Behandeling van de wetsvoorstellen:  - Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met de openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht (Wet openstelling huwelijk) (26672);  - Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht) (26673)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 597-613

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

10-01-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 14, pagina 597-613

18-12-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26672Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26673Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Rijkswet op het Nederlanderschap met betrekking tot de verkrijging, de verlening en het verlies van het Nederlanderschap (25891, R1609); - Goedkeuring van het op 6 november 1997 te Straatsburg totstandgekomen Europees Verdrag inzake nationaliteit, en voornemen tot opzegging van de op 13 september 1973 te Bern totstandgekomen Overeenkomst inzake beperking van het aantal gevallen van staatloosheid (26990, R1647)Pagina 590-597
Behandeling van de wetsvoorstellen: - aanpassing van Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek aan richtlijn nr. 97/7/EG van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 20 mei 1997 betreffende de bescherming van de consument bij op afstand gesloten overeenkomsten (PbEG L 144) (26861); - goedkeuring van het op 17 juni 1999 te Genève tot stand gekomen Verdrag betreffende het verbod en de onmiddellijke actie voor de uitbanning van de ergste vormen van kinderarbeid (Verdrag nr. 182 aangenomen door de Internationale Arbeidsconferentie in haar zevenentachtigste zitting) (27100, R1654); - en enkele andere wetten.Pagina 589-589
Lijst van besluiten (maandag 18 december 2000)Pagina 625-625
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met de openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht (Wet openstelling huwelijk) (26672); - Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht) (26673)Pagina 597-613
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (maandag 18 december 2000)Pagina 625-627
Behandeling van: - het wetsvoorstel Regels met betrekking tot het beëindigen van de overeenkomst van samenwerking van de elektriciteitsproductiesector en tot het aandeelhouderschap van de netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet (Overgangswet elektriciteitsproductiesector) (27250)Pagina 613-625
Presentie en opening (maandag 18 december 2000)Pagina 589-589
Behandeling van: - enkele voorstellen van de commissie voor de Verzoekschriften (EK 2000-2001, nrs. XI t/m XIII)Pagina 589-589

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 84 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met de openstelling
van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht (Wet openstelling huwelijk)
(26672);Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk
Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht) (26673).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Timmerman-Buck (CDA):Voorzitter! Ten aanzien van beide voorliggende wetsvoorstellen, zowel
dat met betrekking tot de openstelling van het huwelijk als dat met betrekking
tot adoptie door personen van gelijk geslacht, wil ik een drietal punten noemen
die voor de beoordeling van deze wetsvoorstellen in de visie van de CDA-fractie
van wezenlijk belang zijn.Het eerste uitgangspunt is dat mensen weliswaar verschillen van elkaar,
in vele opzichten, zoals geslacht en seksuele geaardheid, maar dat zij wezenlijk
gelijkwaardig zijn.Het tweede uitgangspunt, evenzeer geïnspireerd door de boodschap
van het Evangelie, betreft de fundamentele gelijkwaardigheid van relaties,
van levensverbintenissen. Waar twee mensen elkaar trouw willen zijn, duurzame
verantwoordelijkheid willen dragen voor elkaar en gezamenlijk voor de samenleving,
hebben zij recht op publieke erkenning van die lotsverbondenheid. Vanuit die
gedachte heeft het CDA gepleit voor een geregistreerd partnerschap voor homofiele
relaties, overigens al in 1986, als eerste politieke partij en lang, heel
lang eenzaam roepend. De gelijkwaardigheid van een homofiele relatie aan een
man-vrouwrelatie betekent niet dat zij identiek zijn. Het samen krijgen van
kinderen, dat voor christen-democraten geen louter biologische aangelegenheid
is maar wordt beschouwd als een geschenk, is slechts mogelijk in man-vrouwrelaties.
Daarmee zijn homoparen in dat opzicht niet minder, zijn heteroparen in dat
opzicht niet beter, maar zijn zij anders, verschillend, niet gelijk.Het derde uitgangspunt heeft betrekking op de voortdurende zorg en verantwoordelijkheid
van ouders of verzorgers voor het kind, die de overheid moet erkennen en respecteren.
Wij hechten wezenlijk aan het opgroeien van een kind bij de ouders, uit wie
het voortkomt, in warmte, liefde en geborgenheid. Dat neemt niet weg dat ook
in gezinnen met één of twee biologische ouders, of dit nu een
homopaar of een heteropaar betreft, het kind warmte, liefde en geborgenheid
kan ontvangen en ontvangt. Leidraad voor de overheid daarbij dienen niet de
belangen en rechten van ouders of verzorgers te zijn, maar de belangen en
rechten van het kind.Voorzitter! Ik zal allereerst ingaan op het wetsvoorstel tot openstelling
van het huwelijk. Omtrent de rechtsgrond van dit wetsvoorstel moet een goede
lezer het spoor bijster zijn geraakt. In de stukken die de Eerste Kamer hebben
bereikt, is nu eens gelijkberechtiging dan weer de symboliek van het huwelijk
door de staatssecretaris als rechtsgrond aangeduid. In het voorlopig verslag
heb ik mijn vragen gericht op de symboliek van het huwelijk als rechtsgrond,
aangezien deze het meest frequent en met nadruk werd genoemd. Maar weer wordt
geswitcht, want de staatssecretaris schrijft op de pagina's 4 en 5 van de
memorie van antwoord: "Graag breng ik in het antwoord op deze vraag een nuancering
aan. Rechtsgrond voor het onderhavige wetsvoorstel is niet de symboliek zelf,
maar de gelijkberechtiging van paren van verschillend en gelijk geslacht,
waartoe evenwel de Grondwet en andere verdragen niet dwingen. Die gelijkberechtiging
leidt ertoe dat ook de symboliek van het huwelijk toekomt aan mensen van hetzelfde
geslacht."Voorzitter! Misschien moet ik er begrip voor opbrengen dat het niet gemakkelijk
is een en ander fundamenteel te onderbouwen vanwege, wellicht, het feit dat
het vorige Paarse kabinet openstelling van het huwelijk nog afwees en dat
via een Tweede-Kamermotie de dwang van het regeerakkoord nodig was om tot
dit wetsvoorstel te komen. Ik kan en wil de staatssecretaris echter niet ontheffen
van zijn plicht om met consequente en duidelijke antwoorden
te komen. Kan derhalve de staatssecretaris een antwoord geven op de vraag
met betrekking tot de rechtsgrond waar wij hem ook morgen aan kunnen houden
en, zo ja, hoe luidt dat antwoord dan?In de memorie van antwoord is op onze vragen geantwoord, dat de symboliek
gelegen is in een aantal elementen, zoals de openbaarheid, de aanwezigheid
van getuigen en de officiële akte. Die ontbreken echter niet bij het
geregistreerd partnerschap, zodat het antwoord van de staatssecretaris toch
tamelijk als een slag in de lucht mag worden gekwalificeerd. In de nadere
memorie van antwoord wordt dan ook erkend, dat er op dit punt geen verschil
is met het geregistreerd partnerschap. Toegevoegd wordt wel, dat door de nieuwheid
van het geregistreerd partnerschap de vaste rituelen vaak nog niet de lading
hebben die zij bij een huwelijkssluiting hebben. Door voor dit laatste de
nieuwheid van het partnerschap als oorzaak te noemen, wordt aangegeven dat
een en ander slechts een kwestie van tijd is. Kan de staatssecretaris dit
bevestigen?In de nadere memorie wordt toegevoegd, dat het voor sommigen ook niet
de bedoeling is dat de rituelen rondom het aangaan van een geregistreerd partnerschap
een soortgelijke lading krijgen als die rondom het huwelijk. Voorzitter! Nog
los van het feit dat mensen deze rituelen, die overigens uitdrukking zijn
van diepere waarden, verschillend beleven, kan niet worden volgehouden dat
uitsluitend gevoelens en emotionele belevingen, welke dan ook, duiden op de
noodzaak of de wenselijkheid van nieuwe wetgeving. Dit geldt temeer daar,
zoals de staatssecretaris terecht heeft gesteld, de rechtsgevolgen van het
huwelijk en het geregistreerd partnerschap, afgezien van het afstammingsrecht,
met elkaar overeenkomen. Ik vraag de staatssecretaris derhalve om een tot
nu toe ontbrekende fundamentele beschouwing op dit punt. Enerzijds omdat dit
meer algemeen de fundamenten van de taak van de overheid als wetgever en van
wetgevingsbeleid raakt, anderzijds omdat het voorliggende wetsvoorstel een
wereldprimeur is en wezenlijk van aard. Kan de staatssecretaris die fundamentele
beschouwing geven?Naast en afwisselend met de symboliek is gelijkberechtiging genoemd als
rechtsgrond voor het wetsvoorstel. De staatssecretaris erkent dat noch artikel
1 van de Grondwet noch verdragsverplichtingen noch de jurisprudentie van de
Hoge Raad nopen tot het indienen onderhavige wetsvoorstel. Dat betekent dat
geen sprake is van gelijkberechtiging als rechtsgrond voor het wetsvoorstel.
En inderdaad wordt door de staatssecretaris erkend, dat geen sprake is van
gelijke gevallen omdat bij paren van gelijk geslacht, in tegenstelling tot
paren van verschillend geslacht, de mogelijkheid ontbreekt om samen kinderen
te krijgen. Daarom wordt – althans, zo zie ik dat en zie ik dat niet
juist, dan hoor ik dat wel van de staatssecretaris – het huwelijk ontkoppeld
van de voortplantingsmogelijkheid als zijnde niet langer normatief, opdat
sprake is van gelijke gevallen.De "knip" die de staatssecretaris daarmee maakt, is uitsluitend in zijn
redenering te vinden. Zij vindt geen consequente vertaling in de wet. De staatssecretaris
reduceert het huwelijk namelijk wel in zijn redenering, maar niet in de wet
tot een welhaast zakelijk contract tussen twee personen. Het huwelijk als
rechtsinstituut, met behoud van de normatieve grondslag van alle afstammingsrechtelijke
gevolgen, laat hij voortbestaan. Daarom ook, vermoed ik, wordt het huwelijksbegrip
in de Grondwet niet opengesteld voor personen van gelijk geslacht. De erfelijkheid
van het koningschap heeft immers, zo stelt de staatssecretaris, alles te maken
met het kunnen krijgen van kinderen, hetgeen alleen een man-vrouwverbintenis
is gegeven. Kan de staatssecretaris ingaan op dit hinken op twee gedachten?
Kan ten aanzien van het koninklijk huwelijk trouwens worden bevestigd, dat
afstand gedaan moet worden van het koningschap als een regerend koning wil
huwen met iemand van hetzelfde geslacht? Kan de staatssecretaris dit nader
toelichten vanuit zijn gelijkberechtigingsidee?Nu ons land het eerste en vooralsnog enige land ter wereld is dat het
burgerlijk huwelijk openstelt voor paren van gelijk geslacht, zijn internationaal-rechtelijke
consequenties van belang. Op de vraag hoe het huwelijksbegrip in het Haags
huwelijksverdrag moet worden bezien, wil de staatssecretaris volgens de memorie
van antwoord nog geen antwoord geven omdat hij het advies van de staatscommissie
voor het internationaal privaatrecht wil afwachten. In die memorie van antwoord
(pagina's 11 en 12) wordt niet uitgesloten dat het huwelijksbegrip in het
verdrag mede betrekking kan hebben op een huwelijk tussen personen van gelijk
geslacht. Aanvankelijk echter werd zonder twijfel verkondigd dat het huwelijksbegrip
in het verdrag ziet op verbintenissen tussen personen van verschillend geslacht.
Kan de staatssecretaris uitleggen waar deze verschuiving op stoelt? Volgens
de staatssecretaris is er hoe dan ook niets aan de hand, want óf het
verdrag is van toepassing op het homohuwelijk óf niet. In dat laatste
geval moet het Nederlandse internationale privaatrecht de lacune opvullen.
Van strijd en zelfs van spanning met het verdrag is geen sprake, aldus de
memorie van antwoord op pagina 12. Op pagina 17 van die zelfde memorie staat
echter weer: "Waar het naar mijn mening om gaat, is of een wijziging in het
interne Nederlandse recht tot stand kan komen zonder dat tegelijkertijd de
implicaties daarvan voor het internationaal privaatrecht, met inbegrip van
de eventuele opzegging van verdragen, worden geregeld. Ik meen dat op die
vraag geen eenduidig antwoord kan worden gegeven." Kennelijk kan er nu wel
weer sprake zijn van opzegging van verdragen. Kan de staatssecretaris helderheid
bieden?Het blijft onbegrijpelijk waarom het advies van de staatscommissie, dat
over een paar maanden verschijnt, niet kon worden afgewacht. Kan de staatssecretaris
dat toelichten en in ieder geval bevestigen dat daarmee op zijn minst de vereiste
zorgvuldigheid en gedegenheid gediend zouden zijn? Voorts wordt dermate laconiek
gereageerd op de moeilijkheden waar wij andere landen in brengen, dat de grens
met arrogantie in zicht komt. Daar doet niet aan af dat het mij enige moeite
kost dit uit te spreken tegenover de persoon van deze staatssecretaris. Telkenmale
wordt met ontkenning van de eigen verantwoordelijkheid voor de te verwachten
problematiek herhaald, dat het aan andere landen is om met eigen IPR-regels
en rechtspraak te bezien hoe men voor een oplossing zorgt. Laat
mij vooropstellen dat de CDA-fractie in het algemeen gesproken een Nederlandse
"Alleingang" als zodanig niet op voorhand verwerpelijk vindt. Er kunnen goede,
principiële redenen zijn om een eigen koers te varen. Dat kan echter
nooit zonder op enigerlei wijze de positie waarin andere landen worden gedrongen,
vanuit wederkerigheid in respect uitdrukkelijk mee te wegen. Die indruk heb
ik in het geheel niet gekregen. Mijn vraag aan de staatssecretaris is dan
ook of hij die indruk kan weerleggen en of hij wel wezenlijk hecht aan de
waarde van een samenhangende internationale rechtsorde. Frappant en onthullend
is in dit opzicht zijn handelwijze met betrekking tot het wetsvoorstel inzake
adoptie. Daar beperkt hij de adoptie tot kinderen die in ons land verblijven,
omdat andere landen zich anders niet meer lenen voor het ter beschikking stellen
van adoptiefkinderen. De staatssecretaris hoeft mij niet te overtuigen van
het opportunisme in dezen. Maar kan hij mij ook overtuigen van de veronderstelde
wijsheid? Daar komt bij dat het tevens aan de verantwoordelijkheid is van
de wetgever om optimale duidelijkheid te verschaffen over de rechtspositie
van de betrokken personen zelf. Een gedegen exercitie op dat punt ná
het advies van de staatscommissie is uiteraard van een andere orde dan het
maken van een voorlichtingsfoldertje dat meer vraagtekens dan antwoorden zal
kunnen bevatten.Tevens gaat het, gegeven de eigen verantwoordelijkheid van de overheid
in dezen, niet aan om de problemen die gehuwde homo's in het buitenland zullen
ondervinden te bagatelliseren, bijvoorbeeld door verwijzing naar vergelijkbare
problemen bij geregistreerde paren. In rond Nederlands: nieuwe problemen zijn
geen bezwaar omdat vergelijkbare problemen al bestaan. Kan de staatssecretaris
op de voorgaande kritiekpunten reageren? Wat is overigens de uitkomst van
het overleg met het ministerie van Buitenlandse Zaken over juridische ondersteuning
door de Nederlandse regering als een homopaar in het buitenland erkenning
van zijn huwelijk nastreeft?Met betrekking tot de relatie tussen het kerkelijk huwelijk en het burgerlijk
huwelijk heeft de staatssecretaris in de memorie van antwoord geantwoord,
dat hij haken en ogen ziet aan het voorstel om na de aangifte bij de burgerlijke
stand paren de vrijheid te bieden te kiezen voor het trouwen voor de wet vooraleer
voor de kerk te trouwen, te trouwen voor de kerk vooraleer voor de wet te
trouwen of uitsluitend een burgerlijk dan wel een kerkelijk huwelijk te sluiten.In de eerste plaats viel het mij op dat niet werd ontkend dat de huidige
verplichting een burgerlijk huwelijk te sluiten, voordat er tot een kerkelijk
huwelijk kan worden overgegaan, op gespannen voet staat of zelfs in strijd
is met de godsdienstvrijheid, zoals die is vormgegeven in het Europees Verdrag
voor de rechten van de mens. Kan de staatssecretaris bevestigen dat er op
zijn minst van een spanningsveld, zo niet van strijdigheid met dit Verdrag
sprake is, zoals overigens het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA al
in 1986 constateerde?In de tweede plaats verbaas ik mij over de kanttekeningen van de staatssecretaris.
Hij concentreert zich op de vraag wat de betekenis is van een kerkelijk huwelijk
dat niet wordt gevolgd door een burgerlijk huwelijk. Welnu, het zal duidelijk
zijn dat het niet de bedoeling is daaraan rechtsgevolgen in burgerrechtelijke
zin te koppelen. Het antwoord op zijn vraag of die indruk mogelijk toch niet
wordt gewekt bij autochtonen, maar in het bijzonder bij allochtonen, ligt
in het geven van goede voorlichting. Juist het doen van aangifte is daarvoor
een uitstekende gelegenheid.De vrees van de staatssecretaris doet overigens uiterst merkwaardig aan.
De rechtsgevolgen in burgerrechtelijke zin die ontbreken als men uitsluitend
een kerkelijk huwelijk heeft gesloten, kunnen desgewenst alsnog worden verkregen
door een burgerlijk huwelijk te sluiten. Met andere woorden, er is geen probleem
als voorlichting niet het gewenste effect zou hebben gehad. Dat is echter
van een andere orde als het gaat om de internationaal privaatrechtelijke gevolgen
van de openstelling van het huwelijk. Daarbij kunnen immers ongewenste rechtsgevolgen
intreden die of niet kunnen worden teruggedraaid of moeilijk te mitigeren
zijn. Helemaal bevreemdend is het argument van de staatssecretaris dat overheidsinstanties
het kerkelijk huwelijk als bewijs kunnen aanmerken voor het samenleven "als
waren zij gehuwd". Als de wetgever dat onwenselijk vindt, dan moet het toch
niet zo moeilijk zijn dit kenbaar te maken, temeer daar het om overheidsinstanties
gaat? Graag een reactie van de staatssecretaris.De staatssecretaris heeft in de memorie van antwoord laten weten dat de
Vereniging van Nederlandse gemeenten en de Nederlandse vereniging voor burgerzaken
zich met hem kunnen vinden in praktische oplossingen ten aanzien van ambtenaren
van de burgerlijke stand die in het algemeen vanwege godsdienstige overtuigingen
ernstige gewetensbezwaren hebben tegen het sluiten van een huwelijk van twee
personen van hetzelfde geslacht. Mijn fractie is daarover verheugd. Tegelijkertijd
heb ik echter moeten constateren dat er nadien vanuit verschillende gemeenten
andere geluiden zijn vernomen. Zo zou men ambtenaren toch willen schorsen
of mogelijk zelfs ontslaan als deze vanwege ernstige gewetensbezwaren geen
huwelijk willen voltrekken tussen personen van gelijk geslacht. Ook heb ik
vernomen dat de gedachte leeft de weg van de praktische oplossingen niet meer
te willen inslaan voor nieuw te benoemen ambtenaren.Zoals de wetgever wel vaker heeft voorzien in een aparte positie voor
gewetensbezwaarden – ik denk bijvoorbeeld aan de wet Zwangerschapsafbreking –
rijst de vraag of er niet kan worden voorzien in een wettelijke grondslag,
op basis waarvan gewetensbezwaarde ambtenaren van de burgerlijke stand niet
gedwongen kunnen worden tegen hun diepste religieuze overtuiging in te handelen.
Kan de staatssecretaris hier nader op ingaan? Het feit dat de openstelling
van het huwelijk, als het wetsvoorstel kracht van wet krijgt, een democratisch
genomen besluit is, is onvoldoende argument om zulke situaties niet tegen
te willen gaan. Ik ontken niet dat de democratie inhoudt dat de meerderheid
beslist en dat iedereen zich op grond daarvan aan wetten moet houden. Democratie
behoort echter niet alleen als een kwantitatief begrip te worden beschouwd.
Kwalitatief is van een waarachtige democratie pas sprake als die meerderheid
wezenlijke rechten van minderheden erkent en respecteert. Is de staatssecretaris
eenzelfde mening toegedaan? Daarnaast wijs ik op een wet die tot nu toe bij de discussie heeft ontbroken.
Merkwaardigerwijs, omdat die juist over gelijkberechtiging gaat. Artikel 1
van onze Grondwet is wat betreft de horizontale verhoudingen uitgewerkt in
de Algemene wet gelijke behandeling. Krachtens die wet is onder andere onderscheid
op grond van godsdienstige overtuiging verboden. Gedragingen die rechtstreeks
voortvloeien uit een godsdienstige overtuiging, zoals het niet kunnen of willen
voltrekken van een huwelijk tussen personen van gelijk geslacht, vallen onder
de bescherming van die wet. De gemeente als werkgever mag bij het personeelsbeleid
krachtens artikel 5 van de Algemene wet gelijke behandeling geen onderscheid
maken op grond van godsdienstige overtuiging. Als personen niet worden benoemd,
dan wel geschorst of ontslagen, vanwege hun godsdienstige overtuiging, omdat
die met zich brengt dat zij geen homohuwelijk voltrekken, is er sprake van
indirect onderscheid op grond van godsdienst. Dat is krachtens de AWGB verboden,
tenzij sprake is van een objectieve rechtvaardiging. Volgens de wetsgeschiedenis
en de jurisprudentie terzake is van een objectieve rechtvaardiging geen sprake
als er een alternatief is voor het handelen van de werkgever, de gemeente.
De opvatting van de staatssecretaris over het vinden van praktische oplossingen
past juridisch dan ook uitstekend in het rechtvaardigen van indirect onderscheid.
Slechts indien er geen alternatief zou zijn, wat door de gemeente aannemelijk
gemaakt moet worden, mag deze de betrokken sollicitant of ambtenaar afwijzen,
schorsen of ontslaan zonder in strijd te handelen met de AWGB. Echter, het
op voorhand benadelen van personen die op grond van hun godsdienstige overtuiging
geen homohuwelijk willen voltrekken, is in strijd met de AWGB. Onderschrijft
de staatssecretaris dit? Kan hij van deze werking van de AWGB melding maken
aan de VNG en de NVvB en bevorderen dat deze wordt opgenomen in het informatiemateriaal
dat in samenwerking met de NVvB wordt gemaakt voor de ambtenaren van de burgerlijke
stand?Volledigheidshalve voeg ik hier nog het volgende aan toe. De AWGB kent
terecht ook de discriminatiegrond homoseksuele gerichtheid. Het antwoord op
de vraag of een ambtenaar van de burgerlijke stand onderscheid maakt op grond
van homoseksuele gerichtheid zoals bedoeld in de AWGB ten opzichte van een
trouwlustig homopaar, is ontkennend. Het maken van onderscheid bij het handelen
van de ambtenaar zou op grond van artikel 7 van de AWGB verboden zijn, ware
het niet dat in de wetsgeschiedenis uitdrukkelijk is bepaald – en de
jurisprudentie terzake bevestigt dat – dat eenzijdige overheidshandelingen,
handelingen met een publiekrechtelijk karakter, niet onder het bereik van
de AWGB vallen. Het voltrekken van een burgerlijk huwelijk behoort tot deze
categorie. Ik vraag de staatssecretaris dit te bevestigen.Voorzitter! Ik ga over op het tweede wetsvoorstel. De Raad van State stelt
dat opheffing van de verschillen tussen gezamenlijk gezag en adoptie niet
zozeer betrekking heeft op de juridische bescherming van de positie van het
kind, maar veeleer van emotionele aard is. Omdat mijn fractie bij het adoptiewetsvoorstel
het belang en het recht van het kind centraal wil stellen in plaats van het
belang en het recht van ouders of verzorgers, vraag ik de staatssecretaris
het verschil tussen gezamenlijk gezag en adoptie vanuit de positie van het
kind te beargumenteren en daarbij in aanmerking te nemen dat reeds een wetsvoorstel
is ingediend om aan gezamenlijk gezag erfrechtelijke gevolgen te verbinden.Voorzitter! Ik heb in het begin van mijn betoog aangegeven dat mijn fractie
ervan uitgaat dat kinderen zowel in hetero- als in homorelaties de zorg, warmte
en geborgenheid kunnen ontvangen die zij behoeven. Tegelijkertijd geldt, zowel
voor heteroparen als voor homoparen, dat bij adoptie sprake is van een biologische
vader en/of moeder als ouder op afstand. Daarbij is een wezenlijk verschil
tussen situaties van een "stiefouderadoptie" na bijvoorbeeld een echtscheiding
of overlijden enerzijds en situaties waarin via een draagmoeder of donor een
kind wordt verkregen anderzijds. In het eerste geval is sprake van lotgevallen
in het leven en menselijkerwijze gesproken overmacht bij de betrokkenen. Bij
draagmoederschappen en donorschappen echter gaat het om het vervullen van
een kinderwens die op zichzelf volstrekt legitiem is – ik zeg dit met
nadruk – maar die tendeert naar het hebben van een aanspraak op een
kind. Ik attendeer erop dat het zowel in situaties na echtscheiding of overlijden
als in situaties met draagmoederschappen en donorouders kan gaan om homo-
of heteroparen. Nu de staatssecretaris het rechtsinstituut adoptie wezenlijk
wil veranderen, wil de CDA-fractie hem kritisch bevragen op de onderliggende
gedachtegang die naar onze indruk meer uitgaat van de rechten en belangen
van de ouders dan van het recht van het kind.In de eerste plaats wil ik vragen waarom het voorliggende wetsvoorstel
niet gekoppeld is aan het bij de Tweede Kamer in behandeling zijnde wetsvoorstel
inzake de anonimiteit van de donor. De staatssecretaris heeft gesteld niet
te weten of er onderzoeken zijn van donorkinderen die op zoek gaan naar hun
biologische ouder om dat stuk uit hun levenspuzzel te kunnen leggen. Ik kan
de staatssecretaris verzekeren dat die kinderen er zijn. De identiteit van
een mens is een wezenlijk bestanddeel van diens waardigheid. Erkenning daarvan
geeft aanspraak op het kunnen kennen van de biologische ouders, als recht
van het kind en tevens als mensenrecht. Echter, het voorliggende wetsvoorstel
gaat niet uit van opheffing van de anonimiteit van de donor. Kan de staatssecretaris
hierop reageren?In de tweede plaats kent het wetsvoorstel de voorwaarde van family life
bij het oproepen van belanghebbenden in de adoptieprocedure. Biologische ouders
die geen family life hebben, hoeven niet te worden opgeroepen. Indringende
vragen van mijn fractie over family life als beperkende voorwaarde leverden
als antwoord slechts op dat de staatssecretaris niet ziet waarom spermadonoren,
verkrachters en personen waarbij sprake was van een vluchtige relatie, als
belanghebbende moeten worden aangemerkt.Is de staatssecretaris het met mij eens dat de genoemde categorieën
tot de uitzonderingssituaties behoren, aangezien het in de regel gaat om de
zogenaamde stiefouderadopties, waarbij de biologische ouder om welke reden
dan ook geen family life met het kind heeft? Is hij het met mij eens dat uitgegaan
moet worden van normatieve wetgeving, dat daarbij het recht van het kind leidraad
is en dat in dat verband ook de biologische ouder betrokken
dient te worden bij de adoptieprocedure?Het beginsel "mater semper certa est" wil ik met de staatssecretaris handhaven,
maar acht hij het gerechtvaardigd dat de biologische moeder die op geen enkele
wijze contact heeft met het kind, wel als juridische moeder wordt betrokken
bij de adoptieprocedure, maar de biologische vader die evenmin contact heeft
onderhouden met het kind, niet? Over gelijke behandeling gesproken_Mijn derde kritische vraag over de onderliggende gedachtegang bij het
adoptievoorstel betreft het fundament van adoptie, namelijk het permanent
doorsnijden van de banden van het kind met zijn biologische ouders. De voornaamste
reden om adoptie in 1956 bij wet mogelijk te maken was, zoals de staatssecretaris
terecht stelt, opheffing van de onzekerheid van pleegouders dat het pleegkind
na jaren nog teruggevorderd kon worden.Mij lijkt dat er zowel maatschappelijk als politiek consensus is over
de onwenselijkheid van wat destijds "terugvordering" werd genoemd. In de periode
rond het jaar 2000 worden wij geconfronteerd met een andere maatschappelijke
realiteit, namelijk zoektochten van adoptiefkinderen en donorkinderen naar
een voor hen wezenlijk stuk in de legpuzzel van hun leven. Zouden wij, gegeven
deze realiteit, de permanente breuk met de biologische ouders bij adoptie
niet moeten heroverwegen vanuit de rechten van het kind? Het kind zou het
recht moeten hebben om de biologische ouder te kunnen kennen en als meerderjarige
banden aan te gaan met de bloedeigen ouder die desgewenst familierechtelijk,
bijvoorbeeld erfrechtelijk, worden erkend zonder dat er een derde juridische
ouder wordt gecreëerd. Heeft de realiteit van de zoektocht van te veel
kinderen een rol van enige betekenis gespeeld bij de fundamentele herziening
van de adoptie? Wil de staatssecretaris de discussie over een dergelijke gedachtegang
bevorderen, hoezeer deze ook nog uitwerking behoeft? Met belangstelling wachten
wij de reactie van de staatssecretaris af.Mevrouw Le Poole (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het huwelijk is een eeuwenoud en wijdverbreid
instituut. Het heeft in verschillende culturen en in verschillende periodes
een heel verschillende inhoud, of een verschillende inhoud gehad. Dat geldt
ook binnen onze eigen Nederlandse cultuur. Het meest sprekende voorbeeld is
wellicht de verandering die het gevolg is van de emancipatie van de vrouw.
Als deze wet wordt aangenomen, betekent dit een nieuwe verschuiving in de
betekenis van het woord "huwelijk". Deze is radicaal, omdat noch elders, noch
eerder een partnerschap van twee personen van gelijk geslacht als een huwelijk
wordt of werd beschouwd. Of zij veel ingrijpender is dan eerdere veranderingen
vragen wij ons af.Tegen de wet zijn een aantal bezwaren naar voren gebracht, waar ik namens
de fractie van de Partij van de Arbeid op in wil gaan. De belangrijkste bezwaren
zijn alle in wezen verwoord in het advies van de Raad van State.In de eerste plaats heeft een groep in deze samenleving diepgaande bezwaren
van religieuze aard tegen deze wet. Het huwelijk wordt door hen gezien als
een door God gegeven instituut en openstelling van het huwelijk als een ontheiliging.
Dat dit voor sommige mensen erg zwaar weegt, begrijp ik onder andere uit de
stroom brieven die ons heeft bereikt. Maar wij zijn het met deze bezwaren
niet eens.De regeling van het huwelijk in het Burgerlijk Wetboek betreft het "huwelijk
in zijn burgerlijke betrekkingen". Een dergelijk huwelijk wordt aangegaan
door mensen met veel verschillende overtuigingen van al dan niet godsdienstige
aard. De staat bemoeit zich slechts met de rechtsbetrekkingen die voortvloeien
uit dat huwelijk. De godsdienstige en emotionele betekenis die verschillende
mensen aan hun relatie geven, gaat de staat niet aan. "Huwelijk" is volgens
ons, voorzover het de staatsbemoeienis betreft, geen godsdienstig, maar een
burgerrechtelijk begrip. Wie het huwelijk godsdienstig wil invullen, staat
het vrij dat te doen, ook als anderen daaraan een heel andere invulling geven.Verder wordt bij wijze van bezwaar gezegd dat het geregistreerd partnerschap
nog maar niet is ingevoerd. Het moet nog geëvalueerd worden. De commissie-Kortmann
die de regering geadviseerd heeft over voor- en nadelen van openstelling van
het huwelijk voor twee personen van gelijk geslacht vond dat het geregistreerd
partnerschap niet nodig was naast de openstelling van het huwelijk voor personen
van gelijk geslacht. Wij delen deze bezwaren tot op zekere hoogte. De veranderingen
gaan wel erg snel. Je kunt je afvragen of de verschillende rechtsvormen naast
elkaar nodig en wenselijk zijn.Uit de beperkte evaluatie van het geregistreerd partnerschap die tot nu
toe heeft plaatsgehad, blijkt dat het door zowel mensen van gelijk als van
verschillend geslacht wordt gebruikt. Daaruit blijkt dan toch enigszins een
gevoelde behoefte. Alles bij elkaar zien wij, nu de Tweede Kamer de keuze
heeft gemaakt om niet te wachten op de evaluatie van het geregistreerd partnerschap
geen reden om tegen deze wet te zijn, ook al zouden wij zelf misschien een
andere keuze hebben gemaakt. Wel vinden wij het van belang dat er ruimschoots
aan voorlichting wordt gedaan over de verschillen tussen de duurzame relatievormen
die de wet mogelijk maakt. Ik zou mij kunnen voorstellen dat het voor veel
burgers niet zo eenvoudig is, te beslissen hoe zij hun relatie willen regelen.
Uit de beantwoording van onze schriftelijke vragen op dit punt begrijpen wij
dat dit aspect aandacht zal krijgen.Ik kom toe aan de internationale aspecten. Het huwelijk tussen partners
van gelijk geslacht zal waarschijnlijk in de meeste, zo niet alle andere landen
niet worden erkend. Dat betekent dat mensen die zo'n relatie aangaan in het
buitenland met praktische en juridische problemen te maken kunnen krijgen.
Door de Raad van State is bepleit, dat alvorens het wetsvoorstel werd ingediend,
het advies van de staatscommissie IPR moest worden afgewacht. Vanuit het gezichtspunt
van mensen die menen dat de nood niet zo nijpend is, was daar wel iets voor
te zeggen. Aan de andere kant heeft de staatscommissie al geadviseerd over
de gevolgen van het geregistreerd partnerschap. Ten aanzien van het huwelijk
zal het allemaal niet zo anders liggen, alleen lijkt mij de kans op erkenning
nog kleiner. Dat kan iedereen nu al voorspellen. Wachten op het advies heeft
dus ook niet zo veel meer waarde. Het komt er wederom op neer
dat mensen die een dergelijke relatie aangaan, goede voorlichting moeten krijgen
en zelf goed moeten weten wat hun relatie in het buitenland waard is. Dat
kan echter nauwelijks een argument zijn tegen het wetsvoorstel. Immers, zo
ligt de situatie voor partners van gelijk geslacht nu ook al. Bij aanvaarding
van het wetsvoorstel zullen zij in elk geval in Nederland er een stapje op
vooruit gaan en internationaal gezien er niet minder van worden.Ook wil ik enige aandacht besteden aan wat de Nederlandse regering in
internationaal verband zou moeten doen om Nederlandse ideeën over het
huwelijk van personen van gelijk geslacht ingang te doen vinden. Ik kan mij
geheel aansluiten bij de ideeën die de regering heeft ontvouwd over deze
vragen.In veel landen bestaan radicaal andere ideeën over dit onderwerp.
Voorzover ik daaraan nog mocht twijfelen, werden mijn ogen geopend toen ik
vorig jaar een conferentie van de Interparlementaire Unie bijwoonde. Daar
werd een resolutie ter stemming aangeboden die staten aanspoorde, om discriminatie
op grond van seksuele oriëntatie tegen te gaan en al hun burgers gelijk
te behandelen. Dat ligt nogal voor de hand, zo zou je denken. Maar de resolutie
werd met een overweldigende meerderheid verworpen door parlementariërs
uit de hele wereld. Ook veel Europese landen stemden tegen. Er is nog veel
missiewerk te doen, voordat de rest van de wereld zich bij onze ideeën
op dit punt aansluit. Dit moet uiteraard niet worden opgevat als een aansporing
verder niets te doen, maar wel om met beleid op te treden.Voorzitter! Nadat dit wetsvoorstel in de Tweede Kamer is aangenomen, is
tijdens het debat over de begroting voor het ministerie van Justitie de discussie
over de verhouding tussen burgerlijk en kerkelijk huwelijk voortgezet. Het
ging daarbij met name om artikel 68 BW dat godsdienstige plechtigheden verbiedt
voordat het burgerlijk huwelijk is voltrokken en artikel 449 Wetboek van Strafrecht
dat de godsdienstbeoefenaar die dit verbod overtreedt met straf bedreigt.
In antwoord op een vraag van de CDA-fractie in deze Kamer refereert de staatssecretaris
ook aan een toezegging zijnerzijds allerlei aspecten van dit vraagstuk te
betrekken in een notitie. Wij zouden de staatssecretaris in overweging willen
geven, nog een andere mogelijkheid in deze notitie te betrekken. Doordenkend
langs de lijnen die mevrouw Halsema in de Tweede Kamer uiteen heeft gezet,
zou men ook kunnen besluiten, het huwelijk geheel uit het Burgerlijk Wetboek
te verwijderen. Burgers kunnen worden vrijgelaten hun duurzame emotionele
verhoudingen in kerkelijke of andere rituelen te laten voltrekken. De staat
houdt zich hier verder geheel buiten. Hij biedt slechts de mogelijkheid om
de verhouding te registreren, zodat deze civiel effect kan hebben. Hij biedt
niet langer de mogelijkheid om een plechtigheid te doen voltrekken. Wat vindt
de staatssecretaris ervan om deze suggestie mee te nemen? Het voordeel van
een dergelijke oplossing zou zijn, dat de kennelijk toch nogal beladen term "huwelijk"
door iedereen naar eigen overtuiging kan worden ingevuld, zonder dat de staat
zich achter een bepaalde invulling opstelt. Naar aanleiding van wat, naar
ik meen bij de behandeling van de begroting van Justitie, in de Tweede Kamer
is gezegd, merken wij vooruitlopend op de notitie reeds nu op, dat wij in
elk geval het argument, dat in het bijzonder allochtonen het niet goed zouden
begrijpen, ons niet sterk voorkomt. Dat kan waarlijk minstens evengoed en
even gemakkelijk worden uitgelegd als allerlei andere min of meer afwijkende
Nederlandse gewoonten.Nu een paar woorden over het andere wetsvoorstel, dat betreffende adoptie
door personen van hetzelfde geslacht. Als een huwelijk tussen twee mensen
van gelijk geslacht mogelijk wordt, ligt het voor de hand, dat ook de verhouding
met kinderen die binnen die relatie worden geboren of die door de twee partners
samen worden opgevoed, moet worden geregeld. Er zijn verschillende mogelijkheden
om dit te doen. Het kabinet sluit zich aan bij de keuze van de commissie-Kortmann.
Wij zien geen overtuigende argumenten tegen deze keuze.Het wetsvoorstel zou niet moeten worden aanvaard, als er duidelijke aanwijzingen
waren, dat de belangen van kinderen geschaad worden door dergelijke wetgeving,
maar wij geloven niet dat dit het geval is. Als ik heel eerlijk ben, moet
ik zeggen, dat ik als de ideale opvoedingssituatie zie de situatie waarin
een vader en een moeder samen hun kinderen met toewijding en in harmonie opvoeden
en verzorgen. Helaas is een dergelijke opvoedingssituatie mogelijk meer uitzondering
dan regel. Er zijn in Nederland veel kinderen die worden grootgebracht door
twee ouders van gelijk geslacht. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat
die opvoedingssituatie ongunstiger is dan die in gezinnen waarin de ouders
van verschillend geslacht zijn. Bovendien zijn de voorwaarden die worden gesteld
bij adoptie nog een extra waarborg, omdat immers de rechter een adoptieverzoek
slechts kan toewijzen als adoptie in het kennelijk belang van het kind is.
In zekere zin zijn de belangen van kinderen hier dus beter gewaarborgd dan
in het geval van heteroseksuele ouders die in het huwelijk mogen treden en
zich mogen voortplanten, zonder dat iemand zich afvraagt of de belangen van
toekomstige kinderen bij deze ouders wel gewaarborgd zijn. Eerlijkheidshalve
moeten wij hieraan toevoegen, dat de rechter vaak ook weer niet zoveel speelruimte
zal hebben bij de beantwoording van de vraag of de adoptie in het kennelijk
belang van het kind is, omdat hij of zij geconfronteerd wordt met een bestaande
situatie, die niet verbeterd wordt door afwijzing van het adoptieverzoek.
Het lijkt ons in elk geval duidelijk in het belang van alle betrokkenen, maar
zeker in dat van de kinderen, dat een juridische vorm aan de ouder-kindrelatie
kan worden gegeven die vergelijkbaar is met die tussen ouders van verschillend
geslacht en hun kinderen. Het gezamenlijk gezag voldoet hieraan niet. Het
onderhavige wetsvoorstel voorziet hierin op een wijze die ons inziens aanvaardbaar
is.Wat de internationale onzekerheden betreft, geldt hier hetzelfde als wij
al eerder hebben besproken ten aanzien van de openstelling van het huwelijk.
Het lijkt ons verstandig, dat vooralsnog deze vorm van adoptie niet beschikbaar
is in internationale adoptiezaken, hoe weinig principieel dit ook moge zijn.
Overigens lijkt het ons toe, dat ook hier de regering niet moet stilzitten
en moet proberen na te gaan of sommige buitenlanden voor hun kinderen in nood
niet liever een plek bij twee toegewijde ouders van gelijk geslacht zouden
hebben, dan een plek op straat of in een tehuis, om maar eens twee veel voorkomende ongelukkige plekken te noemen. Ziet de regering hier
enig perspectief? Wij zijn het dus in elk geval niet eens met de bezwaren
van de Raad van State tegen dit wetsvoorstel die hebben geleid tot een negatief
advies.Voorzitter! Ik kom tot een afronding. De Partij van de Arbeid-fractie
stemt in met de wetsvoorstellen die wij vandaag behandelen. De openstelling
van het huwelijk voor mensen van gelijk geslacht is, nu ook het geregistreerd
partnerschap al voor hen openstaat, vooral van symbolisch belang. Als men
bedenkt hoe lang de mensen voor wie dit huwelijk bestemd is het slachtoffer
zijn geweest van ongelijke behandeling, onderdrukking en vervolging op grond
van hun seksuele oriëntatie, al dan niet onder auspiciën van een
of andere kerk, is het goed mogelijk begrip op te brengen voor de grote waarde
die wordt gehecht aan een spoedige aanvaarding van het voorliggende wetsvoorstel.De heer Kohnstamm (D66):Voorzitter! Als de voortekenen niet bedriegen, wordt dit een soort zwanenzang
van de huidige staatssecretaris, gegeven het feit dat het kabinet, althans
bij mijn weten, vrijdag heeft besloten om hem voor te dragen voor de functie
van burgemeester van de gemeente Amsterdam. Ik feliciteer hem daarmee van
harte. Het moet mij wel van het hart dat ik mij enigszins in een tweestrijd
bevind. Als amateur-politicus ben ik het namelijk eens met de heer Dijkstal
dat het ontzettend jammer is dat staatssecretaris Cohen uit Den Haag verdwijnt.
Anders dan de heer Dijkstal ben ik echter wel Amsterdammer en daarom zeer
enthousiast dat hij naar Amsterdam komt.Voorzitter! Ter geruststelling van de staatssecretaris kan ik nu al tegen
hem zeggen dat mijn fractie voor de voorliggende wetsvoorstellen zal stemmen.
Zoals bekend heeft D66 bij het opstellen van het regeerakkoord krachtig gepleit
voor het opnemen van dit punt in dat regeerakkoord. Een en ander heeft geleid
tot deze wetsvoorstellen. Mijn fractie is verder in haar overtuiging bevestigd
door de redeneringen die zijn gegeven in de stukken die horen bij deze wetsvoorstellen.
Ik voel mij dan ook ontslagen van de plicht om de achterliggende redenering
bij deze wetsvoorstellen de revue te laten passeren en ons standpunt over
dit wetsvoorstel te motiveren.De zes vragen en opmerkingen die ik namens mijn fractie naar voren zal
brengen, hebben voor een deel te maken met de discussie die is gevoerd over
deze wetsvoorstellen en vloeien voor een ander deel uit de wetsvoorstellen
zelf voort.Voorzitter! Welhaast en passant wordt in deze wetsvoorstellen de mogelijkheid
van een rechterloze echtscheiding geïntroduceerd. Het wordt in de voorstellen
immers mogelijk gemaakt om een acte van omzetting te verkrijgen die het huwelijk
omzet in een geregistreerd partnerschap. Krachtens eerdere wetgeving is een
geregistreerd partnerschap buitenrechterlijk te beëindigen.Ondertussen is er door sommigen in het parlement op aangedrongen om verdere
stappen te ondernemen om de rechterloze echtscheiding tot de mogelijkheden
te doen behoren. Ik denk dan aan de pleidooien van een van mijn voorgangers
en lid van D66, oud-collega Hoefnagels.De staatssecretaris heeft hierop heel voorzichtig gereageerd. Aan de ene
kant staat hij voorzichtige experimenten toe, maar aan de andere kant maakt
hij het feitelijk wel mogelijk om ook nu al zonder rechterlijke interventie
een huwelijk om te zetten in een geregistreerd partnerschap, zodat dat partnerschap
met inschakeling van een advocaat of een notaris kan worden ontbonden. Kan
de staatssecretaris zijn licht hierover eens laten schijnen? Deze tegenstelling
is immers ietwat curieus. Een andere vraag die in het verlengde hiervan ligt,
is of het Nederlands rechtsstelsel overigens de verplichte inschakeling kent
van een advocaat of een notaris om iets bij de ambtenaar van de burgerlijke
stand te bewerkstelligen. Moet hier niet nog een volgende stap worden gezet?De staatssecretaris heeft in zijn brief van 14 november gekozen voor een
pragmatische oplossing voor gewetensbezwaarde ambtenaren van de burgerlijke
stand. Het is pikant om in dit verband te herinneren aan de rabiate uitlatingen
van de Amsterdamse wethouder Dales. Ik kan de staatssecretaris, gezien artikel
68, niet vragen hoe hij hiermee na 15 januari om zal gaan, maar ik ben wel
nieuwsgierig.De gekozen pragmatische oplossing is curieus. De redenering van de staatssecretaris
is namelijk niet geheel correct. De Grondwet dwingt immers niet tot openstelling
van het huwelijk, maar het gelijkheidsbeginsel weegt wel heel zwaar bij de
motivering die aan dit wetsvoorstel ten grondslag ligt. Gewetensbezwaarden
handelen dus kennelijk niet in strijd met de Grondwet, maar wel met het gelijkheidsbeginsel
dat in dit dossier zo'n belangrijke rol speelt. Ik verzet mij in het geheel
niet tegen die pragmatische oplossing, maar het is wel een vorm van gedogen.
Alles overziend zou ik er toch voor willen pleiten dat een en ander zeer beperkt
wordt gehouden.Voorzitter! In Nederland is er na aanvaarding van deze wet een grote mate
van keuzevrijheid om relaties naar vorm en inhoud zelf in te vullen. Ongedocumenteerd
samenwonen, gedocumenteerd samenwonen met een samenlevingscontract, geregistreerd
partnerschap, het huwelijk, met iemand van hetzelfde geslacht of iemand van
een ander geslacht: eenieder in Nederland heeft de keuze om daar eigen wegen
in te bewandelen, behalve degenen die wensen voor de kerk hun relatie te doen
bezegelen. Zij hebben geen keuze en zij zullen eerst voor de ambtenaar van
de burgerlijke stand moeten trouwen. Naar aanleiding van de discussie die
in de loop van het najaar is gestart – niet primair in de Kamers, maar
in een aantal artikelen – zijn er heel veel verschillende ideeën
over naar voren gebracht. Wat is nu de ratio achter deze weliswaar historisch
verklaarbare, maar toch enigszins achterhaalde binding tussen kerk en staat
op dit punt? Als ik alle artikelen de revue laat passeren, merk ik dat heel
direct betrokken kerken en mensen namens de kerken zeer verschillend oordelen
over dat punt, maar het eind van het liedje is toch eigenlijk steeds dat het
ook in het belang van de kerk wordt geacht dat er een eis is dat eerst het
burgerlijk huwelijk wordt gesloten. Maar als dat klopt, is dat de verantwoordelijkheid
van de kerk en niet primair een zaak die bij de staat hoort te liggen. Wat
is nu het belang van de overheid, van de wetgever, op dit punt bij handhaving
van de desbetreffende artikelen?Een vierde punt betreft de curieuze discussie, als ik zo vrij mag zijn
om dat te zeggen, in de schriftelijke voorbereiding van het
wetsontwerp tussen de fracties van het CDA en GroenLinks aan de ene kant en
de staatssecretaris aan de andere kant over koningschap en erfopvolging. De
staatssecretaris wringt zich, dunkt mij, in allerlei bochten, maar hij komt
er niet uit. Ik zie hem verbaasd kijken; ik zal trachten zijn redenering weer
te geven, ook al is daarmee het laatste woord over het koningschap uiteraard
nog niet gezegd en zeker niet over artikel 28 van de Grondwet. De redenering
van de staatssecretaris klopt mijns inziens niet. Deze luidt grosso modo dat,
omdat het koningschap erfelijk is en een koninklijk of prinselijk huwelijk
dus gericht moet zijn op het krijgen van kinderen, koninklijke of prinselijke
personen geen beroep kunnen doen op de Wet openstelling huwelijk. Uit dat
huwelijk kunnen immers geen voor erfopvolging relevante nazaten voortvloeien.
In dit cirkeltje kan de staatssecretaris nog lang blijven doordraaien, maar
hoe zit het in het geval van erfopvolging dan bijvoorbeeld met een kinderloos
gebleven huwelijk of met een bewust kinderloos gebleven vrijgezel? Zij mogen
vrolijk koning of koningin worden. Maar zij die als gevolg van hun seksuele
geaardheid geen kinderen willen of kunnen krijgen, maar hun relatie wel door
middel van een huwelijk vorm en inhoud willen geven, zijn daarmee "not fit"
voor het koningschap. Nog even en Amnesty International gaat zich op grond
van mensenrechtenverdragen tegen de monarchie verzetten! Laat de staatssecretaris
nog eens proberen om een serieuzere redenering te geven voor dit punt, want
overtuigend is zijn huidige redenering allerminst.Ten vijfde heb ik een meer technische vraag. Is voor omzetting van huwelijk
naar geregistreerd partnerschap en omgekeerd een tweede ondertrouw nodig?
Of is één ondertrouw wel genoeg?Mijn zesde en laatste opmerking gaat over het wetsvoorstel met betrekking
tot adoptie. Dit is een beetje in lijn met hetgeen mevrouw Le Poole daarover
heeft gezegd. De discussie in verband met dit wetsontwerp concentreert zich
heel erg op "het belang van het kind". In die discussie, die in en buiten
de Tweede Kamer wordt gevoerd, menen sommigen dat het belang van het kind
gediend is met ouders en opvoeders van verschillend geslacht. Ik wil daar
graag twee opmerkingen over maken. Ten eerste vind ik deze redenering betrekkelijk
pijnlijk voor al diegenen, ook alleenstaande vaders en moeders, die hun kinderen
liefdevol en zeer succesvol opvoeden en begeleiden naar volwassenheid. Het
belang van het kind is primair gediend met liefde, bescherming en stimulans
om het beste van het leven te maken. Degenen die het in huis hebben dat aan
kinderen te bieden, dienen als ouders het belang van het kind. Seksuele geaardheid
is daarvoor allerminst bepalend. Ik wijs erop dat 50.000 tot 80.000 kinderen
per jaar worden mishandeld. Het overgrote deel daarvan is geboren uit heteroseksuele
paren. Daarmee is niet gezegd, dat een heterorelatie niet in het belang is
van het kind. Maar enige bescheidenheid voor de omgekeerde stelling zou op
haar plaats zijn.De heer Holdijk (SGP):Mijnheer de voorzitter! De staatssecretaris begon zijn antwoord in eerste
termijn in de Tweede Kamer met de aanhaling van de openingszin van de bijdrage
van Kamerlid Schutte, die als volgt luidde: "Zelden zal het voorkomen dat
een debat in deze Kamer zulke tegenstellingen in de samenleving oproept als
het debat dat we nu begonnen zijn." De staatssecretaris was het met deze constatering
eens. Hij voegde eraan toe dat het naar zijn indruk ook nauwelijks mogelijk
zou zijn de tegenstellingen te overbruggen. Dat vermoeden is juist gebleken.
Ik vrees dat het debat in deze Kamer qua verloop en uitkomst hetzelfde beeld
te zien zal geven. Alle denkbare argumenten zijn wel ongeveer uitgewisseld.
De kans dat de een de ander alsnog weet te overtuigen moet wel als uitermate
gering worden ingeschat. Maar we willen de mogelijkheid niet uitsluiten dat
de over en weer gehanteerde argumenten in meerderheid anders gewogen zullen
worden. Anders zou deelname aan dit debat door de SGP- en de RPF/GPV-fracties
geen enkele zin hebben.Mijnerzijds zal ik de voornaamste godsdienstig-politieke en juridische
bezwaren van onze fracties naar voren brengen, terwijl hierna de heer Veling
namens beide fracties in het bijzonder aandacht zal besteden aan de betekenis
van argumenten met een religieuze achtergrond in relatie tot de politieke
oordeelsvorming.Zo-even sprak ik over tegenstellingen in de samenleving rondom beide wetsvoorstellen.
Hoewel burgers die handhaving van het traditionele huwelijk begeren zich op
het standpunt zouden kunnen stellen – en misschien doen velen dat ook –
dat er voor hen niets verandert, immers het huwelijk zoals zij dat kennen,
wordt hun niet ontnomen, vind ik het temeer opvallend hoeveel burgers spontaan
van hun diepe verontrusting blijk hebben gegeven. Blijkbaar voelen zij haarfijn
aan dat een zich revolutionaire verandering in de regelgeving betreffende
het huwelijk dreigt te voltrekken. Zij beseffen dat wat de institutionele
vormgeving van het huwelijk betreft, niet alleen met de bijbelse of joods-christelijke
en de klassiek-humanistische opvatting, maar ook met de natuurlijke orde die
aan het huwelijk ten grondslag liggen, gebroken wordt. Het is ook een breuk
met een kenmerkende ordening in heel de beschaafde wereld.De regering voelt blijkens de memorie van antwoord en de daarin gebruikte
woorden "pijn" en "pijnlijk" wel aan welk een schrijnend conflict zich hier
openbaart. Op blz. 2 van de memorie van antwoord constateert men dat de bezwaren
tegen de openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht
niet zozeer voortvloeien uit het niet gelijkwaardig willen behandelen van
personen van gelijk geslacht aan personen van verschillend geslacht, als wel
uit de opvatting dat een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht onbestaanbaar
is. Dat is, denk ik, goed door de regering begrepen. In de schaarse jurisprudentie
die wij op dit punt kennen, wordt eveneens het woord "onbestaanbaar" gebruikt.Nog steeds sprekend over de tegenstellingen die de wetsvoorstellen in
de samenleving hebben opgeroepen, mag ik behalve op de brieven van individuele
burgers ook wel wijzen op de handtekeningenactie van een groep die zich "Christenen
voor de waarheid" noemt en die in korte tijd ruim 3800 handtekeningen verzamelde.
Maar ik zou ook kunnen wijzen op de brief van 14 december jongstleden waarmee
een zestal reformatorische kerken zich tot deze Kamer hebben gewend. Ook het
kabinet heeft al eerder een soortge lijke brief ontvangen, en
trouwens ook van de rooms-katholieke kerk. In deze profetisch, maar ook pastoraal
getoonzette brief bepleiten de kerken niet in de eerste plaats eigen belangen,
maar geven zij gestalte aan hun verantwoordelijkheid voor de samenleving als
geheel. Dat is hun inzet. De kerken volgden eeuwenlang de overheid, sinds
zij de verantwoordelijkheid voor de huwelijkssluiting en de huwelijksontbinding
aan de burgerlijke overheid overdroegen. Wat dat laatste, de ontbinding, betreft,
kunnen zij dat sinds de nieuwe echtscheidingswetgeving al tientallen jaren
niet meer blindelings doen. Dit zal onverhoopt straks ook gaan gelden voor
de huwelijkssluiting. De regering distantieert zich met deze wetsvoorstellen
verder van de opvattingen die breed in de reformatorische en de rooms-katholieke
kerken leven, en mogelijk ook binnen andere godsdienstige richtingen. Ondanks
de bestaande staatsrechtelijke scheiding van kerk en staat bestond er tot
op heden een consensus ten aanzien van het wezenskenmerk van het huwelijk,
namelijk dat het exclusief gaat om de verbintenis van één man
en één vrouw. Deze consensus dreigt nu bewust door de staat
doorbroken te worden. Dit zou in onze ogen uitermate schadelijk zijn voor
de gezamenlijke, maar ook voor de onderscheiden verantwoordelijkheid voor
een fundamenteel instituut van de burgerlijke rechtsorde, wat het huwelijk
nu eenmaal is. Wanneer wij de normen van de goddelijke of, zoals anderen het
zullen noemen, van de natuurlijke orde negeren, kan dat alleen maar schade
opleveren. Onze vaste overtuiging is dat wij God te kort doen, maar onszelf
eveneens, als wij zijn gebod negeren.De verontrusting over de ingediende voorstellen blijft bepaald niet beperkt
tot kerkelijke of godsdienstige kring. Een internationaal gezelschap van 183
rechtsgeleerden heeft zich met een schrijven van 6 december jongstleden tot
de leden van de vaste commissie voor Justitie gewend. Zij schrijven dat ze
verschillen van opvatting over de vraag welke wettelijke benadering gekozen
moet worden voor de regeling van niet-huwelijkse relatievormen, maar, zo voegen
ze er met nadruk aan toe, "we are united in the conviction that the legal
definition of marriage, as the union of a man and a woman, should not be changed.
Redefining marriage to include same-sex unions will introduce unprecedented
moral, social and legal confusion into our communities. The casualties of
this confusion will be the families and children of the future, and therefore
of our societies as a whole."Hiermee wordt een beroep gedaan op datgene wat een goed wetgever betaamt.
De wetgever kan niet een van de essentialia uit de omschrijving van het huwelijk
lichten en dat resultaat toch een "huwelijk" blijven noemen. Er ontstaan dan
twee relatievormen die beide met de term "huwelijk" benoemd worden. Deze omstandigheid
vormt voor mij dan ook de reden om de term homohuwelijk een contradictio in
terminis te noemen.Voorzitter! Hiermee ben ik aangekomen bij de rechtsgronden op basis waarvan
de regering haar voorstellen heeft verdedigd. Duidelijk is inmiddels wel geworden
dat het discriminatieverbod van artikel 1 van de Grondwet niet dwingt tot
openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht. Hetzelfde
geldt voor de terzake doende internationale verdragen. Van een huwelijksverbod
voor deze personen is in juridische zin geen sprake. Niettemin blijkt de staatssecretaris
dit artikel aldus te verstaan – ik doel op artikel 1 Grondwet –
dat het een "startpunt" en een "stimulans" voor gelijkberechtiging is. Het
gelijkheidsbeginsel waar de regering zich op beroept, is naar onze overtuiging
niet aan de orde, waar er geen sprake is van gelijke gevallen. Een relatie
tussen twee mensen van hetzelfde geslacht is iets wezenlijk anders dan een
huwelijk van een man en een vrouw. Het verschil in gevallen komt ook tot uitdrukking
in het wetsvoorstel, daar waar het de afstammingsrechterlijke regels betreft.Als het gelijkheidsbeginsel al principieel in het geding zou zijn, blijft
het onverklaarbaar waarom wel onderscheid gemaakt wordt tussen relaties van
twee personen en relaties van meer dan twee personen. Vreemd blijft ook dat
het gelijkheidsbeginsel ineens ophoudt bij het begrip "huwelijk" in artikel
28 van de Grondwet – overigens een, in onze ogen, gelukkige inconsequentie! –
en bij het begrip "echtgenoten" in de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen
ter adoptie. Ik hoef daar niet in den brede op in te gaan na alle schriftelijke
gedachtewisseling die heeft plaatsgevonden. Kennelijk dient het gelijkheidsbeginsel
toch als een soort breekijzer voor het wetsvoorstel en het wetsvoorstel als
breekijzer voor een maatschappelijke erkenning van alternatieve tweerelaties.Voorzitter! Een tweede argument dat de regering hanteert voor de openstelling
van het huwelijk, is het verschil met het geregistreerd partnerschap wat betreft
de ongelijkheid qua "symboliek", die aan het huwelijk wel en aan het geregistreerd
partnerschap niet verbonden zou zijn. Die "symboliek" is, aldus de memorie
van antwoord (pagina 4 en 5), niet de rechtsgrond maar wel het argument voor
de openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht.Ik moet bekennen, voorzitter, dat ik mijzelf lange tijd geen voorstelling
heb kunnen maken van hetgeen met die term, "symboliek", bedoeld werd. Na de
memorie van antwoord is het mij enigszins duidelijk geworden wat anderen ermee
bedoelen. Het is en blijft echter een buitengewoon schimmig en onzakelijk
argument voor een wetgever. Schimmig, omdat het niet erg logisch klinkt om
te stellen dat men – daarmee bedoel ik speciaal de betrokken personen
van hetzelfde geslacht – echt fundamenteel anders is en tegelijkertijd
toch boven alles gewoon wil zijn. Onzakelijk, omdat juridisch irrelevante
uiterlijkheden toch moeilijk als dragende redengeving voor de ontwrichting
van een juridische grondstructuur kunnen worden aanvaard. Daarbij laat ik
dan nog buiten beschouwing dat die symbolen, zoals aangeduid in de stukken,
wat betreft het geregistreerd partnerschap, niet verschillen van het huwelijk.Voorzitter! Bij al deze bezwaren ten aanzien van het interne recht voegt
zich dan nog de – mag ik het zo noemen? – nonchalance waarmee
de regering met de internationale effecten van het voorstel omspringt. Met
de internationale harmonisatie van regelgeving op dit punt is thans nog geen
begin gemaakt, anders dan voorzover we dat als land op eigen houtje kunnen.
Degenen die gebruik zouden maken van de voorgestelde nieuwe relatievorm, moeten
maar afwachten wat hen in het buitenland te wachten staat. Zij zijn gewaarschuwd –
meer kan ik uit de stukken niet opmaken. Men kan twisten over
de vraag of Nederland met de openstelling van het huwelijk vooroploopt of
alleen staat en zich isoleert, maar ik zal aan die twist niet deelnemen. Voor
ons is wat andere landen doen of zullen doen, niet het belangrijkste in dezen.
We constateren slechts dat de regering aan het begrip "huwelijk" in het Haags
Huwelijksverdrag een interpretatie meegeeft, waar andere partners nog bepaald
niet aan toe zijn. Het is ook wel een buitengewoon ruime interpretatie, waartoe
noch ons nationale Burgerlijk Wetboek zich kennelijk leent noch de verdragen
terzake van het huwelijk.Anderen, maar ook wij hebben in dit verband de vraag gesteld waarom de
regering deze wetsvoorstellen met zoveel urgentie behandelt wenst te zien.
Het is immers onwaarschijnlijk dat een IPR-regeling tot stand komt voordat
de voorliggende wetsvoorstellen kracht van wet kunnen krijgen en in werking
kunnen treden. Het is ook duidelijk dat het advies van de Staatscommissie
Internationaal Privaatrecht zeker nog enige maanden op zich zal laten wachten.
Trouwens, ook nationaalrechtelijk bezien, kunnen de voorstellen niet op de
beoogde datum van 1 februari a.s. in werking treden. De Tweede Kamer zal het
voorstel voor de aanpassingswetgeving (27256) eerst na het kerstreces behandelen.Wanneer wij vervolgens de aandacht richten op het adoptiewetsvoorstel,
waarover het advies van de Raad van State nog negatiever was dan over het
eerste wetsvoorstel, is duidelijk dat wij hier te maken hebben met een voor
de regering logisch vervolg op de openstelling van het huwelijk. De fictie
van een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht wordt gevolgd door
de fictie van afstamming. Die fictie bestond reeds in de adoptie als zodanig,
maar daarbij werd vanaf het begin (1956) een situatie nagestreefd die vergelijkbaar
was met de situatie waarin afstamming van rechtswege geldt. Nu wordt echter
ook wat de opvoeding van kinderen betreft van de natuurlijke orde afgeweken.De centrale vraag bij adoptie is altijd weer hoe het belang van het kind
optimaal wordt gediend. Bij het wetsvoorstel staat echter de gelijkberechtiging
van paren centraal. Onze bezwaren tegen dit voorstel zijn niet gebaseerd op
de veronderstelling, dat twee mannen of twee vrouwen of alleenstaanden geen
goede opvoeders zouden kunnen zijn. Ons bezwaar richt zich tegen het feit
dat kinderen binnen een gelijkgeslachtelijke relatie in een dubbele uitzonderingspositie
komen te verkeren. De vraag is of dat in het belang van de kinderen is. De
regering wijst op de verbetering wat betreft de juridische positie van het
kind dat feitelijk soms reeds door een paar van gelijk geslacht wordt opgevoed.
Dat kan ik niet ontkennen, maar het belang van het kind wordt met dit argument
wat betreft zijn juridische positie toch wel erg versmald tot een belang wat
betreft de rechtspositie ten opzichte van de ouders en hun familie. Als het
echter gaat over de vraag of de voorgestelde adoptiemogelijkheid niet schadelijk
zou kunnen zijn voor het belang van het kind, neemt de regering genoegen met
het meest minimale verweer, namelijk dat een deel van het weinige onderzoek
dat er op dit gebied is niet noopt tot argwaan. Dat er ook, zij het eveneens
beperkt, onderzoek is dat eerder in een andere richting wijst, wordt genegeerd.
Hier zou naar onze opvatting op zijn minst het uitgangspunt "in dubio abstine"
moeten gelden.Voorzitter! De bezwaren vanuit internationaal-rechtelijk gezichtspunt
zijn bekend en laat ik verder rusten. Wel wil ik tot slot nog wijzen op de
merkwaardige, bijna lachwekkende consequentie van dit wetsvoorstel dat uit
de bevolkingsadministratie voor alle ouders de categorieën "vader" en
"moeder" moeten verdwijnen en dat daarvoor in de plaats komt de aanduiding
"ouder 1" en "ouder 2".Tot besluit van mijn bijdrage keer ik nog even terug naar het eerste wetsvoorstel
teneinde – opnieuw – aandacht te vragen voor de welbekende problematiek
van de gewetensbezwaarde ambtenaren van de burgerlijke stand. Dat onze fracties
de grootst mogelijke bezwaren tegen het wetsvoorstel hebben, is vast geen
verrassend gegeven voor de staatssecretaris. Al eerder heeft hij zijn respect
betuigd voor deze bezwaren en op het thans aangesneden punt heeft hij er blijk
van gegeven, dat hij dat respect voor een relatief kleine categorie van betrokkenen
met meer dan woorden alleen gestalte heeft willen geven. In vergelijking met
zijn uitgangspositie heeft hij een stap voorwaarts willen zetten. Ik denk
nu aan zijn brief aan de Tweede Kamer van 14 november jongstleden op stuk
nr. 11. Het zal hem echter ook niet zijn ontgaan, dat reeds enkele dagen later
vanuit de gemeente waarvan hij binnenkort burgemeester hoopt te worden al
weer de dreiging met ontslag voor gewetensbezwaarden klonk.Om kort te gaan, zijn suggestie om praktische oplossingen te zoeken in
de sfeer van vervanging of inroostering lijkt op onwil af te stuiten. Daardoor
blijft de positie van de gewetensbezwaarde uiterst kwetsbaar. Daarvoor is
kennelijk toch een regeling nodig die minder risico van willekeur garandeert.
De VNG heeft in een brief van 6 november jongstleden de gemeentebesturen echter
te verstaan gegeven, dat een gemeentelijke regeling, verordening of reglement
waarin de mogelijkheid tot uitzondering zou zijn vervat, nietig is, met het
gevolg dat gemeenten die bereid zijn of waren zulk een regeling te treffen,
daarvan nu afzien. Een regeling bij formele wet had ons inziens verre de voorkeur
verdiend. Nu die er niet is gekomen, zou de oplossing gezocht kunnen worden
in een ministeriële circulaire of in een aanvulling op het Besluit burgerlijke
stand. Diverse oplossingen en uitwerkingen zijn denkbaar. Ik heb voldoende
werkbare suggesties bij de hand. Waar het om gaat is, dat met inachtneming
van het uitgangspunt dat personen van hetzelfde geslacht in iedere gemeente
in Nederland in het huwelijk kunnen treden, die enkele gewetensbezwaarde ambtenaar
zonder gevaar voor zijn rechtspositie de vrijheid wordt gegarandeerd om zich
op zijn geweten te beroepen als het om dit ene onderdeel van zijn functie
gaat en er een praktische oplossing mogelijk is. Ik acht het mijn plicht hiervoor
de medewerking van de staatssecretaris te vragen. Ik doe een beroep op hem
om zijn eerder uitgesproken respect, nu dat nodig blijkt, tot uitdrukking
te brengen. Met andere woorden: ik verzoek hem vriendelijk het respect om
te zetten in daadwerkelijke tolerantie.Voorzitter! Met meer dan gewone belangstelling zal ik naar de reactie
van de staatssecretaris op onze bijdrage luisteren.De heer Veling (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! Het komt niet zo vaak voor, dat zowel de SGP-fractie
als de RPF/GPV-fractie het woord voert bij een debat. De reden dat wij onze
gemeenschappelijke bezwaren tegen de voor ons liggende wetsvoorstellen samen
presenteren, is gelegen in de wens die zo sterk mogelijk naar voren te brengen.
Zoals collega Holdijk mede namens de RPF/GPV-fractie sprak, doe ik dat mede
namens de SGP-fractie.De voor ons liggende wetsvoorstellen wil ik typeren als een slecht antwoord
op een verkeerde vraag. Mijn betoog zal ik inrichten als een toelichting op
deze stelling. Wij vinden de voorstellen niet goed. Dat onze fracties bezwaren
hebben tegen deze voorstellen is bekend. Ook in de Tweede Kamer is gebleken
hoe zwaar de voorgenomen verwarring van het huwelijk met andere vormen van
samenleven de Christen Unie en de SGP op de maag ligt. Het debat was geladen,
zoals ook de staatssecretaris constateerde. Dit komt ongetwijfeld doordat
fundamentele mens- en maatschappijvisies botsten, waarbij ook religieuze motieven
belangrijk bleken. Ook nu blijkt dat.Zoals gezegd vinden wij de voorstellen niet goed. Dit oordeel wordt geïnspireerd
door een geloofsvisie. Voordat ik dat inhoudelijk toelicht, wil ik graag eerst
iets zeggen over de aard van religieus gemotiveerde argumentaties. Naar mijn
idee duiken in verband hiermee steeds weer twee typen misverstanden op. Het
eerste misverstand is zonder meer frustrerend voor het debat. D66'er Dittrich
leverde er naar mijn overtuiging in de Tweede Kamer een schoolvoorbeeld van.
Hij wilde, net als iedereen, best de religieuze gevoelens van medeleden respecteren,
maar eigenlijk als een soort eigenaardigheid die in het debat verder geen
rol kan spelen. In bijzinnetjes maakt hij dat duidelijk, in de trant van "afgezien
uiteraard van argumentatie die op religieuze overwegingen is gebaseerd". En
instemmend met de woorden van iemand anders zei Dittrich: "Uiteindelijk, als
je de religieus getinte bezwaren opzij legt, zoals elke seculiere overheid
moet doen, is het bezwaar tegen een homoseksueel huwelijk erin gelegen dat
mensen er niet aan gewend zijn." Mijn bezwaar tegen deze voorstelling van
zaken is, dat religieuze argumentaties ten onrechte worden gezien als emotionele
uitroepen die per definitie geen gewicht in de schaal leggen anders dan dat
zij respect zouden verdienen. Ik zal zo dadelijk uitleggen waarom dat niet
zo is.Een tweede misverstand is hiermee verwant. De VVD-fractie in dit huis
zei in het voorlopig verslag dat zij de voorstellen wil beoordelen "vanuit
de vaststelling dat de wet ook thans al het huwelijk alleen beschouwt in zijn
burgerlijke betrekkingen". Deze formulering is ook nog door mevrouw Le Poole
aangehaald. De VVD-fractie vervolgde met de conclusie: "Dit brengt met zich
mee dat de sacrale aspecten hier onbesproken kunnen blijven." Hier zal bedoeld
zijn dat bijvoorbeeld in de rooms-katholieke kerk het huwelijk als een sacrament
wordt gezien. Ook elders kan het huwelijk een geladenheid hebben die niet
voor iedereen kan worden nagevolgd. Maar het bezwaar tegen deze gedachtegang
is dat argumentaties met een religieuze achtergrond naar mijn opvatting helemaal
niet per se betrekking hebben op sacrale aspecten van deze aard. Een argumentatie
met een religieuze achtergrond kan heel goed gaan over het burgerlijke huwelijk.
Dat zal in het kader van de behandeling van wetsvoorstellen trouwens ook wel
moeten. Jammer is dat de VVD-fractie vanuit het misverstand, zoals ik aanduidde,
dus niet ingaat op de principiële kant van de zaak en zich beperkt tot
de bespreking van praktische kwesties die met de uitvoering van een en ander
te maken hebben. Dat vind ik een gemiste kans.Hoe zien religieuze argumentaties eruit? Laat ik proberen dat voor onze
benadering te verduidelijken. Christenen geloven, en daarin staan zij overigens
niet alleen, dat de werkelijkheid waarin wij samen leven, geen anoniem complex
van toevalligheden is. Ook de mensenwereld is niet zonder zin of betekenis.
Voor ons is het motief om daarvan uit te gaan het geloof dat God, de Schepper,
niet alleen de wereld heeft gemaakt maar deze ook in stand houdt. Natuurlijk
realiseer ik mij dan dat veel mensen vandaag niet willen of durven aanvaarden
dat die God te kennen is, in Christus, door de bijbel of door een open oog
te hebben voor de normatieve kant van de werkelijkheid. Dat zij zo, maar laat
wel eenieder openstaan voor de mening van hen die dat wel geloven, misschien
niet omdat de herkomst van die mening iedereen meteen vertrouwen inboezemt
maar omdat de uitkomst inhoudelijk toch te denken kan geven. Misschien zegt
het veel mensen niet veel als wij naar voren brengen dat God het huwelijk
als band tussen man en vrouw heeft ingesteld. Maar waarom zouden uit dit geloof
geen ook voor anderen herkenbare redenen kunnen voortvloeien om zuinig te
zijn op het huwelijk als een aloude en universele instelling? Van politici
mag gevraagd worden dat zij hun standpunten beargumenteren, ook als zij religieus
gemotiveerd zijn. Dat doen wij ook, ook expliciet. Maar dan is er ook geen
reden om die standpunten buiten het debat te houden. Veel mensen willen religieuze
standpunten wel respecteren en natuurlijk ben ik dankbaar voor respect. Een
debat behoort inderdaad gekenmerkt te worden door respect voor personen. Ook
ik wil mensen niet kwetsen in hun diep persoonlijke gedrevenheid tegen het
exclusieve karakter van het huwelijk. Natuurlijk niet. Laten wij mensen in
hun waarde laten. Maar laten wij de argumenten tegelijkertijd alsjeblieft
serieus nemen, bijvoorbeeld door ze tegen te spreken. Respect is mooi, maar
je kunt een tegenspeler in het debat ook het graf in prijzen of, om het raar
te zeggen, buiten het debat respecteren.Naar onze overtuiging heeft het huwelijk als band tussen een man en een
vrouw een unieke betekenis. De verschillende partners zullen elkaar aanvullen
in onderlinge zorg en ook in zorg voor kinderen die binnen het huwelijk geboren
worden. Natuurlijk ontken ik daarmee niet dat er ook zorg mogelijk is in andere
verbanden. Maar in het huwelijk valt een universele structuur te herkennen
die uniek is. Niet alleen is deze structuur van betekenis voor de direct betrokkenen.
In de voortgang van de geslachten heeft het huwelijk een bijzonder functie,
niet alleen biologisch – dat is evident – maar ook in de ordening
van de samenleving. Naar onze overtuiging is het belangrijk om een open oog
te hebben voor de normativiteit van het huwelijk als basisstructuur van de
samenleving in haar voortgang. In het debat in de Tweede Kamer is gebleken
dat er buiten deze normativiteit geen andere dan willekeurige grenzen zullen
zijn te trekken. Dat geeft ook te denken. De heer Dittrich noemde
zonder ironie de mogelijkheid "dat drie vrouwen of drie mannen met elkaar
willen trouwen". "Ik begrijp uit sommige brieven dat daar, zij het mondjesmaat,
aan gedacht wordt", zo stelde hij echt zonder ironie. En ja, daar heeft de
staatssecretaris geen principieel verweer op, althans dat bleek niet in het
debat. Misschien kan een vergelijking duidelijk maken wat ik bedoel met het
belang van respect voor de gegeven grondslagen van de samenleving, een vergelijking
die GroenLinks misschien aanspreekt. Het ideaal van de maakbare samenleving
moge veel krediet hebben verloren, de ambitie om de natuur naar onze hand
te zetten, is nog steeds griezelig groot. Griezelig, omdat het riskant is
in te grijpen in natuurlijke samenhangen. Wij zullen moeten leren dat ecologische
samenhangen belangrijk zijn. Dat zeggen niet-christenen en christenen, de
laatsten vanuit hun geloof in de Schepper. Daarom gaan wij uit van het voorzorgprincipe.
De analogie zal duidelijk zijn. In het samenleven van mensen zou naar onze
overtuiging eenzelfde terughoudendheid op zijn plaats zijn; oog hebben voor
gegeven structuren.Het is voor de samenleving belangrijk de uniciteit van het huwelijk te
erkennen als een in principe stabiele verbinding tussen man en vrouw, waarin
hun kinderen kunnen opgroeien. Het is verwarrend andersoortige verbintenissen
huwelijk te noemen. Zo noemen wij de band van samenwonende broers of zussen
niet, ook niet die van een vader of moeder met zoon of dochter, niet de affectieve
band van meer dan twee personen en dus ook niet de band van twee mannen of
twee vrouwen. Een affectieve relatie tussen mensen kan niet altijd tot een
huwelijk leiden. En ook niet in elke affectieve relatie kunnen kinderen worden
geboren. Het lijkt ons goed voor deze realiteit oog te hebben en niet te willen
forceren.In de discussie over de wenselijkheid van adoptiemogelijkheden binnen
homoseksuele paren wordt vaak gevraagd of twee vrouwen of twee mannen geen
kinderen zouden kunnen opvoeden. Dat is het punt niet. Er is weliswaar weinig
of geen onderzoek naar gedaan en de meningen van deskundigen lopen uiteen,
maar de vraag zou andersom moeten worden gesteld. Wat zijn globaal genomen,
menselijkerwijs gesproken, de beste condities waaronder kinderen kunnen opgroeien?
Het belang van het kind zou toch uitgangspunt moeten zijn. Alleen al vanuit
ons voorzorgbeginsel houden wij vol dat wij niet moeten kiezen voor een ander
arrangement dan het gezin, waarin een vader en een moeder aanwezig zijn. Ter
vergelijking: natuurlijk kan een alleenstaande moeder of vader heel goed een
kind opvoeden. Maar dat is iets anders dan daarvoor bewust kiezen als een
regulier patroon.De staatssecretaris schrijft in zijn memorie van antwoord herhaaldelijk
dat het huwelijk als instelling, gericht op voortplanting, minder belangrijk
is geworden. Hij zegt dat de zorg in de relatie een groter gewicht heeft.
Dat is mogelijk een gevolg van het kleiner worden van het eerstgenoemde. Waarom
het andere een groter gewicht zou hebben dan in het verleden lijkt mij nog
niet evident. Voorzover dat betekent dat voor het "nemen" van kinderen, door
kunstmatige inseminatie of draagmoederschap – wie weet wat er in de
toekomst nog mogelijk wordt – het huwelijk niet meer zo nodig is, achten
wij dat niet zozeer een steekhoudend argument om het huwelijk als band tussen
man en vrouw minder belangrijk te vinden, maar eerder een bevestiging van
onze zorg.De Griekse ouden kenden het begrip "hybris". Daarmee duiden zij op de
overmoed van mensen die zich niet storen aan de grenzen die stervelingen nu
eenmaal zijn gesteld. De afschaffing van het huwelijk in de vertrouwde zin
heeft voor ons iets van deze "hybris". Onze fracties vinden de voorgestelde
verruiming van het huwelijk niet goed. Dit standpunt is duidelijk gemotiveerd
vanuit het christelijk geloof. Ik hoop voorts duidelijk gemaakt te hebben
dat wie deze visie wil weerspreken meer moet doen dan respect daarvoor betuigen
en overgaan naar het volgende onderwerp.Ik kom nu toe aan het tweede deel van mijn betoog. De voorstellen die
hier op tafel liggen, leveren een slecht antwoord – zo heb ik tot nu
toe betoogd – op een verkeerde vraag. Het laatste wil ik nu toelichten.
Wat die verkeerde vraag is, zal ik straks zeggen. Ik zal mijn conclusie beargumenteren
door een aantal mogelijke kandidaat-vragen af te strepen.Je zou je kunnen voorstellen dat homoseksuele paren rechten willen realiseren
waartoe ze nu niet bij machte zijn. Maar het geregistreerd partnerschap kan
zo worden ingericht dat er geen noemenswaardig verschil is met het huwelijk.
De mogelijkheden voor binnenlandse adoptie leveren misschien een enkele mogelijkheid
die er nu niet is. Maar ook de gezamenlijke zeggenschap over kinderen is nu
in de meeste gevallen te regelen. Een verklaring voor de urgentie van de voorliggende
ingrijpende wetsvoorstellen lijkt hier niet te liggen.Je zou je kunnen voorstellen dat homoseksuele paren hechten aan de rituelen
die bij het huwelijk horen. Een verbintenis is niet alleen een rechtsfiguur.
Ook de gevoelswaarde is belangrijk Voor de VVD-fractie, die immers alleen
wil kijken naar het huwelijk in zijn burgerlijke betrekkingen, is die vraag
in het licht van de overheid althans misschien niet relevant. Maar afgezien
daarvan, wat is bij een huwelijkssluiting mogelijk wat niet bij een partnerschapsregistratie
kan? De CDA-fractie heeft die vraag terecht gesteld. Ook hier ligt de urgentie
dus niet.Zijn er dan geen urgente problemen met betrekking tot de positie van homoseksuelen?
Die zijn er wel. Homoseksuelen kunnen helaas het mikpunt zijn van spot en
minachting, of erger. Ik denk dan niet alleen aan reacties uit de samenleving
op seksuele provocaties, zoals die in onze rechtsstaat ook ruimte krijgen.
Er zijn weliswaar wetten die homoseksuelen beschermen, maar die kunnen ellende
niet altijd voorkomen. Hier hebben we dus een urgente vraag. Maar wie denkt
dat de mogelijkheid een huwelijk te sluiten een krenkende bejegening van homoseksuele
paren zal tegengaan, is naïef. Op deze vraag bieden de voorliggende voorstellen
dus geen antwoord.Nu ik het heb over de belediging van homoseksuelen, moet ik ook even kwijt
dat de al eerder genoemde Amsterdamse wethouder Dales in zijn rabiate aankondiging
dat ambtenaren in zijn gemeente geen ontheffing zullen krijgen van het sluiten
van het huwelijk van mensen met hetzelfde geslacht, op een zeer grievende
en beledigende manier gewetensbezwaren op één lijn stelde met
beledigingen en scheldpartijen. Dat is buiten alle grenzen.
De staatssecretaris moet de heer Dales straks nog maar eens wat uitleggen!Wat is dan wel de vraag waarop de voorstellen een antwoord vormen? Ik
kan niet anders dan concluderen dat het motief voor de voorstellen vooral
ideologisch van aard is. Er mag in onze samenleving geen rechtsfiguur bestaan
waarin wel heteroseksuele maar geen homoseksuele relaties vorm kunnen krijgen.
Het ongelijke moet, wanneer mensen dat willen, toch gelijk worden behandeld.
Zoals al eerder, bijvoorbeeld ook door collega Holdijk, is betoogd, strekt
de openstelling van het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht veel verder
dan artikel 1 van de Grondwet. Een basisstructuur van onze samenleving mag
niet in de aloude en overal op de wereld bestaande vorm worden gehandhaafd,
lijkt de ideologische motivering.Ik zeg niet dat allen die deze voorstellen steunen, deze ideologische
drive in dezelfde mate hebben. Ik vrees zelfs dat het velen niet veel uitmaakt.
Dat komt natuurlijk ook doordat het huwelijk sowieso van karakter is veranderd.
Niet zozeer door de vrouwenemancipatie, zoals mevrouw Le Poole veronderstelt,
maar veeleer door de praktijk van ongehuwd samenwonen en seriemonogamie. Deze
hebben het huwelijk gemaakt tot een ritueel waarvoor je kiest als je eraan
toe bent, of als je er het geld voor hebt. Wat is er niet gesmaald op het
"boterbriefje".De heer Van Schijndel (GroenLinks):Voorzitter! Mag ik de heer Veling even onderbreken? Het is heel erg moeilijk
om met u in discussie te gaan, mijnheer Veling, maar u daagt mij daar wel
een beetje toe uit. Ik wil het toch doen en zeker morgen. Wij hebben een wereld
van verschil op dit punt. Je kunt dat gewoon vaststellen en dan zeggen: zo
denkt u daarover en zo denken wij daarover, maar ik wil u toch iets vragen.
U zegt dat een homopaar niet gelijk is aan een heteropaar als het gaat om
een huwelijk, maar het is in mijn opinie wel gelijkwaardig. De waarde van
dit soort relatievormen is gelijk. Als u zegt dat het huwelijk wel toegankelijk
is voor de ene vorm maar niet voor de andere, dan zegt u min of meer dat de
andere vorm niet dezelfde waarde heeft maar minder waarde. De ene vorm kan
dat huwelijk wel verwerven maar de andere vorm kan dat niet. Je ziet die vorm
dus niet alleen als anders maar in mijn gevoel ook als minderwaardig. Als
een soort tweederangshuwelijk mag dan dat partnerschap ingevuld worden. Hoe
reageert u daarop?De heer Veling (RPF/GPV):Ik wil mij verre houden van kwalificaties in termen van meer of minder
waard. Ik heb gepoogd aan te geven dat het huwelijk tussen een man en een
vrouw naast zijn biologische fundering en de functie die het kan hebben in
het voortbrengen van kinderen, op zichzelf een unieke positie heeft. Het is
een basisstructuur die niet te vergelijken valt met andere affectieve relaties,
zoals die tussen twee mannen of twee vrouwen. Ik heb er op dit moment helemaal
geen behoefte aan om te spreken over een waardering van de ene vorm ten opzichte
van de andere anders dan dat ik vind dat de door de geschiedenis heen en over
de hele wereld de unieke positie van de verbintenis tussen man en vrouw onopgeefbaar
is. Er zijn andere relaties mogelijk, maar laten die worden aangeduid met
een andere naam dan die van het huwelijk.De heer Van Schijndel (GroenLinks):U kunt er wel een andere naam aan geven, maar u kunt ze niet ongelijk
behandelen. U kunt de een niet iets onthouden wat hij graag wil, bijvoorbeeld
een huwelijk, terwijl u dat de ander wel toestaat. U mag wel zeggen dat het
niet volstrekt gelijk is, want natuurlijk is het niet volstrekt gelijk, maar
u mag ze in mijn opinie niet ongelijk behandelen.De heer Veling (RPF/GPV):Ik zou gevoelig zijn voor die argumentatie als niet de mogelijkheid bestond
van registratie van partnerschap met andere juridische mogelijkheden, om een
relatie juridisch zo te verankeren dat er in de rechtsgevolgen nauwelijks
verschil is tussen huwelijk en partnerregistratie. Een ander punt is of er
verwarring is omdat dit op zichzelf al zoveel op elkaar lijkt, maar die discussie
hebben wij eerder gehad. Nu het zo ver is dat een organisatie van het partnerschap
mogelijk is, waarvan de effecten gelijk zijn aan die van het huwelijk, vind
ik dat eigenlijk geen reden. Dat is een van die vragen waar dit wetsvoorstel
geen antwoord op geeft.De vraag waar deze wetsvoorstellen wel antwoord op geven, is naar mijn
opvatting heel sterk ideologisch van aard. Niet iedereen zal hier even gedreven
in zijn. Veel mensen zal het redelijk onverschillig laten. Wat is dat boterbriefje
uiteindelijk waard? Ik vind het bedenkelijk dat als sluitstuk en bekroning
van de emancipatie van homoseksuelen uitgerekend dat boterbriefje mogelijk
moet worden voor homoparen. Ideologischer kan het niet naar mijn opvatting.Ik kom terug op wat ik heb gezegd over de aard van de argumentatie. Ik
moest uitleggen dat religieuze ideologische argumenten er zeker toe doen,
en dat heb ik geprobeerd te doen, maar nu blijkt dat het wetsvoorstel tot
openstelling van het huwelijk alleen ideologisch is gemotiveerd. Nu heb ik
de neiging om de bal even terug te spelen. Vergeef mij dat ik daarin een beetje
frivool ben. Met respect voor de diepe ideologische motieven van mensen die
vinden dat het huwelijk als exclusieve band tussen man en vrouw onverdraaglijk
is, de maatschappelijke werkelijkheid moet hier toch even zwaarder wegen.Ik kan het ook anders zeggen, het principiële debat kunnen wij niet
ontgaan. Het gaat om een ideologische vraag, die ik verkeerd heb genoemd.
De argumentatie daarvoor heeft te maken met mensvisie, en dan keer ik terug
naar het begin van mijn betoog. Wij kunnen het debat over principiële
verschillen niet ontgaan. Er is sprake van een botsing van diepgewortelde
visies. Ik zie uit naar een inhoudelijk antwoord van de staatssecretaris op
mijn betoog.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb net al gezegd dat er heel grote verschillen zijn in
de Kamer op dit punt. Dat zal wel degelijk blijken uit mijn verhaal. Misschien
is het toeval, misschien is het bewust zo gepland dat ik onmiddellijk na de
reformatische partij het woord mag voeren, waardoor die tegenstellingen nog
meer zullen uitkomen. Mijn verhaal zal toch van enige blijheid getuigen over
de voorliggende wetsvoorstellen, hoewel het nog een beetje te vroeg is om
al in bruiloftstemming te raken, want pas na de stemmingen weten
wij wie de bruiloftstaart mogen aansnijden en wie de beschuiten met muisjes
kunnen serveren. Tot op heden zijn sommige paren daar, symbolisch gezien,
van uitgesloten op grond van het enkele feit dat beide partners van hetzelfde
geslacht zijn, en deze uitsluiting treft overwegend homoseksuele en lesbische
paren.De Nederlandse overheid heeft zich terecht tot taak gesteld de homoseksuele
minderheid bescherming tegen discriminatie te bieden en zelf niet aan discriminatie
mee te doen. Wet- en regelgeving zijn daartoe natuurlijk belangrijke instrumenten.
In ons land zijn wij een flink eind op weg met de vervolmaking van de wetgeving
die discriminatie op grond van homoseksualiteit verbiedt en met het schrappen
van homodiscriminatie uit bestaande wet- en regelgeving. Onze benadering is
dat de voorliggende wetsvoorstellen daarvan deel uitmaken.Al eerder zijn paren van hetzelfde geslacht door de mogelijkheid van partnerregistratie
in rechten gelijkgesteld aan paren van verschillend geslacht, zoals door velen
is gememoreerd. Na aanvaarding van de voorliggende wetswijziging gaat deze
gelijkberechtiging ook nog eens gelden voor de symboliek van het huwelijk
en de mogelijkheid van adoptie. Ik vraag mij dan af welke burger en welke
partijen zich tegen opheffing van dergelijke discriminatie zouden kunnen verzetten?
Wie ziet homoseksuele en lesbische relaties nog als minderwaardig, als een
soort tweederangs relaties die niet goed genoeg zijn voor de bevestiging van
het burgerlijk huwelijk? Dat is in ieder geval niet een ruime meerderheid
van de Nederlandse bevolking, namelijk 62%. Onder katholieken en hervormden
is een meerderheid voor openstelling van het huwelijk. Ook onder de gereformeerden
is 41% daarvoor. Een kaarsrechte lijn is dus niet te trekken tussen religie
en standpunt. Ik zou het interessant vinden, morgen ook nog eens van de christelijke
partijen te horen hoe dat precies gaat. In de Eerste Kamer lijken dergelijke
verhoudingen, voorzover ik nu kan overzien, zich niet te weerspiegelen.Ik verwijt de christelijke partijen min of meer dat zij vanuit hun religieuze
overtuiging anderen wettelijk opleggen hoe hun relatie vorm te geven door
hun de mogelijkheid te onthouden te huwen of kinderen te adopteren. Ik draai
het daarom maar eens om. Op mijn beurt zeg ik dat niemand mensen met een christelijke
of islamitische overtuiging de wettelijke plicht oplegt, gelijkslachtelijk
te huwen. Maar zelf zouden sommigen met deze overtuigingen anderen die vrijheid
willen onthouden.Ik probeer mij erin te verdiepen hoe dat gaat in christelijke kring. Ik
vraag mij bijvoorbeeld af hoe het te rijmen valt dat je, als je het huwelijk
zoveel meerwaarde toekent, tegen het huwelijk tussen personen van hetzelfde
geslacht kunt zijn. Het tast het huwelijk niet aan, zoals in christelijke
kringen wordt beweerd. Het versterkt dit eerder. Want homoseksuelen conformeren
zich in dit geval aan de norm van het burgerlijk huwelijk. Bovendien versterken
zij dit ook nog eens getalsmatig. Het is dan toch puur een versterking van
het huwelijk dat zo hoog geacht wordt door mensen met een christelijke levensovertuiging?Ook Joop Wijn, het dissidente Tweede-Kamerlid van het CDA, zegt dit. Hij
zegt in de Volkskrant van 5 september: "Juist christen-democraten moeten voor
het homohuwelijk zijn. Het past in de gedachte dat als twee mensen voor elkaar
zorgen en dat duurzaam blijven doen, de overheid hun daarvoor het instrument
van het huwelijk aanreikt." Einde citaat. Deze opvatting sluit aan bij de
onderliggende gedachte in het CDA-rapport Eén plus één
is samen uit 1986 waaraan collega Timmerman-Buck meewerkte. Daarin wordt ook
gesteld dat wederzijdse trouw in affectieve lotsverbondenheid niet beperkt
is tot heteroseksuele relaties. In dezelfde NIPO-enquête die ik net
aanhaalde, lees ik dat 50% van het CDA-kiezerskorps voorstander is van openstelling
van het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht. Ik ben dan ook benieuwd
of deze verhouding straks bij de eindstemming tot uiting zal komen.Voorzitter! Wij zijn in de eerste plaats voor een vrije keuze uit een
diversiteit van relatievormen. Ik sluit mij daarin aan bij de woordvoerders
van progressieve partijen, zoals Partij van de Arbeid en D66. Die keuze moet
gemaakt kunnen worden zonder dwang van overheid of kerk. Vervolgens dient
het onzes inziens de richting op te gaan van een relatiecontract op maat waar
de overheid zoveel mogelijk buiten blijft. Paren dienen de vrijheid te hebben,
datgene zakelijk te regelen wat zij in gezamenlijk overleg via een contract
willen regelen. In 1996 schetste de voormalige Emancipatieraad onder meer
een dergelijk scenario. Het enige waartoe de overheid burgers nog zou kunnen
verplichten, is afspraken te maken over onderhoudsplicht na scheiding voor
kinderen en partner. Hoewel de alimentatieplicht voor partners bij de voortschrijdende
deelname van vrouwen aan het arbeidsproces ook niet het eeuwige bestaansrecht
heeft. Rituelen en ceremonies, al of niet kerkelijk, dienen beslist buiten
overheidsbereik te blijven.Gelukkig gaat het al een beetje de kant uit van meer keuzemogelijkheden.
Men kan al kiezen voor het huwelijk, al dan niet op huwelijkse voorwaarden,
de partnerregistratie en het sterk in populariteit toenemende samenwonen met
of zonder samenlevingscontract. Binnenkort staan al die mogelijkheden open
zonder onderscheid naar geslacht van de partners. Het blijft jammer, dat het
verschil in rechten en plichten tussen huwelijk en partnerregistratie zo gering
is, zodat de keuze beperkt blijft. Een lichte partnerregistratie, zoals ooit
voorgesteld door de eerste commissie-Kortmann, zou ons inziens best aan de
keuzemogelijkheden toegevoegd kunnen worden. Dit voorstel beperkt de privaatrechtelijke
gevolgen tot een wederzijdse onderhoudsplicht tussen de partners. Al is het
verschil tussen huwelijk en partnerregistratie nog slechts symbolisch, toch
blijken burgers – mevrouw Le Poole heeft er ook op gewezen – deze
keuzemogelijkheid te waarderen. Immers, zowel homo's als hetero's maken daarvan
gebruik en ook al wordt het huwelijk opengesteld voor mensen van hetzelfde
geslacht, toch zal nog 38% niet overgaan tot omzetting van de partnerregistratie
in het huwelijk, zo blijkt uit de ons toegezonden zogenaamde quick scan. Afkeer
van het huwelijk als traditioneel instituut blijkt de meest voorkomende motivatie
daartoe. Deze gegevens alleen al geven aan dat de keuzemogelijkheid partnerregistratie
dient te blijven bestaan.Voorzitter! U zult begrijpen, dat wij heus niet de grootste fan zijn van
het uit de 19de eeuw stammende burgerlijk huwelijk. De overheid
bemoeit zich met iets wat in eerste instantie gewoon een privé-zaak
is. En een huwelijk is voor de meeste mensen allang niet meer de meest passende
constructie: bijna een op de drie huwelijken eindigt in een scheiding. Maar
nu aan het burgerlijk huwelijk nog bij vele burgers behoefte bestaat, is allereerst
aan de orde om, uit het oogpunt van opheffing van discriminatie, dit instituut
open te stellen voor personen van hetzelfde geslacht. Ik zeg maar zo: die
hoge hoed past iedereen.Echter, de opheffing van deze vorm van discriminatie geldt niet voor alle
burgers van ons land. Het is door anderen ook al gememoreerd. Leden van het
Koninklijk Huis die de troon op willen, worden daarvan uitgesloten. In antwoord
op onze schriftelijke vragen stelt de staatssecretaris, dat dit samenhangt
met de erfelijkheid van het koningschap. Hebben we dan inmiddels drie typen
huwelijken, een koninklijk, een kerkelijk en een burgerlijk? Het lijkt de
standenmaatschappij wel uit de Middeleeuwen, maar goed. Waar is eigenlijk
de voorwaarde te vinden die nu aan het koningschap gesteld lijkt te worden,
dat koninginnen en koningen kinderen dienen te baren respectievelijk te verwekken?
En als de Grondwet het nu nog onmogelijk zou maken voor koningen en koninginnen
om gelijkslachtelijk te huwen en eventueel dan kinderen te adopteren, wordt
het dan niet tijd deze wettelijke beletselen, als die in de Grondwet liggen,
bij de eerstvolgende grondwetswijziging van 2002 op te heffen? Het komt toch
in de "beste families" voor en waarom moeten dan leden van het koningshuis
gediscrimineerd blijven? Dat vindt zelfs een rechtgeaarde republikein onrechtvaardig,
hoewel boze tongen beweren dat wij langs deze weg het koningshuis willen doen
uitsterven. Maar, voorzitter, voor afschaffing van de monarchie bewandelen
wij liever de democratische weg.In onze schriftelijk vragen hebben wij geïnformeerd naar de mogelijkheid
die de staatssecretaris wil bieden aan ambtenaren om op religieuze gronden
te weigeren een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht te sluiten.
Inmiddels heeft hij, zoals door anderen ook al is gememoreerd, de Tweede Kamer
hierover een brief geschreven, gedateerd 14 november 2000. De staatssecretaris
schrijft daarin overleg gehad te hebben met de VNG. Is er ook overleg geweest
met de ABVA-KABO, de homogroep daarvan, het COC en andere organisaties? De
staatssecretaris stelt in de brief, dat overeenstemming is bereikt over de
door hem voorgestane praktische oplossing: de gewetensbezwaarde wordt ontzien
en vervangen of anders ingeroosterd. Mooi zo'n praktische oplossing en misschien
is het ook wel een theoretisch probleem. Want wie wil nu zijn of haar feestje
laten bederven door een onwillige ambtenaar? Maar toch heeft de vrijstelling
ook principiële kanten en daarover wil ik nog wel even met de staatssecretaris
van gedachten wisselen. Al is het maar, omdat meerdere leden van onze fractie
daarover een ietwat andere opvatting hebben dan onze Tweede-Kamerfractie.
Om de discussie helder te maken, heb ik al schriftelijk gevraagd of een homoambtenaar
ook op grond van gewetensbezwaren een heterohuwelijk mag weigeren. De staatssecretaris
stelt dat dit weinig voorkomt. Hoe tolerant toch van die homoseksuele ambtenaren!
Hij stelt ook, dat hij zich kan voorstellen dat iemand met dergelijke bezwaren
niet onmiddellijk geopteerd heeft voor de functie van ambtenaar van de burgerlijke
stand. Zou dat dan ook niet gelden voor gewetensbezwaarde heteroseksuelen
die na de inwerkingtreding van de wetswijziging van tevoren weten dat bij
hun taak hoort huwelijken tussen homo's te sluiten? Als zij deze functie willens
en wetens aanvaarden, mogen zij dan wel werk weigeren? Hoe denkt de staatssecretaris
erover om de vrijstelling in ieder geval niet voor de toekomstige groep ambtenaren
te laten gelden?De heer Veling (RPF/GPV):De bijdrage van de heer Van Schijndel is een prachtig voorbeeld van wat
ik aan het slot van mijn betoog de ideologische "drive" in deze wetsvoorstellen
noemde. Welk belang kan de GroenLinks-fractie hebben om niet mee te werken
aan het realiseren van de mogelijkheid voor gewetensbezwaarden om niet te
hoeven meewerken aan het sluiten van een huwelijk tussen homoseksuelen? Ik
denk dat het een grapje van hem was, maar in de omgekeerde situatie zou ik
wellicht ook kiezen voor een ontheffing van die verplichting voor iemand die
tegen het sluiten van een dergelijk huwelijk onoverkomelijke bezwaren heeft.
Ik heb de indruk dat hij vooral uit een ideologische "Konsequenzmacherei"
stelt dat dit maar even gerealiseerd moet worden. Het is in ieder geval geen
zakelijk pleidooi voor gelijke rechten.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Mijn bijdrage wordt ingegeven door de grote moeite die ik heb om tolerant
te staan tegenover intolerantie. Ik vind het een vorm van intolerantie als
iemand een huwelijk weigert te sluiten, omdat de echtelieden homoseksueel
zijn. Met deze ontheffing legitimeert de overheid intolerantie van mensen
die homoseksuelen niet geschikt of minderwaardig of tweederangs vinden. De
overheid mag de norm die deze mensen hanteren, niet bevestigen.De heer Veling (RPF/GPV):De heer Van Schijndel verwart tolerantie met relativisme. Tolerantie is
toch pas zeker aan de orde als je tegenover mensen komt te staan met wie je
het hartgrondig oneens bent? Van mensen die om religieuze redenen om een dergelijke
ontheffing vragen, mag toch niet worden verlangd dat zij hun religie even
terzijde leggen en meegaan in relativistische denkwereld van de heer Van Schijndel?De heer Van Schijndel (GroenLinks):Nee, dat kan van hen niet worden verlangd, maar het is wel redelijk om
hen erop te wijzen dat het sluiten van een dergelijk huwelijk tot hun taak
behoort en dat zij een dergelijke taak niet op zich moeten nemen als hun religieuze
overtuiging hen verhindert die taak uit te voeren. Het non-discriminatiebeginsel
waar ik nu naar verwijs, wordt niet voor niets in onze wetgeving genoemd en
dat het maakt het ongewenst dat ruimte wordt gegeven aan discriminatie op
religieuze gronden. Religieuze gronden kunnen immers geen rechtvaardiging
zijn voor het toestaan van discriminatie. Voor mij weegt het non-discriminatiebeginsel
sterker dan de religieuze bezwaren die de heer Veling opvoert. Het kan niet
zo zijn dat iemand op grond van een religieuze overtuiging mensen discrimineert.De heer Veling (RPF/GPV):Ik kom hier wellicht nog op terug, maar ik wil de heer Van
Schijndel er nu al wel op wijzen dat zowel de regering als het parlement expliciet
hebben aangegeven dat hier geen sprake is van discriminatie. Dat woord is
geheel misplaatst.De heer Van Schijndel (GroenLinks):Als dat zo is, moet maar eens worden onderzocht hoe een en ander in de
wetgeving is vastgelegd. Artikel 7 van de Algemene wet gelijke behandeling
verbiedt het bijvoorbeeld om onderscheid te maken bij dienstverlening. Verder
heb ik begrepen – de staatssecretaris moet mij maar corrigeren als ik
mij vergis – dat er op dit punt geen formele wetgeving is. Als gemeenten
gebruikmaken van hun beleidsvrijheid om achter een ambtenaar te gaan staan
die een homohuwelijk weigert te sluiten, handelen zij wellicht handelen in
strijd met de Algemene wet gelijke behandeling. Het klinkt misschien wat zwaar,
maar hier moet worden onderzocht of een en ander niet in strijd is met artikel
429 van het Wetboek van Strafrecht. In dat artikel wordt degene die in de
uitoefening van een ambt personen wegens hun homoseksuele geaardheid discrimineert,
strafbaar gesteld. Het zou anders liggen als de ambtenaar de hele taak weigert
en als hij zou zeggen: ik sluit geen huwelijken. Dan maakt hij geen onderscheid.
Maar ik vraag mij af of het niet in strijd is met het Wetboek van Strafrecht,
429quater, als hij zegt: ik sluit alleen geen homohuwelijken. Ik ben daar
nog niet zo zeker van en het is een van mijn vragen aan de staatssecretaris.Ik zie het probleem heus wel. Het toestaan van deze weigeringsmogelijkheid
wordt door homoseksuelen als kwetsend ervaren, maar ik begrijp ook heel goed
dat het reformatorische volksdeel het als een bezwaar ervaart als leden van
hun gemeenschap ertoe verplicht zouden worden om dergelijke huwelijken te
voltrekken. Het is een bekend dilemma uit onze parlementaire geschiedenis,
dat wij ook zagen bij de Algemene wet gelijke behandeling. In dat geval is
na lange discussie om aan religieuze bezwaren tegemoet te komen een uitzondering
op het non-discriminatiebeginsel in de wet opgenomen. Maar dit geldt alleen
op de terreinen arbeid en onderwijs en niet op het terrein van de dienstverlening.
Bovendien is er nog een commissie Gelijke Behandeling die deze uitzonderingen
toetst. Ik vraag mij ook af of er bij deze wet een toetsingscommissie wordt
ingesteld die toetst of die gewetensbezwaren wel zwaar genoeg zijn. Hoe ziet
de staatssecretaris de uitvoering?Ik ben wat sneller door mijn speech gegaan, omdat ik moest antwoorden
op een aantal vragen. Het zal duidelijk zijn dat mijn opvatting dicht bij
die van de VVD-wethouder personeelszaken Dales uit Amsterdam ligt. Met deze
principiële tegenstander van de vrijstelling zal de nieuwe burgervader
op dit punt dus nog wel eens in de clinch kunnen komen. Ik vraag de staatssecretaris
of hij dit voorstel tot vrijstelling van ambtenaren van deze taak nog eens
in heroverweging wil nemen, met name inzake de vraag of mensen die van tevoren
weten aan welke taak zij beginnen, de mogelijkheid tot vrijstelling moeten
krijgen.Ik wijd nog enkele woorden aan de mogelijkheid tot adoptie voor paren
van hetzelfde geslacht. De vraag of een kind psychisch gezond kan opgroeien
bij ouders van dezelfde sekse is na uitgebreid wetenschappelijk onderzoek
in het voordeel van de homoseksuele ouders beslist. Het blijkt zelfs dat lesbische
gezinnen beter voor de dag komen. Ik verwijs in dit verband naar het onderzoek
uit 1997 van de gezinspsycholoog A. Braewijs. Er wordt beweerd dat er te weinig
onderzoek is gedaan. Het is natuurlijk nooit genoeg, maar ik denk dat met
het onderzoek van Braewijs toch het argument van de mogelijke benadeling van
het kind van tafel is. Inmiddels is gewoon wetenschappelijk aangetoond dat
dit argument niet klopt; de werkelijkheid lijkt anders te zijn. Omdat in homoseksuele
relaties geen biologische afstemming bij beide ouders mogelijk is, wordt een
automatische juridische erkenning voor beide partners van hetzelfde geslacht
wettelijk niet mogelijk gemaakt. Echter, ook in heterorelaties geldt die afstamming
lang niet altijd voor beide ouders. Genetisch onderzoek zou wel eens een heel
andere uitkomst kunnen hebben dan verwacht. Dit onderzoek is ook al eens gedaan
in Engeland en daaruit kwam een heel hoog percentage van kinderen die niet
biologisch afstamden van de vader van het gezin, maar van een heel andere
vader. Ik vind het argument van de biologische afstamming een fictie. De regering
wil die fictie instandhouden en daarom heeft zij zich moeten verlaten op deze
omslachtige route van de adoptie. Vasthouden aan de biologische afstamming
als voorwaarde voor juridische erkenning gaat in tegen onze opvatting dat
de echtheid van de band tussen ouder en kind niet schuilt in die biologische
afstamming, maar in de liefde en zorg van elke dag. Wij blijven dan ook pleiten
voor het loslaten van de eis van de biologische afstamming en voor juridische
erkenning van het sociaal ouderschap. Niettemin bieden de nu mogelijk geworden
omwegen een flinke verbetering in vergelijking met de mogelijkheden van voorheen.Al met al verdienen deze voorstellen onze steun. Zij bevestigen dat homoseksuele
relaties gelijkwaardig – en op dat woord leg ik de nadruk – aan
heteroseksuele relaties zijn. Deze voorstellen zetten de norm dat homoseksuelen
niet gediscrimineerd mogen worden nog eens duidelijk neer. Ze hebben een voorbeeldfunctie
voor andere landen, te beginnen met landen in Europa waar de partnerregistratie
zich reeds als een olievlek verspreidt. De staatssecretaris laat op de valreep
een mooie politieke erfenis na.De heer Rensema (VVD):Mijnheer de voorzitter! De leden van de VVD-fractie nemen tot uitgangspunt
het feit dat de wet altijd al uitdrukkelijk bepaalde en bepaalt dat het huwelijk
alleen wordt beschouwd in zijn burgerlijke betrekkingen. In het verleden is
ook door velen uit christelijke kring een strikt onderscheid gemaakt tussen
het burgerlijk huwelijk en de (veel) latere kerkelijke inzegening daarvan.
Het burgerlijk huwelijk kan daarom in juridische zin – en daarover moeten
wij hier vandaag in hoofdzaak spreken – voornamelijk worden gezien als
een verbintenis om levenslang voor elkaar te zorgen. Verder regelt het huwelijk
familierechtelijke betrekkingen. Op grond van het gelijkheidsbeginsel dat
in de Grondwet en in het EVRM is neergelegd, staat voor ons vast dat homoseksuele
mannen en vrouwen met hun partner een verbintenis kunnen aangaan van dezelfde
inhoud. Dat kan nauwelijks worden betwist. De vraag kan dan alleen nog zijn,
of zij ook het woord huwelijk mogen gebruiken. Het huwelijk
is het houwelijk, dat is naar de aloude opvatting trouwen en houwen. In het
Engels "to have and to hold". Deze simpele maar goede woorden kunnen ook zonder
meer van toepassing zijn op de plechtige en eerbiedwaardige verbintenis waarmee
homo's en lesbo's de liefde voor hun partner willen bezegelen. Wij hebben
daarom geen overwegende bezwaren tegen het woord huwelijk, waarmee de juridische
verbintenis immers het duidelijkst wordt omschreven.Wij hebben vele brieven gekregen waarin wordt gesteld dat het wetsvoorstel
in strijd is met de wil van God. Er zijn ook andere geluiden uit christelijke
kring. Een vrouw uit de Wieringermeer, getrouwd en moeder van volwassen kinderen,
zei mij enkele dagen geleden dat zij ouderling is in de Gereformeerde kerk
en overtuigd voorstander van de openstelling van het huwelijk voor homo's
en lesbo's. Er zijn ook vele briefschrijvers die stellen dat het huwelijk
voor homo's zal leiden tot een verdere verloedering van de maatschappij. Wij
menen dat het tegendeel het geval is. Indien twee personen plechtig beloven
en juridisch overeenkomen om levenslang voor elkaar te zorgen, dan is dat
van grote en positieve betekenis voor de maatschappij.Het lijkt ons voor de hand te liggen om over het onderwerp met enige bescheidenheid
te spreken. Er is de homo's in voorbije eeuwen onnoemelijk veel leed berokkend.
Zij werden niet alleen in hun gevoelens miskend, maar ook in de kerkers geworpen
en op de brandstapels gezet. Homoseksualiteit komt overal ter wereld in ongeveer
dezelfde mate voor. Op grond van betrouwbaar te achten bronnen moeten wij
denken aan 5 à 7% van de bevolking. Er is misschien hier en daar wel
een cultureel element te onderkennen in de uiterlijke verschijningsvorm, maar
niet in de wezenlijke geneigdheid. De homoseksuelen vormen op grond van deze
gegevens een kleine minderheid, maar zij zijn er toch met heel velen. Het
is goed om de verbintenissen die zij met elkaar willen aangaan juridisch te
regelen. Het is dan geheel in overeenstemming met de normale rechtsontwikkeling
om aansluiting te zoeken bij dezelfde of de meest nabijliggende rechtsfiguur.Mijnheer de voorzitter! Wij zijn van mening dat bij adoptie uitsluitend
en alleen het belang van het kind voorop moet staan. De samenlevingsvorm waarin
het kind opgroeit, behoort daaraan ondergeschikt te zijn. Er wordt misschien
hier en daar wel verondersteld dat de voorgestelde wet zou regelen dat ook
homo's en lesbo's recht hebben op het adopteren van kinderen die bij de geboorte
door de moeder worden afgestaan. Deze veronderstelling is echter niet juist.
Dit wordt in ieder geval niet geregeld in dit wetsontwerp. Adoptie is immers
alleen een maatregel tot bescherming van kinderen. Alleen het kind heeft rechten,
en die moeten op de beste wijze door de rechter behartigd worden. Wij hebben
de indruk dat de vrijheid van de rechter om de beste oplossing te kiezen in
sommige gevallen misschien slechts een beperkte is, omdat er in het voortraject
van de adoptie reeds feitelijkheden zijn ontstaan die moeilijk genegeerd kunnen
worden. Er kan sprake zijn van een verzorging waaraan het kind gehecht is
geraakt. Op vragen daarover hebben wij antwoorden van de regering gekregen
die ons sterken in de overtuiging dat ook in het voortraject van de adoptie
uitsluitend en alleen het belang van het kind voorop zal staan.De leden van de VVD-fractie onderschrijven de juistheid van het argument
van de regering dat niet is gebleken dat een opvoeding door twee personen
van hetzelfde geslacht schadelijke effecten voor het kind heeft. Niettemin
zijn er ook wel leden van de VVD-fractie die iets voelen voor de opvatting
dat een kind dat vanaf zijn geboorte voor adoptie bestemd is, in die zin dat
het geen natuurlijke verzorgers heeft, in beginsel enig recht heeft op opvoeding
door een vader en een moeder, dus door personen van verschillend geslacht.
Wij zeggen dit met enige aarzeling, want wij erkennen dat een opvoeding in
een andere samenlevingsvorm even goed kan zijn. Er is ook geen principieel
verschil met de adoptie door één ouder, die reeds mogelijk is.Dit wetsontwerp lijkt goede garanties te bieden dat in alle gevallen de
beste oplossing zal worden gekozen die mogelijk is. Niettemin verzoeken wij
de staatssecretaris uitdrukkelijk, nader in te gaan op de vraag of er rekening
wordt gehouden met het gelijkheidsbeginsel, bezien vanuit de situatie van
het kind dat niet reeds door verwantschap of andere omstandigheden in een
homoseksuele of lesbische samenlevingsvorm is gekomen. Kan dit gelijkheidsbeginsel
met zich mee brengen dat, als alle oplossingen nog mogelijk zijn, in de eerste
plaats moet worden gedacht aan adoptiefouders van verschillend geslacht? Wij
zullen met grote belangstelling naar de staatssecretaris luisteren.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Ook bij dit wetsvoorstel zal de staatssecretaris morgenmiddag antwoorden.Ik schors de vergadering in afwachting van de komst van de minister van
Economische Zaken.De vergadering wordt van 21.05 uur tot 21.35 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20002001-597-613.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl