Behandeling van:  het rapport van de werkgroep Vijfde nota ruimtelijke ordening (27210)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 6539-6553

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

21-09-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 101, pagina 6539-6553

13-09-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27210Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van de Gemeentewet en de Provinciewet in verband met een aanpassing van de procedure tot benoeming van de burgemeester en de commissaris van de Koning (25444)Pagina 6495-6535
Behandeling van: het rapport van de werkgroep Vijfde nota ruimtelijke ordening (27210)Pagina 6539-6553
Behandeling van: het jaarverslag van de Nationale ombudsman 1999 (27050)Pagina 6553-6569
Presentie en opening (woensdag 13 september 2000)Pagina 6495-6495
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 13 september 2000)Pagina 6569-6570
Regeling van werkzaamheden (woensdag 13 september 2000)Pagina 6535-6539

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 96 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het rapport van de
werkgroep Vijfde nota ruimtelijke ordening (27210).De beraadslaging wordt geopend.De heer Feenstra (PvdA):Voorzitter! Het probleem waar de ruimtelijke ordening zich voor geplaatst
weet, is groot. De uitdaging waarvoor zij staat, is eveneens groot. Wat is
namelijk het probleem? Ik citeer het rapport: "De ruimtelijke ordening is
opnieuw de grote structuren en de processen uit het oog verloren. Opnieuw
zijn het de verstedelijkings- en openruimteopgaven waar alle energie in is
gaan zitten. Van het enthousiasme voor de ruimtelijke ordening dat de vierde
nota losmaakte, is weinig meer over. Integendeel, het beleidsveld heeft zich
laten overvleugelen door sectorbeleid en internationale ontwikkelingen waar
het geen vat op heeft en de Vinex is versleten geraakt." Dat is veel kommer
en kwel. Het roept zelfs de vraag op of er dan niets goed is gegaan, gemeten
naar de eigenlijke doelstellingen, de toen geformuleerde doelstellingen, in
en rond de steden, op het platteland, met de infrastructuur. Wellicht kan
worden aangegeven wat er wel goed is gegaan.Wat is dan die uitdaging? De uitdaging is om weer een echte nota te maken.
Terecht heeft de Kamer ervoor gekozen het overbruggen van deze enorme spanningsboog
tussen probleem en uitdaging uitgebreid en zorgvuldig te onderzoeken. Het
rapport "Notie van ruimte" mag er zijn. Het pakt je op, neemt je mee en je
leest het in één avond uit. Namens de PvdA-fractie wil ik de
opstellers er op voorhand mee complimenteren en als zodanig de Kamer. Het
misstaat bepaald niet als je zo'n complex vraagstuk als de ruimtelijke ordening
zo grondig en gedegen kunt en wilt voorbereiden. De PvdA hecht van oudsher
veel waarde aan de ruimtelijke ordening, maar niet vanuit een veronderstelde
neiging tot dwangmatig plannen. Het gaat ons erom via integratie tussen sectoren
een meerwaarde te laten ontstaan, zodat zorgvuldig met schaarse ruimte wordt
omgegaan, zodat de kwaliteit van wonen en werken en die van natuur en landschap
kan worden veiliggesteld en zodat de ruimtelijke mogelijkheden van ons land
voor de economie en de kwaliteit van het bestaan duurzaam kunnen worden aangewend.
Voor al deze doelstellingen geldt dat ruimtelijke ordening niet zomaar een
beleidsinstrument is, maar een bepalend instrument kan zijn, met een sectoroverstijgende
en integrerende taak.Wie dat wil bereiken, moet de ruimtelijke ordening opwaarderen en haar
legitimiteit en noodzakelijkheid actualiseren. Daar past een speciale inspanning
vanuit de Kamer zeer wel bij, op zoek naar scherpzinnig en effectief beleid.
Ruimtelijke ordening verdient het ook opgewaardeerd te worden, van een beleid
dat eerder dienstbaar was aan het kwantitatief mogelijk maken van het economisch
herstel naar een beleid dat nu kwaliteit mogelijk moet maken.Met een gemiddelde van 466 inwoners per vierkante kilometer is Nederland
een dichtbevolkt land, niet alleen binnen Europa, maar zelfs wereldwijd. Alleen
al dat gegeven maakt duidelijk dat ruimtelijke ordening een zaak is van het
allerhoogste belang. Ontwikkelingen op het terrein van werken, wonen, verplaatsen
en recreëren kunnen het vanwege van de leefbaarheid niet stellen zonder
een belangrijke mate van sturing. Goed beleid, in combinatie met goede voorzieningen
maken een intensief benut land toch tot een leefbaar land.De werkgroep heeft aanbevelingen opgesteld, waarmee de Kamer, maar ook
het kabinet haar voordeel kan doen bij het formuleren van een eigentijds,
toekomstgericht en, als het enigszins kan, tijdsbestendig ruimtelijkeordeningsbeleid.
Een beleid, dat haar geëigende plaats weer inneemt, integrerend en kaderstellend,
passend bij internationale trends en nationale prioriteitsstelling, in samenspel
met de medeoverheden – die wil ik nadrukkelijk noemen – altijd
met en voor de burger. Die verlangt namelijk kwaliteit bij wonen en werken,
in de stad en in het landelijk gebied.De werkgroep heeft zeven aanbevelingen voor de vijfde nota geformuleerd.
In deze aanbevelingen worden heel openhartig en kritisch de tekortkomingen
van het ruimtelijkeordeningsbeleid benoemd, maar er worden ook aanzetten gegeven
tot verbetering, als randvoorwaarden voor de vijfde nota als een echte ruimtelijkeordeningsnota.
Voordat ik op deze aanbevelingen inga, heb ik eerst een paar vragen aan de
werkgroep.In de derde nota stond het spreidingsbeleid centraal. In de vierde nota
werd no-nonsense gekozen voor economisch herstel en structuurversterking,
met mainports en hoofdtransportassen, met stedelijke knooppunten en grootstedelijke
vestigingsmilieus, noodzakelijkerwijs. Waar moet nu de vijfde nota beleidsmatig
op worden gericht? De PvdA wil kwaliteit centraal stellen; kwaliteit in het
stedelijk gebied en in het landelijk gebied, mainportontwikkeling binnen kwaliteitsgrenzen,
infrastructuur gebonden aan hoge inpassingseisen en een hoogwaardige natuur
en een hoogwaardig landschap. Deelt de werkgroep deze ondubbelzinnige keuze
voor kwaliteit?In het eerste deel van de vierde nota werd om economisch dwingende redenen
gekozen voor "doen waar je goed in bent", met een sterke impuls
voor de Randstad en voor regio's op eigen kracht. Deze economische oriëntatie
is later via de "stellingnamebrief" van minister Alders verbreed tot milieu
en mobiliteitsbeperking. Welke lijn moet de vijfde nota bevatten? Gaan wij
weer het stedelijk leefklimaat versterken, zie de natuurimpuls voor de Rijnmond
bij PMR Maasvlakte en het recente pleidooi van het RIVM voor het verbeteren
van het stedelijk leefmilieu? Geven wij dan het platteland en de stedelijke
knooppunten een steviger economische basis? Worden de regio's, de landsdelen,
ook uitgenodigd gebiedsspecifieke visies op te stellen, passend bij de uiteenlopende
profielen – pagina 90 – en prestaties – pagina 114 –
van de stedelijke knooppunten? Komen er ook Langmanachtige akkoorden met Oost-
en Zuid-Nederland?Recent zijn er veel waternota's gepubliceerd. Onze woordvoerder water
gaf aan dat de hoogte inmiddels is gestegen tot 28 centimeter. Ik noem slechts
Water in de 21ste eeuw en de rapporten van de Commissie integraal waterbeleid.
Water verdient ook ruimtelijk een leidende rol. Plannen zouden voorzien moeten
worden van een watertoets. Deelt de werkgroep deze prioriteit? Zo ja, waarom
is hier geen aanbeveling aan gewijd? Hoe zou een watertoets er uit kunnen
zien. Welke betekenis zou een dergelijke toets gehad kunnen hebben voor actuele
plannen, zoals met betrekking tot tuinbouw in de Zuidplaspolder, het laagste
punt van Nederland?De werkgroep constateert op pagina 45 dat in de Vino de ruimtelijke doorvertaling
van groeiprognoses ontbrak en dat de RPD aan de mainports een bescheiden plaats
heeft gegeven. Zullen in de Vijno de recente kabinetsnotities over de mainports
met hun dubbele doelstellingen en daarmee samenhangende ruimtelijke claims
en de urgentie van het advies van de Raad voor verkeer en waterstaat –
een groei met een factor 2 à 3 tot 2030 – voldoende doorklinken?
Of moeten wij over tien jaar concluderen dat deze voorhanden zijnde gegevens
weer niet zijn betrokken bij het in beeld brengen van toekomstige ruimteclaims?
Wij moeten ons kunnen baseren op betrouwbare gegevens. In de Vino, in 1988,
werd nog uitgegaan van de noodzaak 2 miljoen woningen te bouwen. Twee jaar
later werd dit in de Vinex teruggebracht tot minder dan de helft. Er zijn
deugdelijke scenario's en cijfers nodig voor de beleidsonderbouwing en het
bepalen van ruimteclaims. Hierbij verwijs ik ook naar de aanbeveling inzake
een onafhankelijk planbureau.Bij de Vinac – pagina 50 – is de ontwikkeling ingezet van
de compacte naar de complete stad, pagina 133. Hoe verhoudt zich deze evolutie
met het perspectief van de meerkernige netwerkstad?Wij willen het landelijk gebied openhouden, het publieke domein, natuurwaarden
en cultuurhistorie moeten beschermd worden. Nederland is een cultuurland en
in ons landschap ligt onze geschiedenis vast. Niet alles kan behouden blijven,
maar ook niet alles mag verloren gaan. Recente publicaties van Geert Mak over
Jorwerd en van Frank Westerman over de Graanrepubliek geven aan dat er in
ons land een geruststellend brede belangstelling is voor het cultuurlandschap.
Op welke wijze kan ruimtelijke ordening en dan met name een vijfde nota bijdragen
aan zowel natuurontwikkeling als aan behoud van natuur en landschap, onder
verwijzing naar onze cultuurgeschiedenis?Restrictief beleid om de open ruimte te vrijwaren van de verstedelijkingsdruk
bestaat sinds in 1958 de nota "De ontwikkeling van het westen des lands" verscheen.
Restrictief beleid betreft feitelijk zowel prolandelijk gebied als ook een
prostedelijke ontwikkeling. Het wordt echter vaak als corrigerend, irritant
en defensief ervaren. Kan een aanpak waarbij de regio meer ruimte wordt geboden,
wellicht niet via contingenten, maar via contouren, met toezicht door de provincies,
ook meer draagvlak en een betere naleving tot gevolg hebben?Ruimtelijk ordening mag en moet trendsettend zijn, doorbrekend, innovatief.
Ruimtelijke ordening mag en moet lef hebben. Hoe gaan wij dit vormgeven? Gaat
de Zuiderzeelijn ook echt over de voormalige Zuiderzee scheren? Gaan wij het
landelijk gebied alleen openhouden door inbreiden en zorgvuldige uitbreiding
van steden? Of zijn wij netto beter af door een deel van onze bouwopdracht
in een nieuwe stad te laten neerslaan, maar dan een duurzame stad? Is die
balans wel eens opgemaakt?Een volgende vraag slaat op het onderzoek van Straub – pagina 159 –
over kwaliteit en variatie c.q. het gebrek daaraan bij de woningbouw op Vinex-locaties.
Gelet op demografische en culturele patronen: waaraan moet de Vijno voldoen
om te komen tot consumentenvoorkeuren, variatie en identiteit, en een goede
prijs-kwaliteitverhouding?Als verstedelijkingsbeleid slechts een marginale bijdrage levert aan de
mobiliteitsbeperking – pagina 152 – als het ABC-locatiebeleid
ook maar geringe sturingskracht heeft – pagina 175 – en als ruimtelijke
ordening maar een bescheiden bijdrage aan mobiliteitsreductie levert –
pagina 177 – wat kan ruimtelijke ordening dan nog wel betekenen? Of
moeten wij ons geheel baseren op andere instrumenten, zoals schone technieken
en prijsbeleid?De werkgroep merkt vervolgens heel fijntjes op: VROM oriënteert zich
op het stedelijk gebied en LNV op het landelijk gebied, een bondgenootschap
op basis van non-interventie. Dat levert vaak een suboptimaal resultaat op.
Zie ook de bevindingen in het rapport op pagina 207: het rijksbeleid voor
het landelijk gebied is onhelder en weinig effectief door geringe samenhang
en afstemming tussen de departementen. Op bladzijde 209 staat: het koersenbeleid
is nooit aangeslagen. En op pagina 241 staat: juist het openhouden van het
landelijk gebied vraagt om een krachtige en gezonde structuur. Wat betekent
dit voor de taakopvatting en de taakverdeling op rijksniveau?Op pagina 265 constateert de werkgroep dat het onderzoek een scherper
inzicht heeft opgeleverd in de complexe processen en patronen die de ruimtelijke
ordening domineren. Deze bevindingen kan de Kamer gebruiken. Ik neem aan dat
dit ook geldt voor onze collega's op provinciaal en gemeentelijk niveau, de
statenleden en de raadsleden. Zijn deze aanbevelingen met hen doorgesproken
dan wel is daar alsnog in te voorzien?En dan de aanbevelingen. De eerste betreft het ontwikkelingsbeleid. Dat
moet er inderdaad komen, actueel en toekomstgericht. Het moet aansluiten bij
internationale trends en er moet sprake zijn van een scherpe nationale prioriteitstelling.
De werkgroep constateert – heel pijnlijk – dat bijvoorbeeld de
Vinex te vrijblijvend was en geen zicht bood op de ruimtelijke
consequenties van het eigen beleid. Als voorbeeld wordt ook de ruimtelijke
inrichting rond Schiphol genoemd. Dergelijke fouten mogen niet weer optreden.
Daarom stel ik de vraag of nu grote projecten en actuele inzichten direct
kunnen worden betrokken bij het in beeld brengen van toekomstige ruimteclaims.De tweede aanbeveling betreft nationale investeringsprojecten. Ruimtelijke
ordening biedt meerwaarde als sectorbeleid succesvol kan worden geïntegreerd,
zowel verticaal als horizontaal, naar de medeoverheden en de andere departementen
toe. Dan is het voor de ander ook aantrekkelijk om mee te doen binnen het
proces van ruimtelijke ordening. Dat houdt in dat men over grote infrastructurele
investeringsprojecten tijdig wordt geïnformeerd, niet vrijblijvend en
dat de betekenis en het effect bekend zijn. Dat dit bij ICES niet is gebeurd
is een gemiste kans. Ik meen dat het de laatste keer is dat zo'n gemiste kans
geregistreerd wordt.Dan kom ik bij de derde aanbeveling met betrekking tot de projectmatige
invalshoek, de projectprocedures op alle niveaus. Een van de kernvragen die
de vijfde nota straks moet beantwoorden is de vraag waar de benodigde extra
ruimte voor alle activiteiten moet worden gevonden. Talloze werkzaamheden
worden op dit moment voor het groene gebied ontplooid. In wezen symboliseert
dit de tragiek van het ruimtelijk ordeningsbeleid. Op nationaal niveau stellen
wij contouren vast, maar daarbinnen gaan provincies en gemeenten ook hun eigen
ruimte zoeken, letterlijk en figuurlijk. Iedere stad kent zijn nieuwbouwwijk
en elke stad heeft zijn eigen en altijd uniek gelegen bedrijfsterrein en ieder
dorpje kent zijn witte schimmel. Terecht stelt de werkgroep dan ook voor dat
er enerzijds sprake moet zijn van een nationaal plan, maar niet in de vorm
van een blauwdruk – dat is niet echt tijdsbestendig – en dat er
zelfstandige projectprocedures op alle niveaus moeten komen. Wat ons betreft
betekent dat zowel top-down als bottom-up. Een aardig voorbeeld hiervan vonden
wij recent in de planwet verkeer en vervoer – die geïnspireerd
is op de systematiek van de Wet op de ruimtelijke ordening – die de
overheden hun eigen ruimte biedt. Ik heb al even iets gezegd over de betrokkenheid
van de ruimtelijke ordening bij de nationale projecten. Deze vierde aanbeveling
gaat eigenlijk nog iets verder dan aanbeveling 2, omdat er ook gesproken wordt
over budgetten, over "trigger money" om andere partijen over de brug te halen.
Het is inderdaad belangrijk dat te realiseren. Een heel actueel voorbeeld
is de bereidheid van VROM om mee te betalen aan een betere landschappelijke
inpassing van de kruising tussen de HSL-Zuid en de A4 zodat de pergola vermeden
kan worden.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):Ook mij lijkt het goed als VROM in een dergelijk geval meefinanciert,
maar moet dit dan ook niet betekenen dat VROM wat meer zeggenschap moet krijgen
over de besteding van de MIT-gelden? Wat vindt de fractie van de Partij van
de Arbeid daarvan?De heer Feenstra (PvdA):Ik zou inderdaad menen dat bij grote infrastructurele projecten c.q. omvangrijke
investeringsprogramma's ook sprake moet zijn van een ruimtelijke toetsing
lopende het proces en niet achteraf.Vervolgens zou ik willen opmerken dat, indien bij ruimtelijke ordening
een budget kan worden neergelegd waarmee de bovenwettelijke inpassing gefinancierd
kan worden en de spanningen die zich voordoen met de medeoverheden tot een
goede oplossing gebracht kunnen worden, dit inderdaad een verrijking kan zijn
voor de acceptatie van het instrumentarium van de ruimtelijke ordening.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):U bent er wel in geslaagd het woord MIT niet te noemen, mijnheer Feenstra.
Ik weet niet of dat de bedoeling was. Ik vroeg u echter nadrukkelijk of u
vindt dat MIT-gelden ook door VROM mede uitgegeven moeten kunnen worden.De heer Feenstra (PvdA):Ik reken de door u genoemde nota onder de categorie infrastructurele projecten
en omvangrijke investeringsprogramma. Daarmee is het antwoord gegeven: "ja".Voorzitter! De aanbevelingen 5 en 6 willen wij ondersteunen. De tienjarencyclus
in de huidige WRO-planherziening is veel te traag. Dat geeft pijplijnproblemen.
Daaraan moet iets worden gedaan. Wij steunen dan ook het voorstel van de werkgroep
om bij de herziening van de WRO op vitale onderdelen een directe doorwerking
in streek- en bestemmingsplannen te realiseren.De laatste aanbeveling betreft het nationaal ruimtelijk planbureau. Nu
combineert de RPD de beleidsfunctie en de planbureaufunctie. Wij bepleiten
met kracht dat deze functies gescheiden worden. Ik wijs in dit verband op
het CPB, het SCP en het RIVM-milieuplanbureau. Bij een ruimtelijk planbureau
kan kennis worden opgebouwd, kunnen gegevens worden verzameld en kan het beleid
worden geëvalueerd en worden doorgerekend op zijn effecten. Dat draagt
bij aan democratische controle, ook in dit huis en dat komt het debat ten
goede. Wij vinden dit een zeer belangrijke aanbeveling. Bovendien geeft het
de RPD zijn eigenlijke, geschoonde functie terug, namelijk beleidsvoorstellen
ontwikkelen en toezien op de uitvoering daarvan. Wij overwegen dan ook deze
aanbeveling in een Kameruitspraak vast te leggen.Ik denk dat de parlementaire werkgroep zich terecht gebogen heeft over
de resultaten van twaalf jaar ruimtelijke beleid uit de vierde nota en over
de vraag hoe de vijfde nota eruit moet zien. Ik wil de leden complimenteren
met het feit dat zij zo eensgezind hebben kunnen optrekken. Zij hebben het
kabinet en vooral de Kamer toegerust om over de vijfde nota een goede discussie
te kunnen voeren.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):De heer Feenstra spreekt niet over een belangrijke conclusie uit het rapport,
namelijk dat een aantal zaken niet goed zijn gegaan omdat er op rijksniveau
nogal langs elkaar heen gewerkt wordt, met name tussen ministeries. Deelt
de heer Feenstra die conclusie en heeft hij ideeën hoe het anders zou
kunnen? Ik ben namelijk van mening dat wanneer wij daarvoor geen oplossing
kunnen vinden, wij bij de vijfde nota in dezelfde situatie terecht kunnen
komen.De heer Feenstra (PvdA):Ik heb expliciet gewezen op het non-interventiebeginsel tussen LNV en
VROM. Bovendien heb ik heel nadrukkelijk de horizontale en de verticale
integratie genoemd. Ik meen dat die integratie in vijfde nota nadrukkelijk
gerealiseerd moet worden.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Natuurlijk wil ook ik de commissie complimenteren
met haar werk. Maar het debat gaat door! Impliciet wordt er op het rapport
van de commissie gereageerd. Ik verwijs in dit verband naar NRC Handelsblad
van gisteren. NRC Handelsblad heeft in de afgelopen maanden overigens zelf
een flinke bijdrage geleverd aan het debat over de ruimtelijke ordening. Ik
wil mijn complimenten geven voor de manier waarop NRC Handelsblad dat doet.
Gisteren trof mij het volgende citaat. Het werd niet als een citaat richting
de commissie gesteld, maar je zou het misschien wel zo kunnen lezen. Er staat
in het hoofdredactionele commentaar het volgende: "Begin jaren negentig konden
de compacte stad en de Vinex rekenen op veel bijval. Maar sinds een paar jaar
geleden de eerste van de miljoen Vinex-huizen werd opgeleverd, barstte de
kritiek los. De Vinex-wijken zijn monotoon, beweren de critici. De huizen
zijn te duur en te klein en de tuinen te armzalig. Vinex is een scheldwoord
geworden. Voor een deel is dit het gevolg van het kuddegedrag van de Vinex-critici,
die elkaars argumenten klakkeloos overnemen. Maar zoals een reis door Nederland
iets anders laat zien dan een hypermodern Nederland, zo levert een reis door
Vinex-land een andere indruk op dan de critici geven. Net zo min als kan worden
gesproken van dé Nederlandse architectuur, bestaat dé Vinex-wijk.
De Vinex-wijk varieert van een compleet dorp in een gefingeerde oud-Brabantse
stijl tot een lustoord voor hypermoderne architecten. Nog nooit was de variatie
in de Nederlandse buitenwijken zo groot als nu in de Vinex-wijken tot stand
komt. Dat achter al die verschillende gevels bijna altijd variaties op het
aloude rijtjeshuis schuilgaan, is geen groot bezwaar. Het rijtjeshuis is tenslotte
een ijzersterk type, dat zijn waarde in eerdere buitenwijken heeft bewezen
en onverminderd populair is."Voorzitter! Ik denk dat daarmee aangegeven is dat het debat doorgaat,
ook na het uitkomen van het rapport van de commissie. Maar ik denk inderdaad,
net zoals de vorige spreker, dat de commissie belangrijk en goed werk heeft
geleverd. Het is heel belangrijk dat er na twaalf jaar een gedegen analyse
van de huidige situatie op tafel ligt, om niet in dezelfde fouten te vervallen
en om te kijken hoe je de vijfde nota, al lerend van het verleden, kunt vormgeven.
Het is iets wat politici en ambtenaren waarschijnlijk vaak doen: vooruitkijken
en kijken hoe het alweer anders moet, zonder te leren van het verleden. In
die zin is dit wellicht een experiment maar in ieder geval een poging om dat
probleem op te lossen. Het is zeker de moeite waard om dat ook in andere situaties
te doen. Ik denk ook dat het belangrijk is dat ministers en ministeries kennisnemen
van dit debat en de mening die de Kamer uitspreekt na afloop van dit debat.
Dat moet ook worden meegenomen in de verdere voorbereiding van de vijfde nota,
die – in dit verband gelukkig – nogal lang op zich laat wachten.Waarom is het belangrijk om die goede voorbereiding in acht te nemen?
Dat is belangrijk omdat, zoals sommige mensen wel eens zeggen, de ruimtelijke
ordening in Nederland wordt verkloot. Dat kun je zelf ook zien als je met
de trein, met de auto of met de fiets door het land beweegt. Dan zie je inderdaad
dat de open ruimten op steeds meer plekken worden volgebouwd met vaak zeer
lelijke gebouwen. Dat zijn helaas vooral bedrijfsgebouwen. Het zijn echter
niet alleen bedrijven, er zijn ook veel woningbouwlocaties en er is veel infrastructuur.
Kortom, ons kleine land wordt volgeplempt met infrastructuur, bedrijfsterreinen
en woningen.Dat is ook het RIVM opgevallen. In de Milieubalans 2000 wijst het RIVM
op het belang van de vijfde nota. Op bladzijde 17 van de Milieubalans staat:
"Het bodemgebruik is de afgelopen 20 jaar veranderd. Meer dan de helft van
de ruim 800 vierkante kilometer landbouwgrond en de bijna 300 km natuurlijk
terrein zijn gebruikt voor bebouwing en verkeersterrein. En de rest is omgezet
in recreatieterrein." Ook concludeert het RIVM: "Het areaal stiltegebieden
dat aan de norm voldoet, neemt af en ligt beneden de doelstelling van de 200.000
ha. In 20% van de aangewezen stiltegebieden wordt de geluidsnorm van 40 dB(A)
overschreden."Ik denk dat het in dit volle land enorm belangrijk is om een uiterste
poging te doen om, wat dat betreft, bebouwing en open ruimte zo in te richten
dat die stiltegebieden kunnen blijven bestaan. Ik hoop dat de lessen die uit
deze evaluatie getrokken worden, van toepassing zijn op de vijfde nota. Het
debat over de vijfde nota en de evaluatie is zo belangrijk
omdat wij hier aan een heel fundamenteel probleem in Nederland raken. Dat
is de vraag: waar houden de grenzen van het najagen van individuele belangen
om consumptievooruitgang te bewerkstelligen op en waar begint het collectieve
belang van de behoefte aan open ruimte, natuur en groen en de mogelijkheid
om te recreëren in dit land? Juist de "zachtere" waarden, die vaak niet
in economische termen zijn uit drukken, moeten door de overheid worden beschermd.
Die waarden delven immers vaak het onderspit als er ook economische belangen
in het geding zijn. In de evaluatienota staat daarom terecht dat de landelijke
overheid de regie moet blijven voeren, instrumenten moet ontwikkelen en naleving
van de regels moet handhaven.Voorzitter! Ik wil nog iets zeggen over de rol van de overheid, de te
stellen prioriteiten bij het schrijven van de vijfde nota en het instrumentarium.Ik heb de politieke kant wat gemist in de evaluatienota. De commissie
heeft een onderzoek gedaan naar het kabinetsbeleid van de afgelopen twaalf
jaar en het lijkt mij dat daarbij ook meer aandacht had moeten worden besteed
aan politieke aspecten. Het feit dat de Vinex is mislukt, heeft natuurlijk
ook een politieke kant. Het vorige kabinet heeft contracten afgesloten met
gemeenten en regio's met een Vinex-taakstelling, maar is zijn afspraken niet
altijd nagekomen. Zo zijn de toegezegde openbaarvervoersverbindingen niet
op tijd aangelegd, terwijl die locaties dichtbij de steden zijn gesitueerd
om de mobiliteit te beperken. De commissie had daarop moeten wijzen. Het is
niet in de eerste plaats een planningsfout, maar een politiek besluit. Het
vorige kabinet wenste immers prioriteit te geven aan de HSL en de Betuwelijn.
Het heeft de middelen niet ingezet voor hetgeen het had toegezegd: het aanleggen
van openbaarvervoersverbindingen naar Vinex-locaties. Dit politieke punt moet
ook worden genoemd om ervoor te zorgen dat dit niet weer gebeurt bij toekomstige
woningbouwlocaties. Ik had verwacht dat de commissie wat explicieter zou zijn
ingegaan op de rol van de politiek bij een belangrijke kwestie als de Vinex-locaties.Ook op ambtelijk niveau is er ontzettend langs elkaar heen gewerkt. Sterker
nog: er ontstonden verschillende beleidsrichtingen, terwijl ruimtelijk beleid
eenduidig dient te zijn. De lokale overheden konden hiervan gebruik maken
en hielden zich niet altijd aan de ruimtelijke plannen van VROM. Maar is nu
niet sprake van een vergelijkbare situatie? Wij hebben inmiddels de nota Belvedere,
een nota over ruimtelijk-economisch beleid en een bereikbaarheidsoffensief
van 11 mld. met allerlei ruimtelijke gevolgen. Ook hebben wij diverse LNV-nota's
met vergaande ruimtelijke consequenties. Maar wij hebben nog steeds niet de
vijfde nota. Moet hier gesproken worden van natuurwetten of heeft het te maken
met politieke prioriteiten? Het is in ieder geval van belang dat serieus wordt
omgegaan met fouten uit het verleden. Wij moeten ervoor zorgen dat ze niet
opnieuw worden gemaakt en dat er zoiets is als een ruimtelijke regie. Het
klemt des te meer in Nederland, omdat er zo weinig ruimte is. Door veel mensen
zal de vraag worden opgeworpen: waarom moet het allemaal zo strak worden geregeld
en waarom moet er een landelijke regie zijn? Het antwoord is dat wij niet
leven in Frankrijk waar de helft van het land niet bebouwd is en waar men
zeg maar flink wat fouten kan maken zonder dat dit ernstige consequenties
heeft. In Nederland kunnen wij dat ons niet meer permitteren. Vandaar ook
dat ik meen dat de commissie terecht stelt dat er meer instrumenten moeten
worden ontwikkeld.Een laatste voorbeeld met betrekking tot de rol van de overheid vind ik
de discussie over de A-, B- en C-locaties. Je moet concluderen dat er een
goed instrumentarium met normen lag, maar dat daarvan door de landelijke en
lokale overheden geen goed gebruik is gemaakt. Veel ministeries bleken gevoelig
te zijn voor argumenten van lokale overheden die allemaal hun eigen bedrijventerreinen
op leuke plekken wilde hebben welke niet voldeden aan de normen, waardoor
elke keer ontheffing werd verleend. Ik denk dat ook dit iets is wat voortaan
anders moet.Voorzitter! Ik kom tot de prioriteiten. Ik denk dat het belangrijk is
om voordat gekomen wordt tot het opnieuw aanwijzen van grote woningbouwlocaties
te bekijken wat de belangrijke ruimtelijke componenten zijn. Water is al genoemd.
Het waterbeleid 21ste eeuw moet heel belangrijke consequenties hebben voor
het tot stand komen van de vijfde nota. Ik ben benieuwd naar het standpunt
van de commissie daarover. Andere componenten zijn groen en infrastructuur.
Eerst moet worden bezien hoe een en ander eruit ziet en zich ontwikkelt. Getracht
moet worden, dit in een brede, ruimtelijke context te bezien en niet meteen
het volkshuisvestelijke belang in beeld te brengen en leidend te laten zijn,
omdat anders dezelfde fouten worden gemaakt die in de nota beschreven zijn.
In dit verband vind ik heel belangrijk hetgeen de commissie over Schiphol
heeft opgemerkt. Op die manier zouden wij niet meer moeten willen opereren.Ik denk dat het idee inzake een ruimtelijk planbureau een van de prominente
ideeën is, echt de moeite waard om verder uit te werken. Men zou kunnen
denken aan een zelfstandige organisatie, maar men zou ook kunnen denken aan
het ontwikkelen ervan naast het Sociaal en cultureel planbureau of het RIVM.
Ik denk in elk geval dat er sprake moet zijn van een plek van waaruit onafhankelijk
meegedacht en geanalyseerd kan worden als het gaat om zaken van ruimtelijke
ordening en van waaruit onafhankelijke adviezen kunnen worden uitgebracht,
dus geen adviezen die zijn gekleurd door deelbelangen. Wij zijn het volkomen
eens met dit idee en pleiten er bij de Kamer voor, dit over te nemen.Wat wij in de nota gemist hebben, is de grondpolitiek. Hou je mond over
grond, heb ik wel eens in mijn fractie gehoord. Ik vind zoiets onmisbaar in
de vijfde nota. Ik begrijp best de gevoeligheid van de materie en ik begrijp
ook waarom de commissie daarover geen advies heeft kunnen uitbrengen, maar
duidelijk moet zijn dat het zonder een instrument als grondpolitiek niet mogelijk
zal zijn te kunnen voldoen aan de Natuur- en de Milieubalans. Voldoende groen
rond de steden komt er niet vanwege de hoge grondprijzen. Ik ben van mening
dat zaken als een heffing op grond die niet bebouwd wordt, baatbelasting en
verruimde mogelijkheden tot onteigening impliciet in de vijfde nota moeten
worden meegenomen, willen wij kunnen komen tot een instrumentarium
dat in de praktijk werkt en willen wij de fouten voorkomen die wij in het
verleden hebben gemaakt.Belangrijk ook voor het tot stand brengen van een goede grondpolitiek
is het binnenstedelijk bouwen. Duidelijk is dat het bouwen op onbebouwde grond
een stuk duurder is.Dan kom ik tot het handhaven. De voorstellen inzake het op orde brengen
van bestemmingsplannen en streekplannen kunnen op onze instemming rekenen.
Datzelfde geldt voor het versterken van de rol van de inspecties.Ten slotte wil ik de commissie complimenteren met haar werk. Het is een
belangrijke bouwsteen voor het tot stand komen van de vijfde nota. Het is
wat onze fractie betreft een geslaagde poging om als Kamer in dit soort belangrijke
dossiers wat voorwerk te doen en ook na te gaan hoe dingen in het verleden
zijn gegaan opdat niet dezelfde fouten worden gemaakt.De heer Van Bommel (SP):Mevrouw de voorzitter! Binnenkort komt minister Pronk met zijn vijfde
nota op de proppen. Wil je iets zinnigs kunnen zeggen over de koers die hierin
wordt vastgelegd, dan is het beslist nodig om eerst na te gaan wat er van
de vorige nota terecht is gekomen. Een werkgroep van de Kamer heeft dit, op
initiatief van de heer Duivesteijn, gezamenlijk en grondig gedaan. Ik wil
daarvoor waardering uitspreken, zowel vanwege de inspanning – sinds
mijn lidmaatschap van een andere commissie kan ik daarover meespreken –
als gelet op het resultaat. Wat nu op tafel ligt, is mijns inziens een gedegen
analyse waarin belangrijke onderwerpen de revue passeren. Echter, omdat niet
álle belangrijke onderwerpen aan bod komen, ga ik vervolgens in op
de aanbevelingen en de zaken die wij nog missen. Het grote voordeel van deze
gemeenschappelijke analyse is overigens dat het politieke debat straks duidelijk
is. Immers, niemand kan zich nog verschuilen achter andere feiten; dat gebeurt
in andere debatten al te vaak.Voorzitter! Mijn eerste vraag betreft de reikwijdte van het onderzoek.
Veel ruimtelijke problemen van de afgelopen tien jaar, met name de bescherming
en ontwikkeling van maatschappelijk nuttige, maar economisch zwakke functies,
zijn veroorzaakt door de snel stijgende grondprijzen, grondspeculatie en het
gebrekkige instrumentarium van de overheid om hierop invloed uit te oefenen.
Bij het debat over de startnotitie is dit uitgebreid aan de orde geweest.
Uiteindelijk heeft minister Pronk toegezegd dat bij het verschijnen van de
vijfde nota ook een kabinetsvisie zou worden gegeven op de grondproblematiek.
Zou het daarom niet verstandiger zijn geweest om ook dit onderwerp bij de
analyse van de werkgroep te betrekken? Kan uit al het onderzoek dat is samengevat
in "Notie van ruimte" niet toch al het een en ander worden gedestilleerd over
de oorzaken van de grondproblematiek in de afgelopen periode? Ik denk hierbij
onder meer aan het onderzoek van de universiteit van Nijmegen naar het Vinex-beleid.
Mijn fractie neigt ertoe, op grond van deze rapportage te concluderen dat
er een sterk verband bestaat tussen de nieuwe koers in de volkshuisvesting
die bij de vierde nota is gekozen, en de brokken waarmee wij nu zitten. Ik
doel hier met name op de gemarginaliseerde grondpositie van de overheid op
nieuwbouwlocaties en de gebruikelijke PPS-constructies waarbij de afhankelijkheid
van commerciële partijen zeer groot is.Ik kom daarmee op de aanbevelingen van de werkgroep. Het beleid in het
kader van de vijfde nota moet worden gedragen door een ruimtelijkeontwikkelingsbeeld,
zo vermeldt de eerste aanbeveling. Daarmee ben ik het van harte eens, maar
wat gaat dit in concreto betekenen voor de sectorale ruimtelijkeontwikkelingsvisies
die in de afgelopen periode al het licht hebben gezien, zoals de nota Ruimtelijk-economisch
beleid van het ministerie van Economische Zaken? Vormen deze visies naar de
mening van de werkgroep een randvoorwaarde voor de vijfde nota of zou het
omgekeerde het geval moeten zijn?Vervolgens stel ik enkele vragen over de uitvoeringsstrategie en de financiële
middelen voor de ruimtelijke ordening, aanbevelingen 2 en 4. De werkgroep
concludeert dat tijdens de uitvoeringsperiode van de vierde nota investeringsstromen
van andere departementen en van particuliere investeerders nogal eens haaks
stonden op de doeleinden van de nota. De ruimtelijke ordening moet duidelijk
kunnen maken welke extra kwaliteiten kunnen ontstaan door niet naast elkaar
maar met elkaar te investeren, zo wordt gesteld. Voorzitter! Dat is een loffelijk
streven maar gaat dit niet voorbij aan de belangentegenstelling tussen investeerders
en ruimtelijke ordening? Zouden projectontwikkelaars écht een boodschap
hebben aan het streven naar een hogere kwaliteit op de Vinex-locaties als
dit betekent dat het rendement op hun projecten omlaag gaat? Zou een paar
honderd miljoen "trigger money" per jaar voldoende zijn om investeerders te
verleiden tot een investeringsgedrag waarmee de RO-doelstellingen worden versterkt
in plaats van ondermijnd? Ik ben benieuwd naar de visie van de werkgroep.In de uitvoeringspraktijk is het accent verschoven van het streven naar
risicoreductie naar winstmaximalisatie, zo lees ik op pagina 180. Iets verderop
wordt gesteld: "In de praktijk lijkt het erop neer te komen dat sociale woningbouw
in de fasering naar achter wordt geschoven en mogelijkerwijze onder druk komt
te staan." Voorzitter! Het zijn allemaal zaken die de door mij gesignaleerde
tegenstelling onderstrepen.Hetzelfde geldt voor de voorzieningen. In de grootste Vinex-locatie van
Nederland, Leidsche Rijn, is de ruimte voor eerstelijnsgezondheidsvoorzieningen,
beschermde en begeleide woonvormen, Focuswoningen enz. minder groot dan in
de groeikernen van de jaren zeventig en tachtig. De belangrijkste oorzaak
is dat het beloofde groen te laat komt als gevolg van de torenhoge grondprijzen.
Ook dat probleem bestond in de groeikernen niet, omdat de overheid direct
of indirect toen nog een flinke grondpositie had, terwijl nu de private partijen
de macht hebben. Zijn er geen andere, minder vrijblijvende instrumenten nodig
om te voorkomen dat ook de vijfde nota straks weer vooral geduldig papier
wordt met veel zinvolle aanbevelingen, maar met onvoldoende instrumenten om
ervoor te zorgen dat ze uiteindelijk echt gestalte kunnen krijgen?Voorzitter! De werkgroep wil dat de vijfde nota flexibeler wordt. Zie
aanbeveling vijf. Alleen voor het wezenlijke ontwikkelingsbeeld, zo zegt de werkgroep, zou bij herzieningen een PKB-procedure noodzakelijk
zijn. Dan is het natuurlijk de vraag wat de werkgroep onder "wezenlijk" verstaat.
Zijn bijvoorbeeld de contouren de vierde nota wezenlijk, of moet hier zonder
zware procedures mee geschoven kunnen worden? Betekent het onderbrengen van
grote delen in de categorie "niet wezenlijk" dat er niet alleen meer flexibiliteit
ontstaat, maar ook meer vrijblijvendheid, meer onduidelijkheid naar buiten
en vogelvrijheid van economisch zwakke functies?De zesde aanbeveling van de werkgroep ondersteunt mijn fractie van harte.
Beter handhaafbare plannen en meer mensen voor de handhaving zijn absoluut
nodig. Minister Pronk heeft een eerste stap gezet met de uitbreiding van de
formatie van het inspectiebureau. Is de werkgroep met ons van mening dat de
25 tweedelijns handhavers voor heel Nederland nog steeds zeer mager is om
te verzekeren dat de Kamer over tien jaar niet weer de conclusie moet trekken
dat de bouwers hebben doorgebouwd zonder zich iets aan te trekken van de binnenkort
vast te stellen beleidsuitgangspunten?Ten slotte dan het voorstel voor het nationaal ruimtelijk planbureau.
Dit lijkt ons een goed voorstel, mits voldoende zekerheden worden ingebouwd
tegen opportunistische politieke beïnvloeding. Het onderzoek van het
bureau Plandadvies en -uitvoering geeft aan hoelang het kabinet en de Tweede
Kamer de kop in het zand hebben gestoken waar het ging om de schaduwzijden
van Nederland transportland en om de groei van Schiphol. Vooraf zijn de consequenties
van deze keuze niet doorgerekend, terwijl studies tijdens de voortgang zijn
gemanipuleerd om de schijn zoveel mogelijk op te houden. Pauw zeg hierover
letterlijk: "De druppels vielen, maar men koos voor mooi weer en ging zonder
paraplu op pad. Feitelijk in het huidige beleid afscheid genomen van de expliciete
dubbeldoelstelling, maar dat heeft de wens om te bewijzen dat economische
groei gepaard gaat met milieuwinst niet verminderd."Op bladzijde 62 en volgende van het bijlagenrapport wordt vervolgens in
detail beschreven hoe het manipuleren van cijfers betreffende milieu- en veiligheidseffecten
in zijn werk ging. Wat dit betreft is er weinig veranderd sinds 500 jaar geleden
toen Gallileï die ontdekt had dat de aarde rond was, werd verketterd
omdat het politiek opportuun was om vol te houden dat hij plat was. Ik denk
daarom dat het toekomstige ruimtelijk planbureau in hetzelfde spanningsveld
zal moeten opereren als nu bijvoorbeeld het RIVM, tenzij wij erin slagen om
zijn onafhankelijkheid beter te verzekeren. Ziet de werkgroep hiertoe mogelijkheden?Voorzitter! Ik vat samen. De werkgroep heeft een degelijk stuk werk geleverd,
heeft een aantal aanbevelingen gedaan waarmee wij uit de voeten kunnen, maar
naar onze mening wordt met een net iets te grote boog om een aantal paarse
taboes heengelopen.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De heer Van der Staaij (SGP):Mevrouw de voorzitter! Ik spreek mede namens de RPF/GPV-fractie.Allereerst wil ook ik mijn dank en waardering uitspreken voor het vele
en gedegen werk dat door de parlementaire werkgroep vijfde nota is verricht.
De doelstelling van de werkgroep was het bieden van een adequate evaluatie
van het geldende ruimtelijk beleid, dit, zoals de werkgroep het zelf op fraaie
wijze aanduidt, vanuit de overtuiging dat een nota die het verleden serieus
neemt een betere basis kan bieden voor de formulering en implementatie van
het beleid voor de toekomst. Dit is een wat mij betreft zeer aansprekende
insteek, die goed aansluit bij wat de bekende dichter Bilderdijk in de 19de
eeuw reeds opmerkte: wat verschijnt of verdwijnt hangt niet aan een los geval,
in het verleden ligt het heden en in het nu, wat worden zal. Dit geldt zeker
ook het ruimtelijk beleid.Er zitten in de nota verrassende vergezichten. Uit historisch oogpunt
zijn er zelfs beschouwingen over de val van de Berlijnse Muur in 1989. Toch
plaats ik een kritische kanttekening bij de aandacht voor het verleden. Hoewel
ik besef dat de taakstelling er niet expliciet om vroeg, meen ik dat de vierde
nota redelijk geïsoleerd tegemoet wordt getreden daar niet de kern van
de eerste, tweede en derde nota is weergegeven. De vierde nota is dus niet
tegen de achtergrond van de eerste drie nota's geplaatst. Juist als je een
lijn uit het verleden wilt trekken, ligt het in de rede om de vierde nota
in een breder historisch perspectief te plaatsen, als het gaat om het nationale
ruimtelijk beleid.Die langeretermijnterugblik, die ik omschrijf als de notie van tijd, biedt
ook inzicht in de golfbeweging in de tijd, met name van twee thema's die ook
in het rapport naar voren komen. Die twee thema's komen telkens naar voren,
ook als je het ruimtelijk beleid over een langere periode beziet. In de eerste
plaats noem ik de spanning tussen rechtszekerheid en flexibiliteit van het
instrumentarium en in de tweede plaats de verdeling van de besluitvormingsbevoegdheden:
centraal dan wel decentraal. Hoe ziet de werkgroep de accenten van de vijfde
nota in deze golfbeweging?Bij het lezen van het rapport had ik voortdurend het idee een en ander
al eerder te hebben gezien of gehoord. Dat is op zich ook niet zo verrassend
bij een evaluatie van het geldende beleid, maar dit doet wel de vraag rijzen
welke werkelijk nieuwe elementen zijn ingebracht die niet al een rol speelden
in de voorbereiding op de vijfde nota. En dat roept vervolgens de vraag op
naar de precieze meerwaarde van dit rapport. Zou de werkgroep dat kort en
krachtig kunnen aangeven? Waardoor was de werkgroep verrast en wat was nog
niet zo duidelijk naar voren gekomen in eerdere evaluaties? Meer in het algemeen
wil ik hier de vraag aan verbinden of de werkgroep in de meerwaarde een rechtvaardiging
heeft gevonden voor het doen van een parlementair onderzoek zoals nu aan de
orde is.Hierbij wil ik tevens een vraag stellen naar aanleiding van de gevolgde
werkwijze van de commissie. Er is opvallend veel werk uitbesteed. Heeft dat
er niet toe geleid dat de bevindingen in het rapport op bepaalde onderdelen
minder representatief zijn te achten voor het geheel van de opvattingen van
de commissie? Of is dat niet het geval?De conclusies van de werkgroep zijn op belangrijke onderdelen niet mals.
Ik doe de volgende greep uit de nota. rijk, provincies en gemeenten zitten
elkaar op ruimtelijk terrein te veel in de weg en werken elkaar op essentiële
punten tegen.Het huidige Vinex-beleid wordt als "onevenwichtig" betiteld, het rijksbeleid voor het landelijke gebied als "onhelder en weinig effectief",
de pogingen om het platteland te beschermen tegen de oprukkende steden hebben
gefaald en de grondslagen van het restrictief beleid wankelen. Grote kritiek
uit de werkgroep bovendien op de doorwerking van het ruimtelijk rijksbeleid.
Provincies en gemeenten laten zich te weinig sturen door het rijk.Dit zijn natuurlijk vrij stevige conclusies, die zonder meer aanleiding
moeten zijn tot bezinning op het ruimtelijk beleid en in het bijzonder op
een adequate doorwerking van het ruimtelijk rijksbeleid. Het gaat mij nu echter
om de aanbevelingen die de werkgroep doet ter verbetering van de huidige situatie.
Ik proef in de benadering van de werkgroep heel sterk de wens om te komen
tot een nieuwe rolverdeling tussen de bestuurslagen, waarbij – kort
gezegd – er meer centralistisch moet kunnen worden opgetreden. De vijfde
nota moet gekoppeld worden aan een "reële uitvoeringsstrategie", gedragen
door "nationale investeringsprojecten" waarvoor het rijk de verantwoordelijkheid
kan nemen en gemeenten en provincies kan passeren. Is het juist, dat het totaalbeeld
van de aanbevelingen toch als oplossingsrichting meer centralisme te zien
geeft? Nu zien ook wij de noodzaak in van een adequate doorwerking van het
ruimtelijk rijksbeleid. Het rijk dient heldere kaders te scheppen maar anderzijds
staan wij huiverig ten opzichte van landelijke concepten die een belemmering
vormen voor een gezonde ontplooiing van regionale activiteiten en creativiteit.
Er moet ruimte blijven voor decentraal maatwerk. Onderschrijft de werkgroep
deze notie? Hierbij vraag ik ook of de commissie de indruk heeft, dat nieuwe
bevoegdheden voor het centrale niveau een betere doorwerking van het centrale
rijksbeleid zullen garanderen. Moeten we niet veeleer concluderen, dat die
instrumenten allang beschikbaar zijn maar dat onze bestuurlijke cultuur niet
is ingesteld op het gebruik daarvan? Ik denk wat dat betreft aan de discussies
rond de trage totstandkoming van de EHS.Bovendien heb ik de indruk, dat de regierol die de provincie kan spelen
in het ruimtelijk beleid onvoldoende wordt erkend. Doordat deze potenties
worden onderschaft, wordt er mijns inziens te gauw naar het rijksniveau gekeken.
Wij zijn dan ook niet op voorhand voorstander van het in het leven roepen
van nieuwe regionale gremia die een integrale regionale aanpak zouden moeten
garanderen. Nederland is te klein voor vier bestuurslagen en bij regionale
vraagstukken dient mijns inziens allereerst naar de provincie dan wel intergemeentelijke
samenwerking te worden gekeken. Ik verwijs wat betreft voor een goed voorbeeld
naar het ROM-project Eem en Vallei. Bovendien mogen nieuwe voorstellen tot
bestuurlijke herverdeling niet worden losgemaakt uit de lopende, bredere gedachtevorming
over de bestuurlijke organisatie in ons land.Een punt dat nauwe raakvlakken kent met het voorgaande is het restrictieve
beleid. De werkgroep constateert dat dit beleid feitelijk mislukt is, in die
zin dat het onvoldoende gelukt is om open gebieden te vrijwaren van te veel
woningbouw, bedrijvigheid e.d. Dat is een serieus te nemen signaal. Ik wil
nu echter ook aandacht vragen voor de andere zijde. Er zijn ook gebieden en
dorpen waar het restrictief beleid wel sterke gevolgen heeft gehad en ertoe
heeft geleid dat plaatsen letterlijk "op slot gingen". Mogelijkheden voor
bedrijvigheid en woningbouw voor de eigen bevolking, voor starters e.d. waren
sterk verminderd. Heeft de werkgroep inzicht gekregen in de negatieve gevolgen
daarvan, namelijk vergrijzing, terugloop van OV-voorzieningen, een uitgedund
winkelbestand? Zo ja, hoe beoordeelt de werkgroep deze consequenties en acht
zij dat een aanvaardbaar gevolg van het restrictief beleid? Ik vraag dit,
mede in relatie tot de wens van de werkgroep om te komen tot een "vitaal"
platteland. staat een te strak woningbouwbeleid e.d. deze gewenste ontwikkeling
van het platteland niet in de weg? Is het wat de werkgroep betreft juist,
dat op dit terrein ook nauwelijks generaliserende uitspraken zijn te doen,
maar dat het hier echt aankomt op "maatwerk"?Voorzitter! De werkgroep concludeert dat er in het verleden te weinig
aandacht is geweest voor de dynamiek van het water. De werkgroep drukt zich
op dit punt wel zeer gematigd uit. Het recente advies van de Commissie waterbeheer
21ste eeuw wijst erop dat in de afgelopen decennia stelselmatig een verkeerde
aanpak is gevoerd met betrekking tot het waterbeheer. Het water is te veel
ingesnoerd, er is onvoldoende relatie gelegd tussen waterbeheer en ruimtelijke
ordening en grote bouwlocaties zijn aangelegd op overstromingsgevoelige gebieden,
etc. Deze commissie is op dit punt veel scherper in haar oordeel dan de parlementaire
werkgroep. Wil de werkgroep ingaan op dit verschil? Is de werkgroep voorts
niet met de commissie van mening, dat water werkelijk als ordenend principe
binnen het ruimtelijk beleid moet worden erkend? Zou dit niet sterker in de
aanbevelingen naar voren moeten komen?Opvallend op dit punt vond ik ook, dat de werkgroep meent dat het kabinet
zich veel te veel bezighoudt met het nationale niveau voor de aanpak van het
waterbeheer. Nederland zou dit veel meer internationaal moeten aanpakken,
zo is de mening. De Commissie waterbeheer 21ste eeuw heeft echter gezegd dat
Nederland eerst maar eens op nationaal niveau de zaak adequaat dient aan te
pakken en dan naar het buitenland moet kijken. Hoe verklaart de werkgroep
deze verschillende stellingnames?Voorzitter! In het voorgaande heb ik impliciet al het een en ander gezegd
over de aanbevelingen die wij in hoofdlijnen kunnen ondersteunen. Terecht
wordt in de aanbevelingen ook gezocht naar de versterking van de integratie
van het sectorbeleid en wordt het belang onderstreept van de integraliteit
van de ruimtelijke ordening. Het is belangrijk dat er ook goed inzicht bestaat
in de ruimtelijke effecten van grote opgaven, zoals de ICES. Is daar nu voldoende
inzicht in? Is de vijfde nota al niet ingehaald en weggedrukt door sectorale
nota's en plannen? Ik sluit mij aan bij de vragen in dit verband. Zijn de
aanbevelingen die de werkgroep voorstelt nu werkelijk toereikend om die integraliteit
meer tot haar recht te laten komen en ziet zij niet dezelfde processen zich
voltrekken, namelijk dat de sectoren uiteindelijk toch weer hun stempel drukken
op het ruimtelijke beleid en dat, alle goede bedoelingen ten spijt, dat integrale
beleid alweer op voorhand op de tocht staat?Bij een tweetal aanbevelingen wil ik nog expliciet stilstaan. Betreffende
aanbeveling 1 vraag ik een nadere uitleg van het begrip "ruimtelijkeontwikkelingsbeeld",
dat hier wordt geijkt en dat een heel centraal begrip is. Daarover wordt in
een prachtige volzin gezegd dat het moet getuigen van een open blik en een
vaste koers, zonder te fixeren op een statisch eindbeeld. Dat is heel mooi
gezegd, maar wat wordt nu precies onder een "ruimtelijkeontwikkelingsbeeld"
verstaan? In welk opzicht zal de vijfde nota er anders uitzien dan de vierde,
als hieraan gehoor wordt gegeven? Wat zijn voorts de consequenties hiervan
voor het juridische kader van de PKB?In aanbeveling 7 bepleit de werkgroep een onafhankelijk nationaal ruimtelijk
planbureau. De aangedragen argumenten voor een dergelijk bureau achten wij
op zichzelf aansprekend. Wel vraag ik de werkgroep nader in te gaan op de
noodzaak van de voorgestelde ingrijpende verandering. Zijn er uit het verleden
gevallen bekend waarin de RPD zich te weinig onafhankelijk betoonde in zijn
beoordeling van het ruimtelijk beleid? In hoeverre heeft de voorgestane taakomschrijving
van zo'n nationaal ruimtelijk planbureau ook overlap met andere instituten
en organisaties dan de RPD?Tot slot beklemtoon ik nogmaals mijn waardering voor het werk van de commissie.
Het biedt een adequate evaluatie van het ruimtelijk beleid en geeft nuttige
bouwstenen voor een pittig debat met de regering inzake de vijfde nota. Waar
de vraag naar het instrumentarium aan de orde is, is ook de komende fundamentele
herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening uitdrukkelijk in beeld. Het
rapport is dan ook niet alleen een stap op de weg naar de vijfde nota zoals
de ondertitel aangeeft, maar ook een stap op weg naar een herziening van de
WRO.In verband met de flexibiliteit die in dit verband moet worden nagestreefd,
vroeg ik mij naar aanleiding van aanbeveling 5, waarin wordt gesproken over
een periodieke herziening van een werkprogramma ter uitvoering van de PKB,
af welke juridische gevolgen en procedurele waarborgen daaraan zijn verbonden.
Zo zijn er nog meer vragen te stellen die aan de orde zullen komen bij de
herziening van de Wet op de ruimtelijke ordening. De beantwoording van de
gestelde vragen zie ik met belangstelling tegemoet.Mevrouw Van 't Riet (D66):Voorzitter! De werkgroep produceert een lijvig rapport ter voorbereiding
op de komende Vijfde nota ruimtelijke ordening. Nooit eerder heeft de Kamer
zich zo ingespannen voor het kabinet met zijn standpunt kwam. De werkgroep
heeft een analyse gemaakt van het vigerende ruimtelijke beleid en evalueert
de periode 1988-2000 met als ijkmaat het beleid in 1993 zoals vastgesteld
door de Kamer, de PKB Vinex, met de wijzigingen daarin volgens de actualisering
van de Vinex.De Kamer debatteert met de Kamer over beleid dat nog in ontwikkeling is.
De vraag doemt op of de Kamer niet op de stoel van de regering is gaan zitten.
De regering regeert, de Kamer controleert. Verambtelijkt de Kamer niet te
veel? Graag krijg ik een reactie van de werkgroep op deze bijzondere situatie.De Kamer gaat in ieder geval zeer goed voorbereid het debat in als de
vijfde nota verschijnt. Hoewel er al veel geëvalueerd is, noemt de werkgroep
deze nota een evaluatie der evaluaties. De vraag doemt op of een dergelijke
vergaande evaluatie de moeite waard is geweest. De wortels van de vierde nota
liggen alweer in het kabinet-Lubbers II: midden jaren tachtig, een samenleving
met een ander economisch gesternte, werkloosheid, bezuinigingen, andere omstandigheden
en dus ook andere prioriteiten van beleid. De gedachte die bij de totstandkoming
van de vierde nota prevaleerde, was dat de economie nieuwe krachtige impulsen
nodig had. Men concentreerde zich op gebieden die voor de economische positie
van Nederland in Europa belangrijk waren. De werkgroep blikt terug naar de
tijdgeest waarin de vierde nota en het Vinex-beleid zijn vastgesteld in een
periode waarin de toenmalige presidentskandidaat Bill Clinton voor de verkiezingscampagne
van 1992 wordt ingeprent: it's the economy, stupid.Economische structuurversterking en kwaliteitsbevordering staan centraal.
Tegen deze achtergrond werd ook het proces van de terugtredende overheid zichtbaar.
De overheid moest haar aandacht richten op de kerntaken en minder belangrijke
zaken laten aan anderen. Doe waar je goed in bent, was het motto. Er viel
veel last van de overheid. De bevrijdende werking maakte enthousiasme los,
maar uitvloeisels van het nieuwe elan oogstten ook kritiek. De staat had onvoldoende
sturingskracht, zo meenden sommigen. Het beleid werd gekenmerkt door een te
grote dienstbaarheid aan de economie en de afnemende aandacht voor de volkshuisvesting,
om enkele kritische geluiden weer te geven. Tijdens Lubbers III vond onder
de nieuwe minister van VROM, Hans Alders, een verschuiving van de prioriteiten
plaats. Het milieu kwam meer in de schijnwerpers te staan, en de nadruk werd
gelegd op de mobiliteitsbeperking. Het begrip "compacte stad" deed zijn intrede:
efficiënt bouwen en voorzieningen dicht in de buurt. De groeiende druk
op de openbare ruimte moest worden verlicht. Het aanwijzen van Vinex-locaties
bestond naast het verscherpt restrictief beleid. Het Groene Hart werd nauwkeurig
begrensd.De ligging van open landelijk gebied naast een hoogwaardig stedelijk milieu
maakt dat de Randstad een uniek karakter heeft, dat kan bijdragen aan de concurrentiekracht
van het internationaal vestigingsmilieu van de vier grote steden. Dat stelde
de toenmalige regering. Deze aantrekkelijke kant van het vestigingsmilieu
verhoogt daarentegen wel de druk op het Groene Hart, waardoor het unieke karakter
van de Randstad wel eens aan slijtage ten prooi zou kunnen vallen. Onderkent
de werkgroep deze veronderstelling?De lijn werd doorgezet onder Kok I. Continuïteit, vooral in thema's
als woningbouw en leefbaarheid op het platteland, restrictief beleid en het
onderscheid tussen steden en landelijk gebied, tussen de Randstad en het Groene
Hart. Kritiek op het beleid verstomde niet. Vinex bleef hinken op twee benen.
Het rapport signaleert hier een essentieel ruimtelijk probleem. Het ontbrak
aan de balans tussen de drukke en de rustige kant van Nederland. Dit dilemma
speelt ook ongetwijfeld een rol in de voorbereidende werkzaamheden van de
vijfde nota. Diverse pogingen zijn gedaan om de ruimtelijke ordening te integreren
in discussie over de economische structuur. De ICES inventariseerde de behoeften.
Deze pogingen mislukten voornamelijk. De ICES-discussie, het economisch stimuleringsbeleid
in de Vinex, werd vooral gevoerd door de andere ministeries.
De uitbreiding van Schiphol werd vormgegeven binnen Verkeer en Waterstaat,
en buiten Ruimtelijke Ordening. Het lijkt erop dat sinds de Romeinen ons land
betraden, weinig is veranderd: wegen worden gewoon aangelegd, kernen bebouwd
in de omgeving die het aantrekkelijkst is, zonder dat een planologisch ontwerp
werd gemaakt.Voorzitter! In haar bevindingen geeft de werkgroep een kritische beschrijving
van het gevoerde beleid. Er wordt aangegeven welke projecten als succesvol
kunnen worden aangeduid, en dat is er eigenlijk maar één: het
sleutelprojectenverhaal. Welke mislukt zijn? De dagelijkse omgeving, het koersenbeleid
en het ABC-locatiebeleid. De dynamiek die het economische beleid genereerde,
heeft schadelijke gevolgen gehad voor het ruimtelijke beleid, zo concludeert
de werkgroep. Een pijnlijk voorbeeld dat effecten van beleid niet altijd zijn
te overzien, omdat er vaak onbedoelde gevolgen in het spel zijn. Teleurstellend
is de conclusie, dat de rijksplanologische dienst bij het invullen van de
door haar geformuleerde doelstellingen zich een slechte opdrachtgever toonde.
Juist voor een overheid die een sturende functie wil vervullen. Fijntjes geeft
de werkgroep aan dat in 2003 reeds 125% van de hele Vinex-taakstelling tot
2005 wordt gehaald. Het bundelingsbeleid compacte stad is daarmee geschaad.
Er wordt namelijk buiten de stadsgewesten meer gebouwd dan was beoogd, ook
in de grotere spreiding. Dit komt weer omdat er in streek- en bestemmingsplannen
toezeggingen zijn gedaan voor andere dan voor Vinex-woningbouw.Voorzitter! Nog steeds is dit mogelijk vanwege de pijplijnproblemen. Het
rijk kan onvoldoende doordringen in de streek- en bestemmingsplannen. De vraag
is, waarom de werkgroep over deze vaststelling geen aanbeveling doet. Schrijnend
is de conclusie, dat de mobiliteit niet wordt gereduceerd op de Vinex-locaties.
Integendeel, een integrale aanpak van infrastructuur en woningbouw ontbreekt.
Het openbaar vervoer kan de autogewenning niet voorblijven. De handhaving
van de eigen mixsystematiek van Verkeer en Waterstaat is daaraan debet, volgens
de werkgroep. Zij geeft wederom geen aanbeveling om die te wijzigen. Graag
daarop een reactie van de werkgroep.Voorzitter! De werkgroep zet nogal wat kanttekeningen bij de gebruiks-
en toekomstwaarde van de Vinex-locatie. Men constateert dat in te veel gevallen
de woonkwaliteit niet of te weinig uitstijgt boven het absolute minimum van
het Bouwbesluit. Men betwijfelt de flexibiliteit van de Vinex-woningen. Het
accent ligt volgens te haar op risicoreductie en winstmaximalisatie. Het beeld
dat de werkgroep schetst, is een strijd om de markt met de grondposities als
sleutel; een strijd op de markt om de gunst van de consument blijft achterwege.
Dit is een ernstige constatering. Deze bevindingen snijden hout. De werkgroep
is te complimenteren met deze analyse, die voor de vijfde nota een basis kan
zijn ter voorkoming van dezelfde fouten. Daarnaast geeft de werkgroep nog
haar bevindingen over het beleid voor het landelijk gebied. Het koersenbeleid
heeft door zijn academisch karakter kans op meerwaarde gemist. De grondslagen
van het restrictief beleid wankelen. Restrictie blijkt op ieder niveau onderhandelbaar.
De bevindingen over het instrumentarium behoeven een nadere toelichting van
de werkgroep. Zij constateert dat de omslag van een coördinerende overheid
naar een ondernemende overheid succesvol is geweest, maar men mist de juiste
match van ambities van beleid en in te zetten middelen. Hoe kan een beleid
als succesvol worden omschreven als de middelen niet hebben gewerkt?Dan de kernvragen. Kijkend naar de bevindingen formuleert de werkgroep
een aantal kernvragen. Zij schrijft: "Ruimtelijke ordening is bedoeld om vanuit
een integrale visie en een welbewuste weging van belangen meerwaarde te verlenen
aan de ruimtelijke inrichting". De werkgroep vindt het noodzakelijk dat de
ruimtelijke ordening opnieuw wordt hergewaardeerd als een evenwichtig ordeningskader,
waarbinnen de afzonderlijke activiteiten met ruimtelijke consequenties kunnen
worden afgewogen. Het abstractieniveau van de kernvragen valt mij op. Na de
heldere formulering van de bevindingen is dit hoofdstuk uiterst vaag. Wat
ik mis, is de principiële vraag hoe de ruimtelijke ordening haar gezag
kan verwerven, zonder dat Verkeer en Waterstaat en LNV ieder op hun eigen
weg verder gaan. Is de suggestie om een kerndepartement te vormen, met daarin
opgenomen het moederdepartement Ruimtelijke Ordening en de departementen Verkeer
en Waterstaat en LNV daaraan toegevoegd, naast Volkshuisvesting en Milieubeheer,
een vreemde gedachte?Dan kom ik op de aanbevelingen. De werkgroep benadrukt terecht dat het
ruimtelijkeontwikkelingsbeleid niet kan bestaan zonder realistische uitvoeringsstrategie.
Evident is de afhankelijkheid van het rijk van particuliere investeerders
voor de uitvoering van het beleid. Niet duidelijk is hoever de overheid moet
kunnen gaan bij het sluiten van compromissen. Het gaat over aanbeveling 1.Dan aanbeveling 2. De uitvoeringsstrategie moet naar het oordeel van de
werkgroep worden gedragen door nationaal-ruimtelijke investeringsprojecten.
Wat bedoelt de werkgroep daarmee?De derde aanbeveling: zelfstandige projectprocedures op alle bestuursniveau.
Kan men een dergelijke aanpak echter afdwingen? Getuigt dit niet van een dirigistische
opstelling, gezien de eigen verantwoordelijkheid van deze overheden?Dan de vierde aanbeveling. Ruimtelijke ordening moet over financiële
middelen beschikken om de integrerende rol waar te maken. Naar mijn mening –
dat is ook de mening van de werkgroep – moet zij vooral coördineren.
Het is bekend dat waar geld is, beleid wordt gemaakt. Wij moeten de coördinatie
niet te veel missen door alleen achter het geld aan te lopen.Aanbeveling 5. Interessant is de suggestie dat er een scheiding moet worden
aangebracht tussen ontwikkelingsbeeld en de uitvoeringsstrategie. Het beeld
moet zekerheid bieden voor de langere termijn, terwijl van de strategie een
zekere flexibiliteit wordt gevraagd.De zesde aanbeveling is de belangrijkste. Waar het rijk eenzijdig leunt
op de Wet op de ruimtelijke ordening om een bepaald ambitieniveau te halen,
bestaat het gevaar dat het beleid op lager bestuurlijk niveau wordt doorkruist.
Een reële spanning blijft hierbij bestaan tussen de doelstelling van
het rijksbeleid en de wens van de gemeenten; zie ook mijn opmerking over de
compacte stad en de sturing in het kader van de Vinex-opgave.
Zelfs wanneer een aanpassing van de Wet op de ruimtelijke ordening de mogelijkheid
biedt voor een doorwerking op regionaal, lokaal niveau, dan resteert het probleem
van de handhaafbaarheid. Dit is met name een capaciteitsprobleem. Dat onderschrijf
ik ook.De laatste aanbeveling is de meest pikante. De oprichting van een onafhankelijk
ruimte planbureau wordt noodzakelijk gevonden. Hiermee wordt de Rijksplanologische
dienst onder de loep genomen, gelet op haar tweeslachtige positie met betrekking
tot de verantwoordelijkheid voor het beleid zelf en de verantwoordelijkheid
voor de beoordeling van het beleid. De RPD moet zich meer gaan richten op
de uitvoering, de handhaving en het onderhoud met betrekking tot de vijfde
nota. Ik ben benieuwd naar het commentaar van het kabinet in het algemeen
en dat van de minister in het bijzonder. Het lijkt mij een zinnige aanbeveling.De werkgroep heeft een enorme hoeveelheid arbeid geleverd. Zij heeft een
aantal zinnige zaken blootgelegd. De spanning tussen verantwoordelijke overheden
en de markt en de verkokering tussen de departementen zijn punten van zorg,
waaruit lessen voor de toekomst kunnen worden getrokken. Aardig is het hoofdstuk
over trends. Helaas hangt het er een beetje bij. Het lijkt mij een aanbeveling
de vijfde nota met een analyse van de trends te laten beginnen, waarna een
nationale invulling kan plaatsvinden, met name omdat de werkgroep constateert
"dat de traditioneel introverte houding van het nationaal-ruimtelijk beleid
dient te worden omgebogen naar een noodzakelijke open planningsbenadering".De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):Voorzitter! Mevrouw Van 't Riet maakte een analyse van het functioneren
van de departementen als het gaat om de aansturing van het ruimtelijk beleid
en de onvolkomenheden daarin. Ik miste bij haar echter de politieke kant.
Die heb ik ook naar voren gebracht. Is zij het met mij eens dat ook politieke
beslissingen over het niet tijdig aanleggen van openbaar vervoer bijvoorbeeld
naar de Vinex-locaties een belangrijk element zijn geweest bij het mislukken
van de compacte stad en het terugdringen van de mobiliteit?Mevrouw Van 't Riet (D66):Ik heb zeker een politiek oordeel gegeven met mijn opmerking dat het,
gezien het langs elkaar heen werken van departementen, wellicht raadzaam is
om deze departementen samen te voegen met ruimtelijke ordening als bindend
element. Ik denk daarbij aan een soort ruimtelijk planningsinstituut. Ik heb
van u geen oplossing voor dit probleem gehoord.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):Ik wil graag eerst de mening van de commissie horen. Dit lijkt mij op
zichzelf een zinvolle suggestie. De landelijke politiek kan op een gegeven
moment andere prioriteiten stellen, terwijl er afspraken zijn gemaakt met
lagere overheden. In dit geval is dit ook gebeurd. Wat is uw opvatting daarover?Mevrouw Van 't Riet (D66):Het belangrijkste probleem is dat van de afstemming. Er zijn zowel als
lokaal als op rijksniveau zwaarwegende belangen. Het voornaamste is dat de
plannen van het rijk sporen met de plannen op lokaal niveau, met name op het
gebied van infrastructuur. Dat gebeurt nog te weinig. Daarnaast is de samenwerking
met Verkeer en Waterstaat op het punt van de ruimtelijke ordening problematisch.
U heeft zelf het voorbeeld van Schiphol genoemd. Iets dergelijks mag zich
in de toekomst niet meer voordoen. Daarom heb ik ook het voorbeeld van de
Romeinen gegeven.De heer Meijer (CDA):Voorzitter! Wij hebben veel waardering voor de werkwijze van de werkgroep.
In een korte periode is heel veel werk verzet en dat is bepaald geen sinecure
geweest. De werkgroep is erin geslaagd een heldere analyse te maken van de
effecten van het ruimtelijk beleid tot nu toe. Deze analyse kan behulpzaam
zijn bij de keuzes die in het kader van de Vijfde nota ruimtelijke ordening
moeten worden gemaakt.Het CDA deelt de zorg van de werkgroep over de gebrekkige samenhang in
het verstedelijkingsbeleid en de geringe mobiliteitsreductie die dit beleid
tot nu toe heeft opgeleverd. De conclusie moet daarom zijn dat in de toekomst
naar een sterkere verweving van functies moet worden gestreefd – de
gedachte van de compacte stad – en dat infrastructurele investeringen
veel nauwer op de overige ruimtelijke investeringen moeten worden afgestemd.
Elke Vinex-locatie moet goed ontsloten worden, vanaf het eerste moment van
de bouw. Dit betekent dat de middelen voor de infrastructurele ontsluiting
integraal in de nieuwe Vinac- en Vijno-contracten moeten worden opgenomen
en dus niet meer afhankelijk worden gesteld van planning in het MIT.De werkgroep concludeert dat het zogeheten koersenbeleid uit de Vinex
in de praktijk nauwelijks heeft gewerkt. Deze conclusie is een ondersteuning
van ons eerdere voorstel om voortaan om met een driedeling of een drieslag
te werken: conserverings-, balans- en intensiveringsgebieden. In de conserveringsgebieden
is bijna geen ruimte en gelegenheid meer voor bebouwing; de groene contour.
In balansgebieden is er wel ruimte voor wonen en werken maar in balans met
natuurbehoud. In intensiveringsgebieden wordt volop ruimte geboden aan wonen
en werken binnen de geldende milieuregels; de rode contour. Zo moet voor elk
gebied in ons land de ontwikkelingsrichting helder worden vastgelegd en bovendien
moet het voor elk gebied duidelijk zijn welke bestuurslaag eerstverantwoordelijk
is.De CDA-fractie deelt de opmerking met betrekking tot het restrictief beleid.
Dit beleid werkt het best als een positieve strategie wordt gevolgd: het stimuleren
van gewenste ontwikkelingen waardoor draagvlak bij de lokale bevolking wordt
gecreëerd. Dit draagvlak kan verder worden vergroot door de eigen woningzoekenden
binnen de regio een zekere mate van voorrang te verlenen en door enige ruimte
te bieden voor passende nieuwe functies, bijvoorbeeld een klein internetbedrijf
in vrijgekomen bedrijfsgebouwen van de voormalige agrarische sector. Dit zijn
voor het CDA keiharde randvoorwaarden voor het verlenen van politieke medewerking
aan restrictief beleid in gebieden zoals het Groene Hart of nog aan te wijzen
waardevolle cultuurlandschappen. Het lijkt ons goed om dit
signaal met name aan minister Pronk af te geven, zodat hierover later geen
misverstanden ontstaan. Het CDA is bereid scherpe keuzes in het ruimtelijke
beleid te maken, maar dan wel op een zodanige manier dat deze keuzes dankzij
flankerend beleid door de lokale bevolking gedragen kunnen worden.Een oplossing voor de spanning tussen rijksambities en marktwerking wordt
onder andere geboden door het werken met PPS-constructies. Het ruimtelijk
beleid zal naar de mening van de CDA-fractie in de toekomst PPS-achtige trekken
krijgen. Het rijk moet daarbij wel helder de doelstellingen van het beleid
vastleggen, maar tegelijkertijd ruimte bieden aan maatschappelijke organisaties
en het bedrijfsleven om binnen deze doelstellingen naar creatieve en optimale
oplossingen te zoeken. Een grotere participatie van de samenleving in zowel
het besluitvormingsproces – het groene poldermodel – als de uitvoering
van het afgesproken beleid (PPS) kan ontwijkgedrag in de samenleving helpen
voorkomen.Het CDA onderschrijft de conclusie dat het knooppuntenbeleid nauwelijks
uit de verf is gekomen. Wat ons betreft, hoeven in de vijfde nota dan ook
niet opnieuw knooppunten te worden opgenomen. Wel zullen in deze nota de stadsgewesten
of netwerksteden moeten worden benoemd die een bijzondere functie hebben bij
het opvangen van de op landelijk of landsdeelniveau benodigde extra ruimte
voor wonen en werken, en die op grond van deze taakstelling op extra financiële
steun van het rijk kunnen rekenen.Ten aanzien van het instrumentarium zijn een aantal zeer relevante bevindingen
opgeschreven, onder andere over de actualiteit van de bestemmingsplannen.
Te veel en te vaak lopen wij achter de feiten, dat wil zeggen achter de praktijk
aan, waardoor de handvatten c.q. de instrumenten niet toereikend zijn om het
ambitieniveau te halen. Te vaak is de lokale overheid verrast door initiatiefnemers
die ongewenste ontwikkelingen in gang zetten. Hopelijk zal door de koppeling
van de nieuwe artikel 19-procedure aan de actualisering van het bestemmingsplan,
in de eerder dit jaar van kracht geworden nieuwe Wet op de ruimtelijke ordening,
op dit punt verbetering worden bereikt.Daarnaast zegt de werkgroep dat de geringe flexibiliteit van convenanten
ook extra aandacht verdient. De starheid met betrekking tot de uitwerking
van deze convenanten heeft tot nu toe creatieve oplossingen, waarbij win-winsituaties
zouden kunnen ontstaan, in de weg gezeten. Mijn fractie vindt daarom dat de
nieuwe convenanten veel flexibeler van opzet moeten zijn, zodat tijdig op
nieuwe ontwikkelingen kan worden ingespeeld. Bovendien zal het kwaliteitsaspect
veel nadrukkelijker in de convenanten moeten worden opgenomen. Contractpartijen
moeten hier ook op kunnen worden afgerekend.De aanbevelingen van de werkgroep moeten de basis zijn voor de discussie
over de op stapel staande nieuwe Vijfde nota ruimtelijke ordening. Uitdaging
is opnieuw om bij de vijfde nota enthousiasme los te maken, vast te houden
en in goede banen te leiden. In het kader van de Vinex slaagde men erin veel
partijen te mobiliseren. Collega-departementen bleven echter achter en dat
moet anders.De derde aanbeveling roept bij de CDA-fractie vragen op. Deze aanbeveling
luidt: "Bij een ontwikkelingsgerichte projectmatige invalshoek horen zelfstandige
projectprocedures op alle bestuursniveaus". Met name waar het de provincies
betreft, ziet mijn fractie niet direct de noodzaak van die aanbeveling in.
De provincie heeft immers vooral een regiefunctie en voert nauwelijks zelf
concrete projecten uit. Vervolgens is er de vraag hoe bij nationale projecten
met een regionale of lokale doorwerking voorkomen kan worden dat lagere overheden
procedures traineren. Hoe denkt de werkgroep het rijk handvatten te geven
om te bereiken, dat bij projecten of beleidsdoelen die van nationaal belang
zijn, over voldoende doorzettingsmacht wordt beschikt? De CDA-fractie plaatst
hierbij alvast de kanttekening dat het principe van de subsidiariteit niet
te veel mag worden aangetast. Daarom ook onze terughoudendheid bij het voorstel
van minister Pronk om zo nodig de bestemmingsplanbevoegdheid aan het rijk
te geven.De zesde aanbeveling gaat over de handhaving van het ruimtelijk beleid.
Daarbij gaat het onder andere om de toerusting van de inspecties ruimtelijke
ordening op hun taak. Voldoende capaciteit om goed te kunnen handhaven en
te begeleiden is een belangrijke voorwaarde. De inspecties ruimtelijke ordening
zijn de laatste jaren echter ingekrompen van negen regionale diensten tot
een handjevol op landsdeelniveau, dus verder weg van de lagere overheden.
Hoe denkt de werkgroep deze situatie een goede wending te geven, teneinde
handhaving zo goed mogelijk te laten zijn? Tevens dient te worden aangegeven
welke sancties deze inspecties ter beschikking staan, in verband met hun geloofwaardigheid.
Welke stok hebben zij achter de deur?De CDA-fractie mist in de aanbevelingen een sterke behoefte om rekening
te houden met de internationale component van het ruimtelijk beleid. Steeds
meer worden wij geconfronteerd met ruimtelijke richtlijnen vanuit Europa,
die op nationaal niveau in wetgeving moeten worden vertaald. Ik denk hier
vooral aan de kaderrichtlijn water. In dit verband zij vermeld, dat water
als ruimtelijk sturend element niet in de aanbevelingen is meegenomen als
onderwerp om expliciet rekening mee te houden. Waarom niet?De CDA-fractie ondersteunt in principe de aanbeveling van de commissie
om een onafhankelijk nationaal ruimtelijk planbureau in te stellen, dat de
effecten van nieuw en bestaand ruimtelijk goed doorlicht en ruimtelijke verkenningen
presenteert. Dit kan volgens mijn fractie het beste geschieden door de huidige
Rijksplanologische dienst tot een dergelijk bureau om te vormen. Dat is dus
een slag anders dan het voorstel van de werkgroep om naast de RPD een apart
planbureau in het leven te roepen. De huidige situatie, waarin de RPD een
directoraat-generaal van het ministerie vormt en betrokken is bij het ambtelijk
overleg, staat in elk geval op gespannen voet met de beoogde onafhankelijke
onderzoeksfunctie. Als de onderzoeksfunctie van de RPD los zou komen van de
beleidsfunctie geeft dat meer speelruimte aan de RPD om onafhankelijke geluiden
te laten horen over de ruimtelijke inrichting van Nederland. Daar kan het
parlement dan zijn voordeel mee doen.Nogmaals, mevrouw de voorzitter, mijn complimenten voor het gedegen onderzoek.
Ik zie de discussie over de vijfde nota dan ook met vertrouwen tegemoet.Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):Voorzitter! Ik begin met namens de VVD-fractie dank te brengen aan de
werkgroep die een uitvoerige analyse en evaluatie van het vigerend beleid
heeft gemaakt, zodat wij van de opgedane ervaringen kunnen leren. Het is toch
ook een taak van de Kamer om die ervaringen mee te nemen wanneer zij naar
het nieuwe beleid kijkt. Ik denk dat wij er allemaal ons voordeel mee kunnen
doen.De heer Feenstra begon met een citaat uit het rapport: Vinex is versleten
geraakt. De VVD-fractie was toch al niet zo gelukkig met de Vinex. Tegen een
aantal in het rapport genoemde punten heeft de VVD-fractie al bij de behandeling
van de Vinex bezwaar gemaakt. Het ging met name om het centraal aansturen,
het onvoldoende in beeld zijn van de burger en vooral om het onvoldoende oog
hebben voor nuchtere economische realiteiten. Enkele sprekers hebben al gezegd,
dat je het rapport lezend een aantal ontwikkelingen ziet. Ik kon mij het rapport
lezend niet aan de indruk onttrekken dat deze bevindingen van de werkgroep
gaan in de richting van de bezwaren van de VVD-fractie.Ik wil een aantal conclusies noemen die de VVD uit de bevindingen in de
rapportage trekt. Veel van de voornemens in de Vinex bleken uiteindelijk kwetsbaar
te zijn door het zwakke of onduidelijke verband tussen doelen en streefbeelden
en, heel belangrijk, de praktijk van alledag. Wij hebben met het achterliggende
beleid flexibiliteit gemist. Concepten als het koersenbeleid en het ABC-locatiebeleid
bleken in de praktijk niet houdbaar of onvoldoende overtuigend. Daarnaast
heeft ook, zoals al door meer sprekers is gezegd, duidelijk ontbroken aan
de afstemming die er noodzakelijkerwijs tussen de diverse departementen had
moeten bestaan. Wij hebben de verkokering dus niet kunnen doorbreken. Een
van de belangrijkste lessen die wij voor de toekomst moeten leren, is dat
wij integraal moeten werken en dat het ruimtelijk beleid op diverse terreinen
moet worden doorgevoerd en moet doorwerken. Het restrictieve beleid en het
mobiliteitsdenken hebben niet de rol gespeeld die Vinex nodig had. Wij lezen
bijvoorbeeld in het rapport dat eigen belangen van sectoren, provincies, gemeenten,
particuliere ondernemingen en zelfs van individuele burgers vaak voorgaan.
Het verloop van het restrictieve beleid is daarvan duidelijk een registratie.
De werkgroep kan zich kennelijk niet aan de indruk onttrekken dat het label
restrictief soms eerder een versnellend, dan een matigend effect op de bouwlust
heeft gehad. Voor ons gevoel is het duidelijk dat vigerend beleid van provincies
maar ook van gemeenten – ik doel maar even op de problematiek van de
pijplijn – in verband staat met het restrictieve beleid. Het moet helder
zijn dat de doorwerking van het ruimtelijke beleid voorop moet staan. Dat
is van essentieel belang. Maar ook valt of staat veel met het actualiseren
van bestemmingsplannen. Dan niet te vergeten het draagvlak, hetgeen ook de
heer Meijer naar voren bracht. Juist burgers moeten zich herkennen in het
principe van het ruimtelijke en het bestemmingsplanverhaal dat toch uiteindelijk
op het bordje van de burger terecht komt.Een hiaat in het beleid is geweest dat er te weinig rekening is gehouden
met Europese ontwikkelingen. Een andere duidelijke conclusie kan zijn dat
in de planning de tijdshorizon veel te ver weg is geweest, mede omdat er geen
evaluatiemomenten waren ingebouwd en er dus niet kon worden bijgestuurd. Dat
heeft dan ook alles te maken met onze opvatting dat het verhaal te weinig
flexibel is geweest. Er kon niet ingespeeld worden op sociale en economische
ontwikkelingen in de maatschappij.Duidelijk is gebleken dat de marktwerking in de bouw onvolkomen is geweest.
Het heeft niet goed gewerkt met als gevolg dat er te weinig rekening is gehouden
met de woonwensen van de consument. De verhouding tussen prijs en kwaliteit
is dan ook verre van optimaal.Uit deze hoofdpunten, die eigenlijk conclusies zijn van de werkgroep,
concluderen ook wij dat er nieuwe beleidslijnen richting de vijfde nota moeten
worden getrokken. Dat moeten lessen zijn die wij moeten willen leren op weg
naar een nieuwe ruimtelijkeordeningsbeleid. De werkgroep heeft op bladzijde
18 een kernachtige uitspraak opgenomen: Wij zouden de ruimtelijke ordening
nadrukkelijk moeten opvatten niet als sector maar juist als sectoren die verbonden
moeten worden, overkoepelen, integreren. De werkgroep vervolgt dan met de
opmerking dat de praktijk anders is. Helaas! Ik neem aan dat de werkgroep
de mening deelt dat dit dus totaal anders moet? De werkgroep heeft enkele
voorbeelden genoemd die ook al door andere sprekers zijn aangehaald en die
herhaal ik dan ook maar niet, maar zij geeft vervolgens duidelijk
aan dat het ongelukkig genoeg ontbreekt aan formules voor hoog- en laagdynamische
ambities in het ruimtelijkeordeningsbeleid. Er ontbreekt dus een integrale
visie tussen de drukke en de luwe kant van Nederland, de stad en het platteland.
Ook daar zou in het toekomstige beleid rekening mee moeten worden gehouden.Mevrouw de voorzitter! Ik kom op de aanbevelingen. De eerste is: Het beleid
in de vijfde nota moet gedragen worden door het ruimtelijkeontwikkelingsbeeld.
Laat ik zeggen dat het rijk naar onze mening heldere kaders dient te scheppen,
Ik hoorde de heer Van der Staaij zeggen dat het naar zijn gevoel kijkend naar
de antwoorden van de werkgroep dan wat centralistischer zou moeten. De VVD
is daar nog niet zo zeker van, maar hoort dat graag van de werkgroep.De heer Van der Staaij (SGP):Mevrouw de voorzitter! Voor alle duidelijkheid, onze stelling was niet
dat het centralistischer zou moeten. Mijn vraag was of, als ik de aanbevelingen
van de werkgroep op mij in laat werken, de conclusie van de werkgroep niet
is dat het centralistischer zou moeten.Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):Akkoord, zo kunt u mijn vraag ook interpreteren. Ik heb het niet zo gelezen,
u dus ook niet en ik ben dan benieuwd naar het antwoord. Op zich zouden wij
dat in ieder geval ook niet wensen!Ik kom op aanbeveling 2: Het ruimtelijkeontwikkelingsbeeld moet voorzien
zijn van een reële uitvoeringsstrategie gedragen door nationale ruimtelijke
investeringsprojecten. Ik breng aanbeveling 2 even in verbinding met aanbeveling
4, want wij hebben het idee dat er raakvlakken zijn. Het is essentieel dat
er goede afspraken worden gemaakt, ook over infrastructuurprojecten. Waarschijnlijk
krijgen wij dan de discussie terug over de vraag of nu het MIT moet regeren
of VROM, maar integraal beleid betekent dat je vooral op grote projecten werkelijk
integraal beleid moet durven voeren.Mevrouw Van 't Riet (D66):Mevrouw Snijder spreekt over de MIT-problematiek en de oplossing die daarvoor
moet worden gevonden. Heeft zij al een idee voor een oplossing?Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):De heer Van der Steenhoven heeft nadrukkelijk gevraagd of het ministerie
van VROM kan regeren over geld dat voor het MIT is bestemd. Ik denk dat de
samenwerking tussen de betrokken ministeries bij integraal beleid voor grote
projecten al zover moet gaan dat niet eens de vraag wordt opgeworpen welke
keuze moet worden gemaakt. Zo werkt het nu niet, maar wij willen graag dat
het zo wordt in de toekomst. Ik ga ervan uit dat mevrouw Van 't Riet dezelfde
mening is toegedaan. De leden van de werkgroep lachen nu. Zij hebben de problemen
gesignaleerd, maar als wij werkelijk willen dat grote projecten integraal
worden uitgevoerd, dan moeten de ministeries ook op financieel gebied samenwerken.Mevrouw Van 't Riet (D66):Conclusie van mijn kant: mevrouw Snijder wil de structuur niet veranderen,
maar de cultuur wel.Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):Inderdaad.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):Een cultuurverandering lijkt mij zeker noodzakelijk, maar niet voldoende.
Uiteindelijk gaat het toch ook om geld en als al het geld bij een ministerie
berust, dan weet je gewoon dat dat ministerie een doorslaggevende stem zal
hebben. Het lijkt mij in de lijn van het betoog van mevrouw Snijder logisch
dat een deel van geld ook bij de ruimtelijkeordeningspoot berust, wil er sprake
zijn van medebesturing.Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):Als je op grote infrastructurele projecten gaat sturen, ga je ook ruimtelijk
sturen. Dus die integraliteit moet er sowieso zijn. Om de wensen van de Kamer
te kunnen verwezenlijken, is in ieder geval een cultuuromslag nodig. Ik weet
dat dit een forse operatie zal zijn, maar als beginnend Kamerlid heb ik daar
nog hoop op. De heer Van der Steenhoven heeft die hoop misschien niet meer.De heer Van der Steenhoven (GroenLinks):Zeker wel, maar ik weet ook dat je er daarmee alleen niet komt. Het is
ook belangrijk om dingen goed te regelen. Als je niet regelt dat een ministerie
in een bepaalde positie verkeert tijdens het debat, ook financieel, dan weet
je welke gevolgen dit in de praktijk zal hebben. Een cultuuromslag alleen
is dan niet voldoende.Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):Toch ga ik daar vooralsnog van uit.De heer Feenstra (PvdA):Een cultuuromslag duurt vaak heel lang, maar is een mooie en ideale oplossing.
Misschien kunnen wij tussentijds de suggestie van de werkgroep wegen om bij
de ruimtelijke ordening een beperkt budget neer te zetten – "trigger
money" – om mensen te verleiden om projecten te verbeteren. Gelooft
mevrouw Snijder zo in haar ideaalbeeld dat zij dit tussentijds niet nodig
acht, of vindt zij dit een dankbare aanbeveling?Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD):Ik vind dit een heel goede aanbeveling. Ik had ook nog willen zeggen dat
ik de punten 2 en 4 wil verbinden. Ik zal geen bedragen noemen, dat laat ik
aan de werkgroep over. Bij integraal beleid hoort ook het financieel beleid
dat over diverse departementen is verdeeld, vooral als het gaat om grote infrastructurele
projecten. Maar ook bij kleinere zaken moet het ministerie van VROM wat kunnen
sturen. Als wij dit niet willen, lopen de dingen fout, zoals in het verleden
ook is gebeurd.Ik was aangekomen bij punt 3: bij een ontwikkelingsgerichte, projectmatige
invalshoek horen zelfstandige projectprocedures op alle bestuursniveaus. De
VVD-fractie is voorstander van verdergaande samenwerking tussen provincies,
gemeenten en regio's. Dit moet vooropstaan. Wij vinden ook dat de gebiedsgerichte
ontwikkeling door de regio's voorrang moet krijgen. Regio's kunnen heel veel
zelf; provincies en gemeenten ook. De zaken moeten dichter bij de burger worden
gebracht. Voorwaarde daarbij is wel dat er duidelijke afspraken worden gemaakt
en dat die afspraken worden nagekomen. De werkgroep suggereert naar onze smaak –
en zegt dat ook met zoveel woorden – dat de WRO een basis zou kunnen
zijn voor een regionale planvorming, maar ook voor een andere manier van ruimtelijke
samenwerking. Hoe ziet de werkgroep dat? Voor ons is het absoluut
geen optie om er een vierde bestuurslaag of iets dergelijks van te maken.
Binnen de bestaande kaders zijn volgens ons goed afspraken te maken, ook in
het licht van de komende discussie over de WRO.Bij punt 5 wil ik met nadruk de tijdshorizon, flexibiliteit en Europese
ontwikkelingen noemen. Punt 6 gaat over de handhaafbaarheid. Een helder uitgangspunt
is dat de overheid goed moet handhaven, maar in dit verhaal vinden wij het
draagvlakprincipe ook belangrijk. Burgers en gemeenten moeten weten waar zij
aan toe zijn, wat duidelijk betekent dat de overheid rekening zal moeten houden
met zaken die in de pijplijn zitten. Daarvoor moeten de bestemmingsplannen
wellicht versneld worden geactualiseerd. Maar als wij niet achter de zaken
willen aanlopen, dan moet in ieder geval die problematiek worden aangepakt.
Eigenlijk zouden wij moeten willen dat het landelijke ruimtelijkeordeningsbeleid
direct doorwerkt in bestemmingsplannen; dat zou een mooie optie zijn.Verder vermoeden wij dat een aantal partijen, maar ook de werkgroep, de
inspecties voor de ruimtelijke ordening verder willen centraliseren en optuigen.
Is dat vermoeden terecht of kan een en ander op provinciaal niveau worden
gehandhaafd?Nu het nationaal ruimtelijk planbureau. De VVD is voorstander van meer
discussie over ruimtelijke vraagstukken. Of dit nu vorm moet krijgen in een
nieuw nationaal ruimtelijk planbureau is voor ons de vraag, maar wij staan
er niet op voorhand afwijzend tegenover. Meer discussie lijkt ons zeer zinvol.
Ziet de werkgroep ruimte voor deze aanbevelingen in de vijfde nota?Bij de aanbevelingen zijn de internationale ontwikkelingen niet genoemd.
De internationale trends zijn zeer belangrijk. Tot slot dank ik de werkgroep
voor de inzet die zij reeds heeft getoond en die zij de komende dagen zal
tonen. Voor de komende rit zijn voor de VVD de volgende drie woorden zeer
belangrijk: kwaliteit, integraliteit en flexibiliteit.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 17.28 uur tot 19.00 uur geschorst.Voorzitter: Van der Hoeven 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-6539-6553.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl