97ste vergadering; 5 september 2000
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, nr. 97 item 6292-6343

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

12-09-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 97

05-09-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26672Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26673Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6288-6288
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6289-6291
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6292-6343
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6284-6285
Presentie en opening (dinsdag 5 september 2000)Pagina 6281-6281
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6291-6292
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6285-6288
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6343-6344
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6288-6289
Noot 1: Rapport van de commissie voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven inzake de benoeming van mevr. H. Molenaar te Amsterdam tot lid van de Tweede KamerPagina 6345-6345
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6281-6284
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6289-6289
97ste vergadering; 5 september 2000Pagina 6288-6288

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 504 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 het wetsvoorstel Wijziging
van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met de openstelling van het
huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht (Wet openstelling huwelijk)
(26672);
 
 
 het wetsvoorstel Wijziging van Boek 1
van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht)
(26673).
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik deel mede, dat naar aanleiding van het verzoek van de heer Van der
Staaij het kabinet heeft laten weten dat de verdediging van deze wetsvoorstellen
door de staatssecretaris van Justitie zal worden gevoerd.
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Mevrouw de voorzitter! De twee wetsvoorstellen die de Kamer deze week
bespreekt, de openstelling van het burgerlijk huwelijk en adoptie voor personen
van hetzelfde geslacht, zullen niet alleen diep ingrijpen in de persoonlijke
levenssfeer van mensen die tot nu toe niet mogen trouwen of mogen adopteren,
de homoseksuele paren, maar ook zal de openstelling van met name het huwelijk
een breuk betekenen met een traditie van eeuwen en in die zin de samenleving
als geheel ook raken.
 
 D66 vindt de openstelling van het huwelijk en de adoptie door paren van
gelijk geslacht erg belangrijke onderwerpen. In het Burgerlijk Wetboek, zoals
het nu luidt, krijgen een man en een vrouw die getrouwd zijn van de wetgever
rechtsgevolgen toebedeeld die paren van gelijk geslacht niet kunnen verkrijgen.
De inhoud van hun relaties kan echter even waardevol zijn. In beide duurzame
relaties kunnen de partners dezelfde lotsverbondenheid met elkaar hebben,
dezelfde mate van verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar dragen en toch
zijn er aan de huwelijkse relatie rechtsgevolgen verbonden die die andere
samenlevingsvormen moeten ontberen. Het doet mij denken aan George Orwell's
"Animal Farm", waarin hij schreef: "Alle dieren zijn gelijk, maar sommige
dieren zijn meer gelijk dan anderen." En zo is het eigenlijk ook in de mensenwereld.
 
 Artikel 1 van de Grondwet en de Wet gelijke behandeling bepalen dat mensen
in gelijke gevallen gelijk behandeld moeten worden. Kennelijk zijn sommige
mensen, namelijk de combinatie van een man en vrouw, meer gelijk dan de combinatie
vrouw-vrouw of man-man. Niet meer in het gewone dagelijks leven, omdat homoseksuele
relaties in het algemeen maatschappelijk geaccepteerd zijn, maar dus nog wel
volgens de geldende wet. De wetsvoorstellen die wij vandaag bespreken, brengen
daar verandering in. Overigens lees ik in een enquête die het Reformatorisch
Dagblad heeft gehouden, dat 62% van de Nederlandse bevolking
geen bezwaar heeft tegen wat genoemd wordt het homohuwelijk.
 
 Dan is natuurlijk wel de vraag aan de orde of er sprake is van gelijke
gevallen of dat de combinatie van man en vrouw zo uniek is dat die een wettelijke
voorkeursbehandeling rechtvaardigt. Inderdaad is het zo dat een man en een
vrouw samen voor nageslacht kunnen zorgen. Twee mannen of twee vrouwen zullen
nooit in die combinaties een kind bij elkaar kunnen verwekken. In die zin
is de man-vrouwrelatie uniek. Is dat dan ook een reden om het huwelijk een
exclusiviteit voor een man-vrouwrelatie te laten zijn? De fractie van D66
beantwoordt die vraag met "neen". De meeste rechtsgevolgen die aan een huwelijk
verbonden zijn, staan los van het krijgen van kinderen. Ik denk bijvoorbeeld
aan het huwelijksvermogensrecht. Waarom zouden twee vrouwen of twee mannen
niet via de huwelijkswet in gemeenschap van goederen kunnen leven? De wet
kent voor het paar dat in het huwelijk treedt, de verplichting om aan elkaar
bijstand te verlenen en zorg te bieden. Waarom zou een paar van gelijk geslacht
een dergelijk rechtsgevolg niet via de huwelijkswetgeving toebedeeld kunnen
krijgen? Dit type rechtsgevolgen moet ook voor paren van gelijk geslacht gaan
gelden, evenals bijvoorbeeld alimentatieverplichtingen na beëindiging
van de relatie. Dan zijn wij ook verlost van de rare gevolgtrekking dat wanneer
een paar van gelijk geslacht uit elkaar gaat, de één geen alimentatie
van de ander kan bedingen louter en alleen omdat zij van gelijk geslacht zijn
en hun relatie niet met een huwelijk gelijkgesteld kon worden. D66 is van
mening dat het inderdaad om gelijke gevallen gaat die daarom een gelijke behandeling
behoeven.
 
 De meeste paren van gelijk geslacht die in het huwelijk willen treden,
zullen geen kinderen verzorgen en opvoeden. Zij hebben dan ook weinig tot
niets met het afstammingsrecht te maken. Het wetsvoorstel maakt bij openstelling
van het huwelijk ook een uitzondering voor het afstemmingsrecht. Immers, wordt
er een kind in relatie tussen twee vrouwen geboren, dan gelden er andere regels
dan wanneer een kind binnen een huwelijk tussen een man en een vrouw wordt
geboren. Die uitzondering is verdedigbaar vanuit de gedachte dat de regering
het afstammingsrecht zoveel mogelijk intact wil laten. Ik kom daar straks
bij de bespreking van de adoptievoorstellen nog op terug.
 
 Ik wil even iets zeggen over de term "homohuwelijk". Bij het voorstel
inzake openstelling van het huwelijk wordt steeds gezegd dat het homohuwelijk
wordt geïntroduceerd. Homohuwelijk is eigenlijk een verkeerde term. Het
homohuwelijk bestaat al lang, namelijk al even lang als het burgerlijk huwelijk
bestaat. Een homoseksuele man kan namelijk gerust met een lesbische vrouw
trouwen, zonder dat er enig beletsel is. De wet houdt zich niet bezig met
de geaardheid van de man en de vrouw die in het huwelijk treden. Opmerkelijk
is dat tot nu toe wel obstakels worden opgeworpen, wanneer het twee mannen
of twee vrouwen betreft die in het huwelijk willen treden.
 
 Ik wil een paar van de hoofdbezwaren behandelen van mensen die tegen openstelling
van het burgerlijk huwelijk zijn. Die bezwaren zijn in de voorafgaande discussie
die met name schriftelijk en in de vorige periode ook mondeling is gevoerd,
naar voren gekomen in de Kamer. Wat is nu het bezwaar dat tegen een huwelijk
van een paar van gelijk geslacht kan worden ingebracht, afgezien uiteraard
van argumentatie die op religieuze overwegingen is gebaseerd? Het eerste bezwaar
betreft de gewenning. Ik wijs in dit verband op The Economist van 6 januari
1996, waarin een hoofdartikel stond, getiteld "Let them wed", laat ze toch
trouwen. In dat hoofdartikel wordt een lans gebroken om het huwelijk voor
homoseksuelen open te stellen. Ik citeer: "Ook al zijn er verschillende mogelijkheden
van paarvorming, het door de overheid gesanctioneerde huwelijk is het enige
dat een paar samenbindt in de ogen van de wet. Uiteindelijk, als je de religieus
getinte bezwaren opzij legt, zoals elke seculiere overheid moet doen, is het
bezwaar tegen een homoseksueel huwelijk erin gelegen dat mensen er niet aan
gewend zijn."
 
 Is het feit dat het huwelijk altijd gezien is als een wettelijke verbintenis
tussen man en vrouw, doorslaggevend om tegen openstelling van het huwelijk
te zijn? De fractie van D66 beantwoordt die vraag ontkennend. Ik durf zelfs
te beweren dat, als het huwelijk niet zou hebben bestaan en nu vandaag door
ons in de Kamer ontworpen zou moeten worden – wij zouden dan een discussie
hebben over een nieuwe wet, de wet op het burgerlijk huwelijk – niemand
in deze zaal zou bepleiten dat het huwelijk alleen toegankelijk zou moeten
zijn voor de man-vrouwcombinatie. Het huwelijk zou dan ook worden opengesteld
voor paren van gelijk geslacht, uiteraard afgezien van de regelingen met betrekking
tot de afstamming. Dit betekent in onze visie dat in wezen de keuze voorligt
of wij het verleden, de macht van de gewoonte, de doorslag willen laten geven
en dus het huwelijk exclusief voor mannen en vrouwen willen laten blijven
of dat wij kiezen voor de samenleving zoals die zich in de afgelopen decennia
ontwikkeld heeft en zich in de toekomst nog verder zal ontwikkelen. Ik moet
zeggen dat D66 respect heeft voor tradities, omdat die voor een deel de cultuur
en de identiteit van een land en een volk bepalen. Wij willen evenwel graag
op rationele gronden de vraag beantwoorden of het huwelijk opengesteld kan
worden voor paren van gelijk geslacht. Wij menen dat er bij die keuze eigenlijk
nauwelijks sprake is van een belangenafweging. De hoofdargumenten wijzen volgens
ons op de keuze, zoals de regering die gemaakt heeft en die nu in het wetsvoorstel
voorligt.
 
 Voorzitter! Het tweede bezwaar wat veel wordt aangevoerd, is dat van het
buitenland, het argument dat het buitenland een huwelijk tussen twee mannen
of twee vrouwen niet kent, en een dergelijk in Nederland gesloten huwelijk
ook niet zal erkennen. Dat argument spreekt de fractie van D66 niet erg aan.
De vorige regering sprak steeds bij monde van staatssecretaris Schmitz over
"niet voor de troepen uit willen lopen". Dat argument is volgens mij voor
een deel gebaseerd op een uiting van angst voor het buitenland, een soort
variant op de aloude angst voor "wat zullen de buren wel niet zeggen". Want
wanneer je gelooft in de juistheid van je eigen keuze, moet je die ook met
verve uitdragen. Wanneer de meerderheid van de volksvertegenwoordiging en
ook de regering vindt dat in Nederland paren van gelijk geslacht in de huwelijkswetgeving
gelijk behandeld dienen te worden, moeten wij daarvoor ook durven kiezen.
Churchill zei eens: democratie is niet voor bange mensen. 
 
 Mevrouw de voorzitter! In juni 2000 was ik uitgenodigd om in Berlijn op
een internationaal congres te spreken over openstelling van het huwelijk.
Daar waren parlementsleden uit andere Europese landen aanwezig. In zo'n internationaal
gezelschap van parlementsleden blijkt dan, hoe inspirerend het ook kan werken
wanneer een land wel voor de troepen uitloopt. In België heeft de regering
bijvoorbeeld aangekondigd, met eenzelfde soort wetsvoorstel te komen als onze
regering. In Duitsland worden concrete initiatieven genomen door de twee regeringspartijen.
In Zweden – we hebben hier een parlementaire delegatie uit dat land
ontvangen – zijn parlementsleden nu bezig met het ontwerpen van een
nieuwe regeling, en ook in Oostenrijk is de oppositie druk doende, de discussie
over openstelling van het burgerlijk huwelijk aan te zwengelen. In al die
discussies en voorstellen speelt het Nederlandse wetsvoorstel een belangrijke
rol, als inspiratiebron. Niet langer kan meer worden gezegd: nergens ter wereld
bestaat een huwelijk voor twee mannen of twee vrouwen. Dat kan niet meer gezegd
worden wanneer wij in Nederland dit wetsvoorstel aannemen. Ik verwacht eigenlijk
ook dat over een jaar of vijftien de meeste Europese landen soortgelijke wetgeving
als de Nederlandse zullen hebben, als al die initiatieven van de andere parlementsleden
doorgang vinden. Als we dan over zo'n jaar of vijftien terugkijken op de discussie
die we nu voeren, denk ik dat een heleboel mensen zullen denken: waarom maakten
we ons toch zo druk. De samenleving zal dan aan een huwelijk tussen twee mannen
of twee vrouwen gewend zijn geraakt.
 
 Ik moet wel zeggen dat het waar is dat er lastige situaties zullen kunnen
ontstaan, wanneer een paar van gelijk geslacht, in Nederland getrouwd, naar
een ander land zal emigreren. Internationaal-privaatrechtelijke regels zullen
voor een deel uitkomst kunnen bieden, maar voor een deel ook niet. Wij steunen
de regering in het plan om paren van gelijk geslacht goed voor te lichten
en te wijzen op de mogelijkheid van "hinkende rechtsverhoudingen". Na verloop
van jaren zal blijken, waar deze paren in het buitenland zoal op stuiten.
Graag ontvang ik een toezegging van de regering dat in het internationale
verkeer met andere landen al het mogelijke zal worden gedaan om belemmeringen
die mogelijkerwijs ontstaan, weg te nemen.
 
 Ik wil een enkel woord zeggen over de geschiedenis van het wetsvoorstel,
want het voorstel van de regering is niet zomaar uit de lucht komen vallen.
Het heeft een lange voorgeschiedenis. Daarbij wil ik mijn oud-collega's Mieke
van der Burg van de Partij van de Arbeid en Annelieze van der Stoel van de
VVD noemen. Want gedrieën hebben wij de afgelopen jaren veel tijd in
dit onderwerp geïnvesteerd, en de geesten in onze fracties en partijen
rijp gemaakt om op inhoudelijke gronden tot een keuze voor openstelling van
het huwelijk te komen. In 1998 heeft de Kamer hoofdelijk gestemd over de motie-Van
der Burg/Dittrich, waarin de regering werd gevraagd een wetsvoorstel om het
huwelijk open te stellen voor paren van gelijk geslacht bij de Kamer in te
dienen. Die motie werd toen met een royale meerderheid door de Tweede Kamer
aanvaard, maar de regering weigerde haar toen uit te voeren. De Kamer ging
vervolgens op verkiezingsreces, en mijn twee collega's keerden niet meer terug
in de Kamer. Ik vertel dit, omdat ik vind dat ik duidelijk moet maken, waarom
D66 er toen voor gekozen heeft, in het regeerakkoord op te nemen dat het huwelijk
voor paren van gelijk geslacht moet worden opengesteld. Dat voorstel is overgenomen
en vandaar de afspraak tussen de paarse partijen. Het was een lastige afweging,
omdat wij voor een kort regeerakkoord zijn en voor zoveel mogelijk discussie
in de Kamer. Meningsverschillen moeten hier goed uitgediscussieerd kunnen
worden. Maar gelet op de toch wel halsstarrige houding van het eerste paarse
kabinet en de weigering de Kameruitspraken uit april 1998 uit te voeren, vond
ik het gerechtvaardigd om bij de onderhandelingen over het regeerakkoord in
te brengen, dat de fracties aan deze principiële keuze gebonden zouden
worden. Dat neemt uiteraard niet weg dat wij het in het openbaar goed moeten
en kunnen discussiëren over de voor- en de nadelen van beide wetsvoorstellen.
In de uitvoerige schriftelijke voorbereidingsfase heeft de regering naar mijn
oordeel op de meeste vragen en kritische opmerkingen goed gereageerd waar
het betreft het wetsvoorstel openstelling huwelijk. Daar heb ik eigenlijk
nog maar een opmerking over, voordat ik overga tot de bespreking van het wetsvoorstel
over de adoptie.
 
 Die opmerking betreft de gratis omzetting. De fractie van D66 had de regering
gevraagd, te stimuleren dat paren van gelijk geslacht die vanwege het huwelijksverbod
inmiddels gekozen hebben voor een registratie van hun partnerschap, gratis
een huwelijk zouden kunnen aangaan. De regering heeft toegezegd er bij de
gemeenten op aan te dringen gratis momenten in de week aan te wijzen en gedurende
een overgangsperiode gratis veranderingen van partnerschap naar huwelijk mogelijk
te maken. Ik ben dus blij dat ons voorstel is overgenomen. Toch veroorloof
ik mij om daarover nog een opmerking te maken.
 
 In de wetstekst wordt het veranderen van partnerschap naar huwelijk omzetting
genoemd. De ambtenaar van de burgerlijke stand moet een akte van omzetting
maken. Nu heeft het huwelijk grote symbolische waarde. Ik vroeg mij dan ook
af waarom de wetgeving de verandering dan zo weinig romantisch aanduidt. Het
doet mij eerlijk gezegd denken aan de autobranche, waarin van gestolen auto's
het chassisnummer wel eens wordt weggeslagen en een nieuw nummer wordt aangebracht.
Dan wordt de auto doorverkocht, hetgeen in de autobranche het omkatten van
auto's heet. Die akte van omzetting van het partnerschap naar huwelijk doet
mij qua naamgeving daar heel erg aan denken. Over dit omzetten heb ik nog
een vraag. Kan er een omzet- tingsplechtigheid ten overstaan van de ambtenaar
van de burgerlijke stand plaatsvinden in aanwezigheid van getuigen? In hoeverre
verschilt zo'n omzettingsplechtigheid van een volwaardige huwelijksvoltrekking?
 
 Over enige tijd zal de Wet op het geregistreerd partnerschap worden geëvalueerd.
Nu huwelijk en geregistreerd partnerschap qua rechtsgevolgen veel op elkaar
lijken, kan ik mij voorstellen dat er in de toekomst gediscussieerd gaat worden
over de rechtsgevolgen die nu nog verbonden zijn aan het geregistreerd partnerschap.
De fractie van D66 denkt dat het wellicht in die discussie een goed idee zou
kunnen zijn om een lichtere variant mogelijk te maken, door
als het ware wat rechtsgevolgen weg te halen bij dat geregistreerd partnerschap.
Dat zou het begin zijn van een ontwikkeling, in die zin dat mensen die een
samenleving vorm willen geven qua rechtsgevolgen, ook een keuze in de wet
kunnen maken tussen die rechtsgevolgen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Kan de heer Dittrich reeds een tipje van de sluier oplichten over welke
rechtsgevolgen het dan zou moeten gaan?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Daarvoor willen wij eerst afwachten wat er uit de evaluatie naar voren
komt. Als er rechtsgevolgen zijn die onzes inziens niet echt nodig meer zijn
vanwege de openstelling van het huwelijk, dat zouden wij die bij genoemde
evaluatie na willen lopen om te bezien of ze geschrapt kunnen worden. Ik denk
bijvoorbeeld aan het vereiste inzake het huwelijksgoe- derenregime. Dat zou
je weg kunnen halen als blijkt dat mensen er op zichzelf geen behoefte aan
hebben. Op dit moment moet men in voorkomende gevallen bij de notaris een
akte opstellen. Als blijkt dat mensen liever kiezen voor een huwelijk en de
mensen die overblijven een voorkeur uitspreken voor een geregistreerd partnerschap
en zij helemaal geen behoefte hebben aan een gemeenschap van goederen of andere
typen rechtsgevolgen, dan zouden wij in de wet kunnen regelen dat het als
het ware omgedraaid wordt, in de zin dat het uitgangspunt zal zijn dat ieder
zijn eigen vermogen houdt, tenzij betrokkenen naar de notaris gaan om het
in gemeenschap te laten gelden.
 
 Voorzitter! Ik wil nu stilstaan bij de adoptievoorstellen. Wat betreft
de adoptiewetgeving, steunt de fractie van D66 in hoofdlijnen het regeringsvoorstel,
maar op onderdelen hebben wij toch kritiek. Daarom wil ik op een aantal onderdelen
vragen stellen, in de hoop dat de regering die morgen naar tevredenheid zal
kunnen beantwoorden. De commissie-Kortmann – na een motie van de Kamer
ingesteld – heeft unaniem geadviseerd dat de bestaande adoptiebepalingen
in het belang van het kind dienen te worden aangepast. Bij adoptie doet zich
de situatie voor dat er vaak meer mensen bij betrokken zijn, de biologische
ouders en de adoptiefouders. Soms zal er tussen deze mensen een keuze moeten
worden gemaakt wie van hen het juridisch ouderschap verkrijgt of behoudt.
Het belang van het kind staat daarbij voorop. Het kan heel goed in het belang
van het kind zijn dat het door de vriendin van de moeder of de vriend van
de vader wordt geadopteerd. Voor D66 geldt dat verruiming van de adoptiebepalingen
niet gezien moeten worden door de bril van homo-emancipatie, ook al kan dat
er wel een gevolg van zijn. Het gaat mijn fractie om het belang van het kind.
Wat is voor het kind het beste? Dat is de kern waar het bij de adoptie om
draait.
 
 De commissie-Kortmann heeft het begrip geïntroduceerd dat de adoptie
plaats kan vinden wanneer het kind van de oorspronkelijke ouders niets meer
te verwachten heeft. In artikel 227 heeft de regering de formulering gebruikt
dat het verzoek tot adoptie alleen kan worden toegewezen, indien vaststaat
dat het kind niets meer van zijn ouder of ouders te verwachten heeft. Over
die formulering en de uitleg die de regering daaraan geeft, wil ik wat vragen
stellen. Doorslaggevend is volgens de regering dat de ouder inhoud moet kunnen
geven aan het ouderschap. Ouderschap is het dragen van verantwoordelijkheid
voor het kind, onder meer ten aanzien van verzorging, opvoeding en uitoefening
van het gezag. In nogal wat adoptiesituaties zullen de biologische ouders
van het kind gescheiden zijn. Stel nu dat de moeder het kind verzorgt en opvoedt,
samen met haar nieuwe vriend of vriendin en deze partner wil het kind adopteren.
Dan zal moeten worden beoordeeld of het kind niets meer van zijn oorspronkelijke
vader te verwachten heeft. Als deze vader een omgangsregeling met zijn kind
heeft, kan, aldus de regering, de adoptie onder bepaalde omstandigheden toch
gewoon doorgaan, omdat het kind van de ouder als ouder niets meer te verwachten
heeft. Dit staat op pagina 24 van de nota. Ik moet zeggen dat de fractie van
D66 dat een riskante stellingname vindt. Er zijn praktijkvoorbeelden dat de
verzorgende ouder een door de rechter opgelegde omgangsregeling moedwillig
frustreert. Zo kan bijvoorbeeld de moeder de vader buitenspel zetten. Uiteraard
moet de rechter alle omstandigheden van het geval tegen elkaar afwegen om
tot zijn beslissing te komen, maar het mag niet zo zijn dat een ouder die
niet meer de primaire verantwoordelijkheid heeft voor de verzorging en de
opvoeding van zijn kind, al te gemakkelijk zijn juridische ouderschap ontnomen
ziet worden doordat een adoptie wordt toegekend. Wat ons betreft, zou dat
alleen in uitzonderlijke situaties moeten gelden. De vriend of de vriendin
van de moeder, in dit voorbeeld, kan via de constructie van gezamenlijk gezag
een wettelijke verantwoordelijkheid uitoefenen, zonder dat die de ouderschapsrechten
van de oorspronkelijke ouder wezenlijk aantast. Ik zou graag zien dat de regering
daar morgen uitgebreid op ingaat om de huiver die mijn fractie bij deze passage
uit de stukken voelt, weg te nemen. Wil de regering ten behoeve van de wetsgeschiedenis
die de rechter bij zijn beslissingen hoort te betrekken, duidelijk aangeven
dat wanneer een ouder een door de rechter opgelegde omgangsregeling met de
niet-verzorgende ouder moedwillig frustreert, dat deze "frustrerende ouder"
niet beloond mag worden met een adoptie door diens nieuwe partner?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Is collega Dittrich van mening dat de sociale ouders, de verzorgende ouders,
hun sociale ouderschap waar kunnen maken door het gezamenlijk gezag dat hen
is toegewezen en dat het niet per se noodzakelijk is als sociaal ouder tot
adoptie over te gaan om dat ouderschap waar te kunnen maken?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Het antwoord daarop is ja. Sociaal ouderschap kan natuurlijk heel goed
plaatsvinden onder de constructie van gezamenlijk gezag. Uiteraard is het
aan de ouders zelf om op een gegeven moment te besluiten dat zij een stap
verder willen, in verband met de rechtsgevolgen, en om te kiezen voor een
adoptieverzoek. Dat is uiteraard allereerst aan die ouders. Dat moet wel mogelijk
zijn, maar mijn fractie vindt dat daar behoedzaam mee moet worden omgegaan
als er nog een andere ouder is. Ik kom daar straks nog op terug.
 
 Wat betekent het voor adoptie als de biologische vader "familylife" heeft
met het kind? In de praktijk komt het geregeld voor dat de broer van de vriendin
van de moeder als donor heeft gefungeerd. De afspraak is dan
dat zijn zus – de zus van de donor – als ouder zal optreden. Hijzelf,
ook al is hij de biologische vader, vervult dan in de relatie tot het kind
meer de rol van oom. Hij komt geregeld bij het kind over de vloer, past ook
wel eens op en heeft daardoor een vorm van familylife opgebouwd. Het kind
heeft dus wel degelijk iets van hem te verwachten, in de formulering van de
regering. Volgens de formulering in de wet mag er dan geen adoptie plaatsvinden,
zelfs niet als alle volwassenen het erover eens zijn dat het goed is voor
het kind dat de partner van de moeder – of dit nu een vriend of een
vriendin is – het kind adopteert. Mijn fractie vindt dat eigenlijk een
merkwaardige consequentie, die helemaal niet in het belang van het kind hoeft
te zijn. Ik wil graag dat de regering ingaat op deze casuspositie en dat zij
aangeeft wat nu de achterliggende redenering is voor de consequentie dat in
een dergelijke situatie het adoptieverzoek van de vriendin of de echtgenote
van de moeder zou moeten worden afgewezen, zeker als je kunt vaststellen dat
adoptie in het belang van het kind is.
 
 
 
 
 Voorzitter: Weisglas
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Ik ga even op die casuspositie in. Ik vraag mij af of het probleem dat
de vertegenwoordiger van D66 schetst, wel bestaat. Is het niet mogelijk dat
een donor op voorhand aangeeft dat van hem als ouder niets meer te verwachten
is? Kan de broer van de vriendin van de vrouw niet aangeven dat zijn rol met
name die van donor is, dat hij een oom op afstand is en dat hij niet de pretentie
heeft om het ouderschap invulling te geven? In zo'n geval zou de rechter kunnen
vaststellen dat niets meer te verwachten is van de broer in zijn ouderlijke
hoedanigheid.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 De regering schrijft in de stukken dat op een gegeven moment de mening
van een volwassene niet doorslaggevend is, maar dat gekeken moet worden naar
de feitelijke situatie. Die feitelijke situatie noemen wij dan even "familylife".
Dit betekent dat, ook al zeggen de volwassenen dat zij het beter vinden dat
de adoptie door de vriendin van de moeder doorgang vindt, er volgens de formulering
van de regering wel degelijk een probleem is. Die mening doet er namelijk
niet doe, want er is sprake van familylife. Mijn fractie signaleert dat als
een ongerijmdheid.
 
 Overigens is de formulering "vaststaat dat het kind niets meer te verwachten
heeft" ook onlogisch. Het is voor het kind en voor de rechter onmogelijk om
in het heden zeker te weten dat het kind in de toekomst nog iets van zijn
oorspronkelijke ouder te verwachten heeft. Er kan natuurlijk een inschatting
worden gemaakt, maar meer eigenlijk niet. De regering geeft dat ook met zoveel
woorden toe op pagina 22 van de nota. Daar staat: "Met een redelijkerwijs
niet te voorziene verandering in de verhouding tussen de ouders en hun kind
behoeft geen rekening te worden gehouden. In zoverre is het begrip 'vaststaan'
beperkt". De logische conclusie is dus dat, als het redelijkerwijs te voorzien
is dat het kind niets te verwachten heeft, het verzoek kan worden toegewezen.
Maar is er enige twijfel, dus is het redelijkerwijs niet te voorzien, dan
moet het verzoek worden afgewezen. D66 vindt dan ook dat de wetstekst op dit
punt verheldering behoeft en daarom heb ik met mijn collega Santi een amendement
ingediend.
 
 Dat criterium "niets meer te verwachten hebben" brengt met zich dat de
adoptiefouder er belang bij heeft dat de belangenafweging in zijn voordeel
uitvalt. Sterker nog, helemaal makkelijk wordt het wanneer er geen enkele
belangenafweging plaatsvindt, want dan toetst de rechter alleen maar aan het
kennelijk belang van het kind. Vreest de regering niet dat bij het adoptieverzoek
aan de rechter niet zal worden opgegeven wie de biologische ouder is? Worden
partijen niet in de verleiding gebracht om op te geven dat het kind verwekt
is met zaad van een anonieme donor of als gevolg van een vluchtig contact
met een onbekende man? Lokt de regering niet uit dat zij een nieuwe grote
leugen, zoals wij die in het oude echtscheidingsrecht kenden, creëert?
Het zijn de verzorgende ouders van wie één het kind wil adopteren,
die in het verzoek aan de griffier moeten opgeven, wie opgeroepen moeten worden
om ter zitting te verschijnen. De griffier zelf weet dat natuurlijk niet.
Die weet niet wie er allemaal betrokken zijn bij deze situatie. Mijn fractie
vindt het dan ook een lastig punt. Ik heb het al in de schriftelijke voorbereiding
aan de orde gesteld. Ik vind de beantwoording daar wat mager en hoor dus graag
een uitgebreide reactie van de regering.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Wat mijn fractie eigenlijk verwondert, is dat met de openstelling van
adoptie voor paren van gelijk geslacht, er tegelijkertijd aanscherping van
de bestaande adoptiewetgeving heeft plaatsgevonden. Wij kunnen de redelijkheid
er eigenlijk niet van zien. Kan de heer Dittrich dat wel? Kan hij mij dat
uitleggen?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Het is uiteraard het voorstel van de regering, maar ik snap het wel. Immers,
de nieuwe adoptieregelingen gelden voor iedereen: heteroparen, homoparen,
het doet er niet toe. En die zijn in het belang van het kind. Nu stond er
in de wet: adoptie moet kennelijk in het belang van het kind zijn. Daar toetste
de rechter op en dat was een heel erg breed criterium. Dat is nu wat toegespitst,
omdat je bij adoptie natuurlijk ook met de oorspronkelijke ouder te maken.
Om het nu niet een keuze te laten zijn van "het kind wordt nu opgevoed door
twee mensen en daar gaat het goed, dus moet het maar een adoptie worden",
moet je natuurlijk ook kijken naar de verhouding van het kind ten opzichte
van de oorspronkelijke ouder. Immers, het is nogal wat als je adoptie toestaat,
want daardoor worden de formele banden met de oorspronkelijke ouder doorgesneden.
Het kind wordt dan helemaal opgenomen in de familie van de adoptiefouder.
Mijn fractie vindt het logisch dat je ook goed kijkt naar de verhouding tussen
de oorspronkelijke ouder en het kind. Het kan dus wel eens zijn dat er nog
steeds veel contact is en dat er ook toekomst in zit. Dan vindt mijn fractie
het op zichzelf logisch dat je niet naar de adoptie kijkt maar bijvoorbeeld
naar de constructie van gezamenlijk gezag. Dat geldt dus zowel voor heteroparen
als homoparen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik wil mijn vraag herformuleren. Stel dat wij hier een wetsvoorstel ter
wijziging van de adoptiewetgeving hadden besproken zonder dat daarbij adoptie
opengesteld was voor paren van een gelijk geslacht. Had de heer Dittrich
dan de aanscherping van de adoptiewetgeving op haar plaats gevonden? Vindt
hij die aanscherping sowieso op haar plaats?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Ja, wij zouden daar geen bezwaren tegen hebben gehad, omdat wij vinden
dat de positie van de oorspronkelijke ouder goed in beeld moet blijven. Uiteraard
blijft het altijd de keuze van de rechter om daar een knoop in door te hakken.
 
 Voorzitter! Ik vervolg mijn betoog. Mijn fractie heeft in het verslag
vragen gesteld aan de regering over hoe de procureur van de verzoekende ouders
zijn cliënten duidelijk kan maken dat er geen sprake van verzwijging
van de biologische ouder zou moeten zijn. De regering antwoordde dat de procureur
zijn cliënten er gewoon op moet wijzen dat zij dat niet mogen verzwijgen.
Maar verder is daar geen inhoudelijk argument op gekomen. Ik vind dat antwoord
niet overtuigend en vraag de regering, daar nader op in te gaan. Daarnaast
hanteert de regering het argument dat de onbekende belanghebbende altijd beroep
kan instellen tegen de adoptie-uitspraak. Als je dat tot je laat doordringen,
betekent dit dat ook jaren later de adoptie-uitspraak van de rechter ongedaan
kan worden gemaakt, omdat tijdens het adoptieverzoek door de verzoekende ouders
niet verteld is dat er een andere, oorspronkelijke ouder in beeld was. Ik
vraag mij af of het in het belang van het kind is als jaren later blijkt dat
een adoptie-uitspraak niet onherroepelijk is en teruggedraaid kan worden.
Ik krijg graag een reactie van de regering.
 
 Vele fracties, waaronder die van D66, hebben aan de regering gevraagd
of het anoniem donorschap gestimuleerd wordt door het te introduceren criterium
van de verwachting. Immers, wanneer er een anonieme donor is, behoeft er door
de rechter geen belangenafweging plaats te vinden. Het antwoord was dat de
vraag hoe dit risico verkleind kan worden maar bij de behandeling van het
wetsvoorstel inzake donorgegevens bij kunstmatige bevruchting betrokken dient
te worden. Mijn fractie, mevrouw de voorzitter, heeft er toch behoefte aan
om ook in het kader van dit wetsvoorstel op dit punt...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Soms is het jammer dat je als voorzitter geen grapjes mag maken.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Wat mij betreft maakt u een leuk grapje.
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn fractie heeft er toch behoefte aan om in
het kader van dit wetsvoorstel verder van gedachten te wisselen over dit punt.
Want zowel voor homo- als voor heteroparen geldt dat een anonieme donor in
de praktijk zou betekenen dat deze geen actieve rol in het leven van het kind
zal spelen. Voor de belangenafweging om te adopteren is dat dus een relevante
factor. De fractie van D66 is ervan overtuigd dat het in het algemeen beter
is dat een kind weet van wie het afstamt. Daarom willen wij ook in het andere
wetsvoorstel het anonieme donorschap niet stimuleren. Zou de regering in het
kader van deze wetsbehandeling hierop in willen gaan? Wil je geen gedoe met
een donor en wil je het verwachtingscriterium niet ingevuld hebben, dan lijkt
het er haast op dat de optie om voor anoniem donorschap te kiezen in sommige
situaties aantrekkelijk kan zijn. Een dergelijke ontwikkeling, mocht die er
komen, acht de fractie van D66 niet in het belang van het kind. Wij krijgen
dus graag een reactie van de regering.
 
 Dan heb ik in de voorbereiding ook een vraag gesteld over adoptie door
grootouders. Het komt voor dat een moeder verslaafd is en haar kind niet kan
verzorgen. De opvoeding geschiedt dan door de grootouders. Het kan in het
kennelijk belang van het kind zijn dat het kind op een gegeven moment door
die grootouders wordt geadopteerd. Kan dat als ook aan alle andere criteria
is voldaan? De grootouders worden dan gelijktijdig juridisch ouders van het
kind. Het kind is dan tegelijk de broer of de zus van zijn vader of zijn moeder.
Ik denk dat er dan een gouden tijd zal aanbreken voor de raadselindustrie,
want het is een puzzel waar je nauwelijks meer uitkomt. Ik hoor dus graag
van de regering hoe dat precies zit.
 
 Voordat ik ga afronden, maak ik een opmerking over de duomoeders en de
verzorgingstermijn. Twee termijnen spelen in de adoptiewetgeving een rol.
Drie jaar moet het paar hebben samengeleefd en ten minste één
jaar het kind gezamenlijk hebben opgevoed wil het kunnen adopteren. Bij adoptie
door een alleenstaande moet deze het kind drie jaar hebben opgevoed en verzorgd.
Juridisch gezien is de adoptie door de vriendin van de moeder adoptie door
een alleenstaande en zou volgens de hoofdregel de termijn van drie jaar moeten
gelden. De regering vindt dat onredelijk en brengt die verzorgingstermijn
terug naar één jaar. In het schriftelijk verslag heeft de fractie
van D66 bedenkingen geuit tegen de termijnen in het geval van duomoeders bij
wie tijdens hun relatie een kind wordt geboren. Waarom zouden zij eerst drie
jaar moeten samenleven alvorens ze tot adoptie mogen overgaan? Hun relatie
dient vergeleken te worden met die van een man en een vrouw die samen geen
kinderen kunnen krijgen en van wie de vrouw met zaad van een andere man zwanger
raakt. De man wordt óf als gevolg van het huwelijk meteen juridisch
ouder óf hij kan het kind erkennen en wordt juridisch ouder. Waarom
moet de niet-biologische duomoeder dan wel eerst het kind een jaar lang hebben
verzorgd en opgevoed? De fractie van D66 vindt dat verschil onrechtvaardig
en ook niet in het belang van het kind. Daarom stellen wij voor dat bij paren
van gelijk geslacht die getrouwd zijn of hun partnerschap hebben laten registreren
en binnen welke relatie een kind wordt geboren de meemoeder door adoptie zonder
termijnen het ouderschap verwerft, tenzij blijkt dat er een andere ouder is
van wie het kind in de ouder-kindrelatie iets te verwachten heeft. Daarom
heeft mijn fractie samen met de heer Vos een amendement ingediend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Bij het mannelijk paar kan natuurlijk ook de biologische moeder overlijden.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Jawel, maar door de geboorte wordt de moeder automatisch juridisch moeder.
Daar is dus al sprake van een juridische ouder plus een paar van twee mannen.
De ene man kan het kind erkennen en daardoor juridisch vader worden. Dan zou
je inderdaad nog de theoretische casus kunnen hebben dat de biologische moeder
komt te overlijden plus de vader die het kind erkend heeft. In zo'n situatie
zou het dan inderdaad onredelijk kunnen zijn dat de meevader geen juridische
band heeft met het kind. Dat geef ik u graag toe.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Daar komt volgens mij nog bij dat er in het geval van een draagmoeder
en een mannelijk paar nog de tussenkomst van de rechter is om na te gaan of
adoptie op zijn plaats is, of dat in het belang van het kind is er of er niets
meer te verwachten is van de biologische moeder. Als je dat nog in aanmerking
neemt, dan vind ik die termijnen ten opzichte van het mannelijk paar toch
wel oneigenlijk. Er is immers al gecontroleerd of adoptie op zijn plaats is.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Ja, zij het dat u dan de vraag moet beantwoorden of je als je dat anders
gaat regelen niet op de een of andere manier het draagmoederschap gaat stimuleren.
Ik kan u zeggen dat de D66-fractie daar nogal huiverig tegenover staat. Wij
denken dat het heel goed is dat een kind kan worden opgevoed door een paar
van gelijk geslacht en dat het ook geadopteerd kan worden als het in het belang
is van het kind, maar als je die termijn in de situatie die u schetst zou
laten vervallen, dan zou het – als is dat wellicht wat theoretisch –
voor een mannelijk paar gemakkelijker kunnen worden om vrouwen te benaderen
om als draagmoeder op te treden. Wij denken dat de adoptiebepalingen toch
eigenlijk meer bedoeld zijn voor situaties waarin bijvoorbeeld de moeder van
het kind verslaafd is en haar broer het kind met zijn vriend opvoedt. Het
kan dan heel goed in het belang van het kind zijn als het door dat paar wordt
geadopteerd, maar dat is wel een iets andere situatie dan die welke u beschrijft.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Als ik u goed begrepen heb, dan zegt u eigenlijk dat het handhaven van
de termijnen voor het mannelijk paar een extra maatregel is om het draagmoederschap
te ontmoedigen?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Neen, dat zou een te korte samenvatting zijn. Schrapping van de termijn
van een jaar is bedoeld om de onrechtvaardige ongelijkstelling van de duomoeder
op te heffen. Wij zien het in de relatie van twee vrouwen die samenleven en
waarvan er één een kind krijgt. Dan vinden wij het apert onredelijk
dat de moeder die het wil adopteren een jaar moet wachten. U mag dat niet
zo uitleggen dat wij wanneer het gaat om twee mannen als het ware als sanctie
een jaar wachttijd willen introduceren. Die is er overigens al voor iedereen
volgens het wetsvoorstel van de regering.
 
 Voorzitter! D66 heeft ook de vraag gesteld waarom de vrouw niet ook een
kind kan erkennen. De regering antwoordt dat zij het wettelijk systeem van
het afstammingsrecht niet wil doorbreken. Dat argument overtuigt ons niet
echt. Maar al te vaak erkennen mannen een kind van wie zij niet zelf de vader
zijn, al geef ik toe dat dit statistisch gezien veruit de minderheid van de
erkenningen zal zijn. Het betekent wel dat het systeem van het afstammingsrecht
met veel ficties heeft te maken. Erkenning door een vrouw wanneer er geen
derde ouder in het spel is, voegt dan nog een fictie aan het afstammingsrecht
toe, maar onderbreekt dus niet het systeem van het afstammingsrecht. Ik vraag
de regering hierop morgen nader in te gaan. Mijn fractie wil na aanvaarding
van dit wetsvoorstel verder blijven nadenken over modernisering van het afstammingsrecht.
In het kader van dit wetsvoorstel lijkt het ons beter om niet al te veel veranderingen
aan te brengen, maar als het wordt geëvalueerd willen wij hierop graag
terugkomen. Wij zullen dan goed nadenken over de mogelijkheid om erkenning
door vrouwen mogelijk te maken.
 
 Over interlandelijk adoptie kan ik heel kort zijn. De fractie van D66
is het eens met het standpunt van de regering. Dit betekent dat wij ook niet
willen dat interlandelijke adoptie nu mogelijk wordt voor paren van gelijk
geslacht, omdat andere landen kennelijk nog niet zover zijn. Dit blijkt uit
het onderzoek dat de regering heeft ingesteld. Wij zullen echter te zijner
tijd moeten beoordelen of er aanleiding is om de adoptieregels toch uit te
breiden.
 
 Er is weinig bekend over aantallen kinderen die door paren van gelijk
geslacht worden opgevoed. Zelfs van pleegkinderen weet men niet de exacte
cijfers; hoe vaak het voorkomt dat twee mannen of twee vrouwen een pleegkind
opvoeden. De fractie van D66 vraagt de regering te stimuleren dat wordt bijgehouden
hoeveel paren van gelijk geslacht in het huwelijk treden en ook hoe vaak rechtbanken
adoptie door paren va gelijk geslacht toestaan. Wij denken dat het erg belangrijk
is dat deze gegevens gebruikt kunnen worden voor nader wetenschappelijk onderzoek
en wij hopen dan ook dat adoptieouders – uiteraard op vrijwillige basis –
zouden willen meewerken aan wetenschappelijk onderzoek op dit punt. Mocht
dan over enkele jaren blijken dat een kind niet beter of slechter in een homoseksuele
relatie gedijd dan in een heteroseksuele relatie, dan is dit een belangrijk
argument om met andere landen te bespreken. Wil de regering in dit kader toezeggen
dat in de computersystemen van de rechtbanken een dergelijke categorie wordt
toegevoegd aan het bestaand zodat rechters ook werkelijk kunnen bijhouden
hoe vaak adoptie door een paar van gelijk geslacht mogelijk wordt? Wil de
regering ook dergelijk wetenschappelijk onderzoek bevorderen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 De laatste redenering van de heer Dittrich verbaast mij enigszins, want
die komt er eigenlijk op neer dat op basis van het resultaat van de opvoeding
van binnenlands geadopteerde kinderen moet blijken of de buitenlandse adoptie
moet worden opengesteld.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 De reactie van de andere landen is dat adoptie alleen door een man en
een vrouw kan plaatsvinden en de achterliggende redenering is soms dat een
kind niet goed kan worden opgevoed door twee vrouwen of twee mannen. In Nederland
weten wij dat dit onzin is, want er zijn heel veel kinderen die als pleegkind
door twee mannen of twee vrouwen worden opgevoed, maar echt deugdelijk groot
wetenschappelijk onderzoek is er nog niet. Daarom vindt mijn fractie dat het
belangrijk is dat dit met de aanvaarding van deze wet in gang wordt gezet.
In discussies met andere landen kunnen wij dan aangeven dat kinderen ook goed
af zijn als zij worden opgevoed door en opgroeien in een homoseksuele relatie.
Dan hebben wij wat meer dan alleen een mening en een standpunt. Als er duizenden
kinderen zijn gevolgd, kunnen wij dit standpunt onderbouwen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik moet zeggen dat ik dit een vreemd standpunt vind. Ik vind dat het onderscheid
tussen homoseksuele en heteroseksuele opvoeding moet worden betwijfeld, maar
vraag mij af of dit op deze manier kan worden onderzocht.
Dit is nog tot daaraan toe, maar het onderscheid tussen binnenlandse en buitenlandse
adoptie lijkt mij zeer discutabel. De heer Dittrich vindt het wel goed dat
binnenlandse kinderen op dit moment al worden opgevoed door homoseksuele ouders,
maar hij zegt eigenlijk dat wij nog niet toe zijn aan buitenlandse adoptie
door homoseksuele paren. Hij zegt toch dat eerst uit onderzoek moet blijken
of het goed gaat.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 U begrijpt mij verkeerd. De adoptieautoriteiten in het buitenland willen
in het geval van een dossier met een adoptief paar van gelijk geslacht een
kind niet voor adoptie aan Nederland geven. Maar het enige wat ik zeg, is
dat aan de hand van dergelijke onderzoeken aan het buitenland duidelijk kan
worden gemaakt dat het met de Nederlandse kinderen van dergelijke adoptiefouders
goed gaat en dat de huiver aldaar om mee te werken aan interlandelijke adoptie
dus ongegrond is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dat begrijp ik, maar dat rechtvaardigt niet dat de regering ervoor kiest
om buitenlandse adoptie niet mogelijk te maken. De landen die niet meewerken,
hebben daar het recht toe, maar de regering hoeft toch niet zo paternalistisch
te zijn dat zij paren van gelijk geslacht de mogelijkheid niet biedt om in
het buitenland een kind te adopteren?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Het onderzoek van de regering heeft uitgemaakt dat alle adoptielanden
er niet aan willen meewerken. Moeten wij dat hier dan toch gaan regelen? Het
lijkt mij beter om eerst in gesprekken met andere landen en in internationale
fora te laten zien dat kinderen heel goed door twee mannen of twee vrouwen
kunnen worden opgevoed. Bovendien ontstaan er problemen met sommige verdragen:
in het buitenland wordt het woord "echtpaar" in verdragen bijvoorbeeld anders
geïnterpreteerd. Ik zie er dus niet het nut van in om toch een wettelijke
regeling mogelijk te maken. Daarom deelt mijn fractie de mening van de regering
dat wij dit nog niet moeten regelen. Wij moeten stapsgewijs voortgang boeken
en eerst de binnenlandse adoptie regelen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U draait de zaken om. Er moet niet een speciale regeling worden getroffen
voor buitenlandse adoptie, maar de adoptiewetgeving moet worden aangepast
om het verbod op buitenlandse adoptie door homoparen mogelijk te maken.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Dat is niet waar. De wet interlandelijke adoptie zegt dat alleen een echtpaar
een kind kan adopteren en een echtpaar bestaat uit een man en een vrouw. Wij
zouden dus die wet moeten veranderen en erin moeten zetten dat een echtpaar
ook een paar van gelijk geslacht kan zijn. In de praktijk zou die wet echter
geen werking hebben omdat men in het buitenland niet wil meewerken. Daarom
vraag ik u: waarom wilt u dat per se nu regelen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Er is wel degelijk een belangrijke reden om dit toch mogelijk te maken.
Draagmoeders komen in Nederland niet veel voor. Wij willen het draagmoederschap
geen van allen actief stimuleren. Voor de binnenlandse adoptie geldt dat de
vraag het aanbod overstijgt. De mogelijkheden voor mannelijke paren om binnenlands
kinderen te adopteren zijn dus niet erg groot. Wij hebben alleen de traditionele
adoptielanden naar de mogelijkheden gevraagd. Maar stel dat er landen worden
gevonden die geen bezwaren hebben, dan onthoudt dit verbod de mogelijkheid
aan mannelijke paren om kinderen te adopteren en aan kinderen om in bescherming
te worden opgevoed.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 GroenLinks zegt dus dat het het draagmoederschap in Nederland niet wil
stimuleren. Maar uw redenering komt erop neer dat een draagmoeder in het buitenland
wel mag worden benaderd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dit is volstrekt onheus! Het gaat erom dat in het buitenland erg veel
kinderen opgroeien als wezen en zonder bescherming over straat zwerven. Als
wij de mogelijkheid hebben om hun de bescherming van paren van gelijk geslacht
te bieden, dan snap ik niet waarom die mogelijkheid a priori moet worden uitgesloten.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 U zegt zelf dat de traditionele Dittrichadoptielanden desgevraagd niet
willen meewerken. In de andere landen waarover u spreekt, bestaat helemaal
geen tekort aan adoptiefouders Die landen kunnen dus binnenlandse adoptie
regelen. Mijn fractie ziet niet in waarom wij dit zouden moeten regelen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik heb nog een vraag uit een andere invalshoek. Moet ik de vraag van de
heer Dittrich zo verstaan dat hij van mening is dat er op dit moment nog onvoldoende
deugdelijk onderzoek bestaat over hoe het gaat met kinderen in relaties van
paren van gelijk geslacht?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Nee. Zoals u weet, heeft de heer Verhulst, verbonden aan een Rotterdams
ziekenhuis, onderzoek gedaan naar de manier waarop het gaat met kinderen die
door paren van gelijk geslacht worden opgevoed. Daaruit blijkt dat er een
niet noemenswaardig verschil is, dat het zelfs iets beter gaat dan in heteroseksuele
relaties. Dat is een onderzoek onder een beperkt aantal ouders. Wat mijn fractie
een goed idee lijkt, is dat, als dit wetsvoorstel wordt aangenomen, wij vanuit
die nulsituatie proberen zoveel mogelijk te meten. Naarmate wij meer onderzoeksresultaten
hebben, weten wij beter waarover wij praten. Nu betreft het over het algemeen
nog een inschatting.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 U zegt dat het over het algemeen een inschatting betreft. Betekent dit
dat u het niet eens bent met de opmerking van de regering dat niet binnen
enkele jaren het verlossende woord van de kant van de wetenschap op dit punt
verwacht kan worden?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Wat wij in ieder geval weten, is dat ontzettend veel kinderen al door
homoseksuele pleegouders worden opgevoed, hetgeen door vrijwel iedereen in
Nederland een goed idee wordt gevonden. Het gaat vaak om kinderen uit tehuizen
die moeilijk plaatsbaar waren en die door twee mannen of twee vrouwen worden
opgevoed. Over het algemeen gaat dit heel goed. Daar hebben wij geen problemen
mee. Wat dit betreft, zegt de fractie van D66, kan de stap naar adoptie gezet
worden. Het zou echter heel goed zijn, een wetenschappelijk onderzoek naar
de Nederlandse situatie te houden. Een echt grootscheeps wetenschappelijk
onderzoek daarnaar is niet uitgevoerd.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Mijn laatste vraag is: denkt u werkelijk dat onderzoek op dit punt, waarop
de mening zo uiteenlopen, ertoe kan bijdragen om mensen in andere landen tot
andere gedachten te brengen, terwijl zij heel bewust, soms vanuit godsdienstige
overtuiging, aansluiting willen zoeken bij een natuurlijke situatie, waarin
een kind opgroeit bij een vader en een moeder?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Ik denk het wel. Ik neem aan dat alle ouders die aan het onderzoek meewerken
geïnterviewd kunnen worden en eens in de zoveel tijd gevolgd kunnen worden,
zodat duidelijk is hoe het kind opgroeit in zo'n relatie. Als alle daaruit
voortkomende gegevens een positief beeld laten zien, denk ik dat in veel van
de landen waarin huiver bestaat om een kind ter adoptie te geven aan een Nederlands
homoseksueel paar die huiver vaak is gebaseerd op emoties en dat er als je
die emoties afpelt weinig argumenten overblijven, met uitzondering van religieuze
argumenten. Ik denk dan ook dat het wel degelijk kan uitmaken.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik kom tot mijn conclusie. De fractie van D66
is er trots op dat zij kan meewerken aan rechtvaardige aanpassingen van het
familierecht. Wij zijn ervan overtuigd dat openstelling van het burgerlijk
huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht een juiste keuze is. Uit brieven
en reacties weet ik hoeveel mensen hiermee gelukkig zullen worden gemaakt.
Ook besef ik dat er in de samenleving mensen zijn die fel tegen die openstelling
gekant zijn. Mijn fractie respecteert hun mening.
 
 De verruiming van de adoptiebepalingen is in het belang van het kind,
maar op onderdelen moet de regering volgens D66 het adoptiewetsvoorstel nog
nader toelichten. In elk geval zullen wij beide wetsvoorstellen van harte
ondersteunen.
 
 Tot slot merk ik het volgende op, mijnheer de voorzitter. Ik heb onlangs
een emotionele brief ontvangen van een man uit Rotterdam waarin hij erop aandringt
dat de openstelling van het burgerlijk huwelijk snel wettelijk geregeld wordt.
Hij leeft met een vriend, al meer dan dertig jaar. Zij hebben in die tijd
lief en leed gedeeld en nu ligt die vriend op sterven; hij heeft nog maar
een paar maanden te leven. Hun vurigste wens is dat zij nog met elkaar in
het huwelijk kunnen treden. Tegen hen en al die anderen die mij benaderd hebben,
zou ik willen zeggen: hou vol, het politieke besluitvormingsproces duurt lang,
maar het einde van de tunnel is nu echt in zicht.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Zelden zal het voorkomen dat een debat in deze
Kamer zulke tegenstellingen in de samenleving oproept als het debat dat we
nu begonnen zijn. De eerste spreker vertolkte zojuist de gevoelens van hen
die enthousiast zijn over wat zij zien als de voltooiing in beginsel van de
gelijkberechtiging van mensen met een homoseksuele geaardheid. Hij zei zelfs
vervuld van trots te zijn.
 
 Daartegenover deden verscheidene kerken een bewogen appèl op regering
en Kamer om zich opnieuw te bezinnen op de voorstellen en de consequenties
ervan, een appèl dat in veel kerken in gebed en prediking is ondersteund.
Zo'n rechtstreeks appèl vanuit de kerken komt niet vaak voor. De kerken
erkennen en waarderen de overheid in haar eigen ambt. Zij doen voorbede voor
de overheid, maar spreken zich alleen in zeer bijzondere gevallen uit over
de inhoud van het beleid. De kerken menen nu te moeten spreken, omdat zij
zien dat de grondstructuren van de samenleving eigenmachtig worden gewijzigd.
 
 Als we zulke diepgaande tegenstellingen constateren, is het zaak helder
voor ogen te houden waarover de discussie in essentie gaat en waarover niet.
Welnu, de discussie gaat niet over de vraag of relaties tussen mensen van
hetzelfde geslacht publieke erkenning en regeling verdienen. Daarover hebben
we eerder gesproken. Dat heeft inmiddels tot wetgeving geleid. Nu gaat het
erom of het wezen van het huwelijk in Nederland zodanig zal worden veranderd,
dat het niet langer een relatie tussen een man en een vrouw behoeft te zijn
en, in het verlengde daarvan, of het instituut van de adoptie zó moet
worden veranderd dat volwaardige ouderschapsrelaties kunnen ontstaan tussen
twee personen van gelijk geslacht en een of meer kinderen.
 
 Voorzitter! Ik heb er geen behoefte aan uitvoerig stil te staan bij de
voorgeschiedenis van beide wetsvoorstellen. Duidelijk is wel dat de Kamer
daarin een grote rol heeft gespeeld. De regering stond niet vooraan
om het huwelijk als zodanig ter discussie te stellen. Wat dat betreft is er
onder het tweede kabinet-Kok sprake van een radicalisering. Het eerste kabinet-Kok,
met mevrouw Schmitz als verantwoordelijke bewindsvrouw, gaf er de voorkeur
aan de ontwikkelingen met betrekking tot de partnerschapsregistratie aan te
zien alvorens een volgende vergaande stap te overwegen. De uitvoering van
een tweede Kamermotie liet dit kabinet over aan de kabinetsinformateur.
 
 Bij het huidige kabinet, met staatssecretaris Cohen als verantwoordelijke
bewindsman, is alle terughoudendheid verdwenen. Het gaat voor het kabinet
nu om een principiële kwestie. Alle aangevoerde bezwaren worden tegen
die achtergrond van de hand gewezen, zelfs zo radicaal dat geen enkele ruimte
geboden wordt aan mensen die in geweten niet actief kunnen meewerken aan de
uitvoering van de wet. Wil de staatssecretaris eens aangeven waarom het voor
dit kabinet, anders dan voor het vorige, gaat om een principiële zaak?
 
 Voorzitter! De staatssecretaris onderkent de grote verschillen van inzicht
die op dit punt bestaan, maar hij lijkt ze terug te voeren tot de vraag of
het huwelijk een instelling van menselijk recht is dan wel een gave en ordening
van God. Wie, zoals het kabinet, het huwelijk ziet als een instelling van
menselijk recht, zou dan het karakter van het huwelijk naar eigen goeddunken
bij wet kunnen wijzigen. Voor mensen die het huwelijk zien als een gave en
ordening van God, resteert dan diep respect, maar een gemeenschappelijke basis
voor discussie ontbreekt.
 
 Nu geloven onze fracties inderdaad dat het huwelijk een gave en ordening
van God is. De Bijbel is daar duidelijk over. God heeft man en vrouw geschapen
en de band tussen beiden gegeven om elkaar te dienen en samen te werken aan
de verdere ontwikkeling van de samenleving. Maar ook wie dit niet op gezag
van de Bijbel aanneemt, kan niet om de feiten heen. Ondanks alle cultureel
beïnvloede modaliteiten rond het huwelijk is de relatie tussen een man
en een vrouw altijd en overal als essentieel voor een huwelijk beschouwd.
Dat is buiten Nederland nog steeds het geval. De wijsheid van Gods ordening
is zo evident, dat ze in allerlei culturen altijd en overal erkenning vond
en vindt. Dat bedoelen de kerken kennelijk ook als zij spreken over de grondstructuren
van onze samenleving. Het is dan ook niet te sterk uitgedrukt als ik zeg dat
deze wetsvoorstellen niet alleen een breuk betekenen met de joods-christelijke
traditie inzake het huwelijk, maar ook met die van het klassieke humanisme.
 
 In de rechtsliteratuur wordt in dit verband wel gesproken van een essentiale
die je niet missen kunt zonder het huwelijk als zodanig ter discussie te stellen.
Dat verklaart ook waarom de huwelijkswetgeving zich er niet expliciet over
uitspreekt. En de schaarse jurisprudentie noemt een huwelijk tussen personen
van gelijk geslacht niet "nietig", maar "onbestaanbaar". De vergelijking dringt
zich op met een wiskundige definitie. De wet kan niet bepalen dat een cirkel
niet langer rond behoeft te zijn maar ook vierkant mag zijn. Zo'n bepaling
is zinledig en onbestaanbaar, zeker als ze alleen van de Nederlandse wetgever
afkomstig zou zijn.
 
 Zo kan ook de Nederlandse wetgever niet een essentiale uit de omschrijving
van een huwelijk verwijderen en het resultaat toch "huwelijk" blijven noemen.
Hooguit kan de wet een nieuwe relatievorm in het leven roepen die zich op
een wezenlijk punt onderscheidt van het huwelijk. Door aan dit aspect geheel
voorbij te gaan dreigt een schimmige situatie te ontstaan. Als het voorstel
kracht van wet krijgt, komen in Nederland twee relatievormen naast elkaar
te staan die beide huwelijk heten, maar op een essentieel punt van elkaar
verschillen. De wettelijke regels voor beide vormen zijn gelijk, met uitzondering
van die inzake het afstammingsrecht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Het beeld dat de heer Schutte van het huwelijk schetst is dat van een
bovenpolitiek instituut dat niet gewijzigd kan worden door de wetgever. Tot
1956 was de vrouw in het huwelijk handelingsonbekwaam. Dat is door de wetgever
gewijzigd. Vindt hij dat ook dat niet had moeten gebeuren? Als hij dit niet
vindt, geeft hij daarmee toch aan dat de wetgever wel degelijk mag ingrijpen
in de institutie van het huwelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Dat mag inderdaad. Het is de tijden door gebeurd en het gebeurt overal
in de wereld. In Nederland kennen wij allerlei modaliteiten rondom het huwelijk.
Ik wijs bijvoorbeeld op de vragen of de kerk of de overheid het huwelijk moet
voltrekken en welke vereisten daarvoor gelden. Al deze modaliteiten zijn voor
discussie vatbaar en kunnen cultureel gebonden zijn. Ik spreek echter niet
voor niets over een relatie tussen man en vrouw als essentiale. Dat is inderdaad
wezenlijk. Inderdaad is het bovenpolitiek. Dit is essentieel voor het huwelijk.
Zonder dat is er geen huwelijk. Je kunt wel een relatie hebben en er een naam
aan geven, maar die is altijd onderscheiden van het huwelijk. Nogmaals, dit
is inderdaad bovenpolitiek. Ik dank mevrouw Halsema voor die aanduiding.
 
 Wat mij verbaast is de nonchalance waarmee de regering omspringt met de
internationale context van het voorstel. Zeker, ook in andere westerse landen
wordt gewerkt aan regelingen met betrekking tot relaties tussen mensen van
gelijk geslacht. Soms bestaan ze al. Maar zelfs in de meest verstrekkende
voorstellen die de ronde doen, wordt zorgvuldig de afstand gemarkeerd tot
het huwelijk. Zo komt de Duitse rood-groene coalitie met een plan tot juridische
gelijkschakeling van paren van hetzelfde geslacht met daarin een reeks uitzonderingen,
ook op terreinen waar deze in Nederland al niet meer bestaan.
 
 Kan de staatssecretaris verklaren waarom in al deze landen, waar dezelfde
discussie plaatsvindt als in Nederland, openstelling van het huwelijk niet
gezien wordt als een consequentie van het streven naar gelijke behandeling
van relaties? En waarom moet in Nederland deze consequentie tot het onmogelijke
worden doorgetrokken?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Hoe staat de heer Schutte tegenover het initiatief dat de Belgische regering
neemt om, net zoals in Nederland, daadwerkelijk het burgerlijk huwelijk open
te stellen?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik oordeel niet over voorstellen die hier niet aan de orde zijn. Ik heb
het voorbeeld van Duitsland genoemd, een duidelijk voorbeeld dat verstrekkend
is. Met de staatssecretaris die dit in de nota naar aanleiding van het verslag
zei, zeg ik dat al die voorstellen meer in de richting komen
van de partnerschapsregistratie die wij kennen – met allerlei varianten
daarop – dan op het cruciale punt van de openstelling van het huwelijk.
Het moet blijken als België die plannen heeft. Hier zijn er ook vele
plannen, maar of de wet er komt moet ook nog blijken.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 U zei dat die landen meer tenderen naar een wet op de partnerschapsregistratie.
Voor België is dat bijvoorbeeld niet het geval.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik baseer mij op de nota naar aanleiding van het verslag waarin de staatssecretaris
hetzelfde zegt. De ontwikkelingen in Duitsland zijn zeer recent. De Duitse
minister van justitie heeft verleden maand uitdrukkelijk verklaard dat het
niet de bedoeling is, te komen tot een gelijkschakeling met het huwelijk,
maar dat er uitzonderingen worden gemaakt. Zelfs meer nog dan wij in Nederland
hebben gedaan. De regering onderkent dat het homohuwelijk in het buitenland
nauwelijks erkenning zal vinden. Ze acht het ondoenlijk om enige voorspelling
te doen ten aanzien van de mogelijke gevolgen die het buitenland zal verbinden
aan een huwelijk tussen personen van gelijk geslacht. De bescherming die gehuwden
ondervinden van internationale verdragen geldt niet voor personen van gelijk
geslacht. En wat is de reactie van de regering? Zij wil wel zorgen dat de
betrokkenen gewaarschuwd worden en zij spreekt de hoop uit, dat buitenlandse
functionarissen creativiteit aan den dag zullen leggen.
 
 In deze tijd van wegvallende grenzen wordt terecht veel waarde gehecht
aan een zekere harmonisatie van regelgeving. Ook op dit punt is de regering
royaal met de erkenning, dat er onmiskenbaar een spanningsveld bestaat tussen
de voorgestelde wijzigingen op nationaal niveau en het streven naar internationale
harmonisatie. Maar die spanning moet maar opgelost worden op het niveau van
het internationale privaatrecht. We creëren dus eerst nieuwe spanningen
en gaan dan kijken of de daardoor veroorzaakte problemen in goed overleg kunnen
worden ondervangen.
 
 Weliswaar heeft Nederland een naam op te houden op het gebied van het
familierecht mede dankzij de Haagse verdragen, maar de relevantie van deze
verdragen wordt eenvoudig ontkend. Het verdrag inzake de voltrekking en de
geldigheid van huwelijken ziet het huwelijk als een verbintenis tussen een
man en een vrouw. Ook dat zou toch een signaal moeten zijn voor de regering
om zich daaraan zoveel mogelijk te conformeren. Maar de reactie van de regering
is een andere: het verdrag is dus niet van toepassing op een huwelijk tussen
personen van hetzelfde geslacht en daarom belet het Nederland niet om eigen
regels van internationaal privaatrecht te hanteren. In feite betekent dit
het ontduiken van internationaal-rechtelijke bepalingen.
 
 Kortom, als het gaat om een wereldwijd erkend kenmerk van een huwelijk
gaat de Nederlandse regering gewoon haar eigen gang. Zij hoopt, dat het Nederlandse
voorbeeld ooit navolging zal krijgen maar ze moet erkennen, dat er nog geen
aanwijzingen zijn dat dit ook zal gebeuren. En ondertussen isoleren we ons
van de rest van de wereld – om de kwalificatie van de heer Dittrich
wat te veralgemeniseren – als een blind paard.
 
 Dit maakt de vraag die ik al eerder stelde indringender: wat beweegt nu
de regering om tegen alles in zich zo sterk te maken voor een wezenlijke verandering
van het rechtsinstituut "huwelijk"? Welk zwaarwegend principe brengt haar
daartoe?
 
 Is het misschien, omdat de regering wil voorkomen dat mensen die een homofiele
relatie zijn aangegaan, worden gediscrimineerd? Vreest zij strijdigheid met
het discriminatieverbod in artikel 1 van de Grondwet en in verscheidene mensenrechtenverdragen?
Het antwoord van de regering hierop luidt ontkennend. Er kan ook volgens de
regering niet gesproken worden van een schending van het discriminatieverbod,
omdat Grondwet en internationale verdragen rechtsgevolgen verbinden aan een
huwelijk als een relatie tussen man en vrouw. Met andere woorden: Grondwet
en verdragen beschouwen een relatie tussen twee mensen van hetzelfde geslacht
als iets wezenlijk anders dan een huwelijk tussen man en vrouw. Grondwet en
verdragen nopen dus geenszins tot een wetsvoorstel als nu voorligt.
 
 Maar, zo voegt de regering eraan toe, dat laat onverlet dat het gelijkheidsbeginsel
wel zwaar weegt als het gaat om de openstelling van het huwelijk voor personen
van hetzelfde geslacht. Zij verwijst daartoe naar een uitspraak van de Hoge
Raad, waarin gewezen wordt op de mogelijkheid dat het onvoldoende gerechtvaardigd
is dat een bepaald rechtsgevolg wel aan het huwelijk wordt verbonden maar
niet aan het duurzaam samenleven van twee personen van hetzelfde geslacht.
Maar wat wil de regering hiermee nu beweren? De uitspraak gaat over bepaalde
verschillen in rechtsgevolg. Die verschillen zijn bij de invoering van de
partnerschapsregistratie in ruime mate opgeheven. Maar de uitspraak van de
Hoge Raad tendeert op geen enkele wijze naar een volledige gelijkstelling
van het huwelijk met een relatie tussen twee personen van gelijk geslacht,
laat staan tot een wezenlijke verandering van het karakter van het huwelijk.
Kan de staatssecretaris dit bevestigen? Een beroep op het gelijkheidsbeginsel
is dan ook niet aan de orde, omdat juist waar het gaat om het wezen van het
huwelijk er geen sprake is van gelijke gevallen.
 
 Daarbij komt nog, dat de regering haar eigen argumentatie verder ondermijnt
door ook zelf onderscheid te maken tussen een huwelijk van man en vrouw en
een dusgenaamd huwelijk tussen twee personen van gelijk geslacht. Immers,
zij wil niet dat aan het huwelijk van personen van hetzelfde geslacht van
rechtswege afstammingsrechtelijke gevolgen worden verbonden. Deze juridische
fictie zou de werkelijkheid te veel geweld aandoen. Ik ben het daarmee eens,
maar waarom dan wel de fictie geaccepteerd van een huwelijk van twee personen
van gelijk geslacht? Die fictie is eveneens ver van de werkelijkheid verwijderd,
zo ver dat ze tot nu toe als onbestaanbaar is aangenomen. Met deze tweeslachtige
opstelling maakt de regering zich vatbaar voor het verwijt zich toch schuldig
te maken aan strijd met het gelijkheidsbeginsel.
 
 Op nog een ander punt is de regering niet consistent in haar redenering.
In artikel 33 wordt het beginsel van het monogame huwelijk gehandhaafd. Dat
wezenlijke element van het huwelijk wordt door de regering dus niet ter discussie
gesteld. Waarom eigenlijk niet? Als de regering zo hecht aan de eigen keuze
van mensen bij het aangaan van relaties, waarom maakt zij dan nog
onderscheid tussen de keuze voor tweerelaties of voor relaties van meer personen?
Als het gelijkheidsbeginsel met zich brengt dat geen onderscheid mag worden
gemaakt tussen relaties van mensen van verschillend of van gelijk geslacht,
waarom mag dan wel onderscheid worden gemaakt tussen relaties van twee of
van meer mensen? In de nota naar aanleiding van het verslag geeft de staatssecretaris
antwoord op die vraag. Ik vind dat antwoord ronduit beschamend en onthullend.
Alle principes lijken ineens verdwenen. Van een principiële afwijzing
van deze verwording van het huwelijk is geen sprake. Het eerst zo hoog geachte
principe van gelijke behandeling zou niet vragen om een publieke erkenning
van polygamie. De regering is niet van plan om polygame relaties die publieke
erkenning te geven. En waarom niet? Omdat er in de praktijk geen behoefte
aan zou bestaan en omdat een huwelijk van drie of meer personen in onze cultuur
moeilijk inpasbaar is. Bovendien zou introductie van polygamie in de Nederlandse
wet verstrekkende consequenties hebben voor onder meer de toelating van vreemdelingen.
 
 Voorzitter! Hier raakt de regering verstrikt in haar eigen redeneergang.
Hoe groot moet een behoefte dan zijn om de regering wel te laten kiezen voor
erkenning van polygamie? Zijn praktische problemen er niet om aangepakt te
worden? De regering laat zich door dit soort argumenten toch ook niet weerhouden
om een eind te maken aan het huwelijk als een levensgemeenschap tussen een
man en een vrouw? Met dit antwoord is de weg naar erkenning van polygame relaties
principieel geopend. Ik roep de staatssecretaris op, in zijn antwoord alsnog
duidelijk te maken dat introductie van polygamie in het Nederlandse recht
principieel wordt afgewezen en waarom. Mijn conclusie is dat noch het verbod
van discriminatie noch het gelijkheidsbeginsel noopt tot openstelling van
het huwelijk voor personen van gelijk geslacht.
 
 Welk zwaarwegend argument kan de regering dan aanvoeren voor haar voorstel?
Die vraag klemt temeer, omdat in Nederland in tegenstelling tot in veel andere
landen een alternatief aanwezig is in de vorm van het geregistreerd partnerschap.
Daarmee kan ook volgens de regering grotendeels hetzelfde worden bereikt als
met het sluiten van een huwelijk. Het verschil zit met name in de symboliek
die aan het huwelijk verbonden is. Die moet ook voor personen van hetzelfde
geslacht bereikbaar zijn. Om dat doel te bereiken, neemt de regering voor
lief dat het huwelijk wezenlijk van karakter verandert, dat Nederland zich
internationaal isoleert en dat de Nederlandse overheid zich vervreemdt van
een deel van de bevolking. Anders gezegd: elke proportionaliteit is in dit
voorstel zoek.
 
 In de nota naar aanleiding van het verslag zegt het kabinet dat het kiest
voor een benadering van het huwelijk die los komt te staan van onder andere
religieuze opvattingen over het huwelijk. Deze uitspraak wekt de indruk van
een puur zakelijke, niet ideologisch geïnspireerde benadering van het
huwelijk. De werkelijkheid is echter een andere. Het kabinet kiest met dit
voorstel principieel stelling tegen de bijbels geïnspireerde en wereldwijd
erkende norm voor het huwelijk. Het doet dit niet vanuit een neutrale zakelijke
benadering van het vraagstuk, maar vanuit een welhaast religieus geladen eerbied
voor de autonomie van de individuele mens en diens keuzen. Dat leid ik niet
alleen af uit het zojuist genoemde ontbreken van proportionaliteit in het
voorstel, maar ook uit de wijze waarop het kabinet omgaat met mensen die de
keuzen van het kabinet in geweten niet kunnen meemaken. Er zijn ambtenaren
van de burgerlijke stand die gewetensbezwaren hebben tegen het verzorgen van
een partnerschapsregistratie. Er zullen er meer komen, als het homohuwelijk
wordt ingevoerd. Sommige gemeenten willen daaraan tegemoetkomen door een regeling
te treffen waardoor deze ambtenaren worden vrijgesteld van dat deel van hun
taak waartegen hun gewetensbezwaren zich richten. Daardoor is de uitvoering
van de wet ook op dit punt verzekerd en wordt tegelijk niemand in gewetensnood
gebracht. Ik zou zeggen: een oplossing in de beste Nederlandse tradities van
respect voor de wet en voor de geestelijke vrijheid. Echter, niet alzo dit
kabinet en deze staatssecretaris. Hun reactie is kort en krachtig: zo'n gemeentelijke
regeling is niet rechtens. De ambtenaren dienen te handelen conform hun wettelijke
taakstelling. De gemeenten moeten maar zien welke rechtspositionele consequenties
zij aan een weigering verbinden. Zelden heb ik zo'n harde reactie gelezen
in situaties waarin een beroep op gewetensbezwaren wordt gedaan. Ik hoop dat
de staatssecretaris haar wat al te ondoordacht aan het papier heeft toevertrouwd.
 
 Om mijn reactie in zijn eigen woorden samen te vatten: zijn standpunt
is niet rechtens. Ik zal dat uiteraard toelichten. Rekening houden met gewetensbezwaren
heeft in Nederland al een lange traditie. Ik denk aan de Wet gewetensbezwaren
militaire dienst en aan de bepalingen inzake gemoedsbezwaren in de sociale
zekerheidswetgeving. Ze vinden steun in de grondwettelijk gewaarborgde vrijheid
van godsdienst of levensovertuiging, maar nog concreter in artikel 9 van het
EVRM en artikel 18 van het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en
politieke rechten. Beide verdragen verklaren dat ieder recht heeft op vrijheid
van gedachte, geweten en godsdienst, welk recht onder meer omvat de vrijheid
om zijn godsdienst te belijden of zijn overtuiging tot uitdrukking te brengen
in praktische toepassing ervan. Het is constante jurisprudentie, dat deze
verdragsbepalingen behoren tot de "eenieder verbindende bepalingen van verdragen"
in de zin van artikel 94 Grondwet.
 
 Uiteraard zijn deze vrijheden niet onbeperkt. Ze kunnen aan bij de wet
voorziene beperkingen worden onderworpen, mits deze in een democratische samenleving
noodzakelijk zijn in het belang van de openbare veiligheid, voor de bescherming
van de openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor de bescherming van
de rechten en vrijheden van anderen.
 
 Zeer recent heeft de Hoge Raad in enkele arresten van 26 april 2000 zich
nog eens uitgesproken over de reikwijdte van de verdragsbepalingen in geval
van een beroep op gewetensbezwaren. Het ging in casu over gewetensbezwaren
tegen het betalen van belasting voorzover daardoor wordt bijgedragen aan de
financiering van uitgaven voor militaire doeleinden. De Hoge Raad maakte een
duidelijk onderscheid tussen verschillende soorten gewetensbezwaren. De bezwaren
van de belastingplichtige richtten zich niet tegen de belastingplicht
als zodanig, maar tegen de aanwending van een gedeelte van de opbrengst van
de belasting. Voor deze indirecte bezwaren wees de Hoge Raad een beroep op
de vrijheid van geweten af. Anders lag dit volgens de Hoge Raad met gewetensbezwaren
tegen de persoonlijke vervulling van militaire dienst en met bezwaren tegen
volksverzekeringen van mensen die in het algemeen gemoedsbezwaren hebben zich
te verzekeren.
 
 Tegen de achtergrond van deze jurisprudentie is het duidelijk, dat gewetensbezwaren
van een ambtenaar van de burgerlijke stand tegen het persoonlijk voltrekken
van een homohuwelijk behoren tot de laatste categorie. Een ambtenaar die desondanks
verplicht wordt tegen zijn geweten te handelen, zal welhaast zeker met succes
een beroep op de rechter kunnen doen.
 
 Dat is temeer het geval, omdat voor een beperking op dit punt van de vrijheid
van geweten moeilijk aangetoond zal kunnen worden dat deze nodig is in de
zin van artikel 9 EVRM. De gemeente zal immers zonder veel problemen een voorziening
kunnen treffen, waardoor een andere ambtenaar van de burgerlijke stand het
huwelijk zal voltrekken.
 
 Het harde standpunt van de staatssecretaris is extra onbegrijpelijk, omdat
de regering in vergelijkbare situaties voor een andere opstelling heeft gekozen.
Ik denk aan de Wet afbreking zwangerschap, waarin het recht een beroep te
doen op gewetensbezwaren tegen de toepassing van abortus provocatus is verankerd.
In dezelfde lijn ligt het standpunt van minister Borst met betrekking tot
het niet bij voorbaat mogen uitsluiten van lesbische en alleenstaande vrouwen
van een in-vitrofertilisatiebehandeling. In een brief van 28 juni 2000 aan
de Commissie gelijke behandeling deelt de minister dit kabinetsstandpunt mee.
Zij voegt daaraan toe: "Dit laat onverlet de keuzevrijheid van de individuele
hulpverlener om op grond van religieuze overtuiging een behandeling te weigeren.
De hulpverlener moet de motieven voor de weigering mededelen en de patiënt
zo mogelijk behulpzaam zijn bij het vinden van andere mogelijkheden van hulpverlening".
 
 Voorzitter! Hoe kan de staatssecretaris deze ongelijke behandeling in
vergelijkbare situaties verklaren? Ik herhaal mijn conclusie: zijn standpunt
is niet rechtens. Ik roep hem op, alsnog ernst te maken met de vrijheid van
geweten en te bevorderen dat er voor alle ambtenaren van de burgerlijke stand
een duidelijke regeling komt voor een beroep op gewetensbezwaren, mocht deze
wet onverhoopt tot stand komen.
 
 In het begin van mijn bijdrage herinnerde ik aan het appèl vanuit
de kerken. In de nota naar aanleiding van het verslag lijkt de staatssecretaris
de kerken bij voorbaat gerust te willen stellen. De kerken blijven immers
bevoegd zelf te beslissen of zij al dan niet tot kerkelijke bevestiging van
een relatie van twee personen van hetzelfde geslacht overgaan. Dit gaat echter
voorbij aan de essentie van de bezwaren. Om die te peilen is het goed het
verleden in herinnering te roepen. Eeuwenlang was het voltrekken van huwelijken
een verantwoordelijkheid van de kerk, zoals dat nu in een aantal landen nog
het geval is. Met name na de reformatie van de 16de eeuw kozen de kerken principieel
voor het primaat van het burgerlijk huwelijk, nog voordat de overheid dit
primaat zelf vaststelde. De kerken deden dat vanwege het publieke karakter
van het huwelijk. Zij konden dat ook doen, omdat er overeenstemming bestond
over de vereisten om een huwelijk aan te gaan.
 
 In dat laatste wil de overheid nu eenzijdig verandering brengen. Daardoor
zal ook in de visie van de staatssecretaris het onderscheid tussen het wettelijke
en het kerkelijke huwelijk toenemen. Op zichzelf al geen positieve ontwikkeling
waar het gaat om een zaak van publieke betekenis, maar in de praktijk zal
het betekenen, dat kerken meer en meer in een uitzonderingspositie gedrongen
worden. Zij worden geconfronteerd met een publieke sfeer, waarin het huwelijk
van een essentiale is ontdaan. Willen zij toch vasthouden aan het huwelijk
van man en vrouw, dan zullen zij zich moeten keren tegen de overheid om te
verdedigen wat normaal zou moeten zijn en vanuit een positie waarin zij hoe
dan ook de schijn op zich laden van ongelijke behandeling.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Het valt mij op dat de heer Schutte in zijn betoog zegt dat de kerken
een standpunt innemen. Als ik het goed heb begrepen, is het front van de kerken
niet eendachtig. Bijvoorbeeld de remonstrantse kerk en de oud-katholieke kerk
nemen een diametraal ander standpunt in en kunnen zich goed vinden in het
wetsvoorstel. Er zijn nog andere kerkvormen die dat standpunt delen. Hoe staat
de heer Schutte daar tegenover? Kan hij uitleggen wat hij precies bedoelt
met de kerken?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 In het begin van mijn betoog sprak ik over een aantal kerken en vanuit
de kerken. Vervolgens heb ik het wat veralgemeniseerd tot de kerken, maar
u heeft helaas gelijk dat er tussen de kerken verschillen van opvatting zijn
op dit punt. Dat neemt niet weg dat de overheid heel serieus moet kijken hoe
zij kan omgaan met de bezwaren die vanuit de kerken komen. Al zou het uiteraard
veel beter en sterker zijn als de kerken daarin eensgezind zijn, maar dat
kunnen wij hier niet afdwingen. Wij hebben wel te maken met het feit dat er
juist vanuit de kerken allerlei brieven zijn gekomen waarin hierop de aandacht
gevestigd wordt. Zoals ik in het begin van mijn bijdrage zei, is dat eigenlijk
niet iets normaals. De kerken doen dat niet zomaar.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 U spreekt waar het gaat om de kerken duidelijk over de gereformeerde kerken.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik spreek hier over bijvoorbeeld de zes kerken die gezamenlijk een brief
hebben geschreven, waarvan, naar ik aanneem, ook u een exemplaar heeft gekregen.
Je kunt ook denken aan de rooms-katholieke kerk die zeer onlangs hierover
nog een brief met dezelfde strekking gestuurd heeft. Er zijn er waarschijnlijk
meer, maar u heeft gelijk, helaas nemen niet alle kerken hetzelfde standpunt
in, waardoor het de getuigenis van de kerken in deze samenleving verzwakt.
Daar kunnen wij hier niets aan doen, maar wij zijn wel verantwoordelijk voor
de wijze waarop wij omgaan met hetgeen ons vanuit de kerken bereikt en waarvoor
overheid en kerk gezamenlijk een verantwoordelijkheid hebben.
 
 Voorzitter! De staatssecretaris ziet in de voorstellen geen aanleiding
het primaat van het wettelijk huwelijk ter discussie te stellen. Artikel 68
van het Burgerlijk Wetboek blijft van kracht. Ook onze fracties
willen geen wijziging op dit punt bepleiten, maar we zien wel dat de voorstellen
in de kerken hebben geleid tot een hernieuwde discussie op dit punt. Dat is
ook niet verwonderlijk als de staatssecretaris zelf constateert, dat de voorstellen
zullen leiden tot een grotere afstand tussen het wettelijke en het kerkelijke
huwelijk. Hoe waardeert de staatssecretaris deze ontwikkeling eigenlijk? Zeker,
kerk en staat hebben duidelijk onderscheiden verantwoordelijkheden en daar
moeten we ook maar niet aan tornen, maar de samenleving als geheel is er zeer
bij gebaat als kerk en staat in een fundamentele zaak als het huwelijk eensgezind
zijn. De staatssecretaris kan er toch niet schouderophalend aan voorbijgaan
dat een eeuwenlange consensus tussen kerk en staat verbroken wordt terwille
van een symbolische gelijkstelling van wat altijd en overal als ongelijk ervaren
is?
 
 Ik vond het merkwaardig dat de staatssecretaris in dit verband het leerstuk
van de botsing van grondrechten in stelling heeft gebracht. Het verbod van
discriminatie in artikel 1 van de Grondwet zou botsen met de vrijheid van
godsdienst in artikel 6. Artikel 6 is hier zeker aan de orde, maar elders
in zijn stukken heeft de staatssecretaris al toegegeven, dat het wetsvoorstel
niet voortvloeit uit het discriminatieverbod van artikel 1. Dan moet hij hier
niet suggereren, dat openstelling van het huwelijk toch iets te maken heeft
met het tegengaan van discriminatie. En kerken die alleen huwelijken erkennen
van een man en een vrouw discrimineren evenmin.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Ik begrijp eigenlijk niet waarom u aan de regering vraagt wat zij vindt
van de hernieuwde discussie binnen de kerken over het huwelijk. Wat verwacht
u dan dat de regering voor antwoord geeft? Stel dat de staatssecretaris zal
zeggen dat hij het niet begrijpt of niet goed vindt dat kerken geen huwelijk
tussen twee mannen of twee vrouwen willen inzegenen. Dan gaat u zeggen: daar
heeft de politiek eigenlijk niets mee te maken, want er is een scheiding tussen
kerk en staat. Dus eigenlijk vraagt u de regering een soort bezweringsformule
uit te spreken, zonder dat u echt een inhoudelijke reactie vraagt. Of zie
ik dat verkeerd?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik vraag niet om bezweringsformules, maar ik vraag van de regering dat
zij ernst maakt met het feit dat met name een zaak als het huwelijk altijd
en overal, zeker altijd in Nederland, een zaak is geweest van een belangrijke
mate van consensus, met name op dit essentiële punt, tussen kerk en staat.
Nu zijn het niet de kerken die die consensus verbreken, maar de regering die
dat via deze wet doet. Dan mag ik toch op zijn minst verlangen dat de argumenten
die vanuit de kerken daarvoor worden aangevoerd, serieus worden genomen en
dat er iets meer uitkomt dan alleen de stelling: ik blijf op mijn eigen terrein,
want ik kijk alleen naar de burgerlijke kanten van het huwelijk en de kerken
moet ook op hun eigen terrein blijven en kijken naar de kerkelijke kant van
de zaak. Dat is een onderschatting van het probleem dat er ligt en van de
gezamenlijke verantwoordelijkheid die men juist op het punt van het huwelijk
heeft.
 
 Voorzitter! Het wetsvoorstel dat adoptie door personen van hetzelfde geslacht
mogelijk wil maken, kan niet los gezien worden van het wetsvoorstel inzake
het homohuwelijk. Adoptie door personen van hetzelfde geslacht moet een alternatief
vormen voor het van rechtswege ontstaan van een afstammingsrelatie. Weliswaar
biedt het gezamenlijk gezag nu al mogelijkheden voor een gezamenlijke opvoeding,
maar de staatssecretaris ziet ook hier een principiële zaak: ook voor
twee personen van gelijk geslacht moet een volwaardige ouderschapsrelatie
mogelijk zijn ten opzichte van kinderen. Als dat niet kan langs de biologische
weg, dan maar via een wettelijke fictie.
 
 De overeenkomst tussen beide wetsvoorstellen is ook overigens groot. Ook
hier ontmoeten wij weer een Haags verdrag, dat uitdrukkelijk alleen geldt
voor relaties van personen van verschillend geslacht. Internationale erkenning
is ook hier evenmin te verwachten. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de
Raad van State ook over dit wetsvoorstel een negatief advies heeft uitgebracht.
 
 Maar meer nog dan bij het huwelijk van twee personen van gelijk geslacht,
stuitte het kabinet bij de adoptie op een probleem. Voor het overgrote deel
van de adopties in Nederland is medewerking van het buitenland nodig. En vaststaat
dat deze medewerking niet zal worden verkregen. Dus blijft het voorstel beperkt
tot adoptie van Nederlandse kinderen. Dat is weinig principieel, maar wel
gelukkig voor al die in uitzichtloze situaties verkerende buitenlandse kinderen
die nu de mogelijkheid lijken te behouden door Nederlandse ouders geadopteerd
te worden. Het kabinet is zelfs zo beducht voor negatieve reacties uit het
buitenland, dat het vreest voor een averechts effect als de Nederlandse zienswijze
in allerlei internationale fora zou worden uitgedragen. Op dit punt doen wij
er kennelijk goed aan ons zelf gekozen isolement stilzwijgend te koesteren.
 
 Wat is dan het doorslaggevende argument om adoptie van Nederlandse kinderen
door twee personen van gelijk geslacht mogelijk te maken? Volgens het kabinet
is dat primair het belang van het kind. De wens naar volwaardige ouderschapsrelaties
moet daaraan dus ondergeschikt zijn. Terecht, want adoptie is nooit bedoeld
als instrument voor gezinsvorming. Maar is het belang van het kind ook gediend
met het ontstaan van ouderschapsrelaties met twee vrouwen of twee mannen in
plaats van met een man en een vrouw? Als adoptie aan de orde is, is de ideale
situatie van een biologische band tussen een vader en een moeder met hun kind
niet aanwezig. Het kind is daardoor extra kwetsbaar. Als dan de opvoeding
wordt overgenomen, niet door een echtpaar maar door twee vrouwen of twee mannen,
wijkt de positie van het kind wel erg af van die van andere kinderen. Een
van de argumenten die vanuit de landen van herkomst worden aangevoerd is dat
de kans van slagen van de adoptie het grootst is bij opname door adoptanten
waarvan het een biologisch kind had kunnen zijn.
 
 Het kabinet zegt dat op de vraag naar de gevolgen van het opgroeien van
kinderen bij personen van hetzelfde geslacht voor hun ontwikkeling, het verlossende
woord waarschijnlijk niet snel door onderzoek zal kunnen worden gegeven. Toch
vindt het kabinet het verantwoord op de ingeslagen weg door te gaan. Het verwijst
daarvoor naar het zeer beperkte onderzoek van Verhulst en Versluis, dat naar
een voorzichtig positieve conclusie tendeert. Daar staat echter tegenover
dat prof. Hoksbergen op basis van vele jaren ervaring met
en onderzoek naar adoptie, tot de conclusie komt dat adoptie in het belang
van het kind beperkt moet blijven tot gezinnen met een vader en een moeder.
Op dat standpunt wordt in de nota van het kabinet echter niet ingegaan. Waarom
eigenlijk niet? Komt het standpunt van Hoksbergen het kabinet niet erg gelegen?
 
 Moet bij een eenzijdige vergaande stap als het kabinet wil zetten, juist
nu het gaat om het belang van een kwetsbare groep kinderen, niet de grootste
zorgvuldigheid betracht worden? Nu wekt het kabinet de indruk, dat het hem
er vooral om te doen is via de omweg van de adoptie het laatste verschil tussen
een huwelijk van man en vrouw en een relatie van twee mannen of twee vrouwen
weg te nemen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Hoe staat de heer Schutte tegenover het unanieme
advies van de commissie-Kortmann om adoptie mogelijk te maken in situaties
waarin twee mannen of twee vrouwen een kind willen opvoeden? Dat is een unaniem
advies en die commissie bestond uit mensen vanuit allerlei disciplines.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Dat lijkt mij vragen naar de bekende weg. Dat voorstel steun ik uiteraard
in geen enkel opzicht. Dat had de heer Dittrich kunnen begrijpen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Ik vraag het, omdat u nu prof. Hoksbergen opvoert als iemand die daar
tegen is. Maar er staan zoveel mensen tegenover die de zaken goed bestudeerd
hebben, die ook jarenlange ervaring hebben en die er voor zijn. Dan zou u
dit toch evenwichtig moeten benaderen.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik constateer dat er een onevenwichtigheid in het standpunt van de regering
is, omdat zij wel het heel beperkte onderzoek van Verhulst c.s. noemt. Dit
is waarschijnlijk hetzelfde onderzoek waar de commissie-Kortmann zich op gebaseerd
heeft. Maar op de vraag van de fractie van het CDA hoe zij reageert op het
standpunt van Hoksbergen, gaat de regering verder niet in, anders dan met
een verwijzing naar Verhulst. Als de regering haar standpunt evenwichtig noemt,
had ik op zijn minst verwacht dat naar beide kanten inhoudelijk gekeken was.
Misschien had dit de regering in verlegenheid gebracht, omdat zij dan had
moeten antwoorden dat zij het niet wist. Maar in geval van twijfel, moet men
zich van een standpunt onthouden.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Ik bespeur bij de heer Schutte grote terughoudendheid als het gaat om
adoptie door partijen van gelijk geslacht. Adoptie door één
ouder is, voorzover ik het goed begrijp, reeds mogelijk. Vindt de heer Schutte,
als hij de lijn van zijn redenering doortrekt, dat de seksuele geaardheid
van die ene ouder ook een factor moet zijn bij de beoordeling van de adoptie
door één ouder?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik ben indertijd geen voorstander geweest van de invoering van adoptie
door één ouder. Ik ben er zeker geen voorstander van om via
deze weg terecht te komen bij adoptie door twee personen van hetzelfde geslacht.
Mijn lijn is – ook als het gaat om adoptie, waarbij inderdaad niet de
afstammingsrelatie aan de orde is – om optimale voorwaarden te creëren,
opdat de leefsituatie zoveel mogelijk de ideale leefsituatie benaderd van
een vader en een moeder met de eigen kinderen. Zoveel mogelijk. En dan begrijp
ik best dat er in de praktijk allerlei ontwikkelingen kunnen plaatsvinden,
waardoor het in een bepaalde concrete casus anders is. Ik zal ook zeker niet
ontkennen dat dit heel goed kan zijn. Maar dat mag niet de norm worden; dat
mag niet veralgemeniseerd worden tot een norm.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Ik begrijp dat standpunt heel goed. Maar ik zoek naar een verklaring voor
de rechtspositionele zekerheid die een kind in een homorelatie behoeft. De
heer Schutte is zuiver in de leer op dit gebied. Vindt hij dat het kind in
een homorelatie minder rechtspositionele zekerheid behoort te hebben dan een
kind in een heterorelatie?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 In algemene zin vind ik het een minder ideale en minder voor de hand liggende
optie dat een kind in een homorelatie opgroeit dan wanneer een kind opgroeit
bij een vader en moeder. Dat is de lijn-Hoksbergen. Op zich kunnen er best
goede argumenten voor zijn, maar gelukkig zijn er alternatieven in de vorm
van gezamenlijk gezag. Ik heb van de staatssecretaris ook begrepen dat het
verschil tussen wat er op dat gebied nu al mogelijk is, met name via gezamenlijk
gezag, en adoptie heel klein is. Het is een verschil op wezenlijke punten,
maar het is toch heel klein. Het belang van individuele situaties, waarin
kinderen niet opgroeien bij een vader en een moeder, moet geen argument zijn
om de norm te veranderen. Wetgeving heeft immers een normerende functie.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Maar u kunt zich misschien wel voorstellen dat, als twee partijen van
een gelijk geslacht een kind adopteren, de hechting of het ouderschapsgevoel
misschien sterker is dan uw toch wat juridische constructie van het gezamenlijk
dragen van gezag, zonder overige verplichtingen?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik weet niet of dat het geval zal zijn, maar dan nog mag en kan het uitgangspunt
wat mij betreft niet zijn dat via een omweg wordt mogelijk gemaakt dat het
normaal is dat kinderen niet bij een man en een vrouw opgroeien, maar bij
twee vrouwen of twee mannen. Dat wil ik niet.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik moet bekennen dat ik begrip kan opbrengen voor uw bezwaren tegen de
openstelling van het huwelijk. Maar op het punt van adoptie begrijp ik het
eerlijk gezegd niet meer. U stelt de bescherming van het kind centraal. Op
dit moment groeien er duizenden kinderen op bij homoseksuele paren. Het is
toch in hun belang dat de rechtsbescherming van die kinderen optimaal is?
Dan moet je toch, ook bij homoseksuele paren, kiezen voor de maximale vorm
van bescherming, namelijk adoptie boven gezamenlijk gezag.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Ik constateer dat de strekking van dit wetsvoorstel met name ook is om
als het ware een complementering te zijn voor het wetsvoorstel homohuwelijk,
omdat daarin – anders dan de fractie van GroenLinks wil, maar wel conform
het regeringsstandpunt – de wettelijke afstammingsrelatie niet aan de
orde zal zijn. Maar, zegt de regering, daar is het alternatief mogelijk, meer
nog dan nu het geval is: het gezamenlijk gezag jegens de adoptie.
Het probleem is dus niet zo groot. De regering plaatst het dus zelf in nauwe
samenhang met elkaar: het homohuwelijk en homoadoptie. Dan zeg ik: dan gaan
wij de verkeerde weg op. Die weg moeten wij niet op.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Maar dat neemt niet dat de twee voorstellen wel degelijk ook onafhankelijk
van elkaar kunnen bestaan. En dan is mijn vraag aan de heer Schutte: had hij
een andere positie ingenomen ten aanzien van dit tweede voorstel met betrekking
tot homoadoptie als niet tegelijkertijd ook het huwelijk was opengesteld?
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Je maakt een wet nooit alleen voor een bepaalde situatie die, in wat voor
omstandigheden dan ook, gegroeid is. Een wet heeft een eigen normerend effect.
Als je het dus grondwettelijk mogelijk gaat maken dat adoptie niet voorbehouden
blijft aan een relatie tussen een man en een vrouw in een huwelijk, maar ook
mogelijk is bij andere relaties, dan is daarmee het normerende effect richting
samenleving dat het in wezen niet uitmaakt of je nu getrouwd bent als man
en vrouw of dat je een relatie hebt als twee mannen of twee vrouwen. En dat
is voor mij wezenlijk. Dat maakt wel degelijk uit. Ik vind het ook een taak
voor de overheid om daarin normerend bezig te zijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dat begrijp ik. Maar tegelijkertijd wil de heer Schutte niet zover gaan
dat hij het opvoeden van kinderen door homoseksuelen verbiedt.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Stel je voor dat de overheid dat zou gaan verbieden! Er is ook nog een
stuk eigen verantwoordelijkheid van burgers. Maar eigen verantwoordelijkheid
van burgers betekent nog niet dat je daarmee dan ook als wetgever als het
ware een kader moet gaan scheppen waarbij de boodschap is: het maakt niet
meer uit of je als kind opgroeit binnen een echtelijke relatie tussen een
man en vrouw of bij twee mannen of twee vrouwen. Dat maakt wel degelijk verschil.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Wij kunnen het er volgens mij ook over eens zijn dat de wetgever zich
daar inderdaad niet mee zou moeten bemoeien. De wetgever zou het niet mogen
verbieden, maar hij heeft wel een heel dure plicht, namelijk de plicht om
kinderen, binnen welke relatie dan ook, maximaal te beschermen en een optimale
uitgangspositie te geven. Vanuit dat uitgangspunt, als wij allebei aanvaarden
dat het opvoeden van kinderen plaatsvindt binnen homoseksuele relaties, dan
kan het er bij mij niet in dat de heer Schutte dan tegen adoptie door homoseksuele
paren is.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 De ideale en optimale situatie is dat je, waar het mogelijk is, streeft
naar het opvoeden van kinderen in een relatie met een vader en een moeder,
een relatie met een man en een vrouw. Ik erken dat er incidenteel ook andere
situaties zijn die volop binnen de eigen verantwoordelijkheid van mensen vallen.
Dan moeten die mensen zelf die afweging maken. Ik zeg dan dat de wet al heel
wat faciliteiten op dat terrein heeft geboden, tot het gezamenlijk gezag aan
toe. Dan gaan wij echt te ver als wij als wetgever het beeld gaan oproepen
dat het in wezen niet meer uitmaakt. Mevrouw Halsema zal het toch met mij
eens zijn dat de strekking van beide wetsvoorstellen is: principieel mag het
geen verschil maken of er sprake is van een relatie tussen man en vrouw of
van een relatie tussen twee vrouwen of twee mannen.
 
 Voorzitter! Ik rond af. Het wetsvoorstel schenkt ook aandacht aan enkele
andere aspecten van de adoptiewetgeving. In het verslag ben ik daarop namens
onze fracties ingegaan. Ik zie er vanaf om daarop nu terug te komen. Die zaken
worden namelijk overschaduwd door de diep ingrijpende voorstellen die worden
gedaan om het huwelijk van zijn wezenlijke betekenis te ontdoen. Die voorstellen
zijn vooral daarom zo ingrijpend, omdat daarmee één van de grondslagen
van onze samenleving in het geding is, zoals deze bij de schepping van de
mens is gelegd en sedertdien is gehandhaafd en bevestigd.
 
 De instandhouding van deze grondslag is geen zaak van orthodoxe christenen
alleen. Ze is van publieke betekenis, een zaak van onze samenleving als geheel,
nationaal maar ook wereldwijd. Negeren van of morrelen aan deze grondslag
raakt dan ook de gehele samenleving en kan niet zonder gevolgen blijven voor
de samenleving. Ik hoop dat dat besef zal doorklinken in de bijdragen van
regering en Kamer aan dit debat.
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Voorzitter! Er is de afgelopen jaren in dit huis veel gesproken over beide
wetsvoorstellen. De heer Dittrich heeft dat al naar voren gebracht in zijn
betoog. Ik wil heel graag – niet alleen omdat zij hier in de zaal is –
nog de naam noemen van het toenmalige fractielid van de PvdA, Mieke van der
Burg, die er in moties in 1996 en in 1998 veel werk van heeft gemaakt om beide
wetsvoorstellen er doorheen te krijgen. Dat werd na het regeerakkoord gevolgd
door beide wetsvoorstellen. Als ik het goed heb, zijn beide wetsvoorstellen
voor 1 januari 1999 ingediend. Het is alleen jammer dat het lang heeft geduurd
voordat het tot behandeling is gekomen. Wij willen natuurlijk allemaal dat
ze spoedig in werking treden, maar daar zal ik straks nog op terugkomen.
 
 Laat ik duidelijk zijn door te zeggen dat deze wetsvoorstellen voor de
PvdA-fractie een mijlpaal betekenen in gelijkberechtiging en gelijke behandeling
van heteroparen en paren van hetzelfde geslacht. Ik kan er een lange beschouwing
over geven, maar ik kan ook kort vaststellen dat het allemaal erg lang heeft
geduurd. Er is veel discussie en ook wat strijd aan vooraf gegaan. Ik denk
dat alle partijen daar het woord over hebben kunnen voeren. Wij hebben vandaag
nog de heer Schutte aangehoord. Wij zouden tot elkaar moeten zeggen dat de
onderwerpen die vandaag en op andere momenten naar voren zijn gebracht ook
sterk leven in de maatschappij. Ik heb de laatste weken veel brieven mogen
ontvangen, niet alleen van godsdienstige organisaties, maar ook van niet-godsdienstige
organisaties en homo-organisaties, waarin wordt aangegeven wat het belang
is van dit wetsvoorstel. Naar aanleiding van de discussies die wij vandaag
aanhoren, moeten wij stellen dat er het een en ander leeft in de maatschappij.
Beide wetsvoorstellen zijn zeer belangwekkend, maar wij zullen tot een afronding
moeten komen. Op een gegeven moment zullen wij keuzen moeten
maken. Die keuze heeft mijn fractie al gemaakt door dit alles in het regeerakkoord
te laten opnemen.
 
 Welke politieke of godsdienstige opvattingen men er ook op nahoudt, iedereen
zal moeten toegeven dat er wat betreft gelijkberechtiging geen enkele reden
is om in het recht, derhalve ook in het huwelijks- en adoptierecht, onderscheid
te maken. Ik realiseer mij dat er verschillende al dan niet godsdienstige
opvattingen leven over zowel het huwelijk als adoptie. In het handboek van
Asser over personen- en familierecht wordt gesteld dat het huwelijk een door
de wet geregelde duurzame levensgemeenschap is van man en vrouw. Dan ligt
voor mij de nadruk op een duurzame levensgemeenschap. Ook wordt er gesteld
dat het huwelijk eigenlijk een instelling is. Het biedt dus een juridische
ordening van het samenleven van man en vrouw die aan individuele willekeur
is onttrokken. Asser vervolgt met te stellen dat hiermede het huwelijk een
juridisch-technische betekenis heeft en niet meer inhoudt dan dat het een
onderling samenhangend geheel van rechtsgevolgen behelst die door de huwelijkssluiting
intreden. Er wordt ook aandacht besteed aan het begrip "relatie". Relatie
is het eigenlijke en is veel meer omvattend dan in een juridische vorm tot
uitdrukking kan worden gebracht. In die zin kan men de relatie ook inhoud
noemen.
 
 Hoe eenieder het huwelijk wenst te beleven is voor de wetgever eigenlijk
niet van belang. Er wordt wel eens gezegd dat mensen eigenlijk een cursus
zouden moeten volgen voordat ze met elkaar trouwen. Het maakt niet uit of
mensen elkaar een week of tien jaar kennen. Ze kunnen met elkaar trouwen.
Het maakt niet zoveel uit of het mensen van verschillende stand zijn. Het
is uitsluitend de samenstelling van formele factoren die een huwelijk tot
een huwelijk maakt. Anders gezegd, de kwaliteit en de aard van de relatie
staat los van de vraag naar het bestaan van een huwelijk. Ik wil met deze
beschouwing natuurlijk niet zeggen dat hiermee de bezwaren van godsdienstige
aard moeten worden afgewezen, maar ik denk dat het goed is dat de wetgever
hiermee ook vasthoudt aan de positie die allang is ingenomen, namelijk de
scheiding van kerk en staat. In vroegere eeuwen was de kerk in huwelijkszaken
wetgever en rechter, net als nu nog in het islamitische recht. Daar is nu
geen plaats meer voor. Er is al gesproken over artikel 68, maar ook in artikel
38 BW staat dat de wet het huwelijk slechts beschouwt in zijn burgerlijke
betrekkingen. Dat brengt met zich dat de staat de kerk alleen vrij laat in
het sluiten, inzegenen of bevestigen van een huwelijksverbintenis wanneer
de burgerlijke huwelijksvoltrekking is vooraf gegaan. Dat wil eigenlijk zeggen
dat de kerkelijke huwelijkssluiting geen burgerrechtelijke rechtsgevolgen
heeft.
 
 Mijn conclusie is ook dat beide wetsvoorstellen geen inbreuk maken op
de huidige opvattingen over het huwelijk zoals die in de samenleving leven.
Ik heb het dan over het juridische verhaal, maar je zou natuurlijk ook het
maatschappelijke erbij kunnen betrekken. De heer Dittrich memoreerde de enquête
van het Reformatorisch Dagblad waaruit blijkt dat 62% van de bevolking niet
afwijzend staat tegenover het "homohuwelijk", zoals men dat pleegt te noemen.
Als je kijkt naar de ontwikkelingen in de maatschappij, dan denk ik, in weerwil
van hetgeen zojuist de heer Schutte zei en misschien straks ook nog de andere
partijen zullen zeggen, dat wij gelukkig zo ver geëmancipeerd zijn dat
wij kunnen zeggen dat onze opvattingen over het huwelijk zijn meegegaan. Wij
zitten nu in een nieuwe eeuw en het zou goed zijn als wij die beginnen met
te zeggen dat wij de ontwikkelingen zoals die zich hebben afgespeeld niet
tegen hebben gehouden.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Voorzitter! Moet ik hieruit afleiden dat straks geen enkel ander land
meer geëmancipeerd is behalve dan Nederland?
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Ik denk dat Nederland geëmancipeerd is, maar andere landen ook, maar
elk land vult dat op eigen wijze in. Daarbij spelen natuurlijk de politieke
opvattingen, de wetgever, en dergelijke ook een rol. Ik herhaal opnieuw: vooral
waar het gaat om burgerrechtelijke betrekkingen. Dat kan men natuurlijk niet
los zien van culturele of godsdienstige opvattingen, maar door de scheiding
van kerk en staat heeft de staat wel het primaat als het gaat om het burgerrechtelijke
huwelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (RPF/GPV):
 
 Dat was mijn vraag niet. Mij ging het om de woorden "Nederland geëmancipeerd".
Ik constateer dus, ook uit de stukken van de regering, dat er blijkbaar geen
enkel ander land is dat in deze mate wetgeving heeft of wil hebben als Nederland
nu lijkt te krijgen. Ziet u dat als bewijs van het geëmancipeerd zijn
van Nederland, dan is de rest van de wereld in uw ogen blijkbaar een achtergebleven
gebied.
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Dat heb ik zeker niet gezegd, maar ik ben er wel trots op dat wij in dit
land zo ver zijn dat veel fracties beide wetsvoorstellen in het kader van
gelijke berechtiging en gelijke behandeling kunnen ondersteunen. Wij doen
dat niet omdat wij zeggen dat Nederland een geëmancipeerd land moet zijn,
maar het past wel in de ontwikkeling van ons totale familierecht. Het gaat
niet om het huwelijk alleen, maar ook om leefvormen. U sprak zelf nog over
gezamenlijk gezag, maar het was zo'n tien jaar geleden nog niet denkbaar dat
wij zo ver zouden komen. Al die ontwikkelingen zijn een vertaling van wat
er in de maatschappij leeft en ik vind dat in ieder geval geen slechte zaak.
 
 Als je praat over de internationale aspecten van beide wetsvoorstellen
heb ik goed begrepen wat de argumenten zijn van de staatssecretaris om te
zeggen dat wij best wel met wat problemen zullen worden geconfronteerd als
wij verder zouden willen gaan dan nu wordt voorgesteld. In de nota naar aanleiding
van het verslag schrijft de staatssecretaris dat het moeilijk is om de erkenning
van het huwelijk aan de orde te stellen in de EU. Ik vind dit antwoord niet
bevredigend, omdat niet wordt aangegeven of en hoe de regering zich zal inspannen
om minstens op Europees niveau, maar ook op ander internationaal niveau, meer
aandacht voor dit onderwerp te vragen in internationale fora. Bij een bijeenkomst
van de VN in juni jongstleden heeft staatssecretaris Verstand – naar
ik aanneem namens de regering – onomwonden een lans gebroken voor het
homohuwelijk. Dit is nog eens iets anders dan afwachten en bezien hoe de gebeurtenissen
zich ontwikkelen. Ditzelfde geldt natuurlijk ook voor de IPR-aspecten. Het
antwoord van de regering laat veel onduidelijkheden over. Hoe wordt hiermee
omgegaan in het buitenland als deze wetsvoorstellen worden
aangenomen? De regering schrijft zelf dat zij problemen verwacht, maar geeft
niet aan hoe zij daarmee zal omgaan. In hoeverre is de regering bereid zich
actief op te stellen als zich op dit punt problemen voordoen, niet alleen
richting een notaris of een ambassade, maar ook richting belanghebbenden?
Zal er hulp worden geboden indien zich problemen voordoen en, zo ja, hoe?
 
 Het opengesteld huwelijk wordt wel erkend door de Nederlandse Antillen
en Aruba. Het concordantiebeginsel van het Statuut brengt dit met zich mee,
maar berichten in de media duiden erop dat de Nederlandse Antillen en Aruba
niet bepaald openstaan voor beide wetsvoorstellen. Hoe verloopt het overleg
hierover? Zullen de Antillen en Aruba meegaan? Zullen zij moeilijk doen als
bijvoorbeeld Antilianen die in Nederland zijn getrouwd en een kind hebben
geadopteerd, terugkeren naar de Antillen? Ik vind het van belang dat er voor
die situaties een goede regeling wordt getroffen en dat die ook goed wordt
uitgevoerd.
 
 Mijn fractie heeft in het verslag ook vragen gesteld over het geregistreerd
partnerschap, in het bijzonder over de omzetting van een geregistreerd partnerschap
in een huwelijk en omgekeerd. De vraag is of het omzetten van een huwelijk
in een geregistreerd partnerschap niet zal leiden tot het omzeilen van de
regels voor echtscheiding waardoor de positie van de zwakkere in die relatie
in het gedrang komt. Ik heb de indruk dat er minder waarborgen zijn bij ontbinding
van een geregistreerd partnerschap dan bij een echtscheiding na een huwelijk.
Is er over bescherming van de zwakkere partij in zo'n verbintenis nagedacht?
 
 Mijn fractie is van mening dat bij de evaluatie van het geregistreerd
partnerschap en het opengesteld huwelijk, ook de vraag aan de orde moet komen
of het voortbestaan van het geregistreerd partnerschap nog zinnig is. Mijn
eerste reactie, voor de evaluatie, is dat de cijfers uitwijzen dat zoiets
in een behoefte voorziet. Maar door die verschillende wettelijke vormen naast
elkaar wordt het wel een ondoorzichtig geheel. Wat zijn de rechten? Als in
de nadere wetsvoorstellen omtrent bijvoorbeeld de gemeenschap van goederen
een onderscheid wordt gemaakt tussen huwelijk, geregistreerd partnerschap
en geen huwelijk, dan wordt het stelsel zeer ingewikkeld. Graag hoor ik hierop
een reactie van de staatssecretaris.
 
 Nu de ambtenaar van de burgerlijke stand. Ik las vanochtend in een krantenartikel
dat de staatssecretaris vindt dat het huwelijk in iedere gemeente moet kunnen
worden gesloten. Mijn fractie is het daarmee van harte eens, maar wat gebeurt
er als in bepaalde gemeenten grote bezwaren bestaan en men de zaak niet onderling
kan regelen? Zijn er gesprekken gevoerd met de VNG om hiervoor een oplossing
te vinden? Als een paar van gelijk geslacht in een bepaalde gemeente wil huwen,
dan mag dat geen problemen geven. Ook hierop hoor ik graag een reactie.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik meen uit uw woorden te kunnen begrijpen dat u vindt dat er naar een
praktische oplossing moet worden gestreefd als er sprake is van gewetensproblemen.
Heb ik dit juist begrepen?
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Ik verwacht dat de regering hierop een antwoord zal geven. Afgaande op
wat in de nota staat en in het interview met de staatssecretaris is gezegd,
meen ik dat hiervoor praktische oplossingen zullen worden gevonden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Het gaat mij om uw stelling. U vindt dat er bij serieuze gewetensproblemen
naar een praktische oplossing moet worden gestreefd?
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Mijn fractie wil daar zeker veel rekening mee houden. Wij willen rekening
houden met de gevoelens daaromtrent. Maar om te voorkomen dat u mij verkeerd
begrijpt: op dit moment kan ik niet zeggen dat elk bezwaar van een ambtenaar
als gewetensbezwaar moet worden erkend. Ik vind dat er een oplossing moet
worden gezocht, maar ik vind niet dat in dergelijke gevallen automatisch sprake
is van een gewetensbezwaar.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Akkoord. Over de precieze fundering kunnen wij het later in het debat
hebben, maar mag ik uit uw woorden afleiden dat voor u het zoeken naar een
oplossing het minste is wat u van gemeenten verwacht? SantiDe stukken van
de regering waren hierover niet duidelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Er is niets op tegen dat men probeert om mensen dingen te laten doen die
bij hen passen, maar dat neemt niet weg dat ambtenaren het werk moeten doen
waarvoor zij zijn ingehuurd. 
 
 Ik ga verder met het adoptiewetsvoorstel en begin met de nieuwe voorwaarden
voor adoptie. Mijn fractie heeft vooral problemen met het nieuwe criterium.
Een betere uitleg hiervan vind ik op zijn plaats. Ik wil het antwoord van
de regering afwachten. Toch wil ik nu wel kwijt dat alle casusposities waarmee
de regering twee of drie pagina's lang, met voorbeelden die variëren
van drugsverslaafden tot wereldreizigers, inzicht probeert te verschaffen,
weinig duidelijkheid over de nieuwe voorwaarden geven. Ik denk dat de regering
uit moet leggen op welke manier zij deze zaak wil regelen. Als gesteld wordt
dat de rechterlijke macht hiermee moet omgaan en criteria moet aangeven, kan
de lagere rechtspraak er anders over denken. De verwijzing naar de Hoge Raad
vind ik zwak, want voordat er een zaak bij de Hoge Raad komt, zijn wij drie
of vier jaar verder, terwijl er in de praktijk mee moet worden gewerkt. Ik
wil duidelijker weten wat de uitleg voor de praktijk betekent.
 
 Minstens zo belangrijk is te weten wat de bedoeling is van de aanscherping.
Adopties in dit land zijn allemaal goed verlopen, naar mijn weten, althans
wat de procedurele kant ervan betreft. De rechter heeft een paar toetsingscriteria,
bijvoorbeeld artikel 227 inzake het kennelijk belang van het kind en artikel
228 inzake de tegenspraak, waaromtrent in de jurisprudentie enige uitleg is
gegeven. Ik vraag mij af waarom nu per se een nieuw criterium moet worden
gehanteerd. Zijn de ervaringen slecht? Ik zie dit in de uitleg nergens verwoord.
Als dit criterium alleen maar wordt ingevoerd omdat wij te maken hebben met
een voorstel inzake adoptie door personen van hetzelfde geslacht, zou ik dat
heel vreemd vinden. Ik verzoek de staatssecretaris toe te lichten waarom dit
criterium naast de bestaande regelgeving van de artikelen 227 en 228 per se
moet worden ingevoerd als een beletsel, als beperkende eis, zoals is vermeld
in de nota van de regering. Niet gesteld kan worden dat na aanneming van dit
wetsvoorstel plotseling een heleboel adoptieverzoeken zullen worden ingewilligd,
maar op voorhand kan ook niet gesteld worden dat een en ander – het
lijkt een beetje bewust – beperkt wordt. Ik denk dat sterkere argumenten
aangevoerd moeten worden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 In het amendement dat u op dit punt met de heer Dittrich hebt ingediend,
kiest u ervoor de nieuwe eis te verzachten, iets ruimer te formuleren. U had
er ook voor kunnen kiezen om die geheel te schrappen. Waarom hebt u dat niet
gedaan?
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Het amendement betekent nadrukkelijk een versoepeling van de eis die in
het wetsvoorstel is geformuleerd. Ik denk dat het goed is voor de rechtspraktijk
dat de regering aangeeft hoe met dit criterium moet worden omgegaan. Ik vind
verder dat wij, als de regering dit zo'n belangwekkend criterium vindt, moeten
weten waarom de regering van mening is dat dit extra toegepast moet worden.
Dit betekent niet dat ik op dit moment al zeg dat dit criterium dient te vervallen.
Ik wil er echter kritische vragen bij stellen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik begrijp dat u van de regering wilt weten waarom het criterium moet
worden gehandhaafd. U handhaaft het zelf ook, maar dan in verzachte vorm.
Dat is een bewuste keuze. Ik vind dat ik mag vragen waarom u het criterium
dat er redelijkerwijs niets meer van de ouders te verwachten mag zijn, handhaaft.
Wat zijn uw argumenten?
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Het gaat om de versoepeling van de eis. Je kijkt naar het kennelijk belang
van het kind en naar het tegenspraakverhaal, zoals geregeld in artikel 228.
Ik denk dat er sprake is van een zekere samenhang, maar ik wacht het antwoord
van de regering af voordat ik mij definitief uitlaat.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Het valt mij op dat collega Santi nadrukkelijk spreekt over een versoepeling
ten opzichte van het door de regering voorgestelde tekst, terwijl collega
Dittrich het meer had over een verheldering, maar daarbij naar voren deed
komen alsof het min of meer hetzelfde is als de regering bedoelt, alleen wat
duidelijker verwoord.
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Het gaat om versoepeling of verheldering. Bij verheldering weten partijen
waar ze aan toe zijn. Misschien had ik niet het woord "versoepeling" moeten
gebruiken, maar het woord "verheldering". Dat ben ik met u eens.
 
 De regering gaat in haar nota in op drie punten van de fractie van de
SP betreffende het nieuwe criterium. Allereerst wordt gesproken over het verbreken
van alle banden met de oorspronkelijke ouders. Wat dit betreft heb ik al verwezen
naar de artikelen 227 en 229 BW. Ook wordt gesteld dat de toekomstige situatie,
voorzover voorzienbaar, wordt beoordeeld. Voorzitter! Kijk ik naar de casussen
van de regering, dan moet ik zeggen dat het niet bepaald duidelijk is. In
de derde plaats wordt gesteld dat lesbische moeders voor een anonieme donor
kiezen. Gelet op de beantwoording wordt een en ander ondervangen met de vraag
of de adoptie wel in het kennelijk belang van het kind is, waarbij familylife
tussen donor en kind van betekenis is. Al met al denk ik dat de bedoelde drie
punten niet goed duidelijk maken waar het met het nieuwe criterium over gaat.
 
 De fractie van de PvdA kan de regering volgen waar het gaat om adoptie
van kinderen in het buitenland en de opvattingen die daarover in het buitenland
leven. Zo zal het wel zijn; zo reëel moet je je op dit punt wel opstellen.
Echter, als wij dit zo invoeren, is het punt van gelijkberechtiging van groot
belang en moet men zich realiseren dat er een moment komt dat overwogen moet
worden om met landen te gaan praten over het mogelijk maken van interlandelijke
adoptie. Ik meen dat tegen deze achtergrond de rol wordt onderschat die bemiddelingsbureaus
in dezen zouden kunnen spelen. Ik denk hierbij aan een organisatie als Wereldkinderen.
Ik heb met die organisatie gesproken, waarbij mij is gebleken dat men op het
terrein van adoptie terughoudend is, gewoon omdat een en ander volgens de
Nederlandse wetgeving niet mogelijk is. Er bestaat wel vraag, maar dit is
nooit echt in discussie gebracht bij de mensen om wie het hierbij gaat. Waar
het gaat om directe contacten op het niveau van de bemiddelingsbureaus is
er mijns inziens nog wel wat te winnen als men ze betrekt bij de toenadering
van de landen die kinderen ter adoptie afstaan. Als wij dit wetsvoorstel aannemen,
moeten wij niet blijven stilstaan maar moeten wij de momenten waarop het mogelijk
is om over interlandelijke adoptie te spreken, benutten. Immers, wat nu niet
 mogelijk is, kan later wellicht wél. Het lijkt mij
niet de bedoeling om het op dit punt bij afwachten te laten.
 
 Voorzitter! Er zal sprake moeten zijn van een ruime voorlichting wanneer
beide wetsvoorstellen worden aangenomen. Er is wat betreft de positie van
kinderen sprake van een hele verzameling in het familierecht, niet alleen
met betrekking tot adoptie, adoptie door personen van het hetzelfde geslacht
of verschillende geslacht, maar ook waar het gaat om gezamenlijk gezag. Voorts
komen er wetsvoorstellen aan die handelen over bijvoorbeeld het huwelijksgoederenrecht.
Ik denk dat zo langzamerhand al die losse wetsvoorstellen rechtvaardigen dat
gevraagd wordt om duidelijke voorlichting ten behoeve van betrokkenen. Ik
denk hierbij in het bijzonder aan de advocatuur en het notariaat. Ik heb begrepen
dat het notariaat nog deze maand een symposium houdt over het familierecht.
Naar verwachting komen daarbij ook adoptie, huwelijk en gezamenlijk gezag
ter sprake.
 
 Mijn fractie is er zeer over te spreken dat wij vandaag beide wetsvoorstellen
hier plenair kunnen behandelen, maar het duurde lang voordat het zover was.
Het is de bedoeling van mijn fractie dat de wetten op 1 januari 2001 ingaan.
Indertijd was het argument dat de gemeentes nog niet gereed waren met hun
automatisering waardoor het langer duurde. Deze week ontvingen wij de aanpassingswet,
maar ik verzoek de staatssecretaris en de collega's om haast te maken. Al
haalt de aanpassingswet het niet, dan ga ik er toch van uit dat, als beide
wetsvoorstellen tijdig door de beide Kamers worden aangenomen, de inwerkingtreding
op 1 januari 2001 plaatsvindt.
 
 Tot slot wil ik niet onvermeld laten dat mijn fractie beide wetsvoorstellen
nadrukkelijk ondersteunt. Naar onze mening zijn de voorstellen een triomf
voor de gelijkberechtiging en de gelijke behandeling van paren van gelijk
geslacht. Het zal een historisch moment zijn als beide voorstellen worden
aangenomen.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele minuten geschorst.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Voorzitter! Het debat dat wij vandaag met elkaar aangaan, gaat over rechtsfiguren,
over juridische kwesties, maar ook en soms vooral over emoties en gevoelens.
Het gaat over liefde, vriendschap, trouw. Want hoe zou je anders aan elkaar
getrouwheid, hulp en bijstand kunnen beloven? Onze samenleving zou er kil
uitzien wanneer onze onderlinge relaties alleen maar zakelijk en op contractbasis
geregeld zouden zijn. Het huwelijk en het geregistreerd partnerschap zijn
meer dan contracten; het zijn verbintenissen van mensen die samen verder willen
door dik en dun. Ze hebben recht op erkenning en ondersteuning, ook van deze
Kamer als medewetgever. Daarin ligt ook de gevoeligheid van dit debat besloten.
Met het voorstel om het huwelijk open te stellen voor twee mannen of twee
vrouwen voldoet het kabinet aan de wens van homoseksuelen. Zij zien het honoreren
van deze wens als een extra erkenning van hun relatie. Daartegenover zijn
er anderen, voor wie het huwelijk niets anders kan zijn dan een relatie tussen
man en vrouw en hun eventuele kinderen. Daar waar de ene groep erkenning ondervindt,
ondervindt de andere groep tegelijkertijd miskenning wanneer zij tezamen onder
de noemer "huwelijk" gaan vallen, zoals dit wetsvoorstel beoogt. Het kabinet
heeft zijn keuze in deze conflicterende belangen duidelijk gemaakt in dit
wetsvoorstel. Over de onderbouwing van het kabinetsstandpunt leven bij mijn
fractie vragen die ik graag aan de staatssecretaris voorleg. Ik wil echter
beginnen met het uiteenzetten van de weg die het CDA gegaan is sedert 1986.
 
 In 1986 opende het CDA met het rapport "1+1 =samen", geheel tegen de toenmalige
trend van de individualisering in, de discussie over huwelijkse en niet-huwelijkse
relaties. Dit rapport deed veel stof opwaaien binnen en buiten mijn partij,
omdat in dit rapport vormen van partnerschapsregistratie werden uitgewerkt
en ook openstelling van het huwelijk onder de loep werd genomen. Natuurlijk
waren er contacten met vele organisaties en belanghebbenden in het voortraject
van de publicatie van het boekwerk. Ook het COC, als belangenvertegenwoordiger
van de homobeweging, was voor een gesprek uitgenodigd. Toen, veertien jaar
geleden, was er bij het COC geen enkele behoefte aan openstelling van het
burgerlijk huwelijk. Het argument was destijds dat homofiele partners hun
relatie anders beleefden dan heterofiele partners en dit was, zo vermeldt
ook het rapport, voor een aantal homofielen reden om, hoewel zij een met gehuwden
vergelijkbare rechtspositie voorstonden, deze niet als huwelijk of "pseudo-huwelijk"
aan te duiden.
 
 Sedert dit rapport en de daaropvolgende partijdiscussie staat het CDA
op het standpunt, dat enerzijds het huwelijk gezien moet worden als een relatie
tussen man en vrouw waarbinnen een afstammingsrelatie tot kinderen kan ontstaan,
maar dat er voor andere samenlevingsvormen van twee personen zoveel mogelijk
gelijke rechten en plichten moeten worden geschapen. Homo- en heterorelaties
zijn dan ook voor het CDA volkomen gelijkwaardig hoewel niet identiek. Het
CDA kiest voor de erkenning van de verscheidenheid in duurzame relatievormen.
Wanneer mensen duurzaam verantwoordelijkheid voor elkaar willen dragen, dient
de overheid deze verantwoordelijkheid recht te doen door daarvoor de juridische
en sociaal-economische voorwaarden te scheppen.
 
 De maatschappij is dynamisch, is in beweging. Ook relaties tussen mensen
veranderen van patroon, net als de samenleving, waardoor nieuwe behoeften
ontstaan waarop de overheid moet inspelen opdat eenieder op voldoende rechtsbescherming
kan rekenen. Het CDA is daar bepaald niet doof of blind voor.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Voorzitter! Mevrouw Ross had het erover, dat het COC veertien jaar geleden
geen belangstelling had voor openstelling van het huwelijk. Vervolgens merkte
zij op, dat de samenleving verandert. Nu weten we dat het COC wel pleit voor
openstelling van het huwelijk. Mevrouw Ross hanteert nu toch niet de oude
standpuntbepaling van het COC als een redengeving waarom het CDA niet met
de maatschappelijke ontwikkelingen is meegegaan?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 U concludeert dat wij niet met de maatschappelijke ontwikkelingen meegaan,
maar die conclusie deel ik niet. Ik markeer alleen dit punt, gewoon omdat
het een interessant gegeven is. Toen het CDA destijds sprak over duurzame
partnerschappen en de registratie daarvan, was dat iets van
burgertruttigheid. Ik kan mij goed herinneren dat Yvonne Timmerman-Buck, nu
lid van de Eerste Kamer voor het CDA, indertijd een soort kruistocht heeft
gehouden om mensen ervan te overtuigen dat ook partners van gelijk geslacht
een erkenning moesten kunnen vinden voor hun relatie. De tijden zijn veranderd,
zeker waar het gaat om de mogelijkheid om over dit onderwerp te discussiëren.
De CDA-fractie waardeert dat buitengewoon. Ik denk dan ook dat wij recht doen
aan de maatschappelijke ontwikkelingen op dit terrein.
 
 Voorzitter! Het geregistreerd partnerschap is een vast onderdeel van de
CDA-discussie geworden en vanaf 1986 ook in de opeenvolgende CDA-verkiezingsprogramma's
bepleit. De partnerschapsregistratie staat naast het huwelijk en is in vrijwel
alle opzichten gelijkwaardig aan het huwelijk, zo stond in 1995 te lezen in
de nota Leefvormen van toenmalig staatssecretaris Schmitz. Zij overwoog openstelling
van het huwelijk voor paren van gelijk geslacht uitdrukkelijk niet. De CDA-fractie
was het op dat punt zeer met haar eens. Wij zijn voorstander van het geregistreerd
partnerschap dat in de volksmond voor sommigen "homohuwelijk" is gaan heten.
Uiteindelijk heeft de CDA-fractie tegen het wetvoorstel terzake gestemd, omdat
het geregistreerd partnerschap ook zou worden opengesteld voor partners van
verschillend geslacht.
 
 De gelijkwaardigheid van deze rechtsvorm aan het huwelijk blijkt uit het
feit dat beide instituten gelijke rechtsgevolgen kennen en de juridische status
van betrokkenen dezelfde is, namelijk burgerlijke staat en aanverwantschap.
Zoals ik al eerder aangaf, ziet de CDA-fractie het geregistreerd partnerschap
als de erkenning van de tweerelatie tussen paren van gelijk geslacht. Hun
relatie moet gezien worden als gelijkwaardig aan die tussen man en vrouw.
Samen kinderen krijgen kunnen paren van gelijk geslacht echter niet en afstammingsrechtelijke
gevolgen zullen dus niet automatisch kunnen ontstaan. Er is altijd nog de
andere biologische ouder waarmee het kind verbonden is. Wat het CDA betreft,
mogen de banden met die ouder niet zo maar worden verbroken. Een rechtsfiguur
als het geregistreerd partnerschap zal voor paren van gelijk geslacht hun
onderlinge relatie net zo goed moeten regelen als het huwelijk. Voor hun relatie
tot kinderen zullen echter extra bepalingen nodig zijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Mevrouw Ross zegt dat de relatie met de biologische ouder
niet zomaar verbroken mag worden. Geldt dat ook voor de donor?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 De donor is ook de biologische ouder. Het antwoord is dus ja.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dan maakt u van de donor dus eigenlijk ook in alle gevallen een juridische
ouder.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik zeg dat de relatie met de biologische ouder niet verbroken kan worden.
Dat wil echter niet zeggen dat daar gelijk fiscale of juridische gevolgen
aan moeten worden toegekend. Ik kom daar straks nog op terug, als ik kom te
spreken over de adoptie. Ik denk dat dan helder wordt wat de stellingname
van het CDA hierin is.
 
 Voorzitter! Het huwelijk is tot op heden een rechtsfiguur die een duurzame
verbintenis tussen man en vrouw regelt, maar ook gelijk de relatie met de
eventueel uit dat huwelijk voortkomende kinderen. Het natuurlijke gegeven
dat kinderen voortkomen uit man en vrouw, wordt door het CDA gezien als een
ordenend principe dat in het familierecht bewaard moet blijven. Het huwelijk
krijgt echter, zo lees ik in de nota naar aanleiding van het verslag, de betekenis
van een naar buiten kenbaar gemaakte duurzame band tussen twee personen. Dat
zou betekenen dat er ook voor heteroparen en hun kinderen geen directe afstammingsrechtelijke
gevolgen meer zijn. Hoe zit dat? Elders lees ik namelijk in dezelfde nota
dat een huwelijk van twee personen van hetzelfde geslacht geen afstam- mingsrechtelijke
gevolgen zal hebben, terwijl die afstammingsrechtelijke gevolgen wel zullen
blijven bestaan bij een huwelijk van twee personen van ongelijk geslacht.
Is er in de laatste voorstelling van zaken geen sprake van twee soorten huwelijken?
Betekent dit ook dat de rechtspositie van paren van gelijk geslacht binnen
de rechtsfiguur van het huwelijk gelijk is aan die binnen het geregistreerd
partnerschap? Is daar geen verschil tussen?
 
 De staatssecretaris zegt dat de regering zich aangaande artikel 28 van
de Grondwet op het standpunt stelt dat onder het huwelijk in grondwettelijke
zin alleen het huwelijk van personen van verschillend geslacht moet worden
verstaan en dat er geen grondwetswijziging voorzien is. Alleen een extra bepaling
geeft aan dat het ook om personen van gelijk geslacht kan gaan. Zelfs nationaal
wordt het huwelijk dus gezien als iets tussen man en vrouw. Waarom hakt het
kabinet die knoop niet door wanneer het volgens de staatssecretaris gaat om
een "principiële kwestie"? Waarom kiest het kabinet niet voor een grondwetswijziging?
Mijn fractie vraagt zich af of het wel verstandig is om relaties tussen mensen
die zelfs in dit wetsvoorstel verschillend worden behandeld, geforceerd met
dezelfde naam "huwelijk" aan te duiden. Door op twee verschillende verbintenissen
het juridische etiket "huwelijk" te plakken, ontstaat een onduidelijke situatie
in het rechtsverkeer, en dat geeft de staatssecretaris ook toe.
 
 Voorzitter! Het verbaast de CDA-fractie dat de regering enerzijds stelt
dat met het geregistreerd partnerschap, met uitzondering van de betrekking
tot kinderen, hetzelfde kan worden bereikt als met het sluiten van een huwelijk
maar toch scheve verhoudingen in de rechten van homoseksuele en heteroseksuele
paren constateert. Ik citeer: "Nu paren van hetzelfde geslacht naar huidig
recht niet kunnen kiezen om hun verbondenheid door middel van het huwelijk
tot uitdrukking te brengen, kan in zoverre niet van gelijkberechtiging worden
gesproken. Het gaat er nu juist om, de symboliek verbonden aan 'het huwelijk'
ook voor personen van gelijk geslacht bereikbaar te doen zijn." Ik vraag mij
af om welke symboliek het hier gaat en of er wel zoiets bestaat als gelijke
rechten op symboliek. Symbolisch gelijk zijn is toch niet meer dan een grote
zak met lucht? Er is geen sprake van discriminatie van homoparen in de huidige
situatie, zo zegt ook het kabinet. In een artikel in het AD van vandaag zegt
de staatssecretaris echter dat de regering ervoor kiest het discriminerende
element uit de huwelijkswetgeving te halen. In de nota naar aanleiding van
het verslag lees ik dat geen sprake is van discriminatie. Graag uitleg. Als
volgens de regering geen sprake is van discriminatie van homoparen
in de huidige situatie en als hun situatie in het geregistreerd partnerschap
gelijkwaardig is aan die in het huwelijk, zijn zij toch gelijkberechtigd?
Of begrijp ik dat verkeerd?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Een tijdje geleden zei mevrouw Ross dat het eigenlijk vreemd is, dat de
regering wat zij wil regelen huwelijk noemt, omdat dat toch wat anders is
dan het burgerlijk huwelijk, met alle afstammingsrechtelijke gevolgen. Mag
ik daaruit afleiden dat, als de regering het een andere naam had gegeven,
het CDA het er wel mee eens zou zijn geweest?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Nee, maar dan hadden we een andere discussie gehad. Ik probeer te wijzen
op het feit dat wat dubbel en duister wordt gedaan over wat het huwelijk eigenlijk
is. Ik vraag mij dan ook af, waarom het kabinet ervoor kiest om toch het huwelijk
te blijven uitleggen als een relatie tussen man en vrouw, en de homopartners
het eigenlijk maar moeten doen met een bepaling. Ik vraag mij af, in hoeverre
je dan consequent bezig bent, ook naar buiten toe.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Maar u kunt dat laatste toch niet volhouden? In de stukken staat namelijk
heel duidelijk dat het huwelijk een rechtsinstituut is tussen twee mensen
die elkaar wederzijds verantwoordelijkheid willen geven en zorg willen bieden,
waaraan een aantal rechtsgevolgen zijn verbonden die niet noodzakelijkerwijs
alleen voor de combinatie man-vrouw behoeven te gelden, behalve wat de afstamming
betreft. Stel dat de regering niet had gesproken over een wetsvoorstel openstelling
burgerlijk huwelijk, maar over iets anders, had de CDA-fractie dan ook zoveel
problemen gehad? Is het CDA heel erg aangeslagen op het feit dat de symboliek
van het huwelijk als het ware wordt verruimd door het feit dat paren van gelijk
geslacht eraan deel kunnen nemen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Het kabinet zegt op dat punt twee dingen. Er wordt afstand genomen van
de traditionele betekenis van het huwelijk, en van de religieuze betekenis
ervan. Die traditionele betekenis zou je kunnen uitleggen als: wij nemen afstand
van de afstammingrechtelijke gevolgen in algemene zin. U duidt daar ook op.
U zegt dat de uitleg naar buiten toe inhoudt dat het gaat om twee personen.
Voor het kabinet maakt het niet uit of dat man-vrouw, man-man of vrouw-vrouw
is. Als dat zo is – ik betwijfel dat een beetje – waarom is dan
niet gekozen voor een grondwetswijziging waarin een sekseneutrale formulering
staat, die dus niet duidt op de uitleg die het kabinet geeft: het huwelijk
is iets voor man en vrouw? Ik vind dat niet helder, zodat ik daarover graag
uitleg krijg.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik ga uw betoog steeds minder helder vinden, want u haalt allerlei formeel-juridische
bezwaren aan tegen dit wetsvoorstel. Ik begrijp het zo dat uw voornaamste
bezwaar is dat een rechtsfiguur wordt geïntroduceerd naast het traditionele
huwelijk, dat huwelijk wordt genoemd maar dat niet in elk opzicht hetzelfde
is. Dat bezwaar hebben wij overigens ook. Nu lijkt u echter te suggereren
dat het CDA wel voorstander was geweest op het moment dat bij de openstelling
van het huwelijk er werkelijk alle gevolgen aan waren gegeven die ook voor
het heteroseksuele huwelijk gelden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Die suggestie wil ik absoluut niet wekken. Ik wil alleen maar de regering
wijzen op een wat ons betreft inconsistente benadering waar het gaat om de
uitleg van artikel 28 van de Grondwet. Ik vind dat die niet recht doet aan
de ambitie die het kabinet zelf heeft. Dat wil overigens helemaal niet zeggen
dat dit de ambitie van de CDA-fractie is. Integendeel. Waar u spreekt over
de symboliek, hecht ik eraan te zeggen dat wij ons hier niet bezig dienen
te houden met symboliek maar met het creëren van een goede rechtspositie
voor mensen. Als u mij er op aanvalt dat ik juridische bezwaren aanvoer tegen
dit wetsvoorstel, dan is mijn antwoord daarop: wij staan hier niet om alleen
de emotionele of de traditionele invalshoek te kiezen, maar vooral om heel
deugdelijke wetgeving te maken.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U valt het kabinet aan op allerlei verkeerde suggesties die het zou wekken.
Ik zou dan nu graag willen weten welke suggesties het CDA zou willen wekken
en wat zijn standpunt in dezen is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Dan heeft u waarschijnlijk de eerste regels van mijn inbreng niet gehoord.
Daarin heb ik meegedeeld dat wij vinden dat het huwelijk een rechtsfiguur
is waarin de man en de vrouw en hun eventuele nakomelingen een uitstekende
rechtspositie vinden en dat het geregistreerd partnerschap een uitstekende
gelijkwaardige rechtspositie voor de tweerelatie van homoseksuele paren kan
bieden. Dat willen wij ook graag zo houden.
 
 Mijn fractie is ervan overtuigd, dat de traditionele en religieuze opvattingen
over het huwelijk er voor veel mensen nog steeds toe doen, ook in ons geseculariseerde
land. Er is een belangrijke groep in de Nederlandse samenleving voor wie het
huwelijk het huwelijk niet meer is, wanneer het wordt opengesteld voor paren
van gelijk geslacht. Aan de andere kant heeft het CDA zeker oog voor de wens
van homoseksuelen om te kunnen huwen. Hier is sprake van een conflict van
belangen, waarbij de uiteindelijke oplossing ervan een van deze beide groepen
onherroepelijk zal kwetsen. De discussie die hierover ook in de hoorzitting
is gevoerd die wij over dit onderwerp gehouden hebben, laat mijn fractie niet
onberoerd. Ook daar vindt een worsteling plaats tussen verschillende inzichten
en meningen. Wel leeft in de CDA-fractie breed de opvatting, dat traditionele
en religieuze motieven naast juridische overwegingen serieus genomen moeten
worden en kunnen pleiten tegen openstelling van het huwelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 U zegt dat voor veel mensen het huwelijk straks het huwelijk niet meer
zal zijn wanneer het homohuwelijk is geaccepteerd. Prominent CDA'er prof.
Van Mourik, ook prominent hoogleraar notarieel recht, heeft zelfs gezegd:
ik ga scheiden als het huwelijk in deze zin geaccepteerd wordt. Hij beschrijft
het huwelijk als een herberg voor de man en de vrouw, gericht op voortplanting.
Wilt u reageren op deze uitlating? Vindt u wellicht dat homoseksuelen maar
naar een nevenvestiging van die herberg verwezen behoren te worden?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 De opvatting van de heer Van Mourik is uiteraard niet dezelfde als het
fractiestandpunt dat ik hier verwoord, althans naar ik aanneem. Ik heb het
interview waaraan u refereert niet gehoord, maar het geeft wel aan dat er
mensen zijn die zeggen: voor mij is het huwelijk het huwelijk niet meer als
het kabinet met deze plannen doorgaat. U bent ook bij de hoorzitting geweest,
dus u weet dat het om een substantieel deel van onze samenleving gaat dat
er buitengewoon grote bezwaren tegen heeft. Dat wilt u toch niet ontkennen?
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Als u in feite het standpunt ondersteunt dat het huwelijk een herberg
is, gericht op de voortplanting, waar blijft u dan met uw gelijkwaardigheid?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 U suggereert dat ik het huwelijk zou voorstellen als een herberg, gericht
op voortplanting. Ik hoop dat u aan het betoog dat ik tot nu toe gehouden
heb, heeft kunnen ontlenen dat er geen sprake is van een herberg, gericht
op voortplanting, als het gaat om de rechtspositie die het CDA probeert toe
te kennen aan paren. Of het nu paren van gelijk of verschillend geslacht betreft,
het CDA gaat het met name om de rechtspositie en de sociaal-economische zekerheid
die aan deze mensen geboden wordt. Ik heb het over de ervaring, de beleving
van mensen. Dat kan heel verschillende liggen in de samenleving. Er kunnen
inderdaad homoparen zijn die het gevoel hebben meer erkenning te krijgen wanneer
zij kunnen huwen, maar er zijn ook mensen die reeds gehuwd zijn en voor wie
het heel anders ligt. Als het gaat om de rechtspositie en hetgeen waar wij
ons als wetgever mee bezig horen te houden, gaat het niet alleen om dit soort
gevoelens, maar wij moeten ze wel in onze afwegingen meenemen. Ze zijn namelijk
zeer relevant.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U zei zojuist vrij helder dat het huwelijk plaatsvindt tussen man en vrouw
en mede is gericht op voortplanting. Het is misschien geen herberg, maar u
gebruikte wel woorden van gelijke strekking. Tegelijkertijd zegt u echter
dat het CDA begrip op kan brengen voor de homo's die willen huwen. Zo'n begrip
wordt echter volstrekt gratuit als je niet bereid bent om de rechten te verlenen
die daarbij horen. Je kunt niet tegelijkertijd beide dingen zeggen. Het is
gewoon ja of nee. Ik vind het verhaal van de heer Schutte van het GPV helder
als een klok. Hij zegt: wij willen er niet aan. U wilt echter iedereen te
vriend houden. Dat kan niet. U wijst de wens van homo's om te kunnen huwen
af. Zeg dat dan ook!
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik zeg ook dat wij vinden dat het huwelijk niet opengesteld kan worden
voor paren van gelijk geslacht. Dat heeft te maken met het feit dat wij aan
zowel mannen als vrouwen in een relatie een goede rechtspositie willen geven.
Wij gaan er niet van uit dat er dan zonder meer afstamming volgt. Uit een
man en een vrouw kunnen echter wel kinderen geboren worden. Daarom kennen
wij aan deze relatie een unieke rechtspositie toe.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Wilt u mij dan ook eens uitleggen waar uw begrip voor de wens van homoseksuelen
om te kunnen huwen uit blijkt? U kunt wel begrip uitspreken, maar het is niet
zichtbaar in de positie die het CDA inneemt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Uit het feit dat je je in kunt leven in een wens van mensen, hoeft niet
geconcludeerd te worden dat je dan ook aan die wens tegemoetkomt. Ik heb al
gezegd dat het gaat om conflicterende belangen. Het mag u misschien niet duidelijk
zijn geweest, maar er zijn inderdaad mensen die het erg zwaar zou vallen en
die er grote problemen mee zouden hebben wanneer het huwelijk opengesteld
zou worden voor paren van gelijk geslacht. Zij hebben die wens dus duidelijk
niet. Ik probeer beide conflicterende belangen als het gaat om emotionele
beleving, tegenover elkaar te zetten. Ik kom straks nog terug op de juridische
argumenten die aan te dragen zijn om het zo te houden als het is en de gelijkberechtiging
van paren van gelijk geslacht vooral te zoeken binnen het geregistreerd partnerschap
en die voor man en vrouw en eventuele kinderen binnen het huwelijk. Ik denk
dat daar buitengewoon goede argumenten voor te vinden zijn. U hoeft dan ook
absoluut niet te suggereren dat het CDA geen oog heeft voor de wensen, gevoelens
en emotionele behoeften van ofwel homoseksuelen ofwel heteroseksuele mensen.
 
 Voorzitter! Over de juridische redenen het volgende. Het huwelijk is voor
velen nog steeds "de dag van je leven", maar een 12,5-jarig bruiloftsfeest
zit er voor één op de drie echtparen niet meer in. Het huwelijk
van deze mensen eindigt in een scheiding. Een band voor het leven is het huwelijk
dus voor lang niet iedereen. Toch vonden volgens het CBS vorig jaar nog zo'n
90.000 huwelijken plaats. Er vonden ruim 1700 gelijkgeslachtelijke partnerschapsregistraties
plaats. Het huwelijk in haar huidige vorm is dus nog echt niet uit de tijd.
Ook wordt 80% van de kinderen geboren binnen het huwelijk, de afgelopen vijf
jaar rondom de 155.000 kinderen per jaar. Om nu, zoals het kabinet doet, te
stellen dat de band die ook voor de wet tussen huwelijk en kinderen krijgen
bestaat, zwak wordt of verdwijnt, gaat mijn fractie te ver. Natuurlijk heeft
ook mijn fractie oog voor de bescherming van kinderen die buiten het huwelijk
geboren worden, maar uitgangspunt blijft voor ons dat kinderen zoveel mogelijk
door hun biologische ouders dienen te worden verzorgd en opgevoed en dat het
huwelijk daartoe een goede borg biedt. Ook het Europese verdrag voor de rechten
van het kind zegt dat ouderlijke gezagsuitoefening in het belang van het kind
is en dat er alleen inbreuk op dat gezag kan worden gemaakt, wanneer dit ter
bescherming van het kind noodzakelijk is. Het gaat om rechtsbescherming van
het gezinsleven en niet in de laatste plaats om rechtsbescherming van het
kind dat bescherming en zorg verdient, ook vanuit het oogpunt van de wetgever.
Niet voor niets is het gezins- en familieleven dan ook uitgebreid geregeld
in het personen- en familierecht.
 
 De fractie van het CDA is van mening dat het huwelijk de daarin geboren
kinderen de best mogelijke rechtspositie biedt. Ouders hebben van rechtswege
gezag over het kind; zij kunnen zich daar niet aan onttrekken. Het huwelijk
in haar huidige vorm is dan ook uniek en het is een prima rechtsvorm voor
paren waaruit kinderen geboren kunnen worden. Bovendien is in het huwelijk
de tweerelatie ook goed geregeld. Dat homoparen niet kunnen huwen, is geen
vorm van discriminatie, zo zegt ook het kabinet, hoewel ik
al, gezien het artikel dat ik vanmorgen las, aan het twijfelen ben geraakt
over de opvatting van de staatssecretaris hierover. Tenslotte is een tweerelatie
van homoparen binnen het geregistreerd partnerschap bijna identiek aan die
in een huwelijk, maar kan er van natuurlijke afstamming van dit paar geen
sprake zijn. Hun situatie is niet gelijk aan die van heteroparen en dus passen
zij, wat de fractie van het CDA betreft, dan ook niet naadloos in dezelfde
rechtsvorm. Het argument dat op het terrein van een tweerelatie het momenteel
zou schorten aan gelijke rechten voor homoparen, vindt mijn fractie dan ook
niet deugdelijk. Er is vanuit die optiek geen dwingende reden om in de wetgeving
de band tussen huwelijk en afstamming te verbreken en daarmee de betekenis
en het karakter van het huwelijk te veranderen. Er is geen dwingende wettelijke
grond, omdat de huidige huwelijkswetgeving niet conflicteert met enige andere
wet of met Europese wetgeving. Daarentegen zal de voorgestelde wet wel conflicteren
met Europese wetgeving, met alle mogelijke gevolgen van dien.
 
 Voorzitter! De regering koppelt de betekenis van de band tussen huwelijk
en voortplanting aan religieuze overtuiging en traditie en zij vindt een breuk
daarmee gerechtvaardigd. Ik citeer: "Het kabinet is zich bij de besluitvorming
over het wetsvoorstel indringend bewust geweest van het feit dat met de openstelling
van het huwelijk voor personen van gelijk geslacht een langdurige traditie
uit de westerse beschaving wordt doorbroken. Het ontnemen van een zeer belangrijk
kenmerk aan het huwelijk betekent dan ook een wezenlijke verandering van de
betekenis van het huwelijk. Ook daarvan is het kabinet zich zeer bewust."
 
 Nog een citaat: "De verandering van betekenis van het huwelijk, die het
kabinet thans voorstelt, impliceert dat het kabinet kiest voor een benadering
van het huwelijk die los komt te staan van onder andere religieuze opvattingen
over het huwelijk".
 
 De relatie die voor een groot aantal Nederlanders tussen huwelijk, afstamming
en religie bestaat, is voor het kabinet niet langer relevant. In feite zegt
het kabinet onomwonden dat het aan de betekenis die deze groep Nederlanders
aan het huwelijk toekent, geen boodschap meer heeft. Dat degenen die dit aangaat
zich hierdoor zeer gekrenkt voelen, is ook duidelijk geworden in de hoorzitting
die de Kamer georganiseerd heeft. Voor hen zal het huwelijk het huwelijk niet
meer zijn. Het kabinet noemt de keuze voor deze uitsluiting verantwoord en
een principiële kwestie. De fractie van het CDA kan voor deze benadering
weinig begrip opbrengen. Onder het mom van gelijkberechtiging van de ene groep
Nederlanders op de symboliek van het huwelijk, wordt de andere groep daarvan
uitgesloten. Kan de staatssecretaris uitleggen waarom hij dit te rechtvaardigen
vindt?
 
 Voorzitter! Wat is er tussen april 1998 en september 1998 gebeurd dat,
terwijl de regering in april nog overwegende bezwaren had tegen openstelling
van het huwelijk en adoptie, vier maanden later, na een regeerakkoord, de
mening van het kabinet 180 graden was gedraaid?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Uw redenering klopt toch niet als u zegt dat, doordat het kabinet het
huwelijk openstelt voor paren van gelijk geslacht, anderen zich niet meer
tot dat instituut kunnen wenden. Het huwelijk blijft natuurlijk ook voor hen
bestaan. Misschien hebben zij emotioneel wat bezwaren, maar het kabinet ontneemt
anderen, heteroseksuele paren met een bepaalde religieuze opvatting, toch
niet de mogelijkheid om in het huwelijk te treden. Bovendien kunnen zij dat
huwelijk toch nog altijd in hun kerkgemeenschap laten inzegenen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik heb net geciteerd dat het kabinet uitdrukkelijk afstand neemt van de
traditionele en religieuze beleving en de betekenis die het huwelijk voor
mensen heeft. Volgens het kabinet is de daadwerkelijke kern van de verbetering
van de positie van homoparen gelegen in het recht op de symboliek van het
huwelijk. Hun rechtspositie als paar zal immers niet anders zijn dan hun rechtspositie
binnen het geregistreerd partnerschap. Daarin verandert niets. Het enige wat
zij dus extra krijgen, is de symboliek. En nu net die symboliek is voor andere
mensen ook van belang. Het kabinet zegt: sorry, die symboliek is voor jullie
niet meer toegankelijk; ga dat in de kerk of ergens anders beleven, maar wij
doen daar niet meer aan. En dat vind ik zo vreemd. Ik vind het argument van
de symboliek heel wankel. Ik zou liever het uitgangspunt hanteren dat beide
paren, zowel die van gelijk geslacht als van verschillend geslacht, gewoon
een heel goede rechtspositie moeten hebben. Maar als de consequentie van het
beleid van het kabinet is dat de ene groep van de bevolking heel gelukkig
is, terwijl de andere groep tegelijkertijd heel ongelukkig wordt gemaakt en
er eigenlijk geen rechtspositionele verbetering optreedt van die ene groep
die nu het huwelijk krijgt, dan vind ik dat een buitengewoon vreemde houding.
Ik wil daar uitleg over.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Geeft mevrouw Ross hiermee juist niet die spagaathouding van het CDA heel
goed aan? Zij zegt dat de ene groep het huwelijk besloten wil houden, terwijl
de andere groep juist bij dat huwelijk wil komen. Zij verwijt het kabinet
dat het huwelijk wordt opengesteld. Dat betekent dus eigenlijk dat mevrouw
Ross gewoon kiest voor de ene groep die het huwelijk gesloten wil houden.
Met andere woorden: ook al toont zij veel begrip voor de wens van homoseksuelen
om te kunnen trouwen, het CDA laat hen in de kou staan.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Het CDA zit absoluut niet in een spagaat, het kabinet zit in die spagaat.
Wij kiezen er duidelijk voor dat voor heteroseksuele paren en hun mogelijke
kinderen het huwelijk als unieke rechtsvorm blijft zoals het is. Wij kiezen
daarvoor vanwege juridische argumenten die ik net heb genoemd. Wij vinden
dat de afstammingsrechtelijke relatie gewoon als ordeningsprincipe in het
recht gehandhaafd moet blijven. Daar hoef je helemaal geen religieuze gedachte
bij te hebben. Het kabinet suggereert af en toe alsof dat een puur religieuze
gedachte zou zijn, maar dat is natuurlijk volstrekte onzin. Het kan ermee
te maken hebben. Maar ook afgezien daarvan vinden wij dat een goed ordenend
principe. Op het moment dat je zegt dat het huwelijk ook wordt opengesteld
voor homoparen, doe je afbreuk aan die afstammingsrechtelijke uniciteit die
je in die rechtsvorm hebt. De heer Dittrich zegt dat beide
naast elkaar kunnen bestaan. Daar ben ik niet van overtuigd, ook al gegeven
het feit dat hij net heeft gezegd dat het huwelijk toch eigenlijk iets is
wat alleen over twee relaties gaat. Dat is het op dit moment niet en dat moet
het, wat ons betreft, ook niet worden. Wij zeggen daarentegen dat er voor
paren van gelijk geslacht het geregistreerd partnerschap is. Dat doet volstrekt
recht aan die tweerelatie en dat moet ook zo zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Voorzitter! Volgens mij vergist mevrouw Ross zich. Het kabinet stelt helemaal
niet voor, het afstammingsrecht aan te passen. Het kabinet komt met een voorstel,
het huwelijk open te stellen, behalve in de relatie ouders en kinderen. Daar
hebben wij dan het adoptiewetsvoorstel voor. Wat mevrouw Ross zegt, klopt
dus helemaal niet. Haar argumentatie dat het CDA tegen openstelling van het
huwelijk is omdat het een doorbreking zou zijn van het afstammingsrecht, is
ten enenmale onjuist. Daar kan zij zich dus niet op baseren.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik heb daar zo mijn twijfels over. Ik heb die al eerder geuit. Op het
moment dat het kabinet zegt dat het afstand neemt van de traditionele betekenis
van het huwelijk en ervan uitgaat dat het naar buiten toe een tweerelatie
is, dan vraag ik mij werkelijk het volgende af. Het huwelijk is juist die
rechtsvorm waarin het net niet om twee relaties gaat, maar om twee relaties
met eventuele afstemmingsrechtelijke gevolgen. Het herbergt dus niet alleen
solidariteit tussen geslachten in zich, maar ook solidariteit tussen generaties.
Daar kun je, wat mij betreft, niet op een dubbele manier mee omgaan. En dat
vind ik de spagaat waar het kabinet in zit. Het is op deze manier vlees noch
vis!
 
 De heer Dittrich vindt het misschien vreemd dat ik er ook vanuit de optiek
van de voorstanders naar kijk, maar wat stelt dat dan helemaal voor? Dan is
dat toch gewoon een symboliek die voor de rest niets in zich draagt, vooral
ook omdat in de Grondwet blijft staan dat die relatie iets zal zijn tussen
een man en een vrouw. Ik vind dat gewoon onzorgvuldig en erg onhelder en ik
vind dat duiden op een spagaat.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Ik hoor mevrouw Ross eigenlijk zeggen dat, als het homohuwelijk wordt
geïntroduceerd, een aantal paren zich niet meer gelukkig zal voelen in
deze huwelijksvorm. Is dat niet hetzelfde standpunt dat de eerder genoemde
prof. Van Mourik heeft gehanteerd? Daartegenover zou ik willen plaatsen dat
het huwelijk wellicht – dat leg ik als een optie voor – met name
een beleving is van de individuele partners. Zij voelen zich gehuwd en leven
naar de intense relatie die het huwelijk meebrengt. Heeft mevrouw Ross dat
wel meegenomen in haar overwegingen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ja, maar ik vind eigenlijk dat wij ons als wetgever niet in de eerste
plaats moeten bezighouden met de vraag hoe iemand zijn huwelijk beleeft. Ik
heb er alle begrip voor dat...
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Voorzitter!...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Nee, geen interruptie tijdens een antwoord op uw eigen interruptie.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik heb net aangeduid dat mensen een emotionele beleving kunnen hebben
en die vind ik ook zeer terecht. Maar ik vind dat het niet de eerste taak
van de wetgever is om te kijken hoe men het huwelijk beleeft. Wij moeten erkennen
dat het zo is, maar het gaat ons er in de eerste plaats om dat wij een goede
rechtspositie voor mensen creëren. Dat moet zo zijn voor alle mensen
die een duurzame relatie met elkaar aangaan. Wij zullen ons echter geen oordeel
aanmatigen over de wijze waarop men het huwelijk beleeft. Ik vermoed dat de
heer Vos dat heel anders doet dan ik, terwijl wij beiden het gevoel hebben
erg gelukkig getrouwd te zijn. Ik zou daar niemand de maat over willen nemen.
Het gaat erom dat het huwelijk op dit moment een rechtsfiguur is die op een
bepaalde manier uitdrukking geeft aan een ordeningsprincipe waar het CDA aan
hecht. Dat ordeningsprincipe willen wij graag zo houden. Welk gevoel men daarbij
heeft, is wel belangrijk en dat nemen wij ook mee, maar dat kan niet bepalen
hoe wij met ons familierecht omgaan.
 
 Nogmaals, wat is er gebeurd, staatssecretaris, tussen april 1998 en september
1998? In de nota naar aanleiding van het verslag staat een antwoord op een
vraag van ons. Er is een regeerakkoord en ik weet dat sommigen daar blij mee
zijn, maar er staat vrij vertaald dat het kabinet er ineens anders over is
gaan denken. Dat vraagt wel om meer uitleg. In de onderbouwing van dit wetsvoorstel
lees ik dat dit wetsvoorstel noodzakelijk is omdat er ineens sociaal-maatschappelijke
veranderingen aan het licht kwamen die noopten tot deze verregaande hervorming
van het familierecht. Welke veranderingen waren dat die zo plotseling optraden?
Is mij iets ontgaan in die paar maanden aan sociaal-maatschappelijke veranderingen?
 
 Ik merk wel dat diverse leden van deze regering als Kamerlid in april
1998 tegen de motie stemden die vroeg om openstelling van het huwelijk. Tegen
waren de huidige staatssecretarissen J.M. de Vries, Hoogervorst en de toenmalige
justitiewoordvoerder van de VVD, de huidige minister van Justitie, Korthals.
Mijn fractie wil eigenlijk wel graag weten welke mening de minister op dit
moment is toegedaan. Het is natuurlijk mogelijk dat hij plotseling voorstander
van dit wetsvoorstel is geworden. Maar wat is er dan in vredesnaam gebeurd
dat hij tot een volkomen ander inzicht is gekomen? Het gaat hier toch om een
principiële kwestie. Dat hebben wij hier met elkaar vastgesteld; andere
collega's hebben dat ook gezegd. Of begrijp ik het verkeerd en hebben minister
Korthals en de andere genoemde bewindslieden nog steeds grote bedenkingen
tegen openstelling van het huwelijk? In de nota naar aanleiding van het verslag
lees ik slechts dat de argumenten voor openstelling ineens zwaarder wogen
dan de argumenten tegen en dat het hier een principiële kwestie betreft,
namelijk die van de gelijkberechtiging. Ik kom hier later op terug, maar ik
ben zeer geïnteresseerd in de argumenten die de regering ineens over
de streep getrokken hebben bij het opstellen van het nieuwe regeerakkoord.
Gezien de snelheid waarmee het wetsvoorstel is ingediend, lijkt het om een
kroonjuweel te gaan. Het is bekend hoe het kroonjuwelen soms vergaat.
 
 Voorzitter! Er waren voor september 1998 nogal wat bezwaren tegen openstelling
van het burgerlijk huwelijk waarin het CDA, zoals ik net al aangaf, niet alleen
stond. Voor mijn fractie bestaan die bezwaren nog steeds. Ze zijn niet weggenomen
 door de antwoorden van de staatssecretaris in de nota naar
aanleiding van het verslag en ik vraag hier nogmaals om een verduidelijking
op een aantal punten. Het geregistreerd partnerschap was net anderhalf jaar
ingevoerd en er was afgesproken dat de werking ervan na vijf jaar geëvalueerd
zou worden. Waarom is niet gewacht op de uitkomst daarvan, alvorens te besluiten
het burgerlijk huwelijk open te stellen? De staatssecretaris suggereert dat
de evaluatie geen directe betekenis zal hebben voor de openstelling van het
burgerlijk huwelijk, maar dat is geen juiste voorstelling van zaken. In de
discussie van destijds ging het over het volgende: evaluatie van het geregistreerd
partnerschap en daarna mogelijk een gesprek over openstelling van het burgerlijk
huwelijk. Nogmaals, de CDA-fractie vindt het eigenlijk onbegrijpelijk dat
niet is gewacht op het advies van de staatscommissie.
 
 Een ander bezwaar dat in 1998 is aangevoerd en dat nu nog net zo geldig
is, is het feit dat volstrekt onduidelijk zal zijn wat de rechtsgevolgen van
een huwelijk van personen van gelijk geslacht in het buitenland zullen zijn.
De staatssecretaris merkt hierover op: "Afgewacht moet worden hoe de rechtspraktijk
van andere landen met de nieuwe huwelijksvorm zal omgaan en in hoeverre in
die landen aanleiding zal worden gezien om hieraan door wetgeving een einde
te maken. Ik acht het niet mogelijk hierover te speculeren." Ik lees verder:
"Inderdaad zal een in Nederland gesloten huwelijk tussen personen van hetzelfde
geslacht in het buitenland als zodanig nauwelijks erkenning vinden, terwijl
voorts onzeker is welke gevolgen bij niet-erkenning dan wel aan zo'n huwelijk
zullen worden verbonden." Met andere woorden: zoek het zelf maar uit. Daarbij
komt ook nog dat de staatssecretaris aangeeft dat wanneer een echtpaar in
de problemen raakt, ze het zelf maar moeten uitzoeken en hij niet van plan
is op enigerlei wijze bijstand te verlenen. Er komt wel een publieksbrochure
die inlichtingen geeft over de risico's, althans voorzover die bekend zijn
en dat is het dan. Er is nog geen sprake van een degelijke inventarisatie
van de problemen die men tegen kan komen. Heeft de staatssecretaris er al
enkele geïnventariseerd en, zo ja, kan hij ons vertellen hoe die kunnen
worden opgelost?
 
 Er is wel degelijk sprake van wat genoemd wordt "hinkende rechtsverhoudingen",
want Nederland zal zich inderdaad op een eilandpositie gaan bevinden. Als
het gaat om gelijkberechtiging is daar nog een enorm gat te dichten. Het zou
het kabinet sieren wanneer er veel meer werk gemaakt zou worden van Europese
erkenning van het geregistreerd partnerschap, geen symbolische erkenning,
maar keiharde garanties met onder meer betrekking tot het internationaal privaatrecht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U kritiseerde net de regering op de voorlichting: er komt een folder en
dat is het dan! Begrijp ik goed dat het CDA eigenlijk een grote publiekscampagne
zou willen over het homohuwelijk?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik heb het over de rechtsgevolgen van het openstellen van het burgerlijk
huwelijk in het buitenland en dat ik vind dat je, voordat je zoiets überhaupt
overweegt, eerst moet weten wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Ik begrijp
dus niet hoe u aan die conclusie komt, meer ik denk dat het meer een kwestie
van wishful thinking is!
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Toch begrijp ik het niet, omdat het CDA tegen de Wet op het geregistreerd
partnerschap heeft gestemd, maar u er nu voor pleit dat het kabinet in Europees
verband wel moet proberen het ook in andere landen te laten invoeren. Is dat
niet in tegenspraak tot elkaar?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Het geregistreerd partnerschap is er en het is ook die rechtsvorm waarin
paren van gelijk geslacht hun erkenning vinden. Ik vind dat het hun dan ook
toekomt, ondanks onze bedenkingen hadden tegen het wetsvoorstel omdat het
geregistreerd partnerschap ook open zou worden gesteld voor paren van ongelijk
geslacht en wij vonden dat het alleen voor homoparen bedoeld zou moeten zijn,
dat het zo volkomen en zo goed mogelijk geregeld wordt. Mensen moeten niet
in het ongewisse gestuurd worden als zij naar het buitenland gaan. Daar kan
nog heel veel aan gedaan worden en ik vind ook dat wij niet mogen voorstellen
om het burgerlijk huwelijk open te stellen voor deze paren zonder dat er ook
maar enig zicht is op hun rechtspositie in het buitenland.
 
 Voorzitter! Ik wil het onderdeel huwelijk beëindigen waarmee ik begon.
Het CDA kiest voor erkenning van de verscheidenheid aan duurzame relaties
in onze samenleving. Gelijkberechtiging is wat ons betreft geen kwestie van
louter symboliek of van schijngelijkheid. Het huwelijk is voor de Grondwet
een relatie tussen een man en een vrouw. Het geregistreerd partnerschap, in
de volksmond het "homohuwelijk", is de specifieke rechtsvorm voor paren van
gelijk geslacht waarin zij een gelijkwaardige rechtspositie kunnen vinden
ten opzichte van paren van verschillend geslacht.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Voorzitter! Het is de derde keer dat mevrouw Ross spreekt over het grondwetsartikel
waarin staat dat een huwelijk is voor paren van verschillend geslacht. Zou
zij bereid zijn om mee te werken aan een wijziging van de Grondwet in die
zin dat een huwelijk ook voor paren van gelijk geslacht mogelijk wordt? Dan
is zij van haar juridisch probleem af.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Dat heb ik niet, maar u! Zoals het nu is geregeld, is het heel goed geregeld.
Ik denk ook dat het helemaal niet zo nodig is voor de rechtspositie van homoseksuele
paren om het burgerlijk huwelijk open te stellen. Een grondwetswijziging vind
ik dus niet nodig. Als het kabinet consequent geweest was en had gezegd dat
het een vorm is waarin het niet uitmaakt van welk geslacht men is, dat het
alleen gaat om tweerelaties en dat relaties tot kinderen toch apart erkend
moeten worden, dan had dat inderdaad tot gevolg gehad dat het had moeten voorstellen
om de Grondwet te wijzigen. Ik had het dan in ieder geval beter begrepen dan
de mengvorm waarin het huwelijk nu gaat bestaan en waarmee lang niet iedereen
gelukkig is en ook niet zal kunnen worden, althans voorzover ik dat kan inschatten.
 
 Voorzitter! De CDA-fractie heeft dus grote moeite met dit wetsvoorstel.
Wij voelen ons hierin gesteund door de opvatting van de Raad van State
dat indiening van dit wetsvoorstel prematuur is, omdat eerst de resultaten
van de evaluatie van het geregistreerd partnerschap moeten worden afgewacht,
vervolgens bezien zal moeten worden of het huwelijk en het geregistreerd partnerschap
naast elkaar dienen te blijven voortbestaan en de internationale consequenties
duidelijk in kaart zijn gebracht. Wij wachten de reactie van de staatssecretaris
op onze vragen op dit onderdeel met belangstelling af.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik hoor mevrouw Ross almaar allerlei bezwaren door elkaar haspelen. Zegt
zij nu eigenlijk dat als de evaluatie van het geregistreerd partnerschap is
afgerond, er dan alsnog een mogelijkheid is dat het CDA voorstander wordt
van openstelling van het huwelijk?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Nee, ik heb al eerder gezegd dat het vreemd is dat dit wetsvoorstel is
ingediend alvorens de uitkomst van die evaluatie bekend is, zoals ook de Raad
van State heeft opgemerkt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Maar wat maakt dat uit als u er toch een tegenstander van bent?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Die evaluatie zou ook iets kunnen zeggen over het geregistreerd partnerschap
op zich. De discussie komt waarschijnlijk in heel ander licht te staan als
de internationaal-privaatrech- telijke consequenties bekend zouden zijn. De
opmerkingen die de Raad van State hierover heeft gemaakt, delen wij van harte.
Dit verandert echter niets aan ons principiële standpunt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dus u heeft al die bijkomende argumenten helemaal niet nodig. Het zijn
eigenlijk gelegenheidsargu- menten om uw standpunt te onder- bouwen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Misschien kan mevrouw Halsema aangeven over welke argumenten zij het heeft?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dat wil ik wel doen. Ik noem de hinkende rechtsverhoudingen, de evaluatie
op het geregistreerd partnerschap. Mevrouw Ross noemt allerlei wat meer praktische
bezwaren tegen de openstelling van het huwelijk, maar die veranderen niets
aan het standpunt dat zij toch al had ingenomen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 De hinkende rechtsverhoudingen die zullen ontstaan als het burgerlijk
wordt opengesteld, zijn buitengewoon bezwaarlijk voor de mensen die dat huwelijk
zullen aangaan, dunkt mij. Het lijkt mij dat wij – afgezien van het
feit dat ik vind dat het huwelijk niet moet worden opengesteld – hierover
wel moeten spreken, omdat de consequenties voor de mensen die het zal aangaan
van wezenlijk belang kunnen zijn. Mevrouw Halsema kan mij er niet van weerhouden
dat ik wijs op het feit dat diegenen die blij zullen zijn als het huwelijk
wordt opengesteld, wellicht met consequenties worden geconfronteerd waarvan
zij dan zeggen: hadden wij dat maar eerder gehoord, was dit nu maar in het
debat gewisseld. Wij zijn daarvoor niet doof en blind, dus ik vind dat wij
dit ook mogen zeggen, niettegenstaande het feit dat wij zeggen: je moet het
helemaal niet doen. Ik hoor graag wat de staatssecretaris hierover zegt. Dit
is niet ons voorstel, maar een voorstel van het kabinet.
 
 De CDA-fractie spreekt haar waardering uit voor de uitvoerige wijze waarop
de regering haar vragen heeft beantwoord. Wij hebben dit buitengewoon gewaardeerd.
Desondanks blijft er verschil van opvatting bestaan tussen de CDA-fractie
en het kabinet over de vraag hoe het belang van het kind het beste is gediend
en of adoptie door paren van gelijk geslacht zoals het wetsvoorstel beoogt,
werkelijk noodzakelijk is voor een goede rechtspositie van het kind. Kinderen
kunnen nog niet voor hun rechten opkomen en verdienen bescherming en zorg.
Het belang van het kind kan breed worden geformuleerd in de zin van: recht
op huisvesting, voedsel, medische zorg, onderwijs, continuïteit in relaties,
warmte, genegenheid, hechtingsmogelijkheden en het opgroeien in een stabiele
en veilige omgeving. Het CDA is er zeker van dat kinderen liefdevol door homoparen
worden opgevoed. De berichten uit de pleegzorg zijn buitengewoon positief.
Wel heeft mijn fracties twijfels bij het antwoord op de vraag of kinderen
psychische problemen kunnen hebben met adoptie door een paar van gelijk geslacht.
Die vraag wordt door wetenschappers en door onderzoek niet eenduidige beantwoord.
Het antwoord van de staatssecretaris vindt de CDA-fractie erg onbevredigend.
Hij zegt: "Nu het onderzoek – dat er niet is – niet noopt tot
argwaan, acht ik het verantwoord op de ingeslagen weg door te gaan". Ik mag
toch wel hopen dat dit onderzoek gewenst is. Collega Dittrich heeft al gevraagd
of er wat onderzoek kan worden gedaan. Ik vind wel dat je dit moet onderzoeken.
In het Internationale verdrag voor de rechten van het kind staat dat het belang
van het kind altijd de eerste overweging moet zijn. Als er andere belangen
in het geding zijn zoals de gelijke behandeling van mannen en vrouwen, dient
in het geval van conflict het belang van het kind doorslaggevend te zijn.
Een van de grondrechten van het kind is het recht op kennis van zijn genetische
afkomst, zo stelt de Hoge Raad. Dit is helaas nog geen absoluut recht. Met
de afschaffing van het anonieme donorschap komt dit wel dichterbij. Voor de
CDA-fractie is het steeds verder af komen te staan van het familierecht bij
de biologische werkelijkheid – getuige ook het wetsvoorstel –
een reden om te pleiten voor de kennis van de biologische afkomst als absoluut
recht. Want wie bepaalt het belang van het kind? De wetgever heeft dat belang
in het familierecht bepaald, in die zin dat niet alle rechtsbetrekkingen van
volwassen tot kinderen, zoals gezagsverhoudingen, ter vrije bepaling staan.
De CDA-fractie deelt de intentie van de regering om de juridische belangen
van kinderen te erkennen, maar is van mening dat dit wetsvoorstel ten onrechte
stelt dat adoptie het kind een betere rechtspositie geeft dan binnen het gezamenlijk
gezag mogelijk is. De staatssecretaris zegt dat met het gezamenlijk gezag
de ouder en zijn partner een heel eind komen, maar dat er geen volwaardige
ouder- schapsrelatie is. Het CDA streeft daarentegen naar een zo volledig
mogelijke relatie met de biologische ouders en is van mening dat slechts in
gevallen van uiterste noodzaak, als maatregel van kinderbescherming, de band
tussen kind en biologische ouder kan worden doorgesneden. Dit neemt niet weg
dat kinderen in een feitelijke opvoedingssituatie voldoende moeten worden
 beschermd. Voor het CDA biedt het gezamenlijk gezag hiertoe
voldoende mogelijkheid.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Wilt u dit beargumenteren? Waarom biedt het gezamenlijk gezag voldoende,
of zoals u net zei, evenveel, mogelijkheden als adoptie?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Het gezamenlijk gezag biedt de sociale ouder of ouders in dat geval een
mogelijkheid. Adoptie is dan niet noodzakelijk. Hierover kan men van mening
verschillen, maar dit is nu eenmaal onze mening. Het verschil is dat er geen
afstammingsrechtelijke relatie bestaat. Het gezamenlijk gezag biedt het kind
een uitstekende bescherming.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U zei ook allerlei warme dingen over een zo goed mogelijke bescherming
van kinderen, in het gezin en ongeacht de biologische afkomst. Daarom moet
u mij uitleggen waarom u gezamenlijk gezag bij paren van gelijk geslacht voldoende
vindt, terwijl u in een heteroseksuele relatie het juridische ouderschap waarschijnlijk
wel noodzakelijk vindt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Of ik in heteroseksuele relaties het juridische ouderschap noodzakelijk
vind? Mevrouw Halsema, dat een kind opgroeit in een relatie met zijn biologische
ouders is de meest wenselijke situatie. Als daarvan geen sprake is, dan moet
de relatie met een derde ouder, dus de ouder naast de twee zorgouders, zo
mogelijk in stand worden gehouden. Ik vind dat je met adoptie ontzettend voorzichtig
moet zijn. Als gezamenlijk gezag voldoende rechtszekerheid aan het kind biedt,
dan zie ik geen enkele reden om de relatie met de biologische ouder te verbreken.
Wij stellen dat het gezamenlijk gezag in dezen een uitstekende positie biedt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Denkt u eens aan de casus van duomoeders, bij wie het kind is verwekt
door een donor. U vindt de biologische band met de donor in zo'n geval dus
zo belangrijk dat de "meemoeder" niet mag adopteren?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ja.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U zegt klip en klaar "ja". Vindt u dat niet hardvochtig? Dit betekent
immers dat een gezin met twee moeders maar een wat mindere rechtspositie moet
regelen omdat er een al dan niet anonieme donor is die een biologische band
met het kind heeft en dus belangrijker is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Collega Halsema, het gaat niet om de rechtspositie van de ouders, maar
van het kind. De rechtspositie van het kind is heel goed gediend met het gezamenlijk
gezag. Dat duurt tot 18 jaar. Het kan op een aantal punten nog worden geoptimaliseerd,
maar men moet de band met de biologische ouder niet willen verbreken. U was
bij het debat over de afschaffing van het anonieme donorschap vanwege het
recht van het kind om zijn biologische ouders te leren kennen. Wat is de zin
van het verbreken van de band met de biologische ouder en het creëren
van een afstammingsrelatie met de partner van de moeder, die niet strikt noodzakelijk
is voor de rechtspositie van het kind, maar alleen volgt uit de wens van een
van de ouders?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Soms liggen de belangen van het kind en de ouders in elkaars verlengde.
De consequentie van uw betoog lijkt mij overigens dat u in het geheel tegen
adoptie bent, dus ook adoptie door heteroseksuele stellen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Voorzitter! Ik heb net betoogd dat adoptie een maatregel van kinderbescherming
is waarmee uiterst terughoudend moet worden omgegaan. Adoptie mag in geen
geval een manier zijn om een kind te krijgen. Het is iets waartoe je pas in
het uiterste geval kunt overgaan. En zo zou ik het ook graag zien. Ik kom
daarop terug in het kader van het biologische ouderschap en familylife, want
dat vormt eigenlijk de kern van het verhaal in de nota naar aanleiding van
het verslag.
 
 De staatssecretaris is van mening dat het ontbreken van een familieleven –
dit heet dan familylife, ook in het Europese verdrag voor de rechten van de
mens – met een biologische ouder, dus een van beide ouders die niet
in een relationele betrekking tot het kind staat, reden is om de biologische
band volledig door te snijden, opdat het kind door de partner van de andere
ouder geadopteerd kan worden. Met die ene biologische ouder mag in dat geval
geen sprake zijn van een volwaardige ouderschapsrelatie en met de partner
van de andere ouder, de duomoeder waar collega Halsema het net over had, zou
deze dan wel kunnen ontstaan. Met andere woorden: wanneer er geen sprake is
van een familieleven tussen kind en ouder, valt de relatie niet onder de bescherming
van artikel 8, lid 1, van het EVRM. Het bestaan van een familylife brengt
volgens dit artikel mee dat geen overheidsinmenging in de uitoefening van
het recht op familie- en gezinsleven is toegestaan, tenzij dit noodzakelijk
is het belang van onder meer de bescherming van de gezondheid of de goede
zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.
 
 Bij gebrek aan familylife kan de rechter volgens dit wetsvoorstel de relatie
tussen ouder en kind en tussen de familie van de ouder en het kind definitief
verbreken. Het gaat er dus niet meer om dat de relatie schadelijk moet zijn
voor het kind en de maatregel van kinderbescherming gewenst is; de inhoud
die de ouder aan de relatie geeft, wordt bepalend in het recht. Pas als er
sprake is van familie- en gezinsleven tussen beide biologische ouders en het
kind, is hun onderlinge band beschermwaardig. Zo leg ik de interpretatie van
dit artikel door de staatssecretaris uit. Kan hij bevestigen dat dit een juiste
weergave is? De CDA-fractie maakt zich hierover ongerust. Wat bedoelt de staatssecretaris
met de uitspraak dat adoptie mogelijk moet zijn, indien het kind niets meer
van de oorspronkelijke ouder te verwachten heeft? Dit is mijn fractie na het
lezen van de nota naar aanleiding van het verslag nog steeds niet duidelijk.
Ik citeer de staatssecretaris: "Als de persoon die de ouder is voor het kind
niet meer is dan een meneer of mevrouw die eens in de zoveel tijd langskomt
en als vaststaat dat in deze situatie geen verandering zal komen dan heeft
deze ouder ten opzichte van het kind niet de functie van ouder, dan geeft
hij aan de daarbij behorende bevoegdheden en verplichtingen ook geen invulling
en zal hij daaraan op termijn ook geen invulling geven". Dit doet mij onmiddellijk
denken aan het spotje van Sire: wie is toch die meneer die elke zondag het
vlees komt snijden? Gaat het om het waarmaken van de functie van ouder?
Wat bedoelt de staatssecretaris daarmee? Ik ben bang dat er heel wat situaties
denkbaar zijn – collega Dittrich had het daar zijdelings ook over –
waarin de vader niet eens de kans krijgt meer dan een ouder op afstand te
zijn. Dit samen met de opmerking dat na adoptie wel een omgangsregeling met
de oorspronkelijke ouder kan blijven bestaan, doet vrezen dat gescheiden vaders
in een heel zwakke positie komen te staan. Andersom kan het wel eens heel
makkelijk worden voor de biologische ouder om met een beroep op het ontbreken
van familylife zich aan zijn verplichtingen jegens zijn kinderen en zijn ex-echtgenote
te onttrekken.
 
 In dit verband wil ik de staatssecretaris vragen nader in te gaan op de
verklaring die de biologische ouder moet afleggen waaruit zou blijken dat
het kind niets meer van die ouder te verwachten heeft. Waaraan wordt getoetst
of die verklaring waar is? Of is dat eigenlijk niet echt te toetsen? Wanneer
bijvoorbeeld een bekende donorvader wel iets voor het kind zou kunnen betekenen,
maar slecht onderbouwt waarom hij dat niet wil, is het dan mogelijk dat een
dergelijke verklaring niet geaccepteerd wordt? Kan de staatssecretaris concretiseren
wanneer een kind niets meer van de oorspronkelijke ouder te verwachten heeft?
Wellicht kan de staatssecretaris uitleggen of hij meent dat uit artikel 8
van het EVRM soms een positieve verplichting voortvloeit om familylife mogelijk
te maken en of dit wetsvoorstel daarvan een voorbeeld is. Hoe denkt hij erover
dat de Europese commissie voor de rechten van de mens geoordeeld heeft dat
een stabiele homoseksuele relatie tussen vrouwen niet valt onder het recht
op bescherming van het gezinsleven, op het recht op familylife? Of vindt hij
dat artikel 8, lid 1, van het EVRM aangepast moet worden? Zoals het er nu
staat, wordt er steeds verwezen naar een artikel waarvan juist paren van gelijk
geslacht vooralsnog uitgesloten zijn. Voor het CDA dient artikel 8 EVRM er
in de eerste plaats voor om het familie- en gezinsleven te beschermen en niet
om het biologische ouderschap ondergeschikt te maken aan het sociaal ouderschap.
Hoe ziet de staatssecretaris dit in het licht van het gebruik van het EVRM
in zijn onderbouwing van het wetsvoorstel?
 
 Ook in het Nederlandse recht is sinds de wetswijzigingen van 1995 en 1998
het bestaan van familylife meer centraal komen te staan, maar daaraan doet
niet het feit af dat de voormalige staatssecretaris als uitgangspunt heeft
genomen dat een kind afstamt van zijn vader en moeder in de natuurlijke zin
van het woord en dat in beginsel aan hen, met uitsluiting van anderen, het
gezag over dat kind toekomt. Nu kan de fractie van het CDA instemmen met de
uit het EVRM volgende jurisprudentie dat een man niet enkel door zijn biologisch
vaderschap familylife met het kind heeft. Er moeten bijkomende feiten zijn,
maar hoe valt voor de rechter vast te stellen dat het kind nooit meer iets
van zijn biologische vader te verwachten heeft als het aankomt op familylife?
De afschaffing van het anonieme donorschap maakt het mogelijk dat kinderen
hun biologische ouder leren kennen. Hierbij speelt de erkenning van emotionele
belangen en het mogelijk ontstaan van familylife toch een bepaalde rol. Of
ontkent de staatssecretaris deze mogelijkheid? Ziet hij, net als mijn fractie,
het gevaar dat duomoeders in de verleiding komen om de bekende donor zo ver
mogelijk van het kind vandaan te houden, op grond van de al dan niet terechte
vrees dat anders wellicht ooit familylife zou worden aangenomen? Als de positie
van de bekende donor veel sterker wordt dan die van de anonieme, zouden lesbische
stellen in de verleiding kunnen komen om voor de zekerheid maar voor een anonieme
donor te kiezen waarvan ze de identiteit geheim houden. Mijn fractie is dan,
in tegenstelling tot de staatssecretaris, wel bang voor de nieuwe grote leugen
in het familierecht. Al met al kan mijn fractie niet inzien dat een wet die
adoptie bij uitstek mogelijk maakt wanneer er geen banden aan te tonen zijn
tussen kind en biologische ouder, in het belang van het kind kan zijn.
 
 De staatssecretaris geeft aan dat het gezamenlijk gezag het kind een goede
rechtspositie biedt, maar dat deze door adoptie nog wordt verbeterd. Is hij
het met mijn fractie eens dat in het gezamenlijk gezag op alle punten, behalve
dat van de afstammingsrelatie, voor het kind rechtsgelijkheid kan ontstaan
met kinderen, geboren binnen een heterohuwelijk? Wij vinden dat ten behoeve
van het kind geen afstammingsrelatie binnen het geregistreerd partnerschap
gefingeerd moet worden tussen paren van gelijk geslacht. Dit sluit niet aan
bij de biologische werkelijkheid die voor het CDA uitgangspunt blijft als
ordeningsprincipe in het recht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik heb nog een vraag over uw vorige punt, de vlucht in anonieme donoren
die u zou willen tegengaan. Mijn fractie heeft op dit punt een amendement
ingediend dat erop is gericht, de ouder te beperken tot de juridische ouder
zoals die ook verderop wordt erkend in het familierecht. Dit betekent dat
de donor in de rechtszaal eigenlijk geen positie meer heeft. Ik neem aan dat
u dit amendement zal steunen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Neen, dat heeft u verkeerd begrepen. Ik maak uit uw woorden op dat de
donor helemaal niet bij de procedure wordt betrokken. Dit betekent op voorhand
uitsluiting van de biologische ouder. Dat kan onze goedkeuring niet wegdragen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Het gaat erom dat de juridische ouder wordt gekend. De vader die het kind
heeft erkend, krijgt een plaats in de rechtszaal. Hij wordt gehoord. De donor
heeft maar een minieme rol gespeeld en diens positie wordt verzwakt. De bedoeling
is dat vrouwen niet worden verleid om zich te richten op anonieme donoren.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik kan mij niet voorstellen dat wij dit amendement zullen steunen, maar
ik zal er zeker met de grootst mogelijke aandacht naar kijken omdat het voor
ons van belang is dat in elk geval niet die grote leugen gaat ontstaan.
 
 Mijnheer de voorzitter! De gevolgen van het geregistreerd partnerschap
zouden moeten worden uitgebreid met regels voor nabestaandenuitkeringen en
erfrecht. De ouderschapsgevolgen van gezamenlijk gezag moeten een zo gelijk
mogelijke rechtspositie voor kinderen opleveren, met inachtneming van de positie
van de biologische ouder of ouders. Bij een heteroseksueel geregistreerd partnerschap
pleit het CDA er andermaal voor dat de mannelijke partner bij geboorte van
een kind van rechtswege vader wordt en het kind niet apart behoeft te erkennen.
 Het aannemen van zijn vaderschap is immers niet fictiever
en evenmin minder weerlegbaar als vermoeden dan het vaderschap dat van rechtswege
geldt bij geboorte binnen een huwelijk. Hoe denkt de staatssecretaris hierover?
 
 De staatssecretaris merkte op dat er wel erkenningsproblemen zullen rijzen
in het buitenland, maar dat die niet zo ernstig zijn dat van indiening van
het wetsvoorstel moet worden afgezien. Ergens anders stelt hij dat hij er
geen flauw idee van heeft wat die problemen precies zullen zijn. Ik meen dat
hij de kop in het zand steekt als hij opmerkt dat het heel wel mogelijk is
als een kind zijn verdere leven in Nederland doorbrengt en van de niet-erkenning
in het buitenland weinig zal merken. Kan de staatssecretaris die kinderen
uitleggen dat zij niet in het buitenland moeten gaan studeren, zich niet moeten
laten behandelen in een ziekenhuis over de grens, geen vakantiewerk in het
buitenland moeten gaan doen, enz.? Hoe doen grensbewoners dat in het grensverkeer:
binnen Nederland blijven? Europa heeft vrij verkeer van personen en deze kinderen
zouden alleen naar het buitenland kunnen surfen op internet? Wat hebben adoptiefouders
in spe aan de brochure die de staatssecretaris wil maken als hij zegt dat
hij onmogelijk de consequenties kan opsommen van adoptie door personen van
hetzelfde geslacht? "Bezint eer ge begint" is misschien een mooie titel voor
die brochure. In wezen gedoogt de staatssecretaris rechtsongelijkheid tussen
geadopteerde kinderen en hun hetero-ouders en geadopteerde kinderen en homo-ouders,
waarbij deze laatsten maar door schade en schande wijs moeten worden.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Waarom maakt het iets uit wanneer een kind dat geadopteerd is door twee
vrouwen of mannen in het buitenland gaat studeren? Waarom zou een kind daardoor
in het buitenland in problemen komen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik ben daar ook heel benieuwd naar. Ik kan me namelijk niet voorstellen
dat ze binnen Nederland blijven. Nu wordt voorgesteld dat er geen problemen
rijzen, als je maar in Nederland blijft. Ik ken kinderen genoeg die over de
grens van alles doen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Dat kan toch ook? Ze kunnen toch gewoon gaan studeren op de Sorbonne of
in Londen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Een kind kan in de problemen raken waardoor ouders nodig zijn die als
zodanig worden erkend. Als homoparen een kind geadopteerd hebben, willen ze
vast wel graag weten op welke risico's zij moeten rekenen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Hoe verschilt dat met twee mannen of vrouwen die een geregistreerd partnerschap
hebben en een kind opvoeden? Of gewoon een kind hebben zonder dat dit via
een wet bezegeld is? Dan ontstaat toch dezelfde situatie? Dat kind gaat er
toch niet op achteruit?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Het is mogelijk dat je een financiële transactie moet aangaan ten
behoeve van een kind in het buitenland. Het komt zo vaak voor dat de ouders
een document moeten tekenen of als borg garant moeten staan. Ik vind dat ouders
zeker moeten weten dat ze het kind niet in de problemen brengen of dat de
relatie in het buitenland niet erkend wordt. Daar mag toch wel meer duidelijkheid
over bestaan?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Maar u vindt...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Neen, u hebt antwoord gekregen. Mevrouw Ross stelde een vraag aan de staatssecretaris.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik wil hierover een vraag stellen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik zeg nu "neen" tegen u. Zo gaat het bij dit soort dingen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 De CDA-fractie wil ook graag van de staatssecretaris weten waarom hij
het niet zinvol acht, een onderzoek te doen naar de eventuele toename van
het draagmoederschap bij invoering van het wetsvoorstel. In hoeverre is het
voor betrokken mannelijke partners zo'n emotionele en juridisch problematische
weg dat zij op voorhand van een dergelijke stap willen afzien? Wil hij alsnog
overwegen, een dergelijk onderzoek te doen? Hoe denkt hij over het gegeven
"familylife" in de relatie tussen kind en draagmoeder? Is het gegeven dat
de vrouw zwanger is geweest van het kind niet voldoende grond om te stellen
dat die relatie bescherming verdient? Het EVRM veronderstelt altijd familylife
tussen moeder en kind. Dat zou adoptie door een homopaar uitsluiten. Met een
beroep op het EVRM kan adoptie door een mannelijk paar door de rechter onmogelijk
worden gemaakt en met een beroep op hetzelfde artikel kan de rechter het mogelijk
maken dat een lesbisch paar een kind van een donor adopteert wanneer dit wetsvoorstel
dat artikel gebruikt als leidend principe in de redenatie. Mannen kunnen zowel
in het geval zij donor zijn, als in het geval dat zij een kind willen adopteren
dit moeilijk doen. Kan dit volgens de staatssecretaris dan worden gezien in
het licht van de gelijke behandeling die hij wil rechtvaardigen? Kan hij het
begrip "familylife" in relatie tot de voorstellen en mijn vragen nader verduidelijken?
 
 Concluderend: de meest optimale situatie voor de rechtspositie van het
kind is die waarin het kind wordt opgevoed door de biologische ouders. Die
bedoeling ligt besloten in de schepping en de menselijke natuur. In sommige
gevallen is dat niet mogelijk. Ook wanneer het kind duurzaam wordt verzorgd
en opgevoed door twee personen van hetzelfde geslacht, dient die relatie tussen
het kind en deze sociale ouders te worden beschermd. De wetgeving is in 1998
aangepast in die zin, dat gezamenlijk gezag ook buiten het huwelijk –
en dus ook door paren van gelijk geslacht – kan worden uitgeoefend.
De juridische gevolgen die in het familierecht worden verbonden aan het juridische
ouderschap komen door dit gezamenlijk gezag ook toe aan hen die een effectief
gezinsleven met een kind hebben. Het is hiervoor niet noodzakelijk, de adoptiewetgeving
te veranderen. Wel kan op een aantal wezenlijke punten het gezamenlijk gezag
worden verbeterd. De biologische band met een ouder verbreken kan in de ogen
van het CDA alleen wanneer een relatie tussen het kind en die ouder ondenkbaar
is en/of het belang van het kind zou schaden. Adoptie blijft een uiterste
maatregel van kinderbescherming. Het wetsvoorstel werkt echter
in de hand dat spermadonoren van rechtswege het ouderschap ontzegd zal worden.
Immers, zij behoeven bij adoptie niet te worden opgeroepen. Kunstmatige inseminatie
wordt zo een manier om kinderen voor adoptie te verwekken en dit wijst de
CDA-fractie af. Ook blijft zij grote vraagtekens zetten bij het gebruik van
de term "familylife" door de staatssecretaris. Ten slotte wijst de CDA-fractie
op de onomwonden afwijzing van het wetsvoorstel door de Raad van State. De
mening van de Raad van State, dat er geen juridische noodzaak is voor aanpassing
van de adoptiewetgeving en dat een ingrijpende en niet gerechtvaardigde wijziging
van het afstammingsrecht plaatsvindt waardoor niet langer wordt aangesloten
bij de biologische band, alsmede de vrees voor het toenemen van het draagmoederschap
en de relatie tot het buitenland wegen zeer zwaar voor de CDA-fractie. De
bedenkingen van de Raad van State worden gedeeld door de CDA-fractie en zijn
in de nota naar aanleiding van het verslag onvoldoende weerlegd. De leden
van de CDA-fractie vernemen van de staatssecretaris graag een nadere toelichting.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 19.10 uur tot 20.40 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Helaas, het is er dan toch van gekomen. Vandaag
spreken wij over twee wetsvoorstellen die een buitengewoon ingrijpende verandering
van onze openbare burgerlijke rechtsorde beogen. Het zijn zodanig ingrijpende
voorstellen dat wij vorige week aan de regering gevraagd hebben om naast de
staatssecretaris ook de minister-president of een ander lid van de ministerraad
af te vaardigen naar dit debat, overigens natuurlijk zonder ook maar iets
af te doen aan het respect dat wij voor het ambt en de persoon van de staatssecretaris
hebben. Wij moeten nu helaas vaststellen dat die wens niet is ingewilligd,
hetgeen ons teleurstelt. Ik zei al dat het om twee ingrijpende wetsvoorstellen
gaat. Het eerste voorstel strekt ertoe dat voortaan ook een relatie tussen
twee personen van hetzelfde geslacht als huwelijk wordt aangemerkt. Het tweede
voorstel wil adoptie voor paren van hetzelfde geslacht mogelijk maken. De
beide voorstellen komen niet uit de lucht vallen. Toch kan, gelet op het ingrijpende
karakter ervan, wel degelijk over een snelle verandering worden gesproken.
De voorzitter van een symposium van de Vereniging voor personen- en familierecht,
dat begin december werd gehouden, zei: "als ik bijvoorbeeld tien jaar geleden
had gezegd dat er in 1999 een wetsvoorstel bij de Kamer zou liggen om het
huwelijk ook open te stellen voor homo's, had iedereen me voor gek verklaard".
Zelfs het eerste paarse kabinet koos nog een andere koers.
 
 Het personen- en familierecht is in navolging van maatschappelijke ontwikkelingen
sinds het eind van de jaren zestig helaas steeds meer losgemaakt van de joods-christelijke
wortels. De unieke positie van het huwelijk is ondergraven door de opmars
en erkenning van alternatieve samenlevingsvormen. In 1970 is Boek 1 van het
Burgerlijk Wetboek als eerste onderdeel van het nieuwe Burgerlijk Wetboek
ingevoerd. In het bijzonder in de achterliggende tien jaar heeft het personen-
en familierecht niettemin een spectaculaire gedaanteverwisseling ondergaan.
Het naamrecht, het omgangsrecht, en wat al niet meer, zijn aangepast. Het
geregistreerd partnerschap is nog maar kort geleden ingevoerd, maar daarmee
is de rust bepaald niet weergekeerd. Integendeel, de huidige voorstellen getuigen
van een verdergaande radicalisering. De beide wetsvoorstellen brengen revolutionaire
veranderingen in de regelgeving over huwelijk en ouderschap. Uitdrukkelijk
wordt afscheid genomen van een bijbelse normering. Meer en meer wordt afstand
genomen van de natuurlijke orde. Doelbewust wordt gebroken met een traditie
van eeuwen. Welbewust wordt een positie ingenomen die nagenoeg in de gehele
beschaafde wereld wordt afgewezen. Heel uitdrukkelijk treedt de regering met
deze voorstellen niet codificerend, maar modificerend op. In het kielzog van
onder meer de Algemene wet gelijke behandeling en de discussies over leefvormen
zijn de geesten gerijpt voor de wetsvoorstellen die wij vandaag bespreken.
 
 Inmiddels hebben de beide wetsvoorstellen een storm van kritiek doen opsteken.
Vanuit de kerken en door veel burgers is herhaaldelijk en dringend verzocht,
ja zijn smeekbeden ingediend om de plannen niet door te zetten. Juridische
bezwaren brachten de Raad van State in beide gevallen tot een negatief advies.
Diverse rechtsgeleerden hebben hun verontrusting, zo niet verbijstering over
de plannen uitgesproken. De coalitiekop lijkt echter stevig in het zand gestoken,
nadat de buit was binnengehaald in het bastion van het regeerakkoord. Uit
de toonzetting van de nota's naar aanleiding van het verslag blijkt vooral
de politieke keus om het zo te regelen, ongeacht de bezwaren. Het blijkt voor
Paars zelfs een principezaak. Is er op enig moment nog echt serieus over gedacht
om niet door te gaan? De adviezen van de Raad van State waren zo negatief
dat de wetsvoorstellen voor een tweede keer ter bespreking kwamen in de ministerraad.
Zijn de bezwaren nog werkelijk inhoudelijk gewogen? Of gold alleen: regeerakkoord
is regeerakkoord? Graag hoor ik hier een reactie van de staatssecretaris op.
 
 De SGP-fractie wil met klem en ernst regering en parlement oproepen om
terug te keren van de ingeslagen weg. In de schriftelijke voorbereiding hebben
wij aangegeven, geschokt te zijn door de voorgestelde wijzigingen in het huwelijksrecht.
Het gaat hier niet om bijzaken, waar we een slagje anders over denken. Maar
waar huwelijk en gezin in het geding zijn, raken we aan de grondstructuren
van onze rechtsorde. Waar zo diametraal stelling wordt genomen tegen de orde
die door de Schepper ten goede van de mensheid is ingesteld, kan het niet
anders of de schade zal groot zijn. Nóg is het niet te laat om terug
te keren van de ingeslagen weg. Daarom willen wij graag onze bezwaren tegen
beide wetsvoorstellen nader toelichten en de regering daarbij een aantal vragen
voorleggen.
 
 Voorzitter! Ik begin met het wetsvoorstel openstelling huwelijk. Het wetsvoorstel
raakt ons daarom zo diep, omdat het huwelijk naar onze overtuiging naar zijn
wezen geen menselijke uitvinding is, die eigenmachtig veranderd mag worden.
Het huwelijk tussen man en vrouw is door God Zelf bij de schepping ingesteld,
als een zegenrijke gave aan het menselijk geslacht. Uitdrukkelijk wordt na
de beschrijving van de schepping van de mens vermeld: "Daarom zal de man zijn
vader en zijn moeder verlaten en zijn vrouw aankleven; en
zij zullen tot één vlees zijn". In het Nieuwe Testament wordt
die unieke instelling door Christus uitdrukkelijk bevestigd en ook getekend
als een afbeelding van de band tussen Christus en Zijn Kerk.
 
 De instelling van het huwelijk sluit aan op de schepping van de mens als
man en vrouw, als elkaar aanvullende gestalten van het menszijn. Man en vrouw
zijn geschapen met een eigen aard, een tweeheid die bestemd is een onvergelijkbare
eenheid te worden. God schiep man en vrouw verschillend van aanleg en gaven,
zodat zij elkaar kunnen helpen en bijstaan en opdat uit hen een nageslacht
kan voortkomen. Het behoort dus tot het wezen van het bijbelse huwelijk dat
het een verbintenis is tussen één man en één vrouw.
Dat is niet zomaar een bijkomende kwestie, maar maakt deel uit van de onveranderlijke
grondvorm ervan. Een essentieel doel van het huwelijk is, dat het de wederzijdse
hulp en bijstand van de echtelieden beoogt, een levenslange verbondenheid
in liefde en trouw. Het huwelijk is niet zomaar een contract, maar een verbond
dat het hele leven omvat. Een wezenlijk tweede doel van het huwelijk is de
voortplanting van het menselijk geslacht. Het is de toegangspoort voor de
gezinsvorming. In de derde plaats biedt het huwelijk een omheining tegen ontucht.
De intieme gemeenschap tussen man en vrouw staat daarmee ook in dienst van
het beteugelen van seksuele ongebondenheid.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Waarom kan die lotsverbondenheid, die zoals u zegt een van de kenmerken
van het huwelijk is, niet tussen twee mannen of twee vrouwen bestaan? Twee
mannen of twee vrouwen kunnen toch ook respect voor elkaar hebben, elkaar
wederzijds willen verzorgen, verantwoordelijkheid voor elkaar willen dragen
en die lotsverbondenheid met elkaar bezegeld willen zien door een burgerlijk
huwelijk?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik begrijp die vraag. Daarom ben ik expres wat uitgebreider op die bijbelse
gegevens ingegaan, om niet alleen even te zeggen: we zijn er op grond van
de Bijbel op tegen. U kunt dan ook begrijpen, wat onze achtergrond daarbij
is. Die lotsverbondenheid staat niet op zichzelf, het is één
van de doelen van het huwelijk, maar daarmee is nadrukkelijk de gerichtheid
op gezinsvorming verbonden. Het staat in het totaalkader van een ordening
die door God is gegeven, als een verhouding tussen man en vrouw. Verder in
mijn betoog kom ik nog terug op bijbelse gegevens.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Als een oudere man en een oudere vrouw in het huwelijk treden, die samen
geen kinderen meer kunnen krijgen vanwege hun leeftijd, vindt de SGP-fractie
dat dan geen volwaardig huwelijk meer, omdat het niet gericht is op voortplanting?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Nee, zo zien wij het niet. Er zijn huwelijken die kinderloos blijven,
wat soms van tevoren bekend kan zijn. Maar het gaat ons erom wat de regel
en de orde is. Ik ben er, net als bij adoptie, behoorlijk beducht voor om
telkens via bijzondere situaties het zicht kwijt te raken op wat de regel
is, en wat de uitzonderingen. Je moet niet vanuit de uitzonderingen regels
gaan wijzigen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Maar is dat vanuit uw eigen redenering geen gevaarlijk standpunt? In het
Reformatorisch Dagblad stond dat 62% van de Nederlanders voor openstelling
van het huwelijk is. Je zou bijna kunnen zeggen dat dat de regel is: de meerderheid
van de bevolking wil dat. Dan plaatst u zich bij een minderheid.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik ben blij dat kennelijk ook in deze Kamer het Reformatorisch Dagblad
zo goed wordt gelezen! Ik kan de collega's ook andere artikelen uit dat dagblad
van harte aanbevelen! Wat u zegt, is niet zozeer een regel die voortvloeit
uit een bepaalde bijbelse ordening. U spreekt over een bepaalde enquête
die is gehouden. Daarvan zeggen wij, dat het goed is om daarvan kennis te
nemen om natuurlijk niet blind te zijn voor de maatschappelijke werkelijkheid.
Tegelijkertijd hebben wij als Kamerleden niet als taak een windvaan te zijn
en de inzichten op grond van opiniepeilingen in wetten vast te leggen. Wij
hebben als taak onze eigen ethische beoordeling te hebben. Dat zal de heer
Dittrich toch met mij eens zijn, bijvoorbeeld als het gaat om onderwerpen
zoals de doodstraf en het vreemdelingenbeleid. Over dergelijke onderwerpen
kun je niet zomaar een enquête houden om vervolgens daarop je beleid
aan te passen. Er moet nadrukkelijk een eigen ethische beoordeling plaatsvinden,
hetgeen zeker bij het onderhavige onderwerp voor ons het geval is.
 
 Voorzitter! De menselijke zonde is evenwel diepe sporen gaan trekken in
het menselijk samenleven. Dat gaat ook aan het huwelijksleven niet voorbij.
Ook het huwelijk maakt nu deel uit van een geschonden wereld. Daar sluiten
wij onze ogen bepaald niet voor. Dat neemt niet weg dat voluit staande kan
worden gehouden dat het huwelijk steeds van onschatbare waarde is geweest
voor het menselijk samenleven, dat zonder meer kan worden gesproken over een
zegenrijke betekenis van huwelijk en gezin voor de maatschappij.
 
 "Een huwelijk kan worden aangegaan door twee personen van verschillend
of van gelijk geslacht", zo luidt de nieuwe bepaling die een zogenoemd sekseneutraal
huwelijk mogelijk moet maken. De huidige wet gaat ervan uit dat een huwelijk
alleen tussen een man en een vrouw kan worden gesloten. Juist omdat dit zo
evident is, is het niet eens expliciet bepaald. De Hoge Raad heeft in 1990
nog eens klip en klaar uitgesproken dat de strekking van de wet is dat een
huwelijk tussen twee personen van gelijk geslacht niet mogelijk is. Maatschappelijke
ontwikkelingen noch het antidiscriminatieartikel van de Grondwet wettigen
een afwijkende wetsuitlegging, aldus de Hoge Raad.
 
 Het wetsvoorstel openstelling huwelijk brengt, naar het kabinet erkent,
een wezenlijke verandering van karakter en betekenis van het huwelijk. Het
geslachtelijk verschil verdwijnt als een wezenskenmerk van het huwelijk. Anders
gezegd: het huwelijk wordt niet langer exclusief beschouwd als een verbintenis
tussen een man en een vrouw. Het zogenaamde sekseneutrale huwelijk waarvoor
het kabinet kiest, betekent dat ook de band tussen huwelijk en afstamming
wordt aangetast. Aan het huwelijk zijn niet langer per definitie afstammingsrechtelijke
gevolgen verbonden, omdat uit een huwelijk tussen twee personen van hetzelfde
geslacht nooit kinderen geboren kunnen worden. Huwelijk en voortplanting worden
daarmee in de regelgeving verder uit elkaar getrokken. Hiermee
geeft het kabinet een invulling aan het huwelijk die nooit eerder bestaan
heeft en nergens anders voorkomt. Een invulling, die een ondermijning, een
volstrekte ontkenning betekent van het huwelijk als het door God verordende
levensverbond tussen man en vrouw.
 
 Het bijzondere karakter en de grote betekenis van het huwelijk maakt het
tot meer dan een privé-zaak van twee mensen. Deze verbintenis vraagt
een publieke bekrachtiging. De vorm waarin dit gegoten wordt, mag tot op zekere
hoogte met de tijden wisselen, maar nooit mag daarbij het wezen van het huwelijk
aangetast worden. Wie hier naar willekeur aan morrelt, vergrijpt zich aan
een Goddelijke instelling! Of men het gelooft of niet, de schrikwekkende werkelijkheid
is dat de toorn van God wordt geopenbaard van de hemel over alle goddeloosheid
en ongerechtigheid van de mensen. Waar de zonde de ruimte krijgt, bijbelse
ordeningen genegeerd worden, daar wordt ieder werkelijk perspectief geblokkeerd.
Met het onteren van de Schepper is geen mens gediend, integendeel.
 
 Wat mag van de overheid worden verwacht? Huwelijk en gezin tegenover allerlei
destructieve krachten te beschermen, in ere te houden. Oog te hebben voor
de belangrijke publieke functie van het huwelijk, het te waarderen als hoeksteen
van de burgerlijke rechtsorde. De natuurlijke en zedelijke grondslagen van
de samenleving zijn hier in het geding. Huwelijk, voortplanting en seksualiteit
horen wezenlijk bij elkaar. Waar dit uit elkaar wordt getrokken, zijn chaos
en verwoesting de gevolgen.
 
 De erkenning van de unieke positie van het huwelijk betekent dat andersoortige
relatievormen daar nooit mee gelijkgesteld kunnen worden. Het huwelijk wordt
geweld aangedaan, ja, de Schepper wordt onrecht aangedaan, als het huwelijk
wordt gedegradeerd tot één van de mogelijke samenlevingsvormen.
Dat is het bezwaar tegen alternatieve samenlevingsvormen van man en vrouw
in de plaats van het huwelijk. De homoseksuele leefwijze wordt in de Bijbel
bovendien in niet mis te verstane bewoordingen als tegennatuurlijk gedrag
afgekeurd. Ja, alles wat zich buiten de heilzame Goddelijke orde begeeft,
dient niet alleen niet erkend te worden, maar ook actief te worden ontmoedigd!
Dat is een blijvende roeping voor de overheid, ook voor een paars kabinet
anno 2000.
 
 Niet alleen ondersteunt de voorgestelde huwelijkswetgeving de christelijke
huwelijksmoraal niet meer, maar zij ondergraaft deze bovendien nu ook principieel.
Dat betreuren wij diep. Het bijbels huwelijk wordt verduisterd. Het wordt
niet afgeschaft, in die zin dat het niet meer mogelijk is om een huwelijk
te sluiten tussen een man en een vrouw, maar het huwelijk als unieke en exclusieve
verbintenis tussen een man en een vrouw verdwijnt wel uit ons wetboek. Het
wezen van het huwelijk wordt gewijzigd. Het klassieke huwelijk degradeert
tot één van de varianten in tweerelaties, doordat het van wezenskenmerken
wordt beroofd. Het huwelijk wordt daarmee verdonkeremaand. Op een homoseksuele
relatie wordt ten onrechte het etiket "huwelijk" geplakt.
 
 Met dit wetsvoorstel maakt het kabinet zich niet alleen willens en wetens
los van de christelijke visie op het huwelijk, maar ook van alle tradities
van ons recht. Gebroken wordt met een eeuwenlang kenmerk van de westerse beschaving.
De wijze van huwelijkssluiting en de vormgeving ervan vertoont evenals de
concrete rechtsgevolgen in de loop der tijd de nodige verschillen. Maar zowel
in Nederland als in het geheel van de westerse beschaving is te allen tijde
het geslachtelijk onderscheid als een wezenskenmerk van het huwelijk gezien.
 
 In het monumentale kunstwerk in de hal van de Tweede Kamer zijn naast
Mozes ook andere personen afgebeeld. We vinden er Solon, Justinianus en Napoleon.
Ook in de rechtsstelsels die zij vertegenwoordigen was onbetwist het huwelijk
een rechtsinstituut tussen een man en een vrouw. Een bekende Romeins-rechtelijke
definitie van het huwelijk luidt: het huwelijk is een verbinding van man en
vrouw en een verbond voor het gehele leven, een deel hebben aan goddelijk
en menselijk recht. Deze omschrijving, van Modestinus afkomstig, staat niet
op zichzelf, maar rust op Griekse bodem. Deze benadering is in ons land steeds
gevolgd. Duidelijk spreekt dit uit de Politieke Ordonnantie van de Staten
van Holland van 1580, en niet anders was het in de Napoleontische wetgeving
in de negentiende eeuw. Of je Hugo de Groot's "Inleidinge tot de Hollandsche
Rechtsgeleerdheid" uit 1631 erop naslaat, of het handboek van Joannes van
der Linden uit 1806, buiten kijf staat dat het huwelijk een vereniging van
man en vrouw is. De omschrijving van het huwelijk in buitenlandse handboeken
en encyclopedieën laat geen ander beeld zien.
 
 Hoe ingrijpend is het dan ook dat in Nederland een langdurige traditie
uit de westerse beschaving wordt doorbroken! Ook in het advies van de Raad
van State is erop gewezen dat hiermee de gevoelens worden geraakt van velen
die het huwelijk niet anders kunnen of willen zien dan zoals dat in onze cultuur
sinds lang geweest is, namelijk een relatie tussen een man en een vrouw, waarbinnen
in beginsel het nageslacht wordt verzorgd en opgevoed.
 
 Gelet op de grote reikwijdte van de veranderingen, is het wel vergaand
dat dit bij gewone wet kan gebeuren. Het is eigenlijk een veel te lichte procedure.
In tal van landen is de bijzondere positie van huwelijk en gezin in de Grondwet
vastgelegd. Dat dit in Nederland niet is gebeurd, kan wellicht mede worden
verklaard uit het feit dat die bijzondere positie zo evident was, dat het
niet in de Grondwet zelf behoefde te worden opgenomen, evenmin als in het
Burgerlijk Wetboek is neergelegd dat het huwelijk een verbintenis tussen man
en vrouw is. De vraag dient zich dan ook aan of de huidige wijziging niet
in strijd komt met ons ongeschreven constitutionele recht. Is daarom in plaats
van een gewone wet, niet vooraf een grondwetswijziging nodig? Daarvoor pleit
ook dat de regering aangeeft dat onder het begrip huwelijk in de Grondwet
inderdaad het huwelijk van twee personen van verschillend geslacht wordt verstaan.
Wat is de mening van de staatssecretaris hierover?
 
 Het kabinet neemt met dit wetsvoorstel historisch gezien en wereldwijd
beschouwd een volstrekt geïsoleerde positie in. Het stuit op veelsoortige
en ernstige bezwaren. Dat alles roept temeer de vraag op: waarom komt het
kabinet met dit wetsvoorstel? Welk belang is ermee gediend? Rust er niet een
zware bewijslast op diegene die in zo'n belangrijke kwestie van onze publieke
rechtsorde zo'n breuk voor zijn rekening neemt? Wat is de
noodzaak van dit wetsvoorstel? Voor welke doelgroep is dit wetsvoorstel nu
eigenlijk bedoeld? Welke inhoudelijke redenen zijn ervoor aan te voeren dat
het kabinet deze stap heeft gezet, zo kort na de invoering van het geregistreerd
partnerschap, terwijl het vorige kabinet daar nog niet voor voelde?
 
 Je mag bij zo'n ingrijpend voorstel toch wel een zeer gedegen inhoudelijke
argumentatie verwachten. Die is echter niet te vinden. Met name vind ik onduidelijk
wat naar de mening van de regering nu precies uit het gelijkheidsbeginsel
voortvloeit. Aan de ene kant wordt in lijn met de uitspraak van de Hoge Raad
gesteld dat het gelijkheidsbeginsel niet dwingt tot openstelling van het huwelijk.
Er kan niet gesproken worden van een schending van een discriminatieverbod
zoals in wet of verdrag verankerd. Terecht. Niet alleen de Hoge Raad, maar
ook bovennationale rechtscolleges hebben dat herhaaldelijk uitgesproken. Ik
noem slechts nog de uitspraak van het Europese hof voor de rechten van de
mens van 30 juli 1998, waarin opnieuw is uitgesproken dat het recht om te
huwen en een gezin te stichten alleen ziet op het traditionele huwelijk tussen
twee personen van verschillend geslacht. Begrijp ik het goed, dat ook de Nederlandse
regering deze uitspraken ten volle onderschrijft? Aan de andere kant wordt
echter tegelijk door de regering aan het gelijkheidsbeginsel zodanig zwaarwegende
betekenis toegekend dat, zoals dat heet, het huwelijk wordt opengesteld voor
paren van gelijk geslacht. Het is in het licht van dit beginsel zelfs een
principezaak voor het kabinet. Het is voor de fractie van de SGP onduidelijk
hoe het kabinet zowel het een als het ander overeind kan houden. Het is toch
van tweeën één: óf het huidige huwelijk is een discriminatoir
rechtsinstituut, óf het is het niet. Of het gelijkheidsbeginsel dwingt
tot de voorgestelde verandering, of dat is niet het geval. Kan de staatssecretaris
zijn visie nader toelichten?
 
 Tegen de door de regering gehanteerde terminologie "openstelling van het
huwelijk" en "huwelijksverbod" maken wij ernstig bezwaar. Het zijn gekleurde,
verwarrende en onzakelijke benamingen, die eigenlijk al bij voorbaat de huidige
huwelijkswetgeving in de sfeer van de discriminatie trekken. De kern van de
voorgenomen wijziging van het huwelijksrecht is een wezensverandering van
het wettelijk huwelijk. Hoe je hier ook over denkt, met die analyse zal toch
eenieder kunnen instemmen. Het huidige huwelijk staat, afgezien van bepaalde
huwelijksbeletselen zoals een te nauwe familieverwantschap, open voor eenieder.
Het punt is alleen dat, gelet op het karakter van het huwelijk als een verbinding
tussen man en vrouw, niet iedereen openstaat voor een huwelijk. Te spreken
over een huwelijksverbod voor paren van gelijk geslacht is daarom een verwarrende
manipulatie van de werkelijkheid. Vanuit de christelijke en klassieke visie
moet worden geoordeeld dat de beschuldiging dat het huidige huwelijk discriminatoir
is, kennelijk ongegrond is. Zonder ideologisch zand in de ogen is het onbegrijpelijk
hoe men tot zo'n aanklacht kan komen. Het is dan niet twijfelachtig of aanvechtbaar,
maar zonneklaar dat niet van gelijke gevallen sprake is. Het gelijkheidsbeginsel
zelf kan de vraag of sprake is van gelijke situaties of niet, nooit beantwoorden.
Het komt uiteindelijk toch op de achterliggende visie aan. Niemand kan ontkennen
dat uit een verbintenis tussen twee personen van gelijk geslacht nimmer een
kind geboren kan worden. Met ander woorden: de mogelijkheid tot voortplanting
ontbreekt structureel. Deze fundamentele ongelijkheid rechtvaardigt ten volle
een ongelijke behandeling.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Hoe kunt u nu zeggen dat vanuit de christelijke leer en traditie het huwelijk
tussen twee mannen of twee vrouwen moet worden afgewezen, terwijl wij weten
dat er allerlei christenen zijn in de Nederlandse samenleving die daar heel
anders over denken? U doet net alsof u praat voor alle christenen in Nederland,
maar dat is toch helemaal niet zo?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Dat is een variant op de vraag die al eerder naar voren kwam. Bij de inbreng
van mijn collega Schutte is ook gezegd dat de kerken toch niet één
spoor trekken. Nee, daar heeft u gelijk in. Helaas moeten wij vaststellen
dat op dit punt ook door christenen geen eensluidende positie wordt ingenomen.
Maar aan de andere kant is het wel opvallend dat tijdens de voorbereiding
van dit wetsvoorstel, bij het rondetafelgesprek, een duidelijk geluid van
de kerken gehoord is. Wij hebben de afgelopen tijd herhaaldelijk brieven van
de kerken gekregen, waarin in ieder geval een duidelijk standpunt wordt ingenomen.
Ik denk – dat kunt u als jurist ook goed begrijpen – dat het er
voor een belangrijk deel van afhangt in hoeverre iemand er nog van uitgaat
dat de bijbelse gegevens normatief zijn voor deze tijd. Dat kan al een hoop
onduidelijkheid wegnemen. In mijn overtuiging en in de overtuiging van de
kerken die in onze achterban te vinden zijn, komt een duidelijke visie op
grond van de Bijbel naar voren. In die visie is het geen twijfelachtige zaak.
Maar een aantal kerken vraagt zich af of de bijbelse gegevens nog wel naar
deze tijd doorgetrokken moeten worden. Wij zijn er voor om de Bijbel, ook
hier, als normatief te blijven zien. Er is wel eens gezegd dat de kerken die
met de tijdgeest trouwen, geen toekomst hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Zegt u daarmee dat de christenen die wel voor openstelling van het huwelijk
voor homoseksuelen zijn, als het ware in hun interpretatie van de christelijke
religie een duidelijk minder standpunt hebben dan u? Ik lees bijvoorbeeld
in NRC Handelsblad van vandaag dat uw collega Bas van der Vlies heeft gezegd
dat het hoogst kwalijk zou zijn, wanneer andere christenen wel meewerken aan
het omkeren van bijbelse waarden en het omvertrekken van de grondpijlers van
ons rechtsbestel. Daaruit klinkt toch een soort neerkijken op andere christenen
met een andere interpretatie?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Als de heer Dittrich zegt dat het een kwestie van je meer of minder voelen,
dan trekt hij het daarmee niet in de goede hoek. In die termen denken wij
helemaal niet. Het gaat gewoon om de vraag: wat vind je een overtuigende en
heldere uitleg van die bijbelse gegevens? En dan vind ik het niet twijfelachtig.
Er zijn best wel eens dingen waarvan je zegt: je moet voorzichtig zijn en
je kunt je conclusies niet zomaar trekken. Ik vind de bijbelse gegevens op
dit punt heel duidelijk en ik vind het erg als daar afbreuk aan wordt gedaan,
door wie dan ook. Ik kijk daar dan niet op neer, maar ik betreur dat vanuit
mijn eigen visie op grond van bijbelse gegevens. Door de kerk
is nadrukkelijk gezegd: wij staan hier niet tegenover homoseksuelen, bijvoorbeeld
in het rondetafelgesprek. De heer Dittrich weet ook dat niet alle homoseksuelen
om dit wetsvoorstel vragen, dat er verschillend over gedacht wordt. Ik vraag
hem ook niet om degenen die er anders over denken, als minder te beschouwen.
Nee, dan stel je vast dat je daarover een andere opvatting hebt. Dat kun je
vervolgens wel of niet betreuren, maar het heeft niet te maken met je meer,
beter of anders voelen. Integendeel! Wij proberen onze eerlijke overtuiging
hier te baseren op bijbelse gegevens.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Wanneer de heer Van der Staaij spreekt over andere christenen die een
ander standpunt hebben, klinkt het toch als een soort veroordeling. Hij lijkt
erop alsof hij en zijn collega Van der Vlies denken de wijsheid in pacht te
hebben door te redeneren zoals hij redeneert.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik ben blij dat de heer Dittrich mij de vraag stelt, zodat ik het misverstand
kan rechtzetten. Er is op geen enkele manier bedoeld te zeggen: kijk ons eens
gelijk hebben en kijk die anderen toch eens een overtuiging verkondigen waar
wij op neerkijken. Wij geloven inderdaad dat "waarheid" en "goedheid" begrippen
zijn die niet zomaar subjectief zijn. Wij kunnen zeggen dat wij daarover een
duidelijk oordeel hebben en vervolgens kunnen wij daarover in discussie gaan
met anderen. Dan willen wij niet in de val lopen door te zeggen: wij gaan
onze eigen opvattingen maar afzwakken, omdat wij ook respect moeten hebben
voor een ander standpunt. Wij willen onze eigen overtuiging helder blijven
vertolken, zonder daarmee in persoon op wie dan ook neer te zien. Daar hebben
wij geen enkele behoefte aan en geen enkele reden voor.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik wil de heer Van der Staaij toch een vraag stellen, ondanks mijn respect
voor het verhaal dat hij hier houdt. Zoals hij weet, kent mijn politieke beweging
GroenLinks van oudsher vele gelovigen. Met de Bijbel in de hand komen zij
tot een tegengesteld oordeel over openstelling van het huwelijk. Is de heer
Van der Staaij het met mij eens dat de mogelijkheid bestaat van een verschillende
interpretatie van de bijbelse normen?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Mevrouw Halsema, bij elke belangrijke tekst in dit leven wordt gediscussieerd
over de uitleg ervan. Dat geldt zeker ook voor de Bijbel. Dat neemt niet weg
dat, net zoals wij ook wel bij wetsteksten op een gegeven moment aangeven
welke uitleg wij voorstaan en wat duidelijk en overtuigend is, wij ook vinden
dat de Bijbel niet voor elk karretje kan worden gespannen. Het moet wel om
een uitleg gaan waarbij recht wordt gedaan aan de tekst. Daarvan heb ik net
gezegd wat ik daarover wilde zeggen. Ik heb aangegeven hoe wij op dit punt
de bijbelse gegevens zien. Ik geloof dat alle collega's in de afgelopen tijd
een Bijbel in het postvak hebben aangetroffen. Ik zou zeggen: vormt u ook
een eigen oordeel door daar eens in te lezen in de komende tijd. Ik kan het
u van harte aanbevelen!
 
 Voorzitter! Die ongelijkheid komt ook in die zin helder naar voren dat
het huwelijk dat voor paren van gelijk geslacht wordt geschapen, belangrijke
verschillen vertoont met het huidige huwelijk. De objectieve biologische verschillen
leiden tot twee soorten huwelijk: huwelijk met en zonder afstammingsrechtelijke
gevolgen. Aan een huwelijk voor personen van gelijk geslacht worden immers
naar onze mening terecht geen afstammingsgevolgen toegekend. Een kind dat
wordt geboren, is daardoor niet van rechtswege familie van beide mannen of
vrouwen. Het gelijkheidsbeginsel wordt oneigenlijk als breekijzer ingezet.
Eerst door het wezen van het huwelijk te veranderen en de band tussen huwelijk
en voortplanting te negeren, wordt een soort kunstmatige gelijkheid gezocht.
Het gaat er het kabinet kennelijk om, koste wat het kost ook een verbintenis
tussen paren van gelijk geslacht als een huwelijk te kunnen etiketteren. En
de logische vervolgvraag is dan: waarom is dit zo belangrijk, waar gaat het
de bepleiters van de mogelijkheid van een huwelijk tussen personen van een
gelijk geslacht uiteindelijk om? In dit verband valt op dat bij herhaling
in de regeringsstukken wordt gesproken over de symboliek verbonden aan het
huwelijk. Wat bedoelt men hier precies mee? Kan de staatssecretaris dit nader
toelichten? In zekere zin is het merkwaardig dat de symboliek van het huwelijk
kennelijk zo'n belangrijk argument is. Het huwelijk lijkt immers voor velen
in de maatschappij juist veel van de symboliek verloren te hebben, getuige
alleen al de vele alternatieve samenlevingsvormen die ook open staan voor
personen van gelijk geslacht.
 
 Ook wordt gesproken over een signaal dat relaties van personen van hetzelfde
geslacht gelijke behandeling verdienen. Deze benadering lijkt aan te sluiten
bij hetgeen van de zijde van het COC naar voren is gebracht, namelijk dat
met het wetsvoorstel homoseksuele relaties werkelijk gelijk worden gesteld
met heteroseksuele relaties. Deze organisatie heeft het kabinet al eerder
opgeroepen om het paarse gehalte waar te maken en, zoals dat werd geformuleerd,
op wetgevend terrein de sluitsteen van de homo-emancipatie te plaatsen. Herkent
het kabinet zich in deze kwalificatie? Is het de bedoeling dat ook de publieke
erkenning de maatschappelijke erkenning bevordert? Overigens wil ik niet suggereren
dat alle mensen met een homoseksuele gerichtheid zich vertegenwoordigd weten
door deze organisatie. Ook onder hen zijn er velen die met beslistheid afstand
nemen van dit wetsvoorstel.
 
 Wij proeven, zo beschouwd, dezelfde geest en dezelfde strijdige geest
achter dit wetsvoorstel als in het verleden aan de orde was bij de algemene
wet gelijke behandeling. Gaat het er uiteindelijk niet om de christelijke
visie hier uitdrukkelijk te diskwalificeren en te elimineren? Wij kunnen ons
niet aan de indruk onttrekken dat Paars hier zijn pragmatische jasje heeft
uitgedaan en zijn ware gezicht laat zien.
 
 Het kabinet erkent dat gekozen wordt voor een benadering van het huwelijk
die los komt te staan van religieuze opvattingen van het huwelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 Ik heb nu al enige tijd aangehoord wat de SGP-fractie hierover naar voren
brengt. Uiteraard heb ik respect voor de opvattingen daarover; dat heb ik
ook in mijn betoog naar voren gebracht. Bij het laatste wat hij heeft gezegd,
zet ik toch een vraagteken. Ik denk dat er met dit wetsvoorstel geen inbreuk
wordt gemaakt op het kerkelijk huwelijk, bijvoorbeeld inzegeningen.
Daar heeft het kabinet in de nota naar aanleiding van het verslag ook nadrukkelijk
op gereageerd. Het begint er nu echter op te lijken dat de heer Van der Staaij
naar voren wil laten komen dat de christelijke waarden en normen wat hoger
liggen dan de normen en waarden die anderen hebben over gelijkberechtiging
en openstelling van het huwelijk. Ik vind dat toch jammer. De heer Van der
Staaij begon goed. Het is ook goed dat hij zijn standpunten weergeeft, maar
ik denk dat ik mij niet zo prettig voel bij de manier waarop hij dit naar
voren laat komen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Wat is precies de vraag die de heer Santi mij wil voorleggen met deze
interruptie? Zegt hij eigenlijk dat ik de regering iets in de schoenen schuif
dat niet juist is?
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 De heer Van der Staaij doet het voorkomen alsof met deze wetsvoorstellen
een grote inbreuk wordt gemaakt op dat waar hij voor staat. Ik denk dat het
overduidelijk is dat de scheiding tussen kerk en staat wordt gerespecteerd.
Het gaat hier puur en alleen om openstelling van het burgerlijk huwelijk met
burgerrechtelijke gevolgen. Er wordt afgebleven van het christelijk geloof.
Dat moet hij toch toegeven.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik kom zo nog terug op de positie van de kerken. Wat ik heb willen zeggen,
is dat de christelijke basis onder het burgerlijkhuwelijksbegrip wordt weggehaald.
Ik dacht eigenlijk dat dit wel breed wordt erkend. Ik dacht dat de heer Santi
dat zelfs toejuichte. Als een gevolg van scheiding van kerk en staat vond
hij het terecht dat het burgerlijkhuwelijksbegrip los van het christendom
wordt gezien. Dat vind ik iets anders dan de scheiding van kerk en staat die
hij naar voren haalde. Dat betekent niet dat daarmee ook het christelijke
belijden niet meer van betekenis zou zijn voor de burgerlijke rechtsorde.
Het is opvallend dat iemand als Thorbecke – De VVD-fractie komt nog
aan het woord – heeft gezegd dat het christendom een belangrijke grondslag
en zelfs een bezielende kracht van de maatschappij is. Het is niet zozeer
de scheiding van kerk en staat, maar de secularisatie in onze samenleving
die ertoe leidt dat de regering godsdienst niet meer als argument willen gebruiken
als het gaat om de invulling van de burgerlijke rechtsorde.
 
 
 
 
 
 De heer Santi (PvdA):
 
 De heer Van der Staaij geeft eigenlijk zelf aan hoe de ontwikkelingen
op dit punt zijn in de maatschappij. Waar hij nu over praat, zou natuurlijk
25, 30 of 40 jaar geleden beter op z'n plaats zijn geweest. Maar nu zijn wij
natuurlijk al een tijdje verder. Er heeft een modernisering van de familierechten
plaatsgevonden. De opvattingen die de kerk in de loop der eeuwen heeft gehad
en de grote rol die de kerk speelde bij huwelijken zijn natuurlijk dan ook
veranderd.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Het kabinet erkent dat gekozen wordt voor een benadering van het huwelijk
die los komt te staan van religieuze opvattingen van het huwelijk. Welke opvatting
wél wordt aangehangen is niet duidelijk. Kan de regering nader aangeven
op welke principes zij het personen- en familierecht gebaseerd ziet? Of worden
alleen de ontwikkelingen in de publieke opinie gevolgd, zonder eigen kompas?
Laat het kabinet de oren hangen naar de meest fanatieke lobbyorganisatie met
voldoende connecties in het politieke circuit? Is er een eind aan de eindeloze
stroom van relatievormen waar de wetgever een regeling voor wil treffen? Is
volstrekte individualisering en privatisering het eindpunt? Waar gaat het
met ons personen- en familierecht naartoe, waar zonder nadere normering en
fundering, vrijheid en gelijkheid in het vaandel staan? Hoe is het toch mogelijk
dat het kabinet over alle bezwaren heen walst en alles de sfeer uitademt:
deze wet zal en moet er komen? De overheid kiest hier wel zeer opvallend voor
de rol van zendeling en zedenmeester, maar dan niet de christelijke zeden,
maar een revolutionaire vrijheids- en gelijkheidsideologie, die vijandig staat
tegenover de christelijke waarden en normen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik moet zeggen dat ik dit toch wel een enigszins moeizaam deel van uw
betoog vind. U zegt eigenlijk dat hiermee kritiekloos de weg van individualisering
en privatisering wordt ingeslagen die door Paars al wordt bewandeld, maar
wij bespreken hier natuurlijk wel een wetsvoorstel dat het mensen mogelijk
moet maken om in strijd met allerlei tendensen van individualisering samen
te leven en dat voor de wet erkend te krijgen. Dat is dus eigenlijk een tegenhanger
van die individualiseringstendens. In dat opzicht – een beetje analoog
aan de titel van het verkiezingsprogramma van het CDA "samenleven doe je niet
alleen!" – zoudt u misschien wel blij moeten zijn met de nieuwe mogelijkheid
voor samenleven die hiermee wordt geschapen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Het zal duidelijk zijn dat wij die benadering niet delen. Ik heb gevraagd
waar dit alles naartoe gaat, of dit niet leidt tot individualisering en privatisering
gelet op het feit dat wij in korte tijd al vier rechtsfiguren hebben gekregen
voor tweerelaties. Daar is ook in de literatuur op gewezen: naast het geregistreerd
partnerschap voor heteroseksuelen en homoseksuelen hebben wij ook het huwelijk
voor heteroseksuelen en homoseksuelen Daarmee hebben wij al vier varianten
die onderling maar beperkt verschillen. Daarin zie je toch een duidelijke
juridisering van het personen- en familierecht optreden, waarvan je je afvraagt
of de uiteindelijke consequentie daarvan niet zal zijn dat je er maar helemaal
mee moet stoppen, want is het allemaal nog wel bij te benen als de wetgever
op deze manier nieuwe rechtsfiguren wil toevoegen aan de bestaande?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Met uw juridische kritiek ben ik het eigenlijk wel eens. Er ontstaan inderdaad
zoveel rechtsfiguren naast elkaar dat er inderdaad verwarring kan ontstaan,
maar u kunt toch niet vasthouden aan uw stelling dat daarmee de tendens tot
individualisering wordt gelegitimeerd. Het is toch juist andersom: er worden
wettelijke vormen gezocht om mensen het samenleven te vergemakkelijken?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Het gaat mij niet om individualisering als sociaal verschijnsel, maar
als je als wetgever voor allerlei vormen van samenleven een aparte juridische
vorm gaat hanteren, kun je op een gegeven moment zoveel kritiek krijgen en
zoveel onduidelijkheid scheppen over al die vormen dat ik
mij kan voorstellen dat de wetgever het maar helemaal wil nalaten om rechtsgevolgen
te verbinden aan relaties tussen mensen omdat het allemaal zo ingewikkeld
is geworden. Ik geef toe dat dit wellicht wat langetermijnperspectieven zijn
en vragen die ik meer ter bezinning wil voorleggen. Het raakt natuurlijk niet
aan het hart van onze kritiek. Dat moge duidelijk zijn!
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Ik wil proberen het interessante betoog van de heer Van der Staaij beter
te begrijpen. Als ik hem goed begrijp en samenvat, komt het eigenlijk op het
volgende neer: de regering stelt dat het huwelijk een bijzonder familierechtelijke
overeenkomst is, maar dat de heer Van der Staaij in zijn benadering die bijzondere
familierechtelijke overeenkomst niet los kan zien van zijn godsdienstige overtuiging.
Hij kan niet de splitsing maken tussen het kerkelijk huwelijk en het huwelijk
als bijzondere familierechtelijke overeenkomst. Dat is natuurlijk zijn grote
vrijheid, maar is dit een enigszins juiste samenvatting van zijn standpunt?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik zie in dezen wel degelijk een verschil tussen het kerkelijk en het
burgerlijk huwelijk. Maar wij moeten niet doen alsof het kerkelijk huwelijk
een eigen soort huwelijk is, een huwelijk dat de kerken mogen afsluiten. Het
is de vorm waarin de kerk een bevestiging en inzegening geeft van een burgerlijk
huwelijk. Die twee zijn dus nauw op elkaar betrokken en uit dat feit komen
andere bezwaren voort die ik zo meteen naar voren zal brengen.
 
 Ik wil nu de toekomst gaan verkennen. Welke uitgangspunten hanteert de
regering, ook omdat het kabinet nu een duidelijke omslag in vergelijking met
het vorige kabinet laat zien? Ik stel vast dat de ontkerstening met dit wetsvoorstel
een nieuwe vertaling heeft gekregen; die signaalwerking gaat er in ieder geval
van uit. Wat zal de volgende stap zijn?
 
 In 1984 verscheen in het Nederlands Juristenblad het artikel Het huwelijk
de rechtsorde uit. Dit wetsvoorstel lijkt op het eerste gezicht een heel andere
kant uit te gaan. Als we alle ontwikkelingen op ons laten inwerken, dan moeten
we echter vaststellen dat het christelijk huwelijk stapsgewijs door een aantal
opeenvolgende wetswijzigingen wel degelijk wordt gesloopt. Wat behoort in
de visie van de regering nog wel tot de essentialia van het huwelijk? Waarom
zou het bijvoorbeeld ook niet voor een beperkte periode kunnen worden gesloten?
Als het huwelijk totaal wordt losgekoppeld van voortplanting, dan is de vraag
interessant waarom de regering bij nota van wijziging een huwelijk tussen
twee broers of twee zussen alsnog expliciet heeft uitgesloten. Wat is, uitgaande
van het nieuwe wettelijke huwelijksbegrip, de ratio daarvoor? Staat de deur
niet wijd open voor verdere radicalisering? Het is leerzaam om te luisteren
naar wat vanuit het COC wordt gezegd over dit wetsvoorstel: "Champagne en
daarna gesprek. Het is een mijlpaal, maar geen eindstation." De aandacht wordt
gevestigd op mensen die niet willen samenwonen, maar wel kinderen willen opvoeden
en op mensen die met meerderen voor kinderen verantwoordelijk willen zijn.
Hier en daar wordt ook reeds een pleidooi voor polygamie gehoord: als het
niet meer karakteristiek voor het huwelijk is dat het een verbintenis is van
man en vrouw, waarom zou het dan wel iets voor maximaal twee mensen zijn?
Het is opmerkelijk hoe zwak de afwijzing van polygamie in de nota naar aanleiding
van het verslag is beargumenteerd: "Het líjkt moeilijk inpasbaar in
onze cultuur". Is dat het voornaamste bezwaar? Is de invoering van polygamie
een kwestie van tijd? Voormalig Kamerlid Van Es heeft al gesproken over het
laatste taboe: openstelling van het huwelijk voor meer personen tegelijk.
Het wordt moeilijk om die stap straks ook niet te zetten, als je de bijbelse
grondslag verlaat! Het is daarom niet verwonderlijk, dat de hoogleraar personen-
en familierecht Nuytinck zijn bijdrage in een recent verschenen bundel juridische
opstellen eindigt met de vertwijfelde uitroep: "Wat is de volgende stap in
deze ontwikkeling? Afschaffing van het verbod van bi- en polygamie? Ik sta
nergens meer van te kijken. Van dit kabinet en dit parlement kan men werkelijk
alles verwachten!".
 
 Zoals gezegd, verwerpt de SGP-fractie de gelijkstelling van onbijbelse
samenlevingsvormen met het huwelijk en kan zij niet meegaan in de publieke
erkenning van onbijbelse verhoudingen. Wij voegen daar nog aan toe dat wij
ons zorgen maken over een klimaat waarin de bijbelse afwijzing van de homoseksuele
leefwijze meer en meer in de criminele sfeer getrokken lijkt te worden. Dreigt
niet de dictatuur van een culturele mode waarin alleen positieve uitspraken
over homoseksualiteit geoorloofd lijken te zijn? Natuurlijk mag van iedereen
worden verwacht dat de woordkeus niet opzettelijk beledigend is voor de medemens,
wie het ook betreft. Maar aan de andere kant blijft ook waar, dat de afwijzing
van de homoseksuele leefwijze of van ongehuwd samenwonen van man en vrouw,
hoe vriendelijk die afwijzing ook wordt geformuleerd, eenvoudigweg niet aangenaam
kan overkomen bij degene die daar anders over denkt. Wij blijven ons echter
geroepen voelen en menen ook het recht te hebben om die mening op gepaste
wijze uit te dragen. Ook van degene die onze overtuiging niet deelt, mag verwacht
worden dat hij de uitspraken niet onder het vergrootglas legt om te zien of
er met behulp van een extensieve uitleg van het strafrechtelijk discriminatieverbod
niet iets strafwaardigs in schuilt.
 
 Het kabinet heeft aangegeven dat het de godsdienstige bezwaren tegen het
wetsvoorstel tot wezensverandering van het huwelijk onderkent. Daarbij is
aangegeven dat de wet deze opvatting respecteert door het huwelijk slechts
te bezien in zijn burgerrechtelijke betrekkingen. Wat bedoelt het kabinet
daar precies mee? Graag hoor ik hierop een nadere toelichting. Het gaat hier
om een reeds bestaande bepaling, waarmee tot uitdrukking wordt gebracht dat
het voor het publieke recht niet bepalend is of men al dan niet kerkelijk
gehuwd is. Ik zie niet in dat daarmee in enige zin tegemoet wordt gekomen
aan de godsdienstige bezwaren tegen het zogenaamde sekseneutrale huwelijk.
Immers, het gaat er juist om welke keuze het kabinet maakt inzake het burgerlijk
huwelijk. Het kan toch niet anders worden gezien dan dat het kabinet hier
de christelijke en klassieke visie op het huwelijk verwerpt en kiest voor
een invulling die er haaks op staat? Deze keus impliceert dat een wig wordt
gedreven tussen burgerlijk huwelijk en kerkelijk huwelijk. De communicatie
tussen kerk en staat wordt door de wijziging van het huwelijksrecht ernstig
verstoord en dat is eveneens een ernstig bezwaar tegen dit
wetsvoorstel. Onder meer de reformatorische kerken hebben in de kerkelijke
erkenning van het huwelijk steeds de burgerlijke rechtsorde gevolgd. Als dit
wetsvoorstel wet wordt, zal het kunnen gebeuren dat een wettig huwelijk beslist
niet door de kerk kan worden erkend, ja zelfs als nietig en verwerpelijk wordt
beschouwd. Het is de wetgever die eenzijdig de bestaande consensus over de
invulling van het huwelijksbegrip verstoort en daarbij nodeloos fragmentatie
van recht en begripsverwarring bewerkstelligt.
 
 De regering heeft erkend dat het de kerken vrijstaat om te beslissen of
zij al dan niet tot bevestiging van een relatie van twee personen van hetzelfde
geslacht overgaan. Feit blijft toch dat de kerken die dat weigeren als gevolg
van dit wetsvoorstel min of meer in de beklaagdenbank worden gezet en de verdenking
van discriminatie op zich laden. Met andere woorden: de gevestigde praktijk
om alleen het huwelijk tussen een man en een vrouw te bevestigen komt in de
sfeer van gedoogde discriminatie terecht. Erkent het kabinet dit bezwaar?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik wil nog even terugkomen op een punt dat u eerder aanhaalde, namelijk
dat u eigenlijk het recht eist om de homoseksuele leefwijze, zoals u dat noemt,
af te wijzen. Het is misschien een wat rare vergelijking, maar ik wil die
hier toch maken. Wat zou u ervan vinden als mensen het recht eisen om gehandicapten
af te wijzen? Uw fractie heeft samen met de fractie van de RPF recentelijk
een motie ingediend, door ons gesteund, beogende de discriminatie van gehandicapten
strafrechtelijk te vervolgen. Ik neem aan dat u daar grote bezwaren tegen
zou hebben. Klopt dat?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Zeker. Ik heb altijd bezwaar tegen mensen afwijzen. Dit betekent niet
dat wij niet ons morele oordeel mogen hebben over gedrag en leefwijze.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 U suggereert daarbij dat homoseksuelen keuzevrijheid hebben in gedrag.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Keuzevrijheid hebben?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ja, dat zij hun homoseksuele gedrag zouden kunnen verbergen of elimineren.
Dat suggereert u eigenlijk.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Wij erkennen natuurlijk de aanwezigheid van die gevoelens. Maar ook binnen
de kerken zijn er homoseksuele mensen die bewust afzien van het aangaan van
een homoseksuele leefwijze in samenlevingsverband, omdat zij dat op grond
van dezelfde bijbelse gegevens afwijzen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 U zei zojuist dat door de indiening van dit wetsvoorstel de kerken die
een kerkelijke inzegening van een huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen
niet willen voltrekken in de sfeer van discriminatie terechtkomen. Ik vertaal
in het kort wat u gezegd hebt. Dat kunt u toch niet volhouden? De regering
heeft heel duidelijk in de stukken gesteld dat dit iets is wat de kerken zelf
moeten uitmaken. Er is toch niemand vanuit het kabinet of de paarse partijen
geweest die, nadat de heer Simonis heeft gezegd dat de katholieke kerk dat
niet wil doen, heeft opgemerkt: dat is een schande en dat lijkt op discriminatie?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Nou, ik zie het iets anders als u het zo formuleert. Ik begrijp juist
uit de stukken dat, doordat men wel degelijk zegt dat het eigenlijk discriminatie
is om niet over te gaan tot openstelling van het huwelijk voor personen van
hetzelfde geslacht, dit als het voor de burgerlijke wetgever geldt ook voor
de kerk geldt. Alleen is de redenering: omdat wij in ons recht hebben gesteld
dat de kerken vrij zijn het op hun eigen manier in te vullen, zal het verder
zonder gevolgen blijven. Maar daarmee – dat is mijn stelling en die
houd ik staande – heb je het wel in de sfeer van discriminatie getrokken.
Dus je moet het maar gedogen omdat de kerken die vrijheid nu eenmaal hebben.
Je hebt daar een soort formele redenering voor nodig op grond van bijvoorbeeld
de Wet gelijke behandeling.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Met die redenering ondergraaft u toch zélf de scheiding tussen
kerk en staat? Als de regering voor wat betreft de staat iets wil regelen
en u stelt dat daardoor de kerk in gevaarlijk vaarwater komt, bent u zelf
bezig om die scheiding minder sterk te maken.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Dat bezwaar zie ik niet. Als je stelt dat het een eis van gelijkheid is
dat ook mensen van gelijk geslacht kunnen huwen...
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Het burgerlijk huwelijk! Dat is iets heel anders dat datgene wat zich
in de kerk voltrekt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Maar u baseert zich toch op ongelijke behandeling? U vindt dit wetsvoorstel
toch goed omdat daarmee een in uw ogen ongerechtvaardigde ongelijke behandeling
wordt tegengegaan? Vindt u dat dan in de sfeer van de kerken geen ongerechtvaardigde
zaak?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Daar heb ik, eerlijk gezegd, helemaal geen mening over. Dat is iets dat
zich in de kerken afspeelt en dat moet men daar, op grond van eigen religieuze
beleving, zelf weten. Waar ik hier als Kamerlid over ga, is het burgerlijk
huwelijk. Daarover heb ik natuurlijk wél een mening. Dit debat gaat
over het "staatgedeelte" van de relatie tussen kerk en staat. Wat dát
betreft mag de regering natuurlijk met voorstellen komen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Mijn zorg is ingegeven door wat ik zie als een consequentie van de visie
die hier wordt aangehangen, doordat dit zozeer in de sfeer van het gelijkheidsbeginsel
wordt getrokken. Vervolgens wordt op grond van een soort formele redenering
gesteld dat men zich niet bemoeit met de gang van zaken in de kerken. Het
lijkt mij, gelet op het gedachtegoed dat ik achter dit wetsvoorstel aantref,
voor de hand te liggen dat men wat dat betreft eenzelfde oordeel heeft.
 
 Voorzitter! Ook bij degenen die dit wetsvoorstel niet principieel verwerpen,
bestaat veel zorg over de gevolgen ervan in het juridische verkeer met andere
landen. De Nederlandse bouw aan de gelijkheidstoren brengt ook op het internationale
vlak de nodige spraakverwarring teweeg. De internationale overeenstemming
over het huwelijksbegrip, zoals dat in tal van verdragen voorkomt, wordt door
Nederland opgebroken. Zullen beide wetsvoor stellen nog tot
opzegging van verdragen aanleiding geven? Kan het kabinet bevestigen dat op
dit moment geen enkel ander land ter wereld een huwelijksdefinitie als de
voorgestelde kent? De realiteit is niet dat Nederland vooroploopt, maar alleen
staat. Met verbazing wordt in het buitenland naar deze ontwikkelingen in Nederland
gekeken. Waarom wordt hier voor een eilandpositie gekozen terwijl in andere
debatten, zoals recent bij de bespreking van het drugsbeleid, met verve wordt
betoogd dat Nederland als relatief klein rechtsgebied er niet verstandig aan
doet een geïsoleerde positie in te nemen.
 
 Onduidelijk is voorts waarom de regering het minder aangewezen acht om
de problematiek van de erkenning van het huwelijk van personen van hetzelfde
geslacht thans in de EU aan de orde te stellen. Kan de regering haar motieven
nader toelichten en is het niet zo dat er in Europese context in het geheel
geen plannen bestaan om het materiële familierecht te harmoniseren?
 
 Bij de schriftelijke voorbereiding is al het nodige gewisseld over de
problematiek van de hinkende rechtsverhoudingen. Verbintenissen tussen mensen
van gelijk geslacht zullen niet op erkenning als huwelijk in het buitenland
kunnen rekenen. De regering gaat hiermee wel érg gemakkelijk om door
het voornemen te uiten, een publieksbrochure het licht te doen zien waarin
op de mogelijke consequenties wordt gewezen. Nog afgezien van de verwerpelijkheid
van het wetsvoorstel als zodanig, meent mijn fractie nog steeds dat van een
zorgvuldige wetgever verwacht mag worden dat ten minste vóór
de inwerkingtreding, eigenlijk al voor de parlementaire afhandeling regels
van internationaal privaatrecht tot stand gebracht zouden moeten zijn. De
wetgever mag er niet doof en blind voor zijn dat ook door deskundigen uit
de wereld van het internationale privaatrecht is betoogd, dat de prijs voor
dit wetsvoorstel in feite te hoog is. Het is toch onvoorstelbaar dat het kabinet
die bezwaren eenvoudig elimineert met de stelling dat de problematiek van
de hinkende rechtsverhoudingen nimmer een reden kan vormen om van dit wetsvoorstel
af te zien. Kennelijk is de ideologische inspiratie voor dit wetsvoorstel
zo sterk dat alle bezwaren bij voorbaat voor lief worden genomen. Het buitenland
zal het weten: in Nederland is het licht opgegaan. Welnu, over de grens komen
gehuwden in de schemer of de duisternis terecht.
 
 Als wij ons beperken tot het nationale recht is het evenzeer duidelijk
dat het onderhavige wetsvoorstel uit een oogpunt van rechtszekerheid veel
vragen oproept. Waar alom wordt geklaagd over juridisering en een uitvoerig
beleid wordt afgekondigd om dat tegen te gaan, doet het kabinet er hier nog
een schepje bovenop. Ook hierop is stevige rechtsgeleerde kritiek gekomen.
Het is wel buitengewoon onverstandig om zo kort na de invoering van het geregistreerde
partnerschap nu alweer een nieuwe rechtsfiguur te introduceren: het huwelijk
zonder afstammingsrechtelijke gevolgen.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 U zei dat twee mannen of twee vrouwen die in Nederland getrouwd zijn en
naar het buitenland gaan, in de schemer terechtkomen. Dat gebeurt nu toch
ook al en dat wordt toch niet versterkt doordat ze in Nederland in het huwelijk
treden? Ook nu, als twee mannen of twee vrouwen in het buitenland zijn en
er gebeurt iets, zal men in het buitenland geen rechtsgevolgen aan die relatie
toekennen. Hun positie verslechtert in het buitenland helemaal niet.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik heb niet geredeneerd vanuit de positie van degenen die het nu betreft,
maar vanuit hetgeen de wetgever nu doet. Hier wordt nadrukkelijk een nieuwe
rechtsfiguur geschapen, zonder dat de consequenties daarvan in het buitenland
duidelijk zijn. Ik vind het de eigen verantwoordelijkheid van de wetgever
dat hij, als hij een bepaalde rechtsfiguur in de wet neerlegt, de gevolgen
daarvan in het buitenland goed kent. Dat is zeker het geval voor deze wereld
waarin internationalisering een belangrijke maatschappelijke ontwikkeling
is. Wij leven toch niet op een eiland?
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 De consequentie van uw redenering is, dat je eerst moet wachten tot het
buitenland wil wat je in Nederland voor je eigen bevolking wilt regelen. Als
volksvertegenwoordiger maak je je dan helemaal afhankelijk van de standpunten
en de meningen in het buitenland. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Het is het andere uiterste als u stelt dat alles tot in de puntjes geregeld
moet en we moeten wachten totdat de hele wereld erover denkt zoals wij. Dat
vloeit niet voort uit mijn stellingname. De commissie-Kortmann heeft nadrukkelijk
gezegd dat de problematiek omtrent de hinkende rechtsverhoudingen niet mag
worden onderschat. Ik heb gesignaleerd dat het kabinet betoogt: wat hiervan
ook waar mag zijn, wij zetten dit gewoon door. Ik vind dat geen juiste benadering.
 
 Het inmiddels bekende refrein, en ik spreek over de nieuwe rechtsfiguur
van het huwelijk zonder afstammingsrechtelijke gevolgen, luidt echter ook
hier weer: het is een principezaak. Ook de evaluatie van het geregistreerde
partnerschap behoeven wij dus niet af te wachten. Ook al is het voor Paars
een principezaak, betekent dat nu dat de beginselen van zorgvuldige wetgeving
overboord worden gezet?
 
 Anders dan de commissie-Kortmann unaniem had geadviseerd, blijft het geregistreerd
partnerschap ook na de openstelling van het huwelijk bestaan. Het is wel paradoxaal
dat waar recente krantenberichten melden dat het aantal alleenstaanden voortdurend
stijgt, de wetgever zich beijvert om meer, onderling slechts beperkt verschillende,
rechtsfiguren te scheppen voor tweerelaties. Verwarring en onduidelijkheid
worden er door gestimuleerd.
 
 De gevolgen voor andere wetten moeten blijken uit de aanpassingswetgeving.
Een dergelijk wetsvoorstel is inmiddels bij de Kamer ingediend. Volgens de
nota naar aanleiding van het verslag is het de bedoeling dat de wetten tegelijkertijd
in werking treden. Wat betekent dit voor de beoogde datum van inwerkintreding?
 
 Een belangrijk onderwerp waarvoor ik nu de aandacht wil vragen –
in navolging van collega Schutte – is de positie van de ambtenaren van
de burgerlijke stand. Als dit wetsvoorstel kracht van wet zou krijgen, zullen
velen in gewetensnood geraken. Op basis van de traditionele, christelijke
visie op het huwelijk zullen immers veel ambtenaren niet mee kunnen werken
 aan de voltrekking van een "huwelijk" van personen van gelijk
geslacht. De SGP-fractie is van oordeel dat van de ambtenaar die daartegen
principiële bezwaren heeft, nimmer verlangd mag worden dat hij aan een
dergelijk huwelijk meewerkt. Het is goed hierbij te bedenken dat aan de huwelijksvoltrekking
ook ceremoniële aspecten verbonden zijn. Ik denk aan de persoonlijk getinte
toespraak en felicitaties van de ambtenaar. Het zal duidelijk zijn dat het
hier om meer dan een formeel-wettelijke taak gaat en daarom uitdrukkelijk
ook een positieve grondhouding van de ambtenaar tegenover een dergelijke verbintenis
wordt verwacht.
 
 De regering stelt zich in de schriftelijke gedachtewisseling zeer terughoudend
op onder verwijzing naar de autonome positie van de gemeenten en de wettelijke
taakstelling voor de ambtenaren. Ik denk evenwel dat een meer gedegen standpuntbepaling
door de regering geboden is. De problematiek van de gewetensbezwaarde ambtenaren
is in het verleden reeds aan de orde gekomen bij de invoering van het geregistreerd
partnerschap. Op vragen van de SGP-fractie zei de regering er toen van uit
te gaan, dat gemeenten een praktische oplossing zouden vinden. Voor een deel
is dit ook het geval geweest. De onduidelijkheid is echter toegenomen, doordat
de VNG geen consistente lijn heeft gevolgd. Eerst werd gesteld, dat bij een
verordening of reglement een ontheffingsregeling kon worden opgenomen. Diverse
gemeentebesturen hebben dit advies opgevolgd. In de nieuwe ledenbrief van
oktober 1999 is de VNG echter van dit standpunt teruggekomen en heeft zij
een dergelijke regeling van de hand gewezen. Hierdoor is de nodige verwarring
ontstaan. De praktijk is nu, dat er gemeenten zijn met een ontheffingsregeling,
gemeenten met afspraken in de sfeer van de werkverdeling en gemeenten die
geen enkele consideratie hebben met ambtenaren met gewetensbezwaren. De verwarring
wordt niet weggenomen doordat de regering zich zonder gedegen onderbouwing
aansluit bij de laatste spreker van de VNG. Naar onze mening wordt met een
terughoudende opstelling aan de ernst van de gewetensnood onvoldoende recht
gedaan en ook een onnodig rigide standpunt ingenomen. Wij spreken hier over
ambtenaren die jarenlang hun werk naar tevredenheid hebben gedaan. Zou het
kabinet nu werkelijk een reden vinden, dat dergelijke ambtenaren gedwongen
worden het veld te ruimen als zij op herkenbare, principiële gronden
niet mee kunnen gaan met een fundamentele verandering in de wettelijke taken?
Zou het met betrekking tot het aannemingsbeleid van nieuwe ambtenaren niet
buitengewoon onredelijk zijn als men in de toekomst alleen maar ambtenaar
van de burgerlijke stand kan worden als men positief staat tegenover een huwelijk
van personen van gelijk geslacht? Dit betekent, dat in feite een aanzienlijk
deel van de bevolking de toegang tot een dergelijk ambt wordt ontzegd. Zou
de regering een dergelijk beroepsverbod daadwerkelijk voor haar rekening willen
nemen?
 
 Een formalistische opstelling doet geen recht aan de principiële
bezwaren die het kabinet zegt te respecteren, maar het is ook praktisch gezien
onredelijk en nodeloos bezwarend om van elke individuele ambtenaar te verlangen
dat hij meewerkt aan alle soorten werkzaamheden. Van de gemeenten mag in ieder
geval worden verwacht, dat zij zich tot het uiterste inspannen voor een praktische
verdeling van werkzaamheden waardoor degenen die op principiële gronden
niet kunnen meewerken aan een beperkt deel van de werkzaamheden worden ontzien.
Deelt het kabinet onze visie, dat gemeenten die op geen enkele manier bereid
zijn om mee te werken aan een praktische oplossing in de sfeer van een taakverdeling
zich schuldig kunnen maken aan indirecte discriminatie wegens godsdienst?
 
 Deze benadering kan worden ondersteund door bij wet uitdrukkelijk een
basis te scheppen voor een differentiatie in de werkzaamheden. De regering
geeft aan, dat ambtenaren dienen te handelen conform hun wettelijke taakstelling.
Is de regering het met ons eens, dat de wettelijke taakstelling geenszins
behoeft te impliceren, dat alle ambtenaren van de burgerlijke stand daadwerkelijk
alle soorten werkzaamheden uitvoeren? Daar komt bij, dat ook externe ambtenaren
van de burgerlijke stand kunnen worden ingezet. Ons voorstel is daarom om
in de Gemeentewet opnieuw te bepalen, dat bij gemeentelijke verordening een
verdeling van werkzaamheden wordt vastgesteld. Aldus wordt een differentiatie
in taakstelling mogelijk gemaakt en vervalt het bezwaar, dat ambtenaren zich
onttrekken aan de wettelijke taakstelling. Hoe staat de regering hiertegenover?
Ook indien – naar wij hopen – het wetsvoorstel openstelling huwelijk
de eindstreep niet haalt, kan een dergelijke wetswijziging nuttig zijn met
het oog op gewetensproblemen in verband met het geregistreerd partnerschap.
 
 Voorzitter! Zonder pretentie van volledigheid hoop ik met het voorgaande
betoog iets duidelijk gemaakt te hebben over de ernst van de bezwaren tegen
het wetsvoorstel openstelling huwelijk. Eerst en vooral hebben wij godsdienstige
bezwaren. Daarnaast menen wij, dat het voorstel haaks staat op historische,
culturele en internationale waarden. Maar ook de juridische bezwaren zijn
zo diepgaand en talrijk, dat die op zichzelf beschouwd evenzeer zelfstandige
grond voor afwijzing van dit wetsvoorstel kunnen bieden. Wij zijn er diep
van overtuigd, dat het wetsvoorstel geen stap voorwaarts maar een enorme stap
achteruit is. Wij roepen regering en parlement daarom nogmaals dringend op,
deze stap niet te zetten.
 
 Voorzitter! Ik kom daarmee bij het tweede wetsvoorstel en ik kan u beloven,
dat mijn opmerkingen daarover aanmerkelijk minder tijd nemen dan die over
het eerste voorstel.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Bij de behandeling van het tweede wetsvoorstel door de heer Van der Staaij
zal ik geen interrupties toestaan. Wij willen allen deze termijn vanavond
afronden en dat lukt anders gewoon niet.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Voorzitter! Nauw verbonden met het wetsvoorstel openstelling huwelijk
is het wetsvoorstel dat adoptie van Nederlandse kinderen door personen van
hetzelfde geslacht mogelijk moet maken. Het gaat hierbij vooral om adoptie
door de vrouwelijke partner van de moeder van het kind dan wel de mannelijke
partner van de vader van het kind. Ligt bij het andere wetsvoorstel het huwelijk
onder vuur, met dit wetsvoorstel is het gezinsleven in het geding. Vele van
de bezwaren die ik reeds naar voren heb gebracht bij de bespreking van het
wetsvoorstel openstelling huwelijk zijn mutatis mutandis ook hier
aan de orde. De Raad van State heeft een zeer negatief advies over dit wetsvoorstel
gegeven en de indiening ervan met klem afgeraden. De ontwikkelingen in de
rechtspraak wezen evenmin in de richting van dit wetsvoorstel. Van diverse
zijden is ook de wenselijkheid en noodzaak van dit wetsvoorstel betwijfeld
in het licht van eerdere wetgeving, in dit geval de mogelijkheid van gezamenlijk
gezag. De geïsoleerde positie van Nederland is bij dit wetsvoorstel eveneens
aan de orde. In geen enkel ander land ter wereld is adoptie door personen
van hetzelfde geslacht wettelijk mogelijk. Integendeel, mede vanuit het belang
van het kind wordt een dergelijke figuur van de hand gewezen. Een adoptie
door paren van gelijk geslacht behoeft in het buitenland dan ook niet op erkenning
te rekenen. Dit geeft allerlei onduidelijke situaties. Zo geeft de regering
in de nota naar aanleiding van het verslag bijvoorbeeld zelf aan dat, indien
de adoptie in een ander land niet wordt erkend, het kind daar niet als erfgenaam
van de adoptiefouders wordt beschouwd.
 
 Tot voor kort was het uitgangspunt dat ook in het adoptierecht zo nauw
mogelijk moet worden aangesloten bij de situatie van het biologische ouderschap,
waarbij het kind een vader en een moeder heeft. Wil het kabinet nog eens uitdrukkelijk
aangeven op grond van welke argumenten deze lijn nu niet meer wordt gevolgd?
Het feit dat in de natuur de kinderzegen alleen verbonden is aan een verbintenis
tussen een man en een vrouw, is niet een toevallige gril van de natuur maar,
naar wij uit de Bijbel kunnen weten, het uitdrukkelijk oogmerk van de Schepper.
Wij zien het niet als een soort weeffout in de schepping, maar als een wezenlijk
element van de scheppingsordening dat het voorbrengen van het nageslacht exclusief
is gekoppeld aan het samenleven van man en vrouw.
 
 Adoptie is een bijzondere maatregel, een ingrijpende afwijking van de
normale praktijk dat een kind bij de biologische ouders opgroeit. Het is een
ingrijpende stap, als een kind wordt losgemaakt van de natuurlijke vader en/of
moeder. Dat is naar onze overtuiging alleen aanvaardbaar als duidelijk is
dat de biologische ouders niet meer voor het kind kunnen zorgen. Bij de adoptie
moet vervolgens uitdrukkelijk ook het belang van het kind vooropstaan en niet
de kinderwens van de adoptiefouders. Het belang van het kind is naar onze
overtuiging als regel het meest gediend, als het kan opgroeien in een situatie
die aansluit op de normale natuurlijke opvoedingsomgeving, dat wil zeggen
in een gezin met een vader en een moeder. Sinds jaar en dag is erkend dat
het voor een gezonde en evenwichtige opvoeding van het kind veruit de voorkeur
verdient dat een kind door een vader en een moeder wordt opgevoed. De wezenlijk
verschillende aanleg en gaven van man en vrouw kunnen zo binnen de opvoeding
ten goede van het kind worden gebracht. Het is een voorrecht, als een kind
mag opgroeien in een sfeer van aandacht, liefde en geborgenheid van een vader
en een moeder. De beschermende structuur van het gezinsleven is essentieel
voor de overdracht van waarden en normen. De SGP-fractie verzet zich op principiële
gronden tegen de mogelijkheid tot adoptie door paren van gelijk geslacht.
Niet omdat de beide mannen of beide vrouwen geen goede opvoeders zouden kunnen
zijn, maar omdat het kind uitdrukkelijk een vader of een moeder wordt onthouden.
 
 Het is van belang om te beseffen dat adoptie altijd een ingrijpende stap
is, omdat daaraan een zekere vorm van afstand doen door een of meer biologische
ouders verbonden is. De stichting Möbius voor geadopteerde Nederlanders
heeft naar voren gebracht dat een groot deel van de geadopteerden te maken
heeft gehad met identiteitsproblemen. Wanneer je tegemoetkomt aan het verlangen
van homoseksuele en lesbische paren om een kind te adopteren, dan loop je
het risico dat deze problematiek zich zal verergeren, zo waarschuwde een woordvoerder
van deze stichting. Ook de nadelen van de zogenaamde dubbele uitzonderingspositie
mogen niet worden onderschat. De geadopteerde bevindt zich reeds in een uitzonderingspositie.
Over het algemeen vormt het nog een extra belasting, als daarbij komt dat
het kind niet een vader en een moeder, maar twee vaders of twee moeders krijgt.
Over de mogelijke risico's voor de kinderen bij adoptie door paren van gelijk
geslacht wordt wel erg gemakkelijk heengestapt. De regering stelt in de nota
naar aanleiding van het verslag dat het onderzoek dat er is, niet noopt tot
argwaan, zodat het verantwoord is om op de ingeslagen weg door te gaan. Is
daarmee het uitgangspunt van het regeringsbeleid dat het geheel en al onverschillig
is in welke relatievorm een kind opgroeit? Kent de regering geen enkele betekenis
toe aan het feit dat een paar van gelijk geslacht biologisch nooit tot voortplanting
in staat is?
 
 Voorzitter! Waarom is dit wetsvoorstel er gekomen? Wij willen de regering
nog eens uitdrukkelijk vragen om in te gaan op de vraag in hoeverre de wens
tot gelijkberechtiging van paren van gelijk en van ongelijk geslacht hier
heeft meegewogen. Het komt ons voor dat hier de drijvende kracht achter dit
wetsvoorstel gezocht moet worden, meer dan in de belangen van het kind. Wij
beschouwen het dan ook als een logisch vervolg op de wet openstelling huwelijk.
Ziet de regering ook het breder gesignaleerde gevaar dat de nadruk op gelijke
behandeling ertoe kan leiden dat de toetsingsmaatstaf van het belang van het
kind systematisch buiten spel wordt gezet? Over gelijke behandeling gesproken:
hoe zit het eigenlijk met de gelijke behandeling van de kinderen die ter adoptie
worden afgestaan? De adoptie door paren van gelijk geslacht betekent vanuit
het perspectief van het kind een fundamentele ongelijkheid met kinderen die
in overeenstemming met de natuurlijke situatie een vader en moeder hebben.
In het verlengde hiervan rijst de vraag, welke mogelijkheden er voor kinderen
zijn om de adoptie te herroepen. Wil de staatssecretaris daar eens op ingaan?
 
 De regering beklemtoont dat de verruimde adoptiemogelijkheden een verbetering
betekenen voor de juridische positie van het kind dat reeds feitelijk door
een paar van gelijk geslacht wordt opgevoed. Dat is echter niet het hele verhaal.
Evenzeer zal de mogelijkheid van adoptie worden aangegrepen voor gevallen,
waarin nakomelingschap is gezocht door welbewuste tussenkomst van een derde
met aanwending van kunstmatige voortplantingstechnieken. De SGP-fractie heeft
tegen een dergelijke handelwijze principiële bezwaren. Hoe staat de regering
tegenover de ontwikkeling dat opzettelijk een situatie wordt gecreëerd,
waarin een kind zonder vader dan wel moeder zal opgroeien? Kunnen de wetsvoorstellen
die wij vandaag bespreken als een aanmoediging hiervan worden
gezien?
 
 Ik roep in dit verband in herinnering dat een tijdje geleden door de Commissie
gelijke behandeling is geoordeeld dat klinieken bij reageerbuisbevruchting
lesbische paren niet mogen weigeren. In antwoord op schriftelijke vragen van
de SGP-fractie heeft de regering zich eveneens op het standpunt gesteld dat
homoseksuele paren niet mogen worden "achtergesteld" bij heteroseksuele paren.
Vindt de regering nu werkelijk dat hier van een gelijke situatie sprake is?
Bij de aanwending van de waaier van medische technieken ten behoeve van de
kinderwens van een paar van gelijk geslacht gaat het immers niet meer om een
behandeling naar aanleiding van een medisch te duiden vruchtbaarheidsproblematiek.
Het gaat hier om het kunstmatig tot stand brengen van nakomelingschap in gevallen
waarin, gelet op de aard van de relatie, voortplanting per definitie onmogelijk
is. De SGP-fractie betreurt het zeer dat met de aanwending van kunstmatige
voortplantingstechnieken wordt getreden buiten het kader van het huwelijk
tussen een man en een vrouw. Op dit terrein ligt ook wel in het bijzonder
een ordenende taak voor de regering in het beteugelen van allerlei uitwassen.
 
 In de schriftelijke voorbereiding is nogal wat aandacht besteed aan de
nieuwe voorwaarde voor adoptie dat vaststaat dat het kind niets meer van zijn
ouder of ouders te verwachten heeft. Merkwaardig blijf ik de toepassing van
deze voorwaarde vinden ingeval een omgangsregeling tussen de niet-verzorgende
ouder en het te adopteren kind bestaat. De regering stelt zich op het standpunt
dat die omgangsregeling ook na de adoptie in stand kan blijven. Dat klinkt
geruststellend en eenvoudig. De vraag moet echter gesteld worden, welke effecten
dit voor het betreffende kind kan hebben dat zich geen rekenschap geeft van
allerlei verschillende juridische constructies, maar zich geconfronteerd weet
met drie ouders c.q. opvoeders. Dit bezwaar staat geheel los van het gegeven
dat de rechter bij iedere omgangsregeling en de praktische uitvoering daarvan
zal moeten bepalen of de "nieuwe voorwaarde" adoptie in de weg staat of niet.
 
 De adoptie van kinderen uit het buitenland is naar ons oordeel terecht
niet onder de reikwijdte van dit wetsvoorstel gebracht, al berust de stellingname
van de regering slechts op de begrijpelijke praktische overweging, dat geen
adoptieland bereid is kinderen af te staan aan een paar van gelijk geslacht.
De regering heeft aangegeven dat in de Wet opneming buitenlandse kinderen
ter adoptie, zal worden gepreciseerd dat onder echtgenoten alleen echtgenoten
van verschillend geslacht worden verstaan. In de aanpassingswet wordt daarin
voorzien. De vraag is echter, of de regeling zelfs na een dergelijke wijziging
voldoende sluitend is. In hoeverre kan via een omweg toch bereikt worden dat
feitelijk een kind wordt geadopteerd door een paar van gelijk geslacht?
 
 Bij de uitwerking van het Haags Adoptieverdrag in Nederland in de Wet
opneming buitenlandse kinderen ter adoptie is de zogenoemde eenouderadoptie
ruimhartig mogelijk gemaakt. Is het waar dat hierdoor in de praktijk ook een
persoon die niet alleen woont, maar samenwoont met een ander, toch alleen
een adoptieverzoek kan indienen? Dit kan toch niet de bedoeling zijn van de
eenouderadoptie! In het tijdschrift Adoptie van december 1999 is aangegeven
dat de ruime uitleg van de eenouderadoptie in de praktijk allerlei vragen
oproept. Kan de staatssecretaris toelichten, waarom in artikel 4 van genoemde
wet gehuwde personen samen een adoptieverzoek moeten indienen, maar dat deze
eis niet geldt voor personen die deel uitmaken van andere samenlevingsvormen?
Vanwaar deze ongelijke behandeling? In strijd met de bedoeling van de wetgever
zou via de route van de eenouderadoptie toch adoptie door personen van gelijk
geslacht mogelijk worden. Bovendien kan de weg van eenouderadoptie oneigenlijk
gebruikt worden door samenwonende ouders van verschillend geslacht, als een
van de ouders niet aan de te stellen eisen, bijvoorbeeld ten aanzien van de
leeftijd, voldoet. Is de staatssecretaris bekend met deze problematiek en
is hij bereid de wet op dit punt aan te scherpen?
 
 In commentaren is de vrees uitgesproken dat de mogelijkheid van adoptie
van kinderen door paren van gelijk geslacht binnen Nederland zodanig vervreemdend
werkt bij de adoptielanden, dat zij mogelijk niet langer bereid zijn om kinderen
aan Nederlandse ouders af te staan, ook niet aan ouders van verschillend geslacht.
 
 Nog niet zo lang geleden is door een woordvoerder van de ISS, de International
social service, die vrees opnieuw verwoord. In het nader rapport heeft de
regering toegegeven dat hierover onduidelijkheid bestaat. In de nota naar
aanleiding van het verslag slaat de regering een meer geruststellende toon
aan en wordt gesteld dat deze wetswijziging geen invloed zal hebben. Op een
andere plaats wordt gezegd dat dit gevaar niet lijkt te bestaan. Kan de staatssecretaris
nader beargumenteren waarom naar zijn mening die vrees ongegrond is? Hoe grondig
is het uitgevoerde onderzoek geweest? Is daarbij alleen gekeken naar de stellingname
van de regering of ook naar bijvoorbeeld de kindertehuizen die er achter zitten?
Kan nu al wel voorspeld worden wat de toekomstige effecten zullen zijn van
de publiciteit rond deze wetswijziging? Ligt het niet voor de hand dat in
het buitenland de gedachte zal postvatten, dat in Nederland meer gewicht wordt
toegekend aan het faciliëren van alternatieve samenlevingsvormen dan
aan het belang van het kind?
 
 In de nota naar aanleiding van het verslag wordt naar aanleiding van de
vraag naar de consequenties voor de Antillen, gemeld dat het hier niet om
een rijkswet gaat en het aan de regering van de Antillen en Aruba wordt overgelaten
om te beslissen of zij zelf voorstellen wil maken of niet. In het wetsvoorstel
openstelling huwelijk is aangegeven dat over dat wetsvoorstel wel overleg
is gevoerd tussen de desbetreffende ministers van Justitie. Heeft dit overleg
ook plaatsgevonden over het wetsvoorstel adoptie door paren van gelijk geslacht?
Zo nee, waarom is hier een andere procedure gevolgd? Waarom is overigens in
beide gevallen niet voor een rijkswet gekozen?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik ga afronden. Ik hoop voldoende duidelijk gemaakt
te hebben dat voor de SGP-fractie ook het wetsvoorstel adoptie personen van
hetzelfde geslacht op bijbelse gronden en met het oog op het alom onderstreepte
belang van het kind, onaanvaardbaar is. Wij betreuren het dat wordt bevorderd
dat het voortbrengen en opvoeden van kinderen steeds meer los wordt gemaakt
van het huwelijk tussen man en vrouw. De SGP-fractie is bevreesd
dat de publieke erkenning en gelijkschakeling van relaties van gelijk geslacht
op termijn de vertechnisering en de commercialisering van de voortplanting
zal bevorderen. Schrijnend symbolisch is het dat als gevolg van dit wetsvoorstel
de categorieën vader en moeder uit de bevolkingsadministratie verdwijnen.
Daarvoor in de plaats komt een "ouder 1" en een "ouder 2". Wie meent nu werkelijk
dat dit een stap voorwaarts is?
 
 De SGP-fractie probeert in het algemeen een constructieve opstelling te
kiezen. Wij scheppen er geen behagen in om wetsvoorstellen af te kraken. Bij
deze wetsvoorstellen is het ons echter niet alleen onmogelijk om tot een positieve
beoordeling te komen, maar valt het ons zwaar om zelfs maar enig begrip op
te brengen voor de wetsvoorstellen, die naar hun aard ten diepste een provocerend
karakter hebben. Het is een droevig dieptepunt in het optreden van dit kabinet.
Van harte hopen wij dat deze wetsvoorstellen het Staatsblad niet zullen halen.
 
 Wij willen de regering terugroepen tot de bijbelse orde. Dan gaat het
maar niet om het opvolgen van wat abstracte voorschriften, maar om het volgen
van de heilzame ordening van de Schepper, aan Wie wij allen eenmaal verantwoording
moeten afleggen voor al onze daden. Alleen binnen díe kaders zal het
de samenleving werkelijk wel gaan. Maar ook binnen de bedding van het bijbelse
huwelijks- en gezinsleven blijft er nog genoeg onvolkomens over. Dat ontslaat
ons evenwel niet van de plicht om te wijzen op Gods ordeningen en geboden,
waaraan alle mensen gelijk gebonden zijn. Wij hopen dat niet vanuit de hoogte
te doen, maar vanuit de diepe overtuiging dat wij allen zondige mensen zijn
die zonder onderscheid zijn aangewezen op Gods genade.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 De SGP heeft ook de uitoefening van gezamenlijk gezag door paren van gelijk
geslacht afgewezen, zoals de SGP nu ook adoptie afwijst. Een logische consequentie
zou dan zijn dat de SGP pleit voor een verbod op het opvoeden van kinderen
door paren van gelijk geslacht. Trekt de heer Van der Staaij die consequentie
er ook uit?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Ik heb het nu toegespitst op deze wetsvoorstellen en ik heb geen enkele
behoefte gevoeld om in dit kader nu voor een verbodsbepaling te pleiten. Ik
meen dat hetgeen ik hier naar voren heb gebracht zodanig afwijkt van de meerderheidsvisie
in deze Kamer, dat dit al genoeg te denken heeft gegeven. Ik geloof niet dat
het goed zou zijn om er nu nog een schepje bovenop te doen. Mocht de ontwikkeling
een totaal andere kant uitgaan, dan kan die discussie uiteraard wel aan de
orde komen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Dat kan ik mij wel voorstellen, maar dat betekent dat u zich in ieder
geval voorlopig neerlegt bij een maatschappelijke situatie waarin homoseksuele
stellen kinderen zullen opvoeden. U verhindert dan echter wel dat een goede
rechtsbescherming wordt geregeld voor de kinderen die opgroeien bij die homoseksuele
stellen. Dat lijkt mij, ook vanuit uw perspectief, toch zeer problematisch.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Staaij (SGP):
 
 Mevrouw Halsema, u heeft dergelijke vragen ook aan andere woordvoerders
gesteld. Ik denk dat helder is – dat is ook hetgeen andere collega's
naar voren hebben gebracht – dat dit wetsvoorstel in het licht van de
gelijkberechtigingsgedachte moet worden bezien, meer dan in het licht van
het zoeken naar een zo goed mogelijke bescherming van het kind. Dit wetsvoorstel
slaat ook op toekomstige situaties. Het gaat dus niet alleen om kinderen die
er nu zijn, maar ook om de situatie die opzettelijk tot stand wordt gebracht
en waarin er geen vader en geen moeder is. Wij willen die ontwikkeling niet
ondersteunen. Daarom kwam ik tot dit negatieve oordeel, ook over het tweede
wetsvoorstel.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele minuten geschorst.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Het huwelijk is deze eeuw gelukkig een veranderlijk instituut
gebleken. Vanouds was het huwelijk het domein van de kerk: een blijvende gemeenschap
tussen man en vrouw, mede gericht op de voortplanting en ter verzorging van
de kinderen. Dit betekende ook lang dat de man aan het hoofd stond van de
echtvereniging, de vrouw handelingsonbekwaam was en de plicht had haar man
te gehoorzamen. In 1956 erkende de Tweede Kamer de handelingsbekwaamheid van
de vrouw. Maar pas in 1984 is de man uiteindelijk zijn formele positie als
hoofd van het gezin kwijtgeraakt. Tot 1970 kon het huwelijk alleen verbroken
worden bij ernstig wangedrag op verzoek van de man. Sindsdien kan bij duurzame
ontwrichting op beider verzoek echtscheiding plaatsvinden. Het zijn met name
vrouwen, maar ook anderen, geweest, gesteund door progressieve en liberale
politieke partijen, die lang hebben gevochten tegen de onderdrukkende en uitsluitende
werking van het huwelijk.
 
 Sinds enkele decennia is bevochten dat het huwelijk niet meer de enige
en verplichtende vorm van samenleven is. Het moderne bestaan kent dan ook
een grote variatie in de vorm van ongehuwd samenwonenden, eenoudergezinnen,
buitenechtelijke geboorten, co-ouderschap, communes, samenlevende homeseksuele
en lesbische paren en nu de openstelling van het huwelijk voor paren van gelijk
geslacht. Het huwelijk heeft geleidelijk aan zijn sacrale en religieuze betekenis
verloren en regelt voor de wetgever, zoals ook de regering in de memorie van
toelichting aangeeft, alleen nog de burgerlijke betrekkingen.
 
 De strijd van vrouwen om zich te bevrijden uit het benauwende korset van
de burgerlijke maatschappij is min of meer gelijk opgegaan met de strijd van
homoseksuelen om seksuele verlangens te mogen uiten, erkend en gerespecteerd
te worden en rechten te krijgen die gelijk zijn aan die van heteroseksuelen.
In het brandpunt van de twee emancipatiebewegingen lijkt het huwelijk zich
steeds te bevinden. Oppervlakkig beschouwd een tegenstrijdigheid. De strijd
van vrouwen is lang gericht geweest op afschaffing van het huwelijk, terwijl
de homobeweging met name de laatste jaren ijvert voor openstelling van het
huwelijk voor paren van gelijk geslacht en daarmee in zekere zin ook voor
bestendiging van het instituut. Bij nadere beschouwing verdwijnt de tegenstelling
echter.
 
 In de publieke debatten die aan dit Kamerdebat zijn voorafgegaan heeft
de hoogleraar notarieel en privaat recht Van Mourik gesteld
dat openstelling van het huwelijk voor paren van gelijk geslacht eigenlijk
de afschaffing van het huwelijk betekent. In zekere zin heeft hij gelijk.
Het heeft er alle schijn van dat de homobeweging, hierin gesteund door de
meerderheid van de Kamer en van de bevolking, in haar strijd om gelijkberechtigd
te worden het traditionele huwelijk als onderdrukkend en uitsluitend instituut
de genadeslag toebrengt. Wij kunnen hier niet om rouwen.
 
 Met de bespreking van de twee wetten van deze week verandert het aanzien
van het huwelijk definitief. Vanzelfsprekend behoudt het huwelijk zijn belangrijke
emotionele en sentimentele waarde voor diegenen die besluiten te trouwen,
zoals het huwelijk wellicht het belangrijkste voertuig van burgerlijke betrekkingen
blijft. Maar als deze wet van kracht wordt, zal het huwelijk niet langer een
selectiemechanisme zijn, waarbij sommige samenlevenden de goedkeuring van
de wetgever kunnen wegdragen, terwijl anderen daarvan zijn uitgesloten. Voor
ons is de openstelling van het huwelijk van paren van gelijk geslacht dan
ook een feest van emancipatie. Als eerste en meest belangrijke reden: omdat
hiermee een einde wordt gemaakt aan de achterstelling van homoseksuelen die
voor de wet willen samenleven en eventueel kinderen willen verzorgen en opvoeden.
Misschien leverde de uitsluiting van homoseksuelen van het huwelijk formeel-juridisch
geen rechtstreekse strijd op met artikel 1 van de Grondwet; onrechtvaardig
was deze echter wel. Of, zoals de meerderheid van de commissie-Kortmann, die
aan de basis van deze wet heeft gestaan, het verwoordde: tegen de huidige
situatie overheerst het bezwaar van ongelijke behandeling van paren van gelijk
geslacht: het grievende en discriminerende van de uitsluiting die historisch
samenhangt met de verwerping van homoseksualiteit. Wij erkennen dat voor een
religieuze minderheid van de Nederlandse bevolking de openstelling van het
huwelijk kwetsend kan zijn. Wij vinden dit echter uiteindelijk onvoldoende
doorslaggevend in het licht van de uitsluiting en kwetsuur van homoseksuelen
die hier tegenover staan.
 
 Ik wil nog een andere kanttekening plaatsen, hoewel hierover al het een
en ander is gewisseld in het interruptiedebat met de heer Van der Staaij.
Zoals bekend, herbergt GroenLinks ook een aantal christelijke stromingen.
Ab Harrewijn, de dominee in onze fractie, wees mij er vanmorgen nog eens expliciet
op dat hij bijvoorbeeld zichzelf beschouwt als een vertegenwoordiger van een
christendom dat tot taak heeft, mensen zoveel mogelijk in te sluiten. Hij
acht daardoor ook de openstelling van het huwelijk vanzelfsprekend en zelfs
noodzakelijk. Uit de enquête die recentelijk is gehouden door het Reformatorisch
Dagblad blijkt dat een groot deel van de christenen in Nederland en een meerderheid
van de katholieken ook voor openstelling van het huwelijk zijn. Het lijkt
mij goed om dat hier nog eens te memoreren, aangezien anders bij dit debat
onterecht de indruk zou kunnen ontstaan dat er een monolithisch christelijk
blok bestaat tegen de openstelling van het huwelijk. Ook Joop Wijn wees er
vanochtend in de Volkskrant nog eens op dat er bij de openstelling van het
huwelijk geen sprake is van één christelijke moraal, ook niet
binnen het CDA.
 
 Een tweede belangrijke reden voor een feestje deze week is dat met de
openstelling van het huwelijk opnieuw een samenleefvorm toegankelijk wordt
voor mensen die elkaar liefhebben en voor elkaar willen zorgen. Voor ons is
een belangrijk politiek uitgangspunt dat de wetgever de individuele keuzevrijheid
van mensen om in welke vorm dan ook met elkaar te willen leven, niet met formele
regels in de weg staat. Niet alleen wordt deze week – naar wij hopen –
een einde gemaakt aan een misplaatste ongelijkheid; de keuzevrijheid van mensen
om hun leven in te richten zoals zij dat willen en daarbij voor elkaar te
zorgen, neemt verder toe.
 
 Hieruit volgt logisch dat wij hechten aan het geregistreerd partnerschap.
Molly Geertsema zei hierover, toen het geregistreerd partnerschap nog de enige
mogelijkheid voor homoseksuelen was, dat een beetje huwelijk een belediging
is. Dat was terecht, zolang er voor homoseksuelen geen werkelijke keuzevrijheid
bestond. Nu het huwelijk wordt opengesteld, krijgt het geregistreerd partnerschap
echter een andere betekenis. Veel heteroseksuelen en homoseksuelen verkiezen
"een beetje huwelijk" boven het echte huwelijk. Geregistreerd partnerschap
biedt de mogelijkheid van erkenning voor de wet van het samenleven, zonder
dat daarbij de rituelen van het huwelijk hoeven te worden doorlopen. Wij steunen
de regering dan ook in haar beslissing om het geregistreerd partnerschap intact
te laten.
 
 De tegenstanders van de openstelling van het huwelijk wijzen altijd op
de hinkende rechtsverhoudingen. Vanzelfsprekend zal dit nieuwe huwelijk niet
overal op instemming kunnen rekenen en vanzelfsprekend zal dit zo nu en dan
tot problemen leiden. Bepaalde rechts- en maatschappelijke beginselen verdienen,
wat ons betreft, echter te allen tijde verdediging, ook tegen overheersende
tendensen van harmonisatie van wetgeving en globalisering in. Of Nederland
ooit een gidsfunctie heeft gehad, bijvoorbeeld op het terrein van de internationale
verhoudingen of in het drugsbeleid, valt nog te bezien. Met de openstelling
van het huwelijk en de stap die Nederland hiermee zet naar gelijkberechtiging,
is trots op zijn plaats. Het opnemen van alsnog een gidslandfunctie zou Nederland
dan ook in dit opzicht niet misstaan. Graag zou ik van de staatssecretaris
willen vernemen op welke wijze hij in internationale fora bekendheid zal geven
aan ons nieuwe en geëmancipeerde huwelijk.
 
 Bovendien komt er geleidelijk beweging in de standpunten in de ons omringende
landen. Nog niet genoeg en ook niet snel genoeg, maar bijvoorbeeld in Duitsland
wordt nu op initiatief van de Groenen een begin gemaakt met de acceptatie
van het homohuwelijk. Het is vanzelfsprekend van belang dat er haast wordt
gemaakt met het aanpassen van de regels van het internationale privaatrecht.
Ik heb begrepen dat de commissie-Kortmann haar advies klaar heeft en wil de
staatssecretaris vragen, wanneer wij de noodzakelijke aanpassingsvoorstellen
tegemoet kunnen zien.
 
 Voorzitter! Ik kom te spreken over het tweede wetsvoorstel: de adoptie
door paren van gelijk geslacht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik heb het betoog van mevrouw Halsema niet helemaal gevolgd, maar ik hoorde
dat zij erg blij was met iets dat het CDA betrof. Ik hoorde althans "CDA"
en enige vreugde in haar stem. Ik weet niet of ik dat juist heb gehoord en
zou het graag nog een keer willen horen. Ik heb namelijk een
beetje het idee dat die vreugde toch niet helemaal spoort met de interpretatie
die zij aan bepaalde woorden heeft gegeven.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik zag dat mevrouw Ross in gesprek was, dus ik kan mij voorstellen dat
zij het niet gehoord heeft, Ik zei dat ik wilde beklemtonen dat er niet één
christelijke moraal is. De christenen in onze partij, die er nog altijd in
redelijk groten getale aanwezig zijn, komen op basis van hun interpretatie
van de Bijbel tot een volstrekt tegengesteld oordeel over de openstelling
van het huwelijk. Ik voegde eraan toe dat er ook niet één christelijke
moraal in het CDA is. Daar getuigde naar mijn idee Joop Wijn vanmorgen van.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Ik meende het woord "verdeeldheid" gehoord te hebben.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Doet u mij een plezier. Als u het niet goed heeft kunnen horen, leest
u het dan na in de Handelingen. Dan komt u er in de tweede termijn op terug.
Dit is geen manier van interrumperen. Ik sta u geen interruptie meer toe.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Waarschijnlijk heeft het woord "verdeeldheid" in het hoofd van mevrouw
Ross gezeten, want ik heb het niet genoemd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Dat doet mij deugd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik kom te spreken over het tweede wetsvoorstel, de adoptie door paren
van gelijk geslacht. Voor ons is dit een minstens even belangrijke wet. Hij
is symbolisch van belang, maar ook in materiële en praktische zin. Hierbij
gaat het namelijk niet enkel om een samenleven van twee volwassen mensen,
maar is er een derde, een vierde en misschien zelfs wel een vijfde in het
geding. Op dit moment groeien er duizenden kinderen op bij homoseksuele paren.
Mijn fractie verzet zich overigens tegen de vergelijking van kinderopvoeding
door homoseksuelen respectievelijk heteroseksuelen. Deze gaat wat ons betreft
altijd mank aan te grove generalisaties van groepen en doet geen recht aan
een veel ingewikkelder sociale werkelijkheid waarin kinderen worden opgevoed
en verzorgd, vaak goed en met veel liefde en soms minder goed.
 
 Het enige wat ons betreft in het oog springende onderscheid tussen kinderen
die opgroeien bij heteroseksuele ouders en kinderen die opgroeien bij homoseksuele
paren is dat de laatste onvoldoende zijn beschermd door de wet. Paren van
gelijk geslacht kunnen tot nu gezamenlijk gezag uitoefenen, maar dit eindigt
tot dusver bij de grens van meerderjarigheid en van gezag kan afstand worden
gedaan, terwijl ouderschap zo goed als onvervreemdbaar is. Bovendien zijn
aan ouderschap erfrechtelijke gevolgen verbonden en aan gezag niet. Ik moet
ook zeggen dat het mij verbaast als ik de woordvoerder van de CDA-fractie
hoor zeggen dat ze gezamenlijk gezag ruim voldoende rechtsbescherming vindt
voor de kinderen die opgroeien bij homoseksuele paren. Dat betekent eigenlijk
dat er wordt gezegd dat die kinderen minder rechtsbescherming nodig hebben
dan de kinderen die opgroeien bij heteroseksuele paren. Ik ben bang dat ik
een interruptie heb uitgelokt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Is mevrouw Halsema inderdaad van mening dat het gezamenlijk gezag in erfrechtelijk
opzicht en in andere opzichten aangepast zou moeten worden?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Wat mij betreft kan het gezamenlijk gezag uitgebreid worden, maar daar
kom ik nog op terug.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Het gezamenlijk gezag zou dan een heel goede rechtsbescherming bieden,
behalve dan wat betreft de afstammingsrechtelijke relatie.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Als die voorstellen voor het gezamenlijk gezag ook gedaan worden, want
ze zijn er natuurlijk nog niet, en als die vervolgens op een Kamermeerder-
heid kunnen rekenen. Mevrouw Ross redeneert nu wel heel hypothetisch om haar
eigen weerzin tegen adoptie nog enig cachet te geven.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Mevrouw Halsema zal heel blij zijn met de opmerking van de CDA-fractie
dat er erfrechtelijke consequenties verbonden zullen moeten worden aan het
gezamenlijk gezag.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Als het CDA op dat moment ook inderdaad bereid is om die stap te zetten.
Ik heb nog wel eens wat wisselvalligheid meegemaakt bij het CDA. Daar zullen
wij inderdaad heel erg blij mee zijn. Dat zullen wij dan ook afwachten. Dan
ben ik benieuwd – ik geloof dat wij nog wel een stap verder willen gaan –
of mevrouw Ross ons daarin ook zal willen volgen.
 
 Voorzitter! Ook bij dit wetsvoorstel inzake de adoptie geldt voor GroenLinks
dat gelijkberechtiging van homoseksuelen en heteroseksuelen een zeer belangrijk
uitgangspunt is. Maar belangrijker nog dan een einde te maken aan een discriminerende
en daarmee onrechtvaardige praktijk is wat ons betreft het optimaal beschermen
van de kinderen die opgroeien bij paren van gelijk geslacht. Met het mogelijk
maken van adoptie zet de regering wat ons betreft nu een heel belangrijke
stap. Wij zijn er dan ook vanzelfsprekend blij mee. Het voorstel kan in principe
op onze steun rekenen. Dit neemt niet weg dat wij bij dit wetsvoorstel, ondanks
onze positieve grondhouding, meer kritische kanttekeningen hebben te plaatsen.
 
 Een eerste kanttekening betreft het afstammingsrecht. De regering heeft
de relatie tussen biologische afstamming en juridische aanvaarding van het
ouderschap niet willen doorbreken. De reden hiervoor is, zoals de regering
in de schriftelijke stukken betoogt, dat bij een kind geboren in een heteroseksuele
relatie de fictie van afstamming kan bestaan. De juridische vader hoeft misschien
niet ook de biologische vader te zijn, maar de mogelijkheid is er wel degelijk.
In een homoseksuele relatie kan, aldus de regering, die fictie niet bestaan
omdat een kind nu eenmaal niet uit twee mannen of twee vrouwen kan zijn geboren,
tot nu toe niet, zou ik daaraan willen toevoegen. Volgens de regering wordt
er door afstamming ook voor paren van gelijk geslacht mogelijk te maken teveel
geabstraheerd van de werkelijkheid. Mijn fractie is door deze redenering niet
overtuigd en vindt dat de regering te gemakkelijk heen stapt over het principiële
bezwaar van ongelijke behandeling als dit onderscheid tussen heterosek suele en homoseksuele paren blijft bestaan. Hoe ongelijk de behandeling
in de praktijk kan worden, demonstreerde Annelies Henstra tijdens de hoorzitting
die de Kamer heeft georganiseerd. Zij noemde het voorbeeld van een gehuwd
heteroseksueel paar met een KID-kind tegenover een gehuwd lesbisch stel met
een KID-kind. In belde gevallen wordt het kind binnen de huwelijkse relatie
geboren, is de echtgeno(o)t(e) van de moeder de sociale (dat wil zeggen de
niet biologische) ouder, is er een derde in het spel die de biologische vader
is en geen familierechtelijke betrekkingen met het kind heeft. Maar de vader
van het heteroseksuele paar kan het kind erkennen, terwijl de moeder van het
lesbische paar het kind moet adopteren. Ik verzoek de staatssecretaris om
zijn beslissing om vast te houden aan de biologische afstamming nog eens te
beargumenteren in het licht van dit voorbeeld.
 
 Bovendien zit er een grote tegenstrijdigheid in de redenering van de regering,
zoals Frieda van Vliet overtuigend heeft betoogd in Nemesis. De rechtsgevolgen
van ouderschap die door afstamming en door adoptie ontstaan zijn namelijk
uiteindelijk dezelfde. In beide gevallen zijn de juridische ouders de afstammingsouders
van het kind. In dat licht wordt het heel gek dat de regering vasthoudt aan
het vermoeden (of de fictie) van biologisch ouderschap voor het ontstaan van
juridisch ouderschap binnen het afstammingsrecht, terwijl zij deze fictie
tegelijkertijd loslaat voor het ontstaan van juridisch ouderschap binnen het
adoptierecht. In antwoord op de Raad van State stelt de regering echter tegelijkertijd
dat het vermoeden van biologische afstamming niet in de wet is opgenomen omdat
het vermoeden van afstamming "in veel mindere mate geldt voor de erkenning".
Met name door deze laatste frase wordt naar ons idee de rechtvaardiging van
de uitsluiting van paren van gelijk geslacht van het afstammingsrecht zeer
wankel. In tegenstelling tot de Raad van State, die op basis van een vergelijkbare
redenering komt tot het afkeuren van de adoptievoorstellen, had mijn fractie
dan ook graag gezien dat de regering een stap verder was gegaan en ook homoseksuele
paren een plaats had gegeven in het afstammingsrecht door erkenning op dezelfde
manier mogelijk te maken. Graag zou ik de regering nog eens willen vragen
hier, in het licht van wat ik zo-even stelde, nog eens op in te gaan. Voor
ons weegt dit punt zwaar. Het gaat hier om gelijkberechtiging maar ook om
het aanvaarden van een gewijzigde maatschappelijke cultuur waarin ouderschap
niet meer wordt ervaren als van God gegeven maar als iets dat ook ouders verdienen
in de liefdevolle opvoeding en verzorging van hun kinderen. Sociaal ouderschap
dient wat ons betreft in de moderne samenleving erkend te worden als basis
van het juridisch ouderschap. Mijn fractie heeft op dit punt een amendement
voorbereid dat in ieder geval duomoeders de mogelijkheid biedt om gemakkelijk
een kind dat wordt geboren binnen hun relatie te erkennen zonder de omslachtige
route van adoptie te moeten volgen. Dit amendement bleek overigens een aantal
technische mankementen te hebben en wordt op dit moment herschreven, maar
de intentie blijft dezelfde.
 
 Graag hadden wij ook erkenning voor het mannelijke paar willen regelen
maar hierbij stuiten wij op een ander probleem. De wet erkent namelijk slechts
een maximum van twee ouders. Adoptie door paren van gelijk geslacht betekent
dan ook dat de juridische band wordt doorgesneden met een andere ouder. Als
een moeder die het kind negen maanden heeft gedragen en heeft gebaard en daarmee
ook van rechtswege heeft erkend, afstand moet doen van dit kind, dan heeft
dat – dat zal weinig betoog behoeven – een andere emotionele lading
dan voor de donor die het kind heeft verwekt. Dat maakt het moeilijk om binnen
het bestek van deze wet erkenning van duovaders te regelen. De afstand die
de derde ouder moet doen, kan ook voor een kind dubbele gevoelens oproepen.
Hoewel het blij kan zijn met de adoptie door zijn opvoeder-verzorger, kan
het verlies van de andere ouder ook later, als het kind ouder is, pijnlijk
zijn. De regering is voornemens het gezamenlijk gezag uit te breiden met een
aantal belangrijke rechtsgevolgen, zoals op het terrein van het erfrecht.
Toch blijft er een verschil met ouderschap: het kind wordt bijvoorbeeld niet
opgenomen in de familie van de gezaghouder en het gezag eindigt bij de meerderjarigheid
van het kind. Kan de regering nagaan of het mogelijk is om bij de komende
aanpassing van het gezamenlijk gezag, aan het gezag alle rechtsgevolgen van
het ouderschap te verbinden? Daarnaast zou de regering kunnen onderzoeken
of in de situatie dat een stiefouder al een lange periode het gezamenlijk
gezag uitoefent, niet een sterker gezamenlijk gezag zou moeten gelden. Het
voordeel daarvan is dat het kind met de werkelijke opvoeder en verzorger in
een familierechtelijke verhouding komt te staan zonder dat de band met de
juridische ouder hoeft te worden doorgesneden. Hiermee ontstaat nog geen erkenning
van mannelijke paren, maar is het mogelijk dat een derde ouder in eenzelfde
familierechtelijke verhouding komt te staan, zonder dat de banden met de eerste
ouder hoeven worden verbroken. De Nederlandse Gezinsraad pleit al enige jaren
voor een dergelijke uitbouw van het gezamenlijk gezag. Ik verzoek de regering
om de Kamer een notitie te doen toekomen waarin zij ingaat op de modellen
die de Nederlandse Gezinsraad heeft ontworpen; dit in aanloop op de discussie
over het gezamenlijk gezag.
 
 Bij de beslissing van de regering om paren van gelijk geslacht de mogelijkheid
te geven om kinderen te adopteren, vindt tegelijk een aanscherping van de
bestaande adoptiewetgeving plaats. De rechter moet voortaan naast de vraag
of adoptie in het belang van het kind is, ook beoordelen of het kind nog iets
te verwachten heeft van zijn ouder of ouders. De nieuwe eis wekt verwondering
en roept de vraag op of in het verleden negatieve ervaringen met adoptie zijn
opgedaan. Graag hoor ik van de staatssecretaris waarom hij, nu adoptie wordt
opengesteld voor paren van gelijk geslacht, de toevoeging van deze voorwaarde
noodzakelijk acht; de stukken geven hierover geen uitsluitsel. Tot nu toe
zijn wij niet overtuigd van de noodzaak van dit nieuwe criterium. Wij zijn
gecharmeerd van het amendement van de leden Dittrich en Santi om de nieuwe
eis te verzachten, maar wel enigszins teleurgesteld over de mondelinge toelichting
erop: het beoogde alleen een verheldering van de nieuwe voorwaarde te zijn.
Het debat tot nu toe gehoord hebbend, overweeg ik inmiddels echter een amendement
in te dienen dat deze eis geheel schrapt.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Dat roept de vraag op waarom de fractie van GroenLinks, toen het rapport
van de commissie-Kortmann werd besproken, geen bezwaar maakte tegen het feit
dat deze unaniem deze uitbouw van de adoptiebepaling voorstelde.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Het gaat hierbij om voortschrijdend inzicht. In het afgelopen jaar hebben
wij een aantal debatten georganiseerd over met name adoptie door paren van
gelijk geslacht. Wij hebben er veel over nagedacht en zijn tot de conclusie
gekomen dat deze aanvullende eis geen rechtvaardiging vindt omdat al de eis
bestaat dat adoptie in het belang van het kind moet zijn. Die belangrijke
eis heeft volgens mij tot nu toe goed gewerkt als selectiemechanisme bij adoptie.
Zo niet, dan lijkt dit mij een aanvullende eis die gemakkelijk kan worden
geschrapt. Ik ga ervan uit dat u dat met mij eens bent.
 
 Bij de nieuwe voorwaarde die aan adoptie wordt gesteld, speelt ook nog
iets anders: de plaats die hiermee impliciet en voor het eerst – naar
mijn weten bestaat hij immers nog niet voor de wet – aan de donor wordt
toegekend. In principe kan de rechter in de toekomst ook de biologische, niet
juridische vader oproepen om bezwaar aan te tekenen tegen de voorgenomen adoptie.
De argumentatie van de staatssecretaris bestaat eruit dat het niet de bedoeling
is om de donor een sterke positie te geven, maar dat deze een recht op familylife
heeft. Die argumentatie overtuigt ons niet. Vanzelfsprekend heeft de donor,
indien gewenst en hierover overeenstemming met de moeders bestaat, een recht
op familylife. Dat hoeft hem echter niet te worden toegekend door hem een
misschien beslissende rol te laten spelen bij adoptie. Dit staat, zoals wij
allen weten, haaks op een Kamerbreed levende behoefte om het anonieme donorschap
zoveel mogelijk te beperken. Wij vinden de reactie van de regering op dit
door veel fracties naar voren gebrachte bezwaar tegen de nieuwe wettelijke
constructie niet sterk. De regering zegt eenvoudigweg dat de discussie over
de vlucht in anoniem donorschap gevoerd dient te worden bij de wettelijke
behandeling van de toekomst van het anonieme donorschap. Het lijkt mij onhoudbaar
dat de regering in het ene wetsvoorstel stappen zet die lijnrecht staan op
de voornemens die ten grondslag liggen aan een ander wetsvoorstel. Wij hebben
op dit punt een amendement ingediend, beogende buiten twijfel te stellen dat
de donor die het kind niet heeft erkend door de rechter wordt opgeroepen.
Een bijkomend voordeel van ons amendement is naar ons idee dat het begrip "ouder"
hierdoor zijn eenduidige betekenis houdt die het ook elders in het familierecht
heeft.
 
 Een ander problematisch onderdeel van de nieuwe adoptiewetgeving zijn
de een- en driejaarstermijnen die de regering ook wil hanteren bij adoptie
door paren van gelijk geslacht. Mijn fractie kan hiervoor wel enig begrip
opbrengen als het gaat om de traditionele adoptie door opname van een vreemd
kind in een nieuw gezin. Maar als het gaat om de kinderen die worden geboren
in het gezin van een paar van gelijk geslacht zijn de samenleef- en verzorgingstermijnen
naar ons idee nodeloze obstakels die de zekerheid en de bescherming van een
kind niet dienen. Het betekent namelijk dat het kind in een aantal gevallen
niet direct na de geboorte kan worden geadopteerd en dus geen juridische ouders
kent, maar een jaar en in het slechtste geval vier jaar in een juridische
schermerzone verblijft. Volgens Willemien Ruigrok van het COC maken met name
de voorgestelde termijnen in de nieuwe adoptieregeling van de kinderen van
homo-ouders stiefkinderen in de slechte betekenis van het woord. Ook op dit
onderdeel hebben wij een amendement, beogende de samenleef- en verzorgingstermijnen
te schrappen voor kinderen die worden geboren binnen een gezin. Wij achten
dit heel wel mogelijk, omdat er bij adoptie altijd de bescherming van de rechter
blijft die beoordeelt of de adoptie in het belang is van het kind en eventueel
of aan de adoptie geen andere familiebanden in de weg staan.
 
 De laatste kanttekening die ik wil plaatsen bij de voorgestelde adoptieregeling
is het verbod dat moet gaan gelden voor paren van gelijk geslacht om kinderen
uit het buitenland te adopteren. De argumentatie van de regering beschouwen
wij op dit punt als onnodig paternalistisch en belerend. Ook wij, zoals waarschijnlijk
eveneens de vele homoseksuele paren die voor buitenlandse adoptie in aanmerking
willen komen, zijn ons er ten volle van bewust dat vele landen moeite zullen
hebben met onze wetgeving en niet bereid zullen zijn om kinderen aan paren
van gelijk geslacht af te staan. Maar het is niet gezegd dat alle landen er
moeite mee zullen hebben. De regering geeft zelf aan in de stukken dat voor
de landen die moeite hebben met adoptie door paren van gelijk geslacht niet
geldt dat zij geen kinderen meer willen afstaan aan paren van verschillend
geslacht als de nieuwe adoptiewetgeving een feit wordt. De nieuwe wetgeving
vormt dan ook geen bedreiging voor de gegroeide adoptiepraktijk. De regering
kan er vervolgens wat ons betreft dan ook niet het argument aan ontlenen dat
de adoptiepraktijk bedreigd zou worden als homoparen wel de mogelijkheid –
met de nadruk op "mogelijkheid" – zouden hebben om buitenlandse kinderen
te adopteren. Wij tekenen hierbij bovendien aan – dit heb ik al gewisseld
met de heer Dittrich – dat de mogelijkheid van adoptie met name voor
manlijke paren in de toekomst van belang kan zijn, aangezien draagmoederschap
in Nederland niet veel voorkomt noch dat dit actief gestimuleerd gaat worden
of dat wij dat actief zouden willen stimuleren, en dat de vraag naar de binnenlandse
adoptie het aanbod verre overstijgt. Ik verzoek de regering dan ook dringend
om haar standpunt in dezen te heroverwegen. Mijn fractie overweegt eventueel
in tweede termijn hierover een motie in te dienen.
 
 Voorzitter! Ik kom aan het einde van mijn betoog in eerste termijn. Samenvattend,
zijn wij – dat zal duidelijk zijn – zeer verheugd over de twee
wetsvoorstellen die er liggen en hopen wij dat zij op een ruime meerderheid
kunnen rekenen in de Eerste en de Tweede Kamer.
 
 Tot slot zou ik een dichtregel willen aanhalen die waarschijnlijk geldt
als de meest gebruikte dichtregel in de politiek, namelijk: "Tussen droom
en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren". Deze dichtregel heeft
zo'n zelfstandige betekenis gekregen dat vrijwel niemand – ik in ieder
geval niet; de staatssecretaris wel, zie ik – zich nog herinnert dat
deze afkomstig is uit een gedicht van Elsschot dat "Het huwelijk"
heet. Nu laat dit gedicht bij nadere lezing zich eigenlijk lezen als een lang
pleidooi voor echtscheiding, maar dit neemt niet weg dat nu wij wellicht wetten
en praktische bezwaren met de openstelling van het huwelijk wegruimen en de
afstand tussen droom en daad verkleinen deze dichtregel nog wel eens in zijn
volle betekenis mag worden aangehaald.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Dit is een historisch debat. Openstelling van
het burgerlijk huwelijk voor partijen van hetzelfde geslacht en de mogelijkheid
tot adoptie voor betrokkenen zijn uniek in de wereld. Nederland slaat daarmee
een weg in die nog niet eerder is betreden. Voor de VVD is dat de juiste weg.
Mijns inziens past bij dit debat in eerste instantie een bespiegeling over
de ontwikkeling van het huwelijk. Vervolgens zal ik enige probleempunten aanwijzen
die deel uitmaken van de nieuw ingeslagen route.
 
 Voorzitter! Het monogame huwelijk kent een lange historie. De Chinezen,
de joden, de Grieken en de Romeinen waren ermee bekend. Het huwelijk ging
niet om liefde maar om geld, grond en bezit. Het huwelijk was daarom een instituut
voor de bezittende klasse. Liefde binnen het huwelijk was eerder toeval dan
regel. Het werd zelfs als een gevaar beschouwd. De Romeinse wijsgeer Seneca
waarschuwt in zijn brieven verliefde echtparen: "Echtgenoten mogen alleen
vrijen om kinderen te krijgen en mogen elkaar niet te veel strelen".
 
 Opvallend is dat de kerk en de wereldlijke macht zich aanvankelijk niet
hebben bemoeid met de eigenlijke huwelijkssluiting. Een wettig huwelijk is
een zaak van de wederzijdse familie. De familie moet instemmen met het huwelijk,
de bruidsgift moet geregeld zijn en men moet met elkaar het huwelijk hebben
geconsumeerd. Bij de westerse kerken komt het huwelijk vanaf de vierde eeuw
in beeld als een instrument van maatschappelijke ordening. De goedkeuring
van het huwelijk wordt aangeprezen in verband met het ouderschap, de trouw
en de gezondmaking van de begeerlijkheid. Eerst in de twaalfde eeuw wordt
het huwelijk tot heilig sacrament verklaard. Trouwen voor het altaar stamt
uit 1563, afgesproken tijdens het concilie van Trente. Na de reformatie zijn
de protestantse kerken het huwelijk gaan zien als een van God gegeven geloofswerkelijkheid.
Geleidelijkaan begint de liefde een rol te spelen: allereerst de liefde voor
de kinderen, daarna voor de partner.
 
 In onze Gouden Eeuw beginnen mensen op eigen initiatief te huwen. De voorwaarde
blijft bestaanszekerheid. Er wordt op latere leeftijd getrouwd: eerst werk,
daarna de uitzet vergaren en vervolgens huwen. Ten tijde van de Republiek
van de Verenigde Nederlanden heeft de overheid voor het eerst bij politieke
ordonnantie van 1 april 1580 het huwelijksrecht geregeld. Vóór
die tijd kon rechtsgeldig gehuwd worden voor predikant of magistraat. Het
huwelijk krijgt dan pas het karakter van een familierechtelijke overeenkomst.
Dat blijkt onder meer uit een uitspraak van de Hoge Raad in 1597 waarin werd
geoordeeld dat, ondanks het ontbreken van de "bijslaap" zoals het werd genoemd,
het huwelijk voltrokken was. Na de Franse Revolutie en de daaruit voortvloeiende
scheiding van kerk en staat, krijgt het burgerlijk huwelijk het primaat.
 
 Eerst in de achttiende eeuw geven nieuwe ideeën, zoals de Verlichting
en de Romantiek, de liefde ruim baan. Het zakelijk huwelijk verdwijnt niet,
maar de romantische liefde wordt belangrijker. Het huwelijk wordt volgens
gezinssocioloog dr. De Hoog pas aan het einde van de negentiende eeuw ook
voor arbeiders een bereikbaar ideaal. De liefde was dus pas voor onze overgrootouders
het belangrijkste motief om te trouwen.
 
 In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw ontstaat verzet tegen
het monopolie van het huwelijk als relatievorm. Een exponent daarvan is de
maatschappelijke behoefte om ongehuwd samen te wonen. Thans is ongehuwd samenwonen
een zelfstandige relatievorm en niet langer een proefperiode. Trouw, kameraadschappelijkheid,
geborgenheid en romantiek zijn voor langdurig samenwonenden net zo belangrijk
als voor een echtpaar. Ook Van Maarseveen en Korthuis geven in 1984 in het
Juristenblad onder de titel "Het huwelijk de rechtsorde uit" blijk van de
toenmalige revolte tegen het huwelijk. Zij stellen de vraag in hoeverre de
staat zich mag bemoeien met de persoonlijke relaties die mensen aangaan, en
of de staat gelegitimeerd is om een bepaalde relatievorm een overheersende
positie in de rechtsorde te verzekeren. Is het aan de staat om het huwelijksinstituut
als menselijk eindstation voor te schrijven?
 
 Voorzitter! Mijns inziens is die vraag anno 2000 door een geliberaliseerde
samenleving ontkennend beantwoord. Geliefden kunnen ervoor kiezen om ongehuwd
samen te wonen, met of zonder een samenlevingscontract, of het geregistreerd
partnerschap te sluiten, dan wel een traditioneel huwelijk aan te gaan. Voor
het huwelijksgoederenregime in het huwelijk bestaat ook een uitgebreid assortiment
van keuzemogelijkheden. De VVD staat positief tegenover deze ontwikkeling.
Liberalen vinden dat mensen zelf primair verantwoordelijk zijn om hun eigen
leven naar eigen keuze in te vullen. Dat geldt zeker voor een uiterst belangrijke
beslissing als de relatievorm. Het mag dan ook geen verrassing heten dat in
het partijprogramma ook het homohuwelijk als mogelijkheid is geopend.
 
 Daarbij moet worden aangetekend dat met name de stabiliteit van de relatievorm
voor de VVD van belang is. Dat het huwelijk een populaire relatievorm blijft
binnen die vrije keuze is duidelijk. Volgens het CBS werden er in 1999, 89.000
huwelijken gesloten. Dat betekent het hoogste aantal sinds 1992. Er waren
31.000 echtscheidingen. Het laagste aantal sinds 1992. Mede gelet op de populariteit
van het huwelijk is het alleszins begrijpelijk dat ook homoseksuelen de vrijheid
willen hebben voor dat instituut te kiezen. Het huwelijk heeft nu eenmaal
voor hetero's, maar ook voor homoseksuele paren een belangrijke symbolische
betekenis.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 U houdt een gloedvol betoog voor openstelling van het huwelijk, maar ik
heb het nog even nagekeken en gezien dat u in april 1998 tegen de motie hebt
gestemd waarin gevraagd werd het huwelijk open te stellen. Kunt u nog eens
even vertellen hoe die verandering van standpunt bij u tot stand is gekomen?
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Dat kan ik u uitleggen. Het voorliggende voorstel roept een aantal reacties
op. In eerste instantie zijn dat reacties die duiden op de
lange traditie die het huwelijk de afgelopen 200 jaar kende. Daarna komt snel
boven de behoefte aan gelijkheid, verdraagzaam en tolerantie. Die noties hebben
het bij mij gewonnen van de wellicht in eerste instantie traditionele gedachte
dat het huwelijk is wat het nu is. U zult begrijpen dat er door mij goed over
is nagedacht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):
 
 Heeft deze ontwikkeling zich in de gehele fractie afgespeeld? Ik herinner
mij levendig dat er verschillen van opvatting waren. Wordt uw opvatting breed
door de fractie gedragen? Ik kan mij voorstellen dat een principiële
meningsverandering niet voor iedereen zo gemakkelijk ligt.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 In eerste instantie stemde een ruime meerderheid van de VVD-fractie met
de moties op dit punt in. Er was toen een belangrijke minderheid die er niet
mee instemde. In een grote partij als de VVD is het gebruikelijk dat gediscussieerd
wordt. Die discussie is daarna doorgegaan en uitte zich in het in het partijprogramma
vastleggen van de wens tot realisatie van het homohuwelijk en adoptie door
partijen van gelijk geslacht. Vervolgens is dit opnieuw bevestigd in het regeerakkoord.
Een uiting daarvan is de eendrachtige wijze waarop de VVD-fractie met beide
wetsvoorstellen instemt.
 
 Ervan uitgaande dat de liefde tussen twee partners de voornaamste drijfveer
vormt om voor een van de relatievormen te kiezen, is er objectief geen enkele
reden om enig onderscheid te maken tussen hetero- of homoliefde voor wat betreft
de mogelijke keuzes om een onderlinge relatie publiekelijk te bevestigen.
Het wetsvoorstel openstelling van het huwelijk maakt geen principieel onderscheid
meer tussen hetero en homoseksuelen. Dat betekent een principiële erkenning
van het recht van gelijkslachtige partners op zowel rechtsgelijkheid als statusgelijkheid.
Homoseksuelen hoeven niet meer genoegen te nemen met de benadering "bijna
gelijk, maar toch apart". De VVD onderschrijft dus het wetsvoorstel van harte.
Het gaat om een gerechtvaardigde nieuwe benadering van het huwelijk op de
drempel van het derde millennium.
 
 Tot besluit van dit wetsvoorstel wil ik nog enige punten van technische
aard aan de orde stellen. Hoe het buitenland op het huwelijk van twee partners
van gelijk geslacht zal reageren blijft onduidelijk. Er zullen met name juridische
vragen ontstaan, indien een homoseksueel echtpaar zich in het buitenland vestigt
of aldaar bezittingen verwerft. Partijen dienen zich daarover goed te laten
informeren. Ik kan mij ook voorstellen dat de overheid voor wat betreft de
grote lijnen dienaangaande een voorlichtende rol op zich zal nemen. Mijns
inziens vallen met name vermogensrechtelijke vragen te verwachten. Om daarop
te anticiperen, lijkt het mij verstandig indien homoseksuele paren in een
huwelijk ervoor kiezen, hun huwelijksgoederenregime ook notarieel te verankeren,
gericht op de buitenlandse derdenwerking. Hoe staat de regering tegenover
deze gedachtelijn?
 
 Voorzitter! Het wetsvoorstel dat adoptie door partijen van gelijk geslacht
mogelijk maakt, kan eveneens rekenen op steun van de VVD-fractie. Bij de achtergrond
van die steun wil ik enige opmerkingen plaatsen. Het is aannemelijk dat in
Nederland meerdere duizenden kinderen worden opgevoed in een homoseksuele
relatie. Die kinderen hebben als vanzelfsprekend recht op een stabiele en
heldere rechtspositie ten opzichte van hun ouders c.q. opvoeders. Het voorliggende
wetsvoorstel biedt daartoe een belangrijke bijdrage. Steun voor dit wetsvoorstel
is ook terug te vinden in het VVD-partijprogramma. Daarin wordt vermeld, dat
met name het belang van het kind doorslaggevend is en dat de samenlevingsvorm
daaraan ondergeschikt is.
 
 Afgezien van deze enigszins juridische benadering wordt de vraag opgeroepen
of het ook goed gaat met de kinderen in een homoseksuele relaties. De VVD
heeft geen signalen bereikt dat dit niet het geval zou zijn. Er zijn ook geen
negatieve aanwijzingen te vinden in het rapport van de wetenschappelijke onderzoekers
Verhulst en Versluis den Bieman, die beiden verbonden zijn aan het Sophia
kinderziekenhuis te Rotterdam. Zij zijn van mening, dat de omstandigheden
waarin het kind opgroeit en de eigenschappen van de ouders de belangrijkste
indicatoren zijn voor het inschatten van de risico's van adoptie dan het gezinstype
op zichzelf. Van de zijde van psychotherapeuten hebben mij evenwel signalen
bereikt, die waarschuwen voor de noodzaak van een mannelijke en een vrouwelijke
ouderfiguur om een evenwichtige ontwikkeling van het kind de beste kansen
te geven. Hoe dat moet worden uitgelegd, is mij niet geheel duidelijk. Het
is bijvoorbeeld ook in een heterorelatie heel goed voorstelbaar, dat de vrouw
in plaats van de man de voorbeeldfunctie vervult als het gaat om bijvoorbeeld
knutselen in en om het huis, hetgeen traditioneel de taak van de man zou zijn.
In hoeverre is de regering van plan om onderzoek te doen naar de ontwikkeling
van kinderen die in homoseksuele relaties opgroeien? Ook die vraag is al door
de fractie van D66 gesteld.
 
 Voorzitter! Ook dit wetsvoorstel geeft mij aanleiding nog een aantal vragen
van meer technische aard te stellen. In eerste instantie deel ik de bedenkingen
die onder andere door het Clara Wichmann-instituut zijn geuit over het onthouden
van afstammingsrechtelijke gevolgen aan het huwelijk van homoseksuele partners.
Het gaat volgens de regering te ver om aan te nemen, dat een kind dat wordt
geboren binnen een huwelijk van twee vrouwen in juridisch opzicht afstamt
van die twee vrouwen. Het vermoeden van het biologisch ouderschap kan hier
niet worden aangenomen. Daarvoor zou de werkelijkheid te veel geweld worden
aangedaan. Mijns inziens ligt voor, dat de regering misschien wel een betrekkelijk
dogmatische stellingname hanteert. Ook bij heterohuwelijken is het een fictie,
dat het juridisch ouderschap onder alle omstandigheden aansluit bij de biologische
afstamming. Hetzelfde geldt voor het instituut van de erkenning, bevattende
een verklaring van de moeder en een erkenning van haar partner. De VVD voorziet
het probleem van een kind dat wordt geboren in een huwelijk van twee vrouwen,
waarvan het huwelijk binnen het voor de adoptie geldende jaar van verzorging
door overlijden van een van de partners of echtscheiding wordt ontbonden.
In dit geval heeft het kind een minderwaardige rechtspositie, omdat het niet
is ingebed in de familielijnen van beide vrouwen. Het risico bestaat, dat
de familie van de vrouw die niet het leven aan het kind heeft geschonken,
een grotere afstand tot het bewuste kind zal voelen. Het belang van het kind,
dat toch in een iets bijzondere situatie wordt geboren, is
daar bepaald niet mee gediend. De oplossing van de regering om de mogelijkheid
te bieden, dat beide vrouwen van rechtswege het gezag dragen biedt mijns inziens
onvoldoende soelaas. Het voorstel om vervolgens aan de gezagsstructuur ook
de mogelijkheid tot erfrechtelijke consequenties te verbinden, komt regelrecht
uit de juridische timmerfabriek, dat wil zeggen dat het een hoog gekunsteld
gehalte heeft. De VVD blijft de voorkeur geven aan de mogelijkheid voor de
partnervrouw om het kind dat in het huwelijk van twee vrouwen geboren wordt
te erkennen. Daarvoor zouden drie verklaringen nodig zijn en wel de verklaring
van de moeder, de verklaring van geen bezwaar van de donor en de verklaring
van erkenning van de partner-vrouw. Mijns inziens betreft dat een tweede erkenningmogelijkheid
die geen principiële afbreuk doet aan het uitgangspunt, dat het juridisch
ouderschap de biologische afstamming volgt. Ik verzoek de regering op dat
voorstel te reageren. Voor de goede orde voeg ik toe dat ik op dit punt ook
een motie overweeg, voorzover het antwoord van de regering niet naar wens
zou zijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Voordat de heer Vos een motie gaat indienen, wijs ik hem erop
dat er op dit punt een amendement van de GroenLinks-fractie ligt. Ik neem
aan dat dit op steun moet kunnen rekenen.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Om te beginnen, is uw amendement mij nog niet geworden. Ten tweede kan
ik mij niet voorstellen dat hier een amendement geboden is. Wij praten namelijk
over een geheel ander deel van de wet. Een amendement beoogt aanpassing van
een deel van de regelgeving die voorligt. Het lijkt mij dan ook de meest zuivere
weg om de regering op dit punt te vragen, het initiatief te nemen om een ander
onderdeel van het Burgerlijk Wetboek te wijzigen. Als u een amendement wilt
indienen, zou dat volgens mij eerder moeten geschieden bij het wetsvoorstel
op de aanpassing van de gevolgen van het huwelijk dan bij dit wetsvoorstel.
Bij dit wetsvoorstel past mijns inziens geen amendement.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Onze creativiteit zal u waarschijnlijk verrassen, want het is namelijk
heel wel mogelijk. Het is overigens ook heel wel mogelijk om bij een wetsvoorstel
dat wordt behandeld, een nieuw onderdeel in te voegen dat verwijst naar een
ander artikel in hetzelfde wetboek. En dat hebben wij gedaan. Ik verzoek u
dan ook om zeer serieus naar ons amendement te kijken, want dat bespaart u
de moeite van het schrijven van een motie.
 
 
 
 
 
 De heer Vos (VVD):
 
 Ik ben uiteraard bereid om het amendement, als het mij geworden is, goed
te bekijken. Ik kan mij echter niet voorstellen dat het op dit moment gepast
is. Overigens bespaart u mij geen werkzaamheden, want de motie is reeds gemaakt.
 
 Voorzitter! Het nieuwe adoptiecriterium dat het kind niets meer van zijn
ouders te verwachten heeft, is aanleiding geweest tot vele vragen. Met dank
voor de antwoorden die daarop zijn gevolgd, resteren nog een paar punten.
De vrees is uitgesproken dat dit criterium ertoe zal bijdragen dat vrouwen
kiezen voor een anonieme donor. Daar valt immers hoe dan ook niets van te
verwachten. De regering heeft die vrees van de hand gewezen. Volgens de regering
zal, indien het om een donorschap gaat, de biologische vader alleen dan opgeroepen
worden om te worden gehoord, indien deze in betrekking tot een kind staat
met een familylife. Dus als het kind geboren is en men het wil adopteren,
doet zich, wanneer men bij de advocaat zit, de vraag voor of er sprake was
van een familylife met de donor. De vrouw in kwestie zal dan naar alle waarschijnlijkheid
zeggen dat dit niet het geval is, dat zij met die man niets meer te maken
heeft en dat die geen relevante rol heeft gespeeld in haar leven. Dat risico
kan niet gelopen worden. Het betreft geen verwijt aan de vrouw in kwestie,
omdat het haar perceptie van dat moment is. De zorgvuldigheid is daar echter
niet mee gediend. Ik denk ook dat de praktijk hier niet mee uit de voeten
kan.
 
 Het kan ook gebeuren dat een zwangere vrouw tijdens haar zwangerschap
tot de conclusie komt dat de lesbische liefde haar voorkeur heeft. Indien
het kind geboren wordt en zij na verloop van tijd naar haar advocaat gaat,
kunnen zich zeer serieuze problemen voordoen. Aan de andere kant is het ook
goed voorspelbaar dat de man die het kind heeft verwekt vanuit de wens en
overtuiging wel degelijk een familylife te willen opbouwen, niet meer tot
zijn recht komt. De ontkenning daarvan door de vrouw is niet geheel onbegrijpelijk,
omdat het haar perceptie van haar nieuwe levensfase is. De regering biedt
mijns inziens onvoldoende handvatten om dit probleem op te lossen. Van mijn
kant doe ik daarom de volgende suggestie. De vrouw zal in de adoptieprocedure
moeten aangeven of er sprake was van een anonieme of een bekende donor. Als
er sprake is van een anonieme donor, dan kan het inseminatie-instituut dat
verklaren. Als er sprake is van een bekende donor, dan zal die bekende donor
onder alle omstandigheden moeten worden opgeroepen om de rechter in staat
te stellen, een oordeel te geven over de vraag of van de betrokken man nog
iets te verwachten valt. Op dit moment is de scepter alleen in handen van
de vrouw gelegd, maar dat is te riskant.
 
 Een ander punt dat verduidelijking vraagt, betreft de zaak van de omgangsouders.
Op bladzijde 20 van de nota naar aanleiding van het verslag stelt de regering
in reactie op een vraag van de VVD: ook als de omgangsouders geen of slechts
een beperkte omgangsregeling met het kind hebben, zal het de vraag kunnen
zijn of aan het nieuwe criterium kan worden voldaan. Dat wordt dus een beetje
in het midden gelaten. Op bladzijde 30 tapt de regering uit een ander vaatje.
Daar wordt gesteld dat heel wel geconcludeerd kan worden dat het kind van
zijn oorspronkelijke ouders niets meer te verwachten heeft, terwijl de omgang
vlak na de adoptie wel gecontinueerd kan worden. Dat suggereert dat tegelijkertijd
met de omgangsregeling het ouderschap wordt ingeleverd. Nu moet men zich wel
realiseren dat het hier om een zeer gevoelig terrein gaat van mannen en vrouwen
die tijdens de huwelijksrelatie ontdekt hebben dat hun seksuele voorkeur anders
ligt. Ik wil de regering oproepen tot een verheldering van de hier genoemde
uiteenlopende benadering. Ik kan mij voorstellen dat de regering de beoordeling
neutraal aan de rechter overlaat, met die kanttekening dat het heel wel mogelijk
is dat van de omgangsouder c.q. de drager van het ouderlijk gezag als ouder
nog veel te verwachten is. Het mag niet zo zijn dat de regering
op voorhand aangeeft dat zo'n omgangsouder niets meer te verwachten heeft.
Dat moet geheel vrij door de rechter kunnen worden beoordeeld.
 
 Als laatste onderwerp zou ik aandacht willen vragen voor de kwestie van
de interlandelijke adoptie. De Wet opneming buitenlandse kinderen ter adoptie
blijft gesloten terrein voor personen van hetzelfde geslacht. De regering
vreest dat verkeerde verwachtingen gewekt zouden worden als ook paren van
gelijk geslacht een beginseltoestemming zouden kunnen aanvragen. Vanuit theoretisch
oogpunt betreurt de VVD het ook dat in dit opzicht geen gelijkstelling tussen
hetero- en homohuwelijken zal worden doorgevoerd. De discussie over dit punt
wordt echter ingehaald door de praktijk. Uit de enquête is immers gebleken
dat geen van de landen van herkomst van adoptiekinderen bereid is tot medewerking
en adoptie door paren van gelijk geslacht. In de gegeven omstandigheden vraag
ik de regering te bevestigen dat de bereidheid tot aanpassing van voornoemde
wet bestaat, zodra de opvatting in een van voornoemde landen zich wijzigt.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Voorzitter! Nederland plaatst zich met de wetsvoorstellen die wij vandaag
bespreken op progressieve wijze internationaal op de voorgrond. Ik denk dat
Nederland met deze wetgeving voorloper wordt als het erom gaat een nieuwe
invalshoek te scheppen in de variaties waarin relaties in onze samenleving
op dit moment bestaan. Het feit dat de gelijkberechtiging in emancipatoire
en in juridische zin tussen heteroseksuele en homoseksuele paren nu vrijwel
bereikt is, is een groot winstpunt, niet alleen voor gelijkgeslachtelijke
relaties, maar ook voor anderen, die een eenvoudiger vorm van vastlegging
van hun relatie wensen. Uit de reacties die onze fractie in ieder geval bereiken,
blijkt duidelijk dat met deze wetsvoorstellen wordt voorzien in een duidelijk
gevoelde maatschappelijke behoefte. De wetsvoorstellen zijn wat ons betreft
daardoor een logische en ook prijzenswaardige stap.
 
 Zoals gezegd, is de gelijkberechtiging bijna volledig, maar nog niet helemaal.
Met betrekking tot de adoptie is uitgebreid dor de staatssecretaris in de
nota naar aanleiding van het verslag ingegaan op de diverse aspecten die samenhangen
met de adoptie, de rechtsgevolgen voor de donor en de sociale ouder. Met voldoende
overtuiging heeft de staatssecretaris aangegeven waarom hij kiest voor de
weg via adoptie, omdat hij terecht vaststelt dat er meer spelers in het veld
zijn dan alleen de biologische vader en moeder. Een elegante oplossing is
dan inderdaad te kiezen voor adoptie door de niet-biologische sociale ouder.
De vraag blijft echter, op welke termijn zo'n adoptie moet plaatsvinden en
wat de rechtsgevolgen zijn voor de betrokkenen.
 
 Wat ons betreft, dient het belang van het kind als het gaat om de adoptie
op de eerste plaats te staan. Terecht vindt de staatssecretaris dat ook. Het
is uitdrukkelijk in onze fractie van uitgebreide discussie geweest of met
het wetsvoorstel dat de adoptie regelt aan dat aspect is voldaan. Wat ons
betreft is onze conclusie positief. Het kind moet in ieder geval enerzijds
rechts hebben op een stabiel familieleven, anderzijds mag het niet worden
afgesneden van zijn of haar biologische herkomst. Dat kunnen conflicterende
aspecten zijn. Daarom wil ik nog een tweetal voorbeelden aan de staatssecretaris
voorhouden, waarvan het eerste verdacht veel lijkt op dat van de heer Vos,
dat hij zojuist heeft voorgedragen. Indien een van de twee vrouwen van een
lesbisch stel een kind krijgt met het plan dit kind in een duurzaam verband
op te voeden met haar vriendin, is zij juridisch automatisch de moeder. Uit
het wetsvoorstel blijkt dat de regeling zo zal zijn, dat pas na één
jaar de tweede, de zogeheten sociale moeder, door adoptie ook het juridisch
ouderschap kan verkrijgen. Hoe zijn nu de rechten van laatstgenoemde, indien
de biologische en dus de juridische moeder binnen dat ene jaar na de geboorte
van het kind overlijdt? Wat dient er dan te gebeuren met betrekking tot het
kind, wat is de positie van de sociale moeder? Graag hoor ik daarover het
oordeel van de staatssecretaris.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Ik zou graag van u vernemen of u kennis heeft genomen van het amendement
van de heer Vos en mij en, zo ja, wat u daarvan vindt.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Ik heb uiteraard uw amendement gelezen en heb ook de heer Vos gehoord.
De suggestie die laatstgenoemde in zijn betoog heeft aangedragen, vind ik
in ieder geval de moeite waard om erover na te denken en er het oordeel van
de staatssecretaris over te horen. De suggestie van de heer Vos spreekt mij
in ieder geval aan.
 
 
 
 
 
 De heer Dittrich (D66):
 
 Maar die suggestie is een motie die ertoe strekt om kennelijk in de toekomst
erkenning door vrouwen te regelen, terwijl het amendement beoogt om de eenjaarstermijn
te schrappen. En daar zou u het dus mee eens moeten zijn.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 In dat ene jaar zie ik ook een probleem, maar de vraag is of je dat ene
jaar ook in zijn algemeenheid moet laten vervallen. Daarover wil ik in ieder
geval graag nog even nadenken.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Ik zou u willen wijzen op een concurrerend amendement. De heren Dittrich
en Vos schrappen de eenjaarstermijn voor zowel de klassieke adoptie als de
adoptie binnen een gezin. Wij zijn van mening dat het amendement dat wij hebben
gemaakt zorgvuldiger is. Het houdt in dat voor de klassieke adoptie wel de
eenjaars- en driejaarstermijn intact blijft maar niet voor de adoptie die
binnen een gezin plaatsvindt. En dat haalt volgens mij uw probleem weg.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Ik heb uw argumenten gelezen in de toelichting. Ik zie toch een verschil,
omdat bij de adoptie wat betreft homoparen een ander element een rol speelt,
namelijk de relatie met een derde die in het spel kan zijn. Dus is het de
vraag of je dat ene jaar in zijn algemeenheid zomaar kan schrappen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Halsema (GroenLinks):
 
 Die relatie met die derde wordt natuurlijk omzichtig behandeld in een
ander artikel, namelijk daar waar de rechter moet beoordelen of de adoptie
in het belang van het kind is en of het kind niets meer te verwachten heeft
van de andere ouder. Dat betekent ook dat er al een afstandsprocedure plaatsvindt
die waarschijnlijk tijd in beslag neemt. Als je daarbovenop nog een jaar eist,
kan dat in veel gevallen twee jaar betekenen. De afstandsprocedure
die dus plaats moet vinden en die de rechter controleert, garandeert dus al
voldoende. Daarvoor is die extra eenjaarstermijn niet meer nodig.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Ik begrijp uw voorstel maar ik geef er op dit moment de voorkeur aan om
naar beide amendementen nog eens goed te kijken.
 
 Een ander aspect betreft de positie van de donor. Volgens de toelichting
in de nota naar aanleiding van het verslag maakt de staatssecretaris onderscheid
tussen de anonieme donor en de bekende donor die op familieleven zou kunnen
wijzen. Acht de staatssecretaris het risico niet aanwezig dat rechters duomoederadopties
kunnen tegenhouden, omdat een kind in de toekomst toch nog iets te verwachten
kan hebben van de donor? Hoe ziet de staatssecretaris dat? Is er al een opvatting
over en, zo ja, wat is zijn mening terzake?
 
 De SP-fractie ziet het huwelijk als een contract waarin een aantal rechten
en plichten van partners geregeld wordt. De verheven betekenis die vandaag
van diverse kanten aan het huwelijk is gegeven, zien wij dus niet, zeker niet
als ik daarbij betrek de historische beschouwing die de heer Vos zojuist ten
beste heeft gegeven. Daaruit blijkt duidelijk de relativiteit van die opvatting
omtrent het huwelijk.
 
 Mijn fractie staat volledig achter de doelstelling van het wetsvoorstel:
het huwelijk van homoparen zoveel mogelijk op één lijn te stellen
met dat van de heteroseksuele paren. Feitelijk is de invoering van het geregistreerd
partnerschap van een aantal jaren geleden een stap die van veel grotere betekenis
was en een veel grotere inbreuk betekende op de toen bestaande ideeën
rondom het huwelijk. Wat ons betreft hoeft er geen misverstand over te bestaan:
het huwelijk is een contract. Wij zien geen reden om het huwelijk exclusief
toe te delen aan de man-vrouw- relatie. Juist vanuit het oogpunt van emancipatie
en gelijkberechtiging vinden wij dat het huwelijk ook opengesteld dient te
worden voor homoparen. U kunt daaraan de conclusie verbinden, voorzitter,
dat mijn fractie positief staat tegenover beide wetsvoorstellen.
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De staatssecretaris zal morgen aan het eind van de middag beginnen met
zijn antwoord.
 
 
 
 
 
 Sluiting 23.08 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-97-6292-6343.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl