Behandeling van de wetsvoorstellen:  - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2001 (27400 XIV);  - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2001 (27400 F)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-14 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 1050-1096

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

04-04-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 23, pagina 1050-1096

20-03-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27400-FToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 27400-XIVToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van besluiten (dinsdag 20 maart 2001)Pagina 1096-1096
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Vreemdelingenwet 2000 (27585); - Opneming in de Wet toezicht effectenverkeer 1995 van bepalingen betreffende openbare biedingen op effecten (27172); - Wijziging van de Wet toezicht effectenverkeer 1995 in verband met de toetsing van gekwalificeerde deelnemingen in effectenbeurzen (27599)Pagina 1050-1050
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2001 (27400 XIV); - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2001 (27400 F)Pagina 1050-1096
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 20 maart 2001)Pagina 1096-1098
Presentie en opening (dinsdag 20 maart 2001)Pagina 1049-1050

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 215 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen:Vaststelling van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2001 (27400
XIV);Vaststelling van de begroting van de uitgaven en
de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2001 (27400
F).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! Het lijkt erop dat niets de sector bespaard blijft. Helaas
zijn deze draconische maatregelen onontkoombaar. De agrarische sector gaat
door een diep dal. BSE en MKZ hebben de vleessector in een diepe crisis gedrukt.
Ik zeg zonder schaamte dat het mij – ook als boerenzoon – pijn
doet om te zien hoe de sector hier op dit ogenblik onder lijdt. Sommigen grijpen
deze situatie aan om ervoor te pleiten, het landbouwbeleid op ondoordachte
wijze op de schop te nemen. De bedrijven moeten kleinschaliger, extensiever
worden en een aanzienlijk deel moet overschakelen op een biologische werkwijze.
Gefundeerde onderbouwingen en een analyse van de toekomstige gevolgen ontbreken.
Delen van de agrarische sector verkeren in een rampzalige situatie, terwijl
de boeren zelf zich vertwijfeld afvragen welke schuld hen treft en wat hun
verdere toekomst is. De kernvraag is op welke wijze wij de voedselveiligheid
maximaal kunnen waarborgen en welk consequenties uit de huidige situatie getrokken
worden. De Landbouw Raad lijkt tot op het bot verdeeld, zowel ten aanzien
van BSE en MKZ als biotechnologie en de midterm review 2002.Voorzitter! Mijn eerste onderwerp betreft de primaire sector. Over boeren
en tuinders wordt weinig gesproken. Buitenstaanders moeten haast het gevoel
krijgen dat het om een afgeschreven sector gaat. In de nota Voedsel en groen
komen de positie en de toekomst van land- en tuinbouw nauwelijks ter sprake.
Terecht merkte onze fractievoorzitter in zijn befaamde lezing te Zwolle op
19 januari jongstleden op dat het woord "landbouw" node in de titel van deze
belangrijke beleidsnota gemist wordt. "Waar staat het agrofoodcomplex in 2010?
Waar moet het staan in onze samenleving?" Zo luidt de belangrijke strategische
vraag. De vraag waar de primaire sector in 2010 staat, ontbreekt helaas nog.
Zonder binnenlandse primaire productie zou volgens een analyse van het LEI
en het CPB een aantal sectoren in de agribusiness hun bestaansmogelijkheid
in dit land verliezen. De sociaal-economische betekenis van de Nederlandse
agrosector rechtvaardigt dat een wezenlijke plaats wordt ingeruimd voor de
positie en het perspectief van de primaire sector. Nu gaat deze sector ernstig
gebukt onder een slecht imago en vormt in menige discussie een sluitpost.De sector staat onder grote druk en velen binnen de sector ervaren dit
als een psychische druk. Een sprekend voorbeeld is de Vijfde nota ruimtelijke
ordening. Macro-economische berekeningen over de consequenties van de verschillende
aanwendingen van de grond ontbreken. Het gevecht om de schaarser wordende
grond is in volle gang. Te zeer wordt de ruimte beoordeeld door een grootstedelijke
bril. Indien land- en tuinbouw één van de belangrijkste dragers
moet blijven van het platteland en de plattelandsontwikkeling, dan moet aan
jonge ondernemende agrariërs ook een perspectief geboden worden. Niemand
betwist dat ten behoeve van andere, algemene belangen grond aan de landbouw
onttrokken moet blijven worden. Maar het gemak waarmee dit gebeurt, toont
aan dat onvoldoende rekening wordt gehouden met de effecten die dit, in een
landbouwpolitiek die zich steeds meer richt op extensivering van de agrarische
bedrijfsontwikkeling, met zich brengt. Uit het LEI-bericht blijkt dat agrarische
bedrijven te weinig verdienen om de omslag te kunnen maken; dalende opbrengstprijzen
bij stijgende kosten. De boer moet steeds meer investeren in milieu, dierenwelzijn,
dierengezondheid, energie en wordt daarnaast geconfronteerd met fors stijgende
grondprijzen.In een opmerkelijk artikel schetst Frits Bloemendaal in HP/De Tijd van
16 februari jongstleden een opdoemend toekomstscenario voor boer en tuinder.
Helaas, zo is mij gebleken, herkennen terecht of ten onrechte maar al te veel
boeren zich in dat beeld. "De boer zit in de tang en veel vluchtwegen heeft
hij niet", constateert Bloemendaal. Hij schetst het beeld van de leegloop
van de landbouw die volstrekt langs de rest van samenleving
heengaat. "Nederland, zo lijkt het, is langzaam afscheid aan het nemen van
de landbouw", gaat hij verder. "Geleidelijk maar onafwendbaar worden de boeren
het land uitgedreven." Het mag een doemscenario lijken, maar er zijn tekenen
die erop wijzen en veel boeren hebben het gevoel dat de samenleving hen liever
kwijt dan rijk is. De uitdagingen komen samen bij de ondernemer, schrijft
de minister. Maar ook de lasten en de kosten komen daar samen. Extensivering
bij lagere opbrengstprijzen en tegelijkertijd schaalvergroting bij spectaculair
stijgende grondprijzen, waar leidt dit toe, zo vraag ik de bewindslieden.
Ook de effecten van de Vijfde nota voor de land- en tuinbouw moeten door de
minister beter in kaart gebracht worden. Voor het behoud van de open ruimte
is het instandhouden van een vitale landbouw een eerste voorwaarde. De minister
maakt zich sterk voor een sterke landbouw in een aantrekkelijk landelijk gebied.
Ook vindt hij een sterke gezonde primaire sector een absoluut vereiste om
in de toekomst in de agrofoodindustrie en op het gebied van kennis en uitgangsmateriaal
toonaangevend in de wereld te blijven. Daar zijn wij het uiteraard mee eens.
Dat is allemaal prachtig, maar een visie op wat het perspectief van de primaire
sector in het komende decennium zal zijn en welke inzet hij daarvoor zal plegen,
zouden wij nog graag tegemoet zien.Mijn tweede punt houdt verband met de nieuwe minister van landbouw in
Duitsland. De reactie van de Duitse minister op de BSE is ondoordacht, omdat
haar antwoorden op de problemen eerder ideologisch, dan goed gefundeerd zijn.
Eerlijk gezegd weet de CDA-fractie niet precies waar onze minister nu op dit
punt staat. Ik wil hem dat straks vragen.Aanvankelijk leek het erop, dat hij zich wat gemakkelijk in deze stroom
liet meenemen. Hij juichte de Duitse koerswijziging immers toe. Zijn speech
in Oostenrijk begin februari was gelukkig van een andere toon; een toon die
de CDA-fractie meer aanspreekt en die, zo voel ik het, verholen kritiek inhield
op het Duitse standpunt. De minister stelde: "extensiever en kleinschaliger
productie maken de landbouw niet veiliger" en "intensieve en grote bedrijven
doen het zelfs vaak beter als het om het milieu gaat". Ik vermeld deze uitspraken
met instemming. De minister beschouwt ook biologische landbouw niet als vanzelfsprekende
remedie tegen de BSE-crisis. Hoezeer de CDA-fractie ook stimulansen voor de
biologische landbouw ondersteunt, zij deelt deze mening. Terecht wierp oud-minister
Braks in zijn Beverforde Betoog op 19 januari jl. de vraag op, of extensieve
productie werkelijk milieuvriendelijker, natuurvriendelijker en gezonder voor
de mens is, dan de goed georganiseerde intensieve productie zoals die in Nederland
in de gangbare landbouw plaatsvindt. Als deze in Europa in het nadeel zou
worden gesteld, zou dat voor Nederland vergaande consequenties kunnen hebben
en zou dat het paard achter de wagen spannen. Gaarne krijg ik een reactie
van de minister hierover.De groene minister van landbouw in Duitsland zet in op "Klasse statt Masse".
Ik zou de Nederlandse minister de slogan willen meegeven "massa van klasse".De minister zet terecht in op kwaliteit van topklasse, innovatie en technologie,
ketensystemen, duurzaamheid en inspelen op toenemende internationalisering.
Dat is een lijn die wij als CDA al jaren voorstaan. Het is ook een voortzetting
c.q. aanscherping van bestaand beleid. Graag betuigen wij onze instemming
met die benadering. De omslag van het aanbodgerichte naar het vraaggerichte
denken en handelen is in volle gang. Daarin steunt de CDA-fractie de regering
ten volle.In de begroting en de nota Voedsel en groen hamert de minister er voortdurend
op dat de agrofoodketen en de primaire sector moeten voldoen aan maatschappelijke
behoeften en verlangens. Prima, zou je zo zeggen. Maar wat zijn die maatschappelijke
behoeften dan precies? Wie bepaalt die? En schieten wij soms niet door? Over
verantwoord milieu- en natuurbeleid bestaat geen verschuil van mening. Maar
wat te zeggen van het blokkeren van een grensoverschrij- dend industrieterrein
vanwege de vermeende aanwezigheid van een korenwolf of van het in Europees
verband eenzijdige verbod op het fokken van nertsen? Hoe is de maatschappelijke
behoefte daaraan gepeild? Dat verbod heeft de CDA-fractie in hoge mate verbaasd.
Vooral deze minister is een sterke pleitbezorger van opereren binnen Europese
kaders. Hij heeft onlangs nog gezegd dat wij in dezen als enige uit de Europese
pas lopen.Terecht heeft hij in de afgelopen tijd de vinger op deze zere plek gelegd.
Met instemming heeft mijn fractie kennisgenomen van de benoeming van een directeur-generaal
Europese Zaken op het ministerie van LNV. De consequenties van de Interne
markt, de globalisering en de euro laten steeds minder ruimte om denken en
handelen nog in nationale kaders te plaatsen. Wij moeten oppassen dat geen
politieke stokpaardjes of de waas van de dag verkocht worden onder het mom
van "dat is wat de samenleving wil". Daartegen kan de landbouw zich moeilijk
wapenen. Het goedkope gelijk van de straat en de beeldbuis stelt de boeren
soms voor onmogelijke opgaven.In deze discussie wordt zeer lichtvaardig voorbijgegaan aan de mogelijke
gevolgen voor de voedselzekerheid. De FAO heeft er bij herhaling op gewezen,
dat bij een sterk groeiende wereldbevolking de voedselzekerheid geenszins
gewaarborgd is. Europa zal in de wereldvoedselvoorziening altijd een belangrijke
rol blijven spelen en dus zal ook de bijdrage aan het wereldvoedselvraagstuk
een belangrijk afwegingspunt in het Europees landbouwbeleid moeten blijven.
De gangbare landbouw zal in dit proces altijd een belangrijke plaats blijven
innemen. Een landbouw zonder kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen zal niet
in staat zijn om in de groeiende voedselbehoefte te voorzien. Ook hiervoor
draagt het rijke westen een grote verantwoordelijkheid. In geval van relatieve
schaarste zal immers het rijke deel van de wereld, zo heeft de oliecrisis
ons tot tweemaal toe geleerd, zich wel weten te redden ten koste van het armere
deel. Onlangs nog heeft een oud-topman van de Wereldbank betoogd dat de biologische
landbouw de wereld niet kan voeden.Bij extensivering zal de roep om meer grond voor de blijvers toenemen.
Naast de sterk stijgende kosten zullen de dalende opbrengstprijzen de financierbaarheid
van de steeds stijgende grondprijzen ernstig bemoeilijken. De vraag is dan
ook gerechtvaardigd of de grond van de wijkers wel bij de blijvers
terechtkomt. Overheid, natuurorganisaties en projectontwikkelaars spelen op
de grondmarkt vaak een prijsopdrijvende rol. Het investeringsvermogen, en
dus het aanpassingsvermogen, van het peloton van bedrijven wordt fors ondergraven
en dan helpen oproepen van de minister om te innoveren en moderniseren niet
meer. In de afgelopen decennia is bedrijfsuitbreiding veelal gefinancierd
via intensivering. Die weg is nu afgesloten. Voor de grondgebonden bedrijven
bemoeilijkt dit de bedrijfsuitbreiding en de bedrijfsovername, waardoor de
emigratie van jonge, ondernemende agrariërs wordt gestimuleerd. De uitstroom
van grond uit de landbouw zou de komende decennia wel eens veel sneller kunnen
gaan, zo voorspelt een aantal onderzoekers.Voorzitter! De gekkekoeienziekte wordt in de Europese Unie nog te veel
gezien als een uitwas van geïntensiveerde landbouw, maar tot op heden
bestaan hiervoor geen aanwijzingen. BSE-gevallen komen op doorsneebedrijven
voor. Boeren zijn veeleer slachtoffers van deze crisis, want zij hebben niet
gevraagd om verwerking van diermeel in veevoeder. Eerdere waarschuwingen voor
het gebruik van diermeel zijn in de wind geslagen. De centrale doelstelling
van de afgekondigde BSE-maatregelen is het garanderen van de bescherming van
de volksgezondheid en het herstellen van het vertrouwen van de consument in
rundvlees. Daarbij is het zeer belangrijk dat maatregelen door de verschillende
lidstaten op uniforme wijze en conform de communautaire afspraken worden geïmplementeerd.
Uniformiteit in uitvoering en adequate controle is een absolute voorwaarde
voor de verwezenlijking van de centrale doelstelling. Verschillen in nationale
uitwerkingen of interpretaties mogen niet tot concurrentievervalsing leiden.
Het risico van een vorm van renationalisatie is reëel aanwezig. Hoe beoordeelt
de minister dit risico?Wat betreft de maatregelen steunt de CDA-fractie de door de minister gevolgde
lijn om zich te verzetten tegen de vernietiging van gezonde beesten. Zij zou
graag zien dat nog meer ingezet wordt op het slachten van stieren op jonge
leeftijd. Ook het preventief beleid ten aanzien van MKZ heeft de instemming
van de CDA-fractie. Vorig jaar heb ik tijdens de begrotingsbehandeling aandacht
gevraagd voor het risico van MKZ-uitbraken. Wat zullen, volgens de minister,
de consequenties op de langere termijn zijn voor het vaccinatiebeleid en de
liberalisering van de landbouw? De minister heeft geen gelijk gekregen en
de vraag is, als de uitbraak van vandaag het topje van de ijsberg blijkt te
zijn, of wij in Europa wel kunnen volhouden dat er geen vaccinatie mag plaatsvinden.
De Europese commissie heeft al kenbaar gemaakt dat de liberalisering van de
landbouw aan zeer stringente voorwaarden wat de voedselveiligheid betreft
gebonden zal moeten worden. Ik vraag aan de minister, die een voorstander
is van liberalisering, of er op dat punt geen sprake is van een spanningsveld.De Europese Unie is als één consumentengroep te beschouwen
en daarom moet voedselveiligheid op ten minste Europees niveau geregeld worden.
De inzet van het kabinet om zich actief in te zetten voor de Nederlandse wensen
bij de ontwikkeling van internationale normen voor voedselveiligheid en voedselproductie
wordt door de CDA-fractie van harte ondersteund. Heeft het voorstel van de
minister om een pan-Europese voedselconferentie te organiseren nog een follow-up
gekregen? Met het oog op de uitbreiding van de Europese Unie en de groeiende
handelsstromen uit Centraal Europa en Oost-Europa zijn voedselveiligheidsborgsystemen
een absolute noodzaak. Toepassing van het acquis communautair is op zich onvoldoende.
Op papier klopt dat vaak, maar de praktijk is vers twee.De regering heeft te kennen gegeven extra impulsen voor institution building
in de pre-accessielanden te geven. Die zijn dringend geboden, juist ook om
gezondheids- en kwaliteitsaspecten te kunnen garanderen. Heeft, zo vraag ik
de minister, de EU hier een gemeenschappelijke aanpak voorzien? Hoe beoordeelt
de minister de potentiële kwetsbaarheden op dit terrein?Ook ondersteunt de CDA-fractie het voorzorgprincipe, mits dit wetenschappelijk
onderbouwd is. Indien het principe "bij twijfel niet inhalen" toch wordt toegepast,
dan moeten ons inziens de maatregelen proportioneel zijn en uiteraard ook
voor geïmporteerde producten gelden. Anders zou dit kunnen leiden tot
concurrentievervalsing. Eigenlijk zouden uitspraken over het voorzorgprincipe
op mondiaal niveau dienen plaats te vinden.De Europese Voedsel Autoriteit moet zorg gaan dragen voor een grotere
coherentie in het voedselveiligheidsbeleid van de lidstaten. Daartoe zou dit
bureau, net als de nationale voedselautoriteit, bevoegdheden moeten krijgen
op het gebied van controle en toezicht. Indien die bevoegdheden uitblijven,
wordt een extra laag in de besluitvormingsprocedures gecreëerd en gaat
de benodigde slagvaardigheid verloren. Hoe beoordeelt de minister deze situatie?
Bestaat niet het risico dat binnen de Europese Unie diverse nationale voedselautoriteiten
worden opgericht die niet aansluiten op de Europese Voedsel Autoriteit of
die de totstandkoming van een onafhankelijke Europese Voedsel Autoriteit vertragen
of verstoren?De keuring en controle op voedselveiligheid in Nederland is nog steeds
complex en zeer versnipperd. Dit leidt tot doublures, inefficiëntie,
extra kosten en competentiekwesties. De minister heeft zich sterk gemaakt
voor een voedselautoriteit op het ministerie van LNV. Hoever staat het hiermee?
Voedselveiligheid is primair de verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven:
wordt het bedrijfsleven bij de invulling van dit bureau betrokken?Hoe beoordeelt de minister de situatie bij een groot deel van de Islamitische
slagers in Nederland, waar, zo meldde de Volkskrant of De Telegraaf in een
artikel op 10 maart, 80% niet voldoet aan de Nederlandse eisen op het gebied
van hygiëne en volksgezondheid? Worden, zo vraag ik de minister, de Nederlandse
slagers hier niet gediscrimineerd? Want ik weet van veel kleine slagerijen
in eigen dorp en omgeving, dat zij moesten sluiten vanwege de buitengewoon
kostbare gezondheidskundige eisen die gesteld werden. Welk risico kan dit
met zich brengen, zo vraag ik de minister.Met betrekking tot kennis en innovatie merk ik het volgende op, voorzitter.
Terecht zet ook deze minister sterk in op versterking van kennis en innovatie.
Dit is een van de sleutelbegrippen in de nota Voedsel en groen en in de begroting.
Product- en procesinnovatie is de basis voor een concurrerende land- en tuinbouw.
Ook het LEI onder streept dat kennis de kosten van de schaarste
aan grond en arbeid moet compenseren. Door breed in te steken op kennisnetwerken,
ook van buiten de agrarische sector, kan maximaal gebruikgemaakt worden van
innovatiemogelijkheden. Echter, noch in de nota Voedsel en groen, noch in
de memorie van toelichting op de begroting wijdt de minister enige aandacht
aan de groeiende Europese achterstand op de Verenigde Staten in de investeringen
in wetenschappelijk onderzoek, in de ongelijke benutting van kennis via innovatieve
ondernemingen en in de onevenwichtige octrooipositie. Bij dit laatste gaat
het om de positie van VS-octrooien in Europa versus die van de Europese octrooien
in de VS.Ook dient de coördinatie in wetenschap, technologie en innovatie
binnen de Europese Unie hoog op de agenda te staan. De Europese Commissie
en het Europees Parlement wensen hieraan prioriteit te geven. Immers, 85%
van de totale onderzoeksgelden in Europa wordt in nationale programma's besteed,
met vaak veel overlap. Het pleidooi van de minister voor meer aansluiting
bij kennisnetwerken buiten de agrosector dient ten minste ook een betere en
intensievere Europese aansluiting in te houden. Waarschijnlijk bedoelt hij
dit ook. Wetenschappelijk inzicht in zeer complexe systemen zal door gelijkgerichte
overheidsbemoeienis tot aanzienlijke verbeteringen kunnen leiden.In dit verband zou ik met name een vraag willen stellen naar de groeiende
kloof tussen enerzijds DLO in Wageningen, wat betreft althans de aard van
het onderzoek van DLO, en anderzijds de behoefte die er bij DLV in het land
bestaat. Kan de minister daar op ingaan? Ik moet zeggen dat mij dit zorgen
baart. Immers, als je een sterke, innovatieve agrarische sector wilt hebben,
dan moet je ook bij DLO de onderzoeksinspanningen vooral in die richting laten
gaan en niet in richtingen die slechts zijdelings met de land- en tuinbouw
te maken hebben.Voorzitter! Met betrekking tot de biotechnologie zal ik kort zijn, omdat
ik daar vorig jaar al veel aandacht aan besteed heb. De CDA-fractie heeft
vorig jaar haar instemming betuigd met de positieve grondhouding van de minister
ten aanzien van de biotechnologie. In de nota Voedsel en groen en later in
de nota Biotechnologie hanteert de minister het principe "ja, tenzij". Ik
zal nu het tenzij niet verder invullen, daarover hebben wij vorig jaar gesproken.Terwijl het Europees Parlement duidelijk nieuwe openingen maakt, voeren
sommige landbouwministers in de Europese Unie een ware kruistocht tegen de
biotechnologie. Dat maakt een gemeenschappelijke houding in de Europese Unie
buitengewoon moeilijk en dat zal de verwarring onder het publiek vergroten
en daarmee de acceptatie bemoeilijken terwijl juist de zorg om de consumentenargwaan
essentieel is.Het negatieve klimaat in Europa ten aanzien van biotechnologie beheerst
in toenemende mate de internationale verhoudingen in de agrofoodindustrie,
zo luidt de kern van een artikel in de Volkskrant van 20 februari 2001. Hoe
beoordeelt de minister deze waarneming? Het uitsluiten van biotechnologische
ontwikkelingen lijkt zeker voor een agroland als Nederland met een hoog ambitieniveau
op het gebied van agrokennistechnologie, op termijn een riskante zaak. Ook
de nota Voedsel en groen zoekt hierin onderscheidend vermogen voor ons land.De minister wil de landbouw voorbereiden op de uitbreiding van de Europese
Unie. Vooral de suiker- en zuivelsector zullen met veranderingen worden geconfronteerd.
Het bestaande gemeenschappelijk landbouwbeleid is na de uitbreiding niet langer
houdbaar c.q. financierbaar. Mijn fractie is het met de minister eens dat
nu moet worden nagedacht over de vraag hoe het best kan worden ingespeeld
op deze onafwendbare veranderingen.Zonder de Nederlandse belangen in Brussel op de tocht te zetten, is de
sector wel gebaat bij helderheid en duidelijkheid over de koers. De CDA-fractie
heeft zich eerder uitgesproken voor het principe van cross compliance. De
minister neemt hier naar onze mening een te afstandelijke houding in.Daarnaast is de CDA-fractie van oordeel dat de fondsen uit Brussel die
beschikbaar komen in het kader van de provinciale ontwikkelingsprogramma's –
dit jaar méér dan 120 mln. gulden – meer ten behoeve van
de landbouw dienen te worden ingezet. Deze kunnen niet bedoeld zijn voor de
aankoop van natuur, maar bijvoorbeeld wel voor agrarisch natuurbeheer. Wij
horen graag het oordeel van de bewindslieden hierover.In dat verband wil ik hier opnieuw een pleidooi voeren om de agrarische
sector zonder overgangstermijn gebruik te laten maken van gelegenheidsarbeid.
Ik stel met grote vreugde vast dat deze minister van Landbouw in dezen een
buitengewoon positieve houding inneemt. Ik herinner mij de eindeloze discussies
aan de overzijde van het Binnenhof toen Nederlandse bedrijven de poorten moesten
sluiten en werden geconfronteerd met razzia's omdat mogelijkerwijs Polen gelegenheidsarbeid
verrichtten in Nederland. Naar mijn mening is het niet juist als enerzijds
de landbouw de prijs moet betalen voor de door de politiek terecht gewilde
uitbreiding en anderzijds de deur gesloten wordt voor factoren die kunnen
leiden tot kostenreductie in diezelfde landbouw. Het kan niet zo zijn dat
het aan de opbrengstkant volop doorwerkt terwijl aan de kostenkant de voordelen
worden afgesneden. Ik steun de minister in zijn discussie met de minister
van Sociale Zaken en vraag hem hierin volhardend te zijn omdat dit voor de
gehele sector van buitengewoon belang is. Bovendien is het een zeer interessant
stimuleringsinstrument voor de ontwikkeling van de economie in Centraal- en
Oost-Europa. Ook vanuit de toetredende landen bezien, vormt het vrije verkeer
van werknemers immers een belangrijke bijdrage aan het integratieproces met
de Europese Unie. Wanneer denkt de minister zichtbare resultaten op dit punt
te kunnen laten zien?Deze minister is actief, slagvaardig en duidelijk. Ik vraag hem echter
nadrukkelijk meer oog te hebben voor de noden van boeren en tuinders. Zijn
recent gemaakte opmerking heb ik niet begrepen en die is ook buitengewoon
slecht gevallen. Ik zou het erg op prijs stellen als de minister hier duidelijk
maakt dat deze sector die op persoonlijke titel onvoorstelbaar veel geïnvesteerd
heeft in natuur, milieu en ecologie en buitengewoon grote prestaties levert
op het terrein van publieke diensten, mag rekenen op steun van de overheid
juist in de moeilijke jaren waarin de sector nu zit.Is er eenheid van kabinetsbeleid? Het valt mij namelijk op dat steeds meer ministeries zich met landbouw gaan bemoeien. Ik begrijp dat
wel, het is immers een zeer belangrijke sector voor de Nederlandse economie.
Het ministerie van Economische Zaken gaat zich ook al bezighouden met visies
over de land- en tuinbouw. Datzelfde geldt ook voor Financiën. Als ik
goed geïnformeerd ben door de media, gebeurt een en ander niet onder
leiding van het minister van LNV, maar schuift het ministerie later bij. Ik
pleit ervoor, dat deze minister ervoor zorgt dat hij bij deze discussie de
leiding houdt. Ik kan mij overigens niet voorstellen, dat het ministerie het
kaas van zijn brood laat eten.Tot slot: de minister heeft gesproken over de ijzeren driehoek. Ik dacht
eerst dat hij sprak over het OVO-drieluik: onderzoek, voorlichting en onderwijs.
Dat bleek niet zo te zijn. Hij sprak wel over de ijzeren driehoek, maar doelde
op: de Tweede Kamer, het ministerie en de landbouworganisaties. Deze ijzeren
driehoek zou doorbroken zijn. Ik hoop dat de ijzeren driehoek van het OVO-drieluik
in vol ornaat wordt gehandhaafd en dat die vooral gericht blijft op het bereiken
van de doelstelling die is aangegeven in de nota Voedsel en groen: versterking
van de primaire sector. Verder hoop ik dat wij op korte termijn op dat punt
een visie van de minister mogen verwachten.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik heb de woorden van de heer Van der Linden indringend op
mij laten inwerken. Op enig moment had hij het over de recente woorden van
de minister die slecht gevallen waren. De minister zou de veronderstelling
van de heer Van der Linden kunnen rechtzetten. Ik ben daarom benieuwd op welke
recente woorden de heer Van der Linden doelt.De heer Van der Linden (CDA):Ik doelde op een van de laatste uitspraken van de minister, gedaan op
een congres van Dier en welzijn. Daar zei hij dat de landbouwsector zich zou
moeten schamen voor de wijze waarop zij dieren houdt. Ik merk in dit verband
op, dat ik boerenzoon ben en dat ik het landbedrijf vanaf 1950 ken, vanaf
de tijd dat ik nog kind was. Inmiddels heb ik veel van de wereld gezien. Ik
ben in sloppenwijken geweest, maar ik zou deze uitspraak van de minister niet
voor mijn rekening willen nemen. De boeren gaan namelijk verduveld goed met
hun dieren om. Bovendien kun je vandaag de dag op de televisie zien hoezeer
het hen raakt wanneer hun beesten geruimd moeten worden. Dat raakt hen ten
diepste. Zij vormen een stuk van hun leven, van hun bestaan. Ik zou er daarom
voor pleiten dat wij eens in de sloppenwijken van bijvoorbeeld Tirana gaan
kijken. Daar doen zich beestonwaardige situaties voor. Ik weet dat ik deze
vergelijking niet mag maken, maar ik doe het toch en zeg: laten wij vooral
eens gaan kijken op plekken in de wereld waar mensen het aanzienlijk slechter
hebben dat de meeste beesten in Nederland.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Het ging mij alleen om de precieze woorden van de minister.
De minister heeft al eerder aangegeven, dat alles wat hij zegt tegen hem gebruikt
kan worden. Dan weet de minister nu voor welke uitspraak hij zich moet verantwoorden.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! De land- en tuinbouw is maatschappelijk en politiek
meer dan gebruikelijk centraal op de agenda komen te staan. Nu eens niet in
verband met al of niet vermeende ondersteuning of het zijn van een opstakel
bij discussies over algemene handelsliberalisatie in WTO-verband. Nee, dierziekten
onder landbouwhuishouddieren en de al of niet daarmee gemoeide voedselveiligheid
en voedselvoorziening zijn het centrale thema geworden. Niet geheel te vermijden
is dat daarbij de wijze van veehouderij onderwerp van discussie is. Op zichzelf
is dat begrijpelijk en er is ook niets op tegen. Echter, voorkomen moet worden
dat de discussie eenzijdig en vervormd wordt door oneigenlijke, ook politieke,
belangen.De BSE-crisis, uit Engeland overgekomen naar het Europese continent, veroorzaakte,
met name toen die zich in Duitsland openbaarde, daar een maatschappelijke
en politieke schok. Immers, een land dat enerzijds zeer geïndustrialiseerd
is en anderzijds, althans optisch, de land- en tuinbouw een min of meer romantische
plaats heeft toebedacht, werd opgeschrikt. Duitsland werd opgeschrikt, omdat
deze romantische land- en tuinbouw synoniem wordt geacht voor "voedselreinheit"
en voedselveiligheid. Iets wat politiek zo'n schok voor een natie teweegbrengt,
moet politiek klaarblijkelijk met vergaande maatregelen worden aangepakt.Niet alleen de persoonswisseling op een ministerspost en een naamsverandering
van het ministerie, maar ook een politiek andere benadering, koers, van voedselvoorziening
kwam aan de orde. Het consumentenvertrouwen maar nog meer het politieke vertrouwen
moest immers worden hersteld. De nieuwe minister verantwoordelijk voor alles
wat met voedselvoorziening en voedselveiligheid en dus met land- en tuinbouw
te maken heeft, Renate Künast, denkt bijvoorbeeld BSE te bestrijden met
extensivering, ecologisering en met meer regionale voedseloriëntatie.
Het lijkt er wel op, dat de voedselkringen van de econoom Von Thünen
van nagenoeg twee eeuwen geleden weer in ere moeten worden hersteld.Opvallend bij dit alles is dat de meeste BSE-gevallen in Duitsland, maar
ook in Nederland, voorkomen in streken met relatief kleine gemengde boerenbedrijven.
Zij komen namelijk voor in Beieren en Overijssel. Er is echter juist een ware
kruistocht begonnen tegen de zogenaamde grootschalige bedrijven, in Duitsland
Agrafabriken genoemd. Zoals ik het ergens las: geen argumenten, maar wel koerswijziging.In de Nederlandse situatie is hierbij politiek van belang de reactie van
de Nederlandse minister van LNV. Het is opgevallen dat minister Brinkhorst
zich nogal snel bij de Duitse politieke Wende van "back to the future" aansloot.
Daarbij eist de minister ook de zeggenschap op over de voedselveiligheid,
die nu nog onder de verantwoordelijkheid van de minister van VWS valt. Deze
laatste kan zich dan beter op volksgezondheid concentreren; misschien nog
niet zo'n gek idee. Uit overwegingen van effectiviteit lijkt het onderbrengen
van de verantwoordelijkheid voor de voedselveiligheid voor de VVD-fractie
het meest logisch bij het ministerie van LNV te liggen. Op Europees niveau
zou commissaris Fischler omgekeerd macht moeten afstaan aan commissaris Byrne
van volksgezondheid. Ik vraag de minister dit toe te lichten. Kan
hij aangeven wat hij logisch vindt?Bij dit alles is ook aan de orde de zogenaamde eenloketfunctie van de
overheid. Kan de minister aangeven hoe bijvoorbeeld in het kader van bovenstaande,
maar ook bij de verdeling van verantwoordelijkheden in het kader van de Warenwet,
een en ander geregeld is? Hoe is de coördinatie naast de verantwoordelijkheid
geregeld?Verwarrend is het vervolgens als de minister van LNV medio februari een
speech in Oostenrijk houdt. Daarin stelt de minister dat grote bedrijven vaak
voordelen bieden, vanwege knowhow en professioneler management. Op milieugebied
presteren ze vaak beter. Evenzo stelt hij dat de intensieve landbouw per eenheid
product voor het milieu vaak beter is dan extensieve landbouw. Landbouwproductie
zal in de toekomst voornamelijk op hooggespecialiseerde bedrijven plaatsvinden.
Dat is een mening waar wij ons goed in kunnen vinden.Eerst was er aansluiting bij mevrouw Künast, toen de rede in Oostenrijk.
Dat leidt tot verwarring en onduidelijkheid over de positie van de minister
van LNV. Een duidelijke uitleg wordt dezerzijds met belangstelling tegemoet
gezien.Het gezegde "een ongeluk komt nooit alleen" lijkt in de veehouderijsector
in Europa opgeld te doen. Eerst varkenspest, toen BSE en nu ook nog mond-
en klauwzeer. Het lijkt aanleiding te zijn voor een trilogie. Immers, drama's
spelen zich af op vele boerenerven en in vele boerengezinnen. Ook na de aankondiging
van de minister van zojuist kunnen wij niet anders dan de beleidsmaatregelen
ondersteunen en deelneming betuigen bij de gezinnen die hier slachtoffer van
zijn geworden. Terecht wordt de vraag gesteld hoe een en ander kon gebeuren.
Belangrijker nog is de vraag hoe dit te voorkomen is. Zowel varkenspest als
mond- en klauwzeer zijn voor de voedselveiligheid en de volksgezondheid onschadelijk.
Overigens lijkt dat voor BSE anders te liggen. Beide eerstgenoemde ziekten
verspreiden zich gemakkelijk en komen in wisselende situaties nagenoeg wereldwijd
voor. Op basis van een hoge veterinaire standaard in de Europese Unie en in
het belang van export van dierlijke producten buiten de EU, met name naar
Japan en de VS, is een tiental jaren geleden in Europees verband besloten
tot een zogenaamd non-vaccinatiebeleid. Steeds indringender wordt ook in mijn
fractie de vraag gesteld of dit beleid nog wel proportioneel is. Immers, de
maatschappelijke verliezen en ethische bezwaren zijn groot, zeker als in acht
genomen wordt dat door de toenemende mondiale mobiliteit van mensen en goederen
besmettingskansen eerder groter dan kleiner zijn geworden. Is dan een uitgangspunt
van uitbraak eens in de tien jaar, te bestrijden met "stamping out" nog wel
te handhaven? Is de minister bereid om zich voor een ander beleid sterk te
maken in de Europese ministerraad? Inmiddels hebben wij begrepen dat hij dat
gedaan heeft. Tot welke conclusies heeft dat geleid? Graag vernemen wij hier
meer van.Bij dit alles mag niet voorbijgegaan worden aan het dierenwelzijn. Naast
de huisvesting, die regelmatig indringend aan de orde is geweest, is daarbij
ook het vervoer van levende dieren een aandachtvragend issue. Naast een fatsoenlijke
behandeling van de dieren, ook tijdens het transport, is het verspreiden van
besmettelijke ziekten bij het vervoer van levende dieren een aandachtspunt
en misschien zelfs een afwegingspunt. Oriëntatie vanuit deze optiek zou
volgens de VVD-fractie naast het non-vaccinatiebeleid voor veehouderij in
de Europese Unie ook centraal moeten komen te staan. Eveneens is de VVD-fractie
van mening dat het zogenaamde "doordraaien" van dieren niet zou moeten. Maatschappelijke
weerstand in dezen is terecht. Het slachten om de prijs is een zeer eng economisch
kader geworden.Incidenten en onzekerheden in en rond de land- en tuinbouw, zoals varkenspest,
BSE, dioxine en mond- en klauwzeer, hebben verwarring bij de consument gebracht.
Het vertrouwen in voedsel komt daarbij onder druk. Toch kan in algemene zin
worden gesteld dat voedsel nog nooit zo veilig was. De toegenomen kwaliteit
en veiligheid van het voedselpakket heeft immers bijgedragen aan de huidige
relatieve hoge welvaart en levensverwachting, zeker in de westerse wereld.
Veilig voedsel is echter niet hetzelfde als gezonde voeding. Veilig voedsel
is ook niet hetzelfde als natuurlijke voeding. Ook biologisch geteelde producten
kunnen vol zitten met bacteriën, natuurlijke toxinen en giftige onkruidzaden.
Er zijn zelfs wetenschappers die beweren dat de schadelijkheid van endogene
toxinen de schadelijkheid van residuen van gewasbeschermingsmiddelen in ruime
mate overtreft.De verwachting is dat de wereldbevolking de komende 20 jaar zal groeien
van zes naar ruim 7,5 miljard mensen. Door onder andere deze ontwikkeling
zal er mondiaal een toenemende concurrentie om grond zijn. Intensivering van
de agrarische productie zal in grote delen van de wereld de sleutelstrategie
zijn of worden. De politieke en maatschappelijke uitdaging is dan volgens
het IFPRI, het Institute for Food Policy and Research, en het WRI, het World
Resources Institute, om land- en tuinbouwmethoden te hebben die aan de groeiende
behoefte aan voedsel kunnen voldoen. De VVD-fractie is daarom niet uitsluitend
voor een beleid dat zich sterk richt op versterking van biologische productie.
Een beleid gericht op economisch en technologisch doorontwikkelen en verder
verduurzamen van de "gangbare" land- en tuinbouw is in onze ogen veel realistischer
dan een scenario van krampachtige omschakeling naar biologische productie.
Ook in dezen zien wij een reactie van de minister met belangstelling tegemoet.Een bijzonder aspect zijn nog de GGO's, de genetisch gemanipuleerde organismen,
in voedingsmiddelen. Bij de VVD-fractie leeft het gevoel na 20 jaar moderne
biotechnologische plantveredeling dat het consumeren van GGO-voedsel geen
grotere gezondheidsrisico's met zich brengt dan van voedsel dat uitsluitend
via klassieke veredelingsmethoden tot stand is gebracht. Wel moet in dezen
nadruk gelegd worden op de keuzevrijheid voor de consument. Niet alleen informatievoorziening
via onder andere etikettering speelt daarbij een belangrijke rol, maar ook
de controleerbaarheid. De Europese Commissie heeft overigens onlangs het witboek
voedselveiligheid gepresenteerd. Naast oprichting van de EVA, de Europese
voedselautoriteit, wordt nieuwe Europese regelgeving aangekondigd. Hoe verhoudt
een en ander zich tot de sinds kort opgerichte Nederlandse voedselautoriteit?
Is de minister ook van mening dat regelgeving zich moet toespitsen op producten
c.q. eindproducten en dat wetenschappe lijke inzichten voorop
moeten staan boven consumentenperceptie?Nederland is een relatief klein maar zeer dicht bevolkt land met een hoge
economische activiteit en met een belangrijke doorvoerfunctie. Van de vele
Europese maatregelen met een ruimtelijke impact, zoals structuurmaatregelen,
de Nitraatrichtlijn en de Vogel- en Habitatrichtlijn, is het kenmerk dat deze
richtlijnen een nogal sterke doorwerking hebben. De vraag is of het middel
nog wel proportioneel is. Wat is de mening van de bewindslieden over het initiatief
van het Belgisch voorzitterschap om in deze zin het debat op gang te brengen
om te bezien of enige vorm van modulatie en/of differentiatie mogelijk zou
zijn? Ook hierop vernemen wij graag een reactie van de bewindslieden.Naast de al genoemde zaken mag de land- en tuinbouw zich ook in economische
en planologische zin in een brede belangstelling koesteren. De betrokkenheid
bij de boer en tuinder lijkt in Nederland echter niet zo groot te zijn. Die
is zeker anders dan in een land als Frankrijk waar, zoals onlangs in Het Financieele
Dagblad stond, als de landbouw ziek is, het land ook ziek is. In de Vijfde
nota ruimtelijke ordening lijkt de landbouw alleen nog als restpost voor ruimteclaims
voor huizen, water, recreatie en natuur te figureren. In het meest negatieve
scenario zou 400.000 ha van de 2.400.000 ha agrarisch gebied moeten worden
ingeleverd. Gelet op de bevolkings- en welvaartsontwikkeling met de daaruit
volgende claims, is dat niet geheel onvermijdelijk. De indruk bestaat evenwel
dat de bewindslieden van LNV deze planologische burgeroorlog wel wat erg berustend
ondergaan.In HP/De Tijd – de heer Van der Linden refereerde hier al aan –
stond onlangs een artikel, getiteld Hoe de boer verdwijnt uit Nederland. Niemand
zou daar wakker van liggen, totdat doordringt dat met de boeren ook de open
ruimte verdwijnt, zeker als door het verdwijnen van de goede boeren –
dat zijn niet alleen grote boeren – het nu nog open landschap dreigt
te gaan "verrommelen". Zou een duidelijker keuze van functie in een aantal
situaties niet zijn aan te bevelen? Moet de overheid zich bijvoorbeeld niet
beperken tot het realiseren van de ecologische hoofdstructuur en het behoud
van de reeds aanwezige natuurgebieden? Verder zou zij de boeren hun ondernemersvrijheid
moeten geven, uiteraard met inachtneming van algemene en maatschappelijke
milieumaatregelen. Waar het gaat om agrarische kennis, behoort Nederland immers
tot de wereldtop. Voorkomen moet worden dat die kennis wordt weggegooid met
een Ot en Sien-achtig landschap en een natuursluier over nagenoeg heel Nederland.
Dit is dus een pleidooi om scherper te kiezen waar in planologische zin welke
functies moeten komen.Extensieve vormen van landbouw, zoals akkerbouw en rundveehouderij, staan
in Nederland onder druk door allerlei oorzaken. Ik noem een terugtredende
overheid bij markt- en prijsbeleid, meer concurrentie, machtiger wordende
inkooporganisaties en het collectieve onvermogen om in de markt countervailing
power te ontwikkelen, zeker bij de akkerbouw. Gelet op de aard van de productie
van de grondgebonden landbouw – voornamelijk grondstof voor verdere
verwerking voor de voedselketen – zou kosteneffectiviteit vooral in
schaalvergroting moeten worden gezocht. De reeds genoemde planologische burgeroorlog
in Nederland jaagt de grondprijzen echter op tot boven landbouweconomische
waarde. De spagaat is voor veel boeren dan ook groot: verder liberaliseren
versus ecologiseren en verder ecologiseren versus economiseren. En als daarbij
de overheid c.q. de minister of de staatssecretaris een verre van boervriendelijk
gezicht trekt, leidt dat tot een gevoel van verlatenheid in dat deel van de
agrarische sector. Als niet opgepast wordt, is dat contraproductief aan ook
door de overheid gewenste veranderingen. Natuurlijk moeten realiteiten verteld
worden, maar naast de opgeheven vinger mogen de bewindslieden af en toe best
een begrijpende en bemoedigende hand uitsteken.Planologie en de scherpte van keuzes zijn door mij al eerder aan de orde
gesteld in deze bijdrage. Vestiging, hervestiging en reconstructie van de
glastuinbouw maken daar onderdeel van uit. Met een ruimtebeslag van 10.000
ha, is het niet de grootste agrarische sector, maar economisch gemeten is
het wel de grootste. Het Centraal bureau voor de statistiek meldde onlangs
dat er een toenemende mate van verschil in agrarische bedrijfsgrootte in economische
zin is waar te nemen. Opvallend daarbij is dat van de 100 grootste agrarische
bedrijven in deze zin er 83 actief zijn in de tuinbouw. Nog opvallender is
dat de meeste grote bedrijven in de gemeente Naaldwijk zijn gevestigd. De
toren van Naaldwijk waar volgens de minister tuinbouwondernemers in overdrachtelijke
zin geen afscheid kunnen nemen, schijnt toch wel iets te hebben.Wat de vestiging, hervestiging en reconstructie van de glastuinbouw betreft,
komt het beleid van het rijk en de provincies wat zompig over. Cromstrijen
wel, dan weer niet! Zuidplaspolder wel, dan niet en vervolgens toch weer wel!
Het Westland verder reconstrueren, dan weer niet en vervolgens een beetje
wel. Maar goed, de land- en tuinbouw innoveert. Markten internationaliseren.
De Nederlandse en de Europese landbouwproducten worden afgezet op de wereldmarkt
en diezelfde wereldmarkt zoekt toegang tot Europa. Geen organisatie, geen
overheid en uiteindelijk ook geen dierziekte is in staat om deze structurele
ontwikkeling te stoppen. Overheden kunnen en moeten dit proces begeleiden.
Contouren moeten worden aangegeven aan de agrarische ondernemers, die vervolgens
hun eigen verantwoordelijkheid hebben. Bewindslieden mogen ondernemers op
die verantwoordelijkheid aanspreken en vragen deze te nemen. De wijze waarop
en de toon waarmee is daarbij van uitermate groot belang. Nogmaals, helaas
moet ik constateren dat dat voor verbetering vatbaar is. Dominee zijn alleen
is niet voldoende, als handelsman moet er ook verkocht worden. Dat geldt ook
voor het beleid van de minister en de staatssecretaris.In aansluiting op de afsluiting van de heer Van der Linden het volgende.
Waar moet schaamte terugkomen? Ik denk dat de minister dit met eerlijke en
goede bedoelingen heeft gezegd. Natuurlijk, elke beroepsgroep kent haar dissidenten,
die moeten worden terechtgewezen. Ook bij boeren en tuinders is dat zo. Maar
in mijn beleving is nog steeds het beeld aanwezig – misschien is de
minister het met mij eens – zoals omschreven in het gedicht van Aart
van der Leeuw, "De dieren": De landman gaat, nu
de avond is gevallenen de arbeid slaapt voor het laatst zijn hoeve
rond.Hij keurt het werk der knechts in de schuur en stallenen als zijn schaduw volgt hem trouw de hond.Hij toeft bij het
vee en luistert hoe het ademt,rond schoft en hoornen hangt een warme
damp.Die met een geur van zomer hem bewasemten in een nimbus
nevelt om de lamp.Dan loopt hij tastend langs de paarden,verwelkomd door een dreunend hoefgeklop.Hij spreekt hen aan, en streelt
een ruigbehaardeen speels hem toegestoken manenkop.Als hij
uiteindelijk rustig na het volbrachtede handen boven het vlammend
haardvuur heft.Vervult hem een ontroerende gedachteaan wat
rond hem leeft en het niet beseft.Hij peinst, en leest in het boek
met koperen slotenhet hoofdstuk dat Noach's tocht beschrijft.Hoe de ark met haar simpele reisgenotenlandt op de oever: de
zondvloed dreigt.Gans in het wonderbaar verhaal verlorenterwijl hij meimerend in de haardgloed staart.Lijkt het hem of door
God daartoe verkorenhij met zijn dieren over de wateren vaart.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! Misschien kunnen we er een trend van maken dat iedereen voortaan
een passend gedicht uitzoekt bij een beleidsdebat!Voorzitter! Er is dit jaar voor gekozen om de discussie over het landbouwbeleid
toe te spitsen op de grondgebonden landbouw. Wij hebben ervoor gekozen om
ons daarin te schikken, omdat concentratie op één thema het
debat misschien wat zinvoller maakt. Dit verklaart, waarom we vandaag geen
of weinig aandacht schenken aan het groenbeleid, de visserij – dat spijt
mij voor de staatssecretaris – of de tuinbouw. Grondgebonden landbouw
is trouwens al vrij breed. De situatie in de landbouw is op dit moment een
situatie van crisis en bijna-oorlog. Er wordt een oorlog gevoerd tegen BSE
en MKZ. De mededeling van de minister daarnet over dat geitenbedrijf in Oene
benadrukt dat extra. Wij moeten maar hopen dat het uiteindelijk toch niet
echt MKZ is; ik begrijp namelijk dat dat nog niet helemaal zeker is. De positieve
emotie van de consument rondom het lapje vlees is misschien wel definitief
verdwenen. Na de grijpers die de varkenslijken in containers dumpten, kwamen
de beelden van die wankelende koeien die uitgleden en wankelden in de mest.
Daarna de beelden van chirurgische mesjes, die koeienhersenen aan het fileren
waren. Krantenkoppen van misschien wel tienduizenden Creutzfeld-Jacobslachtoffers
in Engeland. En dan nu brandende stapels koeien- en schapenlijken op het Engelse
platteland. Niet alleen de vis wordt duur betaald!Wat mij vorige week opviel, was de reactie van consumenten bij –
ik geef het toe, dat is niet echt representatief – een GroeneWeg-slager.
Nee, als door vervoersverboden er geen vlees meer zou zijn, gaan we niet hamsteren.
Dan gaan we wel wat anders eten. Vlees hoeft – even? – niet meer
zo nodig. Dit raakt meteen een cruciale discussie over wat te doen bij de
vleesproductie en de huidige overcapaciteit. De zeven maatregelen vanuit de
EU lijken niet meer dan een kleine correctie op de "business as usual"; alhoewel
die 90 dieren per bedrijf misschien nog iets kunnen betekenen. Is nu definitief
van de baan dat de Europese vleesoverschotten worden gedumpt op de wereldmarkt?
De minister heeft zich snel achter de kritiek van de deskundigen van Ontwikkelingssamenwerking
geschaard. Dat is mooi, maar wat is Europees gezien de gang van zaken? Wat
was de reactie van de minister op de suggestie tot een tijdelijk fokverbod
te komen, met tijdelijke steunmaatregelen? Of wordt er gewoon gekozen, zoals
liberale markteconomen altijd willen, voor prijsverlaging? Of is het toch
waar dat tijdelijke opslag wordt ondersteund? Waarom wordt er niet voor het
alternatief van GroenLinks gekozen nu over te gaan tot een drastische inkrimping
van de veestapel? Dat standpunt hebben wij niet nu pas ingenomen, kijkend
naar de BSE-crisis, de varkenspest en de problematiek met betrekking tot mond-
en klauwzeer. Dat is ons standpunt al veel langer. In die zin kan ons moeilijk
opportunisme worden verweten. Heel belangrijk is het antwoord op de vraag
hoe structureel deze crisis wordt. Deelt de minister onze indruk dat de positieve
emoties rondom het lapje vlees duurzaam een knauw hebben gekregen?Wij gaan nu niet uitgebreid in op de BSE-problematiek. Op twee punten
willen wij de aandacht vestigen. Er is veel kritiek gekomen op het doordraaien
van koeien als waren het tomaten; puur vanuit economische overwegingen, vanwege
prijsstabiliteit. De heer Varekamp sprak daar ook over. Hij was erop tegen.
Als ik het goed heb, dan heeft de minister dit in Brussel als onethisch afgewezen,
maar hij kreeg onvoldoende steun. Wat is de stand van zaken en wat gaat de
minister in Nederland doen?Dan het ruimen van de hele stal, het hele geboortecohort, terwijl slechts
één koe met BSE besmet is. Er zijn andere alternatieven, zoals
het verwijderen van het risicomateriaal en de verplichte test na 30 maanden.
Wat is de stand van zaken? Is de minister bereid zijn beleid op dit punt bij
te stellen? Er wordt in allerlei artikeltjes in de landbouwpers gezegd dat
de test niet helemaal valide is, omdat de voorfase van openlijke BSE niet
detecteerbaar is. Dus moeten alle risico's worden uitgesloten. Maar dan rijst
de veel fundamentelere vraag of de test wel voldoende garantie biedt.Dan een vraag over wel of niet enten. Uit de media begrijpen wij dat aan
de overzijde veel partijen het non-vaccinatiebeleid bekritiseren en dat er
stevige discussie over wordt gevoerd. Wat is de visie van de minister op deze
problematiek? Hij heeft hier gisteren in Brussel over vergaderd. Vandaag klaagde
de minister in de Volkskrant over het gebrek aan steun van de nieuwe Duitse
minister, Renate Künast. Hij heeft haar al twee keer bepaald niet prijzend
genoemd. "Halfgroen", schamperde hij. Ik kom daar zo op terug. Onze benadering
zou zijn dat exportbelangen hierbij niet de doorslag mogen geven. Japan en
andere landen sluiten trouwens ook al de grenzen. De minister heeft wel eens gezegd dat hij in het begin vooral een crisismanager
was. Ten ging het over de mestprop en gif. Daarna zou de vernieuwing worden
ingezet, op basis van de nota Voedsel en groen. Mijn beeld is dat zijn ministerie
nog steeds de handen vol heeft aan het bestrijden van de crisis en dat de
vernieuwing in de verdrukking is geraakt. Maar als wij de nota Voedsel en
groen bestuderen, als wij de discussies daarover in de Tweede Kamer lezen,
dan rijst bij de fractie van GroenLinks het beeld dat wij ook niet zoveel
van een (sociaal) liberale minister kunnen verwachten. Weliswaar wordt het
adagium meer markt, minder overheid niet overgenomen en wordt het WRR-rapport
aangegrepen om te pleiten voor borging van publieke belangen (milieu, dierenwelzijn
en veiligheid) maar toch overheerst het beeld dat deze D66-minister vooral
de markt haar werk wil laten doen. Zijn liberale preoccupaties staan alle
andere mooie doelstellingen in de weg. Merkwaardig vinden wij zijn oproep
van vorige week dat boeren zich moeten schamen over hoe ze hun beesten houden.
De CDA-fractie zei er zojuist ook iets over. Wij kunnen ons hier wel wat bij
voorstellen als het gaat om de bio-industrie. In het katern van de Volkskrant
van afgelopen zaterdag werd een aantal varkensboeren uit de bio-industrie
geïnterviewd. Het lijkt mij dat er inderdaad sprake is van fundamentele
cultuurverschillen. Maar de overheid is er toch voor om de welzijnsbelangen
te borgen? Principieel mag het helemaal niet om van schaamtegevoelens of consumentengedrag
afhankelijk gemaakt te worden, maar omdat de overheid de noodzakelijke maatregelen
niet neemt, zal de consument het dan maar moeten doen. Ik ben benieuwd naar
reactie van de minister op dit punt.Feitelijk wordt er natuurlijk wel gestuurd als er gesteld wordt dat de
dominante landbouwpraktijk vooral internationaal moet concurreren –
de voorgaande sprekers van de VVD en het CDA nemen ook dat dominante beeld
over, waarbij ik mij ook bij hun verhaal afvraag hoe het dan met de kleine
boeren moet – en dat de minister zelfs trots is op het feit, dat Nederland
een agrogrootmacht is. Het tweede (netto)exportland ter wereld. Dezelfde trots
als de toenmalige minister Braks, die op werkbezoek in Australië riep:
wij zijn maar een kleine postzegel ten opzichte van jullie landoppervlakte,
maar we produceren lekker meer! Dezelfde boodschap hoorde ik van ministers
als Bukman en Van Aartsen. Landbouwbeleid is exportbeleid en geld, ook bij
minister Brinkhorst.De impliciete landbouwnorm blijft grootschalige, intensieve landbouw waarbinnen
zich zelfs van de minister met enige steun megabedrijven mogen ontwikkelen.
Terwijl de gehele bevolking de bio-industrie afwijst – dat zal de heer
Van der Linden toch echt moeten accepteren – ziet deze minister er de
voordelen voor het milieu in om een varkensflat op de Maasvlakte te concentreren.
Er wordt gesproken over GGO-bedrijven naast agroproductieparken. Wij willen
die varkens weer op het land zien. Daarnaast, maar ondergeschikt, ziet de
minister natuurlijk wel andere ontwikkelingen in zijn brede palet, maar feitelijk
worden bijvoorbeeld verbrede landbouw en biologische landbouw als nichemarkten
weggezet.De heer Rabbinge (PvdA):Ik zou de heer Pitstra graag willen vragen of hij het verkiezingsprogramma
van de voorgangers van GroenLinks, namelijk de PPR en de PSP, waarin in 1972
en 1976 stond dat intensieve veehouderij thuishoort op bedrijvenparken of
bedrijfsterreinen, niet meer van toepassing verklaart.De heer Pitstra (GroenLinks):Ik heb zelf een van de programma's meegeschreven. Het werd echter meer
gezien als spotternij, in de zin van dat als er toch bio-industrie moet blijven
bestaan, die dan beter op een industrieterrein ondergebracht kan worden.De heer Rabbinge (PvdA):Geldt dat voor meer elementen uit uw verkiezingsprogramma?De heer Pitstra (GroenLinks):De grote lijn was natuurlijk afschaffing van de bio-industrie en die niet
systematiseren op een industrieterrein. Maar eigenlijk kun je die industrie
op een industrieterrein onderbrengen als je die productievorm wilt handhaven.
Daar zijn wij echter niet voor. In ieder geval was de toenmalige PSP zolang
ik er lid van was, dus vanaf 1968, fel tegen bio-industrie. Voor de PPR kan
ik moeilijk spreken, maar ik neem niet aan dat die een ander standpunt had.De heer Rabbinge (PvdA):Waarom stond het dan in uw verkiezingsprogramma? Als u zegt dat dit uit
spotternij gebeurde, moet ik concluderen dat wij die programma's niet serieus
mogen nemen.De heer Pitstra (GroenLinks):Om de krankzinnigheid ervan aan te geven, namelijk dat het eigenlijk een
industrie is geworden. Als er dan toch sprake is van een industrie, zet die
dan ook maar op een industrieterrein. Dat was een beetje de redenering. Het
was natuurlijk niet een serieus programmapunt dat wij destijds onder regeringsverantwoordelijkheid
hadden willen uitvoeren. Integendeel, wij hadden die bio-industrie toen al
willen afschaffen. Overigens vind ik het wel aardig dat de heer Rabbinge al
onze programma's op zijn netvlies heeft. Daarvoor wel mijn complimenten.Voorzitter! Ergens lees ik in genoemde nota Voedsel en groen nog wel,
dat biologische landbouw een voortrekkersrol speelt bij het streven naar duurzaamheid,
maar het blijft een zandbak waar een kleine minderheid van bewuste consumenten
wat in mogen spelen. Ik begrijp uit de bijdragen van de VVD en het CDA dat
zij dat ook vinden. De heer Varekamp had het er over dat er geen krampachtige
omschakeling naar biologische landbouw mag plaatsvinden. Ik leidde een en
ander ook af uit de hautaine reactie van de minister op de beleidsvoornemens
van de nieuwe minister van landbouw, bij onze oosterburen, Renate Künast.
"Klasse statt Masse" is daar nu de leus en de Grünen gaan voor 20% biologische
landbouw. Hoezo "halfgroen"? Ach, mevrouw Künast zou er nog wel achter
komen dat dit allemaal niet zo makkelijk is en ze loopt veel te hard van stapel,
kleineerde de minister op de tv deze radicale koerswijziging. Wij hadden in
ons verkiezingsprogramma deze radicale koerswijziging allang voorgesteld.
Wij hadden 3 jaar geleden al de lijn dat wij wel wat extra ambitie kunnen
formuleren als een breed front van Consumentenbond tot grootwinkelbedrijf,
van vegetariërsbond tot organisaties van jonge boeren al gaat voor 10%.De minister heeft nu ook wel een percentage van 10 in zijn stukken opgenomen,
maar de formulering luidt, dat het Nederland zou sieren als
er 10% biologische landbouw wordt gerealiseerd. Ook hier staat opnieuw zijn
liberale dogma een harde prestatie-eis in de weg, want alles goed en wel,
maar uiteindelijk moet de markt het zelf doen, de consument moet het wel willen.
Bijna triomfantelijk wordt Oostenrijk genoemd. Daar is de biologische landbouw
al op een niveau van 10%, maar nu zou daar opeens sprake zijn van een daling.
In Nederland is dat helemaal niet de orde, want hier is er meer vraag dan
productie. Er is natuurlijk helemaal geen sprake van een vrije consumentenkeuze
als de huidige vervuilende en dieronvriendelijke landbouw zwaar gesubsidieerd
blijft waardoor de prijzen "de waarheid niet spreken". Dit heeft tot gevolg
dat de biologische producten te duur blijven. Eigenlijk zijn zij helemaal
niet te duur, maar de andere producten zijn te goedkoop. Harde politieke instrumenten
zoals heffingen, BTW-verlaging of steviger fiscale regelingen zijn nodig om
die onterechte prijsverschillen weg te werken. De biologische producten mogen
wel iets duurder blijven, maar de grote prijsverschillen moeten verdwijnen.
Als dat niet gebeurt, heeft het niet zoveel zin om hypocriet te klagen over
consumenten, die niet doen wat zij als burger vinden.De heer Varekamp (VVD):Het is het goed recht van de heer Pitstra om de gangbare landbouw als
zwaar gesubsidieerd te beschouwen en de biologische als puur marktgeoriënteerd
te presenteren. Kan hij zijn bewering echter objectief staven?De heer Pitstra (GroenLinks):Ik zeg helemaal niet dat de biologische landbouw niet gesubsidieerd is
en de gangbare wel. Ik heb gezegd dat er geen sprake is van een echte markt,
omdat op dit moment de vervuilende, dieronvriendelijke landbouw – die
zwaar wordt gesubsidieerd – niet opdraait voor alle kosten die worden
veroorzaakt door de gebruikte werkwijze, maar deze afwentelt. De prijzen spreken
niet de waarheid. Ik betaal nu via mijn waterrekening de kosten van de door
deze industrie veroorzaakte vervuiling. De biologische landbouw veroorzaakt
deze maatschappelijke kosten niet en wordt dus ook niet op die manier indirect
gesubsidieerd. Daardoor is de biologische landbouw duurder. Ik heb niet gezegd
dat de biologische landbouw geen subsidie zou krijgen. Er is geen sprake van
een eerlijke consumentenvrijheid, omdat de prijzen niet de waarheid spreken.
Als de gangbare landbouw vervuilt, moeten de consumenten daarvoor betalen.
De prijzen gaan dan omhoog en naderen die van de biologische landbouw. De
prijsverschillen worden dan kleiner, waardoor er sprake is van echte, eerlijke
consumentenvrijheid.Onbegrijpelijk vond ik ook de discussies over het beëindigen van
de omschakelingssubsidies naar de biologische landbouw. Uit de evaluatie bleek
dat die omschake- lingsregeling zeer effectief was. Zelfs zo effectief, dat
er te veel aanvragers waren en tot loting werd overgegaan. Het budget had
natuurlijk onmiddellijk verhoogd moeten worden, want via biologische land-
bouw slaan wij veel vliegen in één klap: geen gif, meer natuur,
minder mestoverschot en meer dierenwelzijn. Terwijl toch iedere suffe kip
kan zien dat er subsidie nodig is voor bijvoorbeeld varkenshouders die willen
omschakelen naar biologisch varkenshouderij – nu nog maar 0,1% –
bestond het voornemen om dit af te schaffen. Uiteraard werd dit gesteund door
de VVD aan de overzijde, die al nooit wat heeft gezien in de biologische landbouw
en extra geld daarvoor, en half gesteund door het CDA dat kennelijk toch wel
de biologische sector enigszins heeft ontdekt. Wat is nu precies de stand
van zaken op dit punt?De zogenaamde steun voor biologische landbouw blijft in mijn ogen een
lippendienst, als er niet een echte, overtuigde landbouwpolitieke keuze voor
wordt gemaakt; net zoals in het verleden alle krachten werden ingezet op productieverhoging,
intensivering, chemie en lage prijzen. Toen kon sturing, in de totaal verkeerde
richting, kennelijk wel en was maakbaarheid geen enkel probleem. Zolang de
biologische landbouw en ook de verbrede landbouw als een nichemarkt worden
gezien en de koers van oceaanstomer van de internationale concurrerende en
intensieve landbouw niet ter discussie wordt gesteld, zal het nooit veel worden.
Ook de kritiek in deze Kamer van collega Rabbinge, dat biologische landbouw
een luxe is die de hele wereld zich niet kan permitteren – dat is zonet
ook weer door het CDA gezegd – en dat het eigenlijk een beetje dommig
is om niet (zo weinig mogelijk) gif en kunstmest te gebruiken, draagt ertoe
bij, dat het in het huidige dominante liberale beleid nooit verder zal komen
dan zeg maar de positie van de Max Havelaar-koffie, de 2 à 3% van de
bevolking, de keiharde kern van idealistische GroenLinks-stemmers. die ook
al een zonneboiler op het dak zetten, terwijl het hun geld kost.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik moet de misvatting uit de weg ruimen die ook
nu weer door de heer Pitstra naar voren wordt gebracht, als zou ik namens
de PvdA hier pleidooien hebben gehouden voor het ad libitum strooien van gif.
Integendeel.De heer Pitstra (GroenLinks):Dat zeg ik helemaal niet. U zegt dat u zo weinig mogelijk gif en zo weinig
mogelijk kunstmest wilt gebruiken en dat het dommig is dat de biologische
landbouw dat uitsluit. Dat is uw stelling. Het kan met veel minder, zegt u.
Dat is uw positie.De heer Rabbinge (PvdA):Precies, en dat uitgangspunt kan ik op allerlei manieren adstrueren met
voorbeelden. Het gaat erom dat je zo zuinig mogelijk omgaat met je hulpmiddelen
en grond en dat je probeert een goede productie te garanderen, zeker als je
het mondiaal bekijkt. De hoog-ecotechnologische landbouw is in mijn ogen dan
de enige weg. Dat neemt niet weg dat er een nichemarkt is voor diegenen die
om andere redenen waarde toekennen aan de biologische landbouw. Ik vind dat
op zich alleszins acceptabel. Maar stel dan niet de anderen in een kwaad daglicht,
zoals u nu dreigde te doen.De heer Pitstra (GroenLinks):Mijn analyse klopt dus, dat u het ook als een nichemarkt ziet. Eigenlijk
vindt u die 10% toch ook veel te hoog? Dat percentage is in uw visie toch
helemaal niet nodig? Als gewoon wat progressieve mensen in die zandbak spelen,
is dat voor u toch mooi zat? Je zou toch gek zijn om te veel te betalen!De heer Rabbinge (PvdA):Op het moment dat er meer vraag naar is, zal het zich vanzelf
ontwikkelen, maar om daar nu 10% of 20% of 2% of 3% als streefgetal te hanteren
vind ik ongewenst en strijdig met de nu gehanteerde basisfilosofie.De heer Pitstra (GroenLinks):Het is eigenlijk een beetje dom dat ze die vraag hebben, dat is in wezen
uw visie.De heer Rabbinge (PvdA):Dat hoort u mij niet zeggen.De heer Pitstra (GroenLinks):Je kunt wel beter zo weinig mogelijk kunstmest en pesticiden gebruiken.De heer Rabbinge (PvdA):Het gaat niet om de kunstmest op zich. Het gaat om het realiseren van
productiedoelen. Het gaat om het realiseren van gezond voedsel en het gaat
om het realiseren van zo weinig mogelijk negatieve milieubelasting. Daar gaat
het om.De heer Pitstra (GroenLinks):En daarvoor is in mijn ogen biologische landbouw de beste oplossing.De heer Rabbinge (PvdA):Dan moet u de zaak toch nog eens een keer goed bestuderen.De heer Pitstra (GroenLinks):Ik zou u willen verwijzen naar een artikel in het blad Internationale
samenwerking wij steeds van Buitenlandse Zaken krijgen. Daarin stond een verhaal
over de Derde Wereld met voorbeelden van het feit dat daar in de biologische
landbouw een vertienvoudiging van de productie mogelijk was. Dat zal u aanspreken.
Dat kan dus zelfs binnen de biologische landbouw.De heer Rabbinge (PvdA):Ik kan het u nog sterker vertellen. Ik ben er zelf bij betrokken geweest
om die ontwikkelingen mogelijk te maken, maar dat was niet met uitsluiting
van al die inputs.De heer Pitstra (GroenLinks):In het voorbeeld dat ik noemde, werden de chemische input en kunstmest
wel uitgesloten. En dan nog, was een grote productieverhoging mogelijk.De heer Van der Linden (CDA):Mijnheer de voorzitter! Zou de heer Pitstra mij kunnen uitleggen wat het
verband is tussen progressiviteit en biologische landbouw? Waarom zouden biologische
landbouwers progressief zijn? Ik zou eerder zeggen, dat ze conservatief zijn.De heer Pitstra (GroenLinks):Het behoud van het landschap en het behoud van de korenwolf, om maar eens
wat te noemen, is op bepaalde punten inderdaad conservatief. Maar dan gaat
het om de goede dingen die wij zouden willen behouden. Het uitsluiten van
genetische manipulatie, gif en kunstmest, kun je misschien ook wel als conservatief
zien. Maar u moet niet onderschatten dat er in de biologische landbouw een
enorme innovatiekracht zit. De moderne biologische boeren boeren niet meer
zo als vijftig jaar geleden gebeurde. Er zit wel degelijk een zeer progressieve
factor in de biologische landbouw. In het algemeen merk ik, dat zo'n beetje
de enige steun die wij in de landbouw hebben, komt van de beleidsmakers en
biologische boeren. Politiek gezien is er naar mijn gevoel in ieder geval
wel enig verband.Voorzitter! Onder het juk van het huidige dominante beleid zie ik slechts
een beperkt aantal perspectieven voor de biologische landbouw, behalve dan
als het beleid succesvol zou zijn, maar of dat zo is, vraag ik mij af.Het eerste perspectief is, dat de consumenten die genetische gemanipuleerde
rotzooi helemaal niet willen, omdat ze het voordeel er niet van inzien, laat
staan de beweerde meerwaarde voor de burger, maar wel de nadelen horen van
de internationale milieu- en natuurorganisaties en inzien dat vooral grote
commerciële belangen van producenten van bestrijdingsmiddelen worden
gediend.Het tweede perspectief is, dat de huidige crisis, die er emotioneel in
hakt, mensen stimuleert naar de EKO-sector te gaan. Ik geef toe dat het geen
logische verband is, omdat ook in de EKO-sector mond- en klauwzeer mogelijk
is.Het derde perspectief is, dat het wel een succes in Duitsland wordt en
dat Nederland, zoals altijd, opportunistisch haar exportmarkt zal gaan volgen,
ondanks al het geklaag nu hier over die Grüne minister. Ik ben benieuwd
naar de reactie van de minister op deze beschouwing.De laatste weken valt mij in talrijke mediaprogramma's het nieuwe fenomeen
prof. Kol op. In mijn fractie was het al de vraag wat wij daar eigenlijk van
vinden. Prof. Kol heeft namelijk het standpunt dat het afgelopen moet zijn
met al die subsidies aan de noodlijdende sector die "Nederlandse landbouw"
heet. Zo'n 70% van die sector kan volgens hem verdwijnen, want die kost alleen
maar geld en is desastreus voor de derdewereldlanden. Vooral dat laatste punt
ligt natuurlijk gevoelig bij de fractieleden die mij er vragen over stellen.
Prof. Kol stelt verder dat andere landen allerlei producten veel goedkoper
kunnen produceren, dus waarom zouden wij het zelf willen ten koste van veel
subsidie. In het programma Lagerhuis kreeg hij de handen wel op elkaar, een
enkele kwaad wordende boer, die meesmuilend werd bekeken, daargelaten. Als
ik het goed heb, is deze minister het in essentie eigenlijk wel met deze criticus
eens. Ook hij wil immers af van subsidies op suiker, zuivel, graan en fabrieksaardappelen,
al wil hij dat misschien wat minder snel. In de analyse wordt ook sterk benadrukt
dat grond en arbeid in Nederland domweg te duur zijn.Toch zijn er ook wel verschillen tussen de meningen van prof. Kol en de
minister. In de nota Voedsel en groen staat dat suiker in Nederland een ijzersterke
positie zal behouden. Prof. Kol stelt echter dat Caribische landen drie keer
zo goedkoop suiker kunnen winnen uit suikerriet en dat hoge importtarieven
en tolmuren beletten dat ze een kans maken op de Europese suikermarkt. Hoe
zit het nu precies? Afgelopen zomer fietste ik door Cuba en daarbij heb ik
mij verdiept in de geschiedenis van dit door suiker geteisterde land. Toen
daar rond 1910 de suikerkoorts opkwam en de diversificatie en natuur voor
suiker werden opgeofferd, waren er al analyses dat rietsuiker per definitie
goedkoper is dan bietsuiker. Je steekt immers maar een stengel in de grond
en je kunt voor twintig jaar oogsten. Men dacht toen al dat suikerbieten daar
niet tegenop kunnen. Een tiental jaren lang steeg de suikerprijs en de nieuwe
rijken manifesteerden zich totdat het feest was afgelopen. De Amerikanen gaven
de genadestoot door importheffingen te introduceren om hun eigen bietsuiker
te beschermen. Is het waar dat in de Cariben suiker drie keer zo goedkoop
is, zoals prof. Kol stelt?GroenLinks stelt de belangen van de derdewereldlanden en de arme boeren daar centraal. Exportsubsidies moeten veel sneller en totaal
afgeschaft worden. Voor GroenLinks is Fair Trade het model, vooral voor producten
die wij hier niet kunnen maken, zoals koffie, thee, cacao, tabak en bananen.
Een zekere mate van Europese specialisatie is natuurlijk ook nodig. Neem bijvoorbeeld
de zuidelijke olijfolie, de wijn en de Nederlandse pootaardappelen. Mijn fractie
is er niet voor om een zuivelproduct als melk over de gehele aardbol te slepen.
Regio's moeten zoveel mogelijk zelfvoorzienend zijn. Ketens moeten zo kort
mogelijk zijn met het oog op de transportpreventie en de milieubelasting door
vrachtauto's – een op de drie zit vol met landbouwproducten –
en schepen, maar ook gelet op de ervaringen van nu met mond- en klauwzeer.
Al dat gesleep met grondstoffen en voedsel over de gehele wereld maakt de
kans op een mondiale ramp alleen maar groter. Wat mij betreft eten wij ons
eigen Texelse schapenvlees en onze eigen Veluwse scharrelvarkens. Bovendien
is er het punt van het dierenwelzijn, want al dat gesleep met levende dieren
is meestal een marteling. Deze visie staat haaks op de aanlokkelijke gedachte
dat in een straal van 1000 km maar liefst 300 tot 450 miljoen Europese consumenten
wonen.Ik denk dat de minister het in zijn hart met prof. Kol eens is, hetgeen
ook blijkt uit zijn uitspraak dat landbouw een normale economische activiteit
moet worden. Een onzinnige uitspraak, omdat landbouw gezien zijn intrinsieke
karakter nu eenmaal een aantal kenmerken vertoont, zoals fluctuaties door
weersomstandigheden, rampen en plagen – daar weet de minister nu alles
van – omgang met de levende natuur en daarbij behorende onzekerheden.
Het is dan ook niet voor niets dat niet alleen socialisten als Mansholt maar
ook vrijwel alle landbouweconomen, ook liberale woordvoerders in de EK, inzien
dat landbouw niet als een gewone economische activiteit kan worden gezien,
discussies over voedselzekerheid en voedselveiligheid daargelaten. Of denkt
de minister ook dat Nederland en Europa hun voedselzekerheidsdoelstelling
kunnen loslaten, dat de mondiale markt zijn werk kan doen en dat iedereen
daar moet kunnen kopen waar het goedkoopst geproduceerd wordt? Als stallen
in Amerika met 5000 koeien het goedkoopst zijn, dan wordt dat de norm. Dan
kunnen de beelden van Nederlandse koeien en verplichte weidegang bij het grofvuil
gezet worden of hoogstens als nostalgische romantiek nog hier en daar gekoesterd
worden. Dat is de fundamentele keuze die gemaakt moet worden. In dit kader
is een bijkomend probleem dat allerlei moeizaam tot stand gekomen welzijn-
en milieunormen, opvattingen over groeihormonen en preventieve antibiotica
met zo'n wereldscenario op de helling komen te staan.In dit kader speelt ook de hele discussie over de toekomst van de landbouw
en de toekomst van veel boeren in Nederland. Ze moeten er gewoon mee ophouden,
vond de minister. En al die verhalen over armoede, daar kon hij niet zoveel
mee. Iedere ondernemer die te weinig verdient, houdt er toch gewoon mee op,
dat is toch geen schande? Er zijn toch ook geen kleine kruideniers meer? En
bovendien wat zeuren ze, als ze het boeltje verkopen dan zijn ze miljonair.Na de enorme commotie die dit verhaal opleverde, werd nog wat geklaagd
dat de kritiek vooral was gekomen omdat de minister zelf geen boer was; hij
kwam niet uit de cultuur. Daar kan ik nog een beetje inkomen, want bij mijn
eerste optreden voor 3000 boze boeren in Zuidlaren werd ik uitgejoeld toen
ik begon over de waterkwaliteit in de stad Groningen. Daar had ik beter niet
over kunnen beginnen, begreep ik later. Later gaf de minister aan, dat hij
wel begreep dat het een om een way of life ging. Niet dat de boeren hier trouwens
veel mee opschieten. Het is wel duidelijk, dat in het huidige beleid het aantal
boeren enorm zal afnemen. Hoewel er door prof. Van der Ploeg kritiek is geuit
op deze cijfers: 55.000 boeren zijn ouder dan 50 jaar en 60% heeft geen opvolger.
Als de oceaanstomer doorvaart, zullen veel boeren – inderdaad als ze
op tijd stoppen wel met een behoorlijk vermogen – het loodje leggen.
Voor de veenkoloniën is het eigenlijk al met zoveel woorden gezegd. Als
de subsidie voor aardappelzetmeel wegvalt en dat is de lijn, dan is het afgelopen.
Maar ik hoor ook dit soort verhalen in de Achterhoek en de Gelderse vallei:
over 10-20 jaar zou hier geen boer meer over zijn, hoewel de bedrijfsstijl
van de zogenaamde zuinige boer met neveninkomsten buiten de landbouw dat proces
zal vertragen.De PvdA-fractie aan de overzijde zegt feitelijk dat er voor grote delen
van Nederlandse akkerbouw geen perspectief is. Als ze in Frankrijk of de Oost-Europese
landen het goedkoper kunnen waarom zouden we het dan hier houden? In onze
visie wordt gekozen in de landbouwpolitiek tegen dit liberalisatiemodel, voor
regionalisering van ketens, voor biologische en verbrede landbouw als onderdeel
van plattelandsontwikkeling. In de biologische landbouw is meer arbeidskracht
nodig. Dat weten wij zeker. Stoppen met die import van 40% veevoer uit de
derde wereld waar de Nederlandse landbouw zes keer zoveel areaal aan grondgebruik
opsoupeert. Weer koeien die gras en klaver eten en producten van het gemengde
bedrijf of afspraken met akkerbouwers in de omgeving.Akkerbouw is ook van belang voor sommige natuurdoelstellingen. Zo is er
wel een korenwolf, maar geen maïswolf meen ik. Er moeten concrete plannen
worden gemaakt, gericht op omschakeling naar biologische landbouw, verbrede
landbouw in die gebieden waar anders kaalslag dreigt. Voor fosfaatverzadigde
zandgronden bijvoorbeeld is biologische landbouw dé oplossing. Juist
voor de grote groep boeren, die nu zogenaamd te klein zijn en als wijkers
worden gezien, moet zekerheid en vertrouwen in de toekomst geboden worden
door een ministerie van landbouw, voor mijn part voedsel en groen, die daadwerkelijk
de rol van regisseur op zich neemt. Het is niet voor niets, dat de nota Voedsel
en groen nauwelijks concrete maatregelen en nauwelijks concreet beleid behelst.
Als je het dominante liberaliseringmodel onderschrijft, hoeft er ook niet
veel meer te gebeuren dan via het huidige crisismanagement en via wat randvoorwaarden.
Dan marcheert het systeem wel en houdt Nederland wellicht zijn dominante exportpositie
waarin 10% van het BNP wordt verdiend. Want uiteindelijk is de minister daar
trots op en uiteindelijk gaat het daar om. Alle andere lippendienst ten spijt.
Maar goed, de minister heeft vandaag volop de gelegenheid om mij van het tegendeel
te overtuigen.De heer Bierman (OSF):Voorzitter! Collega Varekamp had het over een planologische oorlog die
er wou woeden. Ik had gewild dat dit zo was, want dan had ik een ander betoog
kunnen opzetten. Ik mis nou juist die oorlog. Ik zie, om in stijl te blijven,
eerder dat LNVF zich willoos naar de slachtbank laat leiden, doordat er niet
eerst naar bewijzen wordt gevraagd op de aanslagen die op grond worden gepleegd.
Het thema is grondgebonden bedrijvigheid. Waarom het mij gaat, is: dan moet
er eerst grond zijn en die moet er blijven.Als ik denk aan wat recentelijk aan wapenfeiten over ons is gekomen dan
zie ik bijvoorbeeld dat in de vijfde nota een claim voor woningen wordt gelegd
van 38%. Als ik dat vergelijk met de hoogste raming voor de bevolkingsaanwas,
namelijk 2 miljoen – dat zie ik niet gebeuren – bespeur ik een
bevolkingsgroei van 12,5% waarvoor 38,5% extra terrein nodig is. Als ik dat
koppel aan het uitgangspunt dat in de vijfde nota is verwoord, namelijk "het
moet binnen stedelijk gebied waar het kan en pas als het niet kan daarbuiten",
meen ik dat wij te maken hebben met een gigantische verdunningsoperatie waar
een weerwoord op moet komen. Dat weerwoord, hoe kan het anders, zou ik van
LNV verwachten, maar ik heb het nog niet gehoord. Er is echter wel medeondertekend.
Dit heeft dus kennelijk een basis, maar die ontgaat mij volledig.Dat is ook de kern van mijn verhaal: er gebeurt van alles met grond, waarvan
ik mij afvraag of dat juist is en of dat onderbouwd genoeg is. Er wordt ruim
gewoond, er wordt steeds ruimer gewoond, en het staat niet in verhouding tot
de bevolkingsgroei die daaraan ten grondslag ligt. Het is volgens het CBS
sinds 1999 al zo, dat gemiddeld elk huishouden over vijf vertrekken beschikt.
Vorige week hoorden we dat we met z'n 16 miljoenen waren, maar is dat eigenlijk
zo? Ja, het CBS heeft dat geteld – maar op grond waarvan eigenlijk?
Uit mijn eigen adviespraktijk weet ik dat de cijfers moeten komen van de gemeenten
en dat daar nog wel eens wat aan schort. Ik heb soms leegstand geconstateerd
in wijken van 400 woningen, die in werkelijkheid natuurlijk niet bleken te
bestaan. Ik wijs hier even op voorbeelden waar LNV zich op zou kunnen beroepen,
zoals de Bijlmerramp: aanvankelijk was er sprake van meer dan 400 doden en
het bleken er gelukkig maar een veertig. Het betekent dat de stad met de beste
koppeling in het kader van de vastgoedadministratie tussen huishoudens en
woningen er helemaal naast zat en er vooral naast zat naar boven toe.Er wordt dus heel veel aan het areaal landbouwgrond onttrokken, waarbij
men marges hanteert die veel te groot zijn en uitgaat van onjuiste en in ieder
geval onnauwkeurige cijfers. Ik wijs op het opschonen van het woningzoekendenbestand
in de gemeente Amsterdam, enkele jaren geleden. Daarbij bleek plotseling de
helft van het aantal woningzoekenden verdwenen te zijn. Het houdt in dat wij
hier eigenlijk maar een beetje rommelen met wat cijfers. Het betekent dat
ik me vanuit LNV zou kunnen voorstellen, dat er een volkstelling gevraagd
wordt. Dat wordt nu toch wel erg nodig, als je aan de andere kant van iedereen
die in de landbouw werkzaam is, vindt dat hij zijn heil elders moet gaan zoeken.Daar komt nog bovenop dat er gemajoreerd wordt met prognoses en dat heeft
ook een bepaalde reden. Als er dan geen groei is om te bouwen, gaan we toch
maar bouwen, want dan groeien we ook. Immers, in die woningen komt dan wel
iets en daarmee kunnen we onze cijfers omhoog vijzelen. Zeker regionaal zie
je dat verschijnsel. Zo kun je hebben dat in een regio als het KAN-gebied,
ten koste van bijvoorbeeld de stedendriehoek, misschien nog wel een groei
is te realiseren.Wat bereiken we daar nu mee? Wat is de opbrengst van al dat prijsgeven
van landbouwgrond, natuurgebied en dergelijke? Kijk naar IJburg, gelegen in
de ecologische hoofdstructuur. Het was ooit een buitengewoon noodzakelijke
ingreep, want het ging om vogelnesten of huizen, en als de mensen onder de
brug slapen, moet je ze natuurlijk aan een huis helpen. Elke nieuwe woning
levert daar 0,7 nieuwe Amsterdammer op. Als ik bijvoorbeeld naar Nijmegen
kijk, dan constateer ik dat daar sinds 1970 de bevolking niet is gegroeid,
maar dat er wel 60% meer huizen staan, ten koste van het landelijk gebied.Dat alles komt natuurlijk doordat er geen prikkel is om matiger te ramen.
Waarom wordt er niet vanuit LNV op zo'n prikkel aangedrongen? Het brengt bijvoorbeeld
minder inkomsten, als je dat zou doen, en je hebt het omzettingsproces van
akkers naar woonakkers. Het betekent dat je, doordat je minder raamt, lagere
inkomsten hebt uit het Gemeentefonds, uit de OZB en ga zo maar door. Waarom
is er geen verweer vanuit LNV tegen deze boterzachte voorstelling van zaken
die ten koste gaat van het areaal, waardoor hele bevolkingsgroepen een bepaald
terrein moeten verlaten?Ik kan zo'n zelfde verhaal houden over de bedrijventerreinen die ook weer
in de Vijfde nota worden opgevoerd. De Hoeksche Waard is er één
van, waarbij je hetzelfde kunt zeggen, als je kijkt naar de bevolkingsontwikkeling.
Er is nu al spanning op de arbeidsmarkt, omdat de werkers niet geboren zijn
door de ontgroening en we zo langzamerhand in de fase van de vergrijzing komen,
in die zin dat voor de senioren die, zelfs vervroegd, met pensioen gaan, de
opvolgers niet aanwezig zijn. Wij zitten onszelf nu met nieuwe bedrijvigheid
in een moeilijke situatie te dwingen: meer structureel gevaar voor de concurrentiepositie,
looneisen en noem maar op. Dat alles is zo expansief; het leidt ook nog een
keer tot een prijsopdrijving van de grond, waarbij agrariërs uit de markt
worden geprijsd, een onbetaalbare EHS ontstaat en de emigratie ook nog eens
wordt bevorderd.Er is een nota Grondbeleid die een goed aanknopingspunt zou hebben kunnen
geven, als er niet heel veel nog uitgewerkt moest worden ten aanzien van dit
thema. Daarin staan contouren. Er staat ook dat er balansgebieden zijn –
ongeveer de helft van Nederland – waar van alles wat in de Jacobse en
Van Es sfeer ligt nog ten koste van landbouwgronden kan worden gerealiseerd.
Wij moeten niet uitgaan van een rode contour, een groene contour en een gebied
daartussenin waar van alles nog kan, maar de rode en groene contour zouden
moeten samenvallen: aan de ene kant het hoog dynamische stedelijke gebied
met een eigen marktregime en aan de andere kant het laag dynamische agrarische
gebied, het natuurgebied en het voor water beschikbare gebied met een andere
prijsregime. Daarbij zou dan een stabilisering van ruimtegebruik
voor agrarische en natuurdoeleinden moeten worden geproclameerd. Dat heeft
een groot voordeel voor de verstedelijking want die stijgt daardoor in kwaliteit.
Verstedelijking heeft een bepaalde mate van verdichting nodig om goede kwaliteit
voor de bewoners te bieden. Nu zien wij alleen een verdere verdunning optreden.Het compensatiebeginsel zou tot een uitwisseling kunnen leiden, maar dan
moet het een compensatiebeginsel zijn dat inderdaad compenseert. De ervaringen
tot nu toe laten zien dat er slechts in het gebied zelf gecompenseerd wordt.
IJburg wordt op een bepaald moment gerealiseerd in het IJmeer en dan wordt
er een stuk van het IJmeer ontdiept. Misschien wordt er dan een bordje neergezet
dat de vogels daar voortaan moeten foerageren, maar het gebeurt in ieder geval
binnen het gebied zelf. Men schildert als het ware een Van Gogh over en houdt
het met een aantal Karel Appels op peil. Dat is natuurlijk geen compensatie.
Compensatie wordt op dit moment al een beetje toegepast in de regeling ruimte
voor ruimte of grond voor stront, waarbij men voor het prijsgeven van een
stal in de bebouwde kom een soortgelijk gebied krijgt aangeboden ter compensatie,
ook van de kosten. Het is dus al een beetje praktijk en ik zou graag zien
dat het veel structureler dan tot nu toe wordt toegepast, niet alleen in Brabant
maar ook in omgekeerde zin ten opzichte van verstedelijking. Als er verstedelijkt
wordt, zal een stedelijk gebied van diezelfde omvang moeten worden teruggegeven
aan het open landschap.Een oppervlakte ter grootte van driekwart van het IJsselmeer zal moeten
worden toegevoegd aan het waterarsenaal. Dat zal ongetwijfeld ten koste van
het landbouwareaal gaan, maar daar zit ik minder mee omdat dit een enorme
impuls kan geven aan de binnenvisserij. Ik zou dan ook graag zien dat de minister
of de staatssecretaris daarop ingaat en vraag de bewindslieden of wij een
notitie mogen verwachten over hoe wij die toekomst moeten zien. Er zal immers
een natte as gaan ontstaan met blauwe scheggen, waarbij het aantal randmeren
bij Wieringermeer en Urk zal worden uitgebreid en er een beter areaal ontstaat
om via visvangst aan een boterham te komen.Kortom, voorzitter, LNV wordt naar mijn mening bedreigd. Als er steeds
sprake is van het afknabbelen van grond, betekent dit dat de boerenstand achteruitgaat,
de natuur niet tot haar recht kan komen en LNV van steeds minder betekenis
wordt. Bovendien zijn er nog Europese richtlijnen en zal uiteindelijk de kamsalamander
of de korenwolf wel bepalen of een bepaald gebied nog openblijft. Ik zou de
bewindslieden daarom willen uitdagen een vasthoudende grondhouding aan te
nemen: geen hectare er meer bij voor stedelijke doeleinden zonder een hard
bewijs. Pas dan hoeft de minister zich tegenover de sector niet te schamen.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Afgemeten aan de frequentie waarmee bewindspersonen
en ministeries de voorpagina van de dagbladen halen, heeft het ministerie
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij een enorme betekenis voor de Nederlandse
samenleving. Alhoewel dat op zichzelf niet onjuist hoeft te zijn, wordt die
prominente positie de laatste jaren en vooral de laatste maanden toch niet
bepaald door grote beleidsnota's of op handen zijnde grote politieke en beleidsmatige
veranderingen, maar voornamelijk door problemen met de diergezondheid, met
mest, met de milieubelasting, de BSE, mond- en klauwzeer, de voedselkwaliteit,
reconstructie, visserijquota's en dergelijk. De oplossing van die problemen
is voor burger en boer van groot belang en het hoeft geen betoog dat de bewindslieden
daar terecht met voortvarendheid aan werken.De vele vormen van crisismanagement die het ministerie in vrijwel al die
gevallen heeft moeten voeren en de noodzaak om een en ander Europees goed
te coördineren, vergen veel actief optreden van de bewindspersonen. De
ervaring van het ministerie met crisismanagement en de wijze waarop de publieke
voorlichting verloopt, is in de ogen van mijn fractie goed: geen overdreven
emotionele reactie, maar ook geen bagatellisering van de problemen. De minister
straalt tussen de Europese collega's zelfvertrouwen en rationaliteit uit.
Dat is zeker nu nodig. Over het crisismanagement en de adequate reactie op
de verschillende problemen die de laatste maanden op het gebied van landbouw
zijn voorgekomen, oordeelt mijn fractie dan ook positief. Dat neemt niet weg,
dat het van belang is dat getracht wordt sommige kwesties wat gevoeliger te
presenteren. Ik meen evenwel, dat ik van de minister niet meer moet verlangen
dan waartoe hij in staat is. Ik vind het al heel mooi dat hij zo nu dan probeert
uiting te geven aan wat er ook bij hem leeft.De pleidooien om het vaccinatiebeleid weer in te stellen heeft om redenen
van diergezondheid en vooral ook om redenen van beschaving, dus op grond van
ethische argumenten, de instemming van mijn fractie. Te simpele en te steriele
economische beschouwingen hebben dat beleid indertijd ongedaan gemaakt. Nederland
zal zijn pleidooi voor dit beleid door moeten zetten, ondanks de tegenwind
die wij in Europa ondervinden. Het is daarbij van belang nog eens te benadrukken
dat de aanwezigheid van een goede inspectie en diergezondheidsdienst inclusief
de mogelijkheden voldoende vaccins te maken, moet worden zeker gesteld. Ik
meen dat dit ook is gebeurd, maar ik wil op dit punt graag een bevestiging.
De nu plaatsvindende problemen in het Verenigd Koninkrijk, waar 95% van de
BSE- en 99% van de MKZ-gevallen voorkomen, zijn namelijk mogelijk het gevolg
van ontkenning van het belang van zo'n dienst in overheidshanden. Wellicht
kan dus ook Nederland lering trekken uit een te eenzijdige en te ideologische
benadering, een benadering die doorslaat en alleen de markt bepalend laat
zijn. Er ligt hier ook een taak voor de publieke sector en dus voor de overheid.
Het is dan ook van belang van de bewindslieden te vernemen of zij inderdaad
van zins zijn de publieke verantwoordelijkheid voor de gezondheidszaken te
garanderen en in stand te houden.Over mogelijke verbeteringen, vraagpunten op deze gebieden en over diverse
suggesties zullen we het tijdens dit beleidsdebat niet hebben. In de commissie
is afgesproken dat we vandaag zullen praten over het perspectief voor en de
visie op met name de grondgebonden landbouw. Ik zal mij daartoe dan ook beperken.
Het natuurbeleid zal bij een volgende gelegenheid expliciet
aan de orde komen, maar nu niet. Evenmin zal het visserijbeleid aan de orde
komen. Dat is wellicht teleurstellend voor de staatssecretaris, maar dit is
nu eenmaal de afspraak die in de commissie is gemaakt en de PvdA-fractie wil
zich daaraan houden. Wij zullen ons in onze inbreng dus voornamelijk richten
op het beleid op het gebied van de grondgebonden en de niet-grondgebonden
landbouw. Immers, de nu optredende problemen zijn symptomatisch voor fundamentele
fouten. Ze geven hier en daar aanleiding tot politieke opvattingen die leiden
tot pleidooien voor een landbouwstructuur waarmee de nu voorkomende problemen
ten aanzien van diergezondheid en voedselkwaliteit zeker niet worden opgelost.
Die voorstellen, aangewakkerd door de nieuwe Duitse minister van landbouw,
maken wel duidelijk dat er nieuwe structuren nodig zijn. Hoewel de waarde
van de voorgestelde oplossingen zeer moet worden betwijfeld, is wel duidelijk
dat er nadrukkelijk moet worden nagedacht over herijking van het Europese
beleid. Het crisisbesef bij burgers is namelijk zeer groot en ik meen dat
je van de gelegenheid om iets te veranderen gebruik moet maken. In Europa
en ook in Nederland is er de noodzaak duidelijkheid te scheppen over het zogenaamde
veranderingsbeleid, over het structuurbeleid, en de toekomstige perspectieven
voor de grondgebonden landbouw. De noodzaak daartoe neemt sterk toe, doch
verschillende gelegenheden om daarop een visie te geven zijn gemist. In de
nota Voedsel en groen wordt de verandering van het ministerie van een sectorministerie
in een ministerie van algemeen bestuur, die indertijd is ingezet onder minister
Van Aartsen, doorgezet. Ook worden consumentenbelangen centraal gesteld. Vanuit
die consumentenbelangen, anders gezegd food en fun, wordt gevraagd naar voedselveiligheid
en een aantrekkelijke leefomgeving. In de beleidsnota en de begrotingsstukken
staan die elementen centraal. Op zichzelf is het goed, zeker nu er in de samenleving
zoveel aandacht is voor die twee onderwerpen, om daarover een duidelijke opvatting
te geven. Natuurlijk is het ook verstandig daarbij zelf de leiding te nemen
in de discussie. Dat vraagt evenwel een consistente en goed beargumenteerde
visie op de sector en de verschillende bedrijfstakken daarbinnen. Die visie
wordt in Voedsel en groen nauwelijks gegeven.Zoals vanmiddag al eerder is gezegd, blijkt ook in de Vijfde nota ruimtelijke
ordening een duidelijke visie op de toekomst voor het grootste deel van het
Nederlandse buitengebied afwezig. Tegelijkertijd zien wij blijkens de overzichten
van het CBS – het recente overzicht van het CBS in het blad Index is
zeer illustratief – een ontwikkeling in de richting van agroreuzen en
agrokneuzen. Met een steeds kleiner aantal bedrijven wordt een steeds groter
deel van het totale productievolume gerealiseerd. In de "vrije" markten, de
tuinbouw en de tuinbouw onder glas, is die ontwikkeling het sterkst. De heer
Varekamp wees er al op: die grote bedrijven, met name in de glastuinbouwgebieden
rond Naaldwijk, maken een voorspoedige ontwikkeling door. Wij zien ook een
concentratie in die grote bedrijven die produceren voor de wereldmarkt. Wat
is de opvatting van de minister daarover? Welke rol ziet hij hierbij voor
de overheid anders dan een faciliterende door goed planologisch beleid en
kennisbeleid?Met minder dan 10% van de bedrijven wordt meer dan 60% van de productie
gerealiseerd. Vooral in de laatste tien jaar heeft zich een stormachtige ontwikkeling
voorgedaan. In de glastuinbouw en de akkerbouw, zowel de intensieve akkerbouw
of de vollegrondsgroente- en bollenteelt als de gespecialiseerde akkerbouw
met pootaardappelen en hoogwaardige gewassen, doet zich die ontwikkeling voor.
Het spreekt vanzelf dat dit grote gevolgen heeft voor de benodigde ruimte
voor de ontwikkeling van de landbouw. In de bijdrage aan het beleidsdebat
in 2000 werd nadrukkelijk de micro-macroparadox naar voren gebracht. Door
de arbeidsproductiviteitsontwikkeling moet op microniveau de bedrijfsgrootte
worden vergroot of moet er worden gespecialiseerd of verbreed qua doeleinden.Op macroniveau is er als gevolg van de ontwikkeling van de grondproductiviteit
een steeds sterkere groei van het surplus van landbouwgronden. Extensivering
is om milieutechnische, teelttechnische en bedrijfseconomische redenen in
onze ogen geen begaanbare weg. Hoe gaat de minister om met deze micro-macroparadox?
Welke studies worden er op dit punt uitgevoerd? Er lijken plannen te bestaan
om dat in gezamenlijkheid door verschillende ministeries te laten doen. Hoe
vertaalt zich dit in ruimteclaims? Welke perspectieven worden geboden in welke
delen van Nederland? Hoe gaan wij om met onze goede gronden en met onze landbouwkundig
wat mindere gronden? Welk perspectief bieden wij in Brabant? Wat zien wij
in de regionale visies van de noordelijke provincies, die zich profileren
als agroprovincies, terwijl de oostelijke provincies, Gelderland en Overijssel,
zich willen profileren als ecologische provincies, die niet meer zo'n substantiële
bijdrage willen leveren aan de landbouw? Daarop is een antwoord nodig, want
dat heeft grote gevolgen voor het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij.De verschuiving in de richting van grote en zeer grote bedrijven is het
minst extreem in de melkveehouderij. Kennelijk remt de strakke quotaregeling
zo'n ontwikkeling. De rol van de overheid op het gebied van de grondgebonden
landbouw is via velerlei vormen van beleid, waaronder het gemeenschappelijk
landbouwbeleid, zeer aanzienlijk. Dat zien wij als zeer belangrijk. In Frankrijk
valt 80% van de producten onder enige vorm van marktordening, terwijl dat
in Nederland voor minder dan 40% van de producten het geval is. Voor een land
als Nederland is die ene Europese markt uiterst belangrijk. Het is dan ook
van groot belang om juist hierover een opvatting van de minister te horen.Als gevolg van de crisis met BSE en mond- en klauwzeer dreigt het gemeenschappelijk
landbouwbeleid ten grave te worden gedragen. Een herijking van het Europese
landbouwbeleid is zonder meer gewenst, maar niet om die reden. De argumenten
daarvoor zijn het laatste jaar alleen maar toegenomen. De megatrends die zich
de laatste jaren hebben voorgedaan, de dynamiek in de sector, de vergroting
van de Europese Unie en de budgettaire problemen van de WTO-onderhan- delingen,
hebben dat versterkt. Hoe gaat de minister met die trends om? Ze zijn te karakteriseren
als produc- tiviteitsverhoging, verbreding van de doeleinden van de landbouw-
en tuinbouwkundige activiteiten, omkering van de keten (niet langer van
de grond naar de mond, maar van de mond naar de grond, niet van het zaadje
naar het karbonaadje, maar omgekeerd), verandering in het karakter van de
primaire productie (van ambachtelijk naar industrieel) en in de implosie van
de traditionele instituties.De productiviteitsontwikkeling per eenheid oppervlak, per dier, per manuur
en per ingezette hoeveelheid hulpmiddelen, bijvoorbeeld per kilogram stikstof,
is gedurende de laatste decennia spectaculair geweest. Met name ten aanzien
van de laatstgenoemde productiviteitsontwikkeling, dus per ingezette hoeveelheid
hulpmiddelen, is dat zeer indrukwekkend, omdat het ook milieutechnisch zo
verschrikkelijk veel beter is. Nu produceer je bijvoorbeeld bij tarwe een
volume per eenheid oppervlakte dat ongeveer anderhalf maal zo groot is als
een jaar of tien geleden, terwijl de inzet van hulpmiddelen in absolute termen
achteruit is gegaan.De verbreding van doeleinden uit zich in de veel grotere aandacht voor
andere dan de traditionele doelen. Ik noem milieudoelen, landschappelijke
doelen, kwaliteitsdoelen ten aanzien van de producten en productiewijze en
dierenwelzijnsdoelen. Deze tellen in toenemende mate mee en vragen in feite
een ander ruimtelijk en milieubeleid. De aansturing van de keten van de grond
naar de mond vindt niet langer vanuit het begin, maar veel meer vanuit het
einde plaats. Dat vergt een totale verandering van productiesystemen, met
name ook de logistieke systemen. De primaire productie, met name in de tuinbouw,
is steeds meer van een op ervaring en kunde gebaseerde, ambachtelijke activiteit
naar een op kennis, inzicht en goede wetenschappelijke feiten gebaseerde activiteit
met sterk industriële kenmerken veranderd.Rationele besluitvorming, ook als er consumentenwensen zijn die geen wetenschappelijke,
noch milieukundige of volksgezondheidsgrond hebben, kan dan leiden tot geavanceerde
productiewijzen. Ik doel daarbij in feite op een verbetering die binnen de
biologische landbouw mogelijk is en gewenst is. De randvoorwaarden die vanuit
die productietak worden gesteld, hebben geen wetenschappelijke, milieukundige
of volksgezondheidsgronden, maar de consument hecht er toch waarde aan en
dan moet het ook op een zo goed mogelijke wijze gebeuren. Wetenschappelijk
gesproken is dat een enorme uitdaging. Het dwingt je om binnen stringente
randvoorwaarden dingen te ontwikkelen.De implosie van de bestaande overlegstructuur en organisatievormen wordt
door menigeen toegejuicht. Je hoort heel veel mensen zeggen: hè, hè,
eindelijk is dat voorbij. Het is toe te juichen dat eenzijdige belangenbehartiging
en voorspelbare commentaren verdwenen zijn, maar het is heel erg jammer dat
dit gepaard gaat met een vergaande verschrompeling van de vaak positieve invloed
van de verschillende actoren en een ondermijning van het maatschappelijk draagvlak.
Dat is in feite een ernstige verschraling van de beleidsuitvoering. In een
toekomstvisie op de landbouw moet beter worden uiteengezet welke rol de verschillende
bedrijfstakken hebben en van welke instituties daarbij gebruik zal worden
gemaakt. Daarbij dient ook de rol van de overheid in beeld te komen. Er kan
niet worden volstaan met het credo "de markt bepaalt alles".Voor de niet-grondgebonden bedrijfstakken is een actief faciliterend beleid
nodig, opdat men weet waar uitbreiding, vernieuwing of sanering mogelijk is
en wat daarbij in de voorwaardenscheppende sfeer van de overheid mag worden
verwacht. Daarbij moeten keuzen worden gemaakt. Het is de vraag of er tegelijkertijd
tien glastuinbouwgebieden kunnen worden ontwikkeld. De onduidelijkheid die
de heer Varekamp signaleerde, moet worden beëindigd. Kan de minister
aangeven hoe hij de sector verder wil stimuleren? Hoe wordt de innovatieve
sector, die zijn eigen instituties ontwikkeld heeft, bediend?Voor de grondgebonden landbouw geldt die rol van de overheid nog veel
meer, want met name die activiteiten worden sterk beïnvloed door overheidsbeleid.
Herziening van het Europese landbouwbeleid is vanwege budgettaire redenen,
de contraproductieve effecten van veel van het huidige beleid en de vergroting
van de Europese Unie onontkoombaar. Wat is daarbij de inzet van Nederland?
Wordt geopteerd voor het Duitse streven naar meer ambachtelijkheid en herstel
van nationaal protectionistisch beleid? Wij zien dat nu ook in volle omvang
optreden in Italië, hetgeen ik een huiveringwekkende ontwikkeling vind.
Of wordt het Engelse vrijemarktdenken nagestreefd? Dit heeft trouwens ook
zijn gevaren. Ik heb er net al op gewezen dat in de periode van Thatcher alle
instituties, alle overheidssteun en alle overheidsvoorzieningen in een klap
ongedaan zijn gemaakt.Een positie waarin via herstructurering, sanering en vernieuwing en met
behulp van de traditioneel krachtige instrumenten, zoals landinrichting en
kennisbeleid, aan versterking van de concurrentiekracht wordt gewerkt, is
het meest wenselijk. In het verleden is gebleken hoe succesvol zo'n beleid
gericht op versterking van de concurrentiekracht kan zijn. De minister zal
dan ook positie moeten kiezen en zich niet door Europa moeten laten leiden.
Het Europese beleid is niet als het weer; het is te beïnvloeden. Hoe
dat moet en waartoe, zijn de vragen die de minister zal moeten beantwoorden.
Tot nu toe is hij daar niet duidelijk over. Op het ene moment opteert hij
voor de modieuze benadering van de Duitse groene minister; op het andere moment
voelt hij zich meer aangesproken door de benadering van de vrije markt. Een
eigen visie op basis van met analyses beargumenteerde keuzes is nog niet zichtbaar.
Dat is jammer en dat is ook niet in overeenstemming met de kwaliteiten en
de ambities van de minister. Het zou mooi zijn, als die visie er in de resterende
regeerperiode nog komt. Om een en ander te concretiseren, doe ik nog een aantal
suggesties en stel ik nog een aantal vragen waarop de regering in haar termijn
wellicht kan ingaan.Ten eerste merk ik op dat uit de overzichten van het CBS blijkt dat de
dynamiek in de verschillende bedrijfstakken is toegenomen en dat de verschuiving
naar grote bedrijven de laatste tien jaar zeer snel gaat. Hoe denkt de minister
die dynamiek te benutten? Of acht hij die, net als zijn Duitse collega, onwenselijk?
In onze ogen kan die dynamiek zeer goed worden benut om maatschappelijke doelen
op het gebied van milieu, landschap en natuur te realiseren. Wat denken de
bewindslieden daarvan? Ik kan in dit verband verschillende voorbeelden geven,
zoals de nieuwe landgoederen, maar ook de samenwerking tussen bedrijven niet
alleen in de produc tieve sfeer, maar ook in de landschappelijke
sfeer.Ten tweede dient in het beleid voor het landelijke gebied sprake te zijn
van een duidelijke visie op de grondgebonden landbouw. Opteert de minister
voor een versterking van de trend naar economische grootschaligheid en, zo
ja, hoe denkt hij dit te kunnen combineren met de landschappelijke kleinschaligheid
die hier en daar in de Vijfde nota wordt bepleit? In feite behoeft er geen
sprake te zijn van strijdigheid, zeker niet in die gebieden waar de verbreding
van maatschappelijke doeleinden gericht is op milieu, dierenwelzijn en herkoppeling
van de plantaardige en dierlijke productie. De ontkoppeling daarvan is vaak
desastreus geweest voor allerlei milieudoelen, maar ook teelttechnische doelen.
Het is wel zaak dat dit transformatieproces dat zich de komende jaren waarschijnlijk
zal voortzetten, behoorlijk wordt begeleid, zeker in sociaal opzicht. Het
is niet onbelangrijk om hier veel aandacht aan te geven, omdat het stoppen
in de landbouw toch een zeer ingrijpende beslissing is.Ten derde komt het verzoek om duidelijkheid te scheppen voor de grondgebonden
landbouw, vooral tot uiting in het verzoek om ten minste een agrarische hoofdstructuur
vast te stellen. Wat is er met de door de Tweede Kamer aanvaarde motie op
dit punt gebeurd? Juist door de instelling van zo'n agrarische hoofdstructuur
voor met name de grondgebonden landbouw kan zekerheid gegeven worden aan de
blijvers. De heer Bierman is net al uitdrukkelijk ingegaan op het grondbeleid.Ten vierde heeft de minister traditioneel een aantal instrumenten om het
beleid voor de landelijke gebieden vorm en inhoud te geven. Het vroegere ruilverkavelingsinstrument
is veranderd in landinrichting. Vernieuwing van dit instrument is noodzakelijk
om de veranderende maatschappelijke doelen en wensen nog beter in concrete
daden om te kunnen zetten. Hoe denkt de minister dit aan te pakken?Ten vijfde: in toenemende mate komt de verbreding van de landbouw om verschillende
maatschappelijke doelen te dienen tot uiting. Multifunctionele landbouw, cross
compliance en andere Europese instrumenten zijn daarvoor ontwikkeld. Toch
leveren die alles bij elkaar genomen een relatief geringe bijdrage. Opvallend
is blijkens de CBS-studie dat met name de wat grotere bedrijven, juist als
ze de zaak goed organiseren goed in staat zijn om meerdere doelen te dienen.
In feite is dat niet in overeenstemming met de veelbeleden en ook dikwijls
gepostuleerde opvatting dat juist de kleine bedrijven multifunctioneel kunnen
zijn. Je ziet juist dat dat bij grotere bedrijven heel goed kan gaan. Het
klopt ook voorzover het hobbyboeren betreft, maar dragen die bij aan de landschappelijke
doelen van het buitengebied? Of dragen die nu juist bij aan de verrommeling
van het buitengebied? Hoe denkt de minister daarmee om te gaan via het te
voeren structuurbeleid? Hoe denkt de staatssecretaris de vernieuwing van het
agrarisch natuurbeheer vorm en inhoud te geven?Ten zesde: de publieke diensten die de landhouw vervult dienen, zo is
de algemene overtuiging, te worden gehonoreerd. Via het herinrichtingbeleid
en het kennis- en innovatiebeleid kan daar het een en ander aan worden gedaan.
Maar tegelijkertijd is er een roep om meer marktoriëntatie en vraagsturing.
Is het niet verstandig om een derde instrument van stal te halen, om daaraan
vanuit de overheid een bijdrage te leveren? Dat instrument zou vooral in de
fiscale sfeer moeten liggen. Hoewel het geen nieuwe ideeën zijn, hoor
ik daarover graag de opvatting van de minister. Ik denk aan het idee van de
negatieve waterschapslasten: je levert een bijdrage aan het grondbeheer, en
zorgt ervoor dat het water kwalitatief goed is. Daarmee wordt dus in feite
een publieke dienst verricht. Zou het niet mogelijk zijn om aan waterschapslusten
te denken? Je zou ook kunnen denken aan negatieve grondbelasting, zoals indertijd
ontwikkeld door een commissie onder leiding van de heer Mansholt. Die ideeën
zouden weer van stal moeten worden gehaald; zeker in een nieuwe vorm kunnen
zij perspectief bieden. Graag de opvatting van de minister daarover. De ideeën
komen erop neer dat wordt gewerkt aan een vermindering van de vaste kosten.
Je gaat niet aan prijsondersteuning of aan garantiekosten werken, maar aan
het al genoemde aspect van verlichting van vaste kosten. Op zich is dat niet
nieuw. Ik gaf in de fractie als toelichting dat dat in 1740 al eens was voorgekomen,
naar aanleiding van het Paalwormenbesluit, dat in veel waterschappen problemen
gaf voor de boeren.Mijnheer de voorzitter! Het bovenstaande is een pleidooi voor een actief
beleid voor de grondgebonden landbouw. Er dient zo'n beleid te worden ontwikkeld,
omdat de redenen er voor toenemen en de mogelijkheden en wenselijkheden aanwezig
zijn. Graag wacht mijn fractie de reactie van de bewindslieden op onze vragen
en voorstellen af.De heer Van Bruchem (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! Ik spreek mede namens de SGP-fractie.Medio vorig jaar werd de visienota Voedsel en groen uitgebracht. Het was,
na "Dynamiek en vernieuwing" en "Kracht en kwaliteit" het derde visiedocument
over de agrosector binnen vijf jaar. Die hoge frequentie doet bijna de gedachte
rijzen dat niet alleen ministers, maar ook beleidsvisies van voorbijgaande
aard zijn! Er schijnen trouwens nog meer visies op komst te zijn. Ik heb gezien
dat ook EZ met een visie komt, er zijn provinciale visies en daarnaast is
er een interdepartementale landbouwvisie in de maak. Als al die berichten
kloppen, heeft de agrarische sector in elk geval niet te klagen over een gebrek
aan visies, maar bij de mensen in de sector zal de verwarring alleen nog maar
groter worden dan deze al is. Hoe verhouden al die visies zich met elkaar?
Kan de minister daar wat over vertellen?De inleiding van Voedsel en groen bevat fraai proza. Er is weliswaar sprake
van achterstallig onderhoud in de sector, maar we staan nu aan "het begin
van een toekomstgerichte fase", waarin het agrocomplex de stap van de oude
naar de nieuwe economie moet maken. Gelet op het inmiddels gebleken hoge zeepbelkarakter
van die nieuwe economie – althans volgens de gebruikelijke definitie –
zou dat wel eens een stap in het duister kunnen zijn. De inleiding van Voedsel
en groen eindigt met de opwekking dat "we vanaf vandaag stappen in de goede
richting moeten zetten". Dat suggereert dat wij – wie dat ook mogen
zijn – tot en met gisteren in de verkeerde richting hebben gelopen
of alleen maar in verwarring hebben rondgedoold. Al met al is dat niet echt
complimenteus voor de prestaties van de mensen in de sector. Zij voelen zich
blijkens enquêtes toch al ondergewaardeerd door de samenleving. Het
moet mij van het hart dat de minister helaas nog regelmatig kans ziet om die
gevoelens van onbehagen te versterken. De problemen van de agrariërs
en hun gezinnen komen in de visienota nauwelijks aan de orde. Deze verdwijnen
achter abstracties, zoals het agrofoodcomplex. Onze fracties vinden dit een
ernstige tekortkoming. Ik zeg dat niet, omdat ik zelf een agrarisch bedrijf
heb – ik ben niet eens boerenzoon – maar omdat er op die manier
geen recht wordt gedaan aan de mensen in de sector.Ik wil in het vervolg van mijn betoog aandacht besteden aan de grondgebonden
sectoren, in relatie tot het Europese landbouwbeleid enerzijds en de diergezondheids-
en voedselveiligheidsaspecten anderzijds. In de nota Voedsel en groen staat
dat "de landbouw fungeert als een normale, economische sector, die producten
voortbrengt met een sterke publieke dimensie". Bij het laatste wordt gewezen
op het produceren van voedsel, op de grote invloed op natuur en landschap
en op het werken met levende wezens. Toch zijn die aspecten alleen in de grondgebonden
delen van de agrarische sector integraal terug te vinden, in de overige onderdelen
slechts voor een deel.Het valt op dat de zwakke marktpositie van de agrarische producenten in
de nota niet wordt genoemd, terwijl dat in het verleden juist een belangrijke
reden was voor het voeren van een landbouwbeleid. Verderop in de nota wordt
gesteld dat de institutionele arrangementen rond de agrarische sector dateren
uit de tijd van de aanbodeconomie en zijn gevormd in een periode van voedseltekorten.
Ik denk dat die weergave wat betreft het structuur- of landinrichtingsbeleid
achterhaald is en wat betreft het markt- en prijsbeleid niet juist is. De
overheidsbemoeienis met de prijs- en inkomensvorming in de landbouw is niet
tot ontwikkeling gekomen in perioden van tekorten, want dan is het niet nodig,
maar juist in perioden van overschotten en lage prijzen: rond 1870, rond 1930
en in het begin van de jaren zestig op Europees niveau. Een netto-invoersituatie,
die er bij de start van het EU-markt- en prijsbeleid aan het eind van de jaren
zestig voor zuivel en suiker al niet meer was, is natuurlijk niet hetzelfde
als een tekortsituatie. Je kunt moeilijk volhouden dat er in Nederland een
tekort aan auto's is.De zwakke marktpositie van de primaire producenten valt af te leiden uit
de prijsontwikkelingen. Sinds 1985 bedroeg de algemene inflatie 30-35%. De
prijzen van voedingsmiddelen zijn met 10-15% gestegen, maar de prijzen van
agrarische producten voor de primaire producten zijn met 10-15% gedaald. Wat
doet de minister met zulke cijfers? Hij laat de Nma onderzoeken hoe het komt
dat de rundvleesprijzen voor de consument de afgelopen maanden zijn gestegen,
terwijl ze voor de producent fors zijn gedaald. Dat doet hij niet, omdat hij
de producentenprijs te laag vindt, maar omdat hij de prijs voor de consument
te hoog vindt. Heeft een minister van en voor de landbouw aan structureel
dalende producentenprijzen en de daaruit voortvloeiende druk op de agrarische
inkomens geen boodschap?Onze fracties moeten helaas constateren dat het kabinet voor de sociale
problemen in de agrarische sector weinig oog toont. Dit oordeel wordt mede
ingegeven door de van weinig invoelingsvermogen getuigende reactie van de
minister op de uitkomsten van het Wageningse armoedeonderzoek en zijn benadering
in de notitie over de inkomensproblematiek in de landbouw van oktober vorig
jaar. In Nederland heeft ongeveer een kwart van de agrariërs een inkomen
beneden de zogenaamde armoedegrens. Dit percentage loopt geleidelijk op, met
alle problemen van dien. De minister constateert laconiek dat het door de
veranderingen van het markt- en prijsbeleid allemaal nog erger zal worden,
terwijl hij met zijn Europese collega's medeverantwoordelijk is voor de aanpassingen
van dat beleid, oorspronkelijk mede ingegeven door sociale motieven.Het markt- en prijsbeleid was bedoeld de zwakke marktpositie van de boeren
enigszins te corrigeren en op die manier een zekere stabiliteit te bewerkstelligen.
Het ging bepaald niet om een inkomensgarantie. De risico's ten aanzien van
de fysieke productie en de kosten lagen vrijwel geheel bij de boer. Zelfs
bij de zogenaamde zware marktordeningproducten was nooit sprake van gegarandeerde
prijzen. Er werd alleen een bodem in de markt gelegd, vaak één
met flinke gaten erin. Meer is het nooit geweest. En het feit dat sinds het
van kracht worden van het markt- en prijsbeleid aan het eind van de jaren
zestig, het aantal landbouwbedrijven in de EU is gehalveerd, terwijl de relatieve
inkomenspositie eerder is verslechterd dan verbeterd, wijst er niet op dat
de boeren in de watten werden gelegd. De huidige inkomenssituatie in de akkerbouw
wijst evenmin op "in de watten leggen". Met een gemiddeld bedrijfsinkomen
in de laatste twee jaar van nog geen ƒ 20.000 is daar sprake van een
zeer trieste situatie. En als de Nederlandse wensen ten aanzien van het suikerbeleid
onverhoopt worden gerealiseerd, wordt het nog erger. Nu vormt de suikerbiet
nog een vrij stevige poot onder het inkomen van de akkerbouwer, maar, zoals
de Nederlandse regering wil, als de bietenprijs omlaag gaat, zonder compensatie,
zal dat gauw voorbij zijn, mede omdat akkerbouwers elders in Europa dan meer
aardappelen gaan telen.Momenteel concentreren de inkomensproblemen zich in de akkerbouw, maar
als het beleid dat de minister voorstaat wordt gerealiseerd, zullen ze zich
uitbreiden tot de rundveehouderij. Volgens de nota Voedsel en groen moet het
zuivelbeleid snel worden hervormd. Waarom eigenlijk? Gaat het daar zo slecht?
De hervormingsplannen waartoe inmiddels is besloten, kosten de gemiddelde
Nederlandse melkveehouder naar schatting zo'n ƒ 15.000. Welk nuttig
doel wordt ermee bereikt? Er komt alleen maar meer melk. Vindt de minister
dat op enige termijn de quotering, waarmee op een effectieve manier een halt
is toegeroepen aan een ongelimiteerde productiegroei, moet worden afgeschaft?
Ik heb naar aanleiding van dit voornemen de Wageningse studie uit 1989 over
alternatieven voor de superheffing weer eens opgezocht. De conclusies zijn
mijns inziens grotendeels nog actueel en in elk geval leerzaam. Bij loslaten
van de melkquotering en een verlaging van de melkprijs met ongeveer 25% komt
het inkomen van de producenten na verloop van tijd ongeveer een derde
lager uit dan bij handhaving van de quota. De melkproductie in de EU gaat
dan niet omlaag, maar met 20 tot 25% omhoog – dat lijkt mij een interessant
gegeven met het oog op het mest- en ammoniakbeleid – en de zuivelexport
naar derde landen zou ongeveer verdubbelen. Dit laatste heeft uiteraard ernstige
gevolgen voor de wereldmarktprijzen. Vooral die laatste conclusie zou op een
passend moment eens onder de aandacht van enkele WTO-partners moeten worden
gebracht, Nieuw-Zeeland en de VS bijvoorbeeld. Misschien wordt hun verlangen
naar liberalisering dan wat getemperd, want liberalisering zal uiteraard gepaard
moeten gaan met opheffing van het quotasysteem.Door sommigen, prof. Kol voorop, wordt wel gesteld of op zijn minst gesuggereerd,
dat het Europese markt- en prijsbeleid de wortel van alle kwaad op agrarisch
gebied is. Daar valt heel wat op af te dingen. Het is niet zo dat de sectoren
waarin het markt- en prijsbeleid het verst gaat, de grootste problemen veroorzaken
met betrekking tot milieu, dierenwelzijn of volksgezondheid. In de relatief
beschermde graanteelt worden heel wat minder chemicaliën gespoten dan
in de nauwelijks gesteunde aardappelteelt of in de volledig vrije bloembollenteelt.
Ik heb niet de indruk dat er in de melkveehouderij meer problemen zijn met
betrekking tot het welzijn van dieren dan in de niet gesteunde pluimveemesterij.
Kortom, de oorzaak van de "maatschappelijke onaangepastheid" van de landbouw
zit niet in het markt- en prijsbeleid. Daarom zal een hervorming van dat beleid
ook niet zonder meer bijdragen aan een verbetering op dit punt.Waar zit de oorzaak van de problemen in de agrarische sector dan wel?
Naar de opvatting van onze fracties in de eenzijdig technisch-economische
benadering van de landbouw. De minister heeft het over het aanbodsdenken,
ik zou het productiedenken willen noemen. Dat lijkt veel op elkaar, maar ik
weet niet of we hetzelfde bedoelen. Ik zou in dit verband de minister willen
adviseren om de inaugurele rede van mijn collega Schuurman uit Wageningen
uit 1987 nog eens te lezen. De oorzaak van de problemen is niet gelegen in
de boeren, maar in de cultuur, in de samenleving, waarvan de boer deel uitmaakt.
De achtergrond van de eenzijdige ontwikkeling zit voor een belangrijk deel
in ons economisch systeem, dat geen intrinsieke beperkingen kent en geen maat
weet te houden en in een filosofie waarbij alle problemen die uit die ontwikkelingen
voortvloeien wel zullen worden opgelost door de techniek. In de landbouw is
dat dan chemie en antibiotica. In feite is de benadering achter de moderne
biotechnologie de meest vergaande vorm van die filosofie. Ik heb dan ook moeite
met het enthousiasme waarmee sommigen die moderne biotechnologie bepleiten
en als een oplossing voor vele problemen zien. Onder andere op dit gebied
zijn er in de Bijbel – het Boek met de koperen sloten waar de heer Varekamp
het over had – wijze lessen te vinden, met name in het Oude Testament.
Zo moest de boer in Israël om de zoveel jaar het land braak laten liggen
en mochten de akkerranden niet geoogst worden. De opbrengsten daarvan waren
voor de armen en voor de dieren. Het gaat erom dat productie en consumptie
niet ongebreideld mogen expanderen, maar dat voluit rekening wordt gehouden
met ecologische en sociale waarden. Dat is in het verleden te weinig gebeurd.
Waarom hebben wij te veel mest? Omdat de veehouders mee wilden – en
wellicht mee moesten – in het proces van economische van kostprijsverlaging,
expansie en schaalvergroting, omdat dat proces met fiscale faciliteiten en
premies van overheidswege werd gestimuleerd en omdat er niet tijdig grenzen
zijn gesteld. Waarom was de uitbraak van varkenspest een paar jaar geleden
zo grootschalig? Vanwege de sterke concentratie van dieren, vanwege het slordig
omgaan met allerlei regels en niet het minst vanwege het non-vaccinatiebeleid
dat is ingesteld omdat anders een deel van de potentiële export in gevaar
zou komen. Iets dergelijks geldt voor mond- en klauwzeer.Er is destijds met behulp van een in Wageningen ontwikkeld model uitgerekend
dat een uitbraak van varkenspest gemiddeld zo'n 150 mln. gulden zou kosten
en in het ergste geval 800 mln. gulden. In werkelijkheid heeft de uitbraak
van varkenspest in 1997 inclusief vervolgschade ongeveer 4 mld. gulden gekost.
Volgens die berekeningen was het voordeliger om te stoppen met enten, met
name omdat we dan meer konden exporteren naar Japan, Korea enz. Het leed voor
de dieren en de narigheid voor de veehouders waren kennelijk van ondergeschikt
belang. De economie ging boven de ethiek. Ook hier stuiten wij op een eenzijdige
benadering, die zeker in een sector met levende wezens desastreuze gevolgen
kan hebben. Wanneer de EU wordt uitgebreid in oostelijke richting nemen de
risico's op dit gebied toe. Wij vinden dat serieus moet worden overwogen om
weer te gaan enten, in elk geval tegen mond- en klauwzeer, zeker als de markervaccins
op de markt komen. Dan moeten wij maar genoegen nemen met wat minder export
en een wat kleinere veestapel. Dat laatste zou om meerdere redenen goed uitkomen.
Ik heb overigens begrepen dat de minister een notitie over dit onderwerp zal
uitbrengen, dus hij zal er nu niet veel over kunnen zeggen, maar hij kent
onze visie. Wij vinden dat het massaal ruimen van dieren op een of andere
manier voorkomen moet worden.De minister staat een veel minder eenzijdig beleid voor, maar hij wil
dat combineren met liberalisering. In de nota Voedsel en groen staat dat het
kabinet op de gebieden van voedsel en groen geen aanhanger is van het adagium
"meer markt, minder overheid". Onze fracties zijn zelfs op andere beleidsterreinen
geen aanhanger van dit adagium en die uitspraak bevalt ons dus wel. De vraag
is hoe hij wordt vertaald in beleid. De globale lijn van de nota Voedsel en
groen is: meer overheid bij de kwalitatieve aspecten van de productie, zowel
met betrekking tot de productiewijze als het product, maar daarentegen minder
overheid ten aanzien van de prijs en kwantiteit van de productie.Naar onze overtuiging zit er in dat verschil in benadering een spanningsveld
waarvoor de minister te weinig oog heeft. Hij heeft onlangs bijvoorbeeld in
de Tweede Kamer gezegd dat er wat hem betreft in de agrarische sector eerder
sprake is van te weinig dan van te veel vrijhandel. Daar zit voor onze fracties
een fundamenteel verschil van opvatting. Vrijwel alle extra eisen op het gebied
van diergezondheid, dierlijk welzijn, milieuvriendelijkheid en dergelijke –
die terecht worden nagestreefd – werken kostprijsverhogend. Als dan
tegelijkertijd de opbrengsten als gevolg van de liberalisering omlaag gaan
en de concurrentie scherper wordt, komen de mensen in de sector
die kostenstijgingen niet kunnen doorberekenen in hun opbrengstprijzen, toch
in een onmogelijke positie?Hoe verder de grenzen open gaan, des te moeilijker wordt het om hormoonvlees,
BST-melk en chemisch bespoten fruit buiten de deur te houden. En het wordt
erg moeilijk om dergelijke middelen aan de eigen producenten te ontzeggen
als degenen met wie zij in een open concurrentie staan, ze wel mogen gebruiken.In ieder geval is het draagvlak – zowel financieel als psychologisch –
voor de gewenste omslag in de sector kleiner naarmate de inkomens meer onder
druk staan en de onzekerheid over de toekomst groter is. Wat vindt de minister
van die stelling?Het probleem is dat het liberaliseringstreven, het marktdenken op dezelfde
economistische wortels stoelt als het vroegere productiedenken, dat de minister
terecht afwijst. De liberalisering wordt volledig gemotiveerd door de extra
economische groei. Daarom vrees ik, dat de minister bij zijn pogingen om de
problemen op te lossen die uit het eenzijdige denken voortvloeien, tegelijk
de oorzaken ervan versterkt. Hoe liberaler het beleid, hoe meer concurrentie,
des te scherper moeten de boeren letten op de kostprijs en des te minder mogelijkheden
hebben zij voor het realiseren van "goede doelen". In een situatie van toenemende
competitie mag je geen harmonieuze ontwikkeling verwachten en blijft de ethiek
ondergeschikt aan de economie.Dit toespitsend op de dierziekteproblemen durf ik te stellen: hoe vrijer
de handel, des temeer gesleep met dieren en des te groter het risico van verspreiding
van ziekten. Als we de afgelopen maanden geen levende dieren uit het Verenigd
Koninkrijk hadden geïmporteerd, zouden we nu waarschijnlijk geen veestapels
hebben hoeven afmaken vanwege het risico van een uitbraak van mond- en klauwzeer.
Overigens waardeer ik het, dat de minister ons voorafgaand aan dit debat op
de hoogte heeft gesteld van de jongste ontwikkelingen op dit gebied. In het
algemeen hebben wij ook wel waardering voor zijn optreden met betrekking tot
de mond- en klauwzeerperikelen. In 1999 voerde Nederland meer dan 700.000
levende schapen uit en een kleine 500.000 in. Ik weet dat het ene schaap het
andere niet is, behalve in de statistiek, maar dit heeft toch wel veel weg
van het "rondpompen" van dieren. Mede gelet op alle problemen rond het transport
van levende dieren over lange afstanden – uit het rapport van de Europese
Commissie van eind vorig jaar blijkt duidelijk, dat er op het gebied van de
dierentransporten nog heel wat mis is en dat allerlei regels met voeten worden
getreden – zou dit transport naar de mening van onze fracties eerder
beperkt dan gestimuleerd moeten worden. Dan maar wat minder handel. Dus minder
biggen naar Spanje en meer varkensslachtingen in eigen land, om maar een voorbeeld
te noemen. Moeten we bij de productie van levende dieren niet werken in de
richting van een soort regionale compartimentering in plaats van ons te laten
meesleuren in de globaliseringstendens? Is de minister bereid om in die richting
te denken? Ik zou mij kunnen voorstellen dat aan dit aspect aandacht wordt
besteed in de notitie over het vaccinatiebeleid. Want er is mijns inziens
sprake van een zekere wisselwerking. Naarmate er meer compartimentering is,
zal vaccinatie waarschijnlijk minder noodzakelijk zijn.Ik geef overigens toe, dat het niet eenvoudig is om beleidsinstrumenten
te bedenken om het transport van dieren te beperken. Men kan de regels nog
wel verder aanscherpen, maar de huidige regels worden al heel slecht nagekomen
en een afstandsbeperking zal wel moeilijk te realiseren zijn. Wij zouden ook
kunnen denken, zoals op een ander terrein al in Nederland gebeurt, aan een
heffing per kilometer die hoger wordt naarmate de afstand groter is. Dat zou
economisch gezien waarschijnlijk het beste instrument zijn, maar ik weet niet
of dat uitvoerbaar is.Dan nu iets over de BSE-problemen. Onze fracties vinden de gretigheid
waarmee de minister de BSE-problemen aangrijpt om een verdere hervorming van
het rundvleesbeleid te realiseren, misplaatst. Het is onjuist om de BSE-crisis
die hoe dan ook een sterk incidenteel karakter heeft, aan te grijpen om een
drastische structurele hervorming van het rundvleesbeleid door te voeren.
Voor de rundveehouders die het toch al moeilijk genoeg hebben, komen er op
die manier nog meer dreigende wolken aan de horizon. Daarnaast leert de ervaring,
dat beleid dat in dergelijke situaties wordt opgezet, niet altijd even goed
doordacht is.Volgens de huidige inzichten moet de oorzaak van BSE worden gezocht in
het gebruik van diermeel, dat besmet is met de veroorzakers van de ziekte,
de zogenaamde prionen. Dat diermeel wordt gebruikt, omdat het goedkoop is,
terwijl de regel uit oude landbouwschoolboekjes uit de jaren vijftig dat je
herkauwers geen dierlijk voeder moet geven, werd veronachtzaamd. De BSE-problemen
hadden waarschijnlijk niet helemaal voorkomen kunnen worden, omdat er te weinig
inzicht was in oorzaken en samenhangen. Maar naar de mening van onze fracties
zijn de diverse overheden op zijn minst medeverantwoordelijk voor de huidige
omvang van de BSE-problemen. Het rapport van europarlementariër Medina
uit 1997 is wat dat betreft interessante lectuur. Het probleem werd jarenlang
ontkend, genegeerd of gebagatelliseerd – voornamelijk uit economische
overwegingen – en er werden geen adequate maatregelen genomen. Daarom
mag de schade van de BSE niet eenzijdig worden afgewenteld op de zwakke schouders
van de veehouders. Ik vind trouwens dat het te denken moet geven, dat zowel
bij BSE als bij mond- en klauwzeer de bron van de problemen te vinden is in
het land met de meest liberale opvattingen ten aanzien van het landbouwbeleid.Inmiddels zijn er naar de mening van onze fracties, voorlopig althans,
wel adequate maatregelen genomen met betrekking tot BSE, al houden wij onoverkomelijke
problemen met het onnodig opruimen van gezonde veestapels, omdat er één
BSE-koe is aangetroffen op het betreffende bedrijf. Een quarantaine regeling
zou toch voldoende zijn? Immers, anders dan mond- en klauwzeer is BSE niet
besmettelijk. Is er overigens al een verklaring gevonden voor het verschijnsel
dat vrijwel alle gekke koeien zijn gevonden in het oosten van het land?Voorzitter! De ervaringen van de afgelopen jaren, onder meer in het Verenigd
Koninkrijk, doen vermoeden dat de huidige verstoring van de rundvleesmarkt
voor een belangrijk deel tijdelijk is. Als het vertrouwen van
de consument terugkeert, zal de vraag weer aantrekken, tenzij men spontaan
vegetariër wordt natuurlijk. Zolang het vertrouwen van de consument ontbreekt,
heeft een prijsverlaging weinig effect. Het kennelijke optimisme van de minister
op dit punt delen wij niet. Het accent moet wat ons betreft dan ook voorshands
liggen op de tijdelijke maatregelen om de rundvleesgolf weg te werken. Naar
onze mening vormen verlaging van slachtgewichten, enigerlei vorm van geboortebeperking
in de rundvleessector en een verruiming van opslagmogelijkheden daarvan onmisbare
elementen. Verder zou het nuttig kunnen zijn om over enige tijd een publiekscampagne
op te zetten om het vertrouwen van de consument na alle genomen maatregelen
te herstellen.Rundvlees is beleidsmatig een heel lastig product. Als de dieren eenmaal
geboren zijn, ligt het aanbod in principe voor een paar jaar vast. Daar valt
weinig mee te schuiven en prijs- of premieverlagingen hebben daarop weinig
invloed. Daar komt bij dat het bewaren van rundvlees erg duur is en dat het
voor een belangrijk deel een nevenproduct is van de melkproductie. Op langere
termijn zou een prijsverlaging waarschijnlijk wel effect hebben. Als na zorgvuldige
analyse mocht blijken dat er op langere termijn sprake is van een overschot
aan rundvlees, dan moet het beleid uiteraard worden aangepast. Eventuele prijsverlaging
zou wat onze fracties betreft moeten worden gecompenseerd door premies per
dier of per hectare. Daarbij zou overwogen kunnen worden om een hogere premie
te verstrekken naarmate de vleesprijs lager is, hetgeen te vergelijken is
met het huidige systeem van ooipremies. Dan is de premie het hoogst als ze
het hardst nodig is. Zo'n systeem brengt enige stabiliteit in de sector. Ik
ben benieuwd wat de minister van deze suggesties vindt.Het doet mij overigens genoegen dat de minister, misschien wel met tegenzin,
wat de rundvleesproductie betreft kennelijk akkoord gaat met een individuele
quotering, zij het dan voor de dierpremies. Worden de premierechten vastgesteld
op historische basis, komt er een regeling voor hardheidsgevallen of worden
de rechten overdraagbaar? Kan de minister daar wat over zeggen, want een en
ander wordt natuurlijk veel ingewikkelder dan het huidige systeem. Wat onze
fracties betreft kunnen de regelingen voor de zoogkoeien in principe ongemoeid
worden gelaten. Deze extensieve vorm van veehouderij sluit namelijk prima
aan bij de beoogde rol van de landbouw voor het behoud van het landschap.Mijnheer de voorzitter! Afgezien van BSE en mond- en klauwzeer zijn er
nog heel wat meer problemen rond de gezondheid van dieren. Wij hebben wel
eens de illusie dat wij alles in de hand hebben, maar dat blijkt niet zo te
zijn. Om die reden zijn onze fracties heel terughoudend als het gaat om de
grootschalige introductie van moderne biotechnologie. Ik denk in dit verband
aan vruchtbaarheidsproblemen, aan slijtersziekte bij koeien en aan het wegkwijnen
van biggen. Er zijn evenwel nog meer voorbeelden te noemen. De verschijnselen
zijn de laatste jaren zo talrijk dat de vraag gesteld moet worden of wij niet
te ver zijn doorgeschoten met het opvoeren van de productie van dieren. In
de kuikenmesterij met haar "doodgroeiers" is dat duidelijk het geval. Kan
het echter ook niet in andere sectoren een rol spelen? Is de productiviteit
van de dieren niet zo ver opgevoerd dat de natuurlijke weerstand het laat
afweten? Komen ook hier de gevolgen van de eenzijdige benadering naar boven,
of kunnen een gebrek aan sporenelementen en de verontreiniging van de leefomgeving,
waar zeker het graasvee aan is blootgesteld, een rol spelen?In dit verband pleit ik opnieuw voor maatregelen om de koeien, althans
voor een deel van de dag, in de wei te houden. Afgezien van het landschappelijk
aspect schijnt dat op termijn beter te zijn voor de gezondheid en het welzijn
van de dieren. Misschien moet het maar als voorwaarde worden gesteld voor
het verkrijgen van de duurzame ondernemersaftrek. Het mest- en ammoniakprobleem
kan mijns inziens langs een andere route afdoende worden aangepakt. Ik denk
dan met name aan de zogenaamde "ecotechbenadering", een kruising tussen ecologisch
en gangbaar, waarbij bodem, planten en dieren als een geïntegreerd geheel
worden beschouwd. Deze benaderingswijze, die onder meer op de Minderhoudhoeve
wordt toegepast, is zo veelbelovend dat hij krachtig bevorderd zou moeten
worden.Mijnheer de voorzitter! Door een toenemend aantal mensen, met voorop de
Duitse minister van Landbouw, wordt de ecologische landbouw gezien als een
panacee voor ongeveer alle problemen in de sector. Onze fracties denken dat
dit te optimistisch is, maar zij dragen de ecologische landbouw wel een warm
hart toe. Een van de pluspunten is bijvoorbeeld de kortere afstand tussen
producent en consument en dat is juist een zwak punt van het moderne landbouwsysteem.
Daarnaast is de ecologische landbouw hoe je het ook wendt of keert op dit
moment gemiddeld genomen behoorlijk milieuvriendelijk.Wat wij ook belangrijk vinden, is dat er op een eerlijke manier wordt
omgegaan met de dieren. Het vee in de ecologische veehouderij lijkt ook gezonder
te zijn; althans op de ecologische melkveebedrijven waren de afgelopen jaren
de dierenartskosten per koe ongeveer een derde lager dan op gewone bedrijven.
Voor een deel hangt dit samen met de lagere melkproductie. Bovendien spreekt
de veel minder economistische benadering van de ecologische landbouw ons zeer
aan. Wij vinden dan ook dat de ecologische landbouw door de overheid gesteund
moet worden. Wij zijn het met de minister eens dat je moet uitkijken met structurele
subsidiëring van het aanbod, maar de overheid moet wel knelpunten blijven
wegnemen. Daarbij denk ik onder meer aan gericht onderwijs, aan een snellere
invoering van biologische bestrijdingsmiddelen, aan de ontwikkeling van mechanische
onkruidbestrijdingsapparaten en aan de ontwikkeling van nieuwe rassen, want
de ecolandbouw moet zich tot dusver hoofdzakelijk "behelpen" met gangbare
rassen. Op die manier denk ik dat de productie wat omhoog kan gaan.Ik wil nog twee kleinere puntjes behandelen. In de eerste plaats vraag
ik aandacht voor de vergrijzing en de daarmee gepaard gaande inkrimping van
de imkerstand in Nederland. De bijenteelt is van groot belang voor diverse
onderdelen van de agrarische sector, maar dreigt zodanig in te krimpen dat
deze functie niet goed meer vervuld kan worden, met alle nadelen van dien.
Ik vraag de staatssecretaris – ik neem aan dat zij over
de bijen gaat – om aandacht voor dit probleem en nodig haar of de minister,
dat maakt mij niet uit, uit om er iets aan te doen. Wellicht is gerichte voorlichting
over het imkerberoep onder agrariërs of ex-agrariërs hierbij nuttig
en kan een kleine stimuleringsregeling hier vruchten afwerpen.In de tweede plaats vraag ik evenals vorig jaar aandacht voor de wildgroei
aan keurmerken, waarvan een groot deel weinig bijdraagt aan het inzicht van
de consument. Ik heb onlangs gezien dat Nederland 62 keurmerken telt voor
voedingsmiddelen. Toch kan de consument nog steeds niet eenduidig in de winkel
zien of het ene voedingsmiddelen al dan niet milieu- of diervriendelijker
wordt voortgebracht dan het andere. Ik heb vorig jaar begrepen dat een werkgroep
of commissie aan het broeden was. Heeft die het ei van Columbus al gevonden?Voorzitter! Ik wacht met belangstelling de reactie van de regering af.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik sta hier met enigszins ambivalente gevoelens. Aan de ene
kant is het goed om vandaag te spreken over de onderwerpen waarover wij spreken.
Aan de andere kant kan ik mij voorstellen dat de minister, gelet op de hectiek
van vandaag en de problemen die zich vanmiddag hebben aangediend, wellicht
ook andere goede dingen had kunnen doen.San Sebastian de Garanbandal. Daar gebeurt het en wel op 11 april 2002.
Volgens de voormalige secretaris-generaal van Economische Zaken, prof. Rutten,
zal de hemel dan aangeven dat een beslissende periode in de geschiedenis van
de mensheid is aangebroken. Dankzij een ingewikkelde berekening, gebaseerd
op diverse bronnen, heeft prof. Rutten de precieze plaats en tijd kunnen duiden.
Rutten geeft toe dat hij vooralsnog ook zijn naaste omgeving en zijn echtgenote
niet van de diepe waarheid van deze berekening heeft kunnen overtuigen, al
geven zij hem wel de gunst van de twijfel. Hoe dan ook, een zeker "einde der
tijden"-gevoel heeft zich van hem meester gemaakt. Uiteraard gaat de vergelijking
niet geheel op, maar toch: wie op dit moment kijkt naar de achtereenvolgende
klappen die de Europese landbouw te verwerken heeft, heeft niet veel meer
nodig om zich eveneens een dergelijk gevoel eigen te maken: brandende veestapels
als gevolg van mond- en klauwzeer, BSE, varkenspest, dioxinekippen en PCB-vissen.
De Europese landbouw bevindt zich, op zijn best geformuleerd, in een transitieperiode,
en wat somberder gezien, ronduit in een crisissituatie.Het is verleidelijk om de samenloop van de diverse tegenslagen in de agrarische
sector in onderlinge samenhang te bezien en te constateren dat de sector zich
inderdaad in een diepe crisis bevindt, die alleen met een radicale omslag
kan worden gekeerd. Maar het is wellicht te makkelijk om zonder meer een dergelijke
conclusie te trekken; het is verstandig de achtergronden van de geconstateerde
problemen tegen het licht te houden en na te gaan welke maatregelen voor elk
probleem nodig zijn om verbetering aan te brengen. Aansluitend kan worden
beoordeeld of een radicale omslag in denken en doen het antwoord vormt.Anders gezegd: gaat het hier inderdaad om de tegenstelling tussen kleinschaligheid
en grootschaligheid, tussen intensief en extensief, tussen bio-industrie en
biologisch boeren, tussen aanbodgestuurd en vraaggestuurd, tussen bescherming
van de boer en bescherming van de consument? Immers, kleinschaligheid staat
niet automatisch garant voor milieuvriendelijkheid en milieuvriendelijkheid
leidt niet vanzelfsprekend tot een betere volksgezondheid. Mensen worden sneller
ziek van een pannetje verse, onbewerkte melk dat ze van de boer krijgen dan
van de dioxines die mogelijk in het melkpak in de supermarkt terecht zijn
gekomen. En een kip pikt een salmonellabacterie doorgaans eerder op, als ze
op het erf rondscharrelt dan wanneer ze in de legbatterij haar leven slijt.Neem om te beginnen de BSE-crisis. Op enig moment is het ergens in Engeland
fout gegaan bij de bereiding van diermeel. Destructiebedrijven aldaar hebben
zich niet aan de voorschriften gehouden die prionen onder de duim moeten houden.
Nadat in 1985 voor het eerst BSE was vastgesteld, bereikte de crisis een hoogtepunt
in 1992 met ruim 36.000 ziektegevallen. Het verbod op diermeel heeft tot spectaculaire
resultaten geleid en het aantal uitbraken dit jaar bedraagt dan ook slechts
een handjevol. Inmiddels geldt in de Europese Unie een verbod op invoer van
diermeel en moeten runderen ouder dan 30 maanden worden getest op BSE. Zo
bezien lijkt met strenge en dure maatregelen de BSE-crisis tot staan gebracht.
Overigens is het triest te constateren dat in Europees verband opkoop en vernietiging
van runderen wordt voorgestaan om de prijs van het vlees op peil te houden.
In plaats van prijssteun zou hier veeleer inkomenssteun aan de orde moeten
zijn als aanzet tot een nieuw landbouwbeleid.De achterliggende oorzaak van deze crisis is evenwel de niet-aflatende
noodzaak zo goedkoop mogelijk te produceren. Het gebruik van kadavers in koeienbrokjes
past uitstekend in een kostprijsbenadering: met diermeel valt goedkoop eiwitrijk
voedsel te produceren. Noodgedwongen moet thans worden omgezien naar alternatieven,
die vooralsnog kostprijsverhogend zijn. Die kostprijs zal nog verder opgedreven
worden, wanneer in navolging van de Duitse minister van Landbouw, Renate Künast,
koeien alleen nog water, gras en eigen geteeld graan te eten krijgen. Hoe
dan ook, de uitdaging zal zijn om hoogwaardig voedsel te produceren, waarbij
de consument bereid zal zijn de bijbehorende hogere kostprijzen te betalen.
Als dit het uitgangspunt is, dan is wel de vraag hoe de concurrentie, die
steeds internationaler wordt, nog het hoofd geboden kan worden. In landen
als Brazilië en Thailand bijvoorbeeld ligt de kostprijs van vlees nu
al lager. De kiloknallers van morgen komen niet uit Nederland. Het is deze
concurrentie die de druk opvoert en producenten ertoe brengt steeds meer dieren
te houden die steeds meer vlees opleveren. Ook supermarkten die concurreren
om de meeste klanten, dragen hun steentje bij aan deze spiraal. En of het
mogelijk is te komen tot een levensvatbare differentiatie in de vleesmarkt
is nog maar de vraag. Kortom, de weg die ons brengt naar veilig geproduceerd
vlees, gaat meer kosten en het is nog maar de vraag of de consument in denken
en doen al de omslag gemaakt heeft en bereid is meer te gaan betalen voor
zijn biefstukje. Hoe ziet de minister deze omslag tot stand komen?Dan is er de mond- en klauwzeeruitbraak; grootschaligheid kan een negatieve factor zijn bij het voorkomen van deze ziekte. Zo heeft
bijvoorbeeld in Engeland de afgelopen jaren een centralisatie plaatsgevonden
van veemarkten en slachterijen, en de daarmee gepaard gaande transporten van
vee over grotere afstanden heeft mogelijk de verspreiding van mond- en klauwzeer
bevorderd. Het is dan pijnlijk te constateren dat die centralisatie mede was
bedoeld om juist de controle op BSE te verbeteren.Overigens wordt er, als het gaat om het vervoer van vee, wat afgesjouwd
in Europa. Met als leidmotief het marktmechanisme wordt er vanwege de globalisering
en liberalisering eindeloos vee heen en weer gesleept. Dat is de verklaring
voor het feit dat bijvoorbeeld Nederland op jaarbasis 300.000 varkens exporteert
naar België en tegelijk 370.000 Belgische varkens importeert, en dat
Britse lammeren voor de Fransen goedkoper zijn dan hun eigen lammeren, transportkosten
inbegrepen. Het verbaast dan ook niet dat de lammeren die van de door mond-
en klauwzeer getroffen boerderij in het graafschap Devon afkomstig waren,
per saldo waarschijnlijk meer uren in de laadbak hebben doorgebracht dan in
de weide. Van de verre veemarkt in Noord-Engeland kwamen ze in het zuidwestelijke
Devon terecht. De jonge dieren werden daarna geëxporteerd naar Frankrijk
en van daaruit "geherexporteerd" naar Duitsland en Nederland, waar ze uiteindelijk
zijn geruimd.Juist dit productiesysteem van het Europa zonder grenzen, dat resulteert
in een groot internationaal netwerk van voedselstromen, kent relatief weinig
natuurlijke barrières voor ziekteverwekkers en verontreinigingen. Is
het dan niet beter te kiezen voor kortere ketens en gebruik te maken van natuurlijke
barrières die onder natuurlijke omstandigheden voorkomen? Dat betekent
onder meer dat veevoer uit voor het dier natuurlijke ingrediënten moet
bestaan, waarbij niet van alles wordt gemengd. Verder zouden dieren kleinschalig
gehuisvest moeten worden en niet versleept zonder goede redenen. "Regional
ist erste Wahl", zegt de nieuwe Duitse minister Künast dan ook herhaaldelijk.
Toegegeven, regionalisering betekent nogal wat voor de huidige infrastructuur,
onder meer dat voer- en zuivelfabrieken, die juist de laatste jaren een schaalvergroting
hebben ondergaan, weer gesplitst zouden moeten worden. Dat neemt echter niet
weg dat de stelling dat deze benadering economisch gezien niet rendabel is,
wellicht meer onder druk komt te staan. Het is immers maar zeer de vraag of
die stelling houdbaar blijft wanneer ook de kosten van de bestrijding van
de crisis worden meegeteld. Hoe beoordeelt de minister de gedachte van regionalisering,
die toch niet direct in het verlengde ligt van de voortgaande productiviteitsontwikkeling
en schaalvergroting? En dat zijn nu juist twee steekwoorden die in de visienota
Voedsel en groen min of meer als een vanzelfsprekendheid zijn neergelegd!Terug naar de mond- en klauwzeer; een ziekte die veel beter is aan te
pakken dan BSE, namelijk door in te enten. De huidige methode van bestrijding
door isolatie en vernietiging – het zogeheten "stamping out" –
staat terecht onder grote maatschappelijke druk. Heeft de crisis rond de varkenspest
al niet laten zien dat het niet-inentingsbeleid grote nadelen heeft? Blijkbaar
niet indringend genoeg. De uitbraak van de klassieke varkenspest in 1997 en
1998 in Oost-Brabant heeft zeer ingrijpende financiële gevolgen gehad
voor de varkenssector in Nederland. Ter bestrijding van de varkenspest zijn
in totaal 11 miljoen varkens geruimd. Zowel ten aanzien van de varkenspest
als ten aanzien van mond- en klauwzeer geldt dat vaccinatie uit exportoverwegingen
niet wenselijk wordt geacht. Niet vaccineren bespaart inderdaad jaarlijks
geld en beschermt de export naar landen zoals Japan en de VS. Maar de vraag
kan gesteld worden, of op macroniveau gezien de hier geformuleerde voordelen
per saldo nog steeds opwegen tegen de inmiddels gemaakte kosten van de bestrijding
van achtereenvolgens de varkenspest en de mond- en klauw- zeer. Het zou goed
zijn als wij over een dergelijke vergelijking kunnen beschikken. Heeft de
minister een beeld van de balans in financiële zin? En hoe staat het
met de zoektocht naar een geschikt markervaccin? En wanneer de kosten niet
opwegen tegen de baten, mag het dan zo zijn dat het dierenwelzijn een zwaarder
gewicht krijgt? Met inenting kan per saldo veel leed voor een groot aantal
dieren worden voorkomen! Mag dat element dan niet in volle omvang worden meegewogen?Mijn fractie steunt de minister voluit met betrekking tot zijn inzet in
Europa om tot inenting over te gaan. Het valt te betreuren dat dit gisteren
niet is gelukt. Er moet blijkbaar nog heel wat gelopen worden rondom de muren
van Jericho voordat deze omvallen. Wij moedigen de minister aan daarmee door
te gaan.Ik heb nog twee specifieke vragen op dit punt. Is er een apart beleid
voor dierentuinen mogelijk? Het zou immers bijzonder pijnlijk zijn als de
dieren die zich daar bevinden en met name de zeldzame dieren geruimd moeten
worden als gevolg van een uitbraak van mond- en klauwzeer.Als er zich in Nederland een uitbraak voordoet, is er dan een mogelijkheid
om preventief te vaccineren in een kring rondom de plaats van uitbraak en
zo de ziekte als het ware te laten uitwoeden? Is dat een methode om wellicht
heel gericht de ziekte te kunnen bestrijden? Juist nu de consument eerder
vraagt om veilig vlees dan om goedkoop vlees, is toch de kiem gelegd voor
de transformatie naar een meer duurzame landbouw? Hoewel er niet steeds een
rechte lijn ligt van de huidige intensieve productiewijze naar de recente
crisissituaties, zijn er toch voldoende argumenten om de aandacht te verleggen
van lage prijzen van producten naar kwaliteit van producten. Het gaat daarbij
om een samenspel van elementen die enerzijds een bijdrage leveren aan de veiligheid
van ons voedsel en anderzijds het dierenwelzijn bevorderen. Met andere woorden:
de omslag naar een andere productiewijze krijgt steeds meer de trekken van
welbegrepen eigenbelang. Dit alles overigens in het besef dat overheid en
samenleving gedurende lengte van jaren boeren en tuinders op alle mogelijke
manieren hebben gestimuleerd om ten koste van bijna alles de voedselproductie
te vergroten en de prijzen laag te houden. Steeds scherper worden de consequenties
van deze levensstijl zichtbaar. Om milieu- en diervriendelijke productiemethodes
een faire kans te geven, is het wel zaak dat de bestaande directe en indirecte
subsidiestromen tegen het licht worden gehouden. Neem bijvoorbeeld de varkenspest.
Deze crisis heeft de belastingbetaler toch om en nabij de 4 mld. gulden gekost.
De heer Van Bruchem sprak daar ook over. Het ruimen van de
varkens is althans niet in de eerste plaats door de sector bekostigd. Kortom,
de kosten hiervan zijn dan ook niet meegenomen in de prijs van het varkenslapje
van de bio-industrie.Als ik goed ben geïnformeerd hebben de BSE-maatregelen de eerste
drie maanden van dit jaar al zo'n 50 mln. gulden gekost. Deze rekening wordt
niet bij de sector neergelegd, die wordt door de minister gedragen. Ik laat
het aspect van de milieuschade maar buiten beschouwing. In 1998 is door het
Centrum voor energiebesparing en schone technologie in Delft berekend, dat
de Nederlandse landbouw tussen de 5 mld. en 7 mld. gulden aan milieuschade
aanricht. Er moet in ieder geval iets gebeuren om alternatieve productiemethodes
goed in de markt te kunnen zetten. Is de minister het daarmee eens en, zo
ja, hoe wil hij dit bevorderen?Hoe dan ook, het vertrouwen van de burger in de voedselveiligheid staat
onder druk en het is uiteraard de vraag of dit wantrouwen in objectieve zin
geheel terecht is. Wie bijvoorbeeld in aanmerking neemt, dat de gemiddelde
leeftijd van mensen in de Westerse wereld nog steeds toeneemt en dat mensen
langer gezond blijven, kan niet om de constatering heen dat in algemene zin
ons voedsel veilig is te noemen. In die zin is ook veilig voedsel een vrucht
van de vooruitgang. Daar komt bij dat ook normen en waarden verschuiven. Naarmate
de kennis van producten en hun ingrediënten toeneemt en daarmee dus ook
het zicht op de veiligheid van het voedsel, neemt ook de druk toe om hoge
én hogere eisen te stellen aan de productie van voedsel. Hoe belangrijk
het ook is dat objectieve, wetenschappelijke tests en methodes de mate van
veiligheid van voedsel kunnen aantonen, het vertrouwen van de consument zal
een aanzienlijke rol blijven spelen. Het belang van risicoperceptie en emoties
mag daarom niet worden veronachtzaamd. Dit gaat des temeer op in geval van
crises en onzekerheden omtrent nieuwe technologische ontwikkelingen zoals
genetische modificatie.De overheid heeft een kaderstellende taak ten aanzien van voedselveiligheid.
Zij draagt zorg voor wetgeving en normering, onafhankelijk toezicht en voorlichting.
Voor de uiteindelijke veiligheid is een zorgvuldige omgang in de gehele voedselketen
noodzakelijk en dat betekent dat producenten, be- en verwerkers, tussenhandelaren,
transporteurs, detailhandel en uiteindelijk de horeca verantwoordelijk zijn
voor het product dat zij aanbieden. Ziet mijn fractie het goed, dan is het
vooralsnog zo, dat landbouwproducten niet onder het juridische begrip product
vallen. Als dat zo is kan er uiteraard in juridische zin ook geen sprake zijn
van een ondeugdelijk product en kunnen producenten niet aansprakelijk gesteld
worden. Als dit juist is, is het dan niet aangewezen dat hier verandering
in komt?Een ander punt betreft de etikettering. Voor consumenten is het van groot
belang dat zij over voldoende informatie beschikken om inhoud te kunnen geven
aan hun vrijheid van voedselkeuze. Etikettering zorgt er voor dat consumenten
bijvoorbeeld de keus kunnen maken geen genetisch gemodificeerd voedsel te
kopen. Sterker, etikettering zal producenten ertoe dwingen om ook GGO-vrije
producten te blijven aanbieden om aan de vraag te kunnen voldoen. In het verlengde
hiervan is het niet gewenst dat er voor de consument een onoverzichtelijke
wildgroei aan keurmerken ontstaat. Uiteraard is hier het bedrijfsleven aan
zet, maar in hoeverre ziet de minister hier een stimulerende of regulerende
rol voor de rijksoverheid weggelegd?"Liever arm op het platteland dan rijk in de stad", zei een boer tegen
onderzoeker De Hoog van de landbouwuniversiteit in Wageningen. Die opmerking
is illustratief voor de manier waarop veel boeren aankijken tegen hun verslechterende
inkomenssituatie. Gezinssocioloog De Hoog heeft onderzoek gedaan naar de beleving
van armoede onder vijfhonderd gezinsbedrijven in de land- en tuinbouw. De
Hoog heeft de grootste problemen gevonden niet onder de kleinste bedrijven,
maar onder de middelgrote. In die laatste categorie heeft de boer zijn handen
vol aan het eigen bedrijf. Veel boeren en boerinnen in kleine bedrijven zien
kans om elders in loondienst een centje bij te verdienen. Of ze pikken een
zakcentje mee uit een boerderijcamping, een kaasmakerij of een caravanstalling.
Maar dat het niet goed gaat in de landbouw, is wel zeker. De akkerbouwers
luiden dan ook niet voor niets de noodklok. Steeds lagere prijzen voor de
producten in combinatie met diverse kostenverhogende factoren: energie, gewasbescherming,
meststoffen en rente. De teelt van aardappelen, uien, wortelen en andere gewassen
dreigt simpelweg onrendabel te worden. Volgens het LEI staat tegenover elke
honderd gulden aan kosten slechts 81 gulden aan opbrengsten. Verdere verslechtering
van de positie van de akkerbouwers is niet uitgesloten.De lage prijzen zijn vooral het gevolg van overproductie. Voor aardappelen,
het belangrijkste product voor de Nederlandse akkerbouwer, geldt geen Europese
regeling van garantieprijzen. De overproductie heeft dan ook tot gevolg dat
de prijzen alleen in jaren met misoogsten aan de maat zijn, zoals in 1998
toen de prijzen door de wateroverlast op een hoog niveau lagen. De lage prijzen
zijn voor een deel ook het gevolg van het feit dat een belangrijk deel van
de productie wordt afgenomen door de frietindustrie: Aviko, McCain en Farm
Frites. Dat gaat via grote contracten waarbij een deel van de aardappelen
tegen een vaste, vooraf bepaalde prijs wordt afgenomen.Het is goed het perspectief nadrukkelijk te verbreden en dan kan geconstateerd
worden, dat het Europese landbouwbeleid decennia lang zijn waarde heeft bewezen.
Het heeft als zodanig mede de motor gevormd voor andere vormen van samenwerking
binnen Europa. Zou bijvoorbeeld zonder het Europees landbouwbeleid de samenwerking
in Europa thans net zover zijn als nu het geval is, zodat ook in dat geval
in 2002 de Euro zijn intrede had kunnen doen? Dat valt niet te bewijzen, maar
vooralsnog kan het geen kwaad de zegeningen van het gevoerde beleid te erkennen.
Maar Europa dreigt slachtoffer te worden van eigen succes. Tegen de achtergrond
van enerzijds de als een gletsjer voortschuivende liberalisering en anderzijds
de voorgenomen uitbreiding van de Europese Unie is hervorming van het landbouwbeleid
onontkoombaar.Tegen deze achtergrond is het net iets te makkelijk om direct weer te
denken aan vormen van overheidssteun. Een dergelijke aanpak appelleert immers
te weinig aan de noodzaak om de sector zelf aan te pakken. Overigens, ten
principale vormt het gegeven van lage inkomens geen sluitend
argument voor overheidssteun; dat doen wij immers ook niet bij andere sectoren.
LTO Nederland daarentegen houdt wel een pleidooi voor inkomenstoeslagen en
prijssteun, met name op basis van het gegeven dat boeren in de Europese Unie
beperkingen opgelegd krijgen die elders niet gelden en waar de consument geen
extra geld voor over heeft. Andere economische sectoren die te maken hebben
met beperkingen die buiten Nederland of buiten de Europese Unie niet van toepassing
zijn worden echter evenmin gesteund.Met de constatering dat de gure wind van de markt zich doet gevoelen is
niet gezegd dat de overheid aan de kant moet staan. De fractie van D66 kan
zich dan ook geheel en al vinden in de stelling van het kabinet die is neergelegd
in de visienota Voedsel en groen. In navolging van de WRR stelt het kabinet
dat sprake is van een publiek belang, als de overheid zich de behartiging
van een maatschappelijk belang aantrekt op grond van de overtuiging dat dit
belang anders niet goed tot zijn recht komt. Met andere woorden, de overheid
maakt het tot doelstelling van haar beleid om dit belang te behartigen, omdat
de maatschappij dit verlangt en dus op grond van een politieke afweging. Met
de agrarische productie in brede zin zijn dergelijke publieke waarden en belangen
gemoeid. Of nog anders gezegd, meer markt betekent niet per definitie minder
overheid.Met het beantwoorden van de vraag of de overheid hier een eindverantwoordelijkheid
heeft, is uiteraard nog niets gezegd over de manier waarop zij die verantwoordelijkheid
vervolgens gestalte geeft. Juist deze operationalisering is op het landbouwterrein
aan verandering onderhevig. In de visienota heeft het kabinet aangegeven waarvoor
het zich verantwoordelijk acht. Het gaat daarbij onder meer om het vaststellen
van normen en maatschappelijke randvoorwaarden waaronder het agrofoodcomplex
mag opereren en om een adequate basiskennisinfrastructuur. Voor de kwaliteitswaarborging
van collectieve taken zoals onderwijs en onderzoek kan de overheid worden
aangesproken. Ik noem het stimuleren van vernieuwing en verbreding in producten
en het waarborgen van effectieve mededinging en transparantie. De overheid
zorgt dus als het ware voor het speelveld, de spelregels en de arbiter en
waarborgt de kwaliteit van het spelmateriaal zoals de voetbal en het grasveld.
Het spel moet echter gespeeld worden en blijven door de ondernemers zelf.In dit beeld past niet direct een maatregel zoals kale inkomenssteun.
Niettemin wordt in de visienota aangegeven dat het kabinet juist als gevolg
van verminderde grensbescherming en marktinterventie voorziet dat de inkomens
in de primaire sector gaan fluctueren en dat zal worden bezien of vervangende
mechanismen zoals inkomensstabilisatiefondsen noodzakelijk zijn. Hoe ziet
de minister deze ontwikkeling? Zal inkomenssteun niet in de vorm van cross-compliance
moeten worden uitgewerkt?Voorzitter! Mijn fractie wacht met belangstelling de reactie op de door
haar gestelde vragen af.De vergadering wordt van 16.30 uur tot 17.00 uur geschorst.Minister Brinkhorst:Mijnheer de voorzitter! Ik ben de Kamer zeer erkentelijk voor de bijdragen
in eerste termijn, die inderdaad voorbijgaan aan de problematiek van iedere
dag. Er zijn fundamentelere beschouwingen gegeven over de richting en koers
van de landbouw. Ik zal zo meteen wat in het bijzonder zeggen over de speciale
positie waarin de boerenstand zich op het ogenblik bevindt, maar ik begin
mijn bijdrage met een aantal opmerkingen over de nota Voedsel en groen.Het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij kent volgens sommigen
weliswaar een redelijk crisismanagement, dat adequaat op over elkaar buitelende
crises reageert, maar ontbeert een visie op de richting die de landbouw de
komende periode moet inslaan. Het is nu juist dat element geweest, het idee
om voorbij te gaan aan de bestaande crises en het achterstallig onderhoud,
dat de regering ertoe heeft gebracht om de nota Voedsel en groen uit te brengen.
Ik zeg de heer Van Bruchem dat het niet zomaar een visie is die in de komende
tijd weer wat verandert. Het is een visie die de weerslag is van het politiek
en bestuurlijk denken van niet alleen het ministerie van LNV, maar van het
gehele kabinet. Er zullen niet verschillende andere visies overheen tuimelen.
De gedachte dat er een aparte visie van EZ zou zijn, is een goede 1-aprilgrap.
Het is de visie van de nota Voedsel en groen die het kabinet motiveert om
soms maatregelen te nemen en ook verdere ontwikkelingen aan te geven in deelnota's,
waarvan er al enkele verschenen zijn. De visie stelt ons voor nieuwe uitdagingen
en geeft fundamenteel aan welke kansen en perspectieven er zijn voor de landbouw
in de 21ste eeuw.Uiteraard is de nota van grote betekenis voor de primaire sector. Er wordt
geredeneerd vanuit de belangen en problemen van de primaire sector in relatie
tot de totale ketens en het landelijk gebied. Het is tegen die achtergrond
dat de nota ook niet het woord "landbouw" speciaal bevat. Natuurlijk is de
landbouw, de primaire sector, een wezenlijk, essentieel onderdeel van de totale
problematiek. Men kan niet een belangrijk agro-exporteur zijn – ik zeg
dat tegen de heer Pitstra, die dat een schandelijke gedachte schijnt te vinden –
en tegelijkertijd maar één koe overhouden. Natuurlijk moet er
een krachtige primaire sector zijn, wil het zo zijn dat de keten, de totale
agrofoodstructuur, die ruimte heeft.De invalshoek van Voedsel en groen is dat de maatschappelijke belangen,
de belangen van de burgers en de consumenten, bij veilig voedsel en aantrekkelijk
groen liggen. Vandaaruit kijken wij naar de ontwikkelingen voor het agrofoodcomplex.
De centrale boodschap van Voedsel en groen is dat er een gunstig perspectief
bestaat wanneer invulling wordt gegeven aan de eisen vanuit het maatschappelijk
verantwoord ondernemen, wanneer er voortdurend wordt geïnvesteerd in
innovatie, en wanneer wordt ingespeeld op de toenemende internationalisering
van productie, handel en afzetmarkten. Tegelijkertijd kan men niet goed spreken
van hét perspectief voor de gehele primaire sector. De overheid kan
natuurlijk wel aangeven waar dat strategisch perspectief ligt en waar de randvoorwaarden
en stimulansen liggen, maar er is geen sprake van dé primaire sector.
In Voedsel en groen is geprobeerd om aan te geven dat die perspectieven voor
de verschillende onderdelen heel verschillend kunnen zijn. Er worden echter
ook een paar centrale boodschappen in gegeven. Ten eerste is er de gedachte
van het zoeken naar een extra toegevoegde waarde via een hechte
ketensamenwerking en het voornamelijk produceren voor het topsegment in de
Europese markten. Dat betekent niet dat het onder bepaalde omstandigheden
niet ook een bepaalde hoeveelheid kan zijn. Het begrip "massa" wordt echter
vaak gekoppeld aan het begrip "bulk", terwijl het toch vooral om de kwaliteit
gaat. Om een bepaalde klasse te kunnen leveren, is een kennis- en kapitaalintensieve
productie dan ook het uitgangspunt. Het gaat echter niet alleen daarom. Het
is ook mogelijk om niches in de markt te hebben voor lokale streekgebonden
biologische producten, gericht op andersoortige en meer lokale ketenverbanden.
Hiermee reageer ik eigenlijk ook al op de vraag over het begrip "regionaal".
In Nederland heeft dat trouwens wel een andere betekenis dan in een land als
Duitsland, Frankrijk of Italië. Die landen kennen door hun aard namelijk
al een grote regionale verscheidenheid.Het gaat ook om het zoeken naar een verdere vermarkting van natuur- en
landschapswaarden en de instandhouding daarvan. Dat is met name van belang
voor de grondgebonden landbouw in delen van het land. Het is zeker waar –
daarom blijf ik volhouden dat wij voor een deel nog bezig zijn met het wegwerken
van achterstallig onderhoud – dat de primaire sector er groot belang
bij heeft om een einde te maken aan de mestproblematiek. Die heeft de afgelopen
decennia namelijk een te negatief beeld opgeroepen en is ook te zeer beeldbepalend
geweest. Er is een nieuw imago nodig om een maatschappelijk draagvlak voor
de landbouw in stand te houden. Dat geldt vanzelfsprekend ook voor de voedselveiligheid,
de discussie over de houderijsystemen en het vraagstuk van dierenwelzijn.
Op al die terreinen probeert het ministerie van LNV in deze periode een bijdrage
te leveren om de ontwikkelingen in de goede richting te sturen. Het gaat dan
om investeringen in onderzoek, kennisoverdracht, stimulering van innovaties
en regelgeving. Het feit dat het om een economische sector gaat, duidt evenwel
al aan dat het aan de sector en de individuele ondernemingen zelf is om daar
vorm en inhoud aan te geven en daarmee aan de slag te gaan. Tegen die achtergrond
heb ik ook gezegd dat de sector aan economische parameters moet voldoen. Een
en ander is echter wel gekoppeld aan publieke waarden. Deze kunnen nogal verschillen,
omdat wij met levende materie en natuurwaarden te maken hebben. Verder speelt
de gezondheidsdimensie hier een rol bij.In dit verband kom ik op de problematiek van de inkomens in de primaire
landbouw, waarover de heer Van Bruchem heeft gesproken. De landbouw kent traditioneel
natuurlijk al een zeer ongelijke inkomensverdeling. Dit hangt samen met de
grote diversiteit tussen sectoren en de verschillen in kwaliteit tussen bedrijven.
In zoverre is er niets nieuws onder de zon. Men moet niet de suggestie wekken
dat onder de paarse kabinetten plotse- ling een totaal nieuwe dimensie is
ontstaan. Die verschillen in inkomen hebben eigenlijk altijd al bestaan. Aan
de ene kant zijn er bedrijven met voldoende ruimte voor bestedingen en investeringen
en aan de andere kant zijn er bedrijven met een laag inkomen, weinig bestedingsmogelijkheden
en onvoldoende middelen voor investeringen en bedrijfsontwikkeling. Het is
waar dat de laatste groep in de landbouw relatief groot is. Binnen de landbouw
gaat het om 24% van de bedrijven; buiten de landbouw om 11%. Daarbij moet
echter wel in acht worden genomen dat landbouwers, ook boeren met een laag
inkomen, vaak over bezit beschikken in de vorm van grond en gebouwen. Die
grond en gebouwen vertegenwoordigen een aanzienlijke waarde. De problematiek
van het lage inkomen ligt bij een belangrijk deel van de groep dan ook anders
dan buiten de landbouw waar men vaak over veel minder vermogen beschikt en
dus minder mogelijkheden heeft om in zijn levensonderhoud te voorzien door
dat vermogen aan te spreken. Uitgangspunt van de regering is, dat het inkomen
uit de markt dient te komen, uit goederen en diensten die een waarde vertegenwoordigen
voor hen, aan wie ze worden geleverd. Het is de taak van de overheid om oog
te hebben voor de diversiteit van de bedrijven en randvoorwaarden te scheppen,
zodat individuele ondernemers oplossingen kunnen vinden, waarbij een drietal
sporen wordt gevolgd van de kant van de overheid. Om te beginnen is dat het
spoor van bescherming van de inkomens bij de aanpassing van markt- en prijsbeleid.
Verder is dat bevordering van de verandering in bedrijfsvoering door kennisbeleid
en innovatie. Ten slotte is dat ondersteuning van de beëindiging of de
overgang naar een ander beroep door voorlichting. Het derde spoor is vooral
gericht op de groep met een laag inkomen.In het algemeen kan men zeggen dat het economisch tij voor de meeste sectoren
gunstig is. Maar voor boeren persoonlijk is de beëindiging van het beroep
of de overgang naar een ander beroep een heel moeilijke stap. Wij hebben dat
het afgelopen jaar meegemaakt, toen met de opkoopregeling een belangrijke
stap is gezet naar de innovatie in de intensieve veehouderij. Maar dat betekent
zeker dat het voor individuele boeren, met velen waarvan ik persoonlijk heb
gesproken, een heel moeilijke beslissing is geweest. Men is doorgaans grote
financiële verplichtingen aangegaan, men heeft kennis en bekwaamheden
die in een ander beroep soms moeilijk bruikbaar zijn en men is gewend zelfstandige
beslissingen te nemen. Niet te vergeten – de afgelopen twee jaar ben
ik daarmee op een zeer directe manier geconfronteerd – is men gehecht
aan een bepaalde cultuur en sociale omgeving. Inderdaad, zeg ik tegen de heer
Van Bruchem, boer zijn is "a way of life", maar het is wel een individuele
keuze. Men kan beëindiging en beroepsverandering niet alleen als een
bedreiging zien, maar ook als een kans. Immers, een dergelijke stap vereist
een proces van bewustwording en het zich eigen maken van nieuwe bekwaamheden.
Tegen die achtergrond speelt de overheid een rol in de vorm van het scheppen
van goede randvoorwaarden. Ik denk daarbij aan de sociaal-economische plannen
en aan de ondersteuning van acties op het gebied van voorlichting en begeleiding.
Dat gebeurt ook buiten het LNV-gebied, in de vorm van scholing of begeleiding
en maatschappelijk werk.Tegen die achtergrond heeft de overheid inderdaad de afgelopen jaren massieve
investeringen gedaan. Men moet niet de suggestie wekken dat de sector er alleen
voor staat. Bijna 2 mld. gulden, wanneer het gaat over de heroriëntering
en het wegwerken van het mestoverschot. Inderdaad, op 16 december, dus nog
kort geleden, is 350 mln. gulden beschikbaar gesteld voor de
BSE-problematiek. Dat zijn natuurlijk sommen van een zodanige omvang, dat
deze minister ze heel graag had willen investeren in innovatie. Tegen die
achtergrond kunnen het crisismanagement en de innovatie niet los van elkaar
worden gezien. Ze zijn beide nodig vanuit een bepaalde visie, die fundamenteler
is dan alleen maar het als het ware aan de orde stellen van een kortetermijnprobleem.
Vanmiddag heb ik de mededeling over MKZ gedaan, waarover ik vanavond nog verdere
informatie zal verschaffen aan deze Kamer en aan de overkant. We leven natuurlijk
in een heel dramatische en ook spannende periode, in de puur letterlijke,
persoonlijke zin. Vele ondernemers in de land- en tuinbouw staan namelijk
voor ingrijpende keuzes over de toekomst van hun bedrijf. De zekerheden uit
het verleden vallen weg. Natuurlijk leidt dat tot spanningen, spanningen waarvoor
ik heel veel begrip heb. Ik geef er regelmatig blijk van, dat ik veel bewondering
heb voor de dynamiek en de flexibiliteit die de landbouw steeds weer laat
zien. De landbouw is volop bezig, omslagen te maken en de bakens te verzetten,
waarbij de markt en de maatschappij de koers bepalen. Dat moet ook, maar het
is inderdaad een prestatie die waardering verdient. Ik uit dat regelmatig,
maar ik schuw de kritiek ook niet. Het is misschien tegen die achtergrond,
dat ik nog eens wil ingaan op mijn voordracht van vorige week, waarover velen
geoordeeld hebben zonder de tekst te kennen. Daarmee zijn wellicht misverstanden
gewekt.De heer Van der Linden (CDA):De minister begon zijn betoog met de uitspraak dat de nota Voedsel en
groen het perspectief voor de primaire sector aangeeft. Vervolgens gaf hij
aan dat een kwart onder de minimumbestaansgrens zit. Dat moet volgens de minister
kunnen, omdat ze nog grond hebben. Ik zou die redenering niet willen ophangen
voor andere bevolkingsgroepen: u heeft nog een huis of u heeft nog een erfenis
op het oog, dus u kunt best onder het minimum zitten! De redenering dat je
datgene waar je je inkomen uit verdient eerst moet opeten of verkopen, vind
ik gevaarlijk, zeker voor de agrarische sector, want je hebt dan niets meer
waar je inkomsten uit kunt halen. De minister hanteert de stelling dat de
nota Voedsel en groen het perspectief biedt waar boeren en tuinders hun visie
op de toekomst aan kunnen ontlenen. Waarom geeft de minister ook niet in de
nota aan waar boeren en tuinders aan toe zijn? Een kwart is afgeschreven.
Wat denkt de minister over te houden? Welke boeren en tuinders hebben nog
wel toekomst in Nederland?Minister Brinkhorst:Voorzitter! De heer Van der Linden formuleert het wat kort door de bocht
als hij stelt dat ik zeg dat de boer zijn grond of zijn boerderij maar moet
verkopen. Dat heb ik niet gezegd. Ik heb een relatie gelegd met een opmerking
over inkomens. De stelling is dat er binnen de landbouw buitengewoon goed
wordt verdiend, maar dat er in grote delen ook niet goed wordt verdiend. De
inkomensverschillen tussen de boeren zijn, afhankelijk van positie, perspectief
in bepaalde sectoren en management, zeer groot. Globaal gesproken, zijn het
sectoren die het buitengewoon goed doen. Het is niet de taak van de nota Voedsel
en groen om individuele ondernemersbeslissingen te nemen. Er is te lang sprake
geweest van aanboddenken. De boer werd betaald, omdat hij iets produceerde.
Wij zijn nu echter bezig met een fundamentele omslag. In die zin wordt de
landbouw een normale economische sector. Dat wil zeggen dat de landbouw dient
te beantwoorden aan de normale economische wetten van vraag en aanbod. Die
omslag van aanbod- naar vraagdenken is naar mijn gevoel het meest fundamenteel.
Velen hebben daar moeite mee. Deze minister of dit kabinet zal echter niet
tegen de boer zeggen: "Dit is jouw perspectief. Als je dat doet, dan zul je
een goed inkomen verdienen." Dat is in geen enkele sector het geval. Het ministerie
moet echter wel de randvoorwaarden aangeven – die staan zo helder mogelijk
in de nota – waaronder kan worden geproduceerd. De verantwoordelijkheid
van de overheid tegenover de particuliere sector moet ook worden aangegeven,
want er heeft in deze sector helaas een te grote verstrengeling plaatsgevonden.
Denk maar aan de discussie rond de productschappen. Voorts moet er een stimulans
voor de toekomst worden geboden, want daar heeft iedere ondernemer, dus ook
de landbouwondernemer, recht op.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! De omslag van aanbod naar vraag is geen twistpunt. In de tuinbouw
gaat het goed, maar in andere agrarische sectoren gaat het bijzonder slecht.
Wat is dan het perspectief bij stijgende grondprijzen, bij grotere claims
van buiten de landbouw en bij hogere kosten wat betreft de eisen aan de publieke
diensten, waar slechts zeer beperkte vergoedingen tegenover staan? De landbouw,
de primaire sector, heeft er wat mij betreft recht op te weten waar men staat
tussen nu en pakweg tien jaar. De minister vraagt in de nota Voedsel en groen
waar de agrofoodsector over tien jaar staat. Ik wil de vraag beantwoord zien
waar de primaire sector over tien jaar staat.Minister Brinkhorst:Voorzitter! De heer Van der Linden, wiens kennis op dit terrein onmetelijk
is, heeft deze nota dan onvoldoende gelezen. Er staat in de bijlage bij de
nota heel duidelijk dat de perspectieven in bepaalde sectoren minder zijn
dan in andere sectoren. In de akkerbouw zijn de perspectieven minder. Ik heb
de laatste tijd regelmatig contact met de akkerbouw. De perspectieven daar
liggen moeilijk. Dat staat ook in de nota. Bij de tuinbouw ligt het anders.
De zuivel heeft heel goede perspectieven, maar daar is wel een aanpassing
noodzakelijk. Dat staat ook in de nota. Ik tart de heer Van der Linden haast
om te zeggen dat het er niet in staat.De heer Van Bruchem (RPF/GPV):Voorzitter! Mag ik uit de woorden van de minister afleiden dat hij van
mening is dat de overheid geen taak meer heeft ten aanzien van de prijsvorming
van primaire agrarische producten? Het uitgangspunt van het markt- en prijsbeleid
is dat de overheid daar enige rol in moet spelen. Ik laat in het midden op
welk niveau en op welke manier dat moet gebeuren.Minister Brinkhorst:Ik noteer dat er een sterke tendens is dat de boer zijn inkomen steeds
meer uit de markt moet halen. Dat is niet een tendens die ontwikkeld is door
deze minister van Landbouw, maar dat is een tendens in het Europese landbouwbeleid
als geheel. Er staat vaak wel inkomenssteun tegenover, waaraan
overigens steeds meer voorwaarden worden verbonden.De centrale boodschap die ik de vorige week heb uitgedragen, is dat het
niet een omslag in denken bij de boer betekent, in de zin dat die boer nog
vaak in het aanbodelement gevangen zit, maar dat het ook gaat om een omslag
in denken bij de consument. Mijn voordracht van de vorige week slaat centraal
op het feit dat de burger anders reageert als burger dan de burger als consument.
De consument moet precies weten onder welke omstandigheden productiemethoden
plaatsvinden en onder welke omstandigheden producten gemaakt worden. Als hij
aan kwaliteit hecht, ook wat betreft de productievorm, dan moet daarvoor een
redelijke prijs worden betaald. Hij kan zich niet verschuilen door te zeggen
dat hij niet precies weet wat er op de boerderij gebeurt en daarom niet bereid
is meer te betalen dan een dubbeltje. De bijdrage van de overheid daarbij
is om transparantie en traceerbaarheid te bevorderen maar niet om een prijs
te garanderen. De minister van Landbouw kan geen minimumprijs voor melk garanderen
in een grote Europese interne markt. Ook in dit huis wordt wel eens vergeten
dat wij langzamerhand in een brede Europese situatie leveren waarin nationale
grenzen niet meer bestaan. Ik vind dan ook dat de heer Pitstra wat dat betreft
de wereld volstrekt op zijn kop zet. Mijn filosofie is dat de consument met
de vraag het aanbod moet sturen, waarbij de overheid bijvoorbeeld wat betreft
dierenwelzijn duidelijke normen aangeeft. Ik heb er behoefte aan dit alles
te zeggen. Als daarbij een enkel woord is misverstaan, betreur ik dat uiteraard
zeer, maar de centrale boodschap is waardering voor de boer, proberen hem
uit de duivelskring te halen en proberen om de consument verantwoordelijk
te maken voor een ander soort productie. Ik heb vanaf het begin een positieve
uitspraak gedaan over de nieuwe ontwikkelingen in Duitsland, omdat daar voor
het eerst het consumentendenken naar voren is gekomen. Waarop ik kritiek heb
geuit en ik dat ook zal blijven doen – het woord halfgroen herhaal ik
hier graag, mijnheer Pitstra – is dat het beleid van de Duitse minister
van LNV hier en daar wel gekenmerkt wordt door wat romantische beelden die
niet geheel corresponderen met de realiteit van de economie op landbouwgebied,
met alle waardering voor de pogingen om de biologische landbouw, mits dat
marktconform gebeurt, te ontwikkelen. Ook de biologische landbouw is geen
wonderolie. Deze behoort aan dezelfde marktomstandigheden te voldoen. Deze
minister van Landbouw heeft drie keer meer geld beschikbaar gesteld voor de
biologische landbouw, mits die vraaggericht is, dan in de afgelopen periode.
Ik weiger echter om mij door gemakzucht op het oude spoor van het aanbod te
oriënteren. Biologische landbouw is een waarde op zichzelf, maar is vooral
een waarde omdat die een prikkel is om de rest van de landbouw steeds duurzamer
te maken. Dat is naar mijn gevoel geen contradictie. Ik kan het nieuwe landbouwbeleid
in Duitsland op een bepaald punt stimuleren en er positief over zijn, maar
ik kan op een ander punt wel degelijk aangeven dat het nog tekortschiet.De heer Rabbinge (PvdA):Die basisfilosofie van een omkering van het denken van aanbod richting
de vraag wordt door mijn fractie voluit onderschreven. De minister geeft aan
dat de rol van de overheid daarbij is gelegen in het transparant en traceerbaar
maken van de productiewijzen en in het goed informeren van de consument etc.
Echter, de overheid heeft traditioneel natuurlijk ook een belangrijke rol
vervuld op andere gebieden, zoals de herstructurering, het proces van verandering
en de dynamiek die plaatsvindt. Je kunt dat natuurlijk ook volledig door de
markt laten bepalen. Als dat gebeurt, zullen veel bedrijven door het hellevuur
van de markttucht gaan en zullen er nieuwe structuren ontstaan. Ontstaan op
die manier wel de maatschappelijk optimale structuren? Het is te gemakkelijk
om te zeggen dat dit vanzelf zal gebeuren. De minister en met hem de regering
zijn verantwoordelijk voor de herstructurering en de ontwikkeling van een
perspectiefvolle landbouw op langere termijn. Traditioneel was het belangrijkste
instrument daarvoor herinrichting en in gemoderniseerde vorm kan het nu ook
een belangrijk bijdrage leveren.Minister Brinkhorst:Voorzitter! Ik kom nog te spreken over de grondgebondenheid, maar in deze
fase van mijn betoog merk ik op dat ik niet heb gezegd dat er geen taak voor
de overheid is op het punt van de herstructurering. De reconstructiewet is
de eerste zeer concrete toepassing van de filosofie uit de Vijfde nota ruimtelijke
ordening op een zeer specifiek gebied. Er worden instrumenten gebruikt die
een struc- tuur vormgeven. Ik noem de varkens- vrije zones en de intensiveringzones.
In het Europees landbouwbeleid is ten aanzien van de kaderverordening te constateren
dat afscheid wordt genomen van het prijs- en marktbeleid.Het spijt mij dat de heer Braks niet meer in de zaal is. Ware hij hier,
dan zou hij waarschijnlijk met mij van mening zijn dat de Nederlandse kabinetten
in het verleden – van welke politieke signatuur ook – te eenzijdig
op prijs- en marktbeleid hebben ingezet. Zij hebben de tweede pijler, de mij
zeer dierbare herstructurering, onvoldoende aandacht gegeven. Dit is geen
politiek verwijt, maar zo was de tijdgeest nu eenmaal. Ik zet mij er nu sterk
voor in om de kaderverordening gestalte te geven, want dat is het toekomstperspectief.
Wij moeten ons daarbij realiseren dat een en ander op een zodanige wijze dient
te worden ingevuld dat het Europese plattelandsbeleid niet het alleen beleid
is dat bijvoorbeeld in Frankrijk, Italië of in Duitsland wordt gevoerd.
Hiervoor is een nieuwe inzet vereist en die wordt besproken bij de behandeling
van de reconstructiewet, maar ook op andere momenten.De Kamer heeft het thema diergezondheid en voedselveiligheid centraal
gesteld en wie ben ik om dat niet te volgen? De uitvoerige aandacht voor dit
thema zie ik als een sterke ondersteuning van mijn beleid terzake. Het is
evident dat de voedselveiligheid een samenwerking tussen de ministers van
LNV en VWS betreft. In deze fase van de weg naar de oprichting van een Nederlandse
voedselautoriteit is er een projectdirectie opgezet, die gezamenlijk wordt
aangestuurd. Of de uiteindelijke structuur ook gezamenlijk wordt gedragen,
zal de toekomst leren. In ieder geval wordt er gezamenlijk gewerkt aan een
kadernota over voedselveiligheid, die medio dit jaar zal verschijnen. Hierin
wordt ingegaan op de vormgeving en de taken van de Nederlandse voedsel autoriteit, terwijl tegelijkertijd de bestaande wet- en regelgeving
in kaart wordt gebracht en de lacunes worden aangeduid. Wij zullen in dat
kader bezien of de huidige normering consumenten voldoende bescherming biedt
of dat aanvullenden normstelling vereist is. In dit verband zal natuurlijk
het bedrijfsleven worden geconsulteerd. Het spreekt vanzelf dat wij ook aandacht
zullen besteden aan de zoönosen, de dierlijke infectieziekten die op
mensen kunnen overslaan.De heer Van der Linden heeft gevraagd op welke wijze de voedselveiligheid
maximaal kan worden gewaarborgd. Dit is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
van bedrijfsleven, consument en overheid. De overheid stelt het kader vast
op het terrein van normstelling en van toezicht. Het bedrijfsleven is in eerste
instantie verantwoordelijk voor de veiligheid van producten. Het spreekt vanzelf –
en hier staat inderdaad een Europese minister – dat de voedselveiligheid
alleen maar goed kan worden gegarandeerd door een gezamenlijk Europese aanpak
(de oprichting van de Europese voedselautoriteit, de nieuwe Europese regelgeving
van het witboek van de Commissie), door het opzetten van een nationaal adequaat
beleid en, niet in de laatste plaats, door een efficiënte uitvoering
van het beleid. Te veel beleid blijft steken in vormgeving, in beleidsstructuren
en heeft te weinig aandacht voor de uitvoering. Die uitvoering, waarbij de
facetten onderzoek, waarborging en communicatie centraal staan, heeft mijn
grote aandacht.U weet, mijnheer de voorzitter, dat in de ministerraad eind vorig jaar
de oprichting van de Nederlandse Voedselautoriteit gestalte heeft gekregen.
Wij zijn voornemens ergens in het voorjaar een eerste voortgangsnota aan uw
collega aan de overkant toe te zenden. De Kamer zal voluit de gelegenheid
krijgen daarover een oordeel te geven.De heer Varekamp heeft in dat verband gevraagd hoe de NVA zich verhoudt
tot de oprichting van de Europese voedselautoriteit. De NVA is sterk gestimuleerd
door de gedachte aan de EVA. Het deel onderzoek van de NVA – ik spreek
dus niet over de uitvoeringsfuncties – zal heel nauw aansluiten bij
de EVA en zal er op termijn waarschijnlijk wel een onderdeel van worden. Het
spreekt ook vanzelf dat er sprake zal zijn van een belangrijke expertise van
gerenommeerde nationale instituten.De heer Van der Linden heeft gevraagd hoe de besluitvorming van de EVA
zich verhoudt tot de discussie op het nationale vlak. Ik denk eigenlijk dat
het bijeenbrengen van onderzoek, van wat evident noodzakelijk is op wetenschappelijk
gebied, in eerste instantie aan de EVA moet zijn. Je zou dat kunnen kwalificeren
als de risicoanalyse. Het risicomanagement, de besluitvorming over wat wenselijk
is, zal mijns inziens een politieke verantwoordelijkheid moeten blijven. Het
risk management is een zaak, waarbij de Commissie, de Raad en het Europees
Parlement de belangrijkste rol hebben te spelen, omdat uiteindelijk bij die
organen de verantwoordelijkheid ligt. Over tien, twintig, vijfentwintig jaar
denken wij wellicht in andere, federale structuren, maar in de huidige fase
zal men zich geen situatie kunnen voorstellen, waarin de Nederlandse minister
van voedselveiligheid of de Nederlandse verantwoordelijke minister van voedselveiligheid,
wie het ook zal zijn, niet de uiteindelijke verantwoordelijkheid tegenover
de gekozen volksvertegenwoordigers zal hebben. Tegen die achtergrond vind
ik het prematuur om te zeggen of dat VWS zal zijn of LNV. In ieder geval zal
het een van die twee zijn, of iets nieuws.Ik ben het trouwens in dat verband met de heer Hessing eens dat het noodzakelijk
is de ketens zo kort mogelijk te houden, maar naast de kortheid van de ketens
is volgens mij van groot belang dat iedereen zich binnen die ketens, of die
nu kort of lang zijn, verantwoordelijk weet voor de procedures en de normen
die bij de productie moeten worden gehanteerd. Die normen zullen uiteindelijk
veiligheid moeten opleveren.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! De minister maakt gewag van de politieke verantwoordelijkheid
voor de voedselveiligheid van LNV of VWS.Minister Brinkhorst:Het is nu een gezamenlijke verantwoordelijkheid.De heer Varekamp (VVD):Dat begrijp ik. Ik heb er in mijn inbreng aandacht voor gevraagd. Want
wij zien nu al dat er drie ministeries (Economische Zaken, LNV en VWS) gemoeid
zijn met de Warenwet. Omdat de overheid zelf de eenloketfunctie propageert,
voorzitter, heb ik gevraagd hoe de overheid en met name de minister hier tegenaan
kijkt. In het kader van de voedselveiligheid en de NVA moet toch duidelijk
zijn, dat een keer uitgezocht of bepaald moet worden wie daarvoor de politieke
verantwoordelijkheid heeft. De minister zegt nu: dat zullen we nog wel zien.
Maar ik zou graag willen weten of hij er zelf een mening over heeft.Minister Brinkhorst:Mijnheer de voorzitter! De heer Varekamp slaat, zoals zo vaak, de spijker
op de kop. Er moet natuurlijk één uiteindelijke verantwoordelijkheid
zijn. De structuur van de Keuringswet voor waren, de structuur van de Landbouwkwaliteitswet,
de structuur van talloze andere wetten is historisch gegroeid. Dat is heel
begrijpelijk. Er zal uiteindelijk in het nieuwe Europese kader één
voedselautoriteit moeten zijn. Als ik nu niet de vraag beantwoord of dat de
minister van LNV, de minister van VWS of de minister van een nog te vormen
ministerie is, is dat niet, omdat het geen interessante vraag is, maar omdat
die vraag pas aan de orde is op het moment dat die structuur staat. Ik denk
dat ook in het kabinet de gedachte bestaat dat uiteindelijk één
ministerie zal aansturen. De heer Varekamp gaf de voorkeur aan het ministerie
van LNV in dezen, maar misschien komt er wel een nieuw ministerie Voedsel
en Groen. De centrale vraag op dit moment is evenwel niet of dat ministerie
er komt. Het punt is dat er sprake zal zijn van aansturing door één
politiek verantwoordelijk orgaan.Voorzitter! De heer Varekamp heeft ook gevraagd of de regelgeving zich
zou moeten toespitsen op de eindproducten. Ik ben van mening dat de regelgeving
niet alleen de eindproducten moet beslaan, maar ook de wijze waarop en de
omstandigheden waaronder wordt geproduceerd. Dan kom je natuurlijk op de terreinen
van gezondheid van mensen en dieren, welzijn en milieu. De heer Hessing vroeg
in dat verband hoe de omslag van denken plaatsvindt. Ik heb dat eigenlijk
al gezegd. Consumenten zullen meer moeten betalen voor kwaliteit. Zij zullen
daartoe aangesproken worden op hun verantwoordelijkheid voor de wijze waarop
het product in de markt wordt geplaatst. Tegen die achtergrond
heb ik gesteld dat de overheid een belangrijke verantwoordelijkheid heeft
op het gebied van transparantie en traceerbaarheid.Ik denk niet dat productiviteitsontwikkeling en schaalvergroting per definitie
in strijd zijn met de regionalisering, zo zeg ik tegen de heer Pitstra. Het
is in het leven nooit het een of het ander. Vaak is het juist het een én
het ander. Als ik door mijn oogharen kijk naar Voedsel en groen, dan zie ik
eigenlijk drie of vier modellen. Er zal een model zijn waarin intensieve en
industriële productie een belangrijke rol zullen spelen. Daarnaast zal
er een ontwikkeling zijn naar vraaggestuurde biologische landbouw. Ik hoop
in dit verband dat de heer Pitstra en zijn politieke groepering eindelijk
van de gedachte afstand doen dat deze minister alleen maar via de markt wil
werken zonder oog te hebben voor welzijnseisen. Een derde ontwikkeling zal
zijn dat genetisch gemodificeerd voedsel in de toekomst een rol zal spelen.
Verder zal een vierde model vorm krijgen in de multifunctionele landbouw.
De staatssecretaris zal vast meer zeggen over onderwerpen zoals agrarisch
natuurbeheer. Een en ander zal geleidelijk aan vorm krijgen en daarbij is
de kaderverordening van belang. Kortom, er zijn meer bloemen dan slechts een.
Het zou de woordvoerder van GroenLinks sieren te erkennen dat ook in zijn
groepering verschillende bloemen geleid hebben tot GroenLinks. Als het een
bloem was geweest, was GroenLinks nooit geworden wat het geworden is.De heer Hessing (D66):Ik heb nog een vraag over de omslag in het denken. Momenteel is de vleesverkoop
drastisch gedaald. Consumenten worden zich blijkbaar ervan bewust dat het
anders moet en ook anders kan. Dit is echter een negatieve duw in de rug van
de consument om hem bewust te maken van een andere manier van produceren.
Valt er ook in positieve zin aan de consument te trekken om hem ervan bewust
te maken dat er nog andere mogelijkheden zijn?Minister Brinkhorst:In een marktbenadering dient de ondernemer aan te geven dat hij de beste
waar heeft. Daarbij dient volstrekte transparantie en traceerbaarheid betracht
te worden. De overheid moet niet zeggen: je moet het product van Piet kopen
in plaats van het product van Klaas. Transparantie, het aangeven van kwaliteit
en het neerleggen van minimumvoorwaar- den zijn de positieve signalen. Onder
bepaalde omstandigheden kan de markt ondernemers belonen voor voorwaarden
die boven het mini- mum gaan.De heer Rabbinge (PvdA):De minister heeft gezegd dat als hij door de oogharen kijkt, hij vier
ontwikkelingsrichtingen voor zich ziet. Hij ziet een intensieve vorm van landbouw
voor zich, een gebruikmaken van allerlei kennis en inzichten, een multifunctionele
biologische landbouw en een GMO-landbouw. Dat is een wat raar assortiment.
Bij de hoog ecotechnologische landbouw is het niet uitgesloten dat GMO's worden
gebruikt, maar dat geldt ook voor de andere vormen van landbouw. Ik vraag
mij dan ook af wat het onderscheidende element is. Van meer belang is nog
welke ruimteclaims dit tot gevolg heeft. Op welke wijze integreer je dat en
op welke wijze komt dit uiting in de bijdrage van LNV, bijvoorbeeld in het
kader van de vijfde nota?Minister Brinkhorst:Mijnheer de voorzitter! De staatssecretaris zal dieper ingaan op de discussie
rond de vijfde nota en de verschillende grondclaims. Ik wil in het algemeen
zeggen dat de gedachte van een agrarische hoofdstructuur ons niet buitengewoon
enthousiasmeert. Voor het overige is er een verschil in verwachtingspatronen.
Dat betreft die 170.000 ha en die 400.000 ha. Maar ik wil in deze fase niet
zo graag alleen maar over hectares spreken. Het is vanzelfsprekend dat er
nog een belangrijke bijdrage ligt voor ook de grondgebonden landbouw. Ik kom
daarover straks nog te spreken.Mijnheer de voorzitter! Ik ga snel door met de onderwerpen voedselveiligheid
en diergezondheid. Tot de heer Van der Linden wil ik zeggen dat de pan-Europese
voedselconferentie een follow-up zal krijgen. Het initiatief dat ik vorig
jaar genomen heb, is door de FAO overgenomen. In februari/maart 2002 zal een
pan-Europese voedselconferentie worden gehouden, waarbij Hongarije gastland
is en Nederland als co-voorzitter zal optreden.De heer Van Bruchem heeft gevraagd naar de effecten op de gezondheid van
graasvee van bijvoorbeeld genetisch gemodificeerde maïsproducten. Dit
is een nogal ingewikkelde vraag. Ik geef hierop alvast een antwoord, maar
mocht hij meer willen weten dan kunnen wij daarop schriftelijk reageren. Het
antwoord is dat, om zoveel mogelijk nog onbekende effecten te kunnen vaststellen,
een systeem van monitoring is ingevoerd in het kader van de toelating van
genetisch gemodificeerde organismen. Dat is de richtlijn die de EU heeft aangegeven.
Daarmee wil men de effecten op de gezondheid van mens en dier en op het milieu
traceren en zo nodig nader vaststellen.De heer Rabbinge heeft gevraagd hoe het met de publieke verantwoordelijkheid
voor de diergezondheid staat. Dat is een buitengewoon belangrijke vraag. Ik
vind dat het de overheid is die de verantwoordelijkheid draagt om een goede
controle op het gebied van diergezondheid tot stand te brengen. Dit is een
van de terreinen waarop de Kamer aan de overkant een nadere nota zal ontvangen.
Daarin zal de private en publiekrechtelijke verantwoordelijkheid op dit punt
wat duidelijker worden getraceerd en uit elkaar worden getrokken. Op mijn
vraag aan niet-agrarische vrienden wat voor een soort dienst de gezondheidsdienst
voor dieren is, zeggen negen van de tien: dat is natuurlijk een publiekrechtelijke
dienst. U allen hier, kenners van het agrarisch gebeuren, weet dat dit al
jarenlang niet het geval is. Tegen die achtergrond moeten wij helderheid scheppen.
Dat zal gebeuren. Naast de overheid heeft het bedrijfsleven de verantwoordelijkheid,
ervoor te zorgen dat er geen dierziekten uitbreken. Ik wil heel graag dat
wij onafhankelijke, geaccrediteerde controle-instellingen krijgen die toezicht
kunnen houden op het naleven van de normen. Wij zijn met dat proces volop
bezig. Het is een heel werk, want er is in de loop van de jaren nogal wat
tot stand gekomen in een zekere verstrengeling. Wij zijn zoals bekend op een
aantal terreinen bezig de rol van de productschappen op dit punt heel duidelijk
te herzien.Diverse sprekers hebben het gehad over het non-vaccinatiebeleid. Men heeft
kunnen lezen dat ik er gisteren in de Landbouwraad uitvoerig
over heb gesproken. De situatie is nu zo dat er geen herpositionering op korte
termijn zal komen. Ik heb daar op zichzelf begrip voor. De crisis is nog niet
voorbij. Ik heb al aangegeven dat wij vandaag helaas in Nederland geconfronteerd
zijn met bepaalde ontwikkelingen. Wel is het thema geagendeerd. Ik vind het
van groot belang dat de Benelux-landen gezamenlijk hebben aangegeven nog eens
alle aspecten van het beleid inzake vaccinatie versus non-vaccinatie onder
de loep te willen nemen. Het is namelijk niet alleen een kwestie van veterinaire
overwegingen en ook niet alleen van economische overwegingen. De ethische
dimensie die vandaag volop aan de orde is geweest, de financiële dimensie
en ook de handelspolitieke dimensie spelen daar een belangrijke rol bij.Voorzitter! Ik zie dat de heer Braks is weergekeerd in uw midden: in zijn
tijd was vaccinatie het normale verschijnsel voor de runderen in Nederland.
Dat is veranderd op grond van Europese overwegingen. Ik vind het wezenlijk
dat na een periode van een jaar of tien het opnieuw moet worden bezien, waardoor
we op die wijze een nieuwe discussie kunnen krijgen en ook een nieuwe besluitvorming.
De procedure die ik voorzie, wat de nationale dimensie betreft, is dat ik
in de eerste plaats een advies krijg van een team van medewerkers die de verschillende
aspecten die ik zonet noemde, aan de orde stellen. In de tweede plaats wil
ik er een nota over opstellen voor het kabinet en ook wil ik de Europese Unie
op de hoogte stellen. Ik wil proberen vóór de zomer de resultaten
ook aan de Tweede Kamer te doen toekomen.Mijnheer de voorzitter! Daarmee meen ik de antwoorden aan de heer Varekamp
en de heer Van der Linden te hebben gegeven. Ik hoop dat aldus ook uw Kamer
in de toekomst zeer sterk bij het hele proces betrokken zal blijven. Daarmee
spreek ik eigenlijk in de richting van de heer Hessing al uit dat ook de balans
in financiële zin tussen de verschillende aspecten aan de orde komt:
wat zijn de bedragen, wat zijn de aspecten die financieel mede een rol spelen?Het markervaccin, voorzitter, vormt een belangrijk punt. Ik heb in mijn
brief van 12 maart al aangegeven dat er op dit ogenblik geen markervaccin
voor MKZ aanwezig is. Er zijn verschillende onderzoeksgroepen bezig met het
ontwikkelen van testen, die het onderscheid maken tussen een ingeënt
en een met een virus besmet dier. U weet dat dit een van de kernproblemen
was rond het probleem van de non-vaccinatie. Er zijn echter nog geen gevalideerde
testen aanwezig.Mijnheer de voorzitter! De heer Pitstra heeft nog wat vragen gesteld over
de BSE- en EU-opkoopprogramma's. Zoals u weet, is het zevenpuntenprogramma
van de heer Fischler nog niet in de Raad aan de orde geweest. Er zal waarschijnlijk
in mei over worden besloten, wanneer het Europees Parlement zijn advies heeft
uitgebracht. Er is wel vorige week in het beheerscomité een besluitvorming
tot stand gekomen, waar ik echter buitengewoon ongelukkig over ben. Het ging
uiteindelijk om acht lidstaten die zich onthouden hebben, vijf lidstaten die
vóór hebben gestemd en twee lidstaten die tegen hebben gestemd.
Het ging over de vraag of er naast de opkoop voor destructie, ook een opkoopprogramma
voor invriezing zou worden gefinancierd. Ik heb daar twee fundamentele bezwaren
tegenovergesteld.Mijn eerste bezwaar is dat er een besluitvorming heeft plaatsgevonden
die eigenlijk niet strookt met de filosofie, dat wij uiteindelijk naar een
beperking van de interventie zullen gaan. Ik kijk hierbij ook in de richting
van de heer Van Bruchem. In Agenda 2000 is neergelegd dat in het jaar 2003
de interventiemaatregelen in de rundvleesmarkt zullen zijn verdwenen in het
kader van de liberalisering. Ondertussen laat men op een vrij kunstmatige
wijze vlees dat waarschijnlijk toch nooit meer in de markt zal kunnen worden
afgezet, een hogere prijs houden, hoger dan zonder die maatregel het geval
zou zijn. Gezien de financiële beperkingen – uiteindelijk gaat
het nog om niet meer dan 1 mld. euro in deze hele sector, voordat we aan het
plafond zijn – zal de ruimte ontbreken om anderszins inkomenssteun te
geven aan boeren die in de knel komen. Tegen die achtergrond heeft de Franse
collega nationale maatregelen aangekondigd. Ik ben er buitengewoon ongelukkig
over, omdat dit een element van renationalisering inhoudt.Het tweede aspect waarom deze besluitvorming mij niet beviel, is dat daarmee
voor het eerst over een maatregel die eigenlijk behoort tot de exclusieve
financiering volgens de communautaire financieringsprocedure, in een beheerscomitéprocedure
besloten is. Het betreft immers een beheerscomité dat geen democratische
verantwoording heeft af te leggen en waarin over een co-financieringsproblematiek
is besloten die de nationale ministers dwingt op de nationale begrotingen
geld te voteren, terwijl zij in feite niet bij de besluitvorming betrokken
zijn. Ik ben van mening dat dergelijke vérgaande besluiten eigenlijk
in de Raad moeten worden genomen en niet in het kader van een beheerscommissieprocedure.
Ik bezin mij op dit ogenblik op de vraag wat ons in de gegeven situatie te
doen staat. Morgen zal waarschijnlijk de Commissie de definitieve besluitvorming
afronden en daarom zal ik op dit ogenblik er hier nog niet een antwoord op
kunnen geven.Dan kom ik bij de vraag van de heer Van der Linden hoe ik de situatie
beoordeel dat 80% van de islamitische slagers niet voldoet aan de eisen van
de hygiëne. Mijn antwoord is dat alle slagers in Nederland, dus ook de
islamitische slagers, moeten voldoen aan dezelfde eisen van hygiëne en
volksgezondheid. Als de situatie inderdaad zo is als in het artikel in de
Volkskrant wordt gesuggereerd, zal ik meteen contact opnemen met de minister
van VWS want zij is, zoals u weet, de verantwoordelijke voor de controle op
de hygiëne in deze slachterijen.De heer Hessing heeft een vraag gesteld over de keurmerken en de wildgroei.
Ik ben het met hem eens. Ik wil graag een duidelijk plaatje hebben hoe het
met al die keurmerken staat. Het is in eerste instantie natuurlijk een kwestie
van particulier initiatief. Het is echter wel van belang dat de overheid daarvan
een totaalbeeld krijgt teneinde initiatieven te kunnen stimuleren om daarin
een zekere sanering tot stand te brengen.De laatste vraag op dit terrein is die van de heer Van Bruchem of ik bereid
ben afstand te nemen van de globaliseringstendens in de handel in levende
dieren en mee te werken aan regionale compartimentering.Ik vind het belangrijk dat die vraag gesteld is. Ik heb daarover gisteren in de Raad ook het een en ander gezegd. Het is duidelijk dat binnen
het kader van de liberalisering van landbouwmarkten randvoorwaarden moeten
worden gesteld ten aanzien van dierenwelzijn – en dat gaat inderdaad
voorbij aan de pure marktbenadering – zeker als het gaat om handel in
levende dieren. Dat thema is al een paar keer in de Raad aan de orde geweest.
De Commissie zal in de loop van dit jaar met nadere regelingen komen met betrekking
tot nieuwe eisen op het terrein van de dierenwelzijnsproblematiek. Ik vind
het onnodig gesleep van dieren vanuit het perspectief van dierenwelzijn en
-gezondheid niet wenselijk. Ik ben dus niet van mening dat er een compartimentering
moet komen. Het is echter toch een andere wijze van zien dan dat wij als het
ware fysieke grenzen moeten stellen aan het transport. Het zal de sector zelf
moeten zijn die tegen de achtergrond van wat de markt vraagt, die stap zal
moeten zetten. In een grote Europese markt kunnen wij geen nieuwe grenspalen
slaan en op die wijze als het ware het transport beperken. Ik ben het ermee
eens om tot een nieuwe oriëntering te komen.Mijnheer de voorzitter! Ik heb nog ongeveer tien minuten spreektijd nodig
waarin ik nog enige fundamentele opmerkingen wil maken over de grondgebonden
landbouw – ik heb daarover reeds het een en ander in algemene zin gezegd –
en over de algemene problematiek van de Europese landbouw, want die twee zijn
toch niet goed van elkaar te scheiden.Verschillende geachte afgevaardigden hebben vragen gesteld over de Europese
landbouw. Ik vond het belangwekkende historische beschouwingen. De Europese
landbouw is inderdaad jarenlang een van de pilaren geweest van het Europese
integratieproces. U zult van mij nooit horen: Gooi die Europese landbouwpolitiek
maar overboord! Dat zou te simplistisch zijn. Ik ken een zekere hoogleraar
Kol die wel eens een keer die stelling verkondigd heeft, maar daarmee ben
ik het dus fundamenteel niet eens. De Europese landbouwpolitiek is in de jaren
vijftig tot stand gekomen en een aantal trends van toen zijn thans anders
gericht. Toen hadden wij in Europa te maken met een voedselvoorzieningsvraagstuk.
Ik meen dat ik met een enkeling hier tot de generatie behoor die nog tulpenbollen
aan het eind van de Tweede Wereldoorlog heeft gegeten en dus weet wat het
betekent om een gebrek aan voedsel te hebben. Ik denk dat dit de heer Braks
ook overgekomen is, maar wij zien er beiden toch redelijk gezond uit.De heer Braks (CDA):Nee, mij is het niet overkomen want ik zat op een boerderij.Minister Brinkhorst:Ja, dat is waar. Het heeft toch een reuze voordeel om opgegroeid te zijn
op een boerderij.De voorzitter:U hebt de voorzitter aan uw kant.Minister Brinkhorst:U heeft ook tulpenbollen gegeten? Nou, u bent toch ook goed terechtgekomen!Het begrip voedselvoorziening had in die tijd een andere betekenis dan
nu. Het gaat op dit moment wezenlijk minder om de vraag van de voedselvoorziening
in Europees verband en de zorgen daarover dan om de vraag hoe het met de voedselveiligheid
en de voedselkwaliteit moet zijn. Tegen die achtergrond is de omslag in de
Europese landbouwpolitiek volop aan de gang.Ik meen dus dat er drie redenen voor verandering zijn. De eerste reden
wordt gevormd door de problematiek van de overschotten. De heer Braks heeft
in dat verband in belangrijke mate bijgedragen aan de hervormingen, want de
eerste wezenlijke hervorming is nog onder zijn bewind en wel aan het eind
van de jaren tachtig doorgevoerd. De trend gaat evenwel door. De tweede reden
voor de verandering wordt gevormd door de uitbreiding die nieuwe eisen aan
ons stelt. De derde betreft de wereldhandelsovereen- komst, waarover ik op
dit ogenblik bepaald niet erg optimistisch ben. Ik meen evenwel dat wij in
Europees kader gezamenlijke besluitvorming tot stand moeten zien te brengen.
Mijn algemene appreciatie is, dat de Europese positie thans aanmerkelijk positiever
is en dat de EU thans aanmerkelijk actiever is dan in het verleden. Wij zijn
namelijk al bezig met het proces van hervorming en hebben daarvoor de noodzakelijke
stappen gezet. Tegen die achtergrond en geen enkele andere stel ik de hervorming
van het zuivel- en suikerbeleid aan de orde. Dat doe ik dus niet om de Nederlandse
landbouw eenzijdig op achterstand te stellen. Kortgeleden heb ik dat in een
rede bij de Avebe in Groningen aan de orde gesteld en eveneens tegen de Nederlandse
suikerindustrie gezegd. Ik doe dit wel, omdat het naar mijn gevoel ondenkbaar
is dat bij een verdergaande wereldwijde liberalisering de zuivel- en suikersector
als de twee enige sectoren daarvan uitgezonderd zullen zijn. Evenwichtigheid,
proportionaliteit en gebalanceerdheid zullen kenmerk van het beleid zijn.
Ik heb er dus alleen op willen wijzen dat bestaande vormen van subsidies niet
ongelimiteerd kunnen worden gehandhaafd. Dat is de reden waarom ik mij achter
het thans gevoerde, noodzakelijke hervormingsbeleid heb geschaard. Zoals men
weet, is te verwachten dat in 2002/2003 de Midterm Review verschijnt. Het
lijkt mij wenselijk, dat de Nederlandse landbouw zich daarop voorbereidt en
zich in bepaalde opzichten realiseert dat nu reeds aanpassingen zijn vereist,
zodat in de toekomst de gevaren van renationalisering worden gekeerd.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! Is de minister van oordeel, dat ook in de toekomst in het
Europees landbouwbeleid rekening moet worden gehouden met het leveren van
een bijdrage aan de wereldvoedselvoorziening?Minister Brinkhorst:U heeft die feitelijk vraag in algemene zin gesteld. Het spreekt voor
mij vanzelf, dat met de uitbreiding met landen in Centraal- en Oost-Europa
en de daarmee gepaard gaande geweldige uitbreiding van het landbouwareaal
met een zeer op de landbouw gerichte bevolking dit een feit zal zijn. Zoals
u weet, is de Europese Unie in belangrijke mate een exporteur van voedsel.
Dat betekent dat wij een belangrijke bijdrage leveren aan het wereldvoedselbeleid.De heer Van der Linden (CDA):Heeft dat, gelet op de indeling die u maakte, consequenties bij het bepalen
van de mate waarin u bereid zult zijn extensievere landbouw te propageren?Minister Brinkhorst:Die vraag wordt daarmee niet meteen beantwoord. Vanzelfsprekend levert de biologische landbouw en zeker de multifunctionele landbouw een
minder grote bijdrage aan de wereldvoedselvoorziening. Tegen die achtergrond
zeg ik dat wij ten onrechte onze ogen zouden sluiten voor de noodzaak van
de intensieve landbouw in bredere zin als wij die geheel zouden afschrijven.
Ik zie echter niet direct een causaal verband tussen het een en het ander.Voorzitter! In algemene zin heb ik al gezegd, dat het noodzakelijk is
om de grondgebonden landbouw ook in de toekomst te positioneren. De maatschappelijke
legitimatie voor de grondgebonden landbouw, zeg ik ook tegen de heer Van der
Linden, is steeds meer gelegen in het duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen,
zoals open ruimte, waardevolle cultuurlandschappen, biodiversiteit en waterbeheer.
Deze elementen zullen nog in de bijdrage van de staatssecretaris naar voren
komen. De grondgebonden landbouw vervult een onmisbare functie bij het beheer
van het landelijk gebied. De basisverantwoordelijkheid daarvoor ligt bij de
grondgebruiker. Ik richt mij nu ook tot de heer Van Bruchem als ik zeg, dat
wanneer de maatschappij eisen heeft die verdergaan dan een goede landbouwpraktijk
en er geen markt blijft voor financiering van die wensen, de overheid publieke
middelen zal inzetten om de doelen te bereiken. Dat doet ze nu ook al en het
lijkt mij dat dit ook in de toekomst het geval zal zijn.Tegen de heer Pitstra heb ik al gezegd, dat ik het eigenlijk niet erg
eens ben met een aantal aspecten van de opvatting van de heer Kol, maar wel
met het feit dat de landbouw een normale economische sector is, zij het met
specifieke aspecten, namelijk voedsel en levende have. Daarmee is niet gezegd,
dat het geen economische sector is. Ik voeg daaraan toe dat de grondgebonden
landbouw een onmisbare functie vervult bij het beheer van het landelijk gebied.
Daar zijn wij het volstrekt over eens. Dat aspect ontbreekt naar mijn gevoel
ten enen male in het denken van de heer Kol.Ik hoop dat ik nu ook tegenover de heer Rabbinge al heb aangegeven dat
er wel degelijk onderbouwde visies zijn, niet alleen in de nota Voedsel en
groen, maar ook op basis van de nota's die al verder zijn uitgewerkt. Ik denk
aan onze nota inzake biologische landbouw en aan de integrale nota biotechnologie.
Ik moet nog komen te spreken over de beleidsnota voedselveiligheid, waarover
ik al een aantal opmerkingen heb gemaakt.Ik heb het een en ander gezegd over mevrouw Künast en vooral ook
over de vraag of er een tegenstelling is tussen kleinschaligheid en grootschaligheid,
tussen intensief en extensief en tussen aanbodgestuurd en vraaggestuurd. Deze
elementen zijn door verschillende sprekers genoemd, onder anderen de heer
Hessing en de heer Varekamp. Die verschillende criteria zijn afhankelijk van
een heleboel factoren. Ik meen dat je niet kunt zeggen dat er sprake is van
een principiële tegenstelling. Voor mij is de meest principiële
discussie dat de landbouw in brede zin vraaggestuurd zal moeten zijn –
daarmee kom ik terug bij het aspect "economische sector" – en niet aanbodgestuurd.
Dat aspect is jarenlang voor velen in en ook buiten de landbouw een open vraag
gebleven. Als je daarin een keuze maakt, geef je wel degelijk ook sturing
aan de toekomst van de landbouw en de individuele primaire producent. Daarmee
heeft ook die boer, die primaire producent richting. Persoonlijk verwacht
ik dat de consument door de diverse crises in de agrosector veel bewuster
zal kopen en zal kiezen bij zijn aankopen. Zoals ik kort geleden bij de akkerbouwers
heb gezegd, verwacht ik ook in sterkere mate een certificering van primaire
bedrijven. Bij de zuivel ziet men al een begin; ik verwijs naar de KKM-problematiek.
Ook verwacht ik dat de consument in toenemende mate gecertificeerde akkerbouwproducten
zal krijgen. Daarmee geef ik een antwoord op de vraag van de heer Hessing
hoe het nu komt dat landbouwproducten in de sfeer van de verantwoordelijkheid
in juridische zin geen producten zijn. Dat heeft speciaal daarmee te maken.
Dat aspect zal in de komende jaren in sterke mate veranderen.In aanvulling op Voedsel en groen zal ik in de zomer de hoofdlijnen naar
de Kamer sturen van de beleidsinsteek voor het platteland. Hopelijk wordt
de heer Rabbinge daarmee op zijn wenken bediend. Ik ben het geheel met hem
eens dat de grootschalige landbouw absoluut niet strijdig hoeft te zijn met
het kleinschalige landschap. Dit is voor een belangrijk deel ook een reactie
op het punt van de micro-macroparadox, waarover hij vorig jaar sprak en die
in mijn geheugen is blijven zitten: niet als een graat in mijn keel, maar
als een gedachtegang die een deel van mijn denken over de problematiek zeker
heeft beïnvloed.Ter afsluiting wil ik het woord richten tot mijn voorvoorvoorganger, de
heer Braks. Ik heb zijn betoog in Zwolle met veel belangstelling gelezen.
Toch zou ik een slagje anders willen reageren. Als ik het goed heb begrepen,
heeft hij in Zwolle gezegd dat de landbouwmarkten zo gevoelig zijn voor kleine
veranderingen in vraag en aanbod dat de overheid regulerend moet optreden.
Hij heeft daarbij gepleit voor handhaving van het markt- en prijsbeleid op
het niveau van de kostprijs in grote productiegebieden in de wereld; ik vat
het even heel kort samen. Ik heb het idee dat de veranderingen zich in sterke
mate breder zullen ontwikkelen, omdat de liberalisering doorgaat, omdat de
wens van de samenleving en de consument steeds vraaggerichter zal zijn en
omdat de Unie wordt uitgebreid. Ik heb zijn rede evenwel met zeer veel belangstelling
gelezen. Ik heb er meer in aangetroffen wat ons bindt dan wat ons scheidt.Misschien is het aan het begin van de 21ste eeuw toch een mooi moment
om op dit ogenblik mijn eerste begroting in het jaar 2001 af te sluiten.Staatssecretaris Faber:Voorzitter! Als gevolg van de keuze die de Kamer gemaakt heeft om met
name te praten over de grondgebonden landbouw en daarmee natuur en visserij
niet aan de orde te laten komen, zal mijn bijdrage niet zo enorm zijn. Ik
zal mij beperken tot de opmerkingen die gemaakt zijn in relatie tot het ruimtelijk
beleid. Ik weet trouwens niet wat dat betekent. Als de Kamer vandaag alleen
praat over de grondgebonden landbouw, houdt dat dan in dat volgend jaar wél
over natuur en visserij zal worden gesproken? Ik hoef nu nog geen antwoord
op die vraag, maar ik geef het maar even ter overweging mee. Volgens mij valt
over beide terreinen vrij veel te zeggen.Verschillende afgevaardigden hebben gezegd dat de visie van het ministerie
van LNV op het platteland, op het ruimtelijk gebied, te wensen
overlaat. Daar wordt bij gezegd: zoals wij de Vijfde nota hebben gelezen.
Ik vind dat een beetje merkwaardig. Alsof de visie van LNV alleen in de Vijfde
nota staat. Kennelijk heb ik een andere Vijfde nota gelezen. De Vijfde nota
is de ruimtelijke nota, waarin een aantal elementen staat over de manier waarop
Nederland zal worden ingericht. De nota gaat over veel meer dan landbouw,
maar landbouw ontbreekt absoluut niet, zeker niet wat de toekomst van de landbouw
in Nederland betreft.Als het gaat om de visie van LNV op het landelijk gebied, dan verwijs
ik naar de nota Natuur voor mensen, mensen voor natuur, die vorig jaar is
verschenen. Als je deze nota analytisch naast de nota Voedsel en groen legt,
dan kun je niet anders dan constateren dat dat betekent een visie op het platteland.
De nota Natuur voor mensen, mensen voor natuur houdt in een goede bescherming
voor het echte groen, bescherming van de EHS, de Vogelrichtlijngebieden en
de Habitatrichtlijngebieden, verbetering van de kwaliteit van het landschap,
het op de kaart zetten van de robuuste verbindingen, waarbij de natte as zeer
belangrijk is. Dat heeft een vertaalslag gekregen in de Vijfde nota. Ook de
positie van de grondgebonden landbouw staat heel uitdrukkelijk in die nota.Er is meer en er gaat nog meer komen. De Vijfde nota is voor een groot
gedeelte agendazettend en zal zeker wat de groene ruimte betreft een uitwerking
krijgen in het tweede structuurschema Groene ruimte. Deel 1 daarvan zal in
het najaar verschijnen. Dan zullen een heleboel van de elementen die uitwerking
verdienen, worden vertaald.Grondgebonden landbouw is en blijft belangrijk in het totale Nederlandse
gebied. Zo staat het ook in de Vijfde nota. Dat betekent enerzijds ruimte
geven aan de agrarische ondernemer. Het gaat dan om productie binnen randvoorwaarden.
Anderzijds betekent het aandacht voor de rol van landbouw bij het beheer van
de natuurlijke voorraden en bij het openhouden van het landschap. Ook daar
ligt weer een belangrijke relatie met datgene wat is opgeschreven in de nota
Natuur voor mensen, mensen voor natuur, waarin wij het hebben over de groen-blauwe
dooradering, waar op dit moment volop aan wordt gewerkt. Waarom is die bedacht,
waarom is die zo van belang en waarom is er zoveel geld naast gelegd? Dat
heeft alles te maken met onze mening dat het landschap een opknapbeurt verdient.
De heer Rabbinge heeft gezegd dat het landschap dreigt te verrommelen met
het verdwijnen van goede boeren. Ik constateer dat uit de achtereenvolgende
natuurbalansen blijkt dat het landschap is vervlakt en verrommeld, mede door
goede boeren. Dit heeft te maken met de manier waarop wij met elkaar Nederland
hebben ingericht. Daarom is er een opknapbeurt nodig en daar wordt op dit
moment volop aan gewerkt. Ik zeg de heer Varekamp en de heer Rabbinge dat
ik weliswaar van mening ben dat de landbouw hier een belangrijke functie in
heeft, maar dat het toch niet zo kan zijn dat alleen de landbouw die belangrijke
rol vervult in het landschappelijke gebied. Aangezien heel Nederland evenwel
aantrekkelijker moet worden om in te verkeren, zal ook de landbouw maatschappelijk
verantwoord moeten ondernemen.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! De staatssecretaris zegt nogal indringend dat
het hele Nederlandse landschap een opknapbeurt nodig heeft, net alsof Nederland
nog niet voldoende aangeharkt en gecultiveerd is. Ik moet zeggen dat ik de
objectivering hiervoor mis. Het klinkt nogal gemakkelijk en daardoor lijkt
het aannemelijk dat het is, zoals de staatssecretaris het zegt. Vorig jaar
hebben wij die discussie over de vervlakking echter ook al gevoerd en toen
zijn wij daar ook niet helemaal uitgekomen. Ik ben het principieel met de
staatssecretaris oneens dat de Nederlandse natuur vervlakt is en dat het Nederlandse
landschap in zijn geheel een opknapbeurt nodig heeft. Ik heb zelf aangegeven
dat de goede boeren uit Nederland dreigen te verdwijnen en dat daardoor de
druk toeneemt om allerlei multifunctioneel genoemde activiteiten toe te laten
die slechts een beperkte relatie hebben met de landbouw of de natuur. Als
die economische nevenactiviteiten worden toegelaten, gaat het landschap verrommelen.
Daar zijn al voorbeelden van te vinden, ook in Nederland. Ik vind dit veel
essentiëler dan de uitspraak dat het landschap een opknapbeurt moet hebben.
Volgens mij is dat namelijk niet aan de orde.Staatssecretaris Faber:Voorzitter! Ik verwijs dan toch naar de achtereenvolgende Natuurbalansen.
Daarin en in de Natuurverkenning van 1997 is heel inzichtelijk gemaakt wat
er met het landschap is gebeurd. Je kunt dan ook niet anders dan constateren
dat het Nederlandse landschap de afgelopen decennia is vervlakt en verrommeld.
De vervlakking is met name te wijten aan de uniformering. Dit heeft inderdaad
alles te maken met de manier waarop de agrarische praktijk werd en voor een
gedeelte nog wordt bedreven. Landschapstructurerende elementen konden eenvoudiger
weggehaald worden om het boeren gemakkelijker te maken. Ik vat het nu heel
kort samen, waardoor ik er niet helemaal recht aan doe. Het landschap is tegelijkertijd
verrommeld, met name aan de randen van de steden en de dorpen. Dit is in een
groot aantal gevallen zeker niet aan de agrarische praktijk te wijten. Het
heeft vooral te maken met het feit dat er geen sprake was van een goede planologische
bescherming. En helaas is die er voor een groot gedeelte nog steeds niet.De heer Varekamp (VVD):Als de staatssecretaris de vervlakking van het landschap in de vorm van
het nieuwe landschap trekt – er is zelfs een boekje getiteld Het nieuwe
landschap – dan is dat een persoonlijke perceptie. Die mag zij natuurlijk
hebben, maar er zijn landschapwetenschappers die hier een andere mening over
hebben. Ik vind dat wij ervoor moeten oppassen dat wij natuur alleen maar
mooi vinden, als die Ot en Sien-achtig is.Staatssecretaris Faber:Voorzitter! Ik verwijs nog een keer uitdrukkelijk naar de Natuurbalansen
die de afgelopen jaren zijn verschenen. Met die verwijzing heb ik het begrip
"vervlakking" nu juist willen objectiveren. Wij praten hier niet over persoonlijke
percepties; dat is althans niet mijn intentie. In de nota Natuur voor mensen,
mensen voor natuur is een reactie gegeven op hetgeen door een natuurplanbureau
met kracht van argumenten is gesignaleerd. Het kabinet heeft vervolgens geld
beschikbaar gesteld om hier wat aan te doen. Volgens mij gaat het niet aan
om dat vanuit een andere persoonlijke beleving te bagatelliseren.
Het begrip Ot en Sien-landschap heeft mij wat gestoord. Toen de heer Varekamp
eindigde met een gedicht, zei ik tegen hem dat ik dat een hoog Ot en Sien-gehalte
vond hebben, aangezien dat een gedicht uit de oude doos was. Waarop hij mij
vroeg, wat daarop tegen was. Toen dacht ik: als er niets tegen is, dan is
er dus ook niets tegen de term Ot en Sien-landschap.Met de heer Varekamp ben ik van mening dat we niet alleen maar terug mogen
gaan naar de oude structurerende landschapselementen. Ik heb vorige week een
project geopend dat "Weg met prikkeldraad" heet, waarbij weer terug wordt
gegaan naar de oude vlechtheggen. Op zich is dat overigens een prachtige techniek,
waarnaar ik met bewondering heb gekeken. Dat doet een organisatie, deels door
ons gesubsidieerd, die probeert oude landschapselementen terug te krijgen.
Ik heb daarvoor mijn bewondering uitgesproken, en ik heb daarvoor tevens ondersteuning
betuigd. Daarbij heb ik echter gezegd, dat het niet zo kan zijn dat we het
landschap heden ten dage alleen maar "opknappen" met elementen uit het verleden.
We bouwen nu aan het landschap van de toekomst. Dat betekent tegelijkertijd
dat er op een moderne manier naar gekeken kan worden. Daarin kan de agrariër
een heel belangrijke rol vervullen.De heer Varekamp heeft gevraagd, of de burger het Groene Hart nog wel
wil. Moet de overheid zich niet beperken tot realisatie van de ecologische
hoofdstructuur en het behoud van de reeds aanwezige natuurgebieden? Ik vind
dat een te defensieve houding. Het Groene Hart is absoluut noodzakelijk ...De heer Varekamp (VVD):U heeft waarschijnlijk gebruikgemaakt van een oude tekst. De vanmorgen
in de Kamer uitgereikte tekst bevat deze woorden niet meer! Ik pleit ervoor
dat u nauwkeurig leest!Staatssecretaris Faber:Daar heeft u gelijk in! Daarvoor bied ik mijn excuses aan. Misschien is
het wel aardig om het beeld neer te zetten, waarom dat op zich ter discussie
kan worden gesteld. Dat moet je gewoon niet doen, want er zijn grote open
ruimtes noodzakelijk om het volbouwen van de open ruimte tussen de grote steden
en de rest van het land te voorkomen. Juist in het sterk verstedelijkte Nederland
is behoefte aan open ruimte, en aan authentieke landschappen, met grote cultuurhistorische
waarde. Daarom wordt in "Natuur voor mensen, mensen voor natuur" gekozen voor
die offensieve landschapsstrategie en de ontwerpgerichte landschapsstrategie.
Het is niet de bedoeling om de landbouw te laten verdwijnen. Integendeel,
landbouw is juist nodig om de landschapskwaliteit te behouden en om gebieden
open te houden.Ik heb hiermee duidelijk aangegeven dat landbouw en tuinbouw de grootste
grondgebruikers van ons land zijn en blijven. Zij vervullen derhalve een meervoudige
functie van primaire productie, beheer van de groene ruimte en het bieden
van extensieve recreatiemogelijkheden. Dan zijn er vervolgens verschillende
inzichten over de ruimtebehoefte van de landbouw. Wij hebben als het ministerie
van LNV in het kader van de discussie over de Vijfde nota aangegeven, dat
een vermindering van zo'n 170.000 ha landbouwgrond reëel lijkt. Wij zijn
daarbij uitgegaan van het Europese competitiescenario, aan de hand waarvan
wij het LEI opdracht hebben gegeven, berekeningen te maken. Als je uitgaat
van een bepaalde mate van extensivering, van mestbeleid en van een gelijkblijvend
melkquotum, kom je uit op zo'n 170.000 ha. Wat hebben de planbureaus gedaan?
Die hebben uiteraard ook gerekend, maar zij zijn daarbij niet uitgegaan van
dat Europese scenario, waarvan wij zijn uitgegaan, maar van een wereldwijd
scenario, met een zeer vergaande liberale landbouwpolitiek. Aan de hand van
die berekening komen de planbureaus uit op een vermindering van het landbouwareaal
in Nederland van zo'n 400.000 ha. Dat is beschreven in de Vijfde nota: de
bandbreedte tussen de door ons aangegeven en berekende 170.000 ha, en de 400.000
ha vanuit de planbureaus. Voor alle duidelijkheid: tegen degenen die hebben
beweerd dat het ministerie "het laat lopen", zeg ik dat het geen doel op zich
is om zoveel mogelijk landbouwgrond te hebben. Doel op zich is: enerzijds
een aantrekkelijker Nederland, en anderzijds uiteraard die levenskrachtige
landbouw, waarover al volop is gediscussieerd. De heer Rabbinge heeft gevraagd
in hoeverre agrarisch natuurbeheer daar een belangrijke rol bij kan blijven
vervullen. Ik ben het eens met het inzetten van landbouwbedrijven voor meerdere
doeleinden. Dat betekent dat agrarisch natuurbeheer daar een belangrijke rol
bij vervult. Agrarisch natuurbeheer is volop mogelijk en wordt volop gesubsidieerd,
juist vanwege het element van het beheer van natuur en landschap in de komende
jaren. Ik ben ook van mening dat die combinatie perspectief biedt voor de
landbouw.De heer Van der Linden vond dat de beschikbare fondsen uit Brussel in
het kader van de plannen voor plattelandsontwikkeling ten behoeve van de landbouw
moeten worden ingezet en niet ten behoeve van natuur. In 2000 is inderdaad
relatief veel van het Brusselse geld besteed aan grondverwerving ten behoeve
van het natuurbeleid. Dat kwam vooral doordat wij geen Brussels geld wilden
laten liggen. Op dat punt lagen er belangrijke problemen, terwijl de andere
beleidselementen nog niet zodanig vorm hadden gekregen dat het geld anders
moest worden ingezet. Voor 2001 zijn bij de Commissie wijzigingsvoorstellen
ingediend, meer gericht op uitgaven in de landbouw. Ook de wijzigingsvoorstellen
voor 2002 zitten zodanig in elkaar dat het geld niet gaat naar grondaankopen,
maar heel duidelijk op de landbouw is gericht. Tegelijkertijd heb ik LTO-Nederland
uitgenodigd met voorstellen daartoe te komen.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! Stel dat er de komende jaren onvoldoende geld is voor het
financieren van agrarisch natuurbeheer. Is de staatssecretaris dan bereid
het geld dat is bestemd voor aankoop van natuur te bestemmen voor agrarisch
natuurbeheer? Dan wordt de correctie van het afgelopen jaar verwerkt.Staatssecretaris Faber:Neen, voorzitter! Dat kan niet in de systematiek van de Plattelandsverordening.De heer Van der Linden (CDA):De staatssecretaris heeft eigen beleidsvrijheid. Zij kan best een aantal
wijzigingen in de begroting aanbrengen. Anders kan ik haar een handje helpen
door de fractie aan de overkant te vragen een paar amendementen
in te dienen.Staatssecretaris Faber:Voorzitter! Dat heeft de heer Van der Linden al een paar keer gedaan als
ik hem zo hoor, maar dat terzijde. Het gaat om agrarisch natuurbeheer in een
zekere samenhang, kijkend naar datgene wat ik in het algemeen met natuurbeleid
wil bereiken. De heer Van der Linden sprak expliciet over de Brusselse gelden.
Ik verzeker hem, kijkend naar de manier waarop momenteel met de Plattelandsverordening
wordt omgegaan – deze wordt in toenemende mate aangepast – dat
wij ernaar streven het geld daar terecht te laten komen waar het terecht behoort
te komen. Het wordt dus niet besteed aan grondaankopen voor natuur, hoe belangrijk
die ook zijn. Dit is wat anders – het betreft een andere systematiek –
dan wanneer je praat over de geldstromen op de begroting voor agrarisch natuurbeheer.
Ik ben van mening dat die ruim voldoende zijn, gelet op datgene wat wij met
elkaar als doelstelling hebben geformuleerd over hectares agrarisch natuurbeheer.
Als je die gaat verruimen, dan kom je tot een ander verhaal. Op dit moment
is dat voldoende.Dan de opmerking van de heer Rabbinge over de agrarische hoofdstructuur.
Hij vroeg wat er is gebeurd met de motie van de overzijde. Ik heb daar exact
hetzelfde gezegd wat ik nu ga zeggen. LNV ziet geen meerwaarde in een agrarische
hoofdstructuur boven de huidige beleidslijnen. Met de agrarische hoofdstructuur,
zoals die door de PvdA is voorgesteld, wordt beoogd Nederland open en groen
te houden en boeren tegelijkertijd meer zekerheid te bieden over de landbouwfunctie
in de toekomst. Ik zie niet in hoe een agrarische hoofdstructuur daar een
meerwaarde aan kan geven, gelet op de nota's Voedsel en groen en Natuur voor
mensen. Daarin wordt beleid ontwikkeld voor de rol van landbouw in het totale
landelijke gebied. Dat betekent ruimte voor agrarische ondernemers als het
gaat om het produceren tegen wereldmarktprijzen, uiteraard binnen de maatschappelijke
randvoorwaarden, en aandacht voor de rol van landbouw in het kader van natuur,
landschap en water. Op het moment dat je een agrarische hoofdstructuur realiseert,
kan zich het probleem van een soort kunstmatige tweedeling in landbouwgebieden
voordoen. Dat heeft het risico dat datgene wat er binnen de agrarische hoofdstructuur
wordt geproduceerd, de productielandbouw, wordt gezien als de landbouw, terwijl
alles wat daarbuiten gebeurt – dit betreft een gigantisch areaal –
wordt beschouwd als tweederangslandbouw. Het gaat echter juist om de uitwisseling,
om multifunctionaliteit en om flexibiliteit voor landbouwbedrijven. Die moet
je je niet laten afnemen. Dat kan een gevaar zijn van een agrarische hoofdstructuur.
Natuurlijk moet je voor bepaalde functies, zoals glastuinbouw, wel degelijk
locaties aanwijzen. Dat is ook in de Vijfde nota gebeurd. Ook worden er ideeën
ontwikkeld voor de zogeheten agrobedrijfsterreinen, hoewel dat kennelijk ooit
met een grap is begonnen bij de PSP. Echter, het kabinet ziet op dit moment
geen meerwaarde om daarnaast een agrarische hoofdstructuur neer te leggen.De heer Van der Linden heeft gezegd dat het aanpassingsvermogen van agrarische
bedrijven nogal wordt belemmerd door de druk op de grondmarkt en de stijging
van de prijzen, die zijns inziens mede wordt veroorzaakt door de prijsopdrijvende
rol van de overheid, natuurorganisaties en projectontwikkelaars. Het grondaankoopbeleid
in het kader van landinrichting en de ecologische hoofdstructuur is zeer terughoudend.
De Dienst Landelijk Gebied heeft al jaren de opdracht een zodanig natuuraankoopbeleid
te voeren dat daarmee de overheid niet als een prijsopdrijvende factor op
de markt kan worden gezien. Daarnaast wijs ik erop dat bijna de helft van
de grondtransacties agrarische grond betreft, ook tussen agrarische ondernemers.
Het moge duidelijk zijn dat er op dat punt geen rol voor de overheid is weggelegd.
Wel heeft zij een rol op het moment dat er problemen ontstaan, waarbij ik
doel op ongewenste effecten van overheidsaandelen op de agrarische grondmarkt.
Ik meen dat de nota Grondbeleid goede aanknopingspunten biedt om daar in de
toekomst uit te komen, waarbij een goed planologisch regime het allerbelangrijkste
is omdat dit speculatieve aankoop vermindert. Ik zou bij dezen provincies
en gemeenten op willen roepen om een heel strak planologisch regime te voeren
en om heel duidelijk te zijn wat betreft de wensen voor de toekomst. Hoe onduidelijker
het namelijk in de bestemmingsplannen is geregeld, hoe groter de speculatieve
aankopen zijn.De heer Rabbinge heeft gevraagd of de vernieuwing van het instrument landinrichting
nog voortgang kent. Dat is zeker het geval. Wij willen echt af van die heel
langdurige landinrichtingsprojecten, waarbij plannen van 15 tot 20 jaar geleden
nu pas tot uitvoering komen en in zekere zin verouderd blijken te zijn. Wij
gaan nu toewerken naar een modulaire aanpak van kortlopende projecten van
4 tot 5 jaar. Bovendien wordt het landinrichtingsinstrument nu al breed ingezet
bij de realisering van de ecologische hoofdstructuur, de randstadgroenstructuur
en recreatie. Mede gelet op de afspraken die wij met de provincies hierover
hebben gemaakt – de uitvoering ligt voor een heel groot gedeelte bij
hen – zal een en ander leiden tot een nieuwe landinrich- tingswet. Ik
ga ervan uit dat die nog dit jaar door de ministerraad zal komen.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! Ik dank de minister en staatssecretaris voor de beantwoording.
Ik kom nog terug op de strategische vraag die in de nota Voedsel en groen
wordt opgeworpen: waar staat de primaire sector in 2010? Ik hoop niet dat
de minister volstaat met te verwijzen naar een bijlage van drie pagina's bij
deze nota. In deze bijlage wordt alleen een kenschets van de onderscheiden
sectoren gegeven. Ik wil graag het oordeel van de minister over het artikel
van Frits Bloemendaal waarin een trend wordt aangegeven, wellicht zelfs een
doemscenario. Zal dit naar het oordeel van de minister nooit gebeuren? Waar
staat de sector over 10 jaar? Het LEI geeft met nadruk aan dat met de bestaansmogelijkheden
in de primaire sector ook de bestaansmogelijkheden van agrofoodsectoren in
het geding zijn. Ik krijg graag meer duidelijkheid van de minister op dit
essentiële punt.Studies – onder andere van de Rabobank – tonen aan dat bij
de huidige grondprijzen de grond van wijkers in toenemende mate niet meer
bij de blijvers terechtkomt. Dat heeft grote invloed op de
bestaanszekerheid van agrarische bedrijven. Ik heb erop gewezen dat de opbrengstenkant
en de kostenkant uit elkaar lopen, terwijl de extensivering een aantal bedrijven
noopt tot schaalvergroting.Ik ben zeer benieuwd op welke wijze maatschappelijke behoeften worden
getoetst. Een slakje van twee millimeter groot moet op grond van de Habitatrichtlijn
beschermd worden en dat heeft wellicht tot gevolg dat de A73 niet aangelegd
kan worden. Er kunnen wel slachtoffers vallen op de huidige weg, want er is
geen Europese richtlijn voor een verantwoorde verkeersdoorstroming. Ik prijs
de minister overigens voor zijn streven, het accent op Europese oriëntatie
te leggen. Hij treft echter maatregelen ten aanzien van het fokken van nertsen,
waarbij Nederland volstrekt geïsoleerd is. Wanneer is in dit opzicht
de maatschappelijke behoefte gepeild?Voorzitter: BaardaDe heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! Ik onderschrijf dat de landbouw een economische sector is
en dat er verschillende vormen mogelijk moeten zijn. Deze economische sector
zou zich moeten oriënteren op wereldmarktprijzen. Dit zijn echter voornamelijk
restmarkten. Moeten wij daar onze voedselzekerheid vanaf laten hangen? Ik
ga ermee akkoord dat wij in de richting van wereldmarktprijzen gaan, maar
deze prijzen kunnen niet als enig referentiepunt dienen.Ik heb gevraagd of de minister de mening van de Europese Commissie onderschrijft
dat als gevolg van de problematiek van de voedselveiligheid een zeker beslag
gelegd wordt op de discussie in de WTO. Kan de liberalisering zonder meer
doorgaan, terwijl de EU intern steeds verdergaande maatregelen moet nemen
om de voedselveiligheid zeker te stellen? Voor producten van buiten de EU
kan een dergelijke garantie niet gegeven worden. Ziet de minister geen problemen
op dit terrein bij de toetreding van nieuwe lidstaten? Op papier is het acquis
communautair vaak wel in orde, maar in de praktijk nog lang niet.De kloof tussen de VS en Europa op het punt van omvang en efficiëntie
van onderzoek groeit. Europa heeft ook een achterstand op het punt van octrooien.
Helaas heeft de minister dit onderwerp niet meegenomen in zijn nota. Het is
wel een zeer indringend vraagstuk, ook op Europees vlak. Waar de minister
terecht het accent in zijn beleid legt op de coördinatie en de afstemming
van de onderzoeksinspanningen, dienen wij daarbij voorop te lopen.De kloof tussen de Dienst landbouwkundig onderzoek en de Dienst landbouwvoorlichting
wordt ook steeds groter. Ik verzoek de minister ervoor zorg te dragen, dat
DLO aansluit bij de behoefte die DLV heeft om de al volop aan de gang zijnde
vertaalslag van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde landbouw mogelijk te maken.
Ik krijg daar verontrustende signalen over en geloof dat het heel goed is
als de minister daarover een heldere uitspraak doet.Ik kom nu tot de biotechnologie. Ik prijs de minister dat hij naar openingen
zoekt om op een zorgvuldige manier het "tenzij ..." in te vullen. Mevrouw
Künast wil 20% biologische landbouw. Ik zeg ook tegen GroenLinks: als
het kan heel graag en als de consument bereid is ervoor te betalen, dan nog
liever. Maar kan de minister mededelen of die 20% een realistische optie is?
Mevrouw Künast voert tegelijkertijd een kruistocht tegen de biotechnologie.
Hebben wij in Europa überhaupt een kans van slagen als de discussie in
een zodanig klimaat wordt gevoerd? Immers, het consumentenvertrouwen is zeer
belangrijk voor de mogelijkheden die er liggen. Tegen die achtergrond is het
de vraag of het negatieve klimaat ten aanzien van de biotechnologie in Europa
geen grote invloed heeft op de doelstelling van de minister om in Nederland
een top agrofoodindustrie te vestigen die een goede concurrentiepositie heeft
in de wereld. Daarvoor is op termijn biotechnologie nodig.Voorzitter! De minister heeft vergeten aan te geven of hij ervoor zorg
kan dragen dat de gelegenheidsarbeid ook in Nederland op korte termijn volop
beschikbaar is voor de agrarische sector, dus vóór en niet ná
het seizoen. Hij heeft tussen neus en lippen door gezegd, dat hij streeft
naar een herziening van de rol van de productschappen. Het interesseert mij
te horen waaraan hij in eerste instantie denkt.Ik wil ook nog een opmerking maken aan het adres van de staatssecretaris
over de besteding van de Brusselse gelden in het kader van de provinciale
ontwikkelingsprogramma's. Ik begrijp niet goed waarom de staatssecretaris
heeft gezegd: omdat wij geen invulling hadden voor die gelden, hebben wij
die maar besteed aan de aankoop van natuurgebieden. Mij is uit de pers geworden,
dat er een groot tekort was aan financiële middelen om de onverwacht
gunstige reactie van de boeren ten aanzien van het natuurbeheer te kunnen
opvangen.En dan nog een enkele opmerking over de grondprijzen. Ook al voert men
een terughoudend aankoopbeleid, alle spelers op de grondmarkt veroorzaken
vraag naar grond en dus prijsopdrijvende effecten. Mijn vraag blijft dan ook:
Trekt degene die het aankoopbedrag voor grond uit zijn eigen bedrijf moet
opbrengen in een sfeer van dalende opbrengsten en hogere kosten, niet aan
het kortste eind? Het gaat dan met name om de blijvers in de land- en tuinbouw
met grondgebonden productie die vaak in moeilijke omstandigheden verkeren
en bij deze grondprijzen geen schijn van kans hebben om het op te nemen tegen
projectontwikkelaars, overheden, natuurorganisaties en anderen.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! Om te beginnen, dank ik zowel de minister als
de staatssecretaris voor de beantwoording. Op twee vragen heb ik overigens
geen antwoord gekregen van de minister. De ene vraag heeft betrekking op de
Warenwet. In het interruptiedebatje hebben wij erover gediscussieerd. Met
de uitvoering van die wet zijn drie ministeries gemoeid. In het bedrijfsleven
bestaat de behoefte om slechts met één loket te maken te hebben.
Het is ook het streven van de overheid, naar ik begrijp. En het bedrijfsleven
oefent daartoe ook druk uit. Maar waar liggen nu de verantwoordelijkheden?
Wie coördineert? Is er discussie om tot minimaal één loket
te komen?Mijn tweede vraag betrof de aangekondigde discussie op initiatief van
het Belgisch voorzitterschap: kan in het kader van de Europese richtlijnen
worden bekeken of er een vorm van modulatie of differentiatie mogelijk is,
zonder dat de daaraan gekoppelde milieu- en natuurdoelstellingen in het gedrang komen? Hoe kijkt de regering daar tegenaan?Voorzitter! Ik ben de minister erkentelijk voor de verduidelijking van
zijn standpunt ten aanzien van de primaire agrarische productie. Ik kan mij
daar in grote lijnen wel in vinden. Wij verkeren natuurlijk niet meer in de
tijd dat de overheid een bepaald landbouwstructuurbeleid voert dat moet leiden
tot bepaalde gewenste bedrijfsvormen en bedrijfsgrootten. In deze vraaggestuurde
markt zal echter de vraagsturing de bedrijfsgrootte, de aard van het bedrijf,
de wijze van productie en het geproduceerde product bepalen. Dat past perfect
in de liberale visie van mijn fractie. Uit de uitingen in de media dacht ik
op te maken dat de minister ambivalent was op dit punt, maar met zijn woorden
van vanmiddag kan mijn fractie heel wel leven.Ik kom op het punt van de landbouw als economische activiteit. Ik ben
het eens met de stelling van de minister, dat het uitgangspunt een normale
economische sector is, waarbij differentiatie en modulatie aan de orde zijn.
Er zijn sectoren die een en ander volledig aan kunnen, zoals intensieve sectoren.
De tuinbouw en de intensieve veehouderij zijn over het algemeen niet gekoppeld
aan zware marktordeningen. Voor de grondgebonden sectoren ligt dat evenwel
anders. De heer Van der Linden zegt in dit verband dat er gekeken moet worden
naar de wereldmarktprijzen, maar ik neem aan dat dit niet de richting moet
zijn. De landbouwsector moet zoveel mogelijk zonder overheidsinterventie en
-ondersteuning functioneren. Dat dit momenteel nog niet in alle sectoren mogelijk
is en misschien ook niet mogelijk zal worden, zal de toekomst moeten uitwijzen.
Bij de grondgebonden sectoren is nu eenmaal sprake van een inelastische economie.
Er zal op dat terrein dan ook altijd sprake zijn van een bepaalde vorm van
overheidsinmenging.Dit onderwerp is ook steeds weer aan de orde in de WTO-onderhan- delingen.
De minister heeft gezegd dat hij daar negatief over gestemd is en ik kan mij
daar heel wat bij voorstellen. Elke keer lijkt Europa in het defensief te
worden gedwongen door met name Amerika en de CAIRNS-landen, maar ook op basis
van de OESO-berekeningen die niet geheel objectief de feiten weergeven. Echter,
de pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet, want Amerika en de CAIRNS-landen
voeren ook vormen van landbouwondersteunend beleid. Er is bijna geen land
in de wereld waar dat niet het geval is. Volgens de visie van mijn fractie
dient er gestreefd te worden naar minimale ondersteuning. Of bepaalde sectoren
echter zonder ondersteuning kunnen, zal moeten blijken.Met betrekking tot de continuïteit van primaire bedrijven heeft de
minister gezegd dat men zich niet behoeft te schamen om er eventueel mee op
te houden en dat is waar. "De schaamte voorbij", zou ik bijna zeggen. De continuïteit
van een bedrijf komt vaak ter discussie te staan bij een generatiewisseling.
Op dat moment is de continuïteit of de beëindiging van een bedrijf
aan de orde. Door de economische druk kan er niet altijd gewacht worden op
de generatiewisseling en in dat geval moet op een normale en verantwoorde
wijze sprake kunnen zijn van beëindiging. Ik vraag overigens wel aandacht
voor het punt dat de continuïteit in de sector altijd plaatsvindt door
bedrijfsovername, hetgeen complicerender is dan de directiewisseling van een
BV. De bedrijfsovername blijft dus specifieke aandacht vragen.Voorzitter! Omwille van de tijd zal ik het hierbij laten. Ik hoop van
de minister nog voldoende reactie te krijgen.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de minister en de staatssecretaris voor hun antwoorden.Als ik de balans van dit debat opmaak, constateer ik dat het niet mogelijk
is gebleken tot gezamenlijk druk te komen. Je zou kunnen zeggen dat CDA en
VVD vooral hebben gekozen voor de stelling dat er geen enkele noodzaak is
voor een radicale koerswijziging en dat alle crises en rampen worden misbruikt
om keuzen door te drukken. D66, de ChristenUnie en GroenLinks zaten nog het
meest op een veranderingsperspectief. In mijn visie zit de PvdA daar een beetje
tussenin.De heer Varekamp (VVD):Ik vind dat de heer Pitstra opnieuw blijkt geeft de zaken enorm te simplificeren.
Eigenlijk zou ik er niet op moeten reageren, maar ik wil het nu toch wel even
doen. Ik heb namens de VVD gezegd: het non-vaccinatiebeleid moet ter discussie
worden gesteld. Ik heb namens de VVD de vraag gesteld of het transport van
levende dieren, zeker over lange afstand en in deze massaliteit, nog wel past
bij de ethische en maatschappelijke verantwoordelijkheid die wij hebben. De
heer Pitstra moet niet doen alsof wij niet voelen voor veranderingen die noodzakelijk
zijn. Wij willen die veranderingen overwegen op basis van noodzaak en nut
en niet op basis van politieke visie. De heer Pitstra mag zijn visie hebben,
die gun ik hem ten zeerste en die mag hij hier vrijelijk uiten, maar hij moet
ook naar anderen luisteren die hier en daar graduele veranderingen willen
aanbrengen.De heer Pitstra (GroenLinks):U zegt het juist: graduele veranderingen. Met de punten die u net noemde,
zijn wij het eens en dat dit het geval is, juich ik toe. Het gesleep met die
beesten moet afgelopen zijn. Ik kom daar straks nog op terug.Voorzitter! Ik heb al gezegd dat in mijn visie de PvdA er tussenin zit.
Die partij is tegen extensivering, maar wil wel dat de overheid de regie voert
via herstructurering. Ik wil maar zeggen dat er geen sprake is van een gezamenlijk
geluid, waaruit geconcludeerd kan worden dat de senaat iets wil. Dit biedt
de regering voldoende ruimte om door te gaan.Het verschil dat ik vooral met de minister heb, betreft zijn uitspraak
dat de landbouw een normale economische sector is. Het is natuurlijk een economische
sector, maar ik ben het er niet mee eens dat het een normale sector is. Het
produceren van schoenen is toch heel wat anders dan het produceren van vlees
of koffie. Ik wijs maar op het feit dat het wel tien jaar duurt voordat een
koffieplant koffiebonen produceert. Er kunnen zich bovendien natuurlijke plagen
voordoen. Er zijn er – en dat zijn niet eens socialisten, zoals ik al
heb gezegd – die hebben uitgelegd waarom de landbouw zulke specifieke
eigenschappen heeft dat het niet als een normale economische sector moet worden
beschouwd. Zelfs de liberaal Varekamp spreekt over marktimperfecties. Ik herinner
mij dat hij indertijd sterk voor het systeem van melkquota
was, omdat dat goed werkte. Ik raad hem aan, zich bij te scholen in de normale
landbouweconomie.Voorzitter! Ik kom tot onze relatie met collega Künast. Vanmorgen
was zij halfgroen, nu ook nog. Ik begrijp dat de andere partijen in deze Kamer
eigenlijk wel tevreden zijn over de minister, omdat hij zegt: mevrouw Künast
is te groen, zij is niet realistisch want wat zij wil, kan helemaal niet.Biologische landbouw betreft uiteraard geen pure aanbodeconomie. Ook in
die landbouw geldt een element van vraag. Als er in een biologische winkel
rotte appels liggen of appels waarvan de prijs te hoog is, koop ik die natuurlijk
ook niet. Ik wil er nog wel wat aan toevoegen. Ik geef een voorbeeld van iemand
die werkt bij Albert Heijn. Betrokkene ging over heel veel winkels en zei
tegen mij dat zij in een paar filialen de witte koffiefiltertjes eruit hadden
gegooid. Het gekke was evenwel dat geen enkele consument had gevraagd waar
dat witte koffiefiltertje was gebleven: men nam gewoon de bruine; dat was
kennelijk goed. Het is dus de vraag of je altijd wel zover moet gaan om slechte
producten aan te bieden en de consument permanent in de verleiding te brengen
om die goedkope "rotzooi" te kopen, terwijl de vraag ernaar er misschien helemaal
niet is, maar het een kwestie is van verleiding door een lage prijs. Als je
echt een eerlijke consumentenkeus wilt, moet je wat doen aan de prijsverschillen
tussen de gesubsidieerde vervuilende landbouw en de biologische landbouw,
waar de prijzen de waarheid spreken. Zolang daar niet een gelijk speelveld
is, blijft dat oneerlijk.Dan zegt de minister, richting D66, dat hij eigenlijk vóór
korte ketens is en dat vind ik wel een mooi verhaal. Er worden hier voorbeelden
genoemd, met name door D66, van schapen en varkens die her en der worden versleept.
Welnu, misschien moet er eens met Verkeer en Waterstaat een transportpreventieplan
worden opgezet. Het is immers bezopen dat wij Engelse schapen kopen, terwijl
we ze hier op Texel ook hebben, en dat al die schapen en varkens elkaar maar
kruiselings passeren, terwijl het volgens mij toch ongeveer dezelfde varkens
en schapen zijn. Als je daar echt wat aan wilt doen, moet je met een plan
komen, in de lijn van Rabbinge, dat gericht is op herstructurering, waarbij
de overheid de regisseur is die dit aanpakt. Dat verhoudt zich echter niet
tot het dominante model dat deze minister wil, namelijk de hoog intensieve
landbouw die produceert voor de wereldmarkt, c.q. de Europese markt. Dat is
immers zijn hoofdmodel. Hij zegt dan dat GroenLinks ook ontstaan is uit verschillende
partijen en dat het toch aardig is geweest om verschillende bloemen te laten
bloeien. Als ik op een rijtje zet wat wij nu willen qua breed palet, dan is
dat de biologische landbouw, de verbrede multifunctionele landbouw, waarin
de zorglandbouw kan worden opgenomen, met een duidelijke regionale vermarkting,
boven internationale vermarkting, en voorts op internationaal gebied fair
trade. Dat is ons boeketje bloemen waar wij uit kiezen.Wat betreft de weg van de genetische manipulatie – wat heel iets
anders is dan biotechnologie, want daar ben ik helemaal niet tegen –
zijn wij inderdaad heel terughoudend, zo we deze weg op bepaalde punten al
niet zouden willen afsnijden. De weg van die grote productiefabrieken en van
de nadruk op internationale productie zouden wij willen verlaten. Daar ligt
een belangrijk verschil, als het gaat om de politiek van GroenLinks en ook
de politiek van Künast, waarbij gezegd wordt: regionaal boven internationaal.
Dat zijn inderdaad belangrijke politieke keuzes, keuzes die wij wel maken
en deze Paarse regering niet.Dan nog iets over kleinschalig en grootschalig, voorzitter. Ik ben vóór
grootschalige omschakeling naar biologische landbouw. Daar mogen best grote
bedrijven tussen zitten. Neem bijvoorbeeld dat overheidsbedrijf in de polder;
dat is, geloof ik, het grootste overheidsbedrijf. Als dit bedrijf omschakelt
naar biologisch, hoeft het wat mij betreft niet in onderdeeltjes opgedeeld
te worden. In het kader van het coulissenlandschap waar het hier om gaat,
moet je natuurlijk wel rekening houden met het aspect landschap. Je moet er
niet, zoals mevrouw Faber ook zei, allemaal natuurelementen uit halen, omdat
je het grootschalig wilt maken. Maar ik wil me ook niet zonder meer laten
vangen in een schema kleinschalig of grootschalig. Je kunt ook vrij grootschalig
biologische landbouw bedrijven, hoewel daar met name bij het houden van vee
in de biologische sector een hele discussie is: hoeveel koeien mag je eigenlijk
houden? In het kader van het zevenpuntenplan, dat de bewindslieden wellicht
zullen onderschrijven, mag je er nog maar 90 houden. Of je elke koe zelf moet
kennen, is een tweede, maar ik houd niet van stallen met 5000 koeien. Dat
wil ik er ook wel even bij zeggen.Voorts maak ik een opmerking in de richting van de heer Varekamp, die
zegt dat je niet heel Nederland onder een natuursluier moet gooien, omdat
dit een heel subjectieve keuze is. Op dit moment is de sluier in de natuur:
de brandnetels, de bramen en de brasems. Het zeldzame wordt steeds zeldzamer
en het gewone wordt steeds gewoner. Dat is de grauwsluier die nu door de intensieve
landbouw over Nederland wordt gestrooid. Er vindt geen echt herstel plaats.
Ik denk dat wij processen zoals de Oostvaardersplassen en Millingerwaard wel
degelijk moeten blijven stimuleren. Er zitten subjectieve elementen in. Ik
kan mij voorstellen dat mensen niets aan de Oostvaardersplassen vinden. Ik
vind die wel schitterend evenals een heleboel andere mensen, maar het blijft
een politieke keuze of je het wel of niet wilt.Ik heb gevraagd hoe structureel de minister de vleescrisis taxeert, want
daar draaien al die maatregelen immers om. Als men meent dat het wel weer
goed komt als die rampjes over zijn en dat men dan wel weer vlees gaat eten,
worden misschien opslaan, inblikken en dat soort maatregelen overwogen. Ik
denk zelf dat het structureler kan zijn en dat er rekening gehouden moet worden
met een daling van het aantal dieren. Dat is een structurele maatregel. De
minister zegt wel waar hij tegen is, maar niet wat er dan wel moet gebeuren.Ik heb een vraag gesteld over de BSE-test in verband met het ruimen van
een hele stal terwijl er slechts één koe besmet is. Ik lees
dat de BSE-test niet helemaal accuraat is. Als dat echt waar is, hoe zit dat
dan?Mijnheer Kol is hier inmiddels voldoende gefileerd. Dat doet mij voor
het grootste gedeelte ook deugd. De heer Van der Linden heeft zelfs tegen
mij geroepen: "Die man is niet eens prof." Misschien moeten wij dat nog eens
inbrengen? Ik wil echter wel een antwoord op zijn punt over de suiker. Is het waar
dat in de Caribische landen rietsuiker goedkoop gemaakt kan worden doch dat
die met hoge heffingen kunstmatig van de markt wordt gehouden? Er zijn natuurlijk
de ACP-regelingen en de A-, B- en C-quota, maar op dit punt wil ik het echt
weten want ik ben eigenlijk van de rietsuikertijd.Het gaat bij herstructurering om concrete plannen, waarbij de overheid
als regisseur kan optreden. Ik heb gesproken over fosfaatverzadigde gebieden
waar de multifunctionele biologische landbouw heel goed zou passen. Van de
boeren heeft 60% geen opvolger. Is het niet mogelijk plannen te maken zodat
er meer toekomst is voor de boeren dan interen op het vermogen en geleidelijk
wegkwijnen?De heer Rabbinge (PvdA):Wij hebben tevoren afgesproken vandaag te zullen praten over de grondgebonden
landbouw en te zullen bekijken op welke wijze perspectief geboden kan worden
voor deze activiteit. Ik ben in mijn bijdrage dan ook ingegaan op een aantal
megatrends die zich voordoen. Ik heb de dynamiek van een aantal zaken geschetst
en geprobeerd de bewindslieden uit te nodigen daarop te reageren. Het is jammer
dat juist die hoofdlijnen van het betoog absoluut niet uit de verf zijn gekomen
in de beantwoording, omdat zeer veel details aangepakt zijn die dienden ter
adstructie van het betoog. De rest is echter blijven liggen en dat is jammer.
Ik vind het in zekere zin ook een gemiste kans. Het had erg plezierig geweest
als wij dat debat wel hadden kunnen voeren en er niet volstaan was met verwijzing
naar nota's die wij dan wellicht niet goed gelezen zouden hebben. Ik heb het
echter nog eens nagekeken in de nota Voedsel en groen. Daarin staat niets
over die visie op de grondgebonden landbouw. Ik ben een groot voorstander
van differentiatie naar de bedrijfstakken, maar dat onderwerp staat een beetje
verscholen in de bijlagen. Dat is niet voldoende. Het is namelijk wél
belangrijk om daarop een visie te geven. Het is absoluut niet voldoende als
gezegd wordt dat innovatie en dynamiek uiterst belangrijk zijn en daarop niet
verder wordt ingegaan.Ik heb aangegeven dat zich de afgelopen tien jaren veranderingen hebben
voltrokken die veel ingrijpender zijn dan in de tientallen jaren daarvoor.
Op het moment dat je ziet dat een klein deel van de productiebedrijven een
groot deel van het totale productievolume realiseert en een groot deel van
het areaal in Nederland door die bedrijfstakken wordt bepaald en ingericht,
is het belangrijk daarvoor aandacht te hebben en niet te volstaan met: "we
zien wel, dat komt wel goed". Dat is niet toereikend! Ik meen dat in zo'n
situatie van een overheid regie mag worden verwacht. Ik zou het dan ook plezierig
hebben gevonden als, gelet op de aard van het debat, in de beantwoording aan
deze notie recht werd gedaan en niet werd volstaan met het reageren op een
groot aantal details. Overigens, met het aantal beantwoorde vragen scoor ik
niet zo hoog. Ik heb namelijk vastgesteld dat ik een score heb van 40% beantwoorde
vragen. Dus is 60% van de vragen onbeantwoord gebleven. Maar wie weet, komen
die onbeantwoorde vragen in een schriftelijke reactie nog aan de orde.Voorzitter! Mijn volgende punt betreft het structuurbeleid. Ik meen dat
wij op moeten passen en het structuurbeleid niet moeten laten verschrompelen
tot een beleid voor de reconstructie van de varkenshouderij. Aandacht voor
de varkenshouderij is eigenlijk aandacht vanuit het negatieve. Er moesten
problemen worden opgelost, maar de vraag is welk perspectief wordt geboden
ten aanzien van belangrijke componenten van het structuurbeleid: kennis, innovatie
en herinrichting in combinatie met andere instrumenten die de overheid kan
hanteren. Het is van belang daarop meer visie te ontwikkelen. Ik begrijp dat
er midden dit jaar een nota over het platte- landsbeleid uitkomt. Die is zeer
welkom, want zij is dringend nodig.Voorzitter! Ik ben zeer erkentelijk voor het feit dat de staatssecretaris
het herinrichtingsinstrument wil vernieuwen. Dat is ook dringend nodig. Nu
wordt dit instrument ingezet voor ruilverkavelingen die soms volstrekt gedateerd
zijn en wordt daardoor in zekere zin contra- productief. Het is daarom zaak
het instrument zo snel mogelijk te veranderen, zodat veel ruilverkavelingen
en herinrichtingen die om traditioneel geldende argumenten absoluut niet meer
zouden worden uitgevoerd, toch kunnen worden doorgezet. Thans is men dus op
heel veel plekken contraproductief bezig. Het zou daarom heel wat waard zijn
het instrument, dat het meest krachtige en mooiste is om tot herstructurering
te komen, te vernieuwen en het vervolgens in te zetten en in zijn volle omvang
te benutten. Dat is nodig, gegeven ook de dynamiek en de veranderingen waarmee
wij te maken hebben. Ik sprak in dit verband over de micro-macroparadox: op
macroniveau hebben we te maken met een surplus aan gronden, terwijl die op
een andere wijze benut moeten worden teneinde maatschappelijke doelen te realiseren.Voorzitter! Ik wil nu nog iets zeggen over het feit dat door provincies
nota's en visies zijn geformuleerd. Ik heb al gezegd dat de noordelijke provincies
een visie geformuleerd hebben waaruit blijkt dat zij zich heel duidelijk willen
profileren als de agrobusinessprovincies van Nederland. Zij willen daar dus
duidelijk op inzetten. De oostelijke provincies hebben daarentegen een totaal
andere opvatting. Zij wensen zich op een andere wijze te profileren. Ik meen
dat het goed zou zijn als van dat soort ontwikkelingen, ontwikkelingen van
bottom-up, gebruikt werd gemaakt en als de veranderingsprocessen werden begeleid.Door meerdere leden is gezegd, dat de overheid meer perspectief moet bieden
en niet alleen maar moet redeneren vanuit consumen- tenbelangen. Ik meen dat
het goed is dat de consumentenbelangen veel prominenter aanwezig zijn en dat
het nuttig is daaraan aandacht te besteden. Voedselveiligheid is bijzonder
belangrijk, maar wij hebben ook met een productiesector te maken waarvoor,
gegeven het karakter van die sector, de overheid traditioneel een rol heeft
te vervullen. Dat heeft ons in Nederland geen windeieren gelegd. Het zou heel
onverstandig zijn als de overheid haar rol terzake niet hield.De staatssecretaris heeft over het punt van de natuurbalans gesproken.
Ik heb de natuurbalans ook vrij uitgebreid bestudeerd. Er wordt gesignaleerd
dat op een aantal plekken sprake is van verrommeling. Dit wordt ook vastgesteld
in een aantal analyses die gemaakt zijn in het kader van de
Vijfde nota ruimtelijke ordening. Die verrommeling treedt vooral op als je
de gang van zaken in een gebied op zijn beloop laat. Ik gaf zojuist al aan
dat op 10% van het areaal en bij 8% van de productie allerlei activiteiten
plaatsvinden die een rommelig karakter dreigen te krijgen en die heel erg
bepalend zijn voor het desbetreffende gebied. Dit was ook het geval met de
witte schimmel bij de kleine dorpen die wij in verschillende plattelandsgebieden
kennen. Wij vinden dit een afschrikwekkend voorbeeld. Op de oplossing van
deze kwesties moet men zich richten. Echter, het opvallende in de analyse
van het CBS waarnaar ik verwees was, dat juist de grote bedrijven heel goed
nevendoelen kunnen realiseren, anders dan ik zelf in eerste aanzet verwachtte.
Het is belangrijk de mogelijkheden in dat verband te benutten.Ik heb de minister gevraagd om na te gaan of behalve het herinrichtingsinstrument
en het kennis- en innovatie-instrument ook het fiscale instrument een rol
zou kunnen spelen. Ik denk vooral aan de grondgebonden activiteiten, waar
continuïteit niet kan worden gegarandeerd met prijzen. Ik ben het op
dat punt volstrekt met de minister eens; ik denk dat het een onmogelijkheid
is. Ik meen dat het ook niet is te realiseren door als overheid op allerlei
manieren subsidies te verschaffen; ook dat lijkt mij geen begaanbare weg.
Het fiscale instrument past binnen Nederland en binnen het typische karakter
van een gebied dat grotendeels beneden de zeespiegel ligt en waar waterschapslasten
moeten worden betaald. Ik heb het ook in een historisch perspectief geplaatst,
omdat dit niet nieuw is. Dit is in de 18de eeuw, in 1740, ook al eens voorgekomen.
Zou het niet interessant zijn om dat nader te bezien? Het gaat ons er niet
om de dynamiek tegen te gaan, maar die te benutten om de continuïteit
voor die bedrijven die perspectief hebben te stimuleren. Wetende dat het op
den duur met veel minder en met een veel kleiner areaal zal moeten, vind ik
het van belang om perspectief te bieden voor de grondgebonden landbouw. Voor
de andere gebieden is het ook van belang om het niet over te laten en door
te laten rommelen, maar voortvarender te denken aan herinrichting.Voorzitter! Het is soms ook gebruik om nog even op de collega's te reageren.
De heer Van der Linden sprak over DLO en DLV. Het is goed om je te realiseren
dat je in toenemende mate niet meer met het lineaire kennismodel, maar met
een interactief kennismodel werkt en dat de aard van de activiteiten van DLO
en DLV daardoor verschillend zijn geworden. DLO en de universiteit moeten
veel sneller inspelen op allerlei veranderingen die zich in de vraag voordoen.De heer Van der Linden (CDA):Wilt u daarmee zeggen dat DLO geen functie meer heeft in het voeden en
sturen van DLV?De heer Rabbinge (PvdA):Zeker.De heer Van der Linden (CDA):Maar als het maken van de omslag de primaire invalshoek is, zoals de minister
zegt, dan zal DLV meer moeten kunnen aansturen – ik zeg niet "alleen
maar aansturen" – wat er binnen DLO gebeurt.De heer Rabbinge (PvdA):Die vraagsturing neemt nu juist toe. Ik denk dat DLV daarin een belangrijke
rol kan vervullen. De klachten die u ontvangt klinken wellicht wel door op
een aantal plekken, maar het is de vraag – ik mag niet spreken voor
de minister – of dat zich in de volle omvang zal voordoen. Ik meen dat
het van belang is om jezelf de kentering in het kennismodel goed eigen te
maken, omdat het karakter ervan nu totaal anders is dan in het verleden.Ik wil de opmerking van de heer Varekamp over de voedselveiligheid van
harte onderstrepen. Door de hoogtechnologische landbouw, de wijze waarop wij
nu met onze producten omgaan en de zekerheden die wij stellen, is de voedselveiligheid
is toegenomen. Dat neemt niet weg dat er nog meer kan gebeuren. Eigenlijk
moet je aan de streepjescode in de supermarkt kunnen zien waar alle producten
vandaan komen en wat voor hulpmiddelen zijn gehanteerd.Aan de heer Kol hoef ik geen woorden meer vuil te maken. De heer Pitstra
heeft voldoende gezegd. Het is goed om je te realiseren dat de feiten die
hij hanteert verzinsels en geen feiten zijn, dat er suggestieve opmerkingen
worden gemaakt en dat het bijzonder kwalijk is wat daar gebeurt. Dat het onder
het mom van de wetenschap gebeurt, doet mij, als wetenschapper in de dagelijkse
praktijk, bijzonder zeer.De heer Van Bruchem (RPF/GPV):Voorzitter! Ik dank de minister voor de antwoorden. Evenals de heer Rabbinge
had ik het gevoel dat hij, zodra mijn opmerkingen en vragen fundamenteel werden,
toch wat langs de kern van de zaak heen ging en dat hij herhaalde wat in Voedsel
en groen staat. Ik heb niet op al mijn vragen antwoord gekregen, maar daar
staat tegenover dat ik antwoord heb gekregen op een vraag die ik niet gesteld
heb. Dat maakt natuurlijk een hoop goed. Die vraag, over Round-upmaïs,
hing samen met de vraag: voeren wij de dieren niet te hoog op? Is een deel
van de problemen met diergezondheid, zoals de slijtersziekte, niet te wijten
aan het te hoog opvoeren van de dieren en aan een ongezonde leefomgeving voor
de beesten in de vrije natuur? Op dat complex van vragen heb ik geen antwoord
gekregen.Ik heb ook geen reactie ontvangen op mijn opmerking over de imkers. Ik
hoop dat deze materie op het ministerie toch aandacht krijgt, want als er
geen bijen meer zijn, komt onder meer de fruitteelt in de problemen.De minister heeft over de keurmerken gezegd dat de overheid moet zorgen
voor transparantie. Ik denk dat het van groot belang is dat keurmerken eenduidig
zijn. Aan de wildgroei moet een eind worden gebracht, zodat de consument precies
kan zien hoe milieu- en diervriendelijk een product is voortgebracht. Dat
is de enige manier om de certificering van de agrarische bedrijven te laten
doorwerken tot op het consumentenniveau.Ik heb ook geen antwoord gekregen op mijn vraag of het ruimen van veestapels
rondom BSE-koeien nu wel nodig is. Kan niet gedacht worden aan een soort quarantaineregeling?
Daarmee kan het onnodig doden van dieren worden voorkomen. Ik meen te weten
dat er binnen afzienbare tijd een mogelijkheid komt om levende koeien te testen.
Dan zouden wij al een stuk verder zijn. De minister heeft gezegd dat er op korte termijn geen verandering zal
komen in het vaccinatiebeleid. Het is wel volop in discussie; er komt ook
een nota. Ik pleit ervoor, het momentum vast te houden. Een paar jaar geleden
was dat er ook bij de varkenspest, maar dat is weer heel snel verlopen. Wij
moeten hoe dan ook zien te voorkomen dat over een jaar of vijf weer massaal
dieren moeten worden vernietigd.De minister heeft iets gezegd over de handel in levende dieren. Hij zet
duidelijk vraagtekens bij onnodig gesleep met dieren, maar hij wenst geen
compartimentering of grenspalen. Misschien is dat ook niet de handigste benadering,
maar anders komen wij terecht bij iets als een maximale afstand. Als het verder
gaat, zou je misschien naar een vergunningstelsel moeten voor transport van
levende dieren boven de 300 km. Ik noem maar eens wat, want ik denk dat wij
hier op de een of andere manier paal en perk aan moeten stellen. Ik verwacht
dat het via indirecte maatregelen niet zal lukken.De minister heeft zich verzet tegen een aantal voorstellen van commissaris
Fischler, met name tegen opslag van rundvlees, omdat hij op termijn van de
interventie afwil. Op langere termijn kan ik mij dat wel voorstellen, omdat
rundvlees niet gemakkelijk kan worden opgeslagen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld
graan. Dat blijft heel lang goed en de opslag ervan kost ook niet zoveel.
Het is echter mijn analyse dat er op dit moment een flinke incidentele component
in de problematiek zit. In zo'n situatie heeft het zin om via een vangnetregeling
dieren te slachten en het rundvlees op te slaan. Daarbij moet je zien te voorkomen
dat je het vlees niet meer kwijt kunt. Vandaar ook mijn suggestie om te gaan
werken met lager slachtgewicht en zo mogelijk met een geboortebeperking, die
pas over anderhalf jaar echt effect zal hebben op de markt. Over een periode
van twee jaar geredeneerd, kun je het opgeslagen rundvlees wel weer kwijt.
Daarna kun je bezien wat je structureel gaat doen. In dat verband heb ik gesuggereerd
om te werken met een variabele premie die wat tegen de prijsontwikkeling ingaat.
Daarmee zou enige stabilisatie van de inkomens in de sector kunnen worden
bereikt. Zeker op korte termijn is de elasticiteit van rundvlees bijzonder
laag. Het laten zakken van prijzen heeft dan bijzonder weinig zin, omdat ze
dan naar nul zakken.De minister heeft gezegd dat er in het verleden te weinig nadruk is gelegd
op herstructurering van de sector en te veel op bescherming. Ik ben zo vrij
om daarover van mening te verschillen. Ik denk aan het plan-Mansholt, dat
in 1968 gepresenteerd is. Het had een enorme herstructurering tot gevolg moeten
hebben, maar het is maar voor een klein stukje uitgevoerd. Dat kleine stukje –
het gaat dan met name om het rentesubsidiebeleid – heeft er echter wel
toe geleid dat wij in Nederland in vrij korte tijd van 1,5 miljoen naar 2,5
miljoen melkkoeien zijn gegaan. Dankzij de quotering zijn wij inmiddels weer
terug bij 1,5 miljoen. In de tijd van het Europese landbouwbeleid is 50% van
de boeren verdwenen, terwijl de arbeidsproductiviteit met een factor tien
is toegenomen. Je kunt dus niet zeggen dat er sprake is geweest van stilstand.In de visie op de normale economische sector, met name de grondgebonden
sector – de heer Varekamp heeft ook al gezegd dat daar sprake is van
een lage elasticiteit, terwijl de sector heel gevoelig is voor externe factoren –
is op zijn minst sprake van een verschil in waardering. Wij vinden dat de
overheid een taak heeft op het punt van de prijsvorming van de grondgebonden
producten, mede gelet op de verschillen in marktmacht. Deze zijn door de sterke
concentratietendensen in de detailhandel de laatste jaren alleen maar groter
geworden. Daarom moet er wat tegenwicht geboden worden. De boeren blijven
namelijk, hoe groot zij ook zijn, eigenlijk allemaal klein ten opzichte van
de grootwinkelbedrijven. Dat verschil zal ook in de best mogelijke ketenbenadering
overeind blijven.De minister heeft gezegd dat er altijd grote verschillen in inkomen zijn
geweest. Dat is zo, maar het percentage inkomens beneden de armoedegrens is
de laatste tien jaar aan het toenemen. En dat vind ik een verontrustend verschijnsel.
De pijn zit vooral in de grondgebonden sectoren, terwijl de echte hervormingen
daar nog moeten plaatsvinden. Het probleem is dat er dan nog meer pijn zal
ontstaan in die sectoren. Ik vind dat de minister daar wat te weinig gevoel
voor heeft. Zijn standpunt over het markt- en prijsbeleid is mij ook niet
helemaal duidelijk. Aan de ene kant vindt hij dat het inkomen uit de markt
moet komen. Aan de andere kant zegt hij mede in reactie op de stellingen van
de heer Kol dat hij de Europese landbouwpolitiek niet overboord wil gooien
en dat dit in het kader van de globaliseringstendens niet meer kan. Gegeven
het feit dat de West-Europese landbouw nogal kwetsbaar is, is het echter de
vraag of wij voorop moeten lopen bij de hervorming van het markt- en prijsbeleid.
Ik heb de minister in dit verband concreet gevraagd of hij voorstander is
van afschaffing van de melkquotering. In mijn visie is dit een zeer vraaggericht
systeem. Vroeger waren er garantieprijzen, maar toen explodeerde de productie
en liep de zaak volledig uit de hand. Een quoteringssysteem past naar mijn
gevoel prima in een vraaggerichte landbouw. Liberalisering is trouwens niet
iets wat over ons heen komt. Liberalisering wordt door mensen gemaakt, met
name door politici. Daarom kan een politicus niet zeggen dat wij ons moeten
aanpassen, omdat er liberalisering aankomt.Ik herhaal dat de minister volgens mij te weinig oog heeft voor de gevolgen
van de liberalisering enerzijds en de hoge eisen die aan de kwaliteit van
het productieproces worden gesteld, anderzijds. De minister zegt dat de overheid
alleen een taak heeft, als het verder gaat dan de goede landbouwpraktijk.
Ik denk evenwel dat de definitie van "goede landbouwpraktijk" in Nederland
wel wat anders is dan in Argentinië of Brazilië. Je moet straks
echter wel met die landen gaan concurreren. Ik heb in dit verband al gesproken
over de ongunstige prijsontwikkeling. De ruilvoet van de landbouwprijzen is
de afgelopen jaren zienderogen slechter geworden. Dat geldt met name voor
de grondgebonden productie. En hierbij komt het punt van de economische macht
dan weer naar voren.Er is enige discussie geweest over het Ot en Sien-landschap versus het
grootschalige landschap. Als tamelijk enthousiast wandelaar moet ik zeggen
dat ik het Ot en Sien-landschap prefereer. Dat is toeristisch gezien in ieder
geval heel wat aantrekkelijker dan bijvoorbeeld het grootschalige
landschap in Noord-Frankrijk.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik constateer dat de bijen ergens tussen de staatssecretaris
en de minister in zijn blijven zoemen!Ik dank de bewindslieden voor de gegeven antwoorden. Ik heb op dit moment
slechts twee puntjes die ik naar voren wil brengen. De minister zegt dat de
kernomslag is dat meer naar een vraaggerichte structuur moet worden toegewerkt,
waarbij de landbouw meer een normale economische sector moet worden, die gehoorzaamt
aan de wetten van de markt. De overheid stelt dan als het ware randvoorwaarden,
faciliteert en ondersteunt. Je kunt natuurlijk vragen stellen bij de mate,
waarin deze markt altijd imperfect zal blijven, en er dus altijd een vorm
van overheidssteun moet zijn. Vraag is dan of dat prijssteun moet zijn, waarover
de heer Van Bruchem sprak, of inkomenssteun en of, als het laatste het geval
is, daar randvoorwaarden tegenover kunnen worden gesteld. Ik doel op de cross
compliance. Dat zou meer de richting moeten zijn. Maar tegen de achtergrond
van het feit dat dit de rode draad in de visie van de minister is, heb ik
nog geen antwoord gekregen op de vraag, in hoeverre hij van oordeel is dat
de kosten die nu zijn gemoeid met bestrijding van onderscheiden crises –
de varkenspest, BSE en MKZ – bij de sector moeten worden gelegd. Ik
zeg dat niet om de sector te plagen, maar om een bijdrage te kunnen leveren
aan totstandkoming van meer reële prijzen, die het gevolg zijn van de
productie. Uit de constatering dat de sector meer moet gehoorzamen aan de
wetten van de markt vloeit voort, dat kosten die zijn gemoeid met bestrijding
van crises meer dan tot nu toe bij de sector moeten worden neergelegd. Zou
dat geen meer faire kans geven aan andere productiewijzen?De heer Van der Linden (CDA):Nu u dit voor de tweede keer betoogt, vraag ik u of ú vindt dat
die kosten moeten worden neergelegd bij de sector.De heer Hessing (D66):Er kan niet zonder meer worden gezegd dat die kosten in zijn totaliteit
moeten worden weggehouden van de sector, en dus door de belastingbetaler moeten
worden betaald. Kosten die onderdeel uitmaken van een product, moeten in dat
product worden verwerkt. Bestrijding van de crises maakt onderdeel uit van
totstandkoming van het product.De heer Van der Linden (CDA):En vindt u dus dat de BSE is veroorzaakt door de boeren? Immers, u wilt
de kosten daar neerleggen.De heer Hessing (D66):Het gaat niet over schuld, maar over de vraag welke producten worden geleverd,
hoe die tot stand komen en welke kosten moeten worden meegenomen bij de berekening
van de producten. Dit is een onderdeel van de kosten die althans voor een
deel zouden moeten worden meegenomen bij vaststelling van de prijzen van de
producten.De heer Van der Linden (CDA):Maar wilt u de consument laten betalen, of de boer?De heer Hessing (D66):Uiteindelijk de consument. Uiteraard!De heer Van der Linden (CDA):Dus de belastingbetaler.De heer Hessing (D66):Nee, de consument.De heer Van der Linden (CDA):U wilt dus opcenten heffen op de prijs van de landbouwproducten in de
winkel, om die kosten te verhalen.De heer Hessing (D66):Ik vind dat kosten die gemoeid zijn met het bestrijden van crises, meer
die richting uit moeten. Waarom kan varkensvlees, op de huidige wijze geproduceerd,
anders zo goedkoop blijven, en krijgen scharrelvarkens minder kans om in de
markt te worden gezet?De heer Van der Linden (CDA):Even terugkomend op de klungelige bestrijding van de varkenspest een paar
jaar geleden, merk ik op dat de boeren daar fors voor betaald hebben. Het
gebeurt nu gelukkig veel beter, maar het zou ronduit een schande zijn als
u het gebrekkige overheidsoptreden bij de boer neerlegt.De heer Hessing (D66):Gebrekkig overheidsoptreden?De heer Van der Linden (CDA):Bij de bestrijding van de varkenspest is een gebrekkig overheidsoptreden
te zien geweest, met vergaande financiële gevolgen, althans als de kosten
daarvan bij de boer worden neergelegd.De heer Hessing (D66):Dan suggereert u dat de varkenspest als zodanig een gevolg van overheidsoptreden
is. Ik denk echter dat dat in eerste instantie een gevolg is van het feit
dat varkens geproduceerd worden door producenten.De heer Van der Linden (CDA):Ik zie dat de voorzitter mij maant, maar toch nog de volgende opmerking.
BSE is een gevolg van het gebruik van diermeel in voedsel voor koeien, waar
de boer niets aan kan doen. De overheid moet erop toezien dat dat niet gebeurt:
zij moet waken over de kwaliteit van de voedselketen, waartoe ook het diermeel
behoort. Als dat niet gebeurt, kan niet tegen de boer, die dat voer thuis
afgeleverd krijgt, worden gezegd: nu er een probleem is, leggen we de kosten
daarvan bij u neer. Daartegen wil ik mij graag verzetten.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Als er slechte ingrediënten worden gebruikt, waardoor
er uiteindelijk een product tot stand komt dat niet voldoet aan de kwaliteitseisen,
dan kan de producent in principe worden aangesproken.De minister gaat uit van de gedachte dat de landbouw een echte economische
sector moet worden. In het verlengde daarvan ligt mijns inziens de stelling
dat de kosten voor de bestrijding meer bij de sector moeten worden gelegd
dan nu het geval is. Dat vind ik in ieder geval een logisch gevolg van die
redenering.Ik had een vraag gesteld over de noodvaccinatie rond brandhaarden. Ik
hoop van harte dat wij vandaag niet te maken krijgen met het eerste geval
van mond- en klauwzeer in Nederland. Als dat het geval zou zijn, overweegt
de minister dan rond dat geval van uitbraak over te gaan tot noodvaccinatie
om op die wijze tot een bestrijding te komen? Blijkbaar gebeurt dat elders
ook. Dan wordt er in ieder geval een bijdrage geleverd aan een effectieve
bestrijding.Minister Brinkhorst:Voorzitter! Er zijn in tweede termijn veel vragen gesteld. Het gaat deels
om herhalingen, deels om een toespitsing. Dat is ook logisch, want ik heb
in eerste termijn toegezegd één uur te zullen spreken. Ik heb
geprobeerd mij daarbij te richten op de hoofdlijnen.De heer Van der Linden heeft opnieuw gevraagd waar de sector over tien
jaar staat. Ik ben daar vrij uitvoerig op ingegaan. Ik heb aangegeven wat
de lijnen zijn, vanuit de visie die is neergelegd in de nota Voedsel en groen.
De ondernemer moet er vervolgens op reageren. Ik spreek een aantal geachte
afgevaardigden daarop aan. Op dat punt zijn wij namelijk ook bezig met een
omslag. Jarenlang deed de boer eigenlijk wat de overheid hem opdroeg. Het
beeld was een beetje: vader, zeg maar wat ik moet doen. Die benadering wijs
ik echter in sterke mate af. Dit heeft namelijk te maken met de vraag of er
sprake is van een economische sector die vraaggericht functioneert. Ik wil
daar nu geen debat meer over voeren, want straks moet ik de discussie over
MKZ helaas verder verdiepen. Misschien dat wij dit aspect bij gelegenheid
van het debat over de Reconstructiewet nog een keer kunnen verdiepen.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter! Ik geef de minister graag de gelegenheid om zijn tijd te gebruiken
voor de MKZ-kwestie, maar ik wil hier niet de indruk laten bestaan dat ik
het met hem eens ben. Ik ben het eens met de uitgangspunten, maar ik hoor
graag waar die uitgangspunten naar verwachting uiteindelijk toe leiden in
2010.Minister Brinkhorst:Voorzitter! Ik heb dat in eerste termijn duidelijk aangegeven. Op een
aantal sectoren zal waarschijnlijk een minder sterk accent komen te liggen.
Ik heb daarbij met name de akkerbouw genoemd. De grootschalige akkerbouw in
Nederland heeft als gevolg van de dichte bevolking hier en het relatief kleine
areaal minder potentieel. De tuinbouw heb ik als een heel positieve sector
genoemd. In die zin heb ik ook de zuivel genoemd als daar voldoende aanpassingen
mogelijk zijn. Voor bepaalde vormen van intensieve veehouderij geldt hetzelfde,
wanneer die in staat zijn zich maatschappelijk verder te ontwikkelen en zich
sterker te oriënteren op het milieu en de consumenteneisen. Dat had ik
al aangegeven, maar dat is het beeld. Ik kan niet nog verder in detail treden
in dit debat.De heer Van der Linden heeft ook nog gevraagd hoe de maatschappelijke
behoefte wordt bepaald. Dat is een relevante vraag. De term "maatschappelijk
verantwoord" is ook aangegeven in de nota Voedsel en groen. Naar mijn gevoel
komt dit tot uitdrukking in de steeds kritischer en mondiger wordende consument.
De consument brengt zijn vraag tot uitdrukking via maatschappelijke organisaties.
Voorts wordt er naar bepaalde producten gevraagd. Maatschappelijk verantwoorde
producten – dat is wat mij betreft de rode draad – zullen steeds
sterker naar voren komen door het regelmatig overleg met de consumentenorganisaties
en door een zorgvuldige belangenafweging bij maatschappelijke vraagstukken.
Een debat als dit met de Kamer is ook van groot belang. Het gaat dus om een
complexe, maar gezamenlijke benadering.Voorzitter! De heer Van der Linden heeft verder gevraagd naar de wereldprijzen.
Ik zou op dit punt een misverstand willen wegnemen. Het is natuurlijk niet
zo dat wij alleen maar praten over de wereldmarkt als een restmarkt. Een belangrijk
deel van de Nederlandse afzet vindt ook op de wereldmarkt plaats. Ongeveer
20% van de Nederlandse productie wordt op de wereldmarkt afgezet. De heer
Pitstra zou graag zien dat de Nederlandse export op agrarisch gebied vermindert,
terwijl de heer Van der Linden die export juist als een richtinggevend punt
beschouwt. De wereldmarktprijzen beïnvloeden in ieder geval in sterke
mate de ontwikkelingen op de Europese markt. Je kunt de 80% niet handhaven
als je niet de mogelijkheid van de 20% openhoudt. In die zin is het een versimpeling
om te zeggen dat de wereldmarkt een restmarkt is waarop je afzet. Er zijn
grote bedrijven, zoals Coberco, die structureel op de wereldmarkt afzetten.
Voor Campina geldt dat in mindere mate. Je kunt in ieder geval beide markten
niet van elkaar loskoppelen. Vanuit Europees perspectief is het van belang
om die koppeling te handhaven. Dat is voor mij tevens reden om de liberalisering
niet geheel af te wijzen. Het is niet zo – ik zeg dit tegen de heer
Van Bruchem – dat politici niet kiezen, maar ik vraag hem ook duidelijk
te maken of hij die koppeling tussen Europese markt en wereldmarkt ook zo
ziet.Met betrekking tot de biotechnologie is het waar dat er binnen de Europese
Unie een weerstand is die vooral leidt tot het vermijden van genetisch gemodificeerde
organismen. Een aantal lidstaten binnen de EU is op dit punt veel terughoudender
dan andere lidstaten. Het uitgangspunt van het kabinet ligt vast in de integrale
nota. Die discussie met andere lidstaten is geen gemakkelijke. Voor mij is
het kenmerk dat ook op dit punt de maatschappelijke randvoorwaarden essentieel
zijn en dat de keuzevrijheid van de consument voorop wordt gesteld. Er moet
sprake zijn van heldere criteria, zoveel mogelijk wetenschappelijk bepaald.
Het publieke debat dat wordt voorbereid door de commissie Biotechnologie,
is een belangrijk moment om aan de burgers van Nederland de instrumenten in
handen te geven om dat perspectief voor de komende tijd te schetsen. Die keuzevrijheid
betekent bijvoorbeeld op het terrein van de etikettering heel duidelijke oriëntaties
en criteria.De heer Van der Linden is verder nog ingegaan op DLO en DLV. Ik wijs hem
erop dat DLO kennis ontwikkelt via verschillende soorten onderzoek. Die praktijkonderzoeken
zijn natuurlijk ook van groot belang voor de activiteiten van DLV. Echter,
DLV is geprivatiseerd en kan dus niet meer direct aangestuurd worden door
de overheid. Het is een marktpartner. Uiteraard heeft DLV ook veel aan het
fundamenteel beleidsondersteunend onderzoek van DLO. Zoals bekend, is heel
bewust gekozen voor een structuur waarin de universitaire research en de praktische
research met elkaar in verbinding zijn.Ik maak mij grote zorgen dat het acquis communautair wat de nieuwe lidstaten
betreft met name op het terrein van de voedselveiligheid waar het gaat om
institution building wellicht nog onvoldoende zal zijn. Men kan er van op
aan dat het kabinet daar zeer alert op zal blijven reageren.In antwoord op de vraag van de heer Van der Linden over de Poolse arbeiders kan ik hem zeggen dat ik hierover in contact ben met mijn
collega van Sociale Zaken en Werkgelegenheid om te proberen nog voor deze
oogstperiode oplossingen te vinden, met name tegen de achtergrond van het
feit dat Polen binnenkort een toetredend land is. Bovendien heb ik dezer dagen
in Grubbenvorst bij de opening van een veiling tegen de telers gezegd, dat
men het zich niet te gemakkelijk moet maken. Aan de ene kant zou de regionale
arbeidsvoorziening wellicht wat soepeler kunnen omgaan met de criteria, uiteraard
toegelaten binnen de huidige wetgeving en CAO. Aan de andere kant moet wel
beseft worden dat er ook een omslag nodig is in de houding van de telers,
die op dit punt de dialoog wat opener zouden moeten voeren. Ik heb begrepen
dat mijn pleidooi voor deze nieuwe aanpak, gezamenlijk met de provincies en
de gemeenten, wellicht in de praktijk nieuwe perspectieven zou kunnen bieden.
Ik zeg dat met enige voorzichtigheid, want ik weet dat het een probleem is
dat al jaren sleept en dat stuit op de blokkade van de wederzijds botsende
culturen. Ik hoop dat ik de Kamer binnenkort hieromtrent nader kan berichten.Ik heb over productschappen gesproken omdat deze in het verleden een grotere
rol hadden bij de controle op de gezondheidsproblemen bij dieren. Bij de veiligheid
van het voedsel heeft de overheid een centrale rol.Ik ben graag met de heer Varekamp van mening dat er voor de Nederlandse
voedselautoriteit een eenloketbenadering moet gelden. Daar hoort uiteraard
ook de Warenwet bij. In dit verband hebben voor het eerst de twee betrokken
ministeries een gezamenlijke projectdirectie ingesteld.Ik ben blij dat de heer Varekamp begrip heeft voor mijn overeenstemming
met mevrouw Künast aan de ene kant en mijn verschil van mening met haar
aan de andere kant. De omslag in het denken in Duitsland was noodzakelijk.
Mevrouw Künast wil nu ook naar een vraaggestuurde productie gericht op
kwaliteit en op het vertrouwen van consumenten. Het accent ligt bij mij minder
op de biologische landbouw. Het perspectief van dit kabinet is een duurzame
landbouw, waarin plaats is voor traditionele, biologische en voor andere vormen
van landbouw. Ik wil heel graag dat de tegenstellingen tussen de Franse en
de Duitse opstelling worden geminimaliseerd. Zonder een overeenkomst tussen
beide landen gebeurt er niet veel.De heer Varekamp heeft naar mijn mening over het initiatief van het Belgisch
voorzitterschap inzake modulatie gevraagd. In het algemeen zullen wij in de
toekomst iets flexibeler moeten zijn bij de implementatie van richtlijnen
en gebruikmaken van het begrip "subsidiariteit". Voor bestaande richtlijnen,
zoals Habitat, is dat niet of in mindere mate mogelijk. Hiermee zijn afspraken
gemoeid en duidelijkheid is ook van groot belang.De verschillen in opvatting tussen de heer Pitstra en mij zijn duidelijk.
Mevrouw Künast heb ik "halfgroen" genoemd omdat zij zich verzet heeft
tegen mijn pleidooi, het non-vaccinatiebeginsel ter discussie te stellen.
Ik had graag gezien dat een zich "groen" noemende minister van Landbouw, conform
de breed gedragen ontwikkeling in deze Kamer, op dat punt meer steun had gegeven.
Ook opkoopregelingen en de destructie van dieren kan ik geen erg groene benadering
noemen. Ik wil de kleurverschillen echter niet extra aanzetten, maar ik wil
wel het ongelimiteerde enthousiasme van de heer Pitstra wat temperen. Mevrouw
Künast is zeker niet te groen, ook niet in zijn perspectief. Hij heeft
waarschijnlijk meer verschil van mening met haar dan met deze sociaal-liberale
minister.De heer Pitstra heeft de relatie tussen de traditionele en de biologische
landbouw aan de orde gesteld. Voor mij is de internalisering van de externe
kosten essentieel. In de slechte artikelen zijn kennelijk niet de milieuaspecten
verwerkt. Om die reden hebben wij nog steeds een mestprobleem in Nederland.
Men zal mij nooit horen zeggen dat klassieke, gesubsidieerde landbouwproducten
voorrang moeten krijgen. Wij moeten alleen de milieudimensie internaliseren
en daarmee is tegelijkertijd het subsidiegedeelte daarvan verdwenen.Het gaat om een normale economische sector met specifieke aspecten. Dit
betreft dan vooral het ingrijpen van de overheid, met name op het punt van
de controle op veterinaire, fytosanitaire en diergezondheidsaspecten. Voor
andere sectoren geldt hetzelfde. De heer Pitstra zal waarschijnlijk ook bezwaar
hebben tegen kinderarbeid in Thailand bij de productie van schoenen. Ook hier
geeft de overheid een maatschappelijke randvoorwaarde aan. In het ene geval
gaat het om de sociale dimensie (kinderarbeid) en in het andere geval om de
veterinaire dimensie. Dat is niet een kwalitatief, maar meer een kwantitatief
verschil.De heren Pitstra en Van Bruchem hebben nog vragen gesteld over de problematiek
van de BSE-test. Het is een gezamenlijk Europees beleid. Dat is op zichzelf
een belangrijk punt. In de tweede plaats is er de ervaring in het Verenigd
Koninkrijk waar men niet alle dieren van een heel bedrijf heeft getest. Gebleken
is, dat het mogelijk is dat meer dan één dier op een bedrijf
is besmet met BSE. Tegen die achtergrond en tegen de achtergrond van het voorzorgsbeginsel
persisteert het kabinet erbij de ruiming te doen zoals wij die doen. Kortgeleden
hebben wij op één punt een kleine inperking tot stand gebracht.
Misschien is het aardig als ik nog eens in een brief aangeef waarop het beleid
op dit ogenblik gebaseerd is. De maatregelen zijn uiteraard in eerste instantie
gericht op het specifieke risico.De heer Van Bruchem (RPF/GPV):Ik heb gevraagd of de ruiming bij BSE niet kan worden voorkomen via de
een of andere quarantaineregeling, dus door die beesten nog een paar jaar
onder controle op die bedrijven te houden totdat duidelijk is hoe de zaken
ervoor staan.Minister Brinkhorst:Mijnheer de voorzitter! Dat zou een buitengewoon grote administratieve
en organisatorische operatie zijn, want het gaat om duizenden dieren. Gelukkig
zijn wij tot nu toe in Nederland nog maar in bescheiden mate tot ruiming verplicht
geweest. Mijn ook ethische inzet is bekend. Ik wil niet meer dieren ruimen
dan noodzakelijk is. Om die reden heb ik mij ook verzet tegen de destructie
en de opkoop voor destructie, maar ik vrees dat dit een maatregel is die onvermijdelijk
is.De heer Pitstra vroeg nog hoe structureel ik de vleescrisis acht. Het
lijkt mij gezien de cumulatie van MKZ en BSE dat er toch wel sprake is van
een heel serieuze crisis. Dat is voor mij de reden – en daarin verschil
ik van mening met de heer Fischler – om de huidige crisis
mede te willen aangrijpen om op een structurele wijze vooruit te grijpen naar
een toekomst die toch zal komen, met name omdat in de midterm review voorzien
is dat de interventie van rundvlees zal verdwijnen. Tegen die achtergrond,
zo zeg ik ook tegen de heer Van Bruchem, is naar mijn gevoel mijn lijn om
op dit ogenblik minder in te zetten op interventie en daarmee geld uit te
sparen binnen de Europese begroting dat wellicht is in te zetten voor inkomenssteun,
tenminste zo veelbelovend als de weg die nu gekozen wordt, waarbij grote bedragen
worden ingezet voor vlees dat uiteindelijk niet wordt afgezet of wellicht
naar derdewereldlanden gaat. Over het laatste denken de heer Pitstra en ik
precies gelijkHet spijt mij een beetje, dat de heer Rabbinge wat teleurgesteld heeft
gereageerd, als ik het zo mag formuleren. Ik begrijp heel goed dat hij zegt
dat er een groter accent moet komen op het plattelandsbeleid in de nota die
van de zomer gaat komen. Om de Reconstructiewet af te doen als een alleen
maar uit de nood geboren wet, gaat mij te ver. Het is wel de historische oorsprong,
maar de wet is in steeds sterkere mate ook een sturingswet geworden en een
inrichtingswet. Naar mijn gevoel is de ruimtelijkeordeningsvraag waar intensieve
veehouderij wel en niet mogelijk is, gekoppeld aan instrumenten als de "ruimte
voor ruimte"-benadering een interessant element ten aanzien van de sturing.
In de korte tijd die mij ter beschikking stond, heb ik de nota Voedsel en
groen er nog even op nagelezen, voorzitter. Ik heb geconstateerd dat er wel
degelijk opmerkingen in staan over de productieomgeving, over de rol van de
landbouw als beheerder van het landschap, de ruimte voor natuur en de weidegang.
Dat laatste belangrijke onderwerp staat in een aparte box nog eens genoemd.
Ik zeg toe, dat ik elementen daarvan verder ga uitwerken in de nota die van
de zomer zal kunnen verschijnen, maar ik zou niet de suggestie willen wekken
dat ik mij er op dit punt met een jantje-van-leiden vanaf heb gemaakt. Dat
was althans niet mijn bedoeling. Ik heb ook de kaderverordening genoemd, het
plattelandsbeleid in Europees verband. De heer Rabbinge heeft zelf terecht
de structuurdiscussie genoemd. Dit zijn allemaal elementen die gaan in de
richting die ook door hem wordt gewenst.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik meen hierop te moeten reageren. Ik denk dat
het juist is, dat die herstructureringswet is uitvergroot tot bijna een soort
generiek beleid voor een deel van het buitengebied. Dat was ook de kritiek
die wij hebben. Wij gaan daar bij een andere gelegenheid over discussiëren,
want het moet als het ware geïntegreerd worden in de herinrichtingswet
om het daarmee niet een status aparte te geven, niet vanuit het specifieke
beleid naar het generieke beleid, maar om het generieke beleid op een behoorlijke
wijze vorm en inhoud te geven. Ik neem aan dat dit nog gaat plaatsvinden.
Ik ben de minister zeer erkentelijk voor het feit dat hij in de nota over
plattelandontwikkeling wat beter wil aangeven welk perspectief er werkelijk
ligt voor de grondgebonden landbouw en welke instrumenten zullen worden gehanteerd
om daaraan vorm en inhoud te geven.Minister Brinkhorst:Om er wat verder op in te gaan: de inzetten van de commissie-Koopmans
en de genoemde bedragen zijn natuurlijk heel interessant. Wij zijn zeker bezig
met ingrijpende veranderingen. Er staat hier echter niet iemand die uitsluitend
oog heeft voor de bedrijfsdimensie, zonder te letten op de ruimtelijke dimensie.
Het is natuurlijk wel begrijpelijk dat de staatssecretaris, door de taakverdeling,
vanwege de Vijfde nota een belangrijk input heeft gehad in het algemeen kabinetsbeleid.Er is nog een opmerking gemaakt over de fiscale dimensie. Het fiscale
instrument is inderdaad belangrijk en wordt er ook in sterke mate bij betrokken.
Een van de problemen bij de fiscale dimensie is wel dat veel boeren überhaupt
geen belasting betalen. Met collega Bos van Financiën zijn evenwel afspraken
gemaakt om het fiscale instrument in te zetten in het kader van de vergoeding.De heer Rabbinge (PvdA):Ik heb specifiek de waterschapslasten genoemd, omdat dat instrument geen
problemen op Europees niveau zal geven en niet gezien zal worden als een subsidie,
terwijl het toch specifiek is voor Nederland. Door dit instrument zullen er
prestaties geleverd moeten worden in de vorm van een goed kwantitatief en
kwalitatief waterbeheer. Dat past bij de blauwe en groene dooradering waar
de staatssecretaris over sprak.Minister Brinkhorst:Wij zullen dit punt meenemen bij de verdere uitwerking.De heer Van Bruchem stelde vragen over de keurmerken. Ik denk dat wij
het op zichzelf daarover eens zijn. Ook de certificering is van belang. Ik
heb de aspecten van BSE en ruiming genoemd. Die levende test zal zeker nog
wel een jaar of vijf duren. Verder zijn wij het met elkaar eens dat het slepen
van levende dieren problemen oplevert, maar dat moet op Europees niveau geregeld
worden. In de aanstaande ontwerpverordening bij de Commissie worden hervormingen
aangekondigd en daar zal dit punt zeker bij betrokken worden.Dezelfde vragen zijn gesteld over rundvlees. Met betrekking tot het zevenpuntenplan
van de Commissie heb ik een aantal alternatieve voorstellen gedaan, zoals
het gebruik van een premiestelsel met name om een omslag in de rundvleessector
te bevorderen. Het aanbod kan beperkt worden, bijvoorbeeld door het beperken
van de slachtpremies. Slachtpremies worden dan gekoppeld aan lagere slachtgewichten.
Verder kunnen dierpremies geconditioneerd worden, bijvoorbeeld door zoogkoeien
niet te insemineren. Ook kunnen de premies van de producten verder losgekoppeld
worden om daarmee een signaal af te geven. Een premie per hectare of per koe
beantwoordt echter niet aan mijn doel om het aanbod te beperken. Dat is toch
het centrale punt. Mijn grootste zorg is dat wij op een te lange termijn met
vlees zitten dat niet verkoopbaar is. Ik realiseer mij dat er een grens is
aan de wijze waarop de markt zijn werk kan doen. Het is niet zo dat er geen
enkel vangnet meer nodig is. Het vergroten of onbeperkt maken van de interventie,
zoals de Commissie nu voorstelt, levert echter financiële problemen op.
Daarnaast geeft het een verkeerd signaal af, namelijk dat de rundvleesmarkt
structureel op een te hoog niveau moet komen.Ik heb geen eindoordeel over de omstandigheden waaronder de melkquota
moeten worden gehand haafd. Ik zet vraagtekens bij de puur
marktconforme benadering. In Europa is de discussie in volle gang. Ik wil
daar in ieder geval op dit moment geen definitief oordeel over geven.De heer Hessing vroeg waar de kosten moeten worden gelegd. Ik heb net
een brief aan de Kamer gestuurd over de aanpassing van de tarieven met betrekking
tot BSE per 1 april aanstaande. Het kabinet stelt dat de overheid in belangrijke
mate tegemoetkomt – 350 mln. gulden is toch een belangrijk signaal –
maar dat de kosten uiteindelijk toch bij de sector c.q. in de keten terecht
moeten komen. Ik zie niet in op grond waarvan de overheid de tarieven van
de slachterijen structureel zou moeten financieren.Mijn laatste opmerking, mijnheer de voorzitter, is dat het draaiboek inzake
MKZ voorziet in noodvaccinatie onder bepaalde omstandigheden. De Nederlandse
overheid heeft tijdig gezorgd voor voldoende entstof, mocht onverhoopt MKZ
in Nederland toeslaan.Staatssecretaris Faber:Voorzitter! In de richting van de heer Van Bruchem moet ik erkennen dat
de minister en ik enige discussie hebben gehad over de vanzelfsprekendheid
dat degene die over de bloemen gaat ook over de bijen gaat. Ik ben het met
hem eens dat het belang van de bijenteelt absoluut aanwezig is, zeker ook
voor de agrarische sector. Zijn waarneming dat het aantal imkers afneemt,
is ook de onze. Ik heb echter geen aanwijzingen dat er op dit moment minder
bijenvolken zijn dan van belang voor de bestuiving. Er is op dit moment dan
ook geen reden om in te grijpen, maar het is zeker wel een punt van aandacht.De heer Van der Linden heeft gevraagd hoe het zit met de POP-gelden en
waarom er veel geld aan aankoop van natuurgebieden in 2000 is besteed. Dat
was wat 2000 betreft een noodmaatregel, zoals ik heb aangegeven. Het POP is
goedgekeurd in augustus en binnen twee maanden moesten alle middelen voor
het jaar 2000, zo'n 124 mln. gulden, worden uitgegeven. Om dat te realiseren,
is – daarmee ben ik het eens – onevenredig veel besteed aan grondverwerving.
Dat is de reden dat de regeling is aangepast voor het lopende jaar en dat
zij voor het jaar 2002 zal worden aangepast. Dit staat los van de animo voor
het agrarische natuurbeheer.Met betrekking tot de grondprijzen merk ik op dat het zo helder als glas
is dat iedereen die zich op de grondmarkt begeeft de prijzen beïnvloedt.
De vraag is dan: in welke mate? Als men zegt dat het alleen maar ligt aan
de overheid merk ik op dat dit niet juist is. De overheid heeft er last van
als het gaat om de verwerving van gronden voor natuur, recreatie, bos en landschap.
Zoals ik al in eerste instantie heb gezegd, is een duidelijk planologisch
beleid absoluut noodzakelijk om het aantal speculatieve aankopen te verminderen.
In de nota Grondbeleid, die ongetwijfeld nog besproken zal worden in samenhang
met de vijfde nota, heeft het kabinet de problematiek van de grondpolitiek
erkend. De nota Grondbeleid is niet voor niets uitgebracht. Het moet blijken
of er sprake is van goede instrumenten en of daarop nog aanvulling nodig is.
Overigens zijn er aanwijzingen dat er nu, na een periode van enorme stijging,
sprake is van enige stabilisering van de grondprijzen. Of wij daarmee zo gelukkig
moeten zijn, is een ander verhaal.Met de heer Rabbinge zijn wij het eens over de modernisering van het instrument
landinrichting. Dat is een zeer interessant instrument. In dat kader heeft
de heer Rabbinge ervoor gepleit om de provinciale visies te betrekken bij
het beleid, enerzijds bottum-up anderzijds top down. Ik deel zijn mening daaromtrent.
In de vijfde nota zijn de visies verwoord. Onze contacten over wat de provincies
terzake uitvoeren, zijn zeer intensief. Bovendien hebben wij heel goede werkafspraken
gemaakt.Voorzitter! Het punt van de fiscaliteit heeft de minister al in zijn antwoord
betrokken. Ik wil ter aanvulling nog opmerken dat ook in de nota Grondbeleid
is aangegeven, dat het fiscale instrument interessant kan zijn; het wordt
op dit moment volop uitgewerkt.De beraadslaging wordt gesloten.De wetsvoorstellen worden zonder stemming aangenomen.Sluiting 20.06 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20002001-1050-1096.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl