eerste termijn naar voren gebracht dat
het werkloosheidsprobleem niet in de hand te houden is. Er moet dus verdeling
van arbeid komen en wij moeten er in de toekomst voor zorgen dat iedereen
een leefbaar inkomen heeft.Ik heb gisteren in mijn betoog overigens een paar vragen gesteld. Dat
waren wellicht domme vragen, maar ook domme mensen hebben recht op antwoord.
Ik heb onder andere gevraagd wat het belang van de HSL is. Daar zijn miljarden
mee gemoeid. Het is natuurlijk wel leuk als je zoiets kan "darstellen" hier
in de samenleving, maar ik heb de informatie, die redelijk betrouwbaar is,
dat de huidige treinen in staat zijn om 210 km/uur over het bestaande traject
te rijden. In dit kleine landje willen wij dus een afstand van 100 à
120 km overbruggen, meer niet. Is het dan nodig om met 300 km/uur over die
rails te snorren? Ik vind van niet. De regering moet maar eens duidelijk maken
wat het belang van een HSL is.De volgende vraag was deze. Hoe kunnen wij het Nederlandse volk ervan
overtuigen dat de genoemde mammoetprojecten a priori moeten worden uitgevoerd
in plaats van het onmiddellijk aanpakken van het zeer ernstige en onhoudbare
armoede probleem, het lenigen van de nood van de behoeftigen,
het verbeteren van de gezondheidszorg enzovoort?De minister-president heeft wel gesproken over de uitzendbureaus, die
ik een slechte ontwikkeling heb genoemd. Volgens mij moet aan de ontwikkeling
van de uitzendbureaus paal en perk worden gesteld, want het is van groot belang
dat de werkenden in de samenleving weer de zekerheid van vast werk krijgen.
Daarom heb ik ervoor gepleit om de salarissen of lonen van uitzendkrachten
te verhogen voor het inbouwen van sociale zekerheden, dus daar moet een pot
voor gevormd worden. Die mensen hebben geen zekerheid meer. Zij lopen van
het kastje naar de muur, van het ene uitzendbureau naar het andere. Zij hebben
geen enkele zekerheid. De minister-president heb ik horen zeggen dat het een
zaak is tussen werkgever en werknemer. Ik vind dat de regering hier moet ingrijpen.Mijnheer de voorzitter! Dit was wat ik nog op mijn hart had.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Ik dank de minister-president voor de antwoorden die hij heeft
gegeven en ook voor wat hij in ruimere zin heeft gezegd. Ik wil bij nog drie
onderwerpen stilstaan.Het betoog van de minister-president over de armoede vond ik enigszins
plichtmatig en mat. Ik heb hem gevraagd te reageren op de cijfers en gegevens
uit het Jaarboek arm Nederland, met name die over de directe, dagelijkse nood
van zo'n paar honderdduizend landgenoten. Ik heb gevraagd wat het kabinet
daaraan denkt te doen. Ik ben daar niet zo gerust op, want uit het kabinetsbeleid
blijkt dat de nadruk gelegd wordt op de bijzondere bijstand. Kan de dagelijkse
nood, die zo duidelijk uit dat rapport blijkt, worden gelenigd met bijzondere
bijstand?Kan de minister-president voorts zeggen of de gemeenten op dit moment
nog wel voldoende financiële middelen hebben om via de bijzondere bijstand
daar iets aan te doen? Voorzover mij bekend zijn de cijfers en andere gegevens
uit de Armoedenota al verouderd en zijn de werkelijke reserves bij de gemeenten
aanzienlijk geringer. Volgens een rapport van de Vrouwenbond FNV hebben acht
op de tien gemeenten zelfs een tekort. Ik ontvang hier graag een reactie op.Hetgeen ik over de rechtshulp heb betoogd, trachtte de minister-president
misschien af te doen door te zeggen dat het om een tussenrapportage gaat.
Maar die tussenrapportage volgt wel op een rapport dat vorig jaar al door
de raden voor rechtsbijstand samen met het WODC tot stand is gebracht. In
dat rapport sprak men nog over 48%, maar blijkens de tussenrapportage is dit
percentage al gezakt tot 43. Nog slechts 43% van de bevolking kan recht doen
gelden op gefinancierde rechtshulp. Ik vind dit een alarmerend cijfer dat
niet kan worden weggepoetst door de opmerking: wij weten niet of er substitutie
heeft plaatsgevonden, of elders andere rechtshulpverleners het drukker hebben
gekregen. Voorzitter! Dat laatste is zeker niet het geval, hetgeen uit actuele
gegevens blijkt. Met andere woorden: er is duidelijk sprake van een schrikbarende
vraaguitval. Ik spoor het kabinet aan om zo spoedig mogelijk te komen met
de eindrapportage waarover de minister-president sprak. Bezien moet worden
of maatregelen moeten worden getroffen.Voorzitter! Ik hoop dat de discussie over het voorzitterschap van deze
Kamer voor u niet al te pijnlijk is geweest. Dat meen ik in alle eerlijkheid.
Het is een discussie die door anderen, buiten deze Kamer, is aangezwengeld.
Ik dacht toch dat dit de gelegenheid was om er in alle openheid over te spreken.
Ik stel enkele zaken vast, de fracties van VVD en PvdA en de minister-president
gehoord hebbend. In de eerste plaats stel ik vast dat wellicht alleen tussen
leden van de Tweede Kamer of fracties van die Kamer over het voorzitterschap
van déze Kamer is gesproken. Mogelijk zijn er in dat verband ook afspraken
gemaakt. In de tweede plaats stel ik vast dat de fracties van PvdA en VVD
in de Eerste Kamer daarvan niet op de hoogte zijn, althans hoogstens uit de
kranten hebben vernomen dat elders afspraken zijn gemaakt. In de derde plaats
constateer ik dat de voordracht, waarmee straks de grootste partij, de VVD,
komt, niets te maken kan hebben met afspraken die nu al zijn gemaakt. Dat
is ook juist. Ik heb al bij interruptie betoogd dat het de leden van deze
Kamer zijn die hun voorzitter kiezen. Zij moeten daartoe in alle vrijheid
de gelegenheid hebben.De heer Korthals Altes (VVD):Voorzover het de bedoeling van deze samenvatting is om voor eens en voor
altijd de geschiedenis vast te leggen, kan de laatste passage door ons geheel
worden onderschreven. Het zijn uitsluitend de leden van deze Kamer die kiezen.Wat de afspraken betreft merk ik het volgende op. Al heel lang bestaat
de regel dat in de Tweede Kamer de grootste partij de voorzitter voordraagt.
Deze regel geldt ook in de Eerste Kamer. Een tweede regel houdt in dat voorkomen
wordt dat de voorzitter van de Tweede Kamer en die van de Eerste Kamer van
dezelfde partij afkomstig zijn. Daarover zijn nu geen afspraken gemaakt; het
betreft een gewoonteregel ten aanzien waarvan misschien ooit een afspraak
is gemaakt. In elk geval wordt deze regel tot op dit ogenblik algemeen aanvaard.
Met andere woorden: als de PvdA aan de overzijde het voorzitterschap zou vervullen,
zou het onaannemelijk zijn dat de PvdA híér het voorzitterschap
vervult. Nu het laatste niet het geval was, was het níét onaannemelijk
dat de PvdA hier het voorzitterschap vervulde. Er wordt dus wel degelijk gekeken
naar een evenwicht. Er is sprake van afstemming en niet van afspraak.De heer De Wit (SP):Dat is bekend, voorzitter, maar de discussie in de Tweede Kamer en ook
hier richt zich op het feit dat de fracties die niet tot de coalitie behoren
ook de vrijheid moeten hebben om een voorzitter voor te dragen en te kiezen.
Er bestaat wat dit betreft in principe geen gebondenheid aan welke afspraak
dan ook, elders door partijen gemaakt, ook al heeft die te maken met de politieke
kleur.De heer Korthals Altes (VVD):Zoals bij elke vrije verkiezing geldt, is iedereen volstrekt vrij om zijn
of haar stem uit te brengen zoals hij of zij wil. Dat geldt zéker in
deze Kamer.De voorzitter:Ik constateer voor mijn eigen gemoedsrust dat er op dit moment geen vacature
is...De heer Veling (GPV):Voorzitter! Ik maak mij ook even de tolk van de heer Schuurman,
die helaas door de griep geveld is, in mijn dank aan de regering voor de gegeven
beschouwingen, die in veel opzichten instructief waren.Het was opvallend hoe vaak termen zoals "evenwicht", "links en rechts"
en "het juiste midden" vielen. De fractievoorzitter van de PvdA heeft daarin
ook zijn aandeel geleverd in een overtuigend verhaal. De heer Cohen sprak
over markt en overheid, stabiliteit en dynamiek, waartussen een vaargeul is.
Hij maakte het daarmee de minister-president gemakkelijk, te verklaren dat
het kabinet keurig in de vaargeul bleef. Maar hier is toch enige twijfel over
mogelijk. Je kunt, wanneer je voorop een schip staat, natuurlijk wel tevreden
constateren dat het schip keurig tussen de twee helften van de boeggolf door
vaart, maar dat is op zichzelf niet echt geruststellend voor de koers van
het schip. Vandaag zullen wij daarmee, in algemene termen sprekend, niet erg
veel verder komen, maar wij zullen hier nog herhaaldelijk kunnen zien waar
het beleid concreet op uitkomt. Ik denk aan de toekomstige plannen voor de
WAO en de zo te noemen ecologisering van menselijke activiteiten in de samenleving.
Men zal zich wellicht herinneren dat de heer Schuurman in dit verband het
beeld van de tuin schetste. Bij de concrete punten die hier aan de orde komen,
zullen wij zien of de evenwichtigheid feitelijk gerealiseerd is. Zoals bekend,
hebben wij daar enige twijfel over.Mijn verhaal in eerste termijn ga ik nu niet herhalen. Het kwam er op
neer dat, wanneer wij uit zijn op sociale samenhang, wij er met elkaar, juist
ook als paarse coalitie die een zeker midden zoekt, voor moeten zorgen dat
de spanwijdte van dat beleid, gericht op sociale samenhang, groot genoeg is,
dus inclusief de groeperingen die wij als allochtonen aanduiden, alsook inclusief
groepen die zich in hun opvattingen wat van het "middle of the road" bewegen.
Dat is ernst maken met de aanduiding die in de Troonrede zo centraal stond:
de uitdaging om te werken aan sociale samenhang.De heer Hendriks:Voorzitter! Daar ik in eerste termijn misschien in te ruime mate mijn
spreektijd heb overschreden, lijkt het mij gepast om mij nu te beperken tot
een enkele opmerking. Vanzelfsprekend gaan die over de oudereneffectrapportage
(OER).Het is natuurlijk ver van mij om de minister-president een reprimande
te geven, zoals hij het betitelde. Mijn opmerking aan zijn adres was niet
anders bedoeld dan als een kritische, zij het wat vertraagde reactie op zijn
scherts van verleden jaar.Het verheugt mij te mogen constateren dat de minister-president mijn suggestie
over het instellen van een OER als structureel instrument niet afwijst. Wij
zijn er zeker van dat het kabinet uiteindelijk tot het inzicht komt dat het,
gelet op de gestage groei van het aantal ouderen in ons land, een OER zal
moeten ontwikkelen.De vergadering wordt van 16.28 uur tot 16.45 uur geschorst.Minister Kok:Voorzitter! Ik dank de Kamer voor de in tweede termijn gemaakte opmerkingen.
Ik zal trachten, de opmerkingen die voor beantwoording in aanmerking komen,
zoveel mogelijk op de voet te volgen.In de allereerste plaats maak ik een aantal opmerkingen in antwoord op
vragen van de heer Van Leeuwen. Evenals vorig jaar heeft hij gezegd: als er
in tweede termijn dingen zijn blijven liggen, ga ik ervan uit dat er wordt
toegestemd als er gezwegen wordt. Hij heeft daarbij een bijzonder voorbeeld
naar voren gehaald, namelijk het onderwerp van het referendum en de monarchie.
Ik denk dat ik daarover vrijwel zwijgend heel kort kan zijn. Zoals de heer
Korthals Altes gisteren aangaf, is het geheel rondom dit onderwerp zo vanzelfsprekend
dat met heel weinig woorden kan worden volstaan. Het kan eigenlijk bijna zo
kort als het in de Grondwet staat. Als er straks een voorstel aan de Kamer
wordt voorgelegd, zal men zien dat de regering geen voorstander is van het
aan een correctief referendum onderwerpen van voorstellen inzake het koningshuis.Dan het tweede onderwerp. Het thema "cohesie" wint veld, aldus de heer
Van Leeuwen. Maar, zo stelt hij vast, dat betekent toch niet dat de regering
alleen maar voorstellen doet die tot een continuering of zelfs versterking
van de positie van de sociale partners leiden. Hij gaf hierbij een tweetal
voorbeelden – ik neem aan dat ik hierover niet al te zeer in detail
hoef te spreken – namelijk de Arbeidsvoorzieningswet en de NOSV. Het
is inderdaad bekend dat er over de Arbeidsvoorzieningswet in verschillende
fasen niet alleen contact is geweest met de sociale partners, maar dat er
ook duidelijk verschillen van inzicht waren. Dat heeft ook te maken met de
wijze van vormgeving van een aantal bezuinigings- en versoberingsvoorstellen
die naar de mening van het kabinet noodzakelijk waren na het aantreden van
dit kabinet. Het ligt overigens in de lijn van de verwachting dat ook in de
toekomst, na de inwerkingtreding van de Arbeidsvoorzieningswet, regelmatig
over hoofdlijnen van beleid, waaronder het sectorale beleid, contact zal plaatsvinden.Met betrekking tot de NOSV zullen bij de aanvaarding van het wetsvoorstel
organisatie sociale verzekeringen 1997 de bedrijfsverenigingen en het TICA
van hun publieke taak worden ontheven. Zij zullen dan worden vervangen door
het Landelijk instituut sociale verzekeringen (LISV). Het bestuur van het
LISV zal ook de sociale partners omvatten, die daarin zijn opgenomen vanwege
de toegevoegde waarde die zij hebben voor het bestuur van het LISV. Het bestuur
zal, in tegenstelling tot het bestuur van het TICA, tripartiet zijn samengesteld.
Er vindt dus wel een wijziging plaats in de precieze vormgeving van de bevoegdheden
en de rol van de sociale partners, maar het zou een verkeerde indruk zijn
als de indruk ontstond dat de sociale partners werkelijk ter zijde worden
gesteld. Er is sprake van een andere verantwoordelijkheidsverdeling.Dan is er een vraag over de armoedebestrijding en met name over de plannen
in Tilburg. Die plannen zijn ook het kabinet niet ontgaan. Tilburg heeft een
aantal belangrijke initiatieven ontwikkeld. Het voorstel dat daar is gedaan,
lijkt ook in onze ogen sympathiek. Het gaat om nieuwe creatieve gedachten
om armoede en uitsluiting tegen te gaan. Ook op de sociale conferentie zijn
vernieuwende voorstellen gedaan. Het kabinet zal in de voortgangsrapportage
over de Armoedenota aangeven op welke wijze dit soort initiatieven van rijkswege kan worden gesteund. Ze zijn in ieder geval heel sympathiek
en ze verdienen een duidelijk enthousiaste begeleiding vanuit het kabinetsbeleid.Over de IRT-enquête is in eerste termijn het nodige gezegd, vanuit
de Kamer, maar ook door het kabinet. Ik heb steeds de indruk dat rondom het
begrip "gewekte verwachtingen" eigenlijk twee elementen met elkaar botsen.
Aan de ene kant zijn dat de gewekte verwachtingen in verband met de vraag
of er personele consequenties komen en aan de andere kant zijn dit gewekte
verwachtingen ten aanzien van gewijzigd beleid, gewijzigde regelgeving en
gewijzigde wetgeving, opdat structureel lessen worden getrokken uit datgene
wat in de enquête en in de parlementaire gedachtewisseling daarover
naar boven is gekomen. In mijn eerste termijn heb ik al gezegd – dat
is ook in de Tweede Kamer gebleken – dat het in het voornemen van het
kabinet ligt om op dat terrein voortvarend te werk te gaan.Voorzitter! Voor het onderwerp betreffende het gedoogbeleid is het goed
om te refereren aan de nota Grenzen aan gedogen, die het kabinet op 1 november
jongstleden aan de Tweede Kamer heeft aangeboden. De heren Van Leeuwen en
Korthals Altes hebben hieraan in hun bijdrage gerefereerd. Het kabinet beoogt
daarin, grenzen te stellen aan gedogen, in die zin dat gedogen nog slechts
plaatsvindt in nauw omschreven uitzonderingsgevallen, waarbij bovendien wordt
voldaan aan gestelde voorwaarden. Met de uitwerking en de explicitering van
die uitzonderingsgevallen en de voorwaarden waaraan bij gedogen moet worden
voldaan, wordt aan uitvoerende en handhavende instanties houvast geboden voor
de vraag of er in een concreet geval werkelijk aanleiding is om te gedogen
en of dergelijk gedogen aanvaardbaar kan zijn.Over de Melkertbanen heeft de heer Van Leeuwen gevraagd of het mogelijk
is om in aanvulling op de cijfers van hedenmorgen in het kader van Melkert-1
en Melkert-2, aan te geven welke omvang de verdringing heeft. Wat is het saldo-effect
van de banen? Ik kan daar op dit moment moeilijk over improviseren. In een
aantal gevallen is dat ook niet precies vast te stellen. Het zal immers niet
altijd eenvoudig zijn om te kunnen vaststellen of een gecreëerde baan
in het kader van de Melkertactiviteiten op korte of langere termijn echt in
de plaats komt van een bestaande activiteit. Ik ben er zonder meer van overtuigd,
dat straks bij de gedachtewisseling in deze Kamer over de begroting van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid hierover kan worden gesproken.Ik heb thans weinig nieuws te melden over het benoemingenbeleid, tenzij
misschien de opmerking dat datgene waarnaar ik vanmorgen heb verwezen, de
lijn is die zich na het debat in de Tweede Kamer van 1 april jongstleden aftekent.
Uiteraard is het het goede recht van de afgevaardigden om daarover opvattingen
en gevoelens te hebben. Die zijn ook zojuist door enkele geachte afgevaardigden
naar voren gebracht. Maar dat is de stand van zaken. Het lijkt mij van groot
belang te zijn, dat gemeenteraden – ik beperk mij nu tot het lokale
bestuur – die van het recht tot het doen van aanbevelingen gebruikmaken,
zich rekenschap geven van het feit dat er inderdaad bovenlokale aspecten zijn,
die vanuit de verantwoordelijkheid van de minister bij het voorbereiden van
de voordracht voor een benoeming, een belangrijke rol spelen. Daarmee worden
uiteraard grenzen gesteld aan de mate waarin de aanbevelingen kunnen worden
verzilverd in voordrachten en benoemingen. Dat is hier en daar een bijdrage
tot verwarring, zeker wanneer men zich er niet zo goed mee kan vereenzelvigen.
Immers, als je een aanbeveling hebt gedaan, wil je graag dat die in klinkende
munt wordt omgezet. Maar ik geef dit toch in aanvulling op de eerste termijn
aan de Kamer mee.Ten slotte kom ik bij de vragen over Maastricht Aachen Airport; in de
volksmond Beek geheten. Ik vraag begrip aan deze Kamer om voor de beantwoording
van enkele vragen te verwijzen naar datgene wat gisteravond in de late uren,
door het kabinet in de Tweede Kamer hierover naar voren is gebracht, ook over
de door de heer Van Leeuwen gestelde vraag inzake de voorkeursopvattingen
van het Limburgs provinciebestuur. Mevrouw Jorritsma, de minister van Verkeer
en Waterstaat, heeft daarover namens het kabinet duidelijke woorden gesproken
in reactie op de voorgelegde motie die daarop betrekking heeft. Over de financiën,
waarnaar in een eerder stadium werd gevraagd, is in de brief van het kabinet
aan het parlement de passage opgenomen, dat in de onderhandelingen met de
exploitant afspraken worden gemaakt over de exacte omvang van de kapitaalinjectie.
De omvang van het bedrag was bij het schrijven van de brief niet bekend. Dat
is nog steeds zo. Het zal nu uiteraard van de afhandeling van dit onderwerp
door de Tweede Kamer en de reactie van het kabinet daarop afhangen, hoe dit
dossier zich verder ontwikkelt. Voor dit project geldt dus: wordt vervolgd.Voorzitter! Ik wil vervolgens ingaan op een aantal opmerkingen van de
heer Korthals Altes. Hij heeft gereageerd op een aantal opmerkingen van andere
leden van deze Kamer. Thans is er voor mij geen aanleiding daar weer op te
reageren. Ik zeg de heer Korthals Altes, maar ook andere leden van de Eerste
Kamer toe, dat de opmerkingen die hier in eerste en tweede termijn over de
rol van de Eerste Kamer en de wijze van totstandkoming van de Eerste Kamer
zijn gemaakt, door het kabinet uiteraard zeer zorgvuldig zullen worden betrokken
bij onze oordeelsvorming over de stukken die thans ter voorlegging aan de
ministerraad worden voorbereid. Verder wil ik natuurlijk toezeggen, dat wij
aandacht zullen besteden aan de opvattingen die gelden ten aanzien van de
projectwetten. Ik verwees naar de discussie in de Tweede Kamer op dit punt.
Op korte termijn zal over dit onderwerp een behandeling plaatsvinden en snel
daarna zal besluitvorming in het parlement volgen naar aanleiding van de door
de Tweede Kamer reeds voorbereide of ingediende Kameruitspraken.Vervolgens wil ik nog een opmerking maken over het decoratiestelsel. Hierbij
kan ik kort zijn. Het is goed nog eens kennis te nemen van het feit, dat de
VVD-fractie tegen de voorgestelde aanpassing was. Ik zeg dit om de indruk
te vermijden dat iedereen ademloos zijn instemming met de ingediende voorstellen
zou hebben betuigd.Ter toelichting op de verwijzing naar de afscheidstoespraak bij het vertrek
van de president van de Hoge Raad, wil ik nog zeggen dat de minister van Justitie
daar zeker niet een eigen onderscheiding van het departement heeft uitgereikt.
Dergelijke eigen onderscheidingen bestaan niet. De minister vond het wel verstandig en ook charmant om bij die gelegenheid niet alleen
woorden van waardering te spreken, maar ook ter herinnering een replica aan
te bieden. Gebleken is dat men over de schoonheid daarvan kan twisten. Bij
de replica ging het om het beeld van een wulpse Vrouwe van Justitia. Men had
bij Justitie wellicht een andere keuze kunnen maken en dat kan natuurlijk
straks ook bij andere departementen gebeuren. Men kan aan andere gestes denken,
bijvoorbeeld aan een gratis ticket voor het bijwonen van de algemene beschouwingen
van de Eerste Kamer of iets dergelijks. Er zijn dus tal van varianten denkbaar.De heer Korthals Altes (VVD):Voorzitter! Voor de historie mag niet onvermeld blijven, dat de minister
van Justitie het beeldje zelf als lelijk kenmerkte en dat de president van
de Hoge Raad voor het lelijke beeldje heeft bedankt.Minister Kok:Je kunt op twee manieren voor iets bedanken. Ik neem aan dat op de goede
manier is bedankt.Voorzitter! Alvorens terug te komen op de kwestie van het openbaar ministerie,
wil ik nog twee opmerkingen maken die betrekking hebben op het buitenland.
Allereerst denk ik dan aan de uitbreiding van de NAVO. Ik heb de indruk dat
hier toch sprake zou kunnen zijn van een misverstand. Soms is een dergelijke
typering een manier om een dreigend meningsverschil tot aanvaardbare proporties
terug te brengen.Het kabinet is van mening, en de minister van Buitenlandse Zaken en de
minister van Defensie voorop, dat het van belang is om de komende tijd in
de NAVO te werken met een meersporige aanpak. Dat betekent: de reorganisatie
van de NAVO goed op orde brengen – die reorganisatie is noodzakelijk –
en tegelijkertijd hard werken aan een goede en ook in goede afspraken tot
uitdrukking komende verstandhouding van de NAVO met de NAVO-landen en de Russische
Federatie. De redenen daarvoor zijn zeer wel bekend. De NAVO is met het wegvallen
van de Oost-Westtegenstellingen natuurlijk in belangrijke mate van karakter
veranderd. De NAVO is veel meer een instrument voor vrede en stabiliteit en
zij heeft veel minder taken dan vroeger. In dat streven naar vrede en stabiliteit
op het eigen continent en in breder internationaal verband zijn een uitstekende
verstandhouding en een goede samenwerking met Rusland van het grootst mogelijke
politieke en veiligheidsbelang. Een derde element daarnaast is het toewerken
naar de voorbereiding van een mogelijke uitbreiding van de NAVO. In de weken
voor de Amerikaanse verkiezingen heeft president Clinton daarover uitspraken
gedaan, waar in verschillende hoofdsteden op werd gereageerd. Er leek zich
toen en er lijkt zich nog een trend af te tekenen in de richting van een NAVO-top
waarin mogelijk besluiten voor een zekere uitbreiding van de NAVO op enige
termijn kunnen worden genomen. Als wij het beleid van de NAVO in de komende
tijd analyseren, is het van belang om die naast elkaar liggende sporen wel
in hun samenhang te zien, zodat die ook straks in een NAVO-top bij elkaar
kunnen komen. De uitbreiding zou niet onmiddellijk plaatsvinden. Gedacht wordt
aan een moment voor het begin van de volgende eeuw; 1999 is met enige herhaling
genoemd.In de Europese Unie begint het proces van voorbereiding van de onderhandelingen
over uitbreiding vanaf 1 januari 1998, uitgaande van een afronding van de
IGC in het midden van volgend jaar. Eerder was afgesproken dat de onderhandelingsvoorbereiding
een halfjaar na afloop van de IGC zou starten. Dat gaat uiteraard ook enige
tijd vragen. Wij zullen alle kandidaat-landen daarbij op basis van gelijkwaardigheid
behandelen. Er is natuurlijk een mogelijkheid van differentiatie, maar in
beginsel wordt op voorhand geen verschil tussen kandidaat-leden van de Europese
Unie gemaakt.Vervolgens begint er, behalve dat ik het nodig vond om de naast elkaar
liggende sporen in het kader van een totaalbeleid uit te leggen, nog een mogelijk
misverstand te rijzen als wordt verwezen naar de Kopenhagencriteria op het
punt van de mensenrechten. Voor het EU-lidmaatschap moet aan meer eisen worden
voldaan dan de belangrijke Kopenhagencriteria ten aanzien van het respecteren
van de rechten van minderheden. Hierbij spelen ook meer in het algemeen politieke
en sociale factoren een rol. Als sommige landen nog iets langer op het lidmaatschap
van de Europese Unie moeten wachten, dan zal dat niet per se het gevolg zijn
van het feit dat die landen nog niet aan de maat zijn qua prestaties op het
gebied van de mensenrechten. In dit tijdschema is het mogelijk dat sommige
landen waarop qua mensenrechten niets is aan te merken, vrij snel in de eerste
wagon van uitbreiding van de NAVO kunnen komen, terwijl zij iets later, misschien
zelfs enkele jaren later, in de wagon voor het lidmaatschap van de Europese
Unie terechtkomen, omdat zij daarvoor nu nog niet helemaal gereed zijn. Intussen
blijft dit ook erg afhankelijk van beleidsbeslissingen die in een paar grote
hoofdsteden worden gemaakt. Nederland zal zeker met grote zorgvuldigheid met
de uitbreiding van de NAVO omgaan, omdat wij weten wat er op het spel staat.De heer Korthals Altes (VVD):Ik begrijp dat. Ik had in mijn eerste termijn ook gesproken over het vereiste
van stabiliteit in die landen, voordat wij veiligheidsgaranties gaan geven.
Er is natuurlijk vaak een wisselwerking tussen de economische kracht van een
land en de mate waarin een land in staat is rechtsstatelijke beginselen daadwerkelijk
te handhaven op langere termijn. Wij zien die wisselwerking toch wel enigszins,
maar ik begrijp de uiteenzetting.Minister Kok:Dank u wel.Over het tweede internationale onderwerp, het hoge ambitieniveau van Nederland
bij het realiseren van goede IGC-uitkomsten en ook ten aanzien van het voorzitterschap,
zijn wij gauw uitgepraat. Dat ambitieniveau werd door de heer Korthals Altes
onderschreven. Daarover bestaat dus geen verschil van inzicht.Ik kom dan te spreken over de relatie tussen de minister van Justitie
en het openbaar ministerie in de wetenschap dat dit onderwerp op niet al te
lange termijn ook bij andere gelegenheden in deze Kamer aan de orde kan zijn,
bijvoorbeeld bij de behandeling van de justitiebegroting.In artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie staat dat de leden
van het OM de bevelen van de minister van Justitie moeten opvolgen. In de
geschiedenis is ook niet zozeer gestreden tegen het feit dat de minister een
aanwijzing kan geven tot vervolging van een strafbaar feit.
Dat is bij herhaling gebeurd.Naar aanleiding van de behandeling van het Plan van aanpak voor de reorganisatie
van het OM heeft de Tweede Kamer gevraagd om een notitie over de discussie
inzake de verhouding minister-OM. In die notitie is ingegaan op de geschiedenis
en de betekenis van het huidige artikel 5 RO. Een volledige verantwoordelijkheid
van de minister – deze verantwoordelijkheid wordt door het OM algemeen
aanvaard – vereist ook bevoegdheden. Ik plaats daar de kanttekening
bij dat er wel verschil van mening is over de vraag naar de betekenis van
artikel 5 RO. Creëert dit de bevoegdheid van de minister, of bevestigt
dat artikel die bevoegdheid door ten overvloede te melden dat leden van het
OM de bevelen van de minister moeten opvolgen? Dat zo zijnde, is er geen sprake
van een verschil van mening met het OM over de verantwoordelijkheid van de
minister.Een springend punt voor de Nederlandse vereniging voor rechtspraak betreft
de vraag of de minister ook een bevel tot niet vervolgen mag geven. Dat ligt
gevoelig. Het college van PG's is het eens met de stelling dat de minister
in individuele zaken aanwijzingen kan geven, zowel positief als negatief.
Het OM en de minister zijn het er ook over eens dat deze schriftelijk, dus
controleerbaar, moeten worden gegeven. Aan democratische controle wordt in
dat verband veel waarde gehecht. De minister dient terughoudend te zijn bij
het toepassen van die methode. Wellicht zal bij het geven van een opdracht
tot niet vervolgen nog een extra waarborg moeten worden ingebouwd. Dit komt
verder bij de wetgeving aan de orde. Overigens zullen de aanwijzingen aan
het OM worden gegeven en niet aan de individuele ambtenaren. Er is geen sprake
van slechte verhoudingen. Er is wel sprake van een discussie, maar die is
door de tijd heen met een wisselende intensiteit gevoerd.De vergelijking met Aruba gaat naar onze mening niet op. De PG daar heeft
constitutioneel een andere, onafhankelijker positie, omdat het gemeenschappelijke
Hof daar ook een positie heeft. Bovendien is de taak van het OM in Nederland
in een volstrekt andere richting ontwikkeld dan op Aruba.In dit verband kom ik nog even terug op het omstreden punt van het opportuniteitsbeginsel.
Het opportuniteitsbeginsel geeft het OM de bevoegdheid om van vervolging af
te zien. Indien het slachtoffer zich daardoor benadeeld voelt, kan hij door
middel van een artikel het Gerechtshof inschakelen. Bij delicten zonder direct
slachtoffer is dit controlemechanisme er niet. Het opportuniteitsbeginsel
is ook de basis voor het bestuurlijk optreden van het OM, waarbij beleid wordt
gevoerd. Vanochtend probeerde ik er de aandacht op te vestigen dat de beleidsvrijheid
in een parlementaire democratie in principe vraagt om een vorm van democratische
controle. De wetgever kan niet alles volledig regelen. Het parlement zal dus
steeds een controlerende functie willen behouden op de uitvoering van, in
dit geval, vooral strafwetgeving. Voor de verdere behandeling van dit onderwerp
verwijs ik naar de gedachtewisseling tussen de minister en de Kamer, bij voorkeur
bij de behandeling van de begroting van Justitie.Ik kom nu bij enkele opmerkingen van de heer De Boer. Hij heeft gisteren,
na zijn inbreng, al enige evaluerende beschouwingen gehouden, met enkele andere
leden van de Kamer, over de vraag hoe de minister-president op zijn inbreng
zou reageren. Excuses dat het in de beantwoording te veel ontbrak aan passie.
Overigens attendeerde collega Dijkstal mij op het feit dat als de boer de
passie preekt de kok wel op zijn kippen moet passen. Dat de heer De Boer,
overigens na een bonte opsomming van goede eigenschappen aan mijn adres te
hebben gegeven, meent dat ik liever aan mijn werk ga dan dat ik met een zekere
gedrevenheid debatteer over hoofdlijnen van vooral het sociale beleid, betreur
ik erg. Ik ga graag naar mijn werk, maar ik beschouw een debat als dit ook
als mijn werk. Het is een taak van een politicus, van een regering en dus
ook van een minister-president.De heer De Boer en ik zullen het op enkele punten oneens blijven. Ik denk
daarbij aan het beleid dat is gevoerd de afgelopen vijf, tien of vijftien
jaar. Afhankelijk van de verantwoordelijkheden die men gedurende die periode
zelf had, heeft men ook de neiging om er verschillend over te denken. Voor
het gemak beperk ik mij tot het beleid van de laatste zeven jaar.Ik kan mij heel goed voorstellen dat er gevoeligheden waren – dat
bleek ieder jaar opnieuw – en zijn inzake de verdeling van de offers.
Men was niet zozeer verdeeld over de beantwoording van de vraag of die offers
noodzakelijk waren, maar dit kwam soms ook voor. De heer Cohen heeft er voorbeelden
van gegeven dat offers met het doel de economie er weer bovenop te helpen,
ook breder waren gespreid. Het is absoluut waar, en dat is een bittere realiteit,
dat de mensen die het sterkst op de voorzieningen van de verzorgingsstaat
zijn aangewezen in een fase waarin die verzorgingsstaat niet in haar volle
omvang kan worden gehandhaafd, als eerste de consequenties daarvan voelen.
Dat is ook precies het bittere in de uitleg die aan zeer veel mensen moest
en moet worden gegeven. Een verzorgingsstaat van een bepaalde omvang is geen
vanzelfsprekendheid. In de loop van de jaren tachtig waren wij echt vastgelopen
in dit land. De werkloosheid kende van jaar tot jaar een onbeheersbare groei.
De optelsom van onvoldoende participatie en een te groot beroep op de sociale
zekerheid en volstrekt onbeheersbare openbare financiën – samen
met een internationale economische crisis in 1982/1983 – moest tot zeer
ingrijpende gevolgen leiden. Die gevolgen zijn inderdaad voor een deel juist
terechtgekomen bij de mensen die misschien de indruk hadden dat ze zonder
aanpassingen in de sociale zekerheid ongestoord verder hadden kunnen leven.
Wij weten dat dit een fictie is, omdat dit in de lengte of in de breedte tot
bittere consequenties moet leiden. Dan is er geen basis voor het weer op poten
zetten van de werkgelegenheid. Dan is er geen basis voor het weer bieden van
perspectief op een aantal generieke en selectieve verbeteringen.Voorzitter! Ik probeer het volgende te zeggen; ook nu weer zonder passie
maar wel zeer overtuigd. Nu wij zijn waar wij zijn in 1996, blijkt dat een
aantal van die toen geleverde inspanningen niet voor niets is geweest. Daarmee
zijn de gevraagde offers, de prijs die mensen hebben moeten betalen, vaak
bitter gebleven. Maar het was noodzakelijk. Dan is vervolgens de vraag of
vanuit het punt dat nu bereikt is, direct en indirect een vertaling
van de economische vooruitgang ook in sociale termen georganiseerd kan worden.De heer De Boer heeft in zijn eerste termijn al een reactie op dit punt
ingebouwd omdat hij natuurlijk ook de algemene beschouwingen in de Tweede
Kamer heeft gevolgd. Ik heb daar inderdaad gezegd dat een gunstiger financieringstekort
sociaal beleid van de bovenste plank is; dat een weer groeiende werkgelegenheid
sociaal beleid van de bovenste plank is. Ik neem daar geen woord van terug,
maar dat is niet het hele verhaal. Er moet meer gebeuren in macrotermen, maar
ook in microtermen, dus op het terrein van de individuele levensomstandigheden,
de individuele leefkwaliteit van burgers. Daar tekent het kabinet nu voor.
Daarom heeft het kabinet de stille armoede en uitsluiting vorig jaar in de
Troonrede geagendeerd. Daarop is de Armoedenota gevolgd. Daarom is in deze
Troonrede gezegd dat hierop een vervolg gegeven kan worden. In het debat dat
vervolgens in de politiek en in de maatschappij heeft plaatsgevonden, achten
wij ons aangesproken op het binnen de grenzen van de mogelijkheden creëren
van een betere basis- en uitgangspositie voor mensen die het het moeilijkst
hebben.De heer De Boer heeft zich ook in tweede instantie duidelijk over de Algemene
bijstandswet uitgesproken. Wij zullen de door hem aangedragen punten met ernst
en met voorrang bezien. Wij zullen nagaan op welke wijze wij hiermee om moeten
gaan, mede gelet op de gesignaleerde financiële problemen voor de gemeenten.Wat de CO2-doelstelling betreft, ga ik nog even in op de verhouding
tussen groei en milieueffecten. Ik heb namelijk niet de indruk willen geven
dat met groei, ongeacht de samenstelling ervan, het geld wordt gegenereerd
waarmee milieueffecten gerepareerd kunnen worden. Soms is dat het geval, maar
lang niet altijd. Groei moet aan een aantal vereisten voldoen. Een ervan is,
voorzover dat in het vermogen van een nationale overheid ligt en dat binnen
de eigen landsgrenzen kan worden georganiseerd, naast de werkgelegenheid een
zo ecologischvriendelijk mogelijke groei. Ik heb gevraagd, prikkelend bedoeld,
wat voorbeelden van bedrijvigheid zijn die onmiddellijk afgeschaft kunnen
worden. Er werden voorbeelden genoemd die mij ook bekend zijn, zoals de energieverslindende
aluminiumindustrie. Ik acht het overigens nog niet zo gemakkelijk om in het
noorden van Groningen, in die toch al heel zwakke economische structuur, tegen
Aldel – om het beestje maar bij de naam te noemen – te zeggen
dat honderden mensen maar de straat op moeten. Ik bedoel dat absoluut niet
demagogisch. In de landbouw zijn er vergelijkbare problemen. Deze sector staat
al voor enorme omschakelingen. Wij zullen in de nota Milieu en economie proberen
om de karakteristieken van een economische structuur en een economische ontwikkeling
op middellange en langere termijn goed in kaart te brengen. Daarbij dient
rekening te worden gehouden met de eisen van het milieu.Daarnaast dienen technologie en wetenschap, kennis en kunde optimaal te
worden ontwikkeld, beter nog dan nu, om een betere bijdrage aan het in evenwicht
brengen van economie en milieu te leveren. Dat is wel een voorbeeld waarin
economische groei en kwaliteit in termen van milieuverbetering samen gaan.
Wij slaan dan werkelijk twee vliegen in één klap. Nederland
heeft op dat terrein ook geweldige kansen, gezien de basis en achtergrond.
Wij kwamen, als dichtbevolkt land, al eerder via de Club van Rome en anderszins
in aanraking met de grenzen van de industrialisatie dan veel andere landen
in de wereld. Veel landen kijken ook met een zekere belangstelling naar onze
prestaties op dit punt. Al kunnen wij geen volledige harmonie bereiken, wij
dienen toch vorm te geven aan het streven om economie, economische structuur,
en milieu zo veel mogelijk op elkaar af te stemmen. Het kabinet zal daaraan
werken.De heer De Boer heeft wat relativerende opmerkingen gemaakt over het buitenlands
beleid. Ik heb hem goed verstaan. Ik blijf toch van mening dat minister Van
Mierlo – met de collega's in het kabinet en zijn medewerkers –
vaak bilateraal, dikwijls ook in Europees verband, zeer doeltreffend in staat
is om de problematiek van de mensenrechten op een zodanige wijze aan de orde
te stellen dat het tot resultaat leidt. Ik geef zeker toe dat er soms spanning
is – dat bleek ook uit de eerste termijn van de Tweede Kamer, maar in
de tweede termijn werd daar al anders over gesproken – tussen het publieke
optreden en het effectieve resultaat. Soms wordt dat beter bereikt als de
methode wordt gebruik die daar het beste bij past. Als het ons om het resultaat
gaat, het respecteren en het beter realiseren van mensenrechten ook in andere
delen van de wereld, moet het parlement – de Tweede en de Eerste Kamer –
bereid zijn om niet alleen de methode, maar vooral het resultaat te beoordelen.
Op basis daarvan kan worden bezien of de methode verbeterd kan worden.Ten slotte ga ik nog in op de opmerking dat een land veel meer moet worden
beoordeeld op wat het is dan wat het aan rijkdom, aan bezit heeft. Ik ben
het daar volledig mee eens. Ik ben de heer De Boer overigens nog antwoord
schuldig op de kwestie van de gezondheidszorg. Ik heb hem beloofd, aan te
geven waar mevrouw Terpstra het geld heeft gevonden.De heer De Boer (GroenLinks):Ik geef toe dat de kwestie van de mensenrechten ingewikkeld is. In de
discussie over de mensenrechten gaat het om twee aspecten, waarvan de zichtbaarheid
en de hoorbaarheid er één is. Het is dus en-en. Er kan de voorkeur
worden gegeven aan stille diplomatie. De mensenrechtendiscussie en de mensen
waar het om gaat, hebben het echter nodig dat dit ook luid, duidelijk en zichtbaar
op allerlei momenten wordt gedaan. Die erkenning had ik graag gehoord.Ik mis nog een reactie op het terrein van de Wet boeten en maatregelen.
Wil de minister daar ook nog iets over zeggen?Minister Kok:Over de Wet boeten en maatregelen heb ik volgens mij in de eerste termijn
geantwoord.De heer De Boer (GroenLinks):Ik heb de regering voorgesteld, nu echt de knoop door te hakken en helderheid
te verschaffen. Het zou heel goed zijn om de invoering van die wet voor de
sociale diensten een halfjaar uit te stellen. Dat was mijn concrete vraag.Minister Kok:Dat ligt dus in het verlengde van het andere punt waarover gesproken is.
Daar heb ik in eerste termijn ook op gereageerd. Hierover vindt grondig overleg
plaats tussen de heer Melkert en de VNG. Dit zal dus heel snel worden beoordeeld.Dan kom ik op de mensenrechten. Ik dacht dat er, voor wie zijn oren en
ogen zorgvuldig de kost geeft, geen twijfel kon bestaan over de opvattingen
van Nederland terzake. Vorige week werd in de Tweede Kamer en nu wordt in
de Eerste Kamer een discussie gevoerd over de vraag of die opvattingen met
voldoende overtuigingskracht en voldoende zichtbaar worden uitgedragen. Daarop
is mijn antwoord: beoordeelt u het resultaat. Minister Van Mierlo heeft de
uitgebreide informatie gegeven die nodig was om de Kamer in staat te stellen
het geheel verder te beoordelen. Het viel mij daarbij op – ik wil daarmee
de Eerste Kamer absoluut niet beïnvloeden – dat er in de Kamer
een algemene instemming was met die uiteenzetting. Ook dat is een onderdeel
van het zichtbaar maken. Nu kan wel worden gesteld dat het verkeerd was, dat
het nodig was dat daar in de Kamer naar werd gevraagd, maar dat is een onderdeel
van het open proces in een democratie. De heer Dijkstal geeft mij zojuist
een voorbeeld. In het verslag van zijn reis naar Tunesië wordt melding
gemaakt van zijn opmerkingen over de mensenrechten, die op verzoek van de
minister van Buitenlandse Zaken zijn gemaakt. Er zijn talloze voorbeelden
waaruit blijkt dat hieraan heel concreet en effectief op allerlei terreinen
tijdens internationale bezoeken inhoud wordt gegeven.In het kader van de deregulering van de Wet ziekenhuisvoorzieningen is
besloten om alle instandhoudingsbouw, met uitzondering van de vervangende
nieuwbouw, in de toekomst onder de verantwoordelijkheid van de instellingen
zelf te laten vallen. Het was de bedoeling financiële middelen aan het
budget van die instellingen toe te voegen zodat zij de rente en de afschrijvingskosten
van die investeringen kunnen betalen. Die middelen zouden aan die budgetten
worden toegevoegd door middel van een richtlijn in het kader van de Wet tarieven
gezondheidszorg. In het JOZ 1997 is met het door mij genoemde voorstel rekening
gehouden. Zeer recent heeft het Centraal orgaan tarieven gezondheidszorg geadviseerd
over de richtlijn voor de vergoeding van rente en afschrijvingskosten van
de instandhoudingsbouw. In het oorspronkelijke voorstel kregen de instellingen
jaarlijks een vergoeding voor rente en afschrijving en moesten zij sparen
totdat zij voldoende middelen hadden om een investering te kunnen doen. Het
COTG heeft geadviseerd, voor de grote renovaties met trekkingsrechten te gaan
werken. Dat betekent dat de instellingen hun vergoeding voor rente en afschrijvingskosten
pas krijgen op het moment dat zij daadwerkelijk een grote renovatie hebben
gepleegd. Ten opzichte van het door mij geschetste voorstel betekent dit een
ander kasritme. In het jaar 1997 hoeft daardoor naar verwachting een bedrag
van 40 mln. nog niet te worden aangewend voor de rente en afschrijvingskosten
voor een deel van de instandhoudingsprojecten, te weten de grote projecten
van renovatie. In 1997 is een bedrag van 40 mln. ingezet voor de gehandicaptensector
ter verkleining van de wachtlijstenproblematiek. Mijn excuses voor het wat
lange verhaal, maar het is wel het volledige verhaal dat mij zojuist is aangereikt.Voorzitter! De heer Cohen heeft in vervolg op zijn eerste termijn gevraagd
wat de regering van plan is te doen met het wetsvoorstel over fiscale bestuurlijke
boeten. Zoals de staatssecretaris van Financiën in deze Kamer bij de
behandeling van dit wetsvoorstel heeft aangegeven, beraadt hij zich nu op
de vraag hoe hij tegemoet kan komen aan de bezwaren van de Eerste Kamer. Hij
beziet thans of dit mogelijk is door middel van een nota van wijziging op
het wetsvoorstel over de invoeringswet bestuurlijke boeten, dat nu nog bij
de Tweede Kamer is. Zodra deze nota van wijziging naar de Tweede Kamer wordt
gezonden, voorzover die keuze zal worden gemaakt, zal de regering deze Kamer
daarvan in kennis stellen. Het is dus nog geen afgerond oordeel.De tweede vraag was of er onderzoek gedaan zou kunnen worden naar aanleiding
van de vraag, wat de verzelfstandiging van overheidsdiensten heeft opgeleverd.
Het antwoord daarop luidt dat thans een zeer omvangrijke doorlichting van
de zelfstandige bestuursorganen plaatsvindt. In die doorlichting worden de
ZBO's getoetst aan de conceptaanwijzingen voor ZBO's en wordt nagegaan, op
welke punten verbeteringen van de inrichting en aansturing van de ZBO's gewenst
zijn. De rapportage van deze doorlichting wordt naar verwachting begin volgend
jaar naar de Kamer gezonden. Overigens heeft een beperkt aantal ZBO's directe
relaties met de burgers. Wat deze ZBO's betreft, is het beleid gericht op
het stimuleren van de kwaliteit van de dienstverlening. De ervaringen die
zijn opgedaan bij zogenaamde pilotprojecten ter verbetering van de kwaliteit
van de dienstverlening door gemeentelijke diensten kunnen hierbij behulpzaam
zijn.Dit is misschien toch een reactie die enigszins langs de hoofdvraag van
de heer Cohen gaat, maar ik wil graag toezeggen dat wij zullen bekijken hoe
wij, ook in relatie tot dit uitgebreide onderzoek, een antwoord kunnen geven
op zijn vraag, hoe na verloop van enige tijd wordt aangekeken tegen het nut
en de betekenis van de verzelfstandigde diensten.Ik kan zijn vraag over de vergoedingen van bewindvoerders bij schuldsanering
op dit moment niet van een concreet antwoord voorzien. Ik zie het spanningspunt.
Er is sprake van spanning met het uitgangspunt van de budgettaire neutraliteit.
Dat zullen wij dus echt even op de houdbaarheid moeten toetsen en op basis
van reële argumenten met elkaar moeten wegen.Voorzitter! De heer Holdijk was de volgende spreker. Ik wil nog even heel
kort een misverstand wegnemen over de passage in het regeerakkoord over de
zomer 1996. Wij hebben toen gezegd dat wij de realisatie van het overeengekomen
beleid op het punt van met name de sociale zekerheid aan een evaluatie zouden
onderwerpen, met de bedoeling om te kijken of een aantal voornemens van wetgeving
dan voldoende budgettaire effecten en effecten op de arbeidsmarkt zouden hebben
opgeleverd. Sommigen die niet zo positief ten opzichte van dit nieuwe kabinet
stonden en toch graag ook enige twijfel wilden zaaien over de vraag, of dit
kabinet wel een lang leven beschoren was, hebben toen gezegd: dat is dus een
regeerakkoord voor twee jaar. Dat was echter een niet geheel juiste typering.
Eenieder heeft natuurlijk het recht op zijn eigen opvattingen, maar de bedoeling
was om gewoon halverwege de periode te kijken of wij voldoende op koers lagen.
Wij wilden halverwege de periode niet alleen kijken of de effecten van wetgeving
op de boekhouding en de arbeidsmarkt goed kloppen, maar wij zullen ook een
aantal bouwstenen ontwikkelen voor de stelselontwikkeling op
de langere termijn, de zogenaamde vereisten op de langere termijn.Dat het regeringsbeleid intussen heeft geleid tot de realisatie van een
aantal doelen waarvan wij dachten er vier volle jaren over te doen, is inderdaad
een ander feit. Dat brengt ons dus tot de afwegingen die wij moeten maken
over de vraag: hoe verder in samenhang met het gezonder maken van de overheidsfinanciën,
het nog scherper profiel geven aan de werkgelegenheid, het goed recht doen
aan ambities op het punt van inkomensbeleid en inkomensverhoudingen met specifieke
accenten in de richting van de mensen die in een moeilijke positie verkeren,
en noem maar op. Daar is dus ook het geheel van ambities ten aanzien van de
investeringen voor de komende tijd bij gekomen.De heer Holdijk heeft zelf al gezegd dat hij helemaal niet zo'n voorstander
van een keurslijf is. Immers, hoe meer afspraken er in coalitieverband zijn
gemaakt, hoe minder ruimte er voor beïnvloedbaarheid vanuit het parlement
is. Wij hebben dus niet gekozen voor een nieuw keurslijf, maar wij hebben
er wel voor gekozen om de accenten die in de eerste helft van deze kabinetsperiode
zijn gerealiseerd, in de komende periode versterkt door te zetten. Wij hebben
ervoor gekozen om op de agenda 2000 een aantal elementen te plaatsen die over
1998 heen van groot belang zijn. De heer Holdijk heeft gelijk als hij zegt:
daarvan komen toch sommige elementen voor de heel korte termijn nog maar bleekjes
uit de verf. Tja, wanneer vind je dat iets kleur op de wangen begint te krijgen
en wanneer nog niet? Ik vind een paar miljard extra voor bereikbaarheid en
het verminderen van de congestieproblematiek en 750 mln. voor de CO2-problematiek niet bleekjes. Dat is behoorlijk wat, maar dat moet wel
als aanloop worden gezien naar verdere intensiveringen in deze periode. Straks,
na de verkiezingen en bij de voorbereiding van een nieuw kabinet, komt dat
natuurlijk op de tafel van de onderhandelaars, de informateurs en formateurs
enzovoort.Over de tweede categorie van opmerkingen wil ik niet zo veel zeggen, want
volgens mij zijn wij het in belangrijke mate eens over de relevantie van de
publieke moraal.De heer Schuyer heeft twee opmerkingen gemaakt die voor mij van belang
zijn. De eerste opmerking ging over de drugs. Hij heeft gezegd dat hij alle
vertrouwen heeft dat het nu loopt zoals door de minister-president is aangegeven.
Hij sprak er zijn verwondering over uit dat er een ambtelijke tekst was opgesteld
over het drugsbeleid in Europa, die er in het kabinet doorheen was geslipt.
Dat laatste is niet het geval. In die vorm had de tekst het kabinet ook nog
nooit bereikt. Dit soort stukken bereikt het kabinet in de voorbereidingsfase
op weg naar "Dublin" en in die fase verkeren wij thans.Ik dank de heer Schuyer voor zijn opmerkingen over het onderwijs. Over
de doelstellingen die hij heeft geschetst, zijn wij het in hoge mate met elkaar
eens. Ook zijn wij het eens over de prestaties die geleverd zijn. De gelijkheid
van kansen is toegenomen, eerst met grote stappen en daarna iets langzamer,
maar er is nog steeds vooruitgang. Het Sociaal en cultureel planbureau wijst
er in een publicatie van de afgelopen week op dat nu, voor het eerst, categorieën
jongeren van allochtone herkomst – vooral meisjes en vooral Surinamers
en Antillianen – in toenemende mate betere perspectieven hebben op toegang
tot hogescholen of universiteiten. Dat komt overeen met de resultaten van
recent onderzoek in het kader van het ITS.De kritiek van de heer Schuyer op de structuurveranderingen in het onderwijs
van de afgelopen tien jaar is kritiek op een nog lopend proces, waarvan ook
nog niet in alle opzichten kan worden gezegd dat het is uitgekristalliseerd.
Ik noem alleen de elementen, zonder daar nu diep op in te gaan. De integratie
van kleuterschool en lagere school in de basisschool heeft wel degelijk voor
velen betekenis gehad, vooral voor kleuters voor wie er thuis minder ruimte
is om zich cognitief te ontwikkelen. Het doelgericht spelen heeft daaraan
bijgedragen. Natuurlijk zijn er nog problemen en zijn verbeteringen gewenst.
Daarom is vorig jaar het Actieplan jonger kind aangekondigd. Er blijven overigens –
zie het onderwijsverslag – minder kinderen zitten. De basisvorming verloopt
volgens alle evaluaties conform wens. De gelijkheid van de doelen in de verschillende
stromen maakt het beter mogelijk om te switchen wanneer dat gewenst of nodig
is. De ROC-vorming is in het beroepsonderwijs inderdaad nog niet voltooid,
maar is wel veelbelovend. Er is dus reden voor aandacht, maar er is geen enkele
reden om een mislukking te verwachten, laat staat te voorspellen.Ik had al voor de eerste termijn de mededeling van OCW meegekregen dat
ik kritisch zou moeten reageren op de opmerking inzake het proefschrift van
mevrouw S. Blom, omdat dat proefschrift naar de mening van de bewindslieden
van OCW te weinig een rechtstreekse vergelijking maakt tussen Nederland en
Frankrijk. Er zijn een heleboel internationale vergelijkingen tussen landen
waar Nederland goed uit komt. Ik houd het erop dat wij nu in voldoende mate
het pad hebben geëffend voor een goede en inhoudsvolle gedachtewisseling
bij de begrotingsbehandeling van OCW in deze Kamer.Ik ben – met excuus – de heer Batenburg inderdaad enkele korte
reacties verschuldigd. Hij heeft gezegd dat wij ervoor moeten oppassen om
te veel wonderen te verwachten op het punt van de daling van de werkloosheid
en dat vormen van verdeling van arbeid nodig zullen zijn. Ik ben dat met hem
eens en ga daarbij uit van verdeling van arbeid in de meest ruime zin van
het woord, over het hele arbeidzame leven. Er is heel veel behoefte bij burgers
om meer van de keuzemogelijkheden ten aanzien van werk en vrije tijd gebruik
te kunnen maken, ook als er meer inkomens zijn in één eenheid,
maar dat heeft uiteraard ook een aantal consequenties, ook van financiële
aard.Waarvoor de HSL? Ik ga nu maar even voorbij aan het debat over hoe de
HSL moet lopen, want zoals bekend wordt de gedachtewisseling daarover in het
andere huis, in de Tweede Kamer, nog heel levendig gevoerd. Een belangrijke
reden voor de HSL is dat ook Nederland voluit aangesloten wil zijn op het
net van moderne, internationale infrastructuurverbindingen. U weet dat er
in Europa een groot aantal van dergelijke hogesnelheidsprojecten is. Voor
Nederland is dus de HSL, de verbinding met Brussel via Rotterdam en Amsterdam,
aan de orde.Het viel mij op dat u gisteren in eerste termijn vroeg, waarom de mensen zo nodig in die trein moeten zitten, want ze kunnen toch ook
het vliegtuig nemen, of de auto? Het nemen van een vliegtuig is nu precies
een aanknopingspunt voor de redenering achter de HSL. Een van de gedachten
achter de HSL is namelijk dat op de middellange afstand, dus op afstanden
van 500 tot 700 km, het door een snelle treinverbinding zeer de moeite waard
moet worden om juist niet het vliegtuig te nemen. In die zin is het HSL-project
rechttoe rechtaan gerelateerd aan het verantwoord omgaan met de uitbreiding
van Schiphol, waar eerder door kabinet en parlement toe is besloten. Het is
in die zin dus ook een milieuproject. Vervolgens moet dat milieukarakter nog
sterker tot uitdrukking komen, doordat zo weinig mogelijk, binnen de financiële
grenzen, schade wordt toegebracht aan datgene wat schaars, kostbaar en onvervangbaar
is. Daar heeft het kabinet veel aan gedaan.U zegt vervolgens: Dat kan allemaal best zijn, de minister-president staat
zich behoorlijk uit te sloven om dat nog eens te vertellen, maar waarom moet
die dure trein er komen? Kunnen wij dat geld niet gewoon besteden aan armoedebestrijding
en betere levensomstandigheden van mensen? Het antwoord daarop is, dat wij
het ene moeten doen zonder het andere te laten. Nederland moet natuurlijk
op de langere termijn voldoende duurzame financiële mogelijkheden bieden
aan de mensen die in dit land wonen, werken en recht hebben op een inkomen.
Als de economie een beetje Jutlandachtige verschijnselen gaat vertonen is
het op den duur misschien nog wel prettig voor de laatste vissers die hier
nog wonen, maar voor een grote miljoenenbevolking is er dan minder te verdelen.De heer Batenburg (AOV):Mijnheer de voorzitter! Het is natuurlijk mooi en leuk als je zo'n trein
kunt laten rijden. Ik ben een huisvader geweest; ik ben nu nog maar alleen
over. Ik zou best graag een nieuwe auto willen hebben, want met de oude doe
ik al zes jaar. Maar wat gaat er bij mij nu voor? Toch zeker de noodzakelijke
dingen? Dus rijd ik voorlopig nog maar even door in mijn oude auto. Mijn hele
betoog van gisteren stond in het teken van de vraag: Wat gaat er nu voor?
Ik vind die HSL een luxe aangelegenheid, waarvoor eerst gespaard moet worden.Minister Kok:Dat laatste is in ieder geval gebeurd. Het geld wordt niet op de pof besteed;
wij hebben het beschikbaar.De heer Batenburg (AOV):Maar er zijn nog zoveel andere belangen die voorgaan.Minister Kok:Wij hebben het beschikbaar voor infrastructuur.De heer Batenburg (AOV):Maar de armoedebestrijding dan? En de gezondheidszorg? Noem alle objecten
maar op. Die gaan volgens mij voor. Zo deed ik het in mijn gezin ook.Minister Kok:Uw punt is helder; ik hoop dat het mijne ook helder is.De heer Batenburg (AOV):Ik weet wel dat u uw best doet.Minister Kok:Dat is een hele geruststelling. Tegen zo'n uiting van wellevendheid kan
ik niet op.Minister Dijkstal:Wij zijn ook niet ontevreden over de premier.Minister Kok:Over de uitzendbureaus hebben wij het al uitgebreid gehad. Heel veel mensen
zullen natuurlijk liever vast werk hebben dan een uitzendbaan, al hebben veel
mensen ook graag wat flexibiliteit. U zegt dat de lonen omhoog zouden moeten.
Dat maken inderdaad de vakbonden en de ondernemers in de sector zelf uit,
maar men is daar wel sociaal verzekerd.Voorzitter! De heer De Wit heeft twee punten aan de orde gesteld. Inzake
de rechtshulp kan ik niet anders dan herhalen wat ik in eerste termijn heb
gezegd. Ik heb zijn opmerkingen daarover heel goed begrepen.In de tweede plaats is er de kwestie van de bijzondere bijstand en de
toereikendheid van de middelen daarvoor. Bij de bestrijding van het niet-gebruiken
van voorzieningen trachten wij de groep te bereiken die volgens "arm Nederland"
onvoldoende eten in huis heeft. Overigens is het een probleem dat deze groep
zich moeilijk laat kennen en dus ook moeilijk te bereiken is. Het hoofdprobleem
is niet altijd dat er onvoldoende geld is voor bijzondere bijstand. Een probleem
is vaak dat de voorzieningen niet worden gebruikt.De indruk bestaat dat er nog steeds voldoende middelen zijn. De meest
recente CBS-gegevens laten zien dat gemeenten nog altijd minder middelen aan
bijzondere bijstand verstrekken dan indertijd voor dit doel aan het Gemeentefonds
is toegevoegd. Minister Melkert kent deze signalen en zal de verdere ontwikkeling
goed volgen, samen met vertegenwoordigers van gemeenten. Ik voeg hieraan toe
dat de ervaringen van gemeente tot gemeente zeer verschillend zijn. In bijvoorbeeld
Tilburg, al eerder door de heer Van Leeuwen genoemd, houdt men géén
geld over. Daar heeft men het initiatief moeten nemen om een bedrag van naar
ik meen 10 mln. beschikbaar te stellen voor additionele gemeentelijke financiële
inspanningen. In andere gemeenten of gedeelten van gemeenten wordt dit geld
niet opgemaakt. Dat laat zien dat het iets te maken heeft met een organisatievraagstuk.
Het gaat om het zo gericht mogelijk benaderen van de individuele burger en
het individuele gezin die in dergelijke omstandigheden verkeren, voor gebruik
in aanmerking komen maar vaak onvoldoende binnen bereik van activiteiten van
instellingen of diensten komen.Ten slotte hebben mij enkele opmerkingen bereikt van de heren Veling en
Hendriks. De heer Veling heeft zich inmiddels verontschuldigd; hij kon niet
langer aanwezig zijn. Ik meen dat de opmerkingen van beide sprekers van mij
geen nader antwoord vergen.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Namens de Kamer dank ik de regering en in het bijzonder de minister-president
voor zijn bijdrage. Het was iets meer zelfs dan doelgericht spreken, zo zou
ik zeggen.Sluiting 17.46 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-193-239.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl