Behandeling van:  - het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 2001-2072

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

28-11-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 25, pagina 2001-2072

21-11-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 21 november 2000)Pagina 2073-2074
Presentie en opening (dinsdag 21 november 2000)Pagina 1987-1987
BIJVOEGSEL (bij blz. 2140): Schriftelijke antwoorden van de staatssecretaris van Financiën, op vragen gesteld in de eerste termijn van de behandeling van de Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001 (27 466), met bijlage, waarin opgenomen de vragen die door het lid De Vries schriftelijk zijn overhandigd en de antwoorden daarop, en aanvullende schriftelijke antwoordenPagina 2158-2168
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 21 november 2000)Pagina 1995-1995
Behandeling van: - het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)Pagina 2001-2072
Stemmingen over twee moties, ingediend tijdens het debat over politiezorg, te weten: - de motie-Van Heemst c.s. over de daling van de politiesterkte in bepaald regio's (26345, nr. 47); - de motie-Rietkerk c.s. over de achterstand van de politie op ICT-gebied (26345, nr. 48)Pagina 1995-1995
Vragen van het lid M.B. Vos aan de ministers van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, over het besluit de verwerking van geïmporteerd Frans rundvlees te staken totdat de Landbouwraad een nieuw beleidspakket inzake BSE heeft vastgesteld (mondelinge vragenuur)Pagina 1987-1994
Stemming over een motie, ingediend tijdens het debat over de zaak Wilman, te weten: - de motie-Oedayraj Singh Varma/Kant over de zaak Wilman (27186, nr. 3)Pagina 1995-1996
Stemmingen in verband met: - het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2001 (27400 VIII), en over: - de motie-Ross-van Dorp/Barth over een vrijwillige WOR in het basisonderwijs (27400 VIII, nr. 25); - en 14 andere motiesPagina 1996-1998
Stemmingen over veertien moties, ingediend tijdens het debat over de Cultuurnota, te weten: - de motie-Belinfante over een ruimer budget voor een aantal instellingen (27432, nr. 4); - de motie-Nicolaï/Dittrich over heroverweging van een aantal beoordelingen (27432, nr. 5); - de motie-Visser-van Doorn over het onderdeel orkesten van de wensbegroting (27432, nr. 6); - en 11 andere moties (27432, nrs. 7-12, 14-17 en 20)Pagina 1998-2001
Stemmingen over twee moties, ingediend tijdens het debat over de Dover-zaak, te weten: - de motie-Van de Camp over bovenregionale samenwerking en communicatie (27204, nr. 6); - de motie-Kalsbeek c.s. over verbetering van de interne communicatie (27204, nr. 7)Pagina 2001-2001

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 346 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Toetsing
van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging
van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691).(Zie wetgevingsoverleg van 30 oktober 2000.)De algemene beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Nu meer dan een jaar geleden, op een ochtend, stierf een goede
vriend van mij zijn zelfgekozen dood, geholpen door zijn arts, bijgestaan
door zijn geestelijk leidsman en omringd door degenen die hem het meest na
stonden. Hij was ongeneeslijk ziek. Bij de begrafenisplechtigheid werd een
brief van hem aan alle aanwezigen voorgelezen. Ik voelde mij op dat moment
wat bedremmeld, want hij nam afscheid van ons, meer dan wij van hem. Het was
geen normale begrafenis, maar het was dan ook geen normale dood geweest.Wat kunnen wij weten van het lijden van een ander? Welk antwoord kun je
geven op een hulpvraag van iemand die zegt dat hij het leven niet meer aankan
en dat hij wil sterven? Meestal ligt achter de vraag om de dood een andere
vraag verborgen; een vraag om zorg, om aandacht, om liefde of adequate pijnbestrijding.
Wanneer al die vragen beantwoord zijn en een zieke toch nog vraagt om de dood,
is er sprake van een diepe tragiek. Het opgeven van iemand is wel
het allerlaatste wat je doet. Dat voelen artsen ook zo. Het is altijd een
worsteling, ook van de naasten, en het doet altijd pijn, vaak het hele leven
lang. Het is ook geen normale medische handeling waarom een patiënt kan
vragen of die de arts tot zijn gewone pakket zorghandelingen rekent.Voor het CDA staat vast dat het bij euthanasie moet gaan om een noodsituatie,
om een tragisch dilemma, om een situatie waarin een arts met de rug tegen
de muur staat, als medisch professional niets meer voor de patiënt kan
betekenen en waarin hij volkomen met lege handen staat. Pas dan kan hij het
doden van de patiënt rechtvaardigen door een beroep te doen op de overmachtsituatie.
Euthanasie en hulp bij zelfdoding moeten voor het CDA dan ook in het Wetboek
van Strafrecht blijven. Ieder geval van levensbeëindiging is in zijn
tragiek uniek en de beslissing over het al dan niet vervolgen van de arts
hoort bij het openbaar ministerie te blijven. Hoe zwaar het soms ook voor
de arts is, hij is wel degene die zich tegenover de samenleving zal moeten
verantwoorden voor de dood van een ander. Het vergroten van de meldingsbereidheid
is daarom ook voor het CDA van belang. Dit streven mag echter niet ten koste
gaan van de verantwoordelijkheid van de overheid om het leven optimale bescherming
te bieden. Euthanasie kan en mag niets anders dan het ultimum remedium zijn.
Het morele dilemma dat aan die daad ten grondslag ligt, is daarbij zowel tragisch
als noodzakelijk. Euthanasie mag nooit te herleiden zijn tot een procedurele
vraag. Omdat geen enkel geval van euthanasie gelijk kan zijn aan een ander,
kunnen algemene regels geen rechtvaardiging geven. Daarom ziet het CDA niets
in het opnemen van een veroorlovende norm in de wet, waardoor euthanasie als
algemene handeling voorwaardelijk wordt gelegaliseerd. Het is geen algemene
handeling en het mag dat ook nooit worden. Volgens de CDA-fractie is juist
daarom een beroep op het overmachtartikel 40 noodzakelijk, wil de arts zich
van vervolging kunnen vrijwaren.Tot op dit moment wordt ieder geval van euthanasie voorgelegd aan het
openbaar ministerie, dat beziet of de arts een terecht beroep kan doen op
overmacht in de zin van artikel 40, Wetboek van Strafrecht. De beslissing
wordt straks niet langer door het openbaar ministerie genomen. De jurisprudentie
die in de praktijk ontwikkeld is, zal het kader vormen waarbinnen toetsingscommissies,
bestaande uit een ethicus, een medicus en een jurist, zullen beslissen of
een arts strafbaar is of niet. Het is absoluut geen juridisch oordeel, maar
een oordeel over de gevoerde procedure. Het is een oordeel over het al dan
niet zorgvuldig handelen van de arts. Er kan wel in het algemeen gezegd worden
dat een arts zich aan zorgvuldigheidseisen te houden heeft; daarmee is mijn
fractie het wel eens. Straffeloosheid kan ons inziens echter niet door een
lekenpanel toegekend worden, maar alleen door het openbaar ministerie. Het
gaat tenslotte wel om een levensdelict en euthanasie blijft onverkort een
strafbaar feit. Hier hoort toch de overheid de garantie te geven dat de bescherming
van het zieke, meest weerloze menselijke leven gewaarborgd is? Hoe kan die
garantie waargemaakt worden wanneer de beslissing daarover niet meer primair
tot taak van de overheid gerekend mag worden? Het openbaar ministerie mag
dan het vervolgingsmonopolie behouden, de facto wordt het op grote afstand
gezet. Dat wordt door het CDA betreurd. Ieder geval van euthanasie is uniek
en moet onder ogen komen van het openbaar ministerie.Voorzitter! Wat is eigenlijk de hoofddoelstelling van dit wetsvoorstel?
Het doel is, of was, de meldingsbereid van artsen te vergroten. Tenslotte
meldt nog niet de helft van de artsen hun betrokkenheid bij euthanasie. Dat
vindt ook het CDA ernstig. Tijdens het wetgevingsoverleg dat wij hebben gevoerd
over de meer wetstechnische aspecten van het wetsvoorstel, heb ik helaas moeten
constateren dat de fracties van VVD en D66 niet langer meer lijken te hechten
aan het succes van dit wetsvoorstel als het gaat om het vergroten van de meldingsbereidheid.
De woordvoerder van de VVD-fractie verwacht dat ook onder het nieuwe regime
artsen terughoudend zullen zijn met het melden. Ross-van DorpDe woordvoerder
van de fractie van D66 gaf te kennen dat wat hem betreft het wetsvoorstel
niet mislukt is als mocht blijken dat de meldingsbereidheid niet toeneemt.
Ik hoor van hen in hun eigen termijn vast wel wat deze fracties aan het twijfelen
heeft gebracht.Ik hoor echter ook graag van de bewindslieden hoe zij denken over de werking
van het wetsvoorstel in relatie tot de meldingsbereidheid van artsen. Er is
een Kamermeerderheid die twijfels heeft over de effecten van de wet op het
melden door artsen. Het CDA voegt zich immers bij de genoemde
twee partijen. Welke consequenties verbinden de bewindslieden aan het mogelijk
niet bewaarheid worden van de hoofddoelstelling? Het is immers de overtuiging
van de bewindslieden dat artsen zich niet langer gecriminaliseerd zullen voelen
door de toetsingscommissies de beslissingsbevoegdheid van het openbaar ministerie
over te laten nemen en ook een algemene strafuitsluitingsgrond in de wet op
te nemen. Dat is een majeure stap, die mijn fractie te ver gaat. Ik meen toch
dat deze stap door het kabinet vanuit een zeker optimisme over de werking
van dit wetsvoorstel op de meldingspraktijk genomen dient te zijn. Hoe optimistisch
zijn de bewindslieden? Waaraan ontlenen zij dit optimisme? Zij geven zelf
immers toe dat er nog erg weinig te zeggen valt over het functioneren van
de toetsingscommissies en dat er een onderzoek nodig is dat daar een beter
licht op werpt. Ik vraag dan ook met extra nadruk of de bewindslieden van
mening zijn dat over de verwezenlijking van de doelstelling, de meldingsbereidheid
te vergroten, pas echt serieus iets te zeggen zal zijn wanneer de resultaten
van het onderzoek over een paar jaar bekend zullen zijn.Mijn fractie vindt het overigens onzorgvuldig dat er wetgeving gemaakt
wordt met een specifiek doel, terwijl met geen mogelijkheid aangegeven kan
worden of dat doel ook gehaald kan worden. De twijfel daarover bij de fracties
van VVD en D66 zet het wetsvoorstel volledig op de helling. Het verbaast de
CDA-fractie dan ook dat in het kader van de zorgvuldigheid van wetgeving het
kabinet niet eerst dit onderzoek naar de werking van de toetsingscommissies
en de meldingsbereidheid heeft gelast, alvorens een voorstel van wet te doen.
De toetsingscommissies worden met een zware taak belast en het openbaar ministerie
wordt op afstand gezet, zonder de nodige helderheid over het effect hiervan
op de meldingsbereidheid van artsen.Voorzitter! Het euthanasiedebat is door de uitspraak van de rechter in
de zaak-Brongersma in een nieuw licht geplaatst. De uitspraak in de zaak-Brongersma
heeft het CDA geschokt. De rechter was van mening dat de arts zich gehouden
heeft aan de zorgvuldigheideisen en zich terecht op overmacht kon beroepen.
Brongersma was echter niet ziek, maar levensmoe. Voor het CDA kan dat geen
reden zijn voor een arts om aan een verzoek tot euthanasie te voldoen. Er
moet immers sprake zijn van uitzichtloos en ondraaglijk lijden in medische
zin. Mijn fractie is van mening dat het begrip patiënt in de wetstekst
in het licht van bovengenoemde ontwikkeling eens temeer omschrijving behoeft
en wel zodanig dat daaruit begrepen kan worden dat het gaat om een persoon
die lijdt aan een medische kwaal. Nu staat er omschreven in de wetstekst wat
wij moeten verstaan onder begrippen als de arts, de consulent, de hulpverleners,
de regionaal inspecteur, maar niet wie onder het begrip patiënt kan vallen.
Wie kan in het licht van de voorliggende wetstekst gezien worden als patiënt?
Is het volgens de minister zo dat alleen iemand die ziek is, voor euthanasie
in aanmerking kan komen of hoeft dat helemaal niet? Kan het ook bij een gezond
iemand plaatsvinden? In de eerste debatten in de Kamer werd euthanasie bepleit
bij zwaar en uitzichtloos fysiek lijden. Het CDA heeft met grote bezorgdheid
geconstateerd dat tijdens het eerste kabinet Kok ook zwaar psychisch leed
reden voor euthanasie werd, terwijl ook door anderen in het allereerste debat
werd betoogd dat daarvan nooit sprake zou kunnen zijn. Nu is de stand van
zaken inmiddels zo dat lijden aan het leven zelf en het vooruitzicht, af te
takelen, euthanasie kunnen rechtvaardigen. In plaats van een ultimum remedium
wordt het een normale dood die een algemene rechtvaardigingsgrond in de wet
krijgt. Ik ben er dan ook bang voor dat dit debat geenszins het sluitstuk
van de discussie zal zijn, maar dat het kabinet de eerste stap heeft gezet
op weg naar volledige legalisering en het in de nabije toekomst bespreekbaar
maken van het vrij verstrekken van zelfdodingsmiddelen, zoals de pil van Drion.De heer Dittrich (D66):U zei zojuist dat euthanasie een normaal levenseinde zou kunnen worden.
Vergeet u dan niet dat er ook nog de arts is en dat deze daadwerkelijk de
overtuiging moet hebben gekregen, dat geen andere keuze dan euthanasie mogelijk
is? Dat laat u in uw betoog nu helemaal los.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):De arts vergeet ik zeker niet, voorzitter. Ik kom daar in de loop van
mijn betoog nog op terug. Ik doel nu vooral op het effect in de samenleving
van de uitspraak van de rechter inzake de heer Brongersma, omdat die laat
zien dat ook iemand die niet ziek, maar alleen levensmoe is, onder de euthanasiepraktijk
zou kunnen vallen. Dan gaat het erop lijken alsof euthanasie behoort tot een
levenseinde waarvoor je zou kunnen kiezen, ook in omstandigheden waarin je
niet uitzichtloos en ondraaglijk lijdt. Dat zou ons zeer spijten. Daarop doel
ik als ik zeg dat het erop lijkt dat het een normaal levenseinde wordt.De heer Dittrich (D66):Als u de uitspraak in die zaak goed leest, zult u zien dat u het verkeerd
weergeeft. Wat u nu zegt, is niet conform de uitspraak van de rechtbank. Ik
zal er in mijn eigen termijn verder op ingaan.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Daar neem ik kennis van. Ik doel op de effecten die het kan hebben in
de samenleving, zoals de manier waarop mensen over euthanasie gaan denken
en de indruk die wordt gewekt dat euthanasie een manier wordt van sterven
waarvoor je kunt kiezen, ook als je niet uitzichtloos en ondraaglijk lijdt.
Dat lijkt mij een heel verkeerd signaal en ik neem daar dan ook afstand van.
Verder hoor ik u graag in uw termijn.Voorzitter! "Levensmoe" kan voor mijn fractie dan ook geen criterium voor
euthanasie zijn. Ik ben daarom blij dat ook de regering vindt dat dit een
stap te ver gaat. De minister van Justitie heeft hoger beroep doen aantekenen
en mijn fractie onderstreept het belang daarvan. Gelet op de opstelling van
de minister van Justitie lijkt het misschien een overbodige vraag, maar de
CDA-fractie gaat ervan uit dat hij de Kamer nog deze week een nota van wijziging
zal doen toekomen. Tenslotte is dit het moment waarop de wetgever aan het
woord is. Mocht hij dit niet kunnen toezeggen, dan zal de CDA-fractie in tweede
termijn een motie indienen. Ik hoop echter dat de minister van Justitie ook
in de wetstekst duidelijk zal maken, dat "levensmoeheid" niet een criterium
voor euthanasie kan zijn.De heer Vos (VVD):Wat zou u dan in de nota van wijziging willen terugzien?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik hoop dat de heer Vos de intentie van de CDA-fractie goed verstaat.
Het gaat ons erom dat uit de wetstekst moet blijken dat het niet mogelijk
is dat iemand die niet ziek is, onder het begrip "patiënt" valt. De minister
heeft zijn ongerustheid kenbaar gemaakt over de stap die gezet is en ik hoop
dat hij duidelijk kan maken, waarom hij hoger beroep heeft doen aantekenen
en of hij vindt dat dit ook in de wetstekst zijn beslag zou moeten krijgen.
Volgens ons is dat zeer noodzakelijk. Naar onze mening kan iemand die niet
ziek is, niet geëuthanaseerd worden binnen de geldende wet- en regelgeving
en ook niet binnen de wetgeving die nu voorligt.De heer Vos (VVD):Nu wij spreken over wetgeving, mag ik toch van u verwachten dat u per
artikel aangeeft wat volgens u bij nota van wijziging veranderd zou moeten
worden. U signaleert een maatschappelijke tendens, maar zegt vervolgens in
feite: zoek het verder maar uit.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Nee, absoluut niet. De minister heeft ons laten weten dat hij serieus
heeft nagedacht over de vraag hoe bezwaarlijk het bewuste geval is in het
licht van de euthanasiepraktijk. Ik roep hem nu op om dat nog helderder te
maken. Als de minister komt met een nota van wijziging waarin de CDA-fractie
zich kan vinden, vindt de fractie het uiteraard niet meer nodig om nog zelf
met een voorstel te komen. Als er niets van de minister komt en hij duidelijk
maakt dat hij wel afwacht wat er uit het hoger beroep naar voren zal komen,
kunt u ervan op aan dat de CDA-fractie nog deze week met een amendement zal
komen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik vraag mevrouw Ross om nog nader in te gaan op de kwalificatie "ziek".
Zij spreekt over "mensen die niet ziek zijn". Wat moet ik mij daar precies
bij voorstellen? Het gaat om uitzichtloos en zeer ondraaglijk lijden. Graag
hoor ik een afbakening van de kwalificatie "ziek".Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):"Ziek" beoordeel ik in termen van medisch behandelbaar. De mate daarvan
wordt door de arts bepaald, maar als blijkt dat iemand geen kwaal heeft, niet
kan worden behandeld en dus gezond is, dan is hij in ieder geval geen patiënt.
Een patiënt is iemand die een arts vraagt om behandeling van zijn kwaal.
De kwalificatie "niet ziek" of "niet behandelbaar" mag niet betekenen "uitzichtloos".
Daarin ga ik niet mee. Voor mij is het echt een ultimum remedium, voor iemand
die op geen andere wijze te hulp kan worden gestaan, hetzij medisch, hetzij
door andere vormen van zorg, waaronder de palliatieve zorg.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat laatste vind ik interessant. Uitzichtloos lijden neemt u dus nooit
aan als men is uitbehandeld voor de kwaal waaraan men lijdt. Als ik u goed
begrijp, dan moet men palliatieve zorg dus altijd accepteren, want anders
is er geen sprake van uitzichtloos lijden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb het met nadruk gehad over degene die het verzoek doet. Dat moet
iemand zijn die ziek is. Iemand kan altijd een behandeling weigeren, wat hem
ook wordt aangeboden. Maar dat wil voor mij niet zeggen dat een arts onmiddellijk
moet ingaan op een verzoek om euthanasie als een patiënt een behandeling
weigert. Als iemand palliatieve zorg weigert, dan moet daar ook niet onmiddellijk
toepassing van euthanasie tegenover staan. Van geval tot geval zal moeten
worden bekeken hoe ondraaglijk en uitzichtloos het lijden op dat moment is.
Bij uitzichtloosheid en ondraaglijk lijden begrijp ik echter wel dat het om
een zieke en niet om een gezonde persoon gaat.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Betekent dit dat u ervan uitgaat dat een patiënt nooit een behandeling
mag weigeren?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Uiteraard niet. Ik heb gezegd dat een patiënt altijd een behandeling
kan weigeren; daarover zijn wij het al heel lang eens. Maar er moet wel iets
te behandelen zijn, het gaat wel om een medisch traject. Voordat de zaak-Brongersma
ons ter ore kwam, las ik in deze wetstekst "uitzichtloos" nog steeds als "medisch
onbehandelbaar", dus dat het een te objectiveren kwestie betreft, die te maken
heeft met ziekte en waarover een arts een uitspraak kan doen. Zoals ik al
aangaf: het gaat mij hierbij in eerste instantie om een terminale ziekte.
De jurisprudentie gaat intussen echter een heel andere kant op, en voor mij
te ver. De zaak-Brongersma valt voor mij al helemaal niet meer binnen de context
waarin ik deze wet lees.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als ik u goed begrijp, dan zegt u dus dat mensen die lijden aan een invaliderende
aftakeling of duurzaam suïcidaal zijn, lichamelijk noch geestelijk ziek
zijn.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik weet niet hoe u aan die conclusie komt. Ik heb gezegd dat de mensen
ziek moeten zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat was het geval in de zaak-Brongersma: dat was iemand die duurzaam suïcidaal
was en leed aan een invaliderende aftakeling. U verwijst hier telkens naar
en zegt dat hij niet ziek was. Hoe komt u erbij dat hij niet ziek was?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):In de uitspraak las ik dat het in dit geval ging om iemand die levensmoe
was, niet om iemand die een kwaal had waarvoor hij absoluut niet meer kon
worden behandeld en daarom was opgegeven. Ik hoor hier graag de minister over.
Hij gaf zelf aan dat hij graag een uitspraak in hoger beroep zag. Ik ben erg
benieuwd naar de criteria van de minister voor "levensmoe".Voorzitter! Wat hebben wij soms anders aan te bieden dan euthanasie? Dat
klinkt heel naar, maar soms, in uitzichtloze situaties of in noodsituaties,
kan het niet anders zijn. Hebben wij wel genoeg te bieden aan zorg, vooral
aan degenen die het meest afhankelijk zijn en aan hen die vragen om de dood?
Nee, dat is niet het geval. Verpleeghuizen zijn overvol. Niet iedere verpleeghuispatiënt
kan dagelijks onder de douche. Ik ken verpleegtehuizen waar je niet op elk
moment van de dag geholpen kunt worden om naar het toilet te gaan. Dat ligt
niet aan de verpleegkundigen zelf, want die willen dat best graag. Het ligt
aan allerlei zaken zoals krapte van personeel en heel moeizame werkomstandigheden.
Niet iedereen krijgt voldoende aandacht en niet iedereen die
pijn lijdt krijgt de goede pijnbestrijding aangeboden. In onze samenleving
lijkt afhankelijkheid iets ergs te worden. Als je ziet waar je in de reclame
aan moet voldoen, dan is het toch wel de bemiddelde oudere die joggend door
het leven gaat. Aftakeling roept angst op. Als mensen lijden aan hun bestaan
en angst hebben voor aftakeling, dan moet hun een ander perspectief worden
geboden dan de dood. Een menswaardige dood kan alleen maar voorafgegaan worden
door een menswaardig leven. Dat hebben sommige mensen in ons land niet. Er
zijn ook mensen die zwak en afhankelijk zijn.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U zegt: angst voor aftakeling kan geen reden voor euthanasie zijn. Aftakeling
zelf dus wel?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik lees het nog eens voor: bij angst hebben voor aftakeling moet in eerste
instantie een ander perspectief worden geboden dan de dood. Ik kan mij niet
voorstellen dat iemand het daarmee oneens is. Als iemand angst heeft voor
aftakeling, dan is niet het eerste antwoord op de hulpvraag: wij hebben geen
wachtlijst voor euthanasie, u bent gelijk aan de beurt. Wat vraagt u nu van
mij?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U zegt: angst voort aftakeling mag geen reden zijn. Ik vraag: aftakeling
zelf dus wel?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Aftakeling op zich zelf ook niet. Het moet gaan om ondraaglijk en uitzichtloos
lijden en een weloverwogen en duurzaam verzoek van de patiënt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Maar dat betekent dus dat u het criterium "ondraaglijk en uitzichtloos
lijden door aftakeling" gewoon blijft onderschrijven?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Aftakeling kan een onderdeel zijn van het objectiveerbare proces waarmee
de arts te maken heeft. Het is een onderdeel, geen reden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U zegt dat als gevolg van tekorten in de zorg en het steeds ouder worden
van mensen die daardoor eenzaam zijn en overblijven, het aantal verzoeken
zou kunnen toenemen. Dat kan ik nog wel met u eens zijn. Gelooft u ook dat
het aantal artsen dat om die reden in zal gaan stemmen met euthanasieverzoeken
ook zal toenemen? Dat is wat u zegt.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Dat zeg ik helemaal niet. Het zou heel raar zijn als ik dat zei. Als er
niet voldoende zorg voorhanden is en mensen een hulpvraag stellen, kan die
hulpvraag zijn: laat mij alsjeblieft nooit in een dergelijke situatie terechtkomen.
Het antwoord van de samenleving kan niet zijn: nou, dat regelen wij voor u.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Daar gaat het om. U suggereert dat als gevolg van tekorten in de zorg
er meer euthanasie gepleegd zou kunnen worden. Het antwoord van de samenleving
is: pleegt u dan maar euthanasie. Hoe durft u dat te suggereren? U twijfelt
daarmee openlijk aan de integriteit van artsen die moeten reageren op dat
verzoek. Ik kan er met mijn hoofd niet bij dat u durft te veronderstellen
dat omdat het verzoek vaker gedaan zal worden, artsen geen hulp bieden, maar
euthanasie plegen. Ik vind dat onverdraaglijk.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik weet niet wat u in uw oren heeft zitten. Wat u suggereert slaat werkelijk
alles. Als er nog niet voldoende zorg kan worden aangeboden, moet niet het
antwoord van de samenleving zijn: een hulpvraag gericht op de dood. Ik suggereer
niet dat artsen dan zullen zeggen: komt u maar. Ik heb het gehad over de opdracht
die in dit huis ligt. Er moet alles aan worden gedaan dat die hulpvraag op
een andere manier beantwoord kan worden. Het kabinet is er in de afgelopen
periode nog steeds niet in geslaagd om de kwaliteit van de zorg voor veel
mensen die het echt nodig hebben, aanmerkelijk te verbeteren. Ik heb mij niet
zozeer tegen de artsen gericht als wel tegen de politieke verantwoordelijkheid
die vanuit het kabinet haar vorm moet krijgen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Misschien kunt u wel aangeven hoe u de eigen verantwoordelijkheid van
de mensen zelf ziet. Het is u toch bekend dat mensen om hun moverende redenen
om euthanasie verzoeken? Ook in een situatie van zeer goede zorg en palliatieve
zorg zullen dit soort verzoeken worden gedaan. Daar gaat u helemaal aan voorbij.
Als wij in de komende dagen fatsoenlijke wetgeving tot stand willen brengen,
doen wij dat niet ten behoeve van de arts, maar juist ten behoeve van de patiënt
die om euthanasie verzoekt. Waarom gaat u dan geheel voorbij aan die zelfstandige,
eigen verantwoordelijkheid van de patiënt?De voorzitter:Ik constateer dat in de interrupties veel eigen meningen worden geweven.
Wij zijn nu bezig met de eerste termijn van de behandeling van een wetsvoorstel.
Mij dunkt dat de leden iets geduldiger moeten zijn.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Het is geenszins mijn bedoeling om voorbij te gaan aan de eigen verantwoordelijkheid
van de patiënt. Wij zijn er als CDA als eerste bij geweest om ervoor
te zorgen dat patiënten die in een noodsituatie komen te verkeren, samen
met de arts een oplossing kunnen vinden. Ik zie dan ook werkelijk niet in
waarom u mij nu verwijt dat ik daar op dit moment geen oog voor zou hebben.
Op het moment dat wij wetgeving maken, moet er sprake zijn van verbetering
van de situatie. Ik zie in deze wetgeving geen verbetering van de situatie
waarin de patiënten zich al bevinden. Wij komen daar zo nog over te spreken.
Uiteraard is de patiënt altijd ten volle verantwoordelijk voor het eigen,
weloverwogen verzoek. De arts kan daaraan vanuit zijn professie al dan niet
gevolg aan geven, op grond van zijn bevindingen en met hantering van zorgvuldigheidscriteria.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik sluit mij dan aan bij de opmerking van mevrouw Halsema, dat het op
zijn minst suggestief is om een verband te leggen tussen vermeend gebrek aan
zorg – immers, ook als die er volop is, zal deze vraag worden gesteld –
en het moment waarop wij deze regelgeving tot stand brengen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):U denkt dat het suggestief is. Mevrouw Halsema wierp mij voor de voeten
dat ik suggereerde dat de arts er op een bepaalde manier op zou antwoorden.
Ik wil alleen maar zeggen dat ik het vanuit het standpunt van mijn fractie
zeer terecht vind om te verwoorden dat het gebrek aan adequate zorg –
pijnbestrijding, palliatieve zorg en zorg voor alle mensen om de zwakkeren
heen – mensen ertoe kan brengen dat zij zeggen: laat mij alsjeblieft
nooit in zo'n situatie komen te verkeren; als het even kan schrijf ik nu op
dat ik op zo'n moment euthanasie wil. Ik zie die relatie wel degelijk, al
kan ik niet zeggen dat er dan ook daadwerkelijk meer gevallen van euthanasie
zullen zijn. Toch denk ik dat het wel degelijk effect heeft op het aantal
vragen ernaar.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Graag krijg ik hardop van u bevestigd dat u er niet van uitgaat dat het
ertoe leidt dat meer verzoeken worden gehonoreerd. Als u dat niet zegt, geeft
u daarmee in feite aan dat de artsen hun eigen verantwoordelijkheid niet serieus
nemen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik ga ervan uit dat geen enkele arts een verzoek zal willen honoreren
dat louter en alleen gebaseerd is op angst. Uit de reactie van mevrouw Swildens
maak ik nu op dat zij een houding heeft van: dan hoef je helemaal nergens
bang voor te zijn, dan is alles oké, want de arts doet het toch niet.
Maar intussen laten wij wel de hele zorg versloffen. Dát is niet wat
ik betoog. Ik betoog hier nu juist dat het met de zorg niet goed gesteld is
en ik ga er helemaal niet van uit dat onmiddellijk alle artsen onverantwoordelijk
gedrag zullen gaan vertonen. Uiteraard niet, want zij zitten ook in een klem.De heer Vos (VVD):Ik wil nog even terugkomen op de vermeende suggestie dat er een relatie
is tussen het aantal gevallen van euthanasie en het vermeende tekort aan zorg.
De kwestie rond euthanasie speelt al zo'n 25 jaar. Tot twee keer toe is onderzocht
welke beweegredenen mensen brengen tot een keuze voor euthanasie. Ik doel
op het onderzoek van Van der Maas en op de onderzoeken van Van der Wal. Daarin
zie je dat het verlies aan waardigheid en het vooruitzicht van pijn zeer belangrijke
factoren zijn. Waar haalt mevrouw Ross objectieve aanknopingspunten vandaan
voor haar zeer opvallende suggestie dat mensen nu meer om euthanasie vragen
als gevolg van een tekort aan zorg? Voorzover ik kan overzien, heeft zij daarvoor
geen enkel aanknopingspunt.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Mijns inziens is vast te stellen dat mensen meer dan vroeger in verpleeginstellingen
binnenkomen met een wilsverklaring. Daarnaast is het ook heel goed te objectiveren
door gewoon eens in je naaste omgeving te kijken en vragen te stellen aan
degenen die ermee zitten. Ik proef daar wel degelijk een dergelijke situatie.De heer Vos (VVD):Uw naaste omgeving is natuurlijk wel uitermate interessant, maar is toch
niet maatgevend voor deze algemene conclusie?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Het zou mij ook buitengewoon aangesproken hebben, wanneer de regering
een onderzoek zou hebben gedaan naar de werking van de toetsingscommissies,
de meldingsbereidheid en de hele relatie met euthanasie vragen, alvorens men
had beslist tot het indienen van dit wetsvoorstel.De heer Vos (VVD):U veegt nu alles op één hoop.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Nee, absoluut niet. Ik zou ook heel graag nog meer willen objectiveren.
Mijn waarnemingen zijn op dit moment zo, dat ik zie dat het gebrek aan zorg
inderdaad tot grote ongerustheid leidt en bij mensen kan leiden tot het invullen
van een wilsverklaring, op grond van het feit dat zij angst hebben om in een
bepaalde situatie terecht te komen. Ik kan niet nog duidelijker zijn, voorzitter.De heer Vos (VVD):Eén laatste punt, voorzitter. Ik heb mevrouw Ross een aanknopingspunt
geboden door te wijzen op de enige objectieve onderzoeken die er zijn, namelijk
het onderzoek van Van der Maas en Van der Wal, van vijf jaar geleden. Daarbij
is de vraag gesteld aan veel mensen waarom zij een euthanasieverklaring hebben
opgesteld en waarom zij ervoor zouden kiezen.U heeft het hopelijk gelezen?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ja zeker.De heer Vos (VVD):Daarin is nergens te vinden dat het tekort aan zorg een rol speelt, maar
met name is heel dominant de vrees voor het verlies aan waardigheid. Deelt
u dat en zou dat opeens veranderd zijn?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik denk dat ik collega Vos er dan misschien op kan wijzen, dat er ook
nog andere publicaties zijn, onder andere van artsen in verpleeginstellingen
en artsen in ziekenhuizen, die wel degelijk wijzen op een relatie tussen tekorten
in de zorg en angst van mensen om te overlijden, om afhankelijk en eenzaam
te worden. Ik leg alleen die relatie en trek er geen conclusie uit ten aanzien
van gedragingen van artsen. Ik hoop dat mij die interpretatie van onze maatschappelijke
werkelijkheid zal worden toegestaan.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Een angst voor verlies aan waardigheid heeft volgens mij heel
veel met de stand van de zorg te maken, zo merk ik richting de heer Vos op.
Ik steun mevrouw Ross in haar betoog. Ik vind het heel moedig zoals zij het
verwoordt, want of je het nu wel of niet wilt, je kunt het niet loskoppelen
van elkaar: het heeft gewoon met elkaar te maken.Natuurlijk twijfelt niemand aan de integriteit van de arts. Maar is eigenlijk
wat u wilt zeggen niet dat je het met de huidige stand van de zorg niet kunt
uitsluiten, dat het een rol speelt bij het verzoek aan artsen en misschien
zelfs bij de daadwerkelijke euthanasie, zoals de minister het bij het vorige
overleg eigenlijk zelf heeft toegegeven? Je kunt het niet uitsluiten met de
huidige stand van de zorg.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik denk dat u mij juist verstaan heeft, als u het zo uitlegt dat ik niet
uitsluit, dat het onvoldoende aanwezig zijn van zorg en van een aanbod aan
zorg kan leiden tot angst en daarmee tot een verzoek om euthanasie. Maar ik
wil daar niet aan koppelen dat ook het daadwerkelijk uitvoeren van euthanasie
op grond van alleen angsten of op grond van het ontbreken van middelen onmiddellijk
zal toenemen. Ik heb er geen aanwijzingen voor dat artsen vaker onverantwoordelijk
zouden optreden. Ik heb het alleen over het feit dat mensen
wel degelijk gevoelig zijn voor beelden en met name schrikbeelden van de toekomst;
die zijn absoluut reëel aanwezig. De kwaliteit van het leven verbeteren
is natuurlijk niet alleen een kwestie van geld...Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Zou ik nog één vraag mogen stellen?De voorzitter:Het is wat ongebruikelijk, mevrouw Halsema, om over hetzelfde onderwerp
waar u al eerder over geïnterrumpeerd hebt, weer te interrumperen. Heel
kort dan nog.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Is de CDA-fractie nu voor een totaalverbod op euthanasie? Want dat zou
namelijk logisch volgen uit uw betoog over de staat van de zorg.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Dat is onzin. Het antwoord is: neen.Als argument om de toepassing van euthanasie meer algemeen te maken –
want er zijn natuurlijk ook mensen die dat willen – wordt wel eens aangehaald
dat mensen hiervoor zouden moeten kunnen kiezen, als tegenwicht tegen de steeds
verdergaande medische mogelijkheden om mensen in leven te houden. Het leven
kan, medisch gesproken, steeds langer gerekt worden en we leven in een samenleving
die vergrijst en waarin hoge ouderdom steeds minder uitzondering zal zijn.
Die problemen vragen om andere oplossingen dan het normaliseren van de tragiek
van de niet-natuurlijke dood, zoals euthanasie dat is. De echte oplossing
voor die problemen moet gevonden worden in een fundamentele bezinning op de
kwaliteit van het zorgaanbod en het geloven in de kracht van een betrokken
samenleving en in het tegengaan dat hulp alleen maar gericht zou moeten zijn
op doorbehandelen. Dat is voor veel artsen toch nog steeds moeilijk. Niet
voor niets vullen veel mensen ook nog een niet-behandelverklaring in. Door
alle medische mogelijkheden is er heel veel nadruk komen te liggen op het
onnatuurlijk rekken van het leven. Als tegenwicht lijkt het debat zich nu
alleen en bijna obsessief te richten op de onnatuurlijke dood. Met respect
voor de natuurlijke dood, het durven terugtreden daarvoor en het begeleiden
van de patiënt en diens naasten naar het einde toe is onlosmakelijk met
het palliatieve-zorgaanbod verbonden. In relatie tot euthanasie is daarvoor
nog steeds onvoldoende aandacht. Ondanks het positieve feit dat de minister
in het overleg over palliatieve zorg van enige weken geleden haar steun heeft
toegezegd aan initiatieven vanuit de reguliere zorg en vanuit het particulier
initiatief, kan zij in datzelfde overleg niet anders dan constateren dat het
nog steeds ontbreekt aan voldoende aanbod aan palliatieve zorg.In de zorgvuldigheidseisen waaraan de arts moet voldoen, is opgenomen
dat deze met de patiënt tot de overtuiging moet zijn gekomen dat er voor
de situatie waarin deze zich bevond geen andere redelijke oplossing was. De
minister heeft op een vraag van het CDA tijdens het wetgevingsoverleg geantwoord
dat de arts niet alleen palliatieve zorg moet bespreken, maar ook een daadwerkelijk
aanbod aan de patiënt moet doen. Tegelijkertijd gaf de minister in dat
overleg ook aan, dat er nog geen volledige dekking van aanbod aan palliatieve
zorg over het hele land is. Dat betekent dus klip en klaar dat er patiënten
zijn die niet op dat aanbod kunnen rekenen. Wat doet de minister om artsen
in de gelegenheid te stellen dat aanbod te doen waar zij ook zelf op aandringt?
Komt er meer geld beschikbaar voor ziekenhuizen en verpleeghuizen om een aparte
unit in te richten voor uitbehandelde patiënten? Nu moeten zij dit nog
doen uit hun vaste budget en dat lukt lang niet alle instellingen.Voor het CDA is een adequaat aanbod van pijnbestrijding en andere vormen
van palliatieve zorg een voorwaardelijke eis, omdat er anders van een echte
keuze en van een weloverwogen verzoek van de patiënt geen sprake kan
zijn. Ook voor de naasten van de patiënt is het nodig om een helder zicht
te krijgen op de zorg en de ondersteuning die geboden kunnen worden. De drempel
om daarover te spreken moet laag zijn en dat is vaak nog niet zo. Ook als
de arts zelf nog geen aanleiding ziet om te spreken over alternatieven, moeten
de patiënt en diegenen die om hem heen staan, het gesprek kunnen openen
over het aanbod aan palliatieve zorg en het perspectief van de patiënt.
Er moet dan ook aan hen een echt aanbod gedaan kunnen worden. Daarom ziet
mijn fractie ook graag in de zorgvuldigheidseisen opgenomen dat er in het
contact tussen arts en patiënt door de arts ook daadwerkelijk een aanbod
gedaan wordt. Helaas ontbreekt het veel artsen niet alleen aan de mogelijkheid
om een aanbod te doen; vaak hebben artsen zelf nog lang niet voldoende kennis
van palliatieve zorg. Op indicatie van SCEN-artsen die consulterend optreden,
is door de KNMG een cursus palliatieve zorg gestart, omdat deze artsen zeiden
daaraan grote behoefte te voelen. Zijn de SCEN-artsen volgens de minister
voldoende inhoudelijk betrokken bij het bespreken van de andere redelijke
oplossingen als alternatief voor euthanasie wanneer zij geconsulteerd worden?
En komen zij niet pas op het moment dat er al door de arts samen met de patiënt
tot euthanasie besloten is? Met andere woorden: wordt de consulterend arts
tijdig genoeg benaderd om zijn deskundigheid op alle terreinen in te kunnen
brengen?Wanneer er niet meer artsen zullen gaan melden, welke werking gaat er
dan wél van deze wet uit? Een ander belangrijk doel van het wetsvoorstel
is het geven van een wettelijke status aan de wilsverklaring. In het geval
dat mensen hun wil niet meer kunnen uiten, kan de arts hun geschreven wilsverklaring
beschouwen als vervanging van een concreet, mondeling verzoek. Mijn eerste
vraag aan de ministers is de volgende. Hebben zij de uitzending van "Heilig
vuur" vorige week gezien, die ging over dit onderwerp? Wij zagen een demente
vrouw wier bestaan in strijd is met de wilsverklaring die zij vijf jaar tevoren
had opgemaakt. Zij had dood gewild wanneer zij dement zou worden. Nu was zij
dement, inderdaad wilsonbekwaam, en zij wilde blijven leven. Dat gaf zij in
haar toestand te kennen. Daartegenover stond in diezelfde uitzending het verhaal
van een vrouw die op dit moment zeer beslist was in haar keuze voor euthanasie
wanneer zij dement zou worden: als de arts het niet zou doen, zou haar man
haar helpen. Het was een uitzending die op mij een heel indringende indruk
heeft gemaakt en waarbij ik voelde hoe onwaarschijnlijk moeilijk het is om
stellige uitspraken te doen over een toestand die nog in de toekomst ligt.
Laten wij het onszelf en anderen gunnen dat het zo ingewikkeld is als het
is en dat het inderdaad een worsteling is. Juist de problematiek
van dat moment maakt dat je die niet kunt oplossen door aanwijzingen in een
wilsverklaring op papier te volgen, ook al zijn die nog zo gedetailleerd.
Juist op dat moment, zo weet en hoor ik, is samenspraak met iedereen die de
patiënt goed heeft gekend voordat deze wilsonbekwaam werd, van groot
belang om te kunnen invoelen wat de patiënt in zijn actuele toestand
nog kenbaar kan maken. Een wilsverklaring kan een ondersteuning zijn van een
concreet, mondeling verzoek van een patiënt, maar wat mij betreft nooit
een vervanging daarvan wanneer deze wilsonbekwaam geworden is. Wanneer is
iemand echt dermate wilsonbekwaam, dat hij zich niet meer kan uiten op een
manier die gerespecteerd wordt? Is het mogelijk, wanneer de huidige wet van
kracht wordt, dat een arts wel het verzoek in de schriftelijke wilsverklaring
honoreert, terwijl de wilsonbekwame aangeeft niet dood te willen? Juist het
feit dat de patiënt wilsonbekwaam geworden is, zou aanleiding kunnen
geven tot de opvatting dat deze niet meer weet wat hij zegt, en dat hij de
situatie nooit gewild zou hebben. De druk vanuit de omgeving op de arts om
toch aan het verzoek in de wilsverklaring te voldoen zou, kan ik mij indenken,
groot worden.In de zorgvuldigheideisen staat dat de arts met de patiënt tot de
overtuiging moet zijn gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond
geen redelijke andere oplossing was. Dat is ook voor het CDA een nadrukkelijke
eis. Het is dan ook vreemd om in het artikel dat handelt over de schriftelijke
wilsverklaring te lezen, dat deze niet met de arts besproken hoeft te zijn,
maar dat deze later wel dezelfde status heeft als een mondeling verzoek. Letterlijk
staat er dat deze wilsverklaring volgens de minister ook zonder dat deze met
de arts is besproken, kan worden beschouwd als overeenstemmend met de wil
van de patiënt, mits deze, zoals in het tweede lid wordt voorgeschreven,
tot een redelijke waardering van zijn belangen in staat werd geacht voordat
hij wilsonbekwaam werd. Ik vond het dan ook buitengewoon verwarrend, in de
discussie die we in het wetgevingsoverleg hadden over hoe de rechtskracht
van de schriftelijke wilsverklaring moet worden uitgelegd, de minister uitspraken
te horen doen die ik niet met elkaar vond sporen. Ik heb de minister van Justitie
zowel horen zeggen dat er nooit contact is geweest tussen arts en patiënt
over de wilsverklaring, als dat het van belang is dat de inhoud van de verklaring
tussen patiënt en arts wordt besproken naar aanleiding van en op het
moment van het opstellen van die verklaring. Ik begrijp de minister dus niet
meer. Moet het nu wel of niet zo zijn dat die wilsverklaring tussen arts en
patiënt besproken is? Ik begrijp niet meer welke kant hij op wil, en
ik vraag daarover in dit debat helderheid. Immers, mensen die nu een wilsverklaring
hebben, moeten toch ook weten waar ze straks aan toe zijn, en artsen evenzeer.
Hoe dan ook, een schriftelijke wilsverklaring kan volgens mijn fractie nooit
een concreet mondeling verzoek volledig vervangen. Ook de minister van Justitie
heeft opgemerkt dat, wanneer iemand een verklaring opstelt, hij volstrekt
niet kan overzien wat er later zal gebeuren. Wil de minister daar nog verder
op ingaan?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U zegt steeds: moet het nu wel of niet. Dat is natuurlijk met name aan
de patiënt. Immers, als hij het op prijs stelt dat de arts aan zijn wilsverklaring
enig belang hecht, moet hij toch zelf zo verstandig zijn om met zijn arts
de zaak te bespreken? Het is toch geen soort norm die je met elkaar hier wilt
introduceren, waaraan de arts gevolg moet geven? Dat bedoelt u natuurlijk
ook niet, maar het volgt enigszins uit de manier waarop u het presenteert
en benadert. De verantwoordelijkheid ligt toch echt bij de patiënt zelf,
en is afhankelijk van de wijze, waarop hij omgaat met de wilsverklaring richting
arts.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Het enige wat ik heb willen zeggen, is dat mij niet duidelijk is wat de
minister eigenlijk bedoelt. Wat mij betreft, is er strijdigheid tussen artikel
2, als het gaat om de wilsverklaring en de status die deze kan krijgen, en
de zorgvuldigheidseisen, waarin staat dat de patiënt samen met de arts
tot een gesprek moet zijn gekomen, waarin redelijke alternatieven zouden zijn
besproken. Ik snap niet hoe je aan alle zorgvuldigheidseisen kunt voldoen,
terwijl in je wilsverklaring staat dat de arts die verklaring kan hanteren.
Daar gaat het immers om: wij maken hier wetgeving. Is het in dat geval mogelijk
dat de arts euthanasie toepast op die patiënt? Wat mij betreft zou dat
niet moeten kunnen.De heer Dittrich (D66):Als er een zorgvuldige, heldere wilsverklaring is, moeten alle zorgvuldigheidseisen,
genoemd in het eerste lid van het artikel, van toepassing zijn. Bent u dat
met mij eens?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ja. Dat betekent ook dat er een gesprek tussen de arts en de patiënt
moet zijn geweest.De heer Dittrich (D66):Bent u het ermee eens dat in het tweede lid wordt gesproken over "van
overeenkomstige toepassing", wat nooit meer kan, omdat in die situatie de
patiënt inmiddels wilsonbekwaam is geworden?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik zeg dan ook dat een schriftelijke verklaring nooit een concreet mondeling
verzoek kan vervangen. Wat mij betreft, kan alleen de patiënt op het
actuele moment aangeven of hij vindt dat er daadwerkelijk sprake moet zijn
van euthanasie. Daarover verschillen wij dus waarschijnlijk van mening. Ik
heb de minister daar verschillende uitspraken over horen doen. Daarom wil
ik graag van hem horen hoe hij daar tegenover staat.De heer Dittrich (D66):Hoe staat u tegenover het amendement dat ik op dit punt heb ingediend?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik zal daar na de uitspraken van de minister in mijn tweede termijn op
terugkomen.De heer Vos (VVD):Diverse artsen hebben mij erop gewezen dat het risico bestaat van rechtsongelijkheid
tussen patiënten die wilsbekwaam zijn en om euthanasie vragen en patiënten
die een wilsverklaring hebben getekend en in een situatie komen waarin zij
niet meer in staat zijn om hun wil te verklaren. Begrijp ik het goed dat u
niet veel boodschap heeft aan dat risico van rechtsongelijkheid?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Wat het CDA betreft, geeft een wilsverklaring nooit het recht op euthanasie. Er kan dan ook nooit sprake zijn van rechtsongelijkheid.Voorzitter! Euthanasie bij wilsonbekwamen zullen wij nader bespreken in
het licht van de aangekondigde maatregel van bestuur.De rol van de verpleegkundigen bij euthanasie zal nader onderzocht worden.
Wij hadden dat onderzoek echter graag al gehad. Het CDA wil nogmaals met klem
vragen om in de wetstekst op te nemen dat verpleegkundigen een eigen verslag
mee horen te zenden, naast dat van de arts. Ook willen wij opnieuw een pleidooi
houden voor het opnemen van een verpleegkundige in de toetsingscommissies,
gelet ook op de maatschappelijke behoefte om de rol van verpleegkundigen nadrukkelijk
aandacht te geven. Wanneer de minister ons dit niet kan toezeggen, zal mijn
fractie daartoe een amendement indienen.Het CDA erkent, zoals gezegd, dat zich een noodsituatie kan voordoen waarbij
het voor de arts medisch gesproken niet mogelijk is het lijden van de patiënt
te verlichten, laat staan hem te genezen. Maar dit dilemma mag nooit te herleiden
zijn tot een procedurele vraag en dat is wel de vrees die het CDA heeft bij
het lezen van de voorgestelde wetgeving. Er bestaat geen algemene rechtvaardiging
voor euthanasie of hulp bij zelfdoding. Van een "nee, tenzij" gaat dit wetsvoorstel
naar een "ja, mits"-benadering. Het opnemen van een veroorlovende norm in
de wet betekent dat euthanasie voorwaardelijk gelegaliseerd wordt. Daarbij
komt de grote twijfel die wij hebben aan het effect van dit voorstel op de
meldingsbereidheid van artsen dat inmiddels door twee van de drie coalitiepartners
gedeeld wordt. Op welke basis berust nog het vertrouwen van de ministers dat
dit wetsvoorstel enig positief effect zal hebben op die meldingsbereidheid?
De uitspraak in de zaak-Brongersma zet dit wetsvoorstel uiteindelijk nog onder
de meeste druk. Het hele wetsvoorstel gaat wat mij betreft over opzettelijke
levensbeëindiging en hulp bij zelfdoding bij zieke mensen. Wanneer ook
in hoger beroep de uitspraak in de zaak-Brongersma dezelfde blijft, gaat euthanasie
en dus ook dit wetsvoorstel ook over gezonde mensen. Dat vereist een heel
ander debat en een heel ander wetsvoorstel. Nu al lijkt het in het licht van
deze ontwikkeling, beter het wetsvoorstel in te trekken. Hoe dan ook, nogmaals
bekrachtig ik de verwachting van mijn fractie dat wij een nota van wijziging
zullen krijgen van de minister over het criterium "levensmoeheid".Mevrouw Halsema (GroenLinks):U bent niet voor een totaalverbod op euthanasie, maar u vindt dat het
"nee, tenzij" moet zijn. Volgens mij maakt de wet er niet "ja, mits" van,
want dan zou het een zelfbeschikkingsrecht zijn en daar is geen sprake van.
U zegt echter dat er geen algemene rechtvaardiging is voor euthanasie. Betekent
dat dat u euthanasie in uitzonderlijke gevallen wel wilt toestaan, maar er
geen wet voor wilt? Of betekent het dat u een meer beperkte wet wilt?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb daar zeker in het eerste deel van mijn betoog heel nadrukkelijk
over gesproken. Wij vinden dat een arts, als hij euthanasie wil plegen en
aan rechtsvervolging wil ontkomen, een beroep op artikel 40 van het Wetboek
van Strafrecht moet doen. Zoals het nu gaat, zal dat niet meer het geval zijn,
tenzij de toetsingscommissie oordeelt dat deze arts niet zorgvuldig heeft
gehandeld. Er heeft nu een grote verandering in de praktijk plaatsgevonden,
waarvan wij zeggen dat het de verkeerde kant op gaat. Ik heb daar in het eerste
deel van mijn betoog het een en ander over gezegd. U heeft mij echter nooit
horen zeggen dat wij euthanasie ten enenmale willen verbieden. Ik snap ook
niet hoe u het debat in kan zijn gekomen met die gedachte, aangezien het CDA
heeft gezegd dat in noodsituaties moet worden gekeken naar het geweten van
en de toestand waarin de patiënt zich bevindt en dat dan een oplossing
moet kunnen worden gevonden. Dat betekent dat de arts zich in een overmachtsituatie
beroept op artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als ik u goed begrijp, dan wilt u de huidige situatie waarbij een beroep
wordt gedaan op artikel 40, handhaven. U wilt het gedoogbeleid handhaven,
wat ik voor het CDA een nogal rare positie vind. U moet mij eens aangeven
op welke wijze de wet een verruiming van de toepassing van euthanasie betekent.
Naar mijn idee is er met de neerslag van het zorgvuldigheidsvereiste in een
wet absoluut geen sprake van een verruiming. Sterker, er is zelfs sprake van
een aanscherping, omdat het niet-melden en niet-consulteren levensdelicten
worden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik vind het vreemd dat collega Halsema denkt dat er, wanneer het openbaar
ministerie ieder geval van euthanasie aan een eigenstandig oordeel onderwerpt,
sprake zou zijn van gedoogbeleid. Ik begrijp die opmerking niet. Op haar vraag
over de verruiming van de euthanasiepraktijk wil ik het volgende antwoorden.
Ik constateer alleen dat op het moment dat artsen geen beroep meer zouden
hoeven doen op het overmachtartikel, dat artikel dan ook niet aan de orde
is. Wat mijn fractie betreft zou dat overmachtartikel voor de beroepsgroep
artsen niet alleen ingevuld kunnen worden door zorgvuldigheidscriteria neer
te leggen en te stellen dat er, op het moment dat daaraan voldaan is, tegelijkertijd
sprake is van overmacht. Wij vinden het overmachtartikel van daadwerkelijk
belang om er voor te zorgen dat er geen gedoogpraktijk kan ontstaan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat betekent dat u het huidige gedoogbeleid, wat precies dezelfde werking
kende als de huidige wet, ook het zorgvuldigheidsvereiste, wilt voortzetten.
U heeft daarmee geen antwoord gegeven op mijn vraag waarin deze wet een verruiming
betekent van de toepassing van euthanasie. Het gaat namelijk alleen om codificatie
van jurisprudentie.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik laat het woord "gedoogbeleid" geheel voor rekening van
collega Halsema. Ik vind dat het nergens op slaat. Ik zie in de huidige praktijk
geen enkel gedoogbeleid. Misschien kan de minister daar ook nog het nodige
aan toevoegen. Het lijkt mij een buitengewoon rare schets van de huidige stand
van zaken. Verder heb ik nooit gesuggereerd dat er in één keer
een grote toename in de euthanasiepraktijk zou ontstaan. Ik vind alleen dat
het belangrijk is dat ieder geval van euthanasie beoordeeld wordt door het
openbaar ministerie, omdat de waarborg voor het leven en de beslissing of
een persoon die iemand gedood heeft al dan niet vervolgd zou
moeten worden, niet bij een commissie van deskundigen berust – ik heb
het in mijn tekst een lekencommissie genoemd – maar altijd bij het openbaar
ministerie. Ik weet dat wij daar fundamenteel van mening verschillen, maar
ik kan daar niet veel aan toe- of afdoen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Aan het eind van uw betoog, dat gaat over een hellend vlak, het geven
van een nieuwe betekenis aan euthanasie en een toenemend aantal euthanasieverzoeken
als gevolg van tekorten in de zorg, heeft u uiteindelijk slechts één
bezwaar tegen deze wet. Uw bezwaar is dat het openbaar ministerie er in sommige
gevallen niet aan te pas zal komen, terwijl het eenieder vrij blijft staan
om wanneer er euthanasie is toegepast, alsnog een aanklacht in te dienen.
Het enige bezwaar dat u heeft, is dat de rol van het openbaar ministerie iets
anders wordt. Als het amendement-Kant zou worden aangenomen, waarbij het openbaar
ministerie in alle gevallen de euthanasiegevallen krijgt toegezonden, zou
u dus voor de wet moeten stemmen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik moet constateren dat mevrouw Halsema een zeer beperkt luistervermogen
heeft. Ik herken mij absoluut niet in de zaken die zij mij toevoegt. Misschien
kan zij de vragen, als zij dat zou willen, een voor een aan mij stellen. Ik
weet er eerlijk gezegd geen antwoord meer op te verzinnen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U heeft een probleem met de wet, namelijk dat het openbaar ministerie
niet in alle gevallen de euthanasiegevallen krijgt toegestuurd. Mijn vraag
is dus of het CDA, als het amendement-Kant zou worden aangenomen, dat het
OM in alle gevallen een rol geeft, voor de wet zou stemmen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik zie niet in hoe mevrouw Halsema kan concluderen dat ik
slechts één probleem met deze wet heb. Ik heb een fundamenteel
probleem met het feit dat niet ieder geval door het openbaar ministerie kan
worden ingezien, maar ik heb ook gesproken over de status van de wilsverklaringen
en de kwestie Brongersma, die toch een apart licht op dit wetsvoorstel werpt
en zeker op het begrip "patiënt". Ik heb meer opmerkingen gemaakt dan
alleen de opmerkingen die mevrouw Halsema zich nu weet te herinneren.Het CDA is, indien mogelijk, altijd voor verbetering van wet- en regelgeving.
Wij hebben echter eens en temeer benadrukt dat dit pas aan de orde is als
er een deugdelijke evaluatie heeft plaatsgevonden van het onderzoek van Van
der Wal en Van der Maas, zoals wordt aangekondigd in het wetsvoorstel. Wij
willen in het licht van een goede evaluatie van de huidige praktijk, de meldingsbereidheid
van artsen in het kader van de toetsingscommissies, spreken over eventueel
verder te ondernemen stappen. Wij vinden het wetsvoorstel ontijdig. Er staan
zaken in waar wij het absoluut niet mee eens zijn.De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter! Vandaag staan wij voor de plenaire afhandeling
van wetsvoorstel 26691, de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding; een wetsvoorstel dat bij de SGP-fractie gevoelens
oproept van pijn en van verdriet. Pijn en verdriet vanwege het feit dat onze
wetgevende macht er helaas blijk van geeft, zich in deze toch fundamentele
discussie niet op Gods heilzame geboden te willen oriënteren, waartoe
wij haar regelmatig hebben geprobeerd op te roepen. Pijn en verdriet, omdat
ons land zich daardoor verder losmaakt van de inzettingen die naar onze diepste
overtuiging goed zijn voor de gehele samenleving. Wij mengen ons dus enerzijds
eigenlijk ongaarne en in ieder geval ook zeer bezwaard in de discussie over
deze wet.Maar anderzijds sta ik hier namens mijn fractie ook in de innerlijke wetenschap
dat de Heere regeert. Alle uitkomst – ook van dit debat – ligt
in Gods Hand, er geschiedt niets bij geval. Wij zeggen dat wel eens als er
dingen gebeuren die te plaatsen zijn in onze levensvisie, maar wij hebben
dat natuurlijk ook vol te houden en vast te houden, en dat van ganser harte,
als het wel eens gaat – zo gaat het hier hoogstwaarschijnlijk –
niet naar onze zin. En dat alles ontslaat mij niet van de plicht en de verantwoordelijkheid
hier in ernst en bewogenheid datgene uit te dragen wat Hij in Zijn Woord van
ons allen vraagt.Mevrouw de voorzitter! Er is een tweetal schriftelijke voorbereidingsrondes
gepasseerd. In beide rondes was de beantwoording kwantitatief veelomvattend,
maar bleek zij in onze ogen kwalitatief ontoereikend. De regering leek elke
inhoudelijke discussie over de morele aspecten van het wetsvoorstel uit de
weg te willen gaan. Ook het wetgevingsoverleg van 30 oktober jl. verliep al
met al vanwege tijdgebrek teleurstellend. Het kwam niet tot een intensieve,
diepgravende gedachtewisseling tussen Kamer en kabinet. Het moge duidelijk
zijn dat, ondanks de pogingen van de kant van de regering, er wat de SGP-fractie
betreft nog niet is voldaan aan de toezeggingen van de minister-president
tijdens de algemene politieke beschouwingen voor het jaar 1999, dat het kabinet
bij de behandeling van het aan de orde zijnde wetsvoorstel heel zorgvuldig
aandacht zou geven aan de principiële bezwaren tegen dit voorstel. Tijdens
het wetgevingsoverleg zijn veel principiële punten doorverwezen naar
deze plenaire afronding en de minister van VWS heeft nog eens expliciet gesteld,
naar dit debat uit te zien. Ik hoop dan ook – en ga er eigenlijk zelfs
van uit – dat de inbreng ook van mijn fractie in dit finale debat aanleiding
mag zijn voor een fundamentele discussie.Het gaat er in dit debat hoofdzakelijk om, het politieke eindoordeel op
te maken met betrekking tot het aan de orde zijnde wetsvoorstel. In mijn bijdrage
wil ik dan ook proberen om duidelijk aan te geven en te onderbouwen waarom
de SGP-fractie het voorliggende wetsvoorstel fundamenteel en hartgrondig afwijst.
Onze belangrijkste argumenten daarvoor putten wij uit de eeuwige en universele
bron, de Bijbel, het Woord van God. Daarbij wil ik ook een aantal lijnen trekken
vanuit de politieke en maatschappelijke context van het wetsvoorstel, die
het mijn fractie ingeven dat het kabinet zich op een heilloze weg bevindt
en naar aanleiding waarvan ook andere fracties, met geheel andere oriëntaties,
zich moeten afvragen of zij dit nu wel allemaal zo willen en of zij de risico's
van het wetsvoorstel wel voor hun rekening willen nemen. Ten slotte wil ik
nog op een aantal elementen uit het wetsvoorstel zelf komen. Zoals veelal bij fundamentele vraagstukken het geval is, heeft ook de
euthanasieproblematiek haar voedingsbodem in het maatschappelijke denk- en
leefklimaat dat op dit ogenblik in ons land bestaat. Het moderne levensbesef
wordt in de West-Europese cultuur sterk gestempeld door ontkerkelijking en
secularisatie. Binnenwereldlijke waarden, het tastbare en het ervaarbare zijn
het steeds meer gaan winnen van het bovennatuurlijke of het buitenmenselijke.
De moderne mens eist zelfbeschikkingsrecht op voor zichzelf en wijst op allerlei
terreinen afhankelijkheid van God of zelfs het bestaan van God af. Het standpunt
dat iemand ten aanzien van euthanasie inneemt, wordt niet zozeer bepaald door
het recht als wel door het antwoord dat iemand geeft op de vraag hoe hij het
leven ziet en waardeert. Als voor iemand het leven niet veel meer is dan een
bestaanswijze, hier en nu, zal hij minder moeite hebben met een eigenmachtige
beëindiging ervan. Deze persoon meent immers dat het leven zijn bezit
is en dat hij op grond daarvan over zijn leven mag beschikken.Deze visie wordt echter niet gedeeld door degene die het leven als een
gave van God ziet, waarover hij rentmeester is. Elk mens moet in die visie
over zijn doen en laten tegenover God verantwoording afleggen. De mens met
deze overtuiging zal met alle kracht opkomen voor de eerbiediging van het
leven van de individuele mens en bovendien gehoorzamen aan het Goddelijke
gebod "Ge zult niet doodslaan". Dit gebod is, zoals iedereen weet, één
van de Tien Geboden die universeel gelden. Collega Dittrich begon zijn bijdrage
aan het wetgevingsoverleg met de constatering dat de wetgever in ons land
afscheid heeft genomen van deze visie, dit fundamentele uitgangspunt dat het
leven door God is geschapen en Hem toebehoort. Dit uitgangspunt is de reden
dat het bepalen van de grenzen van leven en dood de mens niet toekomt. Het
kan zijn dat de wetgever afscheid heeft genomen van deze visie, is mijn gedachte
bij de constatering van de heer Dittrich, maar daarmee is deze wezenlijke
notie, zij het genegeerd, nog niet ontkracht. Ook als je je ankerplaats neemt
in de mens en het denken van de mens of de perceptie van de mens, kun je immers
dwalen.De SGP-fractie belijdt dat het leven van de mens een bijzondere gave van
God is, door Hem gewild en gegeven. Het staat daarom de mens niet vrij daar
naar eigen goeddunken over te beschikken. Het gebod "Ge zult niet doodslaan"
strekt zich dan ook niet alleen uit tot het leven van anderen, maar ook tot
het eigen leven. Het vaste gegeven dat de mens door God en naar Zijn beeld
geschapen is, impliceert onder andere dat het leven een gave én een
opgave is. Het is uitsluitend aan Hem om het leven te geven en op Zijn tijd
en wijze ook weer te nemen. Dit houdt ook in dat de mens niet echt kan leven
zonder zich de relatie tot zijn Schepper en Herschepper bewust te zijn en
zonder de door Hem tot zegen gegeven leefregels in acht te nemen. Het leven
heeft bovendien een eeuwigheidsdoel, waarbij de dood niet slechts als een
natuurverschijnsel, maar als een laatste vijand wordt verstaan. De levenstijd
die mensen wordt gegund, is genadetijd, een tijd waarin de mens weer in het
reine met zijn Schepper kan komen. Het staat ons niet vrij die genadetijd
te verkorten.De heer Dittrich (D66):Is het barmhartig in de christelijke zin van het woord om iemand te laten
lijden totdat hij sterft in plaats van hem de mogelijkheid te bieden, een
waardige dood te kiezen?De heer Van der Vlies (SGP):Ik beloof de heer Dittrich dat ik omstandig zal komen te spreken over
zijn door mij serieus genomen interruptie. Ik wil echter mijn verhaal nu niet
openbreken, omdat ik bang ben de consistentie daarvan te verliezen. Ik zeg
toe de vraag te beantwoorden. Als dat niet zo mocht zijn, weet de heer Dittrich
mij wel te vinden.Zonder de genade van en het geloof in de Levensvorst Jezus Christus is
de eeuwige dood erger dan al het lijden dat mensen ontvluchten door hun levenseinde
in eigen hand te nemen. Daarentegen zullen zij die het geloof in Christus
mogen kennen, hun leven in Zijn hand weten – en wat er ook gebeurt,
zich daarin veilig weten – en daar dan ook niet zelf over wensen te
beslissen: Mijn tijden zijn in Uwe hand', zegt Psalm 31. In deze visie op
het leven past geen recht op zelfbeschikking. Als het goed is, leeft de mens
niet van wat hij in zichzelf heeft maar van wat hij ontvangt. Dat betekent
allerminst dat de menselijke en persoonlijke verantwoordelijkheid uitgeschakeld
is, integendeel. Maar de norm van wat wel en niet geoorloofd is, ligt in het
Woord van God.Zojuist noemde ik het Goddelijke gebod "Gij zult niet doodslaan". De overheid,
die naar Bijbels getuigenis dienares van God is, kan en mag niet werkloos
toezien, wanneer het door God gegeven leven, hoe dan ook, wordt bedreigd.
Evenmin mag zij regels maken of toelaten die aan dit absolute gebod van bescherming
afbreuk doen. De mens is immers geschapen naar Gods beeld. Wie zich derhalve
vergrijpt aan het menselijk leven, vergrijpt zich aan het beeld Gods en daarmee
ook aan Zijn eer. Op dit punt ligt juist ook de primaire taak voor de overheid
als dienares van God om in te grijpen en daartegen een dam op te werpen. Moordenaars
moeten gestraft worden. Daarover zijn wij het eens. Zelfmoordenaars kunnen
door de overheid niet gestraft worden, maar wel degenen die daarbij behulpzaam
zijn geweest in enigerlei vorm. Zij en wij moeten beseffen dat wij allemaal
eenmaal rekenschap zullen moeten geven voor Gods Aangezicht van ons doen en
laten. Dat maakt de ernst en het gewicht uit van wat wij hier regelen. Het
is onze behoefte daar met nadruk op te wijzen.Mevrouw de voorzitter! De problematiek van de euthanasie doet ons onvermijdelijk
stilstaan bij de vraag naar de betekenis van het lijden. Vooral omdat binnen
dit kader snel vragen naar voren komen als: Wat is de zin van uitzichtloos
lijden? Moet lichamelijk en geestelijk lijden voortduren, wanneer wij de macht
en de mogelijkheden hebben om een einde aan dat ondraaglijke lijden te maken?
Is het niet hard en onbarmhartig om iemand nodeloos een lange lijdensweg te
laten ondergaan? Wij erkennen voluit dat deze vragen uiterst indringend zijn.Diep klinken de tonen vanuit Genesis 3, waar het lijden getekend wordt
tegen de donkere achtergrond van de zondeval. Het lijden is een reëel
gebeuren, vol pijn en smart. Het lijden is wel de volle realiteit, maar daarom
ook zo pijnlijk, omdat het een inbreuk is op Gods oorspronkelijke bedoeling
met de schepping en met Zijn schepselen. De Schrift spreekt van de tijd, dat
"alles zeer goed was". Tevens leert Gods Woord dat ééns
voor Zijn gekenden alle lijden voorbij zal zijn in het nieuwe Jeruzalem, in
Openbaring 21. "En God zal alle tranen van hun ogen afwissen, en de dood zal
niet meer zijn, noch rouw, (...) noch moeite zal meer zijn...", in Openbaring
21: 4, het laatste Bijbelboek. Vergelding, beproeving, versterking en verdieping
van het geloof, de navolging van Christus; het zijn enkele trefwoorden en
begrippen die de Bijbel in verhouding brengt met lijden.De ware christen weet dat er geen lijden zou zijn, als er geen zonde in
de wereld was gekomen, maar eveneens dat lijden en zonde veel meer met elkaar
te maken hebben. Zie Jesaja 53:5, waar gezegd wordt dat de "straf, die ons
de vrede aanbrengt, op Hem was". Christus leed en stierf voor Zijn volk, en
Hij nam de angel uit het lijden en dood voor hen weg. Dan kan soms het lijden
nog wel pijn doen, raadselachtig schijnen. Ik heb ook niet overal antwoorden
op. Toch is het niet zinloos. Lijden kan innig met Christus, de Man van Smarten
verbinden, in Wie de dood echt verslonden is tot overwinning.Dat betekent, om alle misverstanden ten enenmale te voorkomen, absoluut
niet dat wij mensen die lijden, aan hun lot overlaten. Integendeel, verzachting
van en – wat soms nog meer is – begrip voor het lijden kunnen
weldadig aandoen en gunstig uitwerken. De praktijk leert dat. Ook al weten
wij dat God Zelf Zijn weg daarin gaat. Het "samen erover kunnen spreken" is
geweldig belangrijk. Enerzijds zal men in deze tijd vaak spreken over "zinloos
lijden" of "uitzichtloos lijden", maar wie bepaalt dat? Wat is de maatstaf
die wordt aangelegd ter beoordeling hiervan? De mens en ook de medische wetenschapper
die de oriëntatie niet erkent die ik zojuist probeerde te verwoorden,
denkt, spreekt en handelt onterecht autonoom. Lijden van anderen roept vaak
medelijden en barmhartigheid op. Beroemd is het gezegde "barmhartigheid met
de ziel is de ziel van alle barmhartigheid".In de discussie over euthanasie staat naast het principe van "autonomie"
ook het ethische principe van "barmhartigheid" centraal. Euthanasie zou een
vorm van barmhartigheid zijn. Anders gezegd: wat is verkieslijker en beter
voor de ondraaglijk lijdende mens dan door middel van "een zachte dood" een
humaan einde aan het leven gemaakt te krijgen? Maar is het doden van een medemens
een daad van barmhartigheid, of juist niet? Wat is barmhartigheid en wat zegt
de Bijbel daarover? Barmhartigheid oefenen betekent, Bijbels gezien, iemand
een bewogen innerlijk tonen, een innerlijk dat meeleeft, meelijdt, meeworstelt,
ook voor Gods aangezicht in die heel moeilijke momenten. De Bijbelse barmhartigheid
is gericht op het leven en het welzijn, de genezing van mensen die aan onze
zorgen zijn toevertrouwd.De meest treffende passage uit de Bijbel daarover vind ik nog altijd in
Lukas 10. Daar gaat het over de barmhartige Samaritaan. Een wetgeleerde stelde
aan Jezus de vraag wie zijn naaste was. Jezus maakt hem dat duidelijk aan
de hand van het voorval van de poging tot moord op een joodse man. Deze man
was dusdanig toegetakeld dat hij half dood door de Samaritaan werd gevonden,
nadat een priester en een Leviet waren langsgekomen en het slachtoffer links
hadden laten liggen.Als inleiding op het antwoord krijgt de wetgeleerde de vraag te beantwoorden:
"Wie dan van deze drie dunkt u de naaste geweest te zijn van degene die onder
de moordenaars gevallen was?" Zijn antwoord was: "Die barmhartigheid aan hem
gedaan heeft". Dan zegt Jezus: "Ga heen, en doe gij desgelijks". Wat had de
barmhartige Samaritaan dan gedaan? Wel, hij ging naar het slachtoffer toe
en toonde medelijden en medeleven. Hij heeft bij gebrek aan geneeskundige
hulp ter plekke alles gedaan wat op dat moment in die situatie in zijn vermogen
lag. Hij bracht de stervende man naar een "verzorgingstehuis", verzorgde de
man, bracht hem naar bed en voorzag hem van geschikt voedsel, regelde een
goede bediening en betaalde de kosten.Kortom: de Samaritaan betrachtte barmhartigheid en deed het uiterste de
man te redden die ter dood gegrepen was. De Leviet en de priester hadden voorbeelden
dienen te zijn van barmhartigheid, maar zij toonden onverschilligheid, zij
gaven niet thuis. Iedereen heeft de plicht op zijn plaats en naar zijn vermogen
de lijdende mens te helpen, te verzorgen en datgene te doen wat tot behoud
van zijn leven is.De Bijbel spreekt op diverse plaatsen over het tonen van en de opdracht
tot het verlenen van barmhartigheid. Er is echter nimmer sprake van het tonen
van barmhartigheid door het leven van betrokkene te beëindigen.De heer Vos (VVD):De heer Van der Vlies houdt voor ons een interessant betoog. Ik hoor hem
nu al vijf minuten over barmhartigheid spreken. Ik kan mij daar best wat bij
voorstellen. Het is een attitude die je inneemt ten opzichte van een patiënt,
ten opzichte van iemand anders. Nu heb ik voor mijn geest een patiënt
die twee of drie maanden voor het einde van zijn leven staat, die een aantal
malen bestraald is en die gewoon verrekt van de pijn. Hij vindt wel mensen
om zich heen die daar begrip voor tonen, maar ik zie niet hoe barmhartigheid
dat "verrekken van de pijn" kan wegnemen. Moet zo iemand dan echt nog drie
maanden blijven "doorzeuren", met die enorme lichamelijke pijn? Waar blijft
dan de barmhartigheid?De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Ik ben hiermee bezig, maar kan de zaak natuurlijk niet blijven
wegschuiven. Ik had zeker daartoe geen strategische bedoelingen. Op voorhand
wil ik zeggen dat ik mij in dit debat niet wil laten leiden door casuïstiek.
Daarstraks heb ik gezegd dat ik niet alles met een schaartje kan knippen.
Ik kan niet vanuit mijn visie op elke individuele situatie afdoende antwoorden.
Wel weet ik dat het in mijn visie niet past dat ik een handeling verricht
die als opzettelijk doel heeft het in die aangrijpende omstandigheden spoediger
beëindigen van een leven dan de natuurlijke dood zou doen. Laten wij
wel zijn: wij beschikken in die situaties nog over adequate pijnbestrijding
en morfinetoediening, al zit daar een probleem waarover ik later zal spreken.
Wij moeten niet doen alsof in een dergelijke situatie niets mogelijk is. Kan
ik alles verhelpen? Neen, maar de suggestie dat er niets mogelijk is, is in
mijn perceptie en in die van mensen die ik hierover heb gesproken en er verstand
van hebben, niet juist. Mijn stelling is dus dat barmhartigheid geen ethisch
principe is om euthanasie te legitimeren. Integendeel, volgens de Bijbel is
barmhartig heid, evenals gerechtigheid en straf, gericht op
iemands behoud.Ik ben zo uitvoerig op deze zaken ingegaan omdat mij in het wetgevingsoverleg
werd verweten – weliswaar op een zorgvuldige wijze, maar het verwijt
was evengoed vlijmscherp – dat onze visie maar wreed is en onbarmhartig.
Toen heb ik mij voorgenomen en toegezegd dat ik daarop in dit debat uitvoerig
zou ingaan, omdat ik dat de juiste plaats vond. Ik kan dit verwijt niet genoeg
weerspreken. Ik beloofde naar aanleiding daarvan om in het plenaire debat
principieel te verantwoorden wat ons vanuit onze geloofsovertuiging in dezen
beweegt. Ik beschouw het verwijt hiermee als weerlegd.De heer Dittrich (D66):Mag ik hieruit afleiden dat u in situaties waarin een patiënt ondraaglijk
veel pijn lijdt, in zijn laatste levensfase is en om een zachte, waardige
dood vraagt, aanvaardt dat die pijnlijke laatste levensfase wordt verlengd,
omdat het volgens u niet in het christelijke begrip van barmhartigheid past
om zo'n verzoek te honoreren?De heer Van der Vlies (SGP):Dat is juist, maar niet het laatste woord. Immers, een dergelijke beslissing –
al zou ik geen andere beslissing kunnen nemen – zou een restloze inzet
betekenen om alles te doen wat in onze vermogens ligt om die pijn te onderdrukken,
de omstandigheden te optimaliseren, enzovoort. Er zullen inderdaad altijd
situaties zijn waarin dat geen soelaas biedt. In dat geval aanvaard ik alle
consequenties van mijn opvatting.De heer Dittrich (D66):Heb ik het juist dat het begrip "barmhartigheid" ook onder christenen
op een heel andere manier kan worden uitgelegd, namelijk wel de toepassing
van euthanasie als de patiënt er in die specifieke situatie om vraagt?De heer Van der Vlies (SGP):Natuurlijk hoor ik allerlei mensen hierover beschouwingen ten beste geven.
Daarover heb ik nu geen oordeel te geven. Mijn opvatting is de opvatting van
de staatkundig gereformeerde fractie in dit huis; ik geloof en weet dat die
wordt gedragen door mijn achterban. Natuurlijk zal zich een zoektocht blijven
voltrekken, ook onder christenen van allerlei signatuur. Ik volg die. Ik kan
u zo enkele citaten geven van christenen wier conclusies een slag anders zijn,
maar mijn conclusie houd ik overeind omdat die wordt gedragen door veler opvatting,
niet alleen door de eeuwen heen, maar ook breed in de Bijbelgetrouwe kerkelijke
kringen.De heer Dittrich (D66):Ik vraag dat aan u omdat u zich baseert op Gods woord. Er zijn dus ook
anderen, artsen bijvoorbeeld, die een christelijke geloofsovertuiging hebben
en die op basis van Gods woord wel via de barmhartigheidsinvulling tot euthanasie
kunnen overgaan.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb niet de pretentie dat ik hier een oordeel heb over het handelen
van iemand die dat in zijn afweging doet. Daar ga ik in de politiek niet over.
Wij maken hier een wet die kaders stelt en normen schrijft. Die moeten verantwoord
worden en worden beoordeeld in het licht van mijn opvattingen. Die heb ik
gegeven. Hoe anderen daarmee omgaan is hier niet aan de orde. Ik begrijp dat
u dat probeert, maar ik doe het niet. Ik heb daarover een oordeel. Ik hoop
dat alle christenen de lijn trekken die ik hier aan u voorhoud. Wij zijn het
met elkaar eens dat de praktijk een uiterst weerbarstige is. Er kunnen dilemma's
zijn.De heer Dittrich (D66):Het is een interpretatie van Gods woord die door andere christenen niet
gedragen wordt. Er wordt verschillend over gedacht. Voorzover u de schijn
zou hebben gewekt namens de christenen te spreken, is dat niet het geval.
U zegt: ik geef hier alleen de mening van de SGP weer.De heer Van der Vlies (SGP):Ja. De SGP heeft de overtuiging, dat dit voor een breder deel van de christelijke
kerken geldt. Het zou mij niet moeilijk vallen daarover aanduidingen te geven.
Er zijn mensen met afwijkende opvattingen. Dat zal u toch ook niet hinderen
in uw eigen club? Daar heb je ook allerlei opvattingen – zaterdag jongstleden
is dat nog zichtbaar geworden – over fundamentele vraagstukken. Dat
hoeft u toch niet van de lijn van uw fractie af te brengen?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik neem aan dat de heer Van der Vlies met de club van de heer Dittrich
de partij en de fractie van D66 bedoelt. Is die club op één
lijn te stellen met de geloofsgemeenschap waartoe hij behoort? Een politieke
club kan toch niet op een lijn worden geplaatst met de beweging van waaruit
u uw inleidende bewoordingen tot ons richtte?De heer Van der Vlies (SGP):Nee. Ik heb dat ongelukkig uitgedrukt. Het gaat over politieke partijen.
Collega Dittrich confronteerde mij met opvattingen van mensen die zich ook
christen noemen. Wij hebben elkaar toch te respecteren?Mevrouw Halsema (GroenLinks):U gaat nog in op het gebruik van morfine en de oplopende dosis daarbij?
Ik ben heel nieuwsgierig hoe u daarover denkt.De heer Van der Vlies (SGP):Zeker.Gisteren is door het Studiecentrum van mijn partij in Nieuwspoort een
nota gepresenteerd over het vraagstuk van de euthanasie: Op de grens van leven
en dood. Ik heb de bewindslieden en de woordvoerders daarvan een exemplaar
doen toekomen. Het is beschikbaar voor iedereen die er belangstelling voor
heeft. Het is aanbevelenswaardig.Voorzitter! Ik wil nog een aantal algemene lijnen trekken vanuit de politieke
en maatschappelijke context van het wetsvoorstel. Wie terugkijkt op de euthanasiediscussie
in ons land, kan vaststellen dat het type euthanasieverzoek waarover de discussie
in Nederland is begonnen en waarvoor de door de overheid afgesproken regelgeving
aanvankelijk was bedoeld, uit beeld is. Het betrof exceptionele gevallen,
waarbij toen nog een onderscheid gehanteerd werd van actieve en passieve euthanasie.
Als bij de onafwendbaar naderende dood verder medisch handelen zinloos was
en de arts eerbiedig terugtrad, werd dat geen euthanasie genoemd. Ook door
ons niet. Het gaat om het scherp definiëren van wat wel en niet euthanasie
is. Koste wat kost verder medisch handelen – het meest geruchtmakende
voorbeeld daarvan is wat met Franco gebeurde – wordt ook door ons niet
bepleit. Het ging daarna om altijd nog een gering aantal patiënten dat
ondanks inzet van optimale symptoombestrijding en ondanks goede
begeleiding gelegd werd bij de vraag naar euthanasie. Het betreft hier ernstig
zieke patiënten, bij wie de dood op redelijk korte termijn is te verwachten.
Over deze groep patiënten zijn we in ons land uiteindelijk een bredere
discussie aangegaan. Betrof het in eerste instantie lichamelijk lijden, na
verloop van tijd is ook het psychisch lijden duidelijk in beeld gekomen als
grond voor de toepassing van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Daarmee werd
euthanasie in feite buiten de stervensfase mogelijk. Depressieve mensen die
dood willen? Wie zal dat dan tegenhouden, gezien hun zelfbeschikkingsrecht?
Ik verwijs daarbij naar het uiterst betekenisvolle arrest in de zaak-Chabot.
Vervolgens speelt momenteel de zaak-Brongersma, waarop terecht hoger beroep
is aangetekend. De uitspraak van de rechter is een treffende illustratie van
een tot in uiterste consequentie doorgevoerd denken vanuit het zelfbeschikkingsrecht
van de mens. Dat "baas over eigen leven"-denken klinkt ook heel duidelijk
door in de reacties op het vonnis van de Haarlemse rechtbank. Mijn stelling
is dat wie redeneert vanuit het uitgangspunt van het zelfbeschikkingsrecht,
uiteindelijk ten principale geen houdbaar verweer heeft tegen welke euthanasievraag
dan ook. Mijn voorspelling is, dat er in onze samenleving uiteindelijk geen
weerstand meer geboden kan worden tegen een door iemand opgeëist recht
om een, al dan niet medisch begeleide, "zachte dood" te mogen sterven op een
daartoe zelf gekozen moment. Ieder die dat een te boude voorspelling vindt,
daag ik uit aan te geven middels welke waarborgen in wet- en regelgeving men
denkt euthanasie aan zo iemand te kunnen blijven onthouden.De vergelijking dringt zich op met de discussie over de legalisering van
abortus provocatus. Eenmaal aanvaard, worden de grenzen verschoven. De SGP-fractie
vindt het voorliggende wetsvoorstel moreel dan ook niet geloofwaardig. De
praktijk van gedogen en aanstaand legaliseren van euthanasie, ook buiten de
stervensfase, vraagt om een radicale koerswijziging.Zelfbeschikkingsrecht. Dat wil zeggen: zelf beschikken over de grenzen
van je leven. Dat impliceert dat je zelf voluit bekwaam moet zijn je beslissing
te nemen. Tot nu toe is door de euthanasievoorstanders altijd beklemtoond
dat het alleen maar kan en mag gaan om mensen die wilsbekwaam zijn, mensen
dus die hun wil geheel zelf in volle bewustzijn en onafhankelijk kunnen bepalen
en kenbaar maken. Wilsonbekwamen – comateuze patiënten, pasgeborenen,
dementerenden, ernstig verstandelijk gehandicapten – werden lange tijd
bewust en weloverwogen buiten de discussie gehouden. De huiver om ook in deze
situaties euthanasie toe te staan, was erg groot, omdat degene die euthanasie
op wilsonbekwamen toestaat, een nieuwe principiële grens overschrijdt
en zo alweer een stap verder gaat. Die stap is inmiddels gezet. Het meest
helder en uitgesproken hierover is de fractie van D66. Ik hoor het de toenmalige
D66-woordvoerder in het euthanasiedebat, de heer Van Boxtel, in 1998 nog benadrukken:
de grens van het zelfbeschikkingsrecht is voor ons absoluut. En wat merk ik
nu bij mijn D66-collega Dittrich, net twee jaar later? Dat D66 inziet dat
een strak vasthouden aan het uitgangspunt van het zelfbeschikkingsrecht in
theorie en praktijk een blokkade oplevert om levensbeëindigend handelen
ook straffeloos te doen toepassen in bepaalde gevallen van wilsonbekwamen.
Naar het mij voorkwam, nam hij in het wetgevingsoverleg vanuit deze gedachte
op subtiele wijze enige afstand van het criterium van het zelfbeschikkingsrecht.De eerste aanzet is daarna al snel gegeven. Enkele fracties van de paarse
coalitie hebben tijdens het wetgevingsoverleg enige ruimte gemaakt voor euthanasie
op mensen die ernstig dement zijn. Natuurlijk gelden daarbij zeer stringente
voorwaarden, zoals een in het verleden opgestelde wilsverklaring; ik kom daar
zodadelijk op terug. Maar uit het verleden – dat heb ik hierboven geschetst –
weten we precies hoe het gaat met stringente voorwaarden. Die blijken rekbaar –
zó rekbaar, dat ze in de praktijk niet of nauwelijks functioneren.Voorzitter! Deze recente omslag in het denken over euthanasie heeft onzes
inziens niet de aandacht gekregen die hij verdient. Ten onrechte, want feitelijk
wordt met deze redenering een bres geschoten in het uitgangspunt dat euthanasie
alleen mag, als betrokkene het zélf op dat moment wil. Dat is zowel
letterlijk als figuurlijk een levensgevaarlijke ontwikkeling. De logische
en uiterste consequentie van deze ontwikkeling is namelijk dat mensen kunnen
gaan beslissen over leven en dood van zichzelf en anderen. Het perspectief
dat zich daarmee voor de toekomst opent, is huiveringwekkend!Dit debat en de gehele discussie over de grens van leven en dood roept
bij velen tere gevoelens op. Zoals ik reeds heb betoogd: de dood is niet zomaar
wat. De dood is definitief en onomkeerbaar. En naar ik op grond van de Bijbel
geloof, betekent de dood geen einde aan ons bestaan. Naast ons aardse leven
is er immers ook een hiernamaals. Anderzijds mag niet worden uitgevlakt hoe
zwaar, hoe ondraaglijk en uitzichtloos het lijden kan zijn. Lichamelijk en
psychisch lijden kan een mens tot aan de rand van wanhoop brengen. Daar wil
ik absoluut niet lichtvaardig over doen. Mijn stelling is echter, dat er in
de gehele discussie in de loop der tijd steeds meer is overgegaan op het bezigen
van versluierend en soms zelfs misleidend woordgebruik. Ik stip kort een drietal
voorbeelden aan.In het huidige wetsvoorstel wordt gesproken van een medisch zorgvuldige
levensbeëindiging. De SGP-fractie heeft dit al eerder een contradictio
in terminis genoemd; het betreft zorgvuldigheid in de klinische betekenis
van het woord. Eenzelfde innerlijke tegenspraak – dat is het tweede
voorbeeld – komen we tegen in de nota naar aanleiding van het verslag
op bladzijde 25 en bladzijde 28, waar levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding ten onrechte worden aangemerkt als behorende bij de beschermwaardigheid
van het leven. Bescherming van het leven kan nooit samengaan met levensbeëindiging,
wel met optimale zorgverlening. Als derde voorbeeld noem ik het gegeven dat
in het huidige wetsvoorstel en in de memorie van toelichting het woord "zelfdoding"
wordt gebruikt, daar waar het in feite over zelfmoord gaat. Zo wordt bijvoorbeeld
de in het oorspronkelijke artikel 294 Wetboek van Strafrecht gebezigde term
"zelfmoord" bij de voorgestelde wijziging nogal onopvallend vervangen door
"zelfdoding". Hoe we het ook willen noemen, beide termen zien op zich het
leven benemen ofwel zichzelf doden. Kennelijk schrikken mensen voor
het woord zelfmoord terug vanwege de klank van het woord "moord". Zelfdoding
klinkt iets minder hard. Wie echter het woordenboek erop naslaat, ontdekt
grote overeenkomst. Welk ander woord men ook opzoekt, de verklaring kan niet
om de term zelfmoord heen. In de uitgang "moord" hoor ik het wederrechtelijke.
Men mág er zelf geen eind aan maken. De term zelfmoord geeft meer dan
de term zelfdoding uitdrukking aan dat niet-geoorloofd zijn van deze ultieme
daad.Deze drie voorbeelden zijn voor de SGP-fractie illustratief voor de wijze
waarop de geesten steeds verder zijn gerijpt voor de verdere oprekking van
de euthanasiepraktijk.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ten aanzien van wat u zonet zei over zelfmoord, heb ik de volgende vraag.
U zei: men mag er zelf geen einde aan maken. Vindt u dat zelfmoord strafbaar
zou moeten worden gesteld?De heer Van der Vlies (SGP):Dat is een hele diepe. Meestal zal dit niet kunnen. En als het gaat om
degenen die daar bemoeienis mee hebben en daar hulp bij bieden, dan weten
we dat dit in het Wetboek van Strafrecht als een strafbare handeling wordt
aangemerkt. Nee, zover zou ik dus niet willen gaan, want ik denk dat je de
diepte van zo'n situatie eerst wel even peilen moet, voordat je er uit de
losse pols van zegt: iemand die geprobeerd heeft zijn leven te beëindigen,
gaan we ook nog eens vervolgen. Dat is dan de consequentie van wat u zegt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ja, dat zou de consequentie zijn. Het is geen novum, want bijvoorbeeld
een land als de Verenigde Staten kent een verbod op zelfmoord. Als u vindt
dat zelfmoord niet strafbaar moet zijn, wat ik overigens geheel met u eens
ben, is het de vraag of in bepaalde situaties degene die helpt bij zelfmoord
en probeert dat iets menswaardiger te maken, ook van strafvervolging bevrijd
moet zijn.De heer Van der Vlies (SGP):Nee, want zelfmoord is geen antwoord op een situatie die zich voordoet.
Daar mag je als derde niet aan bijdragen. Naar mijn overtuiging heb je dan
heel andere dingen te doen. Als je dat nalaat, is dat laakbaar. Daarom heeft
de SGP-fractie altijd vrede gehad met de wijze waarop dit nu in het Wetboek
van Strafrecht geregeld is. Wij hebben daarom, vanaf 1922 in dit parlement
vertegenwoordigd, bij mijn weten nooit het pleidooi gevoerd om zelfmoord op
zichzelf strafbaar te stellen. Maar het is wel een aangrijpende werkelijkheid.
Daarom zei ik dat u mij wel een diepe vraag stelde. Daar zouden wij op zijn
minst heel goed over moeten nadenken. Ik vind dat wij met elkaar het maximaal
mogelijke moeten doen om te voorkomen dat mensen naar die wanhoopsdaad grijpen;
daar zullen wij het toch over eens zijn. Dat vind ik mijn roeping en daarbij
kan ik mij ook een heleboel instrumenten voorstellen. Maar die zullen niet
altijd iedereen onder alle omstandigheden bereiken; dat erken ik.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mijnheer Van der Vlies, uw betoog roept bij mij heel veel vragen op. Ik
zie ook wel dat het voor u ook lastig is om ergens de grens aan te geven.
U zegt dat wij al het mogelijke moeten doen om te voorkomen dat mensen zelfmoord
plegen. Dat ben ik met u eens. Je moet altijd proberen om mensen weer zin
in het leven terug te geven. Maar je kunt het niet uitsluiten. De consequentie
van uw standpunt is dan dat in die uitzonderlijke situatie, als wij er niets
aan kunnen doen, iemand op een gruwelijke manier zelfmoord zal plegen, omdat
wij hem nooit zullen mogen helpen. U snapt wat ik bedoel?De heer Van der Vlies (SGP):Ik begrijp het helemaal. Voor de omstanders is de ene methode misschien
wat aangrijpender dan de andere, maar ik vind het altijd aangrijpend en vreselijk.
Wat moet ik daar meer over zeggen? Ik kan niet bij iedereen zijn. Ik vind
wel dat wij als samenleving de roeping hebben om verkilling, vereenzaming,
ontwrichtende verschijnselen in opvoedingssituaties en dergelijke tegen te
gaan. Daarin moeten wij heel veel investeren. Daaraan kunnen en behoren wij
nog heel veel meer te doen dan wij nu doen, overigens met erkenning van alle
inzet op dat punt. Hoe maximaal je dat ook geregeld hebt, hoe kwalitatief
hoogwaardig een samenleving ook in elkaar steekt, je kunt een individu niet
altijd onder alle omstandigheden vasthouden als hij of zij zich voor jou afsluit
en verbergt en tot zo'n wanhoopsdaad komt. In mijn visie en levensovertuiging
vind ik dat hij of zij zich dan voor God te verantwoorden heeft. Hij of zij
zal dan merken dat het niet Zijn bedoeling was om het zo te zeggen. Ik bedoel
dat volstrekt ernstig en discreet.Ik was toe aan de vraag welke morele effecten van het voorliggende wetsvoorstel
zijn te verwachten. In onze optiek is te vrezen dat dit wetsvoorstel een weg
opent die in onze visie slechts kan leiden tot een toenemende toepassing van
euthanasie en hulp bij zelfdoding. Door de afwegingen die deze wet mogelijk
maakt, dreigt er een klimaat te ontstaan waarbij het voor artsen minder vanzelfsprekend
zal zijn om ongeacht de toestand of conditie van de patiënt zich nog
tot het uiterste in te spannen om hem of haar in het leven te behouden, omdat
er immers een alternatief is: euthanasie. Overigens zal elke arts –
dat is ook mijn overtuiging – die het ambt van arts te zijn goed invult,
zich tot het uiterste inspannen om de situatie zoals hier besproken te voorkomen.
En in geval van psychisch lijden en levensmoeheid is er nog altijd de veilige
mogelijkheid die zich hierbij zou aandienen. "Uitstappen" wanneer het leven
te erg of het lijden te zwaar wordt, zie je dan in krantenkoppen staan. De
SGP-fractie vreest dan ook dat de zorg voor en de bescherming van lijdende
medemensen hierdoor onder druk komen te staan. En dat heeft ontegenzeggelijk
zijn weerslag op de kwaliteit van het bestaan en de kwaliteit van de samenleving
als geheel. De onverschilligheid met betrekking tot de waarde van het menselijke
leven zal kunnen toenemen – daartegen zullen we ons moeten verzetten –handicaps,
chronisch ziek zijn en aftakeling zullen in zichzelf niet minder kunnen worden
geaccepteerd, integendeel.Als laatste van mijn opmerkingen in algemene zin noem ik de "timing" van
het wetsvoorstel dat nu voorligt. Dit in relatie tot de beschikbaarheid van
palliatieve zorg. In haar standpunt naar aanleiding van de meldingsprocedure
euthanasie van 21 januari 1997 stelde de regering dat zij "tot het oordeel
is gekomen dat nu geen wijziging van het Wetboek van Strafrecht dient plaats
te vinden". Als één van de redenen daarvoor werd genoemd, dat
de palliatieve zorg en de consultatieve functie vooraf nog
niet overal op het gewenste niveau zouden zijn gekomen. Het ontbreken van
goede palliatieve zorg zou geen enkelvoudige reden mogen zijn om tot een euthanasieverzoek
te komen. De SGP-fractie constateert dat de beschikbaarheid en de toegankelijkheid
van adequate palliatieve zorg, ondanks positieve ontwikkelingen van de laatste
jaren op dit punt en de inzet waar de minister van VWS tijdens het algemeen
overleg van 1 november jl. opnieuw en terecht blijk van gaf, onvoldoende zijn
verbeterd om de in dit wetsvoorstel beoogde wijziging van het Wetboek van
Strafrecht te rechtvaardigen. Ik wijs in dit verband op de inventarisatie
door het Nivel, waaruit blijkt dat de palliatieve zorg over de gehele linie
nog in de ontwikkelingsfase verkeert en het aantal plaatsen en de schaal waarop
palliatieve zorg wordt geboden nog beperkt zijn. Er gebeurt een heleboel op
dit terrein, maar er zijn nog witte vlekken. Ook wijs ik op de signalen vanuit
"het veld" dat palliatieve zorg nog niet die structurele aandacht krijgt die
het feitelijk, mede gezien de implicaties van voorliggend wetsvoorstel, verdient.
Nog jongstleden vrijdag werd op een conferentie een recent onderzoek van Zorgonderzoek
Nederland (ZON) gepresenteerd, dat deze signalen wetenschappelijk onderbouwd
bevestigt. Er dreigt, aldus de bevindingen, een onbalans tussen de groeiende
vraag naar palliatieve zorg en het zorgaanbod. De conferentie van ZON was
gericht op de vraag, welke kant de palliatieve zorg moet opgaan: de specialistische
of de generalistische kant, waarbij ook de keuze tussen gelijkheid van de
patiënt en de nadruk op individuele behoeften moet worden gemaakt. Een
keuze die aan de politiek is, aldus de conferentie. Er is dus op dit terrein
nog een wereld te winnen! Het is dan ook alleen al om deze reden opmerkelijk
en betreurenswaardig dat de regering nu reeds met dit wetsvoorstel komt. Had
het, gezien het standpunt van het vorige kabinet en dezelfde minister van
VWS, niet in de rede gelegen om eerst het aanbod van terminale palliatieve
zorg nog verder uit te breiden en te verbeteren, alvorens de discussie over
een verdere liberalisering van de euthanasiepraktijk te starten? De minister
van VWS zei tijdens het wetgevingsoverleg nog dat de kennis op het gebied
van palliatieve zorg en de verspreiding ervan "met de dag toeneemt". Met andere
woorden – en dat erkende zijzelf ook – de dekking is nog niet
volledig. Wil de regering nu eens diepgaand en uitvoerig beargumenteren, waarom
het wetsvoorstel dat nu voorligt überhaupt is ingediend?Ik kom toe aan de inhoud van het wetsvoorstel. In het wetgevingsoverleg
is hier reeds uitvoerig op ingegaan. Omwille van de tijd zal ik mij dan ook
beperken. Als onderbouwing van het voorliggende ingrijpende wetsvoorstel voert
de regering aan, dat het wetsvoorstel moreel aanvaardbaar kan worden beschouwd,
omdat het is gebaseerd op vaste jurisprudentie en wordt gedragen door een
meerderheid van opvattingen in de samenleving. De norm komt daarmee in feite
te liggen in een geldend gevoelen van mensen. In de mens dus, en dat is gevaarlijk,
want onvast. Juist ook op het terrein van de medische technologie en de medische
ethiek, en alle toepassingen die daarbinnen zijn ontstaan, is dat uitdrukkelijk
gebleken in de achter ons liggende jaren, waarin van het een tot het ander
werd gekomen met sanctionering achteraf. Dat er nu reeds een minderheid is
die zich door de huidige euthanasiepraktijk in een netelige positie gedrongen
voelt, daar lijkt het kabinet te weinig oog voor te hebben. Ook in dit wetsvoorstel
wordt met hen geen of slechts zijdelings rekening gehouden. De inzet van de
SGP-fractie is er dan ook op gericht de rechtspositie van gewetensbezwaarde
artsen en verpleegkundigen te versterken. Ook dienen de reeds geldende zorgvuldigheidscriteria
te worden aangescherpt met een verplichting voor de arts, de inbreng vanuit
de palliatieve zorg bij zijn afweging inzake levensbeëindigend handelen
en hulp bij zelfdoding te betrekken. Ik kom daar later op terug.Eén van de aanleidingen tot dit wetsvoorstel is aan de tot nu toe
tegenvallende meldingsbereidheid van artsen tegemoet te komen. Hun terughoudendheid
tot nu toe zou verband houden met allerlei rompslomp die van de melding het
gevolg kan zijn en het eventueel geplaatst worden in de verdachtenbank als
vervolging wordt overwogen respectievelijk ingesteld. Om deze reden heeft
de regering ervoor gekozen om levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding op grotere afstand van het strafrecht te plaatsen. Het feit dat
levensbeëindigend handelen en hulp bij zelfdoding de facto uit de sfeer
van het strafrecht wordt gehaald en dat er ook pas achteraf wordt getoetst,
is wat de SGP-fractie betreft een zeer laakbaar onderdeel van het wetsvoorstel.
In onze ogen zou elk geval van euthanaserend medisch handelen moeten worden
vervolgd.Het is trouwens maar de vraag of artsen als gevolg hiervan vaker zullen
gaan melden en of de rechtszekerheid meer in het algemeen op de punten van
controle, handhaving en melding inderdaad zal worden vergroot. Illustratief
in dit verband is immers de inmiddels reeds vaker geciteerde uitspraak van
de voorzitter van de regionale toetsingscommissie in de regio Arnhem, oud-minister
van Justitie mevrouw Sorgdrager tijdens een congres van de werkgroep oordeelsvorming
euthanasie op 28 oktober 1999, dat het concept van de regionale toetsingscommissies
op dit punt faalt. Mevrouw Sorgdrager zei letterlijk: "Getoetst worden en
verantwoording afleggen, zeker ten overstaan van een commissie waarin niet
alleen collega's zitting hebben, ligt kennelijk nog steeds gevoelig. Het niet-melden
blijft een probleem en dat probleem wordt groter naarmate er onder de niet-melders
zaken zitten waarop iets is aan te merken. Hoe daarover duidelijkheid verkregen
moet worden, weet ik op dit moment niet. Eén ding weet ik wel: wat
voor nieuwe euthanasiewetgeving er ook komt, de verkeerde gevallen pak je
er niet mee." De regering kan dan in alle toonaarden proberen om dit te weerleggen,
maar deze uitspraak liegt er toch niet om?Het moge duidelijk zijn dat de SGP-fractie de nieuwe meldingsprocedure
niet ziet zitten. Voor een fractie als de mijne, die steeds in het euthanasiedebat
de stelling heeft betrokken dat elk geval van levensbeëindigend handelen
in principe voor de rechter moet worden voorgelegd, is dit een tegendraadse
ontwikkeling waar wij onmogelijk ja op kunnen zeggen. Daar komt nog bij, dat
toetsing alleen achteraf plaatsvindt, terwijl de dood is ingetreden en onherroepelijk
is.Nogmaals, het is voor mijn fractie maar de vraag of de meldingsbereidheid
van artsen zal toenemen. Is het, zo vraag ik in dit verband,
reëel om te veronderstellen dat in gevallen waarin niet is voldaan aan
de zorgvuldigheidseisen dan wel of er twijfel bij de arts bestaat of daaraan
is voldaan, nu wél gemeld zal gaan worden? En dan is er nog het punt
van de valse overlijdensverklaringen. Heeft de regering een antwoord op de
vraag hoe het openbaar ministerie daar meer vat op kan krijgen? Melding betekent
immers nog geen garantie dat ook de inhoud van het gemelde een juiste weergave
vormt van wat werkelijk is gebeurd. Erkent de regering dit?De minister van Justitie heeft tijdens het wetgevingsoverleg uitvoerig
uiteengezet waarom er naar zijn mening geen sprake zou zijn van aantasting
van het vervolgingsmonopolie van het openbaar ministerie door de procedure
bij de toetsingscommissies. De SGP-fractie is echter nog verre van overtuigd.
In formele zin mag dat volgens de minister dan wel het geval zijn, maar de
toetsingscommissies krijgen wel de bevoegdheid om een eindoordeel te vellen
ten aanzien van het wel of niet zorgvuldig beëindigen van het leven van
een zieke patiënt door een arts.En dan speelt daar ook het punt van de nieuwe regeling van de bewijslast.
Het is toch zo, dat om tot vervolging over te kunnen gaan het openbaar ministerie
moet bewijzen dat de arts niet aan bepaalde zorgvuldigheidsvereisten heeft
voldaan, terwijl momenteel de arts moet aantonen dat hij dat wel heeft gedaan?
Komt het er dan in materiële zin niet op neer, dat wanneer een toetsingscommissie
positief oordeelt over een geval van euthanasie of hulp bij zelfdoding het
openbaar ministerie niet meer aan bod komt? Schiet de overheid niet tekort
in haar verplichting op grond van artikel 2 van het Europese verdrag voor
de rechten van de mens om de vraag of de arts zorgvuldig heeft gehandeld,
in alle gevallen van opzettelijke levensbeëindiging aan het oordeel van
de rechter te onderwerpen? Juist omdat er bij toetsing altijd sprake is van
een voldongen feit – het leven is beëindigd – meent de SGP-fractie
dat de plaats die aan de toetsingscommissie wordt toegekend, onverenigbaar
is met onze rechtsstaat en zijn verplichting als verdragsstaat bij het EVRM.
Toen de minister van VWS tijdens het wetgevingsoverleg inging op mijn vragen
over het EVRM, liet zij zich ontvallen dat er een juridisch verschil van mening
is over de toelaatbaarheid van euthanasie tussen lidstaten. Heeft dat juridische
verschil van mening ook betrekking op het punt van de toetsingscommissies?De regering heeft toegezegd dat de meldingsbereidheid van artsen onder
het nieuwe "regime" van de decentrale toetsingscommissies nader zal worden
onderzocht. Dit onderzoek zal echter pas per 1 maart 2001 worden gestart.
De SGP-fractie vindt dat de regering op dit punt het paard achter de wagen
spant. Eerst de reeds bestaande toetsingscommissies codificeren en vervolgens
pas bezien of ze werkelijk goed functioneren, geeft geen pas. Gesteld dat
de meldingsbereidheid uiteindelijk niet blijkt toegenomen, betekent dit dan
dat de regering haar beslissing om levensbeëindigend handelen en hulp
bij zelfdoding uit de sfeer van het strafrecht te halen, zal heroverwegen?Voorzitter! Ik wil nog kort ingaan op een aantal zorgvuldigheidscriteria
zoals die in artikel 2 staan geformuleerd. Ik wil daarbij nogmaals de amendementen
betrekken die door mij en collega Rouvoet zijn ingediend. De omstandigheden
waaronder en de overwegingen die aan deze bijdrage in het debat ten grondslag
hebben gelegen, zijn in het wetgevingsoverleg weergegeven. Ik hoef deze hier
niet te herhalen. De SGP-fractie blijft bij haar standpunt dat een vrijwillig
en weloverwogen verzoek om levensbeëindigend handelen of hulp bij zelfdoding
op schrift moet worden gesteld. Dit geeft immers rechtszekerheid voor zowel
de arts als de patiënt.Met betrekking tot de zorgvuldigheidscriteria aangaande de uitzichtloosheid
en ondraaglijkheid van het lijden speelt voor de SGP-fractie het probleem
van de subjectiviteit daarvan. De regering lijkt er in het wetsvoorstel van
uit te gaan dat wij mensen rationele wezens zijn, dat wij onze emoties helder
kunnen analyseren en onszelf in alle omstandigheden onder controle hebben.
Dat zou voor zowel de arts als de patiënt moeten gelden. Ik vraag mij
af hoe een arts een objectief oordeel kan vellen over de ondraaglijkheid van
iemands lijden. Voor ondraaglijk lijden bestaat geen thermometer, aldus Chabot
in NRC Handelsblad van 31 oktober 2000. De mate van het lijden hangt sterk
af van de beleving van de patiënt, vooral wanneer er sprake is van psychisch
lijden. Getuigt het niet van zelfoverschatting wanneer artsen, juristen of
ethici menen dat zij de ondraaglijkheid van lijden kunnen vaststellen? Het
zal er dus uiteindelijk op neerkomen – uitzonderingen daargelaten –
dat iemand die zegt dat hij ondraaglijk lijdt, ook als zodanig wordt erkend.Ik verwijs naar het interview met filosoof en psychiater Frank Koerselman
enige tijd geleden in Trouw, die op dit punt een aantal stellingen poneert.
Ik noem in dit verband ook de reactie van medisch-ethicus H. Wijsbek van de
Erasmus Universiteit Rotterdam – Algemeen Dagblad van 1 november 2000 –
die naar aanleiding van het Brongersma-arrest stelde dat uit deze rechterlijke
uitspraak voor het eerst onomstotelijk is komen vast te staan, dat voor het
vaststellen van de mate van psychisch lijden en het moment waarop het leven
geen zin meer heeft, moet worden gekeken naar de ervaring van de persoon zelf.
Met deze uitspraak lijkt de grens tussen lijden en levensmoeheid flinterdun
geworden. Kan de regering duidelijk aangeven in hoeverre zij de analyse van
prof. Wijsbek deelt? Zo ja, hoever zijn we dan verwijderd van het moment dat
het argument van "klaar met het leven" als een aanvaardbaar criterium voor
ondraaglijk lijden geldt?De mate waarin het lijden als zijnde uitzichtloos kan worden aangemerkt,
zou gemakkelijker kunnen worden vastgesteld. Lijden is uitzichtloos, wanneer
er geen enkel reëel behandelingsperspectief of behandelingsalternatief
meer is. Echter, ook hier creëert het wetsvoorstel de nodige onduidelijkheid
en rechtsonzekerheid. Door de uitspraak van de Hoge Raad in de zaak-Chabot –
1994 – is vast komen te staan dat er van uitzichtloosheid geen sprake
is, wanneer een reëel alternatief om het lijden te verlichten door de
patiënt in volle vrijheid is afgewezen. In de memorie van toelichting
valt echter te lezen, dat indien een patiënt verdere behandeling weigert
doch overigens verkeert in een situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden,
de afwijzing van die behandeling in volle vrijheid door de patiënt, de
inwilliging van een verzoek om levensbeëindiging of hulp
bij zelfdoding van die patiënt niet in de weg staat. Het lijkt er hierbij
op dat de patiënt zelf de beslissing neemt over het al of niet gebruik
maken van een reëel behandelingsalternatief. Opmerkelijk is dat deze
toelichting ook al is gebruikt onder dit punt in de informatiebrochure over
de nieuwe meldingsprocedure die het ministerie van VWS op 1 november 1998
aan alle artsen in Nederland heeft verzonden. Ik zou van de regering graag
expliciet willen vernemen, hoe dit zich nu verhoudt met de uitspraak van de
Hoge Raad in de zaak-Chabot. Wat vindt de regering van de stelling van hoogleraar
ethiek en lid van de regionale toetsingscommissie Zuid-Holland/Zeeland G.
den Hartog in Medisch Contact van 3 november jl., dat de regering met genoemde
interpretatie van uitzichtloosheid artsen onnodig in de steek laat?Dit brengt mij weer bij de palliatieve zorg. Als het gaat over de mate
van ondraaglijkheid en uitzichtloosheid van het lijden, is dit immers een
essentieel onderwerp. Zo blijkt voor terminale kankerpatiënten pijn een
veel voorkomend probleem te zijn. Onderzoek in Nederland wijst uit dat 45%
van de kankerpatiënten een pijnbehandeling krijgt die door medische experts
als onvoldoende wordt beoordeeld. Als een van de meest voorkomende oorzaken
daarvan wordt genoemd een tekort aan kennis van verpleegkundigen en artsen
over pijn en pijnbestrijding. Ik verwijs naar het Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen,
jaargang 77, nr. 8, pagina 502. Daarnaast blijken, volgens cijfers van het
Nipo-onderzoek dat in opdracht van de Pijnpolikliniek van het Academisch Ziekenhuis
van de VU en de stichting Pijn-Hoop is gehouden, honderdduizenden Nederlanders
aan ernstige pijnklachten te lijden. In het licht van dit wetsvoorstel vindt
de SGP-fractie dit onaanvaardbaar. Het lijden wordt daardoor immers te snel
als ondraaglijk en uitzichtloos ervaren. Erkent de minister dat de pijnkennis
en attitude van artsen en verpleegkundigen dringend moeten worden verbeterd
via bijscholing en pijnprotocollen? Wil zij in haar antwoord het eerdere pleidooi
van de SGP-fractie betrekken, dat palliatieve zorg in het basiscurriculum
van de artsenopleiding moet worden opgenomen?Uit datzelfde themanummer van het Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen –
zie pagina 77 – blijkt ook dat artsen en verpleegkundigen zichzelf niet
in alle opzichten deskundig genoeg vinden om tegemoet te kunnen komen aan
medische, psychosociale of spirituele noden van terminale patiënten.
Ook zou op de "gewone" afdelingen in ziekenhuizen of verpleeghuizen geen extra
tijd en aandacht beschikbaar zijn voor patiënten die palliatieve zorg
behoeven; met name vanwege de werkdruk. Deze en andere problemen vervullen
mijn fractie met grote zorg. Hoeveel sneller is daardoor immers de maat vol,
wat de ondraaglijkheid en uitzichtloosheid van het lijden betreft? De SGP-fractie
vindt het meer dan tijd dat de palliatieve terminale zorg daar waar nodig
structureel in het totaal van de zorgverlening wordt ingebed. Het is bekend
dat daar momenteel reeds aan wordt gewerkt, maar de SGP-fractie zou willen
dat de palliatieve zorg op een zo kort mogelijke termijn overal maar met name
in de frontlinie van de zorgverlening beschikbaar is.Gelet op de hiervoor genoemde punten heeft de SGP-fractie grote moeite
met het feit dat de rol van de palliatieve zorg in het aan de orde zijnde
wetsvoorstel wordt gemarginaliseerd. Uiteraard spreekt de regering enkele
behartigenswaardige woorden over het grote belang van de palliatieve zorg,
en ik geloof haar op haar woord, maar de invloed die van goede palliatieve
zorg kan uitgaan op de mate dat het lijden als uitzichtloos en ondraaglijk
wordt ervaren, wordt in het wetsvoorstel onderbelicht.Ik verwijs in dit verband naar het amendement op stuk nr. 10 dat ik samen
met collega Rouvoet heb ingediend. Het gaat ons om een expliciete verplichting
voor de arts om de palliatieve zorgverlening in zijn afweging over eventuele
levensbeëindiging te betrekken en de patiënt daar eventueel, zo
nodig en zo mogelijk, naar door te verwijzen. Ik wil echter met het amendement
niet de indruk wekken dat de "omslag" van een curatieve behandeling naar palliatieve
zorg van de ene op de andere dag moet plaatsvinden. Idealiter zou in een situatie
waarin het lijden tendeert naar ondraaglijkheid en uitzichtloosheid de behandeling
geleidelijk en naadloos in palliatieve zorg moeten overgaan. Dat pogen wij
met ons amendement te bewerkstelligen. Graag een reactie van de regering.Afsluitend op het onderdeel palliatieve zorg wil ik met nadruk stellen
dat de SGP-fractie de in het wetsvoorstel aangebrachte koppeling van palliatieve
zorg aan euthanasie niet onderschrijft. In de visie van mijn fractie kan euthanasie
nimmer fungeren als sluitstuk van de palliatieve zorg. Palliatieve zorg en
levensbeëindigend handelen zijn immers per definitie wezensvreemd aan
elkaar en vereisen elk een geheel andere beroepshouding. In het eerste geval
is de behandeling gericht op verzachting van het lijden en de patiënt
met alle mogelijke zorg en toewijding te omringen, terwijl euthanasie per
definitie gericht is op levensbeëindiging. Beide doelstellingen kunnen
wat mij betreft dan ook niet samengaan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het verbaast mij enigszins dat u nu de band doorbreekt tussen palliatieve
zorg en euthanasie. Ik leef namelijk in de veronderstelling dat u juist een
voorwaardelijke relatie schept tussen palliatieve zorg en euthanasie. Pas
nadat er gebruik is gemaakt van het aanbod van palliatieve zorg – zo
staat ook in een amendement – kan er sprake zijn van euthanasie. U zegt
nu dat het twee van elkaar wezensvreemde zaken zijn.De heer Van der Vlies (SGP):Ja, uitgaande van de attitude van het hulpaanbod, maar ik heb gezegd dat
de euthanasiediscussie niet gevoerd moet worden zoals wij dat nu doen, zeker
als de palliatieve zorg niet overal beschikbaar en bereikbaar is. Dat is één.
Ten tweede is mijn grondstelling dat het euthanasieverzoek stilvalt als de
palliatieve zorg op orde zou zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan kunt u dus niet staande houden dat het om twee heel verschillende
zaken gaat, want u legt wel degelijk een causale relatie tussen de uitbreiding
van de palliatieve zorg en de behoefte aan euthanasie.De heer Van der Vlies (SGP):Zeker.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dus dan klopt het niet dat palliatieve zorg en euthanasie niets met elkaar
te maken hebben, zoals u het volgens mij net zei.De heer Van der Vlies (SGP):Toen sprak ik over de attitude waarmee de hulp wordt verleend in het ene
geval en in het andere geval. Die attitudes zijn totaal verschillend gericht.
Daar ging het op dat moment over.Voorzitter! In verband met de consultatievereiste vraag ik aandacht voor
mijn amendement op stuk nr. 11, dat ik eveneens samen met collega Rouvoet
heb ingediend. Het komt naar onze mening de zorgvuldigheid van de procedure
ten goede als een arts het oordeel van verpleegkundigen en verzorgenden bij
de besluitvorming rond euthanasie betrekt. Tijdens het wetgevingsoverleg zijn
de argumenten over en weer gewisseld; wij hoeven die niet te herhalen. Daarna
hebben maatschappelijke organisaties en beroepsgroepen, de inhoud van dat
debat kennende, daar echter op gereageerd. Ik zie nu dat ook de Algemene vergadering
verplegenden en verzorgenden in een brandbrief van 16 november jl. het belang
van ons pleidooi heeft onderschreven. Volgens de AVVV zou er door het overleg
met de beroepsgroep verpleging expliciet wettelijk te verankeren een extra
stimulans ontstaan om die inbreng onder alle omstandigheden te realiseren
en te honoreren. Dit is in het belang van de zorgverlening aan de patiënt.
Tevens wordt de arts in zijn afwegingen ondersteund. Niet in de laatste plaats
stelt het verpleegkundigen in de gelegenheid om zelf te beoordelen of de euthanasie
zorgvuldig wordt uitgevoerd. Uit respect voor hun positie en competentie zou
een wettelijke verankering van een verplichte consultatie van verplegenden
en verzorgenden dan ook meer op zijn plaats zijn dan een meer vrijblijvende
passage in het meldingsverslag, waar de minister over sprak. Graag krijg ik
opnieuw een reactie van de regering, waarbij ik wel degelijk vaststel dat
uiteindelijk de arts de verantwoordelijke is. Die verantwoordelijkheid kan
niet worden gedeeld met een verpleegkundige. Ik verwijs in dit verband naar
de Wet BIG.De feiten dat euthanasie geen normale medische handeling is en verpleegkundigen
strafrechtelijke risico's lopen als zij zouden meewerken, rechtvaardigen een
niet normale gang van zaken, namelijk dat een arts uitvoert wat normaliter
een verpleegkundige doet. Ondanks de richtlijnen van de KNMG en NU'91 blijkt
in de praktijk dat verpleegkundigen echter wel bij de daadwerkelijke uitvoering
van euthanasie en andere vormen van levensbeëindigend handelen worden
betrokken, doordat zij injectiemateriaal en infusen klaarmaken voor de toediening
van euthanatica, dan wel zelf deze injecties plaatsen en verzorgen. In de
discussie over dit probleem tijdens het wetgevingsoverleg maakte de minister
een onderscheid tussen voorbereidingshandelingen en uitvoeringshandelingen.
Een dergelijk onderscheid is theoretisch natuurlijk mogelijk, maar er is mij
verteld dat dit in de praktijk onwerkbaar is. Het gaat immers niet om de handeling
sec, maar ook om de gevolgen. Dit is ook het uitgangspunt dat in het kader
van de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst bij het vragen van
toestemming in acht moet worden genomen. Zo moet toestemming worden gevraagd
voor een relatief eenvoudige handeling als een bloedprik voor een aids-test,
omdat de gevolgen zeer ingrijpend kunnen zijn. Niet in de laatste plaats kunnen
bij ernstige delicten degenen die voorbereidingshandelingen verrichten, strafrechtelijk
worden vervolgd. De SGP-fractie roept de regering dan ook met klem op om te
erkennen dat voorbereidingshandelingen voor euthanasie ook uitvoeringshandelingen
zijn en dat de rol van verplegenden om die reden wettelijk goed geregeld moet
zijn. Daartoe heb ik dus samen met collega Rouvoet een voorzet gegeven in
de vorm van het amendement op stuk nr. 12, dat blijkens de genoemde brief
van de AVVV in die hoek nadrukkelijk wordt gesteund. Ook NU'91 heeft ons heden
een brief doen toekomen waaruit belangstelling voor onze voorstellen blijkt.
Ik krijg hier graag een reactie van de regering op.De toepassing van pijnstillende medicamenten zoals morfine staat nauw
in verband met de medisch zorgvuldige uitvoering van euthanasie. Als toediening
ervan gericht is op pijnbestrijding en niet op levensbeëindiging, is
er geen sprake van euthanasie. Van eminent belang is met welke intentie de
pijnstillers worden toegediend. Wij stuiten hier op het principe van het dubbele
effect. Het ene effect, namelijk verlichting van het lijden, dat wordt beoogd,
en het andere effect, het vroeger intreden van de dood, dat ook wordt verkregen.
Het is van belang, verschil te maken tussen het doel en het gevolg van een
handeling. In de praktijk blijken in sommige gevallen hoge doses pijnstillers
te worden gegeven met het uitdrukkelijke doel, het levenseinde van de patiënt
te bespoedigen. Zie hiervoor het laatste rapport van Van der Wal en Van der
Maas. Deze categorie moet volgens dit rapport worden gerekend tot het grensgebied
tussen pijn- en/of symptoombestrijding enerzijds en euthanasie of levensbeëindigend
handelen zonder verzoek anderzijds. Tijdens het wetgevingsoverleg heeft de
SGP-fractie in het kader van de medische zorgvuldigheid gepleit voor een strakke
protocollering van de toepassing van pijnstillende medicamenten zoals morfine.
De minister is hier in haar antwoord niet aan toegekomen. Kan zij dit alsnog
doen? Als zij daarop welwillend reageert, hoe denkt zij dan dit punt aan te
pakken? Hiermee geef ik antwoord op de door mevrouw Halsema gestelde vraag.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mijn vraag gaat over het gemaakte onderscheid tussen doel en gevolg. De
heer Van der Vlies zegt dat oplopende doses morfine niet als doel mogen hebben,
het leven te beëindigen. Het kan echter wel een gevolg zijn van pijnbestrijding.
Wat echter als het een bedoeld gevolg is? Het gemaakte onderscheid is immers
enigszins kunstmatig. Wat als het een bedoeld gevolg is van pijnbestrijding?De heer Van der Vlies (SGP):Als het medische doel van de toediening van morfine is om de pijn te bestrijden
en de patiënt daarbij tegemoet te komen door die te verlichten, is dat
een door ons aanvaard doel, ook als wij weten dat het neveneffect is, zeker
bij het opvoeren van de dosis, dat de dood sneller naderbij komt. De patiënt
heeft echter pijn. Wij hebben daarbij een verantwoordelijkheid. Dat is onze
redenering. Misschien wringt dat, maar wij hebben dit tot nu toe altijd zo
beschouwd. Ik voeg eraan toe dat wij over dit soort zaken in contact staan
met deskundigen die zich in onze geloofsovertuiging, die ten grondslag ligt
aan onze houding, kunnen invoelen. Zij aanvaarden dit als een werkbare, praktiseerbare
gang van zaken. Een van de punten waar de SGP-fractie meermalen de aandacht van de regering
voor heeft gevraagd, is de positie van artsen, verplegenden en verzorgenden
die op basis van zeer integere afwegingen niet met hun geweten overeen kunnen
komen om op welke wijze dan ook mee te werken aan levensbeëindigend handelen
of hulp bij zelfdoding. Ik heb tijdens het wetgevingsoverleg gewezen op de
gebrekkige rechtsbescherming van de gewetensbezwaarde sollicitant en de positie
van de aan haar geestverwante verpleegkundige. Ook heb ik gewezen op de zogenoemde
doorverwijsplicht van de arts met gewetensbezwaren tegen levensbeëindigend
handelen en hulp bij zelfdoding. Het getuigt van weinig begrip wanneer de
regering zegt de gewetensbezwaren van artsen te willen accepteren, maar vervolgens
van hen verlangt dat zij hun patiënten doorverwijzen naar een collega
die wel aan levensbeëindiging wil meewerken. Temeer daar het daarbij
om een niet normale medische handeling gaat die buiten de reguliere professionele
kaders valt. Juridisch gezien lijkt mij de door de regering gewenste doorverwijsplicht
dan ook een rare figuur.De SGP-fractie wil dat de rechtspositie van gewetensbezwaarde werkers
in de gezondheidszorg wettelijk wordt beschermd. Wij moeten op dit nauw luisterende
punt geen tweedeling krijgen in de gezondheidszorg. Daartoe is het voorbeeld
van artikel 20 van de Wet afbreking zwangerschap aangedragen. De regering
zegt niets te voelen voor het amendement op stuk nr. 13, omdat het vrijwaren
van elke vorm van levensbeëindigend handelen en hulp bij zelfdoding reeds
een algemeen aanvaardbare norm is, die ook opgenomen is in de CAO voor het
ziekenhuiswezen. Ik verwijs echter wederom naar de brief van de AVVV, waarin
expliciete steun wordt uitgesproken voor ons amendement. Kennelijk zit er
een probleem in de naleving van de CAO. Graag een reactie van de minister.Over de status en de reikwijdte van de wilsverklaring wil ik kort zijn.
Wat de SGP-fractie betreft, is de regering er niet in geslaagd de onduidelijkheid
daaromtrent op te heffen. De subjectiviteit van – ook – dit onderdeel
leidt tot rechtsonzekerheid voor zowel de arts als diegene die zich met een
wilsverklaring wil indekken voor mogelijke lichamelijke of geestelijke "ontluistering".
Het moge duidelijk zijn dat de SGP-fractie dit punt niet aangrijpt om een
striktere afbakening van de status en de reikwijdte van de wilsverklaring
te bepleiten. Het gaat er mijn fractie om, duidelijk aan te geven dat een
wilsverklaring nimmer als een volledige garantie kan – en mag –
fungeren om aan eventueel lijden in de toekomst te kunnen ontkomen. Ik roep
de regering dan ook op mensen in dit verband niet langer op het verkeerde
been te zetten, maar dit onderdeel van het wetsvoorstel te heroverwegen.Wel zou ik graag vanaf deze plaats meer aandacht en erkenning willen vragen
voor de zogenoemde levenswensverklaring, als tegenhanger van de wilsverklaring
waar voorliggend wetsvoorstel op doelt. Welke functie ziet de regering voor
deze levenswensverklaring? Is zij bereid deze op enigerlei te stimuleren?Er zijn nog andere amendementen ingediend, maar de eerste ondertekenaar
daarvan is de heer Rouvoet. Ik ga ervan uit dat hij die amendementen zal toelichten,
zo dat nodig is. Ik laat dat graag aan hem over en ga er verder aan voorbij.Hoewel ik het niet als een eigenstandig argument heb willen opvoeren,
ziet de SGP-fractie het hellende vlak zich toch duidelijk aftekenen in de
discussie over levensbeëindigend handelen en hulp bij zelfdoding. Ook
tijdens de parlementaire behandeling van voorliggend wetsvoorstel werden de
grenzen verlegd, nieuwe situaties besproken en begrippen opgerekt. Zo heeft
de aanvankelijke terughoudendheid met betrekking tot de wilsverklaring bij
de coalitiefracties inmiddels geleid tot een opening voor euthanasie bij dementerenden
die een wilsverklaring afgaven. Ook de zaak-Brongersma lijkt in het bestaande
kader van de zorgvuldigheidseisen te worden geperst en zal tot verdergaande
verschuivingen kunnen leiden. De "maakbare dood" ligt binnen handbereik voor
mensen die klaar zijn met het leven. Een vrij beschikbare euthanasiepil vormt
de logische consequentie van deze ontwikkelingen, zo schrijft emeritus hoogleraar
sociologie dr. L. Laeyen- decker in de Haagsche Courant van 10 november jl.
Het huidige wets- voorstel is niet, zoals de regering beoogt, een sluitstuk,
maar een bouwsteen voor een verdere ontwikkeling van de euthanasiepraktijk.
De SGP-fractie wil zich dan ook nadrukkelijk distantiëren van het wetsvoorstel
dat nu voorligt.Ik citeer in dit verband met instemming uit de minderheidsnota van het
rapport van de staatscommissie euthanasie uit 1985: "Eventuele wetswijziging
is een historische vergissing: de deur naar actieve directe levensbeëindiging
kan niet op een grotere of kleinere kier worden opengezet, want de rechtsbescherming
van het leven is een deur die slechts kan worden geopend door haar uit haar
hengsels te lichten". Naar onze mening dient de regering, in plaats van met
dit wetsvoorstel te komen, de bescherming van het leven – hoe geschonden
dit leven ook kan zijn – meer aandacht te geven. Het leven van elk mens
is uniek en is het waard om beschermd te worden, onafhankelijk van de kwaliteit
van dit leven.Daarnaast moet, wat de SGP-fractie betreft, de strafbaarstelling van euthanasie
en hulp bij zelfdoding in het Wetboek van Strafrecht voluit en metterdaad
worden gehandhaafd. Wijzigingen in wetgeving en vervolgingsbeleid dienen niet
gericht te zijn op het vastleggen van een gegroeide praktijk en een steeds
verdere verruiming van de mogelijkheden, maar juist op het indammen van euthanasie.
Ook dient de overheid haar op de internationale verdragen gegronde verplichtingen
ten aanzien van de bescherming van het leven serieus te nemen. In de medische
en verpleegkundige opleiding moet meer aandacht komen voor kwalitatief goede
palliatieve zorg, zonder die te koppelen aan de mogelijkheid van euthanasie.
Als deze wet er toch komt, hetgeen God verhoede, dan dient in de medische
beroepsuitoefening voldoende plaats te blijven voor diegenen die niet mee
wensen te werken aan euthanasie.Zoals ik aan het begin van mijn bijdrage stelde: ik sta hier met de wetenschap
dat de Heere regeert. Alle uitkomst – ook van dit debat – ligt
in Zijn Hand. Ook als het anders gaat dan wij, de SGP-fractie en ikzelf, zouden
willen. De realiteit onder ogen ziende, constateer ik een vrij principiële
en helaas wellicht onoverbrugbare kloof tussen een overgrote meerderheid en
een kleine minderheid in deze Kamer. De uitkomst zal dan waarschijnlijk ook anders zijn dan mijn fractie zou wensen.Wij wensen te blijven, te leven en op Gods tijd te sterven in het spoor
dat de patriarch Jacob in het Oude Testament trok. Na een moeitevol en tegelijk
ook zeer gezegend leven strekte hij zich, nadat hij zijn kinderen had gezegend
en zijn huis had beschikt, op zijn sterfbed uit met de belijdenis en bede:
"Op Uw zaligheid wacht ik, Heere". Dát wachten, dát Gods tijd
afwachten: daar gaat het om. Dan en zo is het goed. Dat is eerst recht euthanasia,
de kunst van wel te sterven. De dood, omwille van Kruis en opstanding van
Jezus Christus, is voor zo iemand verslonden tot overwinning. Wij wensten
wel dat wij u dat geven konden. Het zou voor veel onbeschrijflijk leed besparen.
Mag ik u allen oproepen daarnaar te staan?De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! Vorig jaar stierf een goede vriendin van mij. Zij had kanker,
was al vele malen bestraald en had eindeloos lijkende chemokuren achter de
rug. Zij kon niet meer, zij was op. Met haar man, kinderen en kleinkinderen
heeft zij de mogelijkheid van euthanasie grondig besproken. Ook met de huisarts
voerde zij intensieve gesprekken. Nadat zij rustig van iedereen afscheid had
genomen, heeft zij in overleg met haar huisarts en familie een moment gekozen
om op een waardige manier te sterven. Het was goed zo. De woorden van haar
zoon tijdens de begrafenis maakten veel indruk op me. Hij zei: wat ben ik
dankbaar dat wij in een land leven waar zoiets mogelijk is, waar doodzieke
mensen die dat willen, op een humane manier afscheid van het leven kunnen
nemen.Deze week spreken wij over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Dat zijn
uitermate belangrijke onderwerpen. Ik ben mij er goed van bewust dat de ogen
van de wereld op Nederland en zijn parlement zijn gericht. Er is immers geen
land ter wereld dat een wettelijke euthanasieregeling kent. Dat geeft te denken,
omdat in al die andere landen ook euthanasie voorkomt, alleen gebeurt dat
daar vaak in het verborgene. Dat is niet goed voor de patiënt en ook
niet voor de arts. D66 is een groot voorstander van openheid. Met dit wetsvoorstel,
met alle zorgvuldigheidseisen die daarin worden verankerd, wordt de euthanasiepraktijk
wettelijk geregeld. Daarmee gaat voor mijn fractie een lang gekoesterde wens
in vervulling. Ik wil in dit verband de namen noemen van Elida Wessel-Tuinstra
en van Rogier van Boxtel, die beiden aan de wieg stonden van een D66-initiatiefwetsvoorstel
over euthanasie.Ik wil stilstaan bij de grondslagen van het wetsvoorstel. Allereerst de
zelfbeschikking. Het wetsvoorstel gaat niet uit van de gedachte dat God het
leven neemt wanneer Hij meent dat de tijd van de mens is gekomen. In die visie
zou het lijden van de mens immers door God zijn gegeven en mag de mens zijn
lot niet in eigen hand nemen. Dit wetsvoorstel heeft als uitgangspunt dat
mensen niet meer lijdzaam hoeven af te wachten tot de dood intreedt, maar
in samenspraak met de arts voor een waardige dood kunnen kiezen. De mens kan
een eigen keuze maken om het leven te beëindigen teneinde verder lijden
te voorkomen. Hij heeft als het ware de teugels van zijn eigen leven in de
hand. Dat is geen zelfbeschikkingsrecht. De mens die zijn leven beëindigd
wil zien, heeft daarvoor de medewerking van de arts nodig. Die arts heeft
een eigen verantwoordelijkheid: hij mag, kan en zal een verzoek om euthanasie
afwijzen als dat niet volgens de zorgvuldigheidscriteria kan worden toegepast.
Wanneer hij het verzoek honoreert, dan werkt de arts mee aan euthanasie vanuit
de overtuiging dat het een reëel verzoek is.Een andere grondslag van het wetsvoorstel is de legitimering van de arts
die zijn patiënt helpt met doodgaan nadat alle zorgvuldigheidscriteria
in acht zijn genomen. De arts kan zich daarmee op een strafuitsluitingsgrond
beroepen: het feit, dat hij iemands leven op diens uitdrukkelijk en ernstig
verzoek opzettelijk heeft beëindigd, kan dan weliswaar bewezen worden
geacht, maar de arts zal van alle rechtsvervolging worden ontslagen en dus
geen straf opgelegd krijgen.Het wetsvoorstel kent ook een aantal normen; het heeft een normatief kader.
Het geeft ruimte aan mensen die ondraaglijk en uitzichtloos lijden, maar stelt
ook grenzen waar de wetgever dat nodig acht. De beschermwaardigheid van het
leven staat voorop. Het strafrecht blijft onverkort van toepassing op levensbeëindiging
die niet op verzoek plaatsvindt, of op levensbeëindiging die niet conform
de zorgvuldigheidscriteria wordt toegepast. Ook zal niet elk verzoek van een
patiënt worden gehonoreerd: de aangedragen motieven zullen door de arts
en door de consulent moeten worden getoetst en gewogen. Met name bij de wilsverklaring
zal het kunnen voorkomen dat de arts het verzoek van de patiënt, zoals
dat blijkt uit de verklaring, niet volgt. Bovendien zal de arts die aan euthanasie
heeft meegewerkt, dit moeten melden. Hij zal inzicht moeten bieden in zijn
wijze van handelen. Openheid, melding en toetsing achteraf zijn in dit wetsvoorstel
cruciaal omdat de samenleving moet kunnen controleren of artsen handelen binnen
de door de wetgever gestelde grenzen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! De heer Dittrich begon met aan te geven dat een van de pijlers
van het wetsvoorstel is, dat de patiënt zelf de teugels van zijn eigen
leven in handen heeft. Hij zegt vervolgens dat niet ieder verzoek tot levensbeëindiging
zal worden gehonoreerd omdat er zorgvuldigheidseisen en waarborgen zijn. Geldt
in die gevallen niet dat de patiënt de teugels van zijn eigen leven in
handen heeft? Waarom dan niet?De heer Dittrich (D66):In die gevallen niet, omdat hij de medewerking van de arts nodig heeft.
Weigert de arts die medewerking, dan kan de patiënt niet een soort van
claim op die arts leggen. Wellicht is het mogelijk dat de patiënt dan
andere maatregelen neemt. In die zin heeft hij de teugels van zijn leven wel
in eigen hand, maar niet conform dit wetsvoorstel.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Moet de conclusie niet zijn, dat het niet de patiënt zelf is die
de teugels in handen heeft, maar vooral de arts die de teugels in handen gelegd
krijgt? Dat is degene die de levensbeëindiging zal toepassen dan wel
de hulp bij zelfdoding zal plegen.De heer Dittrich (D66):Ik heb geprobeerd uit te leggen dat het geen zelfbeschikkingsrecht
is. De patiënt die ervoor kiest een eind aan zijn leven te maken met
behulp van de arts, verzoekt dat. Uiteraard heeft de arts zijn eigen verantwoordelijkheid.
Je kunt niet zeggen dat de patiënt dat kan claimen. Er is een notie onder
het wetsvoorstel van zelfbeschikking. Nogmaals, het gaat niet helemaal tot
het einde. Er zijn twee hoofdpersonen in het wetsvoorstel die hier een rol
spelen: de patiënt en de arts.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik zal de vraag ook aan de regering stellen. De heer Dittrich legt hier
de terminologie van de teugels van het leven in eigen handen hebben neer.
Voor de consistentie van zijn betoog vind ik het goed, als hij aan mij uitlegt
wat daaronder moet worden verstaan. Hij zegt dat het de arts is die uiteindelijk
de handeling moet verrichten. De arts kan het weigeren, zal het ook weigeren
als niet aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan. Er is een bijzondere positie
bij de wilsonbekwamen. Wat bedoelt hij precies met het benoemen van de teugels
zelf in handen hebben als grondslag van dit wetsvoorstel?De heer Dittrich (D66):De patiënt moet vrijwillig en weloverwogen het verzoek doen. Hij
doet dat bij de arts. Samen met die arts komt het al dan niet tot euthanasie.
Als het wel tot euthanasie is gekomen, dan is dat omdat de patiënt dat
heeft gewild en in het verlengde daarvan de arts vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid
dat heeft goedgevonden. In die zin heeft de patiënt de teugels van zijn
leven in eigen hand.Voordat ik enkele hoofdpunten wil bespreken, merk ik op dat in ongeveer
90% van de euthanasiegevallen de patiënt thuis sterft, terwijl de eigen
huisarts erbij betrokken is. 80% van alle patiënten betreft kankerpatiënten
die ongeneeslijk ziek zijn en mondeling een verzoek doen en dat verzoek ook
kunnen beredeneren. Naar schatting twee derde van alle euthanasietoepassingen
wordt gemeld door de arts. Ik hecht eraan om die percentages te noemen. Wanneer
je verder afdaalt naar casusposities, kom je al snel over grensgebieden te
spreken.Naar de mening van mijn fractie is dit wetsvoorstel een codificatie van
jarenlange rechtspraak. Ik wil op deze plaats mijn respect uitspreken voor
de rechters die jarenlang zonder wettelijke regeling op een uitermate zorgvuldige
wijze beslissingen hebben genomen in heel lastige euthanasiezaken. Zij hebben
de lijnen uitgezet. Nu is de wetgever aan zet. Deze regering heeft ervoor
gekozen de door de jurisprudentie uitgezette lijnen in een wet vast te leggen.
De wetgever stelt daarmee de normen vast waaraan iedereen zich moet houden.
Zo moet het ook zijn. Aan de rechter is het om die normen toe te passen. Nu
klinkt dat gemakkelijker dan de werkelijkheid is. Immers, niet alle normen
zijn even helder en kunnen ook niet even helder zijn. Een rechter zal vaak
toch enige ruimte vinden om de normen die de wetgever stelde, te vertalen
naar de concrete situatie van de zaak waarin hij als rechter moet beslissen.
Wij zien dat bijvoorbeeld bij het begrip "ondraaglijk lijden". Daar ga ik
straks nader op in.Nu wil ik eerst een aantal zorgvuldigheidscriteria de revue laten passeren.
Deze criteria verschillen in zwaarte enigszins van elkaar. Mevrouw Halsema
heeft daar tijdens het wetgevingsoverleg op gewezen. De vraag of een patiënt
ondraaglijk lijdt en vrijwillig een verzoek doet – als het ware het
inhoudelijk-materiële vereiste – is van een andere orde dan de
vraag of de geconsulteerde arts de patiënt niet zelf meer heeft gezien.
Dat laatste heeft een meer formeel karakter, gericht op de procedurele zorgvuldigheid.
Toch vindt mijn fractie het verstandig dat er geen onderscheid wordt gemaakt
tussen overtreding van de verschillende criteria. Wij vinden dat ze allemaal
bij elkaar horen en dat ze in onderling verband bekeken moeten worden. De
toetsingscommissie moet maar wegen wat de meest geëigende stappen zijn,
mocht een arts zich niet aan één of meer van de criteria hebben
gehouden. Dat zou de route kunnen zijn naar het medisch tuchtcollege, of naar
het OM.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U zegt dat criteria in onderling verband moeten worden gewogen. Volgens
mij zegt de wet ook dat elk criterium afzonderlijk kan leiden tot strafbare
euthanasie. Dat klopt toch?De heer Dittrich (D66):Inderdaad, maar toch moet bij de beoordeling van een casus alles worden
afgewogen. Alles moet op de weegschaal worden gelegd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als elk criterium ook afzonderlijk tot strafbare euthanasie kan leiden,
betekent dit dat de fractie van D66 het aanvaardbaar vindt dat op de formele
vereisten – het niet-melden en niet-consulteren – een strafbedreiging
van twaalf jaar staat. Het niet-melden geldt derhalve eigenlijk als een levensdelict.De heer Dittrich (D66):Die discussie hebben wij gevoerd in het wetgevingsoverleg. Mijn fractie
kiest ervoor dat de strafbedreiging met twaalf jaar toeziet op situaties waarin
iemand niet conform zorgvuldigheidseisen van het leven is beroofd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dit verbaast mij, zeker ten aanzien van het melden. Het melden is namelijk
al in de wet geregeld in een ander artikel van het Wetboek van Strafrecht.
Dit houdt in dat iedere arts die een dood niet meldt, valsheid in geschrifte
pleegt. Daarop staat een strafbedreiging met drie jaar. Dat lijkt mij proportioneel
ten opzichte van het begane delict. Dat maakt opname van het niet-melden in
het nieuwe artikel ten aanzien van euthanasie overbodig, maar ook niet proportioneel.
Het betekent dat een arts die in andere gevallen niet meldt, wordt bedreigd
met een straf van drie jaar. Echter, als hij niet meldt in het geval van euthanasie,
wordt hij bedreigd met een straf van twaalf jaar.De heer Dittrich (D66):Dat weet ik, want dat hebt u twee weken geleden op maandag in het wetgevingsoverleg
al verteld. Ik ben het daar niet mee eens, want ik vind dat alles bij elkaar
moet worden genomen. Als het tot strafvervolging voor de rechter komt, is
het aan de rechter om, kijkend naar de omstandigheden van dat geval, tot een
oordeel te komen. Als er helemaal geen sprake was van een vrijwillig verzoek,
kan het zijn dat de rechter het de arts veel serieuzer aanrekent dan wanneer
er bijvoorbeeld sprake van is dat de consulent een patiënt niet heeft
kunnen zien door bepaalde omstandigheden. Dat zal tot uitdrukking komen in
de straf die de rechter oplegt. Ik wil dit dus bij de rechter leggen en voel
derhalve niet voor een gestaffelde weergave in het wetboek
van wat erg is en nog erger.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dit lijkt mij een gezond standpunt, maar ik wil toch duidelijker krijgen
wat ik er precies mee aan moet. Het wetsvoorstel bepaalt dat voor het vervallen
van strafbaarheid moet zijn voldaan de zorgvuldigheidseisen. Ik begrijp dat
u zegt dat dit betekent dat moet zijn voldaan aan alle zorgvuldigheidseisen.
Zo niet, dan moet het van de commissies naar het openbaar ministerie. U zei
namelijk: het kán de tuchtrechter zijn, maar het kan ook het OM zijn.De heer Dittrich (D66):Het is mijns inziens aan de toetsingscommissie om de route te kiezen.
Ik kan hier niet zeggen dat het altijd leidt tot strafvervolging. Het OM heeft
het opportuniteitsbeginsel. Het kan, kijkend naar de mate van onzorgvuldigheid,
besluiten om geen strafvervolging in te stellen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat begrijp ik en daar ben ik het ook mee eens. Aan het vervolgingsmonopolie
van het OM kunnen wij geen van beiden komen. U zegt wel dat, als niet is voldaan
aan alle zorgvuldigheidseisen, het oordeel van de regionale toetsingscommissie
niet kan zijn: het is toch zorgvuldig en dus gaat het niet naar het OM. Daar
wil ik graag volstrekte duidelijkheid over.De heer Dittrich (D66):Dat heb ik niet gezegd. Indien aan een van de vereisten niet is voldaan,
kan het meer in de sfeer liggen dat zo'n zaak naar het medisch tuchtcollege
gaat dan dat die een strafrechtelijke afdoening dient te krijgen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dan luidt mijn principiële vraag hoe zich dat verdraagt met de tekst
van het wetsvoorstel waar in artikel 293 – hetgeen ook van toepassing
wordt verklaard in artikel 294 – staat dat voor het vervallen van de
strafbaarheid, vast te stellen in de toetsingsprocedure, voorwaarde is dat
aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.De heer Dittrich (D66):Een wet en wetsbepalingen moeten op een zorgvuldige manier worden bekeken.
Als er iets kleins mis is gegaan, kan ik mij heel goed voorstellen dat de
toetsingscommissie op dat moment en in zo'n specifieke situatie de zaak niet
aan het OM geeft. Zij kan bijvoorbeeld de arts voor een gesprek oproepen,
zodat dit kan worden meegewogen in het oordeel. Nadat de commissie met de
arts gesproken heeft, kan men bijvoorbeeld de zaak naar het medisch tuchtcollege
verwijzen. Ik weet dat de heer Rouvoet daar anders over denkt, maar dit is
onze mening. Verder zijn de jaarverslagen van de toetsingscommissies heel
belangrijk. Wij moeten daarop kunnen inspringen als wij menen dat er dingen
gebeuren die wij niet goed vinden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):U vindt dat de formulering van het wetsvoorstel, artikel 293, deze soepele
uitleg toestaat.De heer Dittrich (D66):Ja, ik wil niet tegen de wet ingaan. Ik vind dat dit kan, zij het dat
het over uitzonderingssituaties zal gaan.Ik wil stilstaan bij het vrijwillige en weloverwogen verzoek. De patiënt
moet de euthanasie zelf willen en moet die keuze ook goed doordacht hebben.
De arts zal ook goed moeten doorvragen om te kunnen beoordelen of hieraan
is voldaan. Wanneer een patiënt zich bijvoorbeeld overbodig voelt, anderen
niet in de weg wil zitten, of andere redenen van dit type aangeeft, dient
de arts niet met een euthanasieverzoek mee te gaan. Er behoort bijvoorbeeld
bekeken te worden hoe de zorgen van die patiënt weggenomen kunnen worden.
Een arts zal dus goed moeten luisteren naar wat de patiënt beweegt. De
weloverwogenheid van het verzoek zal zich ondermeer uiten in het feit dat
dit verzoek herhaaldelijk wordt gedaan. Een zekere duurzaamheid zit in die
weloverwogenheid opgesloten. Spontane verzoeken behoren niet te worden gehonoreerd.
Ik wil hier overigens niet uitspreken dat ik aanleiding heb om te vermoeden
dat artsen hier onzorgvuldig mee omgaan.Nauw met het criterium van vrijwilligheid hangt samen het vereiste dat
de arts zijn patiënt voorgelicht moet hebben over de situatie waarin
hij zich bevond en over diens vooruitzichten. Wij menen dat de arts de mogelijkheden
van palliatieve zorg onder de aandacht hoort te brengen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik kom terug op de duurzaamheid van het verzoek. Pleit de heer Dittrich
ervoor dat een wilsverklaring met enige tussentijd herzien wordt of opnieuw
besproken wordt tussen arts en patiënt? Of doet dit er niet veel toe?De heer Dittrich (D66):Als ik straks over de wilsverklaring spreek, zal ik uw vragen beantwoorden.
Ik ben nu nog even met andere criteria bezig.Ik constateer, dat er een groeiend aanbod van palliatieve zorg in Nederland
is. Wat dat betreft, spreek ik mijn waardering uit voor met name de vrijwilligers
die in hospices werken en patiënten begeleiden in hun laatste levensfase.
Toch wil ik hier gezegd hebben dat mijn fractie het een goede zaak vindt dat
de patiënt een vrije keuze heeft of hij wel of niet op een aanbod van
palliatieve zorg wil ingaan. Met andere woorden: een patiënt mag voor
de weg van de euthanasie kiezen en het aanbod van palliatieve zorg afslaan.
De suggestie, dat patiënten maar voor euthanasie kiezen omdat er een
zorgtekort is, lijkt mij absoluut niet op zijn plaats. Ik kijk hier met name
mevrouw Ross-van Dorp aan die dat in haar termijn naar voren bracht. En als
het al voorkomt dat een patiënt een verzoek tot euthanasie doet omdat
er geen plaats is of omdat er te weinig zorg is, zal de arts dat verzoek moeten
afwijzen, omdat het niet weloverwogen is gedaan en omdat er andere alternatieven
voor de euthanasie kunnen zijn.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Uit de laatste woorden van de heer Dittrich merk ik dan toch weer op dat
hij het niet uitsluit dat mensen een wilsverklaring maken op grond van de
angst die zij hebben voor onvoldoende zorg of pijnbestrijding, mede gelet
op ervaringen met bijvoorbeeld familieleden. De heer Dittrich zegt dat dit
absoluut niet te relateren is aan het gebrek aan zorg, maar in mijn optiek
kan er wel degelijk angst zijn.De heer Dittrich (D66):Wat u eigenlijk aan de orde stelt, zijn de motieven die een patiënt
heeft om zo'n verzoek te doen. U zegt dat u 100% garantie wilt dat er nooit
bepaalde invloeden van buitenaf ten grondslag kunnen liggen aan dit verzoek.
Maar laten we nu wel wezen: dat kun je nooit echt zo zeggen.
Wat ik bestrijd, is dat de aanwezigheid van problemen in de zorg leidt tot
veel meer euthanasieverzoeken. Het zal misschien wel eens gebeuren dat een
patiënt zich mede door dat soort motieven laat beïnvloeden en het
verzoek doet, maar dan is het aan de arts om dit te onderkennen. De arts moet
dan zeggen: nee, stop, dat doen we niet; er zijn andere mogelijkheden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik maak onderscheid tussen het doen van het euthanasieverzoek en het opstellen
van een wilsverklaring...De heer Dittrich (D66):En ik had u zonet gezegd dat ik de wilsverklaring straks wil bespreken.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):U zei zo-even: mevrouw Ross legt ten onrechte een relatie tussen het doen
van een euthanasieverzoek en het gebrek aan zorg. Welnu, ik heb gezegd: er
ligt een relatie tussen het optekenen van een wilsverklaring en de angst voor
het gebrek aan zorg. Laten we elkaar dus wel verstaan. Ik begrijp dat u ook
zegt dat die mogelijkheid er is, dat dit een reëel gegeven is en dat
het heel goed de praktijk van vandaag de dag kan zijn.De heer Dittrich (D66):Nu geeft u weer uw eigen standpunt. Laat ik het als volgt zeggen. Als
een patiënt een wilsverklaring heeft geschreven, is het heel belangrijk
dat hij die ook met de arts bespreekt en dat de arts precies weet wat de patiënt
bedoelt en wat de situatie is die hij in die wilsverklaring beschrijft. In
die gesprekken moet ook te achterhalen zijn wat de drijfveren van de patiënt
zijn om de wilsverklaring te schrijven. Als de arts ook maar enig vermoeden
heeft dat dit iets te maken heeft met angst van de patiënt in een verpleegtehuis
terecht te komen waar deze misschien niet adequaat verzorgd wordt, dan moet
de arts met de patiënt samen naar andere mogelijkheden kijken.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Juist vóór dit interruptiedebat met mevrouw
Ross-van Dorp sprak collega Dittrich uit dat de patiënt vrijheid van
keuze heeft tussen euthanasie of palliatieve zorg. Maar in het gesprek tussen
de arts en de patiënt over de wens van de patiënt moet of kan –
de heer Dittrich zei zelfs: behoort – de arts ook de palliatieve zorg
als mogelijkheid, als alternatief, aanwijzen. Ondersteld nu dat de patiënt
dit weigert of blijft weigeren, wat betekent dat dan voor de arts in zijn
afweging?De heer Dittrich (D66):De arts moet heel goed naar de patiënt luisteren. Ik vind inderdaad
dat in dat gesprek de mogelijkheden van palliatieve zorg aan de orde moeten
komen, zodat de patiënt als het ware de waaier van mogelijkheden kan
zien, want wellicht is hij zich daar helemaal niet van bewust. Uiteindelijk
is het dan wel de patiënt die moet zeggen: nee, dat wil ik niet. Daarbij
moet de arts heel goed luisteren naar wat de motieven zijn. Maar wat u doet,
is het afhankelijk te stellen. U zegt: eerst moet de route van de palliatieve
zorg gevolgd worden en daarna zou dan – nu, dat zegt u niet eens –
eventueel euthanasie aan de orde kunnen komen. Maar zo is het niet in de visie
van mijn fractie. Een patiënt heeft, als hij in een bepaalde, ongeneeslijke
situatie ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, ook het recht om te zeggen: ik
wil die palliatieve zorg niet.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! In de visie van de arts kunnen er heel goede mogelijkheden
liggen in de palliatieve zorg. Ondersteld nu dat die palliatieve zorg wordt
afgewezen, dan zou hij zich, als het gaat om het al of niet bewilligen in
het euthanasieverzoek, daardoor toch ook kunnen laten leiden.De heer Dittrich (D66):Als de arts vindt dat er reële alternatieven zijn die de patiënt
weigert aan te nemen, zal de arts niet het verzoek honoreren, want dan is
aan één van de zorgvuldigheidseisen niet voldaan. Maar ik zeg
er meteen bij dat als het een arts is die al van tevoren heeft besloten niet
aan euthanasie mee te werken en altijd coûte que coûte richting
de palliatieve zorg te wijzen, dan vind ik dat die arts niet op een verstandige
manier bezig is. Dan vind ik – ik heb u dit nu niet in dit debat horen
zeggen – dat die arts de plicht heeft te verwijzen naar een andere arts
die wel op een zorgvuldige en serieuze manier naar die patiënt luistert.De heer Van der Vlies (SGP):Maar u vindt wel dat die arts dan terecht handelt in de casus die we zojuist
besproken hebben?De heer Dittrich (D66):Dat hangt er maar helemaal van af. De arts moet natuurlijk ook naar de
motieven van het verzoek van de patiënt luisteren. Mijn stelling is hier
dat een patiënt ook het recht heeft om de mogelijkheid van palliatieve
zorg, het verzorgd worden tijdens het sterven, af te wijzen.De heer Van der Vlies (SGP):Maar u zei dat als de arts wel degelijk mogelijkheden ziet in de palliatieve
zorg, hij het euthanasieverzoek niet zal inwilligen. En ik vroeg u: dat is
dan dus terecht?De heer Dittrich (D66):Ik vind dat dat van de omstandigheden van het geval afhangt. Er zullen
situaties zijn, ook enigszins subjectief bepaald, waarin een arts zegt: nee,
in dit geval vind ik dat wij die kant op moeten. Ik vind dat hij dan moet
verwijzen naar een andere arts.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mijn vraag gaat over hetzelfde punt, maar ik wil het toch iets scherper
krijgen. Ik beluister namelijk dat de heer Dittrich in dit debat een iets
andere richting inslaat dan bij het wetgevingsdebat. Hij zegt dat het afslaan
van een aanbod van palliatieve zorg niet altijd reden is om toch tot euthanasie
over te gaan. Hij zegt dat de arts dan die afweging kan maken.Ik wil scherper krijgen hoe dat juridisch zit in relatie tot de eerste
zorgvuldigheidseis, namelijk dat sprake moet zijn van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden. Moet het voor de arts geen overweging zijn dat, als een aanbod van
palliatieve zorg mogelijk is dat de patiënt afslaat, niet is voldaan
aan het eerste zorgvuldigheidscriterium? Het lijden is dan namelijk niet uitzichtloos
en ondraaglijk, want er is dan een aanbod om die uitzichtloosheid of ondraaglijkheid
te verlichten.De heer Dittrich (D66):Nee, de arts moet de overtuiging hebben verkregen dat de patiënt
uitzichtloos en ondraaglijk lijdt. Mijn fractie is ervan overtuigd, onder
andere door de beantwoording door de regering in het wetgevingsoverleg maar
ook door de brief van 15 november, dat de beoordeling van die uitzichtloosheid
van dat lijden uiteindelijk medisch bepaald is. Dat betekent
dat naar vakkundig medisch oordeel moet vaststaan dat de situatie van de patiënt
niet voor verbetering vatbaar is. Dat is dus een oordeel dat uiteindelijk
de arts moet geven. Dat is in die zin objectief toetsbaar.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Maar bij dat tweede element, de ondraaglijkheid, kan palliatieve zorg
wel een antwoord zijn. Dan kan een patiënt een aanbod afslaan, terwijl
dat volgens de arts in zijn situatie de ondraaglijkheid kan wegnemen. Vindt
u dat er dan een grond is voor euthanasie? Of vindt u ook dat dan niet aan
het eerste zorgvuldigheidscriterium is voldaan, waarvan de minister van Justitie
heeft gezegd: uitzichtloos en ondraaglijk zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden?De heer Dittrich (D66):Onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn betekent niet dat dat hetzelfde
is. Wat dat betreft, maakt de fractie van D66 een onderscheid. Uitzichtloosheid
is medisch bepaald en enigszins objectiveerbaar, terwijl ondraaglijk lijden
uitermate subjectief is. Elke patiënt zal op zijn eigen wijze lijden
en dat ook op geheel eigen wijze tegemoet treden. Bij het onderdeel ondraaglijk
lijden is de arts als het ware volgend op de patiënt. Uiteraard moet
de arts wel de overtuiging hebben gekregen dat dat lijden ondraaglijk is;
hij moet dat als het ware kunnen invoelen. Maar hier is het, subjectief bepaald,
de patiënt die dat naar voren brengt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mijn laatste vraag, voorzitter, omdat ik het ontzettend belangrijk vind
om zicht te krijgen op de relatie tussen grond a, de ondraaglijkheid, en criterium
d, de redelijke andere oplossing. Als een patiënt zegt dat sprake is
van ondraaglijk lijden en de arts een aanbod doet van palliatieve zorg dat
die ondraaglijkheid kan wegnemen, kan dan volgens D66 aan de zorgvuldigheidseisen
zijn voldaan of niet?De heer Dittrich (D66):U stelt het nu zo "digitaal" dat ik die vraag niet kan beantwoorden. Ik
vind dat je heel zorgvuldig naar dit soort situaties moet kijken. Uw vraag
is voor mij niet te beantwoorden. Ik hecht er wel aan om hier duidelijk naar
voren te brengen dat uitzichtloos en ondraaglijk lijden ook kan bestaan in
de angst voor verdergaande ontluistering en de kans niet meer waardig te kunnen
sterven en ook het vooruitzicht van onafwendbaar voortschrijdende aftakeling.
Dat zijn criteria die de Hoge Raad heeft gehanteerd in het beroemde Schoonheim-arrest
van 1984. De fractie van D66 is blij dat de regering dat in het wetgevingsoverleg
en in haar brief helder naar voren heeft gebracht. Wij ondersteunen dat ondraaglijk
lijden op zo'n manier kan worden uitgelegd.Ik wil wat langer stilstaan bij het vereiste van de inschakeling van de
consulent. De arts die overweegt het verzoek van de patiënt te honoreren,
moet ten minste één andere onafhankelijke arts hebben geraadpleegd.
Deze consulent moet de patiënt gezien hebben en moet schriftelijk zijn
oordeel geven over de vraag of aan de zorgvuldigheidscriteria is voldaan.
In eerste instantie wilden wij in de wetstekst tot uitdrukking brengen dat
de consulent niet altijd de patiënt zou hoeven zien, want er kunnen zich
situaties voordoen waarin de plicht tot het zien van de patiënt niet
zinvol is. Die voorbeelden zijn ook gegeven in het wetgevingsoverleg. Maar
de regering heeft die uitzonderlijke situatie benoemd, en geantwoord dat inderdaad
niet in alle omstandigheden het zien van de patiënt is vereist. Die nuancering
van het vereiste lijkt ons bij nader inzien voldoende. Een toetsingscommissie
of een rechter die achteraf oordelend over de vraag hoe de wetgever het vereiste
van zien door de consulent heeft bedoeld, moet weten dat er in evidente gevallen
uitzonderingen mogelijk kunnen zijn. In de wetstekst staat overigens niet
dat de arts en de consulent het met elkaar eens moeten zijn. Als de consulent
vindt dat niet aan alle zorgvuldigheidscriteria is voldaan, mag de arts toch
het verzoek honoreren. Het is en blijft de verantwoordelijkheid van de arts.
Hij heeft geen voorafgaand verlof van de consulent nodig. Daarbij dient hij
wel in zijn achterhoofd te houden dat de toetsingscommissie na de melding
extra alert zal zijn op de gang van zaken, als blijkt dat arts en consulent
met elkaar van mening verschillen. Een verstandige arts zal er derhalve goed
aan doen, na een negatief consult in elk geval een andere consulent in te
schakelen.Het vereiste van de inschakeling van de consulent brengt mij tot de opmerking,
dat D66 na verloop van jaren wil bezien, of aanpassing van de wet in de rede
ligt. Wij zijn voorstander van een verdere ontwikkeling van de SCEN-artsen
en het SCEN-project. De SCEN-artsen krijgen een opleiding, waarin specifiek
aandacht wordt besteed aan alle aspecten van de euthanasie en hulp bij zelfdoding.
Als een SCEN-arts als consulent wordt ingeschakeld, is dat als het ware een
second opinion van een specialist op dat gebied. Komt deze specialist tot
het oordeel dat aan de zorgvuldigheidscriteria is voldaan, dan kan dat worden
gezien als een soort kwaliteitskeurmerk. Een arts die vervolgens euthanasie
toepast, behoeft dan wat D66 betreft niet nog eens achteraf ten volle getoetst
te worden door de toetsingscommissie. Het oordeel van de SCEN-consulent kan
gaan gelden als een verlof vooraf. Artsen die als consulent een niet-SCEN-arts
inschakelen, zouden dan nog wel een volle toetsing achteraf door de toetsingscommissie
ondergaan. Naar ons idee heeft zo'n systeem het grote voordeel dat artsen
vaker gespecialiseerde SCEN-artsen zullen inschakelen, hetgeen de kwaliteit
van de procedure ten goede komt. Er treedt als het ware een verschuiving op
van toetsing achteraf naar toetsing vooraf. Een arts die een positief SCEN-consult
gekregen heeft, weet dan bijna zeker dat hij niet strafrechtelijk vervolgd
zal worden. Dat geeft hem zekerheid. Wij verwachten dat daardoor de meldingsbereidheid
van artsen zal toenemen. Dat komt de transparantie van de euthanasie weer
ten goede. Ik heb dit in het wetgevingsoverleg naar voren gebracht, en ik
weet dat de regering daarop afwijzend heeft gereageerd. Goedkeuring vooraf,
zei de regering, zou kunnen worden opgevat als een inbreuk op de autonomie
van de arts. Maar ik moet zeggen dat ik het daar niet mee eens ben. Het is
veeleer te zien als een ondersteuning van de arts bij de door hem te nemen
beslissing. De autonomie blijft recht overeind, maar wordt verdiept door het
deskundige oordeel van de SCEN-consulent. Na het advies van de consulent moet
de arts altijd zelf nog beslissen, of hij de euthanasie toepast. Goedkeuring
vooraf is dus geen verplichting van de arts om euthanasie toe te passen. Het argument van de regering dat toestemming vooraf tot bureaucratische
rompslomp zal gaan leiden, spreekt mij niet zo aan. Een goed functionerend
SCEN-systeem zal bureaucratie tot een minimum kunnen beperken, zo is mij door
de SCEN-artsen verzekerd. Bovendien weet ik dat er veel patiënten zijn
die hun doktor maar al te vaak tegen strafvervolging willen beschermen. Zij
zullen graag meewerken aan zo'n toetsing vooraf. Overigens zie ik in dat toetsing
vooraf pas gerealiseerd zal kunnen worden als dat SCEN-systeem landelijke
dekking heeft, goed functioneert en een zekere looptijd heeft gehad. Toch
verzoek ik de regering, hierop uitgebreid in te gaan, liefst met wat andere
argumenten dan die welke in de schriftelijke stukken en tijdens het wetgevingsoverleg
naar voren zijn gebracht.Ik wil stilstaan bij het probleem van "klaar met leven". Op de dag van
het wetgevingsoverleg was daar de uitspraak van de rechtbank Haarlem in de
zaak-Brongersma, waar het ging over hulp bij zelfdoding van iemand die niet
meer wilde leven. Dagenlang hebben de media over die zaak gepubliceerd. De
vraag is aan de orde, of een arts een verzoek van een patiënt die klaar
is met het leven, mag honoreren. Wat mijn fractie betreft, zouden we een tweedeling
moeten maken in de categorie patiënten die zeggen klaar met leven te
zijn. De eerste groep bevat patiënten die als gevolg van een plotselinge
gebeurtenis alle zin in het leven verliezen en dood willen. SCEN-artsen hebben
mij het voorbeeld aangereikt van een hoogbejaard eenzaam iemand, wiens hond
plotseling overleed. Dat was een schokkende gebeurtenis in het leven van die
persoon en die vertelde toen dood te willen en klaar te zijn met het leven
en vroeg de huisarts daarbij te helpen. Na talloze gesprekken met de huisarts
en na verloop van tijd is die patiënt teruggekomen op dat verzoek. Naar
ons idee zal een huisarts in dat soort situaties tot het oordeel komen dat
er geen weloverwogen verzoek is, dat het lijden niet ondraaglijk is en dat
deze categorie "klaar met leven"-patiënten helemaal niet onder de reikwijdte
van dit wetsvoorstel vallen.Er is ook een andere categorie: de groep van mensen die geruime tijd van
oordeel zijn dat het leven hen helemaal niets meer te bieden heeft, mensen
die elke dag hopen dood te gaan, die lijden aan het leven. Als de huisarts
een dergelijke situatie gedurende een lange tijd begeleid heeft en geen andere
behandelingsmogelijkheden ziet en anderen, consulenten en psychiaters, heeft
ingeschakeld, kan, afhankelijk van de bijzondere omstandigheden van het geval,
geconcludeerd worden dat er sprake kan zijn van ondraaglijk lijden. Er kunnen
dan goede medisch-ethische argumenten zijn om dat verzoek te honoreren. Ik
zeg daar meteen bij dat wij absoluut denken dat dit een zeer uitzonderlijke
situatie zal zijn, maar wij willen dat niet altijd in alle gevallen uitsluiten.
In die zin heb ik dan ook gezegd dat ik vond dat de uitspraak van de rechtbank
in de zaak-Brongersma op zichzelf een logische uitspraak was. Er was zoveel
zorgvuldigheid in acht genomen door de arts dat geconcludeerd kan worden dat
er een situatie was, waarin iemand lichamelijk aan het aftakelen was en dat
er sprake was van ondraaglijk lijden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik begrijp de behoefte van de heer Dittrich om ten aanzien van de categorie
"klaar met leven"-mensen een norm te zoeken. Maar wat voegt het onderscheid
dat hij nu maakt, toe? Hij maakt een onderscheid tussen mensen die op die
gedachte komen als gevolg van een plotselinge gebeurtenis en mensen bij wie
de gedachte al veel langer leeft. Dat is echter al lang vorm gegeven in de
zorgvuldigheidsvereisten. Het moet namelijk gaan om een weloverwogen verzoek
ofwel een duurzaam verzoek.De heer Dittrich (D66):Het gaat erom dat er discussie over is ontstaan dat mensen die levensmoe
zijn, wellicht ook euthanasie kunnen krijgen. Ik vind dat je daar heel kritisch
naar moet kijken. In de meeste gevallen zal dat niet zo zijn. Daarom spreek
ik hier uit dat wij daar zeer terughoudend in zijn. Ik sluit echter niet uit
dat in een heel bijzondere situatie, nadat het heel goed bekeken is, wel kan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Met het onderscheid dat u aanbrengt, komt u dus eigenlijk zelf tot de
conclusie dat binnen de grenzen van de huidige wet levensmoeheid wel degelijk
een reden voor euthanasie kan zijn.De heer Dittrich (D66):In een zeer uitzonderlijke situatie. De meeste situaties vallen daar juist
niet onder, omdat er geen sprake is van een weloverwogen verzoek of van ondraaglijk
lijden.De heer Van der Vlies (SGP):Zit in die categorisering niet een groot subjectief element? Zal het uiteindelijk
niet zo zijn dat degene die zich zo bevindt het gezaghebbende woord spreekt?De heer Dittrich (D66):Degene die zich zo bevindt?De heer Van der Vlies (SGP):Iemand die levensmoe is, de patiënt dus.De heer Dittrich (D66):De arts moeten wij natuurlijk ook niet uitvlakken. Als, zoals wij hebben
gezien in de zaak-Brongersma, de patiënt jarenlang elke dag snakt naar
de dood, een obsessie heeft voor de dood, zelfdodingsgedachten heeft en gesprekken
heeft gehad met artsen en psychiaters en als niemand hem kan helpen, kan er
geoordeeld worden dat dat ondraaglijk lijden is. Dat heeft de rechtbank in
die zaak gedaan en ik begrijp dat. Ik vind dat logisch. Ik spreek echter gelijktijdig
uit dat wij daar heel voorzichtig in moeten zijn en er heel afhoudend op moeten
reageren. Wij moeten niet de indruk wekken dat dit schering en inslag zal
zijn.De heer Van der Vlies (SGP):Daar zit echter nu juist de kneep. Er is hoger beroep aangetekend. Dat
is terecht en wij moeten afwachten of de uitspraak overeind zal blijven. Daar
treed ik niet in. Als een dergelijk criterium onder "ondraaglijk lijden" of
een combinatie van "ondraaglijk lijden" en psychische nood wordt verklaard
en het in uw ogen een uitzonderlijke situatie zou zijn, dan is dat ondefinieerbaar
en dus subjectief. Het zet dus de deur open voor toepassingen die u ook niet
wilt maar niet kunt tegenhouden.De heer Dittrich (D66):Wat dat betreft moeten we hier allemaal erkennen dat het begrip "ondraaglijk
lijden" uitermate subjectief is. Het hangt af van de patiënt. De ene
patiënt ervaart zijn eigen lijden op zijn eigen wijze en een andere patiënt
ervaart zijn lijden in een soortgelijke situatie op een andere
manier. We kunnen hier als wetgever geen norm bedenken die altijd haarscherp
van tevoren aangeeft wanneer er wel en wanneer er niet sprake is van "ondraaglijk
lijden". Daar is nu juist de rechtspraak voor. Een dergelijke zaak zal dan
aan de rechter worden voorgelegd. In deze zaak is hoger beroep ingesteld.
Wellicht zal ook de Hoge Raad nog worden ingeschakeld. De rechter zal dan
in dat ene concrete geval moeten oordelen, gehoord hebbend deze discussie.De heer Van der Vlies (SGP):Ik had juist van u begrepen dat u in het begin van uw betoog zei dat de
wetgever nu aan zet is. U hebt uw waardering uitgesproken voor het feit dat
de rechters zo zorgvuldig zijn omgegaan met de ruimte die er was, maar die
niet door de wet was gedimensioneerd. U vond het hoog tijd dat de wetgevende
macht nu die normen stelt. Het zou dan toch ook voor die gevallen moeten zijn,
want u zegt dat u één ding niet wilt. Ik ben u daar op zich
erkentelijk voor, hoewel we er heel verschillend tegen aankijken. Een toepassing
zoals nu gesuggereerd wordt in de commentaren naar aanleiding van de zaak-Brongersma
wilt u ook niet. Maar hoe damt u dat dan in?De heer Dittrich (D66):Ik heb absoluut niet willen suggereren dat, nadat dit wetsvoorstel is
aangenomen, rechters een soort stempelmachine zullen worden die altijd meteen
kunnen meten wanneer en wanneer niet. Ik heb juist aangegeven dat er altijd
in de woorden die een wetgever kiest, een zekere ruimte, een zekere marge
zit. Wij kleuren door dit debat met zijn allen de wetsgeschiedenis. Een rechter
die op een gegeven moment zo'n situatie voor zich krijgt, zal het debat nalezen
en zien dat de fractie van D66 op zich moeite heeft met de categorie "levensmoe",
"klaar met leven". Ik zeg er echter nadrukkelijk bij dat wij niet altijd zullen
zeggen dat dit niet onder het begrip "ondraaglijk" zal kunnen vallen.De heer Van der Vlies (SGP):Het zou toch helderder zijn, als de wetgever rechttoe rechtaan zou uitspreken
dat het "klaar met leven"-motief niet terzake doet in de context van deze
wet met deze doelstelling. Dan is het helder. De rechter weet dan ook precies
waar hij aan toe is.De heer Dittrich (D66):Zij het, dat het altijd lastig is om te weten wat nu precies "klaar met
leven" is. Dat is een mengvorm die tussen psychisch en fysiek inzit. Als iemand
op hoogbejaarde leeftijd fysiek aan het aftakelen is, pijnen heeft, lijdt
aan het leven, dan zijn dat op elkaar inwerkende componenten.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! De heer Dittrich zei wat eerder in het debat dat de arts in
de zaak-Brongersma zeer zorgvuldig te werk is gegaan. Ik neem aan dat hij
bedoelt dat hij zich dat kan voorstellen, omdat hij net als wij niet weet
hoe de specifieke individuele situatie was. Ik neem aan dat hij zijn betoog
ook meer in het algemeen houdt.De heer Dittrich (D66):Ik weet niet of ik het zo gezegd heb. Ik heb gezegd dat ik de uitspraak
van de rechtbank logisch vond.Mevrouw Kant (SP):De heer Dittrich heeft gelijk als hij zegt dat de behandeling van deze
wet mede onderdeel uitmaakt van de wijze waarop de wet straks door het recht
geïnterpreteerd zal moeten worden. Hij is gelukkig iets terughoudender
in dit debat dan in het vorige overleg dat we gehad hebben.De heer Dittrich (D66):We hebben die zaak toen niet eens besproken, want die werd ter plekke
uitgedeeld, zoals u weet.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat was in mijn betoog.Mevrouw Kant (SP):Excuses, als ik u verwar met iemand anders. De algemene tendens was voor
mijn gevoel dat er toen wat luchthartiger op gereageerd werd. U toont nu duidelijk
terughoudendheid. Ik ben daar op zich blij mee. Maar u zegt dat u niet uitsluit
dat het argument "klaar met leven" in het geval iemand daar zelf van overtuigd
is, een reden kan zijn om een euthanasiewens te honoreren. Als u bij deze
Kamerbehandeling, die onderdeel uitmaakt van de interpretatie van de wet,
een dergelijke uitspraak doet, hoe wilt u dan de situaties die u voor ogen
heeft en waarbij u dat niet zou willen, tegenhouden?De heer Dittrich (D66):Om die reden heb ik, juist na overleg met allerlei artsen, geprobeerd
de tweedeling aan te geven. Ten aanzien van een groot aantal van de patiënten
die zeggen klaar te zijn met het leven en een verzoek indienen, zal een arts
al op grond van andere zorgvuldigheidseisen daaraan niet mee willen werken,
bijvoorbeeld omdat het verzoek niet weloverwogen is of omdat er naar de inschatting
van de arts geen sprake is van ondraaglijk lijden. Wij mogen niet de indruk
wekken dat "klaar met het leven" een helder definieerbaar begrip is, want
er zijn daaraan psychische en fysieke componenten verbonden. Het oordeel van
een arts of vervolgens een rechter hangt af van de bijzondere omstandigheden
van het geval. Wij kunnen op dit begrip geen algemene norm loslaten.Mevrouw Kant (SP):Het probleem bij de zaak-Brongersma is juist dat, ook al was er een oordeel
van de arts en vanzelfsprekend van de heer Brongersma zelf, in de uitspraak
de mening van de heer Brongersma zelf doorslaggevend was, namelijk dat hij
klaar was met het leven.De heer Dittrich (D66):Dat ben ik niet met u eens. Uitgangspunt was dat ondraaglijk lijden uitermate
subjectief is. Uiteraard moet een arts dat kunnen invoelen, want anders zal
hij daaraan niet meewerken. Uit de uitspraak van de rechtbank valt op te maken
dat er drie deskundigen zijn ingeschakeld. Zij zijn de levensgeschiedenis,
de ziektegeschiedenis en de persoon van de heer Brongersma nagegaan. Zij zijn
alle drie tot het oordeel gekomen dat er sprake was van ondraaglijk lijden
en dat hulp bij zelfdoding begrijpelijk, invoelbaar was.Mevrouw Kant (SP):Ook ik kan mij voorstellen dat er individuele omstandigheden zijn waarin
die beslissing is genomen. Mijn dilemma is echter op welke wijze voorkomen
kan worden dat er toch een grens wordt overschreden. Iemand kan tot de beslissing
komen dat het leven voor hem ondraaglijk is en deskundigen kunnen dat onderschrijven,
maar de wetgever of anderen kunnen van mening zijn dat er een grens wordt
overschreden. De discussie vindt dan niet hier, maar elders
plaats en ook de beslissing wordt elders genomen. Hoe wilt u dat tegengaan?De heer Dittrich (D66):Die vraag geldt voor veel wetgeving. Als de wetgever het niet eens is
of ongelukkig is met wat rechters honoreren, kan hij een wetswijziging toepassen
waardoor geprobeerd wordt, dat uit te sluiten. Op basis van de jurisprudentie
over gevallen waarin iets is toegestaan, wordt duidelijk waar men over de
grens is gegaan. Als de wetgever het daar niet mee eens is, zet hij zeilen
bij.Mevrouw de voorzitter! Ik sta stil bij de wilsverklaring. Er zijn tienduizenden
mensen in Nederland die via de Nederlandse vereniging van vrijwillige euthanasie
een wilsverklaring hebben ingevuld en ondertekend. Zij hebben aangegeven dat
zij, wanneer zij in bepaalde fysieke of psychische omstandigheden komen te
verkeren, niet meer willen leven. In de wilsverklaring doen zij het verzoek,
alsdan, dus in die toekomstige situatie, euthanasie toegepast te mogen krijgen.
De schriftelijke wilsverklaring vervangt een actueel mondeling verzoek. Mijn
fractie onderstreept – mevrouw Ross heeft hiernaar gevraagd –
dat de patiënt zijn wilsverklaring herhaaldelijk dient te actualiseren
en er ook met zijn arts over dient te spreken, zodat ingeval het aan de orde
is, er minder reden is voor twijfel. Het moet een heldere verklaring zijn,
zoveel mogelijk toegespitst op de dan optredende situatie. Het is aan te bevelen,
in zo'n wilsverklaring een gemachtigde aan te wijzen, een mentor, een vertrouwenspersoon,
die voor de patiënt kan optreden. Het is altijd aan de arts om een eigen
afweging te maken. Hij moet ervan overtuigd zijn dat aan alle zorgvuldigheidscriteria
is voldaan. Ik heb het verslag van het wetgevingsoverleg er nog eens op nagelezen
en ik ben ervan overtuigd geraakt dat de laatste zin van artikel 2, lid 2,
misverstanden kan oproepen. Daarom heb ik een amendement op dit punt ingediend.
Dit amendement is eigenlijk meer tekstueel dan inhoudelijk van aard; daarmee
wordt de bedoeling duidelijker: de schriftelijke wilsverklaring biedt zeker
geen garantie dat die wens gehonoreerd wordt. Mijn fractie is wel blij met
de toezegging aan mevrouw Halsema dat er op dit punt op de praktijk gerichte
voorlichting komt, zodat een patiënt en een arts zo goed mogelijk weten
wat de wetgever met die wilsverklaringen beoogd heeft.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik kan mij dit niet goed voorstellen. Er zijn nogal wat mensen met een
wilsverklaring. Hoe moeten die nu omgaan met uw gedachte dat de wilsverklaring
met enige regelmaat met een arts besproken moet worden? Moeten zij zich zorgen
maken als zij dit niet hebben gedaan? Wat voor...De voorzitter:U hoeft niet zelf het antwoord te geven.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik ben oprecht benieuwd. Ik heb er ook geen antwoord op. Wat is de boodschap
van de heer Dittrich aan de mensen die nu een wilsverklaring hebben?De heer Dittrich (D66):Het is verstandig als zij dit eens in de zoveel tijd met hun huisarts
bespreken, zodat de huisarts weet dat zijn patiënt nog steeds achter
de inhoud van die wilsverklaring staat. Dat zou verstandig zijn, maar soms
zal er een situatie zijn waarin dat niet kan. Mevrouw Swildens haalde het
voorbeeld aan van iemand die een ongeluk krijgt en in coma raakt. Dan kan
iemand niet aan de huisarts duidelijk maken wat hij wil. Als er een schriftelijke
wilsverklaring ligt, biedt dit wetsvoorstel echter uitkomst in dergelijke
situaties.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Dus u vindt het wel verstandig, maar niet noodzakelijk. Kunt u zich voorstellen
dat er toch een grote ongelijktijdigheid zit in het schriftelijk gedane verzoek
en het actuele geval waarin de arts zal moeten beslissen over euthanasie?
Zo ja, kunt u dan aangeven wanneer voor u de rek eruit is?De heer Dittrich (D66):Dat is niet in jaren of in maanden aan te geven, maar naarmate de schriftelijke
wilsverklaring ouder is en er verder geen meldingen zijn gedaan of geen gesprekken
met de arts zijn geweest, zal de arts het moeilijker vinden om in de situatie
die in de wilsverklaring wordt beschreven, euthanasie toe te passen. Naarmate
de afstand tussen wilsverklaring en een dergelijke situatie groter is, zal
het voor een arts moeilijker worden. Dit zal echter niet altijd zo zijn; dat
hangt van de omstandigheden af.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb een vraag over het amendement. Ik heb al aangegeven dat ik dit
amendement een verbetering vind ten opzichte van de huidige wetstekst, omdat
het letterlijk verwijst naar het naleven van de zorgvuldigheidsvereiste. Eigenlijk
geeft het amendement echter ook aan dat er een probleem is bij het naleven
van de zorgvuldigheidsvereiste bij een wilsverklaring. Ik hoor de voorzitter
nu heel dreigend zuchten.De voorzitter:Ik wil graag dat de leden zich eens goed realiseren dat hun eigen mening
in hun eigen termijn thuishoort. Dat schijnt ontzettend moeilijk te zijn,
hoewel ik dacht dat dit voor juristen misschien iets gemakkelijker was. Kennelijk
is dat niet het geval.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben ook geen jurist.De voorzitter:Dan ligt het daaraan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mijn vraag is of op deze manier voldoende rechtszekerheid kan worden geboden,
ook aan artsen, of dat de wilsverklaring een wat lege huls blijft.De heer Dittrich (D66):Het is geen lege huls. De regering geeft ook duidelijk aan dat het een
actueel mondeling verzoek vervangt. Het is echter geen garantie, geen eis
die afgedwongen kan worden, ook al is de patiënt op dat moment zelf wilsonbekwaam.
Die arts heeft altijd nog zijn eigen beoordelingsvrijheid en hij kan op basis
van de omstandigheden beslissen. Bijvoorbeeld als de patiënt dement is
geworden en in de wilsverklaring heeft opgegeven dat hij niet meer wil leven
als hij zijn eigen kinderen niet meer herkent, kan de arts toch constateren
dat die patiënt er heel gelukkig bij zit. Ik kan mij dan heel goed voorstellen
dat die arts niet op de wilsverklaring wil ingaan. Een schriftelijke wilsverklaring
is dus nooit een garantie.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik wil graag een iets duidelijker formulering horen. Als de wilsverklaring
geen rechtszekerheid biedt aan de arts, omdat hij waarschijnlijk
een probleem heeft met het naleven van het zorgvuldigheidsvereiste, zal dat
in een groot aantal gevallen betekenen dat een arts de wilsverklaring niet
uitvoert. Dat betekent volgens mij dat de patiënt daarmee valse hoop
kan worden gegeven door opname van de wilsverklaring in de wet.De heer Dittrich (D66):Dat kan wellicht een keer gebeuren bij een patiënt. Daarom vind ik
het belangrijk dat de inhoud van de wilsverklaring zo helder mogelijk is,
geactualiseerd wordt en dat er een goed contact is met de arts. De arts weet
dan veel beter wat de patiënt zou hebben gewild als hij in een bepaalde
situatie geraakt. Ik denk dat zich dit in een heleboel situaties, zeker bij
de thuissituatie waarbij de patiënt een eigen huisarts heeft en er een
veelvuldig en jarenlang contact is, niet gauw zal voordoen. De wilsverklaring
wordt dan gehonoreerd.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb eerder van de heer Dittrich in een eerder overleg gehoord dat hij
van mening is dat een arts gegronde reden moet hebben om geen kracht toe te
kennen aan de wilsverklaring. Is hij dat nog van mening? Zo ja, vindt hij
dat in het geval een arts de wilsverklaring honoreert, een kopie daarvan meegestuurd
moet worden naar de toetsingscommissie, zodat die kan beoordelen of de arts
terecht reden heeft gezien om die wilsverklaring niet te honoreren?De heer Dittrich (D66):Als de arts euthanasie heeft toegepast, gaat het dossier naar de toetsingscommissie.
Ik kan mij voorstellen dat als een arts zegt euthanasie te hebben toegepast
op basis van een schriftelijke wilsverklaring, de toetsingscommissie zoveel
mogelijk aan de hand van het dossier wil beoordelen of de situatie gedekt
wordt door die schriftelijke wilsverklaring.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Mijn eerste vraag was of de heer Dittrich nog van mening is dat een arts
een gegronde reden moet hebben om geen gevolg te geven aan een schriftelijke
wilsverklaring.De heer Dittrich (D66):Ik heb bij het wetgevingsoverleg gezegd dat dit mijn uitgangspunt is.
De regering heeft daarop geantwoord en ik heb mij laten overtuigen. Ik ben
daarom op dat punt ook niet met een amendement op de wetstekst gekomen. Ik
was dat wel van plan. Ik heb het echter niet meer aan de orde gesteld, omdat
ik overtuigd ben door de regering op dit punt.Ik zeg nog een enkel woord over de toetsingscommissie en het openbaar
ministerie. Wij onderschrijven de regeling zoals die in het wetsvoorstel staat
voor de toetsingscommissie en de verhouding tot het openbaar ministerie. De
toetsingscommissie is geen rechterlijk college, het is te zien als een deskundigencommissie.
Beoordelen zij na melding de euthanasie of de hulp bij zelfdoding, als geschied
volgens de zorgvuldigheidscriteria, dan is er geen reden voor het openbaar
ministerie om tot een opsporingsonderzoek over te gaan. Er is dan immers geen
redelijk vermoeden van een strafbaar feit. Dat kan overigens wel ontstaan
indien iemand alsnog aangifte doet. In die zin wordt de actieradius van het
openbaar ministerie ingeperkt. Ik ben het heel erg met minister Korthals eens,
waar die uitlegt dat het vervolgingsmonopolie van het openbaar ministerie
helemaal niet aangetast wordt. Het openbaar ministerie is en blijft de enige
instantie die tot vervolging van een verdachte mag overgaan.Ik belicht een aspect van de toetsingscommissie nog eens. De toetsingscommissie
bestaat uit drie leden en zij komen bijna altijd unaniem tot hun oordeel.
Soms komt het voor dat twee leden een andere mening hebben dan het andere
lid. Als ik kijk naar artikel 12, lid 1, wordt een oordeel vastgesteld bij
gewone meerderheid van stemmen. Twee tegen een dus. Wij achten het relevant
dat het minderheidsstandpunt als noot bij het oordeel van de commissie wordt
gevoegd. Zo wordt helder dat er een afwijkende mening is. De oordelen van
de commissie zijn niet openbaar. Wij stellen voor dat de oordelen, waar de
commissie niet unaniem over is geweest, sowieso altijd in het jaarverslag
worden behandeld. Daarin moet ook aandacht worden besteed aan de afwijkende
mening. Mevrouw Halsema zal in haar termijn ongetwijfeld uitweiden over de
databank. Wanneer die wordt opgezet, moet wat ons betreft de afwijkende mening
daarin opgenomen worden. Het gaat erom dat anderen, toetsingscommissies en
wellicht ook buitenstaanders, er ter lering kennis van kunnen nemen. Het kan
de kwaliteit van toekomstige oordelen bevorderen.De regering heeft in de brief en in het wetgevingsoverleg gezegd dat wij
het systeem van "dissenting opinions" niet in onze rechtspraak kennen en dat
de regering het daarom niet wil. Dat argument overtuigt mij toch niet, want
het gaat hier niet om rechtspraak. Een toetsingscommissie is een deskundigencommissie
die een deskundigenbericht uitvaardigt. Het is maar hoe je dat regelen wil.
Nu in artikel 12 staat dat bij gewone meerderheid een oordeel wordt vastgesteld,
is er wel degelijk ook onder de huidige tekst van het wetsvoorstel ruimte
voor zo'n afwijkend oordeel.Ik rond af met enige opmerkingen over verpleegkundigen. Zij hebben met
nadruk aangedrongen op een wettelijke regeling van hun positie in het euthanasieproces.
Naar het oordeel van de D66-fractie vervullen zij een belangrijke rol in de
zaken waar zij bij betrokken zijn. Vaak hebben zij contacten met de patiënt
en vangen zij signalen over diens gezondheidstoestand op. Een arts die met
een patiënt over euthanasie spreekt, doet er in onze ogen ook goed aan
om zijn licht op te steken bij de verpleegkundige. Toch moet de uiteindelijke
beslissing om euthanasie toe te passen, een beslissing van de arts zijn. Alleen
de arts is verantwoordelijk. Een te grote formele betrokkenheid van de verpleegkundige
draagt het risico in zich, dat de verantwoordelijkheden diffuus worden en
dat lijkt ons een groot nadeel.Verder constateren wij dat de toetsingscommissie de arts kan vragen of
deze met de verpleegkundige heeft gesproken. De arts moet dat ook invullen
op de formulieren die in het dossier zitten. Wat ons betreft kan de toetsingscommissie,
als zij dat nodig acht, ook de verpleegkundige horen in geval van twijfel
of de arts zich aan alle vereisten heeft gehouden. Een amendering van de wet
gaat ons te ver. Daarbij komt dat in vele euthanasiezaken helemaal geen verpleegkundige
betrokken is. 90% van de euthanasiezaken vindt immers in de thuissituatie
plaats, waar vaak geen verpleegkundige bij betrokken is.Dit brengt ons ertoe om het door de regering aangekondigde onderzoek af
te wachten en aan de hand van de uitkomsten van dat onderzoek te bezien of
en, zo ja, welke veranderingen wij in de wet zouden moeten aanbrengen.Mevrouw de voorzitter! De D66-fractie spreekt de hoop uit dat er op zo
kort mogelijke termijn sprake zal zijn van een wettelijke regeling van euthanasie
zoals die nu voorligt. Wij denken dat de wetgever na meer dan 25 jaar discussie
nu echt zijn verantwoordelijkheid neemt.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Is de heer Dittrich nog steeds van mening dat dit wetsvoorstel niet mislukt
is wanneer de meldingsbereidheid van artsen hierdoor niet toeneemt?De heer Dittrich (D66):In het wetgevingsoverleg heb ik geprobeerd duidelijk te maken, dat er
verschillende grondslagen voor dit wetsvoorstel zijn. Onder andere is dat
een poging om de meldingsbereidheid van artsen te vergroten. De fractie van
D66 vindt dat toch tamelijk speculatief. Wij hopen dat er meer gemeld zal
worden en wij verwachten dat ook, maar als over een paar jaar toch blijkt
dat het aantal meldingen niet sterk is toegenomen, kan volgens ons niet gesteld
worden dat de wet is mislukt. Er zijn immers ook nog andere grondslagen voor
dit wetsvoorstel, zoals de patiënt honoreren in zijn verzoek. Die grondslag
wordt nu vastgelegd met dit wetsvoorstel en wat dat betreft, is de wet geslaagd.De vergadering wordt van 19.12 uur tot 20.45 uur geschorst.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Dit debat gaat niet slechts over een wetswijziging. Het gaat
zelfs niet alleen over het voorstel tot legalisering van euthanasie en hulp
bij zelfdoding. Dit debat gaat ook, zij het indirect, over ernstig lijden,
over hoe de samenleving daarover denkt en ermee omgaat, over opvattingen over
de waarde en de beschermwaardigheid van het leven, maar ook over opvattingen
over een goede dood. Het gaat over de verantwoordelijkheid van de wetgever
om heldere rechtsnormen te formuleren en over de plaats en taak van artsen.
Het gaat ook over de samenleving zelf, over ons dus: hoe gaan wij om met lijden
en de lijdende medemens, met een schreeuw om aandacht en compassie, en het
naar het einde neigende leven? Dit alles maakt het tot een ingrijpend en aangrijpend
debat, waarin juridische zorgvuldigheid en emotionele betrokkenheid hun plaats
hebben.Dit debat is aangekondigd als "de plenaire afronding van het debat over
het wetsvoorstel Toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding".
Hieruit kan de indruk ontstaan dat we met dit debat ook een punt zetten achter
de discussie over euthanasie, die de gemoederen in de samenleving en de politiek
al zo lang en zo intens bezighoudt. Ik ben er echter zeker van dat dit niet
het geval zal zijn, om ten minste twee redenen, waarvan de eerste er een van
hoop is en de tweede een van vrees. Die van hoop is dat ik het ondenkbaar
acht dat een onderwerp als euthanasie, het doden van een medemens, ooit een
gesloten boek zal zijn en dat het de gewetens van alle mensen, in achtereenvolgende
kabinetten, in de volksvertegenwoordiging en in de samenleving, met rust zal
laten. Ooit hield een president van de Verenigde Staten een indrukwekkende
rede over "Abortus en het geweten van het volk". Met jaloersheid hebben velen
ook in ons land toen gehoord hoe de hoogste politieke ambtsdrager in dat land
principieel verzet aantekende tegen een ontwikkeling in de richting van een
cultuur waarin het doden van menselijk leven een geaccepteerd verschijnsel
is, cynisch gezegd "a fact of life". Bij euthanasie ligt dat niet wezenlijk
anders. En zoals ten aanzien van de Wet afbreking zwangerschap al twintig
jaar lang is volgehouden, zowel door aanzienlijke delen van de bevolking als
door fracties als de onze in het parlement, dat die wet er nooit had mogen
komen en alsnog dient te worden ingetrokken, zo zal het verzet tegen welke
regeling dan ook van euthanasie en hulp bij zelfdoding niet worden opgegeven
wanneer die onverhoopt het Staatsblad zou halen.De tweede reden dat ik er zeker van ben dat met dit debat het boek van
euthanasie niet wordt dichtgeslagen, is er een van vrees: uit uitlatingen
van artsen, rechters, collega-woordvoerders en de bewindslieden, in het bijzonder
de minister van Volksgezondheid, hebben we moeten afleiden dat dit wetsvoorstel
niet het sluitstuk van de euthanasieregeling is, maar hoogstens een belangrijke
bouwsteen. Op de agenda staat sowieso nog een regeling voor levensbeëindiging
bij wilsonbekwamen. Daarbij wordt weliswaar benadrukt dat van opheffing van
de strafbaarheid geen sprake zal zijn, maar intussen hebben de eerste pleitbezorgers
van euthanasie ingeval van dementie zich al laten horen. Daarnaast lijkt minister
Borst al een opening te bieden voor euthanasie bij mensen die "klaar zijn
met leven": deze mensen zijn weliswaar niet ziek, maar hebben wel een reëel
punt, aldus de minister. Kortom, met dit wetsvoorstel wordt allerminst een
streep getrokken van "tot hier en niet verder", hooguit een stippellijn in
de trant van "op dit moment willen we nog niet verder gaan".Nu horen we nogal eens dat dit het hellendvlakargument is, een zwak argument
waarmee je iedere ontwikkeling kunt tegenhouden. Laat ik daarover zeggen dat
onze fracties niet de gewoonte hebben om een voorstel af te wijzen louter
vanwege mogelijke vervolgstappen. Zeker bij een onderwerp als euthanasie heb
ik het hellendvlakargument ook niet nodig om een voorstel tot legalisering
af te wijzen. Zo'n voorstel is intrinsiek verwerpelijk en behoort op eigen
merites te worden afgewezen. Maar intussen laat, zeker als het gaat om zaken
van leven en dood, de dreiging c.q. de realiteit van zo'n hellend vlak mij
natuurlijk niet onverschillig. Ik zou eenieder willen uitdagen om beargumenteerd
te weerspreken dat op dit terrein steeds nieuwe stappen zijn gezet. Voor abortus
hoef ik maar te wijzen op de eindeloze oprekking van de noodsituatie van de
vrouw, het verslonzen van de wettelijke voorwaarden en de thans bij de Kamer
voorliggende voorstellen ten aanzien van zwangerschapsafbreking na de levensvatbaarheidsgrens.
En wat euthanasie betreft: toen begin jaren tachtig de abortuswet in de Kamer
besproken werd, waarschuwden onze fracties dat het volgende onderwerp euthanasie
zou zijn. Dat werd als doemdenken van zwartkijkers weggewuifd. Toen de eerste
euthanasievoorstellen aan de orde waren werd met verontwaardiging gereageerd
op onze voorspelling dat de grenzen zouden verschuiven, waardoor
niet alleen ernstig lijdende patiënten die zich in een uitzichtloze noodsituatie
bevinden op hun verzoek gedood zouden kunnen worden, maar ook anderen, mogelijk
zelfs zonder dat zij dat willen. Later maakte het rapport-Remmelink melding
van maar liefst 1000 gevallen waarin dit laatste gebeurd was. Vervolgens werd
via het Chabot-arrest euthanasie bij psychische aandoeningen aanvaard. Inmiddels
wordt, nota bene terwijl we hier als wetgever concrete voorstellen bespreken
om onder meer euthanasie bij wilsonbekwamen en minderjarigen te legaliseren,
via de rechter de kring van potentieel straffeloos te doden medemensen uitgebreid.
Huiveringwekkend! Ik durf wel de stelling aan dat als iemand begin jaren tachtig
had durven stellen dat de euthanasiediscussie van toen ertoe zouden kunnen
leiden dat in dit land een 13-jarig kind dat als gevolg van een ongeval zijn
wil niet meer kan uiten, maar een jaar geleden een vrijwillig en weloverwogen
verzoek om levensbeëindiging heeft gedaan (hoeft niet eens schriftelijk)
door een arts gedood wordt, zelfs zonder dat die arts zich langs de weg van
een normale en volwaardige justitiële toetsing voor de rechter hoeft
te verantwoorden, van zo'n suggestie dan schande was gesproken. Intussen staat
het zwart op wit en lijkt een meerderheid van de Tweede Kamer er geen enkel
probleem mee te hebben.Het kost weinig moeite om, wanneer we terugzien op deze snelwandeling
bergafwaarts, de verbazing en vooral grote bezorgdheid te begrijpen waarmee
men ook in het buitenland deze ontwikkeling door de jaren heen heeft gevolgd.
Maar het gaat ten aanzien van euthanasie al net zo als bij het Nederlandse
drugsbeleid. We beschouwen onszelf als voortrekkers en wie ons durft te bekritiseren,
wordt niet serieus genomen en loopt zelfs de kans om het mikpunt van spot
en zware verwijten te worden. Ik heb het beeld al vaker gebruikt, maar doe
dat vandaag in diepe ernst. De mogelijkheid dat wij zelf de spookrijder zijn
en niet al die anderen die we tegenkomen, wordt niet meer serieus onder ogen
gezien, zo overtuigd zijn we van de richting die we zijn ingeslagen. Ook in
dit debat krijgt het kabinet de kans om gevolg te geven aan het waarschuwingsbord
"stop! ga terug!".Daarmee ben ik aangeland bij het voorstel dat er ligt. Er moet mij eerst
iets van het hart over de behandeling daarvan tot nog toe. Tijdens de algemene
politieke beschouwingen in september 1999 heeft de minister-president gesproken
over het belang van een zorgvuldige gedachtewisseling, juist met het oog op
de principiële verschillen van inzicht die in de samenleving en in de
politiek over dit vraagstuk leven. Wij waren dat graag met hem eens. Maar
ik moet zeggen dat, hoewel de bewindslieden met wie wij ook vandaag het debat
voeren de nota naar aanleiding van het verslag zijn begonnen met een verwijzing
naar deze woorden van de minister-president, die zorgvuldigheid gaandeweg
uit beeld is geraakt. En dat betreuren onze fracties buitengewoon. Bleek het
als gevolg van de enorme politieke druk die er op een snelle behandeling van
het wetsvoorstel werd gelegd, al bijna niet mogelijk om via een tweede schriftelijke
ronde de voorbereiding van dit debat zorgvuldig te laten plaatsvinden (dat
valt overigens niet zozeer de ministers als wel de coalitiefracties aan te
rekenen), met name het wetgevingsoverleg van 30 oktober heb ik als buitengewoon
teleurstellend ervaren. Tal van vragen, waarvan sommige al voor de derde keer
gesteld werden, bleven opnieuw onbeantwoord. Alle voorstellen onzerzijds voor
versterking van waarborgen tegen ontsporingen werden zonder veel omwegen,
maar ook zonder veel argumenten van tafel geveegd en de ministers kwamen niet
veel verder dan het herhalen van wat in de stukken al was gezegd. Het had
er sterk de schijn van dat argumenten er niet meer toe deden en dat de ministers
het debat nu gewoon willen afronden in de geruststellende wetenschap dat een
meerderheid van de Kamer, die niet beperkt blijft tot de coalitiefracties,
het wetsvoorstel op hoofdlijnen steunt. Daar kan en wil ik geen genoegen mee
nemen. Het kan niet zo zijn dat bij een zo ingrijpend voorstel, dat te maken
heeft met leven en dood en de samenleving zo intens heeft beziggehouden en
nog bezighoudt, een politieke afspraak in het regeerakkoord vóór
de zorgvuldigheid van wetgeving gaat. En juist omdat ik het belang daarvan
ten volle onderken, heb ik mij niet beperkt tot een afwijzing van het voorstel
zonder meer, maar heb ik – met alle moeite die me dat kostte –
geprobeerd mij te verplaatsen in de gedachtegang van het kabinet, dat het
mogelijk moet zijn om gehoor te geven aan de uitdrukkelijke en weloverwogen
wens van een uitzichtloos en ondraaglijk lijdende patiënt om te sterven.
In dat wetgevingsoverleg heb ik mij afgevraagd welke voorwaarden ik dan in
elk geval aan zo'n regeling zou willen stellen. Ik heb het toen zo geformuleerd:
er moeten dan zodanige waarborgen worden geschapen dat het uitgesloten is
dat het leven wordt beëindigd van ook maar één persoon
van wie niet onomstotelijk vast staat dat hij of zij dán – op
het beslissende moment zelf – een actuele stervenswens heeft. Dat zei
ik met de "1000 van Remmelink" in gedachten. Daarnaast zouden daartoe in de
procedure allerlei, zoveel mogelijk objectieve of objectiveerbare criteria
moeten worden opgenomen en moet de toetsing optimaal zijn, óók
ter bescherming van de arts tegen suggesties van onjuist of onzorgvuldig handelen
achteraf. Liever één criterium, waarborg of vormvoorschrift
te veel, dan het risico lopen dat er iemand sterft die dat niet of niet meer
wil of zelfs nooit gewild heeft. Dat heb ik allemaal gezegd in dat wetgevingsoverleg.
Ik voelde mij in deze benadering gesterkt door de opvatting van collega Vos
van de VVD, die er in een artikel in de Volkskrant van 4 maart 2000 zijn zorgen
over had uitgesproken of het wetsvoorstel wel voldoende waarborgen bevat om
te voorkomen dat een enkele arts zich buiten de wettelijke paden zou begeven.
Zijn conclusie was, dat het wetsvoorstel in dit opzicht "gevaarlijk tekortschiet".
Ik wacht met spanning af met welke wijzigingsvoorstellen hij komt ter versterking
van die waarborgen en in elk geval reken ik op de steun van de VVD-fractie
voor de amendementen die collega Van der Vlies en ik samen hebben ingediend.Tegen de achtergrond van deze benadering, waarmee ik beoogde een handreiking
te doen voor een zinvol en vruchtbaar debat over de inhoud van het wetsvoorstel,
terwijl ik er tegelijkertijd geen misverstand over heb laten bestaan dat dit
"gedachte-experiment" niets afdoet aan onze principiële
afwijzing van het wetsvoorstel zelf, vond ik het onbegrijpelijk dat de bewindslieden
hier in het geheel niet op gereageerd hebben. Alle wijzigingsvoorstellen die
ik samen met collega Van der Vlies heb ingediend en die gericht waren op een
betere verantwoording, transparantie en toetsbaarheid, hebben zij zonder pardon
als "overbodig", "onnodig" of "niet zinvol" naar de prullenmand verwezen.
Tegelijk viel op hoe vaak de ministers in hun beantwoording zinsneden gebruikten
als "het is belangrijk dat", "het is verstandig dat...", "dat valt er niet
onder", "zover willen wij niet gaan", "het is niet uitgesloten dat..." en
"het valt niet precies te voorzien hoe dit in individuele gevallen uitwerkt".
Aangezien dat allemaal niet in de wet is terug te vinden, ontstaat op tal
van plaatsen op z'n minst ruimte voor andere inschattingen door de toetsingscommissies.
Zeker tegen deze achtergrond moet ik zeggen dat de nonchalante, bijna onverschillige
houding van de ministers ten opzichte van serieuze argumenten en voorstellen
van de kant van de medewetgever mij onaangenaam heeft getroffen. Ik vraag
hun niet hier nu op terug te komen, maar ik verwacht wel van hen dat zij deze
houding in dit debat laten varen en dat zij zich open zullen willen stellen
voor de inbreng vanuit de Kamer, ook van die fracties die zich ten principale
tegen het wetsvoorstel uitspreken.Uiteraard kom ik over de verschillende amendementen nog te spreken, maar
gezien de stelligheid waarmee iedere extra waarborg van de hand is gewezen,
wil ik op dit moment de bewindslieden wel de klemmende vraag voorleggen of
zij durven uit te spreken dat het door hen verdedigde wetsvoorstel voldoende
waarborgen bevat om te voorkomen dat levensbeëindiging zal plaatsvinden
van mensen die dat niet zelf willen. In de nota naar aanleiding van het verslag
stellen de ministers dat: "de waarborg voor de rechtszekerheid van de patiënt
is gelegen in het feit dat geen euthanasie wordt toegepast bij een patiënt,
die daartoe niet een door de behandelend arts te verifiëren, vrijwillig
en weloverwogen verzoek heeft gedaan". Dat gold ook voor de jurisprudentie,
maar toch kwam de commissie-Remmelink tot de vreselijke conclusie dat er zo'n
1000 keer euthanasie was gepleegd zonder dat daartoe door de patiënt
een verzoek was gedaan. Kunnen de ministers garanderen dat zo'n conclusie
over enkele jaren niet opnieuw getrokken zal worden?Voorzitter! Zoals gezegd, wijzen de fracties van RPF en GPV een regeling
van euthanasie en hulp bij zelfdoding ten principale af. Het is onze vaste
overtuiging dat het de mens niet is toegestaan om het leven van zijn medemens,
dat een geschenk van God is en ons niet toebehoort, te beëindigen, ook
niet wanneer deze daar zelf om vraagt. Dat geldt ook voor een arts die oprecht
bewogen is met het lot van zijn patiënt. Natuurlijk onderkennen wij dat
er een essentieel verschil is tussen aan de ene kant de huisarts die het niet
over zijn hart kan verkrijgen om zijn patiënt zo te zien lijden en die
dáárom meent niet anders te kunnen dan gehoor geven aan het
verzoek van die patiënt om hem uit zijn lijden te verlossen, met alle
moeite die hem dat kost en aan de andere kant ieder ander die, door welke
oorzaak ook of om welke reden ook, zijn medemens van het leven berooft. Dat
neemt echter niet weg dat in beide gevallen voor ons sprake is van een zowel
ethisch als juridisch ontoelaatbaar dodend handelen, van een ernstig levensdelict
dus, zoals het Wetboek van Strafrecht er sinds mensenheugenis over spreekt,
waarop een zware straf behoort te staan, opdat voor iedereen duidelijk is
dat het doden van een ander in onze samenleving geen plaats mag hebben. Iedere
regeling die daaraan afdoet, stuit bij ons op onoverkomelijke principiële
bezwaren van levensbeschouwelijke en ethische aard, maar ook van rechtsstatelijke
en juridische aard. Dat gold voor de regeling van het CDA/PvdA-kabinet uit
1993 en dat geldt niet anders voor de nu voorliggende wettelijke regeling.Een belangrijk bezwaar tegen een euthanasieregeling is dat de samenleving
er ingrijpend door verandert. Dat is ook de reden waarom de wel gehoorde tegenwerping
dat ook voor principiële tegenstanders van euthanasie er geen steekhoudend
argument is om het wetsvoorstel af te wijzen, omdat zij immers niet zelf gebruik
hoeven te maken van de geboden mogelijkheid om het leven beëindigd te
krijgen, geen hout snijdt. RouvoetDe samenleving verandert erdoor: het doden
van een medemens wordt wettelijk geaccepteerd; familieleden kunnen al of niet
gezocht een rol krijgen rond de levensbeëindiging van een geliefde, en
mensen kunnen het gevoel krijgen dat ze op z'n minst moeten kiezen tegen euthanasie,
omdat de keuze ervóór een beschikbare optie is geworden. Niet
het minst belangrijk is evenwel dat de positie van de arts verandert: hij
wordt vooral bestrijder van het lijden, maar daarbij staat
hij niet meer eenduidig aan de kant van het leven, omdat ook het doden tot
zijn competentie wordt gerekend. Wanneer we verder zien hoe de discussie zich
ontwikkelt in de richting van euthanasie bij wilsonbekwamen – ik kom
daar nog op terug – dan wordt de arts ook degene bij wie feitelijk de
zelfbeschikking in handen wordt gelegd. Ik heb dit bij interruptie, bij collega
Dittrich, al even voorgelegd. "De dood komt in beheer bij de gemeenschap",
zo las ik ergens, en de arts wordt beheerder en bedienaar van de dood.Voorzitter! Hoe principieel en overtuigd onze afwijzing van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding ook is, daarmee kan nooit het laatste woord
gesproken zijn. Want het lijden is reëel en kan ondraaglijk zijn, zowel
voor een patiënt, als voor de mensen om hem of haar heen. Zij mogen aanspraak
maken op onze compassie, letterlijk het "mee-lijden" van de samenleving. Het
is om die reden dat onze fracties bij voortduring hameren op de uitbreiding,
versterking, intensivering en verbetering van de palliatieve zorg. Ik besef
heel goed dat ook met een maximale palliatieve zorg niet iedere vraag om euthanasie
voorkomen zal worden, maar ik ben het zeer eens met de deskundigen die ons
indertijd, tijdens het rondetafelgesprek naar aanleiding van het onderhavige
wetsvoorstel, eenstemmig vertelden dat, of zij nu voor of tegen een wettelijke
regeling van euthanasie waren, zij in elk geval meenden dat het wetsvoorstel
te vroeg kwam, aangezien er nog onbenutte mogelijkheden op het gebied van
de palliatie zijn. Minister Borst heeft in het wetgevingsoverleg gezegd te
menen dat je het één moet doen, maar het ander niet moet laten.
Onder erkenning van en met dankbaarheid voor hetgeen op het gebied van de
palliatieve zorg en hospicezorg allemaal gebeurt – we hebben daar recent
een heel constructief en wat ons betreft vruchtbaar overleg met deze minister
over gehad – stel ik toch vast dat deze reactie tekortschiet, alleen
al in het licht van het feit dat in de zorgvuldigheidseisen de toelaatbaarheid
van levensbeëindiging onder meer afhankelijk wordt gesteld van de vooruitzichten
van de patiënt en het al dan niet aanwezig zijn van een redelijke andere
oplossing.De heer Vos (VVD):Voorzitter! Ik zou de heer Rouvoet de volgende vraag willen stellen. Als
ik zijn betoog zo hoor, krijg ik de indruk dat hij het probleem nogal sterk
rechtsstatelijk behandelt. Ik mis in zijn betoog de emotionele betrokkenheid
bij de patiënt die ontzettend lijdt en die eigenlijk helemaal geen boodschap
heeft aan de rechtsstatelijke overwegingen, die het lijden nagenoeg niet meer
volhoudt en in een ontzettend vergevorderde fase vraagt of hij dat lijden
nog moet volhouden. Ik mis volkomen de emotie bij de heer Rouvoet, maar misschien
komt hij daar nog op.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik heb zojuist gesproken over het niet in de steek laten van
de patiënt. Natuurlijk, iedereen kiest zijn eigen woorden en ik zal ook
zeker met belangstelling luisteren naar de wijze waarop de heer Vos het precies
verwoordt. Ik ben begonnen met te zeggen dat dit debat niet alleen gaat over
een wetswijziging, maar ook over het lijden, in een meer indirecte zin. We
spreken hier echter wel over een voorstel waardoor het Wetboek van Strafrecht
gewijzigd zal worden op een manier die wat ons betreft niet aan de orde zou
moeten zijn. Daarom spreek ik daar vooral over.Ik wil u er echter wel op wijzen, mijnheer Vos, dat als u spreekt van
het lijden van de patiënt en dit plaatst tegenover de rechtsstatelijkheid,
wij een fundamenteel verschil van mening hebben, want voor mij ligt dat in
elkaars verlengde. De rechtsstatelijkheid betekent ook dat je mensen beschermt
en dan heb ik het ook over mensen die niet om euthanasie vragen en die misschien
toch de angst hebben dat... En natuurlijk moeten we het erover hebben of de
waarborgen voldoende zijn. Ik kom er allemaal over te spreken. Maar zegt u
nu niet dat als ik over de rechtsstaat spreek, ik het niet over de lijdende
mens heb. Ik heb het dan misschien wel juist over de lijdende mens die u ook
op het oog hebt. Daarnaast heb ik over palliatie en palliatieve zorg gesproken.
Alles moet daarop worden ingezet. Als u bij de debatten aanwezig was geweest
die wij daarover met minister Borst gevoerd hebben, had u kunnen horen hoe
wij over palliatieve zorg denken. U kunt dit dus ook nalezen, maar ik denk
dat wij daarover niet van mening verschillen. Het is juist de vraag, waarover
wij kennelijk wel van mening verschillen, welke gevolgen dit op het vlak van
de rechtsstaat moet hebben.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De heer Rouvoet spreekt voortdurend de angst uit dat dit wetsvoorstel
ook gevolgen kan hebben voor mensen die niet om euthanasie gevraagd hebben
en de angst hebben alsnog om het leven te worden gebracht. Mocht dat gebeuren,
dan treedt toch gewoon het Wetboek van Strafrecht in werking?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik zal straks nog over de precieze waarborgen spreken. Tot nu toe sprak
ik vooral over palliatie. Ik zoek dus naar het aansluitingspunt dat u vond
om deze vraag te stellen. Ik sprak over een aantal bezwaren die ik sowieso
tegen het wetsvoorstel heb en ik zal die straks nader uitwerken aan de hand
van de zorgvuldigheidseisen en de tekst van het wetsvoorstel.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Toch hebt u er al een aantal opmerkingen over gemaakt. Ik vind het moeilijk
dat u daarbij de suggestie wekt dat deze wet geen waarborgen biedt voor de
mensen die geen euthanasieverzoek hebben gedaan. U moet dan voor mij aantonen
hoe in het wetsvoorstel tot uitdrukking komt dat er ook euthanasie gepleegd
kan worden op mensen die geen verzoek hebben gedaan.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik zal dat doen door wat ik uit de nota naar aanleiding van het verslag
citeerde te herhalen. De regering stelt voortdurend dat het niet alleen om
de arts gaat, maar ook over de rechtszekerheid en de rechtspositie van de
patiënt. Tot in twee instanties heb ik schriftelijk gevraagd om aan te
geven waar ik in dit wetsvoorstel de patiënt met zijn rechtspositie terugvind.
Tijdens het wetgevingsoverleg hebben wij daarover ook gesproken, maar de patiënt
komt in het hele stuk en zelfs niet in de definitiebepalingen voor. In de
nota staat dan dat de waarborg voor de rechtszekerheid van de patiënt
ligt in het feit dat geen euthanasie wordt toegepast bij een patiënt
die daartoe niet een bij de behandelend arts te verifiëren
weloverwogen verzoek heeft gedaan. Als dit toch gebeurt, zo vervolgt de regering,
is er een zorgvuldige procedure. Maar dan is het wel te laat. Daar heeft die
patiënt als het om zijn rechtsbescherming gaat niets aan. Natuurlijk
komt dan het OM aan de orde, maar de patiënt die dit niet wilde is dan
wel overleden. Natuurlijk moet er over de waarborgen gesproken worden en ik
zal de eerste zijn die zegt dat de regering waarborgen moet geven. De zorgvuldigheidseisen
zijn waarborgen, maar het is de vraag of ze voldoende zijn om te voorkomen
dat wij over een tijd opnieuw moeten zeggen dat het toch mogelijk is gebleken
dat mensen, die daartoe geen verzoek hebben gedaan, toch hun leven beëindigd
hebben gekregen. De cijfers van Remmelink, Van der Maas en Van der Wal geven
aan dat er reden is om die vrees uit te spreken. Daarom confronteer ik de
minister met de vraag of zij voldoende waarborgen kan geven. Ik kan niet begrijpen
dat alle aanvullende waarborgen zo gemakkelijk van de hand worden gewezen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het geldt toch voor elke vorm van strafbaar handelen, voor het plegen
van elk misdrijf, dat ons helaas niets anders past dan een reactie? Het Wetboek
van Strafrecht stelt ons überhaupt niet in de gelegenheid om zoiets te
voorkomen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dus moet je wel heel goed weten wat je doet. Je zet een deur open die
tot dusver in het Wetboek van Strafrecht dicht is gebleven als je meent dat
het mogelijk moet zijn om onder omstandigheden gelegaliseerd te doden. Ik
herinner aan de minderheidsopvatting van de staatscommissie: je kunt die deur
niet een klein stukje openzetten. Ik kom nog toe aan mijn vragen over de regering
die zegt, een grens te trekken, maar waarvan blijkt dat die grens alweer verlegd
wordt. Daar zit mijn zorg en die heeft ook te maken met de compassie en de
betrokkenheid met de mensen waarom het gaat en de onrust die in de samenleving
heerst over dit soort voorstellen.Minister Borst zei, sprekend over palliatieve zorg, dat je het een moet
doen en het ander niet moet laten. Ik heb gesteld dat dit tekortschiet, alleen
al vanwege het feit dat in de zorgvuldigheidseisen de toelaatbaarheid van
levensbeëindiging afhankelijk wordt gesteld van de vooruitzichten en
het eventueel aanwezig zijn van een redelijk andere oplossing. Wanneer dan
alle deskundigen van mening zijn dat er op het gebied van de pijnbestrijding
en palliatie nog onbenutte mogelijkheden liggen, dan betekent dat dus dat
niet zomaar kan worden aangenomen dat aan deze voorwaarden is voldaan. Wil
de minister hier serieus op ingaan en kan zij daarbij aangeven waarom het
voor het kabinet zó belangrijk is dit voorstel tot wet verheven te
krijgen, dat de ministers zelfs niet uitstralen, laat staan uitspreken, dat
zij mét mij en vele anderen vurig hopen dat de palliatieve zorg wél
veel meer euthanasievragen zal kunnen voorkomen? Waarom niet in plaats van
het gelaten "het één doen en het ander niet laten" alles uit
de kast gehaald om het één, pijnbestrijding en lijdenverlichting,
zó te optimaliseren dat het ander, de vraag hoe om te gaan met de stervenswens
van lijdende mensen, zo uitzonderlijk wordt dat je dat misschien niet hóeft
te regelen? Sprekend over compassie met de lijdende mens moeten de ministers
het toch met mij eens zijn dat palliatieve zorg daar een positieve invulling
aan geeft en levensbeëindiging een negatieve, te weten het afsnijden
van de lijdende mens van de gemeenschap? Ik krijg hier graag een openhartige
reactie op.Ik kom te spreken over zelfbeschikking. Vorig jaar bij de behandeling
van de begroting van Justitie heb ik de vraag aan de orde gesteld waar de
morele grondslag voor rechtsregels, waaronder strafbaarstellingen, gevonden
kan worden wanneer in een cultuur "hogere autoriteiten" als God en godsdienst,
maar ook "de natie" en "de gemeenschap" hun normatieve betekenis verloren
hebben. Wat mij in het euthanasiedebat vooral opvalt, is dat de voorgestelde
legalisering zich richt tegen de morele grondslag van het "gij zult niet doden",
zonder dat er duidelijk wordt gemaakt wat daarvoor nu in de plaats komt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb hier een vraag bij, want er wordt zo makkelijk in één
adem gezegd: God heeft zijn betekenis verloren, de kerk heeft zijn betekenis
verloren, de gemeenschap heeft zijn betekenis verloren. Maar wat moeten wij
daarmee als wij een wetsvoorstel behandelen dat kan rekenen op een maatschappelijke
consensus die bijna op 100% zit? Hier heeft de gemeenschap zich toch ook uitgesproken,
tot en met de christelijke gemeenschap met bijna 80%, en daar kunt u toch
niet zomaar aan voorbijgaan?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mevrouw Halsema is met deze interruptie echt iets te gretig, iets te vlot.
Ik refereerde, en dat zal haar deugd doen, aan de uitspraak die ik vorig jaar
bij de justitiebegroting heb aangehaald van Hans Boutellier. Hij stelde, en
daarom citeer ik hem nu als opstapje naar wat ik wil zeggen over de morele
grondslag van dit wetsvoorstel en zijn bepalingen, dat als in een cultuur
hogere autoriteiten, waaronder de gemeenschap, hun normatieve betekenis verloren
hebben, de vraag is wat er dan aan grondslag voor strafbaarstelling blijft.
Ik heb hem dus geciteerd om te komen tot de vraag naar de grondslag van dit
wetsvoorstel. Wat mij in het euthanasiedebat vooral opvalt, zo heb ik gezegd,
is dat de legalisering zich vooral richt tegen de morele grondslag van het
"gij zult niet doden", zonder dat duidelijk wordt gemaakt wat daarvoor in
de plaats komt.Er wordt gesproken over lijden en over "de gedachte van de zelfbeschikking",
maar doorvragen levert een ontkenning op dat het wetsvoorstel daarop zou rusten.
Ik citeer uit de nota naar aanleiding van het verslag: "Ook de gedachte van
zelfbeschikking komt in het voorliggende wetsvoorstel terug, doordat het mogelijk
wordt gehoor te geven aan de wens van een uitzichtloos en ondraaglijk lijdende
patiënt om te sterven. Dit uitgangspunt van zelfbeschikking kan, waar
het gaat om levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, nooit
worden uitgelegd als een recht op zelfbeschikking". En ook enkele woordvoerders
vermijden het zorgvuldig om in termen van een zelfbeschikkingsrecht te spreken,
terwijl tegelijk kristalhelder is dat de idee van zelfbeschikking bepalend
is voor hun positie. Zo sprak collega Dittrich over "de teugels van het eigen
leven in handen hebben", ook vandaag weer. Bovendien stuiten pleidooien tegen
legalisering van euthanasie keer op keer af op de bijna verwijtende
vraag: wie bent u, wie zijn wij als wetgever om een ernstig lijdende patiënt
die zelf om de dood vraagt, deze te onthouden?Nu begrijp ik wel dat een al te onbekommerd spreken over zelfbeschikking
de onvermijdelijke vraag zou oproepen waarom aan die zelfbeschikking dan allerlei
beperkingen worden gesteld (alleen door een arts, alleen bij uitzichtloos
en ondraaglijk lijden, consultatie, enzovoorts), en, fundamenteler nog, waarom
die zelfbeschikking aan de ene patiënt die ernstig lijdt, wél
en aan een ander die niet of nog niet uitzichtloos en ondraaglijk lijdt, niet
zou toekomen. Zie de zaak-Brongersma en naar aanleiding daarvan de vraag die
in de media al gesteld is: waarom Brongersma wel en ik niet? Voorstanders
van het gelegaliseerd doden op verzoek hebben tegen deze vraag geen verweer.
Immers, waar haal je als kabinet of als parlementariër het recht vandaan
om de ene patiënt wel "de teugels van het eigen leven in handen te geven"
en dit de ander te ontzeggen? Zelf ben ik ervan overtuigd dat de impliciete
erkenning van de menselijke autonomie als essentieel element in de discussie
over euthanasie en zelfdoding onontkoombaar zal eindigen in een individueel
keuzerecht met betrekking tot leven en dood, waarbij alle waarborgen en begrenzingen
die nu worden opgenomen, vroeg of laat zullen verdampen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U zegt dat het hellend vlak altijd wordt betreden op het moment, dat onderscheiden
worden gemaakt. U komt dus ook tot de slotsom van een totaal verbod op euthanasie
en hulp bij zelfdoding. Dat is namelijk de enige manier waarop je niet uw
hellend vlak betreedt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik kan daar zonder aarzeling op antwoorden: sinds twintig jaar hebben
wij die stelling in dit parlement verdedigd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan moet u ook vinden dat het CDA zijn principiële positie kwijt
is, en dus ook het hellend vlak heeft betreden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Iedere fractie kiest zijn eigen uitgangspunten bij dit wetsvoorstel, en
heeft het recht op haar eigen oordeel. Maar het is u terecht niet ontgaan
dat onze positiekeuze een andere is dan die van het CDA. Dat is in de bijdragen
van onze beide fracties vandaag ook wel gebleken. Ik ben ook niet voor niets
begonnen met te zeggen dat ons verzet tegen het legaliseren van doden, maar
ook het accepteren van doden op verzoek, voor ons altijd onbespreekbaar is,
wat ook gold voor de regeling die door het CDA/PvdA-kabinet in 1993 is ontworpen.
Ook daarover hebben wij geen onduidelijkheid laten bestaan.Mevrouw de voorzitter! Door de vraag naar de precieze grondslag van het
wetsvoorstel niet te beantwoorden, mag dan misschien voor het moment deze
machteloosheid worden gemaskeerd, het probleem wordt er niet door opgelost.
En omdat de wetgever hierover niet vaag mag blijven, bevraag ik het kabinet
nogmaals op zijn overwegingen. Wanneer met de zojuist geciteerde passage uit
de nota naar aanleiding van het verslag bedoeld is dat, voorzover er sprake
zou zijn van een recht op zelfbeschikking, dit nooit absoluut kan zijn in
de zin dat er ook een recht op levensbeëindiging zou bestaan, dan begrijp
ik dat. Dat geldt immers voor alle erkende grondrechten, en dus zeker voor
een gedachte die tot dusverre nooit in enig nationaal of internationaal document
is vastgelegd. Maar het wordt er niet duidelijker op wanneer het kabinet hiermee
wil zeggen dat de gedachte van de zelfbeschikking wel een rol speelt in de
legalisering van levensbeëindigend handelen, maar niet de grondslag ervan
vormt. Wat is die grondslag dan wel? Als het niet de wens van een lijdende
patiënt om te sterven is die doorslaggevend is voor het loslaten van
de strafbaarheid van de levensbeëindiging, dan moet er toch een ander
motief zijn voor die legalisering? Maar welk motief, welk belang is dat dan?
Dat van de samenleving, dus het algemeen nut? Ik neem toch aan van niet. De
rechtspositie van de arts dan misschien? De considerans van het wetsvoorstel
wijst in die richting. Maar welk motief het ook is, het wetsvoorstel wordt
er zo mogelijk nog dubieuzer en bedreigender door! Ik vind het eerlijk gezegd
onvoorstelbaar dat in de uitvoerige discussie tot nog toe geen duidelijk antwoord
is gekomen op deze cruciale vraag. Sterker nog: het kabinet had zich de vraag
niet eens gesteld. In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel ontbrak
tot onze verbijstering zelfs een zelfstandige motivering en rechtvaardiging
voor indiening van het wetsvoorstel en werd volstaan met een verwijzing naar
een eerder initiatiefwetsvoorstel.Mevrouw de voorzitter! Net als de rechter heeft de wetgever een eigen
verantwoordelijkheid om besluiten behoorlijk te motiveren. Dat is van belang
voor de latere wetstoepassing en -interpretatie. Verwijzingen naar een politieke
afspraak in een regeerakkoord of bestaande jurisprudentie zijn ontoereikend
als motivering. Dat weegt des te zwaarder naarmate de voorstellen ingrijpender
zijn. Het is bijna beschamend dat de vraag in deze fase nog gesteld moet worden,
maar ik vraag de ministers om in dit plenaire debat klip en klaar aan te geven,
wat de grondslag is van dit wetsvoorstel. Het zou mij een lief ding waard
zijn wanneer zij daarbij niet volstonden met het voor de derde keer oplezen
van eerder gegeven tekortschietende antwoorden.Deze vraag naar de grondslag is ook van belang in verband met de verenigbaarheid
van het wetsvoorstel met bepalingen van internationale verdragen. Ik denk
aan artikel 3 van de Universele verklaring van de rechten van de mens, maar
in het bijzonder aan artikel 2 van het Europese verdrag tot bescherming van
de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden. De regering heeft gesteld
dat het wetsvoorstel niet in strijd is met dit laatste artikel, dat de plicht
oplegt aan de overheid in de wet het recht van eenieder op leven te beschermen:
"Er zijn geen aanknopingspunten voor de opvatting dat dit verdrag zou verplichten
tot bescherming van het recht op leven tegen de uitdrukkelijke en weloverwogen
wil van de betrokkene." En in de brief van 15 november erkent de regering
weliswaar dat er in geen enkel nationaal of internationaal document sprake
is van een expliciet erkend individueel recht op zelfbeschikking, maar zij
voegt eraan toe: "Dit neemt niet weg dat zelfbeschikking als de grondslag
kan worden beschouwd van vele fundamentele rechten en vrijheden, zoals die
in internationale verdragen zijn opgenomen." En dan worden genoemd de verboden
van foltering en slavernij, de vrijheid van godsdienst, geweten
en meningsuiting en het recht op vrijheid en veiligheid van de persoon. Ik
begrijp hieruit dat de regering van oordeel is dat individuele grondrechten,
waaronder artikel 2 EVRM, niet beogen betrokkenen te beperken in hun zelfbestemmings-
en zelfbeschikkingsrecht, dat zij zelfs aan allerlei rechten en vrijheden
ten grondslag zouden liggen en dat het bij het recht op leven derhalve uitsluitend
gaat om bescherming tegen derden. Ik heb daar een andere, zeer gangbare interpretatie
tegenover gesteld, inhoudende dat het recht op leven vanuit het beginsel van
de menselijke waardigheid moet worden beschouwd als een onvervreemdbaar mensenrecht.
Verder heb ik erop gewezen dat deze interpretatie steun vindt in zowel de
geschiedenis van de mensenrechten als in het internationale recht en de literatuur.
Ik heb gewezen op de eerste Geneefse conventie van 1949, de jurisprudentie
van het Europese Hof, de aanbevelingen van de Assemblee van de Raad van Europa
en het commentaar van F.G. Jacobs op het EVRM. Kortom, een veelheid van bronnen. "Onvervreemdbaar"
wil dus zeggen dat het menselijk leven een "voorwettelijk" en publiek rechtsgoed
is en als zodanig geen voorwerp van een contract of van een zelfbestemming
of zelfbeschikking kan zijn. Sterker nog: als de regering het verbod op slavernij
aanvoert als een uitwerking van het recht op zelfbeschikking, zou ik daar
tegenover willen stellen dat het feit dat je jezelf niet als slaaf mag verkopen
een bewijs vormt dat van een zelfbeschikking geen sprake is. Het leven, de
vrijheid is niet van jezelf, het is je gegeven en uit dien hoofde onvervreemdbaar.Ditzelfde uitgangspunt ligt ten grondslag aan de artikelen 293 en 294
van het Wetboek van Strafrecht. De regering maakt zich van onze vragen op
dit punt te gemakkelijk af door te stellen dat "wat er zij van de normen en
waarden die golden ten tijde van de totstandkoming van deze artikelen, niet
voorbijgegaan kan worden aan de maatschappelijke ontwikkelingen in de afgelopen
eeuw, in het bijzonder binnen de medische wetenschap, en in de opvattingen
van burgers over de grenzen van hun eigen verantwoordelijkheid". Dus toch
de zelfbeschikking, die in de plaats komt van de notie van "onvervreemdbaar
recht"? Dat zou dan wel hardop gezegd mogen worden. En als dit zo zou zijn
voor ons Wetboek van Strafrecht – dat is ten slotte een verantwoordelijkheid
van de nationale wetgever – hoe zit het dan met het EVRM? De betekenis
van een verdragsbepaling verandert toch niet plotsklaps als gevolg van maatschappelijke
ontwikkelingen in één lidstaat? Kortom, nu door de regering
niet is weersproken dat ook aan artikel 2 EVRM de notie van het onvervreemdbare
recht op leven ten grondslag ligt, moet de conclusie zijn dat met dit wetsvoorstel
wordt gehandeld in strijd met in elk geval de geest van dit artikel. Trouwens
ook met de tekst, want dit artikel kent wel een aantal uitzonderingen op de
bepaling dat de regering het recht van eenieder op leven zal beschermen, maar
de zelfbeschikking, het verzoek van een patiënt staat daar niet bij.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik ben in dit verband toch benieuwd naar de opvatting van de heer Rouvoet.
Is hij niet van mening dat als je deze gedachte doortrekt, je eigenlijk zou
moeten bepleiten dat het verbod op zelfdoding en strafbaarstelling daarvan
aan de orde zou moeten zijn?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Wij hebben voor de dinerpauze ook even een discussie gehad over het recht
op zelfdoding. Ik weet dat het in andere landen voor komt en dat daar discussie
over wordt gevoerd. Overigens hebben wij in Nederland ook de situatie gehad
dat een poging tot zelfmoord strafbaar was. Dat is ook de enige zinvolle strafbaarstelling
in dit verband.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat was alleen bij gebrek aan beter, want na afloop kun je geen straf
meer uitvoeren.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De strafbaarstelling van zelfmoord lijkt mij een buitengewoon zinloze
aangelegenheid.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het gaat dus de facto om de poging.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Wij hebben een tijd gehad dat een verbod was opgenomen op de poging tot
zelfmoord. Ik moet zeggen dat ik een discussie daarover heel zinnig acht.
Ik bepleit het niet, maar ik kan mij wel iets voorstellen bij de argumenten
die indertijd golden om dat strafbaar te stellen. Dat was om aan te geven
dat het niet iets is waar je zo maar afstand van kunt doen en dat de gemeenschap
daar ook een opvatting over heeft.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het zal duidelijk zijn dat ik het ook niet bepleit. Integendeel. Ik vind
echter dat als je zo stellig die redenering neerzet als u het nu doet, dat
je dan eigenlijk ook de consequentie zou moeten trekken en zeggen: daar ben
ik voorstander van. Dat doet u niet.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik laat mij in dit debat niet eerdere keer verleiden tot het trekken van
consequenties. Wat ik hier probeer aan te geven, sprekend over de grondslag
van dit wetsvoorstel, is dat als wij het EVRM hoog hebben en als daaraan ten
grondslag ligt de gedachte van onvervreemdbare mensenrecht, is dat wij kijken
wat dat betekent. Kunnen wij "onvervreemdbaar" vervangen door "zelfbeschikking"?
Dat gebeurt hier namelijk. Als dat niet het geval is, moet de regering dat
beargumenteerd weerspreken. Ik leg daarom iedere keer de vraag bij de regering
neer naar de grondslag van het wetsvoorstel en hoe dat zich verdraagt tot
wat vrij algemeen wordt gezien als de grondslag van het EVRM, namelijk de
onvervreemdbaarheid van mensenrechten. Hoe verdraagt dit voorstel zich tot
die grondslag? Op het moment dat er een ander voorstel komt, zullen wij daar
ook over spreken. Maar ik bevraag de regering op dit voorstel, want dat is
ingediend.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het gaat vandaag ook over dit voorstel. Ik vind uw betoog buitengewoon
interessant en boeiend. Als u echter zegt dat de bescherming van het leven
van mensen een onvervreemdbaar recht is, waarbij u nadrukkelijk aangeeft dat
zelfbepaling niet aan de orde kan zijn, dan vind ik dat u daar ook de consequentie
uit moet trekken. Maar op de vraag of u dan wilt bepleiten dat ook zelfdoding –
althans een poging daartoe die te effectueren is – strafbaar
gesteld moet worden, haakt u af.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik haak niet af. Als daar een voorstel voor komt, zijn we beschikbaar
voor die discussie.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Waarom dient u zelf geen voorstel in? Dan kunt u die discussie zelf entameren.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! We behandelen hier een ingrijpend voorstel over hulp bij zelfdoding
en euthanasie. Laat ik eerst dit zeggen. Ik wil mijn afschuw uitspreken ten
aanzien van degenen die in een positie terechtkomen waarin zij een poging
tot zelfmoord doen. Dat is verschrikkelijk. Ik zou er alles aan willen doen
om dat te voorkomen. Laat ik ook nog dit zeggen. Als strafbaarstelling daar
een rol in kan spelen, vindt u mij beschikbaar voor die discussie, omdat ik
wil dat we mensen daarvan weerhouden. Dat doet echter niets af aan mijn betoog
hier. De regering dient een voorstel in. Ik meen sterke argumenten te hebben
dat dit voorstel niet overeenkomstig de geest en de letter van het EVRM is.
Dat betreft een relevante vraag. We kunnen elkaar dan toch niet voortdurend
bestoken met opmerkingen in de trant van: Als u dat vindt, moet u morgen die
en die voorstellen indienen. Laten we het daar dan morgen over hebben. Ik
wil nu van de regering weten hoe zij haar wetsvoorstel verdedigt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Nog een afsluitende opmerking. De heer Rouvoet heeft mij geprikkeld
tot het stellen van deze vraag. Hij zal dat begrijpen, net als de andere aanwezigen.
Maar ik wil dit debat over zelfdoding niet op deze manier voeren. Ik geef
hem daar gelijk in. We zijn het daarover volstrekt eens. Het betreft een ernstig
feit. Waar mogelijk zul je dat met elkaar willen voorkomen, als het erom gaat
dat mensen in ernstige nood opvang verdienen. Ik wil het debat in die sfeer
voeren. Door het interruptiedebatje wordt de zaak afgeleid van de ernstige
problemen waar het over gaat. U begrijpt dat ik dit even kwijt wil, voorzitter.De heer Rouvoet (RPF/GPV):We zijn het daarover eens, voorzitter!Ik keer dus terug naar de hoofdzaken. De regering heeft terecht gesteld
dat er geen mogelijkheid bestaat om het Europese hof voor de rechten van de
mens om advies te vragen over de verenigbaarheid van het wetsvoorstel met
het EVRM. Dat betekent dus dat een proefproces naar aanleiding van een concrete
zaak hier uitsluitsel moet geven. Ook daarvoor is het van belang dat de regering
zich in dit debat expliciet rekenschap geeft van de betekenis van dit ingrijpende
voorstel. Daarom ontvang ik graag een zorgvuldige beantwoording van de vragen
die ik op het punt van het zelfbeschikkingsrecht en de grondslag van het wetsvoorstel
heb gesteld.Voorzitter! De hoofddoelstelling van dit wetsvoorstel is de vergroting
van de bereidheid van artsen om door hen gepleegde euthanasie of hulp bij
zelfdoding te melden door in het Wetboek van Strafrecht een strafuitsluitingsgrond
op te nemen voor de arts die de zorgvuldigheidseisen in acht neemt, en een
meldings- en toetsingsprocedure vast te stellen. De conclusie kan ook geen
andere zijn dan dat in dit wetsvoorstel het belang en de positie van de arts
centraal staan. Ik herhaal op dit punt de voor mij belangrijke vraag die ik
tijdens het wetgevingsoverleg tevergeefs aan de minister van Justitie heb
voorgelegd, of het in strafrecht-theoretische zin verdedigbaar is dat het
belang dat met strafbaarstelling wordt beschermd, namelijk dat iemands leven
niet beëindigd wordt, ook niet op diens eigen verzoek – zie de
tekst van artikel 293 – ondergeschikt gemaakt wordt aan het belang van
de dader en kan leiden tot zijn straffeloosheid. Ik zeg erbij, en daar kom
ik op terug, zonder volwaardige justitiële toetsing maar door een niet-justitiële
instantie en slechts op basis van een eigen verslag van zijn handelen. Graag
ontvang ik dit keer een helder antwoord van de minister.De vraag die ik eerder stelde in mijn bijdrage, toen ik sprak over de
onbenutte mogelijkheden van de palliatieve zorg, namelijk of dit wetsvoorstel
niet te vroeg komt, doet ook zeer terzake wanneer we kijken naar de hoofddoelstelling
van de vergroting van de meldingsbereidheid. Tot nog toe is er geen begin
van een aanwijzing dat het met die meldingsbereidheid de goede kant opgaat.
Eerder bleek deze onder de 50% te liggen. De gedachte dat door het op afstand
zetten van het openbaar ministerie sprake zou zijn van een minder directe
strafbedreiging en als gevolg daarvan de meldingsbereidheid van artsen zou
toenemen, lijkt voorzover we kunnen nagaan, tot dusverre niet gestaafd te
worden door ervaringen met de nieuwe meldings- en toetsingsprocedure, zoals
die sinds november 1998 van kracht is. Dat laat zich ook wel verklaren, want
de beroepsgroep heeft er nooit onduidelijkheid over laten bestaan dat daarvoor
meer vereist is dan wat zij ervaart als een "extra" toetsende instantie; je
hoeft er niet voor doorgeleerd te hebben om te begrijpen dat tegen deze achtergrond
pas bij een garantie van straffeloosheid, dat wil dus zeggen door opneming
van de medische exceptie, een substantiële stijging van het aantal meldingen
mag worden verwacht. Dat betekent dat de waarborgen en begrenzingen die worden
gesteld per definitie ook onder druk staan van de wens om deze doelstelling
in elk geval zoveel mogelijk te bereiken. Dat zien wij al in de vormgeving
van de toetsingsprocedure: hoe zwaarder die wordt aangezet, des te kleiner
is de kans dat het aantal meldingen zal toenemen.En een andere indicatie hoe een en ander in z'n werk zal gaan, ontleen
ik aan de zaak-Brongersma: de advocaat van de arts voorspelde dat een veroordeling
van zijn cliënt zou leiden tot een afname van de meldingsbereidheid,
de Nederlandse vereniging voor vrijwillige euthanasie sprak zelfs van "de
dood in de pot voor de meldingsbereidheid" en enkele huisartsen haalden het
zelfs in hun hoofd om naar aanleiding van de eis van het openbaar ministerie
te concluderen dat "justitie mensen dwingt voor de trein te springen". De
uitspraak van de rechtbank Haarlem zal hen allen hebben gesterkt in de overtuiging
dat de dreiging met niet-melden effect kan hebben.Het kabinet heeft nu een nader onderzoek aangekondigd naar de werkwijze
en het functioneren van de toetsingscommissies en naar de ervaringen die artsen
met deze commissies hebben. In het nader verslag hebben onze fracties er de
vinger bij gelegd dat, waar de regering toegeeft dat als gevolg van de
(te) korte tijd dat de toetsingscommissies functioneren nog geen uitspraken
kunnen worden gedaan over de invloed van de meldings- en toetsingsprocedure
op de meldingsbereidheid van artsen, het volstrekt onduidelijk blijft waarop
het vertrouwen van de regering is gebaseerd dat de meldingsbereidheid zal
toenemen. Het ligt dan ook zeer voor de hand om eerst een grondige evaluatie
te houden van de meldings- en toetsingsprocedure, in het bijzonder het effect
ervan op de meldingsbereidheid van artsen, alvorens eventueel tot wettelijke
verankering over te gaan.Ik vraag de bewindslieden daarom nogmaals, mij uit te leggen waar toch
die politieke fixatie – ik zou bijna zeggen obsessie – vandaan
komt om een bestaande procedure een wettelijke verankering te geven, zonder
dat er zicht op bestaat dat die procedure werkbaar is en tegemoetkomt aan
wat ervan werd verwacht. Waarom niet het nader onderzoek vooraf laten gaan
aan de verdere behandeling en, onverhoopt, de inwerkingtreding van het wetsvoorstel,
zodat de uitkomsten ervan in ieder geval bij het wetgevingsproces betrokken
kunnen worden?Mevrouw de voorzitter! Ik kom te spreken over het openbaar ministerie
en de toetsingscommissies. Zoals ik tijdens het wetgevingsoverleg al heb aangekondigd,
kom ik in dit debat terug op het fundamentele verschil van mening dat ik met
de regering heb over de positie van het openbaar ministerie onder de voorgestelde
regeling van toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
Net als in de schriftelijke stukken kwam de minister van Justitie ook drie
weken geleden niet verder dan de formule dat het vervolgingsmonopolie van
het openbaar ministerie niet wordt aangetast. Formeel gezien mag dat waar
zijn, maar, zoals de minister ook liet merken, de beslissingsbevoegdheid tot
vervolging wordt wél beperkt en daar ligt nou net het bezwaar: de regeling
betekent materieel dat bij een positief oordeel van een niet-justitiële
instantie met voornamelijk medische expertise over de bij uitstek juridisch-justitiële
vraag of er "een redelijk vermoeden van een strafbaar feit is", het OM er
in het geheel niet meer aan te pas komt. Het is toch een novum, om niet te
zeggen een juridisch monstrum, dat multidisciplinair samengestelde commissies,
waarin bovendien het accent ligt op de (collegiale) toetsing op de medische
zorgvuldigheid – het kabinet spreekt zelf van "een meer op medisch-professionele
leest" geschoeide toetsing – zich in laatste instantie kunnen uitspreken
over de toepasselijkheid van een strafuitsluitingsgrond? Het heeft mij verbaasd
dat mevrouw Swildens op een vraag van mij zo luchthartig antwoordde dat, als
dit een novum is, zij daar dan geen enkele moeite mee heeft. Dat is toch niet
de wijze waarop de medewetgever zich van zo'n rechtsstatelijk relevante vraag
mag afmaken? Daarom nodig ik de collega's van de coalitiefracties uit om in
eerste of in tweede termijn expliciet op deze toch belangrijke kwestie in
te gaan. Maar vanzelfsprekend hoor ik ook van de zijde van de regering nu
graag hoe zij hiertegen aankijkt.Voorzitter! Ik herhaal voor de zoveelste keer mijn vraag of er één
ander delict is waar de pleger aan justitiële toetsing van zijn handelen,
aan vervolging dus, kan ontkomen door middel van overlegging van een verslag
van het eigen – in beginsel strafbare – handelen aan een niet-justitiële
instantie. Hoe rechtvaardigt de regering deze constructie in het licht van
de nationale en internationale uitgangspunten van ons stelsel van strafrecht?Wil de minister van Justitie ook nog reageren op de opmerkingen die ik
tijdens het wetgevingsoverleg heb gemaakt over het doen van aangifte? Eerlijk
gezegd, zou ik familieleden altijd aanraden om aangifte te doen, zodat er
in elk geval bemoeienis van een officier van justitie volgt. Besluit hij om
niet te vervolgen, dan is er altijd nog artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering.
Het alternatief – het afwachten van het oordeel van de toetsingscommissie –
betekent dat je als familie met lege handen staat, want beoordeelt de commissie
het handelen van de arts als zorgvuldig, dan staat daartegen geen beroepsmogelijkheid
open.De heer Dittrich (D66):Moet er niet altijd een redelijk vermoeden van een strafbaar feit zijn,
voordat je aangifte doet? U nodigt nu familieleden uit om altijd maar aangifte
te doen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Nee, het is onjuist om te veronderstellen dat er voor het doen van aangifte
een redelijk vermoeden van een strafbaar feit moet zijn. Dat is nodig voor
een verdenking, maar niet voor een aangifte.De heer Dittrich (D66):Maar je kunt niet zomaar in het wilde weg een aangifte doen. Er moet een
reden zijn dat je dit wilt doen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik wil wel eens uit de mond van de minister van Justitie horen of dat
niet kan. Ik raad familieleden aan om altijd aangifte te doen. Als de officier
van justitie die niet in behandeling neemt, kun je een klacht indienen over
niet vervolgen op grond van artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering.
Dan kijkt er in ieder geval iemand van het openbaar ministerie naar. Natuurlijk
kan men daar tot de conclusie komen dat de familie niet verder kan gaan op
die weg. Bij de toetsingscommissie sta je echter sowieso met lege handen.De heer Dittrich (D66):Waarom zou je een aangifte doen als je niet vermoedt dat er iets mis is
gegaan?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik raad het familieleden die geen bezwaar tegen euthanasie hebben, ook
niet aan. De familie weet echter niet eens wat er is gebeurd, want zij heeft
geen recht op inzage in de stukken. Familieleden mogen het verslag van de
arts niet eens zien. Als zij het vermoeden hebben dat er iets mis is, maar
zij weten niet precies wat dat is, kunnen zij twee dingen doen. Zij kunnen
wachten tot de toetsingscommissie gesproken heeft en dan staan zij met lege
handen. Als die familieleden ook maar het flauwste vermoeden hebben dat er
iets niet in orde is, raad ik hen aan om aangifte te doen in de hoop dat er
iets mee gebeurt. Zo niet, dan kunnen zij een aanklacht indienen bij het hof
krachtens artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering. Ik ben benieuwd naar
de reactie van de minister op dat punt. Hij schrijft ergens in de stukken
dat hij verwacht dat een aangifte een grote uitzondering is. Dat staat nog
te bezien.De heer Dittrich (D66):Is er geen recht van privacy voor de patiënt? De arts heeft een vertrouwensrelatie
met de patiënt; dan hoeven de gegevens toch niet bij de familie te komen?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb daarover een vraag geformuleerd en die leg ik hierbij aan de minister
voor. Ik heb daar grote aarzelingen over. In de gezondheidszorg worden steeds
meer mogelijkheden gecreëerd in verband met klachtrecht en inzagerecht
in dossiers. Uitgerekend bij de dood van een familielid mag de familie niet
weten wat er is besproken. Men kent het oordeel van de arts niet, men weet
niet wat de consulent gezegd heeft, men weet helemaal niets als familielid.
Dat is raar en daarom vraag ik de minister om nog eens uit te leggen waarom
er geen recht op inzage van de stukken is. Natuurlijk hecht ik aan de privacy,
maar als de familie het gevoel heeft dat er iets niet in orde is, moet dat
recht op privacy misschien wel wijken voor het recht om recht te betrachten.
Als er iets niet zorgvuldig is gegaan, moet men er misschien voor kunnen zorgen
dat het in de openbaarheid komt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):De heer Rouvoet corrigeerde zichzelf al door te zeggen dat hij de familie
die geen bezwaar heeft of die achter het verzoek van de patiënt heeft
gestaan, niet aanraadt om aangifte te doen. In feite trekt hij echter het
grote belang van de privacyregeling in twijfel. Stel dat de patiënt zelf
in een goede vertrouwensrelatie met de arts tot het verzoek komt en dat hij
absoluut geen behoefte heeft aan inzage door zijn familie; wie garandeert
dat die familie in goede betrekkingen verkeert met de patiënt? De patiënt
kan er alle belang bij hebben dat die familie daar helemaal niet bij betrokken
wordt en dat die überhaupt geen inzage in de stukken krijgt. Van die
situatie lijkt de heer Rouvoet helemaal niet uit te gaan, alsof hij zich bijna
niet kan voorstellen dat dit ook voorkomt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik kan mij een heleboel voorstellen rond dit vraagstuk. Het kernpunt is
hier echter welke mogelijkheden de familie heeft als zij het gevoel of een
aanwijzing heeft dat er iets niet zorgvuldig is gebeurd. In deze procedure
staat de familie bijna met lege handen. Natuurlijk zie ik het belang van privacy
en moet deze vraag zorgvuldig gewogen worden. Waarom zou aangifte echter een
grote uitzondering zijn? Er zou juist wel een mogelijkheid tot inzage moeten
zijn als de familieleden het vermoeden hebben dat er iets fout is gegaan;
daar moet een procedure voor bedacht worden. Nu staat de familie met lege
handen. Ik kan mij situaties voorstellen waarin het niet echt gewenst is dat
familieleden inzage krijgen, maar ik kan mij ook de omgekeerde situatie goed
voorstellen en die stel ik hier aan de orde.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De heer Rouvoet heeft op dit punt geen amendement ingediend. Ik zou dat
niet zo heel erg gek vinden. Ik kan mij een bepaling voorstellen die de familie
recht op inzage geeft, tenzij de patiënt, bijvoorbeeld in de schriftelijke
verklaring die de heer Rouvoet ook in de wet wil opnemen, heeft aangegeven
dat hij niet wil dat de familie inzage krijgt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik kan mij daar bepaalde constructies bij voorstellen. Ik sta daar ook
open voor. Mevrouw Halsema zal echter begrijpen dat bij mij de animo om amendementen
in te dienen de afgelopen weken drastisch is gedaald. Ik kan mij er echter
heel goed een amendement bij voorstellen. Voorlopig leg ik de vraag bij de
minister neer: Geef aan waarom er geen recht op inzage is. Misschien dat wij
over een en ander moeten spreken in de tweede termijn. Dat amendement zou
immers misschien wat meer steun kunnen krijgen. Ik wil in ieder geval de discussie
in de Kamer vast gevoerd hebben.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De opmerking over een verdwijnend animo inzake amendementen verbaast mij
enigszins. De heer Rouvoet heeft het oordeel van de Kamer over zijn amendementen
niet gehoord.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat moet u uitleggen.De voorzitter:Mevrouw Halsema bedoelt dat er nog niet gestemd is over de amendementen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De tweede termijn is ook nog niet geweest.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Het was absoluut niet de bedoeling om een ongelukkige opmerking te maken
over mijn collega's in de Kamer. Ik heb vooral de bejegening van het kabinet
van de amendementen in het wetgevingsoverleg onder kritiek gesteld.Ik heb gezegd dat familieleden er verstandig aan doen om te allen tijde
aangifte te doen. In de stukken zegt de regering te verwachten dat het doen
van aangifte tot de uitzonderingen beperkt zal blijven. De voor de hand liggende,
belangrijke vraag is dan natuurlijk waarop zij dit oordeel baseert. Waarom
zou de familie meer vertrouwen hebben in een commissie van drie personen,
die in een besloten vergadering tot een oordeel komt over de aanvaardbaarheid
van het doden van een medeburger op basis van de gegevens die de pleger, de
dader, zelf verstrekt en die daarvoor aan niemand verantwoording schuldig
is, dan in de onafhankelijke rechter, die in een openbare zitting alle relevante
gegevens in zijn oordeel kan betrekken? Hoezo "vergroten van de maatschappelijke
controleerbaarheid van een ernstig levensdelict"? Graag dus een reactie van
de minister van Justitie.Verder vraag ik de regering te reageren op de voor de hand liggende taxatie
dat naarmate de commissies zorgvuldiger te werk zullen gaan, de meldingsbereidheid
van artsen zal afnemen of, andersom benaderd, dat de meldingsbereidheid meer
zal toenemen naarmate de toetsing door de commissies meer een formaliteit
is, en de kans op straf dus navenant afneemt. Laat ik het zo zeggen: er is
een gerede kans op 100% melding als er louter sprake is van een administratieve
afdoening. Eerder meende de regering deze vraag niet te hoeven beantwoorden,
omdat er, zo liet zij weten, van een formaliteit geen sprake is. Het komt
mij voor dat de wetgever zich toch iets serieuzer rekenschap zal moeten geven
van de effecten van een wetswijziging. Graag dus alsnog een waardering van
de werking van de toetsingsprocedure van de kant van de ministers. En laten
zij nu niet zeggen, dat daarvoor eerst het nader onderzoek moet worden afgewacht.Ten slotte een opmerking wat betreft de procedure bij de toetsingscommissies.
Bij het amendement op stuk nr. 16 heb ik samen met collega Van der Vlies voorgesteld
om het horen van de arts voor te schrijven. Minister Borst heeft daarvan gezegd
dat het gebruikelijk is om de arts voor een aanvullend gesprek uit te nodigen en dat het amendement daarom overbodig is. Dat is een rare
redenering. Het is ook gebruikelijk dat er ten minste één andere
arts wordt geconsulteerd, maar dat weerhoudt de regering er niet van om dit
voor te schrijven. Mag ik aannemen dat de minister heeft bedoeld te zeggen
dat het misschien niet zoveel toevoegt, maar dat er geen bezwaar is om deze
bestaande werkwijze ook in de wetstekst vast te leggen?Hoe onbevredigend het debat van drie weken geleden ook was, ik zie ervan
af om alle vragen over de zorgvuldigheidseisen in dit debat opnieuw te stellen.
Dat zou voor een deel van die vragen namelijk de derde of vierde keer zijn
dat ik ze stel en kennelijk kunnen of willen de bewindslieden er niet op ingaan.
Dat neemt niet weg dat er enkele kernpunten zijn die in dit plenaire debat
niet onbesproken mogen blijven. Daar zal ik dadelijk op ingaan, maar eerst
wil ik met betrekking tot de zorgvuldigheidseisen een algemene kwestie aan
de orde stellen, die het hart van het wetsvoorstel raakt.Ik doel op de betekenis van de zorgvuldigheidseisen en dan met name de
niet-naleving ervan. De voorgestelde tekst van artikel 293, lid 2, is daar
duidelijk over: de arts is niet strafbaar als hij voldoet aan de zorgvuldigheidseisen.
Met andere woorden, het voldoen aan de zes geformuleerde zorgvuldigheidseisen
is constitutief voor het vervallen van de strafbaarheid. Tijdens het wetgevingsoverleg
heb ik erop gewezen dat de memorie van toelichting en de nota naar aanleiding
van het verslag een ander beeld geven: de arts hoeft niet aan alle zorgvuldigheidseisen
te voldoen, mits hij het maar toelicht in zijn verslag. De toetsingscommissie
zal bovendien bij de toetsing extra aandacht geven aan afwijkingen van de
zorgvuldigheidseisen en kan een en ander in haar oordeel genuanceerd tot uitdrukking
brengen. Ook de bijdragen van enkele woordvoerders wezen in deze richting:
zo stelde mevrouw Swildens dat de toetsing iets anders is dan het langslopen
van de zorgvuldigheidseisen en dat er ook bij het niet helemaal voldoen aan
alle eisen voor de commissie ruimte is voor een eigen weging. Minister Borst
zei letterlijk dat zij de commissies geen strobreed in de weg zou willen leggen
om ook wanneer niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, toch tot het
oordeel "zorgvuldig" te komen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Tijdens het wetgevingsoverleg maakte de heer Rouvoet die fout al. Als
hij de Handelingen naleest, kan hij het zelf zien. Ik heb niet gesproken over
"weging", maar over "waarderen". Daarmee bedoelde ik: beoordelen welke invloed
het opvolgen van bepaalde zorgvuldigheidseisen...De voorzitter:Vóór de avondpauze heb ik al een paar keer gezegd dat het
bij interrupties zou moeten blijven bij vragen aan de spreker. Wat u zelf
wilt zeggen, kunt u in uw eigen termijn doen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik wilde dit niet in mijn eigen termijn naar voren brengen. Het gaat alleen
om het wegnemen van een misverstand dat bij de heer Rouvoet leeft.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Als mevrouw Swildens bedoelde te zeggen wat ik ook bedoel, namelijk dat
het voldoen aan zes zorgvuldigheidseisen constitutief is voor het vervallen
van de strafbaarheid, zijn wij het eens. Als de strekking van haar opmerking
was om aan te geven dat ook als niet precies aan alle zes de zorgvuldigheidseisen
is voldaan, het eindoordeel toch "zorgvuldig" kan zijn, waardoor het openbaar
ministerie er niet aan te pas komt, houden wij verschil van mening. Als zij
het eerste bedoelde te zeggen, zou ik zeggen: wees welkom. Dan zijn wij het
immers van harte eens op dit punt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Omgekeerd kan ook ik natuurlijk zeggen: wees welkom.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik vraag u naar uw positie.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het gaat mij om waarderen. Dat is niet het afvinken, maar het geven van
een oordeel over de wijze waarop door de arts de zorgvuldigheidseisen in samenhang
zijn toegepast.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Maar u vindt dat ook als niet precies aan alle zorgvuldigheidseisen is
voldaan, de waardering van de kant van de commissies tot de conclusie kan
leiden: zorgvuldig, dus geen strafbaarheid?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat is nooit uitgesloten.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dan bestaat het verschil van mening in ieder geval nog. Het misverstand
is dan beperkt tot de vraag of u "wegen" of "waarderen" hebt gezegd, maar
voor de essentie maakt dat niet uit, zo concludeer ik.Ik kom hierna nog apart te spreken over enkele zorgvuldigheidseisen, maar
als ik mij voor de geest haal hoe gemakkelijk er in de stukken en in het debat
is gesproken over het niet precies voldoen aan alle zorgvuldigheidseisen,
zonder dat daar consequenties aan werden verbonden voor wat betreft de strafbaarheid,
dan kan ik niet anders dan concluderen dat artikel 293, lid 2 – het
hart van het wetsvoorstel – zijn betekenis al lijkt te hebben verloren
voordat het in werking is getreden. Immers, zo moet ik uit het tot dusver
gewisselde begrijpen: het is niet uitgesloten dat een toetsingscommissie tot
het oordeel komt dat een arts die euthanasie gepleegd heeft bij een patiënt
van wie bij de naaste familieleden geen stervenswens bekend was en die ook
geen schriftelijke wilsverklaring heeft afgelegd, die een aanbod van voor
zijn situatie beschikbare effectieve palliatieve zorg heeft afgeslagen, terwijl
één of misschien wel twee geconsulteerde artsen tot een negatief
oordeel over de zorgvuldigheidseisen zijn gekomen, tóch zorgvuldig
heeft gehandeld. Het ligt misschien niet voor de hand, maar uitgesloten is
het niet.Extra verwarrend is het dat minister Korthals tijdens het wetgevingsoverleg
een onderscheid aanbracht tussen de eerste vier zorgvuldigheidseisen en de
laatste twee, die procedureel van aard zijn. Daarmee suggereert hij dat er
een rangorde is, een verschil in gewicht tussen de onderscheiden zorgvuldigheidseisen.
Dat blijkt echter niet uit de wetstekst. Wat betekent dit voor de commissies?
Zijn die gebonden aan het door de minister gemaakte onderscheid of mogen zij
zelf tot een andere weging komen?Kortom: er bestaat een grote onduidelijkheid over de precieze betekenis
van de zorgvuldigheidseisen. Ik vraag de ministers dan ook of zij het niet
met mij eens zijn dat het wringt, wanneer de kern van het wetsvoorstel het
voldoen aan de zorgvuldigheidseisen constitutief maakt voor het vervallen
van de strafbaarheid, terwijl uit de wetsgeschiedenis moet worden afgeleid
dat het niet (precies) voldoen aan deze eisen geenszins betekent dat de strafbaarheid
gehandhaafd blijft. Het zal toch echt van tweeën één moeten
zijn. Ik verwacht op dit punt volstrekte helderheid van de kant van de ministers.
Ofwel het voldoen aan alle zes de zorgvuldigheidseisen is grond voor het vervallen
van de strafbaarheid, en dan betekent het niet voldoen aan één
of meer van de eisen dat de commissie de zaak overdraagt aan het openbaar
ministerie ter vervolging. Ofwel artsen zijn sowieso straffeloos en de zorgvuldigheidseisen
zijn indicatieve richtlijnen, hoe het meest zorgvuldig te handelen. In dat
geval is er de facto sprake van de medische exceptie, waarvan door de regering
nu juist steeds is gezegd dat daar bewust niet voor gekozen is. Ik concludeer
uit de discussie tot nu toe dat het laatste het geval is en ik daag de ministers
uit deze conclusie overtuigend te weerleggen.Voorzitter! Nu zal ik spreken over enkele zorgvuldigheidseisen, om te
beginnen het verzoek. Ik zal proberen om hierover kort te zijn. Wat de eis
van een "vrijwillig en weloverwogen verzoek" betreft, beperk ik mij dan ook
tot de vraag wat zich er in vredesnaam tegen verzet om aan dit verzoek, dat
cruciaal is voor de levensbeëindiging, de eis te stellen dat het schriftelijk
wordt vastgelegd, voor mijn part in beginsel. Het is toch ook voor de arts
van belang om te voorkomen dat er achteraf twijfels worden geuit, bijvoorbeeld
door familieleden, over het bestaan van zo'n stervenswens? Minister Borst
zei op 30 oktober naar aanleiding van mijn amendement op stuk nr. 14 terzake
dat er geen reden voor is, omdat het ook nooit in de jurisprudentie geëist
is. Daarmee is dan kennelijk alles gezegd. Tegelijkertijd schrapt ze zonder
met de ogen te knipperen het element "duurzaam" uit deze zelfde zorgvuldigheidseis,
terwijl die wel altijd door de jurisprudentie is geëist. Mag ik haar
vragen om vanuit de eigen verantwoordelijkheid van de regering een inhoudelijke
beoordeling van dit amendement te geven?Ik kom te spreken over het uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Datzelfde
geldt voor het amendement op stuk nr. 15, waarin ik met collega Van der Vlies
heb voorgesteld om het element "onbehandelbaar" toe te voegen aan het criterium
van "uitzichtloos en ondraaglijk lijden". De regering heeft te kennen gegeven
dit element te onderschrijven, maar acht het al opgenomen in het element "uitzichtloos".
Wij zouden daar lang over kunnen twisten, maar, zo vraag ik opnieuw vanuit
de gedachte dat het van belang is om de waarborgen zo krachtig mogelijk te
formuleren, wat verzet zich er nu tegen om de onbehandelbaarheid expliciet
op te nemen?Inmiddels is wel duidelijk geworden hoe subjectief en onbegrensd dit criterium
van uitzichtloos en ondraaglijk lijden is. Met name naar aanleiding van de
Brongersma-zaak is veel geschreven en gesproken over dit criterium, dus over
wat er wel en wat er niet onder zou kunnen c.q. moeten vallen. Ik noemde terloops
al de noodkreet van een vrouw met een ernstige persoonlijkheidsstoornis, die
zich na dertien jaar onder behandeling te zijn geweest, afvraagt: waarom heeft
Brongersma wel recht op een zachte dood en ik niet? Nu is het natuurlijk van
belang dat het openbaar ministerie intussen hoger beroep tegen de uitspraak
van de rechtbank Haarlem heeft aangetekend, maar, zoals ik twee weken geleden
bij de behandeling van de justitiebegroting al stelde, daarmee kan wel duidelijkheid
worden verkregen over de reikwijdte van het begrip "uitzichtloos en ondraaglijk
lijden" uit de jurisprudentie, maar de wetgever mag zich bij het formuleren
van nieuwe wetgeving terzake van euthanasie niet zomaar afhankelijk maken
van de interpretatie door de rechter. Met andere woorden: het is aan ons om
in dit debat uitsluitsel te geven over de betekenis en de reikwijdte van het
criterium "uitzichtloos en ondraaglijk lijden". Dat was ook de strekking van
mijn opmerking in het debat over de begroting van Justitie. De aparte brief
van minister Korthals gaat hieraan voorbij. Die beantwoordt een vraag die
ik niet heb gesteld, namelijk waarom het openbaar ministerie beroep heeft
ingesteld. Graag nog klare wijn van het kabinet. Ik heb goed geluisterd naar
wat de minister van Justitie in het wetgevingsoverleg zei naar aanleiding
van de uitspraak in de zaak-Brongersma. Ik citeer hem: "het enkele vooruitzicht
op lijden, ongeacht of dit zal voortvloeien uit pijn, ontluistering of angst
voor een onwaardige dood, kan niet als uitzichtloos ondraaglijk lijden worden
aangemerkt. Dit geldt eveneens voor een hoogbejaarde die klaar is met het
leven. Wij gaan niet zover dat wij van mening zijn dat eenieder die geen levenswil
meer heeft dan ook de gereguleerde mogelijkheid moet hebben om het leven te
beëindigen." Ik houd de minister aan zijn woord en vraag hem te bevestigen
dat dit de opvatting van de regering is met betrekking tot de reikwijdte van
het criterium "uitzichtloos en ondraaglijk lijden". Voor een juiste interpretatie
van de wetstekst en van de bedoeling van de wetgever is dat van groot gewicht.Gehoord de opvatting van de regering bij monde van de minister van Justitie
dat "klaar zijn met het leven" en angst voor pijn of ontluistering hier niet
onder vallen – een standpunt dat door de KNMG overigens is gedeeld,
wat ik van grote betekenis vind – meen ik, nu de rechter ditzelfde criterium
wel zo ruim heeft uitgelegd, dat er alle aanleiding is om de bedoeling van
de wetgever duidelijker in de wetstekst tot uitdrukking te laten komen. Delen
de bewindslieden deze opvatting en zullen zij daartoe via nota van wijziging
het initiatief nemen?Nu de consultatie. Een klein winstpuntje bij de waarborgen rond het levensbeëindigend
handelen is dat minister Borst in het wetgevingsoverleg terugkwam op de wel
erg ruime uitzonderingen die eerder in de schriftelijke stukken werden gemaakt
op het voorschrift dat de tweede arts de patiënt zelf moet zien. Ik leid
hieruit af dat zij zelf heeft ingezien dat de stelling dat zich een situatie
laat denken waarin "het persoonlijk gesprek tussen consulent en patiënt
is achterwege gebleven, maar wel aan de essentie van de consultatiefunctie
is voldaan" onhoudbaar is. De essentie van de consultatiefunctie is immers
het geven van een oordeel over de zorgvuldigheidseisen en een arts die de
patiënt nooit gezien heeft, kan dat oordeel alleen maar geven op basis van wat de behandelend arts hem vertelt; daarmee is het wezen van
de consultatie, de onafhankelijkheid, vervallen. Het is dus zeer terecht dat
de regering hier op haar schreden is teruggekeerd en het zien van de patiënt
door de consulent(en) als medisch-professionele norm gehandhaafd wil zien.
Het feit dat dit een inbreuk op de intimiteit van het ziekte- respectievelijk
sterfbed kan vormen is – zo stelde minister Borst terecht – niet
voldoende als uitzonderingsgrond op deze medisch-professionele norm. Wel liet
zij ruimte voor het achterwege laten van een bezoek door de consulent in "hoogst
uitzonderlijke situaties", waarbij zij doelde op situaties waarin de behandelend
arts zich overvallen voelt door de snelle ontwikkeling van het ziekte- of
sterfbed. Ik heb daar begrip voor. Wel blijf ik zitten met de vraag wat nu
de waarde van de eis van consultatie is, als de behandelend arts na een negatief
oordeel van een consulent, of zelfs na het negatieve oordeel van twee consulenten,
toch kan besluiten gevolg te geven aan het verzoek om levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding. Het voorstel van onze fracties om het oordeel van
de consulent schriftelijk te doen zijn is bij nota van wijziging overgenomen,
overigens als enige van de vele suggesties ter versterking van de waarborgen
in de relatie tussen arts en patiënt. Uit het debat van 30 oktober begreep
ik dat er al in voorzien is dat dit oordeel wordt gevoegd bij het verslag
van de behandelend arts, zodat de toetsingscommissie zich er een zelfstandig
oordeel over kan vormen. Als dit inderdaad het geval is, dan is het amendement
dat ik op dit punt samen met collega Van der Vlies heb ingediend op stuk nr.
17 overbodig, zodat dat kan worden ingetrokken. Ik wacht het antwoord van
de regering af.Ik kom te spreken over de wilsonbekwamen. Werd voorheen altijd ten minste
nog een strikt onderscheid gemaakt tussen euthanasie (levensbeëindiging
op verzoek) en het doden van wilsonbekwamen, sinds de indiening van het voorliggende
wetsvoorstel lopen beide categorieën in elkaar over. Weliswaar is een
aparte regeling voor wilsonbekwamen aangekondigd, onder de versluierende term
"levensbeëindiging bij enkele bijzondere categorieën patiënten",
maar op grond van de nu voorgestelde wettelijke regeling van de wilsverklaring
kan euthanasie al worden toegepast op mensen die later wilsonbekwaam worden.
De discussie over deze regeling heeft de onmogelijkheid ervan aan het licht
gebracht: het uitgaan van een "actuele stervenswens" van een wilsonbekwaam
gewordene is een fictie, die bewust geïntroduceerd wordt. Het is evident
dat een arts in dergelijke gevallen niet aan de zorgvuldigheidseisen kan voldoen
anders dan via extrapolatie van wat eerder als wens is geuit en/of via projectie
door anderen – de arts, familieleden – van wat voor de betreffende
patiënt ondraaglijk lijden is. Met instemming haal ik op dit punt de
heer Jonquière aan, die in Trouw van 26 mei gezegd heeft: "Het probleem
bij euthanasie en dementie is niet zozeer de waarde van de wilsverklaring,
maar veeleer de norm van de dokter, die – geconfronteerd met een dementerende –
zich een beeld zal moeten vormen van de mate waarin de verzoeker op dat moment
voldoet aan de zorgvuldigheidseisen, zodat hij aan euthanasie mag meewerken."
Dat bedoelde ik toen ik eerder sprak over het in handen van de arts leggen
van de idee van zelfbeschikking. Overigens moet mij van het hart dat ik de
pleidooien voor euthanasie bij demente bejaarden met een wilsverklaring door
enkele collega's als schokkend en grensverleggend heb ervaren. In de samenleving
houdt het voorstel van het kabinet de gemoederen volop bezig. Vanuit het parlement
klinken al de eerste stemmen op om een volgende stap te zetten. Ik vind het
onverantwoordelijk. Ik doe een dringend beroep op de regering om in elk geval
dit punt niet nu door te zetten en de discussie over de meest gewenste procedure
voor de toetsing van levensbeëindiging bij wilsonbekwamen in volle omvang
te voeren aan de hand van de toegezegde afzonderlijke regeling, die overigens
ook wat mij betreft een wettelijke regeling zou moeten zijn en niet een algemene
maatregel van bestuur. Ik had daartoe een amendement voorbereid om het tweede
lid van artikel 2 te schrappen, maar mevrouw Kant was mij voor en daarom heb
ik haar amendement op stuk nr. 28 inmiddels medeondertekend, samen met collega
Van der Vlies.Wat de minderjarigen betreft, kan ik kort zijn. Ik vind het werkelijk
ijzingwekkend dat de regering voorstelt om het mogelijk te maken dat kinderen
vanaf 12 jaar euthanasie kunnen vragen en krijgen. Met nadruk herhaal ik dat
de indruk die bij velen is ontstaan dat de 12- tot 16-jarigen uit het wetsvoorstel
zijn gehaald, onjuist is. Dat de mogelijkheid om hun leven zelfs tegen de
wil van de ouders te beëindigen, zoals opgenomen in het oorspronkelijke
voorstel, bij nota van wijziging is komen te vervallen, doet eerlijk gezegd
nauwelijks af mijn gevoelens over een wettelijke regeling die dít mogelijk
maakt. Ik heb tijdens het wetgevingsoverleg al gezegd het zeer gewenst te
vinden dat alle Kamerleden gelegenheid krijgen om aan te geven of zij persoonlijk
niet alleen levensbeëindiging op verzoek aanvaardbaar vinden, maar ook
levensbeëindiging bij wilsonbekwamen met een wilsverklaring en minderjarigen.
Daarom zal ik zowel over het amendement op stuk nr. 28 van mevrouw Kant c.s.
als over de amendementen op de stukken nrs. 20 en 21 van mijzelf en de heer
Van der Vlies hoofdelijke stemming vragen.Ten slotte nog enkele opmerkingen over gewetensbezwaren. Op het punt van
de gewetensbezwaren van zowel verpleegkundigen als artsen sluit ik mij kortheidshalve
aan bij wat collega Van der Vlies daarover heeft opgemerkt. Hij heeft als
eerste ondertekenaar de amendementen die we samen over deze materie hebben
ingediend, voldoende toegelicht. Wel leg ik de bewindslieden voor de laatste
keer de vraag voor die zij eerder onbeantwoord lieten: waarom vinden zij voor
euthanasie een bepaling, analoog aan artikel 20 van de Wet afbreking zwangerschap,
overbodig? Ook hier weer de vraag: wat verzet zich daar nu toch tegen? De
dooddoener "het is overbodig" is natuurlijk onbevredigend, temeer daar op
een dergelijke bepaling wordt aangedrongen vanuit de kringen van verpleegkundigen
zélf. En wat het doorverwijzen door artsen met gewetensbezwaren betreft:
ik heb er goede nota van genomen dat van een formele verwijsplicht geen sprake
is. Wel heeft de minister van VWS gezegd dat zij het "beneden de maat" vindt
wanneer een arts een patiënt met een euthanasieverzoek op grond van gewetensbezwaren
niet doorverwijst naar een collega die bereid is deze patiënt
te doden. De minister moet mij toch eens uitleggen hoe deze harde woorden
over artsen met gewetensbezwaren zich verhouden met de opvatting van de regering
dat een patiënt nooit een recht op zelfbeschikking heeft. Een patiënt
kan dus geen recht doen gelden op levensbeëindigend handelen door zijn
arts, maar wel op een indirect meewerken daaraan door diezelfde arts. Hier
geldt dus kennelijk niet het adagium: wie het meerdere mag – i.c. het
weigeren van de levensbeëindiging – mag ook het mindere –
i.c. het weigeren van doorverwijzing. Graag een toelichting.De heer Dittrich (D66):U zei het schokkend te vinden dat een kind van 12 jaar en ouder euthanasie
kan vragen. Waarom zegt u daar niet bij dat lid 4 van artikel 2 van de wet
duidelijk bepaalt dat ouders toestemming moeten hebben gegeven? Nu doet u
het enigszins voorkomen alsof een kind van 12 jaar zelfstandig tot dat oordeel
kan komen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Nu legt u mij dingen in de mond die ik niet heb gezegd. Ik heb nadrukkelijk
gezegd dat er in het oorspronkelijke voorstel zelfs een regeling stond die
minderjarigen in de leeftijd van 12 tot 16 jaar die ruimte gaf tegen de wil
van hun ouders in. Dat is er uit gehaald. Dat betekent dat nu instemming van
de ouders nodig is. Het blijft echter een feit dat het recht wordt toegekend
aan kinderen vanaf 12 jaar, waarvan de regering in de stukken niet heeft nagelaten
te zeggen dat ze door hun ziekte vaak zo rijp en volwassen zijn dat zij zelf
een zorgvuldig oordeel over hun toestand en hun vooruitzichten kunnen geven.
Zij zouden kunnen inschatten of zij nog verder willen met leven. Kortom, zij
zouden inderdaad om euthanasie kunnen vragen. Zij kunnen dat ook krijgen als
de ouders zich er niet tegen verzetten. Ik mag het toch een ijzingwekkende
regeling vinden dat een kind van 12 jaar zo rijp wordt geacht dat hij zelf
over zijn doodswens kan beschikken? Dan wel niet meer tegen de wil van zijn
ouders, maar met hun instemming. Het blijft toch een gedachte die mij beklemt.De heer Dittrich (D66):Kunt u mij duidelijk maken waarom dit zoveel ijzingwekkender is? Het kind
bespreekt zijn wens met zijn ouders en met de arts. Als het ongeneeslijk ziek
is, pijn heeft – kortom, noem alle voorwaarden maar op – dan is
het onder omstandigheden toch niet erger dan in een andere situatie? Waar
zit voor u het verschil, behalve de leeftijd?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat is het nu precies. Ik zoek naar woorden om een begin van een antwoord
te geven. Als u mij vraagt waarom het zoveel erger is als dit kan worden gevraagd
door een 12-jarige dan wanneer dit zou worden toegestaan aan iemand van in
de veertig die ernstig ziek is...De heer Dittrich (D66):Het gaat toch om het lijden?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik was nog maar fractiemedewerker bij de RPF-fractie toen halverwege de
jaren tachtig in de oude zaal een van de debatten over euthanasie werd gevoerd.
Ik hoorde toen een volksvertegenwoordiger zeggen dat het geen verschil maakt
of het gevraagd wordt door iemand van 50 of door iemand van 8 jaar. Ik kan
mij daar helemaal niets bij voorstellen. Zelfs niet als ik mij probeer te
verplaatsen in de opvatting van de heer Dittrich, die het benadert vanuit
iemand die in een terminale fase zit, die een periode van ziekte achter de
rug heeft en die zegt dat hij niet verder met het leven kan en dus vraagt
om levensbeëindiging. Zelfs als ik mij probeer voor te stellen dat ik
dat acceptabel zou vinden, dan nog snap ik nog niet hoe men kan zeggen: wat
is nu helemaal het verschil met een 12-jarige, anders dan de leeftijd? Ik
heb daar gewoon geen antwoord op. Dat is precies het verschil: de leeftijd,
dat wij aannemen dat ook een kind van 12, of misschien wel van 8... Laat ik
u eens een vraag stellen, mijnheer Dittrich. Waarom de grens gelegd bij 12
jaar? Waarom niet bij 11 jaar, bij 10 jaar of 9 jaar? Wat is nog het verschil,
behalve de leeftijd? Waarom niet bij 8 jaar of nog lager? Wat is het verschil
nog, mijnheer Dittrich?De heer Dittrich (D66):Daar is een heel duidelijk antwoord op te geven. U leest in het advies
van de Raad van State dat dit gekoppeld is aan de andere wetgeving waar 12-jarigen
of ouder het recht hebben om bepaalde handelingen te weigeren. In andere wetgeving
is dit hier ook tot stand gebracht, met een grote meerderheid van de Kamer.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat is een procedureel antwoord en dat schiet voor deze materie tekort.
Als je de vraag aan de orde stelt: wat is het verschil, behalve de leeftijd,
kun je niet volstaan met een verwijzing naar een advies van de Raad van State
en andere wetgeving. De vraag aan u is dan of leeftijd een verschil mag zijn
in het toekennen van het recht om over je eigen dood te beslissen. En nogmaals,
ik erken dat recht niet, ook niet bij een 40- of 80-jarige. Ik kan er werkelijk
met mijn verstand niet bij dat je zonder problemen de grens bij 12 jaar legt
en voor de leeftijd daaronder alleen een procedureel verweer hebt. Sorry,
maar daar heb ik geen passende reactie meer op.De heer Dittrich (D66):De laatste keer. Als ik u goed begrijp, zegt u eigenlijk dat een kind
in de leeftijd van 12 tot 16 jaar nooit, ook al vinden de ouders het goed
omdat dit kind zo lijdt, om euthanasie kan vragen. Uiteindelijk laat u een
kind tussen 12 en 16 lijden, terwijl in andere situaties de betrokkenen kennelijk
wel tot euthanasie kunnen beslissen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Die vraag kunt u aan iedereen in deze zaal stellen, maar niet aan mij.
Ik maak geen onderscheid tussen 12- of 60-jarigen. Ik zei al dat de leeftijd
voor mij niet van belang is. U zou mij dit kunnen vragen als ik akkoord ga
met het wetsvoorstel met uitzondering van minderjarigen, maar ik ga daarmee
niet akkoord. Ik laat mij dus die keuze tussen twee leeftijdscategorieën
niet opdringen. Deze vraag moet ú beantwoorden; ik niet.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik zal de vraag anders formuleren. U kunt zich natuurlijk in geen enkel
geval euthanasie voorstellen. Wij respecteren dat. Maar kunt u zich voorstellen
dat iemand van 12, 13, 14 of 15 jaar tot een redelijke waardering van zijn
belangen in staat is in zeer extreme omstandigheden? Van deze omstandigheden
is het bekend dat, zoals deskundigen ons allen hebben medegedeeld en ook in
de literatuur omschreven staat, kinderen in zo'n ernstige situatie
meer dan volwassen zijn. Ze worden sneller volwassen. Een van de kinderartsen
zei tijdens de hoorzitting: ik heb meer vertrouwen in de volwassenheid van
zo'n kind van 12 jaar dan in de volwassen tegenpartij in een zakelijke transactie.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik kan mij voorstellen dat ernstig zieke kinderen volwassener zijn dan
hun leeftijdsgenootjes. Ik kan mij echter niet voorstellen dat de wetgever
daar een gereguleerde bediening van de dood bijlegt. Dit zou betekenen dat
ze zoveel meer volwassen kunnen zijn dan hun leeftijdsgenootjes dat ze ook
geacht kunnen worden redelijk hun belangen in verband met hun medische vooruitzichten
goed te kunnen wegen. Dit staat zo ver van mij vandaan. Voor volwassenen vind
ik het al onacceptabel dat de wetgever in sommige gevallen toestaat over de
eigen dood te beslissen. Ik heb daar dus bij minderjarigen al helemaal geen
voorstelling van. Ik vind dus dat de wetgever dit in ieder geval niet kan
doen.De voorzitter:De laatste keer.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Kunt u zich dan voorstellen dat juist kinderen, en dat wordt door deskundigen
steeds beklemtoond, die zo aan het leven hangen en ondanks vreselijke chemotherapieën
toch doorknokken, naar school willen en in het ziekenhuis hun huiswerk willen
maken, op een gegeven moment zeggen dat het genoeg is, dit zeer goed overwogen
hebben?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik denk dat dit weloverwogen kan zijn, maar – nogmaals – ik
vind niet dat het antwoord van de wetgever mag zijn dat er dan ook een mogelijkheid
bestaat om het leven van zo'n minderjarige te beëindigen. Dat wordt in
het wetsvoorstel voorgesteld; de mogelijkheid wordt geopend dat kinderen van
12 jaar die rijper zijn dan hun leeftijdsgenootjes en die veel hebben meegemaakt,
uiteindelijk euthanasie krijgen. Ik wíl dat niet. Alles in mij verzet
zich daartegen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Maar dan is het criterium...De voorzitter:Neen, mevrouw Swildens, de laatste keer is altijd de laatste keer.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik snap dat de heer Rouvoet zich niet in leeftijdscategorieën wil
laten dwingen, omdat hij euthanasie voor alle leeftijden verwerpt. Vindt hij
het aanvaardbaar dat kinderen vanaf 12 jaar de vrijheid wordt benomen, zoals
mag volgens ons Wetboek van Strafrecht? Als hij dat aanvaardbaar vindt, snapt
hij misschien iets van de ratio achter dit wetsvoorstel.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Dat gaat me in dit stadium, eerlijk gezegd, iets te snel.
Ik kan de implicatie van deze vragen niet overzien. Kijk, we kunnen over 12-
tot 16-jarigen een heleboel opmerkingen maken, over het wel of niet handelingsbekwaam
zijn. Er zijn voorbeelden gegeven die niet van toepassing zijn, want het al
of niet zelfstandig kunnen aanschaffen van een stereoset kun je niet vergelijken
met een kind dat in een afweging zit over zijn eigen ziekte. Maar ik wil het,
als u het mij toestaat, in dit debat beperken tot de vraag of de wetgever
de voorziening moet openen, ook voor minderjarigen, om euthanasie te vragen
en te krijgen. En daar zeg ik uit de grond van mijn hart "neen" tegen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter!...De voorzitter:Nee, mevrouw Halsema. Ik stel voor dat de heer Rouvoet nu zijn betoog
vervolgt. U zult mij daar vannacht om half twee heel dankbaar voor zijn.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mevrouw de voorzitter! Ik kom tot een afronding van mijn bijdrage. Ik
heb lang gesproken en er valt nog oneindig veel meer te zeggen over dit wetsvoorstel,
over de inhoud, de achtergronden en de gevolgen voor de samenleving. Ik heb
echter niet de illusie dat het de veelheid van woorden zal zijn die het kabinet
op andere gedachten zal kunnen brengen. Deze materie weegt voor onze fracties
echter wel zo zwaar dat we gemeend hebben op een aantal kernthema's uitvoerig
te moeten ingaan. Ik heb daarbij argumenten aangevoerd, juridische bezwaren
geuit en voorstellen tot het inbrengen van extra waarborgen gedaan. Maar hoezeer
ik ook overtuigd ben van de deugdelijkheid van al die argumenten en van de
noodzaak ze in dit debat naar voren te brengen, ik verheel niet dat in dit
alles niet de kern van de inbreng van onze fracties ten aanzien van dit wetsvoorstel
ligt. Hieronder liggen fundamentele bezwaren, die in zichzelf doorslaggevend
zijn om een overtuigd en krachtig "neen" tegen dit voorstel uit te spreken.Daarom wil ik mijn bijdrage beëindigen met een dringend appèl
aan het kabinet. Na de formatie van zijn eerste kabinet beijverde minister-president
Kok zich de samenleving te verzekeren dat ook een paars kabinet een gewoon
kabinet is. Intussen behandelen wij vandaag, nadat eerder het huwelijk van
zijn wezen is beroofd, opnieuw een wetsvoorstel dat de gezonde grondslagen
van onze samenleving aantast. Gevoegd bij de andere voorstellen op het terrein
van de omgang met het menselijk leven – embryowet, medisch gebruik foetaal
weefsel, late zwangerschapsafbreking – maakt dit wetsvoorstel "gelegaliseerd
doden" duidelijk dat de bescherm- en verzorgwaardigheid van het leven als
eerste uitgangspunt van de wetgeving wordt ingeruild voor zaken als "de mythe
van de autonomie", zoals het door Manenschijn is genoemd.Mevrouw de voorzitter! Hier is meer aan de hand dan een verschil van mening
over politieke keuzes. Het gaat hier immers om instituties en waarden die
in een lange geschiedenis gegroeid zijn en in onze cultuur geworteld. Wie
deze welbewust terzijde schuift en zo de grondslagen van een gezonde samenleving
fundamenteel en welbewust aantast, laadt een zware verantwoordelijkheid op
zich.Daarom, mevrouw de voorzitter, roep ik het kabinet en in het bijzonder
de beide bewindslieden die dit wetsvoorstel verdedigen en van wie de namen
derhalve aan het wetsvoorstel verbonden zullen blijven, met klem op om van
deze – letterlijk – doodlopende weg terug te keren. Dat is, zo
is onze overtuiging, een kwestie van levensbelang!Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Ik heb gisterenavond op mijn e-mail een brief gekregen van
de heer Baar en de heer Berg van een verpleeghuis in Rotterdam. Ik heb begrepen dat deze open brief ook gestuurd is aan beide bewindspersonen en
ik wilde mijn bijdrage openen met een aantal punten uit deze brief, omdat
die mij enorm aanspraken. Alleen al de manier waarop hij opgesteld is, vind
ik zeer aansprekend. Het is namelijk een wilsverklaring, niet over een verzoek
tot euthanasie, maar over rechten van ernstig zieken, en gericht aan de ministers
van Justitie en van Volksgezondheid.Er zijn twee punten in deze brief, die in totaal tien punten bevat, die
ik aan het begin van mijn voordracht u graag even wil voorleggen. Het eerste
punt is: iedere burger heeft bij het verspringen van het levensperspectief,
waarbij de dood onder ogen moet worden gezien, recht op met elkaar samenwerkende
hulpverleners die de ernstig zieke, de naaste familie en vrienden ondersteunen
om de laatste tijd als menselijk kostbare tijd te beleven. Het tweede punt,
het laatste van hun uit tien punten bestaande wilsverklaring, is het volgende:
iedere burger heeft recht op een overheid die verklaart zich in te spannen
voor een samenleving waarin het ook menselijk goed gaat, en ernstig zieken
en hulpbehoevenden zich zo veilig en ondersteund weten, dat opzettelijke levensbeëindiging
een erkende uitzonderlijkheid blijft. Dat "menselijk ook goed" staat natuurlijk
ook parallel voor "het gaat economisch zo goed". Ik vind het twee heel mooie
punten, waarop ik graag een reactie krijg van beide bewindspersonen.Dan mijn bijdrage. Euthanasie is terecht maatschappelijk aanvaard. Mensen
kunnen kiezen voor een menswaardige dood op het moment dat het leven wordt
gedomineerd door pijn en er geen enkel uitzicht meer is op genezing. Het is
ook heel belangrijk voor veel mensen dat zij weten dat, als het echt nodig
is, zij menswaardig kunnen sterven. Als mensen in de stervensfase kiezen voor
een menswaardige dood, moeten wij dat respecteren en moet ook professionele
hulp kunnen worden geboden. Ik heb dan ook geen enkele moeite met de huidige
euthanasieregeling, waarbij artsen een beroep kunnen doen op de noodsituatie
bij uitzichtloos en ondraaglijk lijden en niet vervolgd worden indien zij
zorgvuldig hebben gehandeld. Maar ik heb er wel moeite mee dat je toch ziet
dat criteria langzaam maar zeker ruimer...Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik hoor mevrouw Kant zeggen dat zij geen enkele moeite heeft met de huidige
regeling en daarvoor sprak zij over de stervensfase. Is het haar bekend dat
de huidige regeling zich niet beperkt tot de stervensfase?Mevrouw Kant (SP):Als ik rustig mijn betoog kan vervolgen, zult u precies weten waar ik
sta. Ik heb geen moeite met de criteria zoals die er nu zijn, maar ik heb
moeite met de verruiming die in de loop der tijd aan de interpretatie van
die regels wordt gegeven.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U zegt vrede te hebben met de huidige regeling zoals die wordt toegepast.
De laatste twintig jaar is de facto niet meer sprake van de stervensfase.Mevrouw Kant (SP):Daar heb ik dus wel moeite mee. Maar als u rustig luistert naar mijn betoog,
zult u dat horen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dan constateer ik dat u geen vrede heeft met de huidige regeling. Dat
moet u dan ook niet zeggen.Mevrouw Kant (SP):Ik heb wel vrede met de huidige uitgangspunten van de regeling, maar mogelijk
zijn hier en daar wat grenzen overschreden. Als u rustig luistert naar de
inleiding van mijn betoog, zult u precies horen waar ik sta. Een beetje geduld
graag!Ik heb er dus wel moeite mee dat de criteria van die regeling steeds ruimer
worden geïnterpreteerd dan de wetgever – en daar komt het –
oorspronkelijk leek te bedoelen. Het kabinetsstandpunt in 1991 inzake levensbeëindiging...Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat "dan de wetgever bedoelde" is echt onzin. Welke wettelijke...Mevrouw Kant (SP):Luistert u toch gewoon naar wat ik zeg!Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Nee, ik wil weten welke wettelijke regeling u bedoelt.Mevrouw Kant (SP):Ik ga een opsomming geven van het proces sinds de wetgeving van 1991,
dus als u gewoon even geduld heeft...Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Maar wat is dan de wetgeving? Misschien is het handig als u dat aangeeft.Mevrouw Kant (SP):In het kabinetsstandpunt van 1991...Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat is geen wetgeving.Mevrouw Kant (SP):...inzake levensbeëindiging wijst het kabinet nog op een uitspraak
van de Hoge Raad uit 1988. Dit arrest stelt dat een arts voor levensbehoud
moet kiezen in een niet-terminale fase van het ziekteproces waarin niet op
korte termijn een verslechtering te verwachten is. Tot het Chabot-arrest van
1994 werd euthanasie toelaatbaar geacht indien er naar de mening van deskundigen
sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lichamelijk lijden. Chabot hielp
een 50-jarige vrouw die leed aan een psychiatrische aandoening. Fysiek was
zij gezond. Hier oordeelde de Hoge Raad dat de oorzaak van het lijden niet
afdoet aan de mate waarin het lijden wordt ervaren. Het kan dus ook gaan om
uitzichtloos psychisch lijden. En de stervensfase wordt losgelaten. In het
debat van toen heeft onze fractie gezegd dat de Hoge Raad te ver was gegaan
en dat wij met deze uitspraak op een hellend vlak waren gekomen. Letterlijk
heeft mijn fractie toen in dat debat gezegd: "Indien in navolging van de rechter
de redenering gevolgd wordt dat voortaan de oorzaak van het lijden van de
patiënt er niet meer toe doet, dan komt de arts die geconfronteerd wordt
met de stervenswens van zijn patiënt voor grote problemen te staan. Indien
hij geneigd is het recht op zelfbeschikking te accepteren, zal hij gauw een
ondraaglijk en uitzichtloos lijden aannemen".In de uitspraak van de rechtbank in de zaak-Brongersma lijken wij nog
verder weg te geraken van de oorspronkelijke interpretatie. Brongersma leed
aan het leven en snakte naar het einde. Hij had het gevoel dat de dood hem
vergeten had en hij vond verder leven ondraaglijk. De Haarlemse rechtbank
nam als uitgangspunt de mate waarin het lijden wordt ervaren
door de betrokkene zelf. Wat ondraaglijk lijden is, is een subjectieve ervaring,
zo oordeelde de rechtbank. De rechter concludeert in feite dat iemand ondraaglijk
kan lijden aan het leven, terwijl hij geen psychiatrische of lichamelijke
aandoening heeft. De rechtbank verwijst ook naar de Schoonheim-zaak uit 1984.
De Hoge Raad oordeelde in de zaak van de 95-jarige vrouw dat ondraaglijk lijden
ook kan bestaan in een toenemende ontluistering van het leven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het is niet mijn idee, de zaak-Brongersma hier zo uitgebreid te bespreken.
Maar nu u dat wel doet, is mijn vraag waarop u zich baseert als u zegt dat
de heer Brongersma geen lichamelijke of psychische aandoeningen had.Mevrouw Kant (SP):Het gaat er niet om of hij al of niet lichamelijke problemen had. Het
gaat om de vraag, waarop is gebaseerd dat sprake was van ondraaglijk lijden,
en waarom dat is losgekoppeld. In de overweging van de rechtbank staat dat
het lijden van de patiënt geen directe somatische oorzaak had, terwijl
hij niet in de stervensfase verkeerde. Verder staat in de conclusie dat de
vraag of er ondraaglijk lijden is, niet eenduidig kan worden beantwoord. Er
wordt vervolgens verwezen naar de ethicus De Beaufort, die duidelijk aangeeft
dat er geen goede medische argumenten zijn om dat te bepalen, maar dat het
vooral om de patiënt zelf gaat. Op basis daarvan wordt de conclusie van
deze rechtbank getrokken. Ik heb de zaak redelijk bestudeerd, en ik kan niet
anders zeggen dan dat met name het lijden dat door betrokkene zelf is ervaren,
hierbij de doorslag heeft gegeven. Ik zie de heer Van der Vlies geruststellend
knikken.Voorzitter! In de zaak-Schoonheim uit 1984 oordeelde de Hoge Raad in de
zaak van een 95-jarige vrouw dat ondraaglijk lijden ook kan bestaan uit een
toenemende ontluistering van het leven. Verregaande ontluistering werd door
de Hoge Raad wel nog in verband gebracht met fysieke aftakeling en dus met
de medische setting van het lijden. Ook in de Chabot-zaak ging de Hoge Raad
nog uit van dit geestelijk lijden, dat uit een psychiatrische aandoening voortvloeide.
Maar als je dit allemaal op een rijtje zet, zie je dat de scheidslijn tussen
ondraaglijk lijden en mensen die de balans van het leven hebben opgemaakt
en ermee willen stoppen, dunner is geworden. De Hoge Raad riep in het Chabot-arrest
de rechter op, bij de beoordeling van geestelijk lijden uitzonderlijk grote
behoedzaamheid te betrachten. Schalken vraagt in de Volkskrant van 7 november
of dat door de rechtbank in de zaak-Brongersma wel is gebeurd. Vanwege het
ontbreken van objectieve methoden kent de rechtbank doorslaggevende betekenis
toe aan een subjectieve beleving van degene die naar de dood verlangt. De
wens van de patiënt wordt impliciet tot uitgangspunt genomen. Schalken
wijst erop dat wanneer de criteria van ondraaglijk en uitzichtloos lijden
buiten het medisch domein worden getrokken, zij hun normatieve betekenis verliezen,
als onderscheid tussen wat het strafrecht wel en niet toestaat. In dat geval
immers leveren de criteria van de Hoge Raad bijna altijd een excuus om straffeloos
aan de uitvoering van een suïcidewens mee te werken. Want sinds wanneer
is ouderdom wel behandelbaar? "Is het aardse leven niet per definitie uitzichtloos,
in de zin van eindig?", vraagt Schalken zich af. Ik ben het met hem eens dat
wat individueel invoelbaar is, nog niet maatschappelijk verantwoord is. Ik
verwijs naar een citaat uit Trouw van vanochtend. "Het kernprobleem zit niet
in de logica van de jurisprudentie, maar in de ethiek. Wij willen niet oordelen
over de zaak-Brongersma als individuele casus, maar wij tekenen verzet aan
tegen een maatschappelijke, door jurisprudentie en wet bekrachtigde ontwikkeling
die ertoe tendeert dat het hele scala van menselijk lijden, mits het door
betrokkenen als ondraaglijk en uitzichtloos wordt geduid, moet uitmonden in
een vraag aan de medische beroepsgroep om het bestaan te helpen beëindigen".
Het zou goed zijn als het kabinet helderheid wil verschaffen waar het staat.
Kan ondraaglijk en uitzichtloos lijden zonder een aanwezige ziekte grond zijn
voor een rechtvaardige hulp bij zelfdoding, na aanvaarding van deze wet? Ik
denk dat dat een heel cruciale vraag is. Is euthanasie of hulp bij zelfdoding
een geval van duurzame levensmoeheid of voortgaande aftakeling, op grond van
deze wetgeving toegestaan? Kunnen en mogen wij dit van artsen vragen? Ik denk
dat er terecht veel protest vanuit deze hoek komt. Artsen vragen zich af wat
de rol van de arts nog is. Als er geen sprake is van een echt medisch probleem,
verliest de arts zijn legitimatie om stervenshulp te bieden. Een huisarts
die lid is van de toetsingscommissie, heeft zelf ook bejaarden in zijn praktijk
die het leven geen feest meer vinden, zo heb ik in een van de media gelezen.
Maar, zo merkt hij op, dat betekent niet dat ik ze dood moet maken. Je moet
als arts echt met de rug tegen de muur staan voordat je dat doet. Ik denk
dat dat bij Brongersma niet het geval was. Tot zover die huisarts. Ik geef
dit citaat om aan te geven hoe deze discussie onder artsen leeft. De voorzitter
van de KNMG ziet ook grote gevolgen voor zijn leden als euthanasie vanwege
levensmoeheid wordt geaccepteerd. Het spookbeeld is: de patiënt vraagt
en de arts draait. Zo gaat het niet in de praktijk, maar ik geef aan hoe dit
onder artsen leeft. Artsen moeten geen doorgeefluik worden. Zij moeten op
basis van wetenschappelijk verantwoord inzicht gezondheidszorg bieden en niet
gereduceerd worden tot een loket van middelen voor zelfdoding. Ik wil graag
een reactie van de bewindslieden op deze reacties uit de artsenwereld.Naarmate het criterium "ondraaglijk en uitzichtloos lijden" ruimer wordt
geïnterpreteerd, komt het verzoek van de patiënt meer centraal te
staan en verdwijnt het medisch-professioneel oordeel meer naar de achtergrond.
Dat voert ons in de richting van de erkenning van wat de Vereniging voor vrijwillige
euthanasie de ultieme zelfbeschikking noemt. Met het beroep op de autonomie
van de mens wordt als vanzelfsprekend verdedigd dat de mens het recht heeft
zelf het moment van levensbeëindiging te bepalen. Maar zelfbeschikking
kun je niet los zien van de omstandigheden, van de sociale leefomgeving. Uiteraard
is het je eigen vrijheid om te bepalen of je dood wilt. Dat kan een ander
niet bepalen. In hoeverre zal deze wens echter voortkomen uit pure autonomie
en in hoeverre zal deze mogelijk, grotendeels of geheel onbewust, worden ingegeven
door een gevoel van overbodigheid of eenzaamheid?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik moet eerlijk gezegd bekennen dat ik het standpunt van de SP ten opzichte
van zelfbeschikking nooit heb begrepen. U zegt dat de mens zelf moet kunnen
beschikken, maar dat het niet los kan worden gezien van omstandigheden. Wie
moet dan oordelen als in bepaalde omstandigheden de mens niet zelf kan beschikken?
Voor klein christelijk is dat duidelijk: daar is God. Die kan het voor u echter
niet zijn. Wie is het voor u dan wel? De staat?Mevrouw Kant (SP):Met die laatste toevoeging kan ik niets. Een mens is uiteraard autonoom,
in die zin dat hij zelf kiest wat hij wil. Bij dit soort vraagstukken kun
je echter niet zeggen: iemand wil dat en that's it. Er is uiteraard altijd
de vrije wil van een persoon, maar ik kan en wil dat niet los zien van de
omstandigheden waarin die keuze is gemaakt. Als ik een discussie wil voeren
over dit onderwerp, dan zal ik te allen tijde de discussie voeren over die
omstandigheden, de sociale omstandigheden en de leefomgeving.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Wie moet in het individuele geval oordelen over de betekenis van die omstandigheden?
Nogmaals, klein christelijk heeft daarop een duidelijk antwoord, maar wie
moet dat bij u zijn? Wiens oordeel is meer waard dan het oordeel van het individu
zelf?Mevrouw Kant (SP):Ik probeer juist aan te geven dat wij het hier niet over een individueel
oordeel hebben en dat dat niet het einde van de discussie is. Deze materie
is zeer complex en ingewikkeld. Een mens is, mag ik hopen, nooit alleen. De
autonomie van een mens raakt altijd aan de autonomie van een ander, van een
arts, van de levenspartner, van de kinderen. Daarom heb ik zo'n moeite met
het woord "zelfbeschikking" in deze discussie. Er is zoveel meer.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Er is inderdaad veel tussen hemel en aarde, maar daar gaat het niet om.
Het gaat erom dat zelfbeschikking een uitermate belangrijk beginsel is voor
alle niet-christelijke partijen en volgens mij ook voor u. U verwerpt dat
ook niet. Er is geen hogere macht, dus dat betekent dat de mens uiteindelijk
over zichzelf mag beslissen. Nu zegt u echter: maar toch weer niet helemaal
en in sommige omstandigheden moeten anderen beslissen. Als dat voor u als
niet-christelijke partij God niet is, wie is het dan wel? Dan kom ik bij niets
anders dan dat u de staat belangrijker vindt dan de mogelijkheid van zelfbeschikking
door een individu.Mevrouw Kant (SP):Ik begin een beetje moeite te krijgen met de manier waarop mevrouw Halsema
af en toe de woorden van een ander interpreteert. Zij heeft nu drie keer het
woord "staat" gebruikt, terwijl ik dat niet een keer heb gebruikt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb het vragenderwijs gedaan. Als u vindt dat niet de mens zelf mag
beschikken en er ook geen god is die voor hem beschikt, wie beschikt dan wel?Mevrouw Kant (SP):Ik heb proberen aan te geven dat het altijd ieders eigen vrijheid is om
te bepalen of hij al dan niet dood wil. Als u goed geluisterd had, dan had
u dat gehoord. Maar vandaag hebben we het over euthanasie, hulp bij zelfdoding.
Mensen beslissen uiteindelijk zelf, maar er zijn heel veel mensen omheen die
betrokken zijn bij de vraag of euthanasie hier al dan niet gewenst is, zodat
je het niet alleen over autonomie maar over veel meer hebt. In wat voor omstandigheden
maakt iemand die keuze? Hoe vrij is iemand in die keuze? Wat is de leefomgeving
waarin die keuze wordt gemaakt? Ik heb in het begin van mijn betoog duidelijk
gemaakt dat mensen, als ze willen kiezen voor een menswaardige dood, daar
uiteindelijk voor mogen kiezen. Ik kan dat alleen niet los zien van de omgeving,
alleen in het licht van de zelfbeschikking. Dat is de opmerking die ik daar
nu over wil maken.Voorzitter! Iedereen zal bevestigen dat we alles op alles moeten zetten
om mensen die lijden aan het leven, een uitweg voor dit lijden te bieden in
plaats van een uitweg voor het leven. Ik denk dat iedereen dat vindt. Maar
als we nu eens heel eerlijk in de spiegel van onze maatschappij kijken –
dat punt wil ik maken, mevrouw Halsema – zetten we dan wel alles op
alles voor die mensen die lijden? De vraag naar euthanasie kan naar mijn mening
niet los gezien worden van de kwaliteit van de samenleving, de zorg, de woon-
en leefsituatie van ouderen. Is het vreemd dat ouderen met de huidige verpleeghuiszorg,
waar velen van hen nog steeds niet voldoende zorg krijgen en als enige privacy
een bed en een nachtkastje hebben, angst hebben voor de oude dag? Is het vreemd
dat men in een maatschappij waar jong en productief als het hoogste goed wordt
gezien, de ouderdom negatieve aspecten toekent en het verlies van onafhankelijkheid
en verstand als ontluistering beleeft? Desgevraagd zal iedereen het er hartgrondig
over eens zijn dat de tekortschietende zorg nooit mag meespelen bij de vraag
om euthanasie. Maar hoe kunnen we dat bij de huidige maatschappelijke, overigens
ongewenste werkelijkheid van tekortschietende zorg die niemand kan ontkennen,
uitsluiten? Zelfs de minister gaf in het wetgevingsoverleg dat we hierover
hadden aan dat je dit niet kunt uitsluiten. Ook mevrouw Sorgdrager wees hier
als voorzitter van een toetsingscommissie op. In Trouw van een jaar geleden
zei zij: Soms zien we in de toetsingscommissies een dossier waarbij het vermoeden
rijst dat er om euthanasie is gevraagd omdat er niets anders is, omdat het
ziekenhuis de patiënt naar huis stuurt met de mededeling dat er niets
meer gedaan kan worden en er vervolgens op korte termijn geen thuiszorg en
geen bed in een verpleeghuis is. Ik weet ook niet zeker of er geen euthanasiegevallen
zijn waarbij om euthanasie wordt gevraagd omdat de patiënt het gevoel
heeft dat hij de omgeving tot last is. Dat is een citaat van een voorzitter
van een toetsingscommissie die daar dus ervaring mee heeft. Ik vind dat nogal
wat. Ik wil hier graag een reactie op hebben van de bewindslieden.Voorzitter! Ik twijfel geenszins aan de integriteit van artsen, maar ook
zij worden soms geconfronteerd met die tekorten in de zorg. Zij kunnen daarbij
in een uiterst moeilijke situatie komen. Ik wil een voorbeeld geven van een
arts die ik daarover gesproken heb en die zo'n situatie heeft meegemaakt.
Hij werd geconfronteerd met een verzoek om euthanasie. Hij onderzoekt dan
natuurlijk alle alternatieven. Een alternatief was 24 uur thuiszorg, maar
dat was niet voorhanden. Dat kon hij deze patiënt dus niet bieden. De
patiënt persisteerde bij de vraag om euthanasie. De arts
wist niet of de patiënt, als de zorg er wel 24 uur had kunnen zijn, bij
zijn vraag om euthanasie zou persisteren. Wat moet je als arts in zo'n situatie
doen? Ik veroordeel de arts niet die in zo'n situatie beslist om in deze erbarmelijke
toestand de patiënt uit zijn lijden te verlossen, als hij daarom vraagt.
De arts kan de patiënt op dat moment ook geen echte keuze bieden. Het
feit dat we met het probleem van een tekort aan zorg te maken hebben, plaatst
ook de artsen voor soms heel moeilijke dilemma's. Ik wil hier nogmaals Koerselman
citeren: Het einde van onze gang langs het hellend vlak kan slechts bereikt
worden door betere uitvoering van wat eigenlijk vanzelfsprekend zou moeten
zijn: een betere behandeling, een betere indicatie van de behandeling, een
betere zorg. Een verpleeghuisarts zei het als volgt: de standaard in de zorg
loopt niet gelijk met de standaard in de samenleving en de discussie over
euthanasie loopt hierop vooruit. Hij vergeleek het met een brand. De nooduitgang
en de procedures zijn goed geregeld, maar voor het blussen van de brand zijn
er soms nog steeds te weinig mogelijkheden.Voorzitter! Behalve dat er sprake moet zijn van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden, moet de arts met de patiënt tot de overtuiging zijn gekomen dat
er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijk andere oplossing
was. Volgens de bewindslieden kan euthanasie alleen plaatsvinden in de context
van goede palliatieve zorg. De ervaring van veel artsen is dat de euthanasievraag
vaak voortkomt uit angst voor pijn, vervelende complicaties, voor het sterven
zelf of juist angst dat het leven en lijden onnodig lang gerekt worden. Deze
angst kan meestal worden weggenomen door goede palliatieve zorg, door het
besef dat je op het cruciale moment niet in de steek gelaten wordt. Met specialistische
palliatieve zorg is tegenwoordig veel mogelijk, zodat mensen ook zonder actieve
levensbeëindiging rustig en menswaardig kunnen sterven.Zo meldde een hospice-arts mij dat een kwart van de duizend patiënten
die er de afgelopen jaren waren behandeld en verzorgd, binnenkwam met een
euthanasiewens en dat slechts enkelen daarin persisteerden. Ook het Nederlands
platform voor palliatieve zorg stelt dat goede palliatieve zorg het aantal
euthanasieverzoeken doet afnemen. Er zijn echter nog steeds te weinig deskundigen
en de deskundigheid is te weinig verspreid, bijvoorbeeld onder huisartsen.
Natuurlijk is iemand vrij om te kiezen voor euthanasie, maar pas als wij kunnen
garanderen dat iedereen tot het allerlaatste moment goede en deskundige zorg
een aandacht geboden kan worden, kan er echt sprake zijn van een weloverwogen
vrije keuze.Van uitzichtloos lijden is volgens de jurisprudentie geen sprake als de
patiënt een reëel behandelingsperspectief afwijst. Maar het dilemma
is de vraag wanneer er sprake is van een reëel behandelingsperspectief.
Volgens de bewindslieden is er sprake van uitzichtloosheid indien naar verantwoord
medisch inzicht vaststaat dat genezing van de patiënt niet mogelijk is.
In dat geval ontbreekt een reëel behandelingsperspectief. Verdere verzorging
en behandeling zullen dan uitsluitend zijn gericht op het voorkomen en verlichten
van het lijden. Volgens de bewindslieden is deze palliatieve zorg niet het
reële alternatief waar de Hoge Raad naar verwees. Indien de patiënt
palliatieve zorg afwijst, staat deze afwijzing dan ook inwilliging van een
verzoek om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding niet in de weg, aldus
de bewindslieden.Voorzitter! Ik vind dit een heel moeilijk punt. In welke mate wordt de
keuze van de patiënt ingegeven door pijn of door het lijden van dat moment?
Als deze pijn of het andere lijden wordt weggenomen, zou zijn keuze dan niet
een andere kunnen zijn? Is het wel echt een vrije keuze als niet eerst dat
lijden wordt weggenomen of verlicht? Ik vind dit heel moeilijk. Hoogleraar
medische ethiek Den Hartog noemt in Medisch Contact de opvatting van het kabinet
op dit punt inconsequent. Immers, de reden waarom wij de arts toestaan om
inbreuk te maken op het onvervreemdbare recht op leven van de patiënt,
is niet dat deze ziek is, maar dat hij ondraaglijk lijdt onder de ziekte.
Wanneer niet de ziekte kan worden bestreden, maar wel de ondraaglijkheid van
het lijden kan worden opgeheven, kan zo'n inbreuk dus nog steeds niet gerechtvaardigd
worden. Waarom zou je iemand doden om hem te verlossen van een voortdurende
hevige pijn als die pijn ook effectief op andere manieren is te bestrijden?
Ook in dat geval wordt het verzoek kennelijk door andere motieven ingegeven
dan door het lijden en gebruikt de patiënt zijn lijden om het verzoek
ingewilligd te krijgen. Ik krijg graag een reactie van de bewindspersonen
op deze stelling van medisch-ethisch hoogleraar Den Hartog.Voorzitter! NU'91 heeft meerdere malen aandacht gevraagd voor de positie
van de verpleegkundigen bij euthanasie. In de praktijk kunnen verpleegkundigen
daarbij intensief betrokken worden. Wat vinden de bewindspersonen van het
verzoek van NU'91 om raadpleging van verpleegkundigen als wettelijke eis op
te nemen en om hen zelf verslag te laten doen voor de toetsingscommissie?
Iedereen is het er wel over eens dat verpleegkundigen niet verplicht mogen
worden, mee te werken, maar men is het er niet over eens, of dit wel voldoende
is geregeld. Er lijkt mij niets op tegen om ook hiervoor een aparte bepaling
op te nemen. Ook het opnemen van verpleegkundigen in de regionale toetsingscommissie
lijkt mij een goed idee. Ik krijg hierop graag een reactie.Ik kom bij de wilsverklaring. In deze wet wordt vastgelegd dat eerder
opgetekende wilsverklaringen dezelfde status krijgen als concrete verzoeken
om euthanasie. De arts kan deze dan beschouwen als overeenkomend met de wil
van de patiënt. Hiermee wordt het mogelijk om verzoeken van zogeheten
wilsonbekwamen in te willigen als zij beschikken over een wilsverklaring.
In de meeste gevallen zal het gaan om demente ouderen. Op het moment dat zij
niet meer in staat zijn om hun wil te uiten, mag een arts een doorslaggevende
betekenis hechten aan een door diezelfde persoon in het verleden ooit afgegeven
verklaring. Dit zal moeilijke vragen opwerpen. Wanneer is het zover als iemand
bedoelde? Kan iemand als gevolg van dementie een andere persoon worden dan
de persoon die de wilsverklaring heeft opgesteld? Blijkt uit ervaring bovendien
niet dat mensen vaak meer lijden en afhankelijkheid aan lijken te kunnen dan
zij oorspronkelijk gedacht hadden? Is het wel mogelijk om op dit moment te
willen dat er op een ander moment niet naar je wil geluisterd wordt en dat artsen zo'n eerdere wil uitvoeren? Wil je me doen sterven als het
zover is, ook al kan ik het niet meer aangeven? Ook al lijk ik niet te lijden,
wil je me dan toch doen sterven?Dit zijn moeilijke vragen en zij doen mij denken aan een zin uit een boek
van Robert Musil, die ik ooit iemand hoorde citeren: "...waarin het heden
een toekomst tracht te beheersen, die het niet meer kon beleven". Ook Den
Hartog, de professor medische ethiek die ik al aanhaalde, vraagt zich af of
het wel mogelijk is om een categorisch verzoek van een patiënt die zich
in een noodsituatie bevindt die hij als onhoudbaar ervaart, op één
lijn te stellen met een conditioneel verzoek van de patiënt met betrekking
tot een situatie die zich in de toekomst kan voordoen en die hij nu geneigd
is als onacceptabel te beschouwen. Kan een verzoek van dit laatste type wel
voldoende geïnformeerd en dus weloverwogen zijn? Hoe kan de consulent
dan achteraf nog toetsen? Kan het echt de bedoeling zijn om in te gaan op
een verzoek om euthanasie als er sprake is van een weloverwogen verzoek en
van ondraaglijk uitzichtloos lijden, terwijl het verzoek niet door het lijden
is gemotiveerd? Over deze vragen is volgens Den Hartog nog nooit eerder nagedacht.
Als het verzoek niet door het lijden is gemotiveerd, rijst er automatisch
twijfel over de weloverwogenheid en de vrijwilligheid van het verzoek of aan
de ondraaglijkheid van het lijden. Is euthanasie dan inderdaad gerechtvaardigd?Kan dementie als zodanig, zonder bijkomende aandoening, beoordeeld worden
als een situatie van ondraaglijk uitzichtloos lijden?De heer Dittrich (D66):Wat bedoelt mevrouw Kant met de vraag of de consulent wel achteraf kan
oordelen? Ik begrijp niet wat zij met "achteraf" bedoelt. De consulent moet
immers oordelen terwijl de patiënt nog in leven is.Mevrouw Kant (SP):Ja, maar ik neem aan dat de consulent toetst aan de zorgvuldigheidseisen.
Bij een aantal zorgvuldigheidseisen heb ik twijfels of de behandelend arts
of de vaste arts zich daarover een oordeel kan vormen: is het weloverwogen
en is dit wat de patiënt destijds in de wilsverklaring heeft willen optekenen?
Voor een consulent is het natuurlijk vrijwel helemaal onmogelijk zich daar
een oordeel over te vormen.Kan dementie als zodanig, zonder bijkomende aandoeningen, beoordeeld worden
als een situatie van ondraaglijk en uitzichtloos lijden? Kan de dementerende
zelf lijden onder haar dementie? Het fundamentele probleem lijkt te zijn dat
de situatie die de betrokkene vooraf als ontluisterend en onwenselijk waardeert,
wanneer deze zich voordoet door de patiënt zelf doorgaans waarschijnlijk
niet meer als zodanig wordt ervaren. Van ondraaglijk lijden zal dan ook meestal
geen sprake kunnen zijn. Als de familie euthanasie aan de orde stelt, merkte
een verpleeghuisarts op, is dit meestal omdat hun beeld van hoe vader of moeder
vroeger was, beschadigd is geraakt. Zij kunnen daar geen vrede mee hebben.
Van de betrokkene zelf hoor ik nooit uitspraken als "van mij hoeft het niet
meer" of "maak er een eind aan", aldus de verpleeghuisarts. Dit zijn situaties
in de praktijk. Veel verpleeghuisartsen maken zich zorgen over de gevolgen
van het in de wet opnemen van deze wilsverklaringen. Ook zij wijzen erop dat
niet vastgesteld kan worden dat dementie lijden betekent. Zij zijn niet van
plan om op grond van een aanwezige wilsverklaring het leven van gezonde demente
ouderen te beëindigen. De bewindslieden hebben duidelijk gemaakt dat
dit ook niet de bedoeling is. Dementie op zich is niet voldoende voor ondraaglijk
lijden, zo heb ik begrepen. Tijdens het wetgevingsoverleg werd mij ook duidelijk
dat er andere fracties zijn die dit eventueel wel mogelijk willen maken. Ik
hoop dat zij allemaal gekeken hebben naar de ook door mevrouw Ross genoemde
reportage van Heilig vuur van enkele weken geleden, over de heer en mevrouw
Langezaal. Mevrouw had vijf jaar geleden een wilsverklaring opgesteld. Als
zij dement werd, moest de ander haar leven beëindigen, had zij samen
met haar man bepaald. Nu is zij dement. "Ik heb geen contact met haar. Ik
kan niet voelen hoe mijn vrouw zich voelt. Ik kan moeilijk vragen: Ans, wil
je dood of wil je nog verder?", aldus haar man. De arts doet nog een poging:
"Mevrouw Langezaal, u krijgt nog een kopje koffie en als ik daar een tabletje
in doe, gaat u slapen en dan wordt u nooit meer wakker". Zij keek hem verbaasd
aan en met grote ogen. "Dan ga ik dood?", vroeg zij. "Ja", zei de arts, "dat
wilt u toch"? "Nee", antwoordde de demente vrouw. En haar man zei: "Einde
verhaal, daar zit je dan". Het geeft de dilemma's aan van de wilsverklaring.Het zou goed zijn als deze week duidelijk wordt dat die wilsverklaringen
niet bedoeld zijn om de dokter te machtigen tot euthanasie in een vergevorderd
stadium van bijvoorbeeld dementie. Indien men euthanasie in het geval van
dementie mogelijk maakt, zou men de koppeling met uitzichtloos en ondraaglijk
lijden loslaten en het autonomiebeginsel van doorslaggevende betekenis laten
zijn. Daar komt bij dat van een weloverwogen en duurzaam verzoek geen sprake
kan zijn, zoals dezelfde wet voorschrijft. Buiten dat vrees ik dat het opnemen
van wilsverklaringen in een wet vooral ook problemen zal opleveren. Hoe moet
men duidelijk maken aan mensen dat zij aan de wilsverklaring niet te veel
betekenis moeten hechten, terwijl de wet in principe betekenis hecht aan wilsverklaringen?
Het moge duidelijk zijn dat ik om deze redenen op dit punt een amendement
heb ingediend om de wilsverklaringen niet in de wet op te nemen. Dat wil niet
zeggen dat ik ze helemaal niet van waarde vind. Ik vind het echter een onjuiste
gang van zaken dat zij in de wet opgenomen worden.De heer Dittrich (D66):Mevrouw Kant zegt dat zij niet in de wet opgenomen moeten worden. Zij
hecht er echter wel enige waarde aan. Wat bedoelt zij daarmee? Kan op basis
van een wilsverklaring, ook als die niet in de wet geregeld is, toch euthanasie
plaatsvinden?Mevrouw Kant (SP):Ik bedoel daarmee te zeggen mij best voor te kunnen stellen dat mensen
er behoefte aan hebben om bepaalde dingen op papier te zetten. Ik wil het
niet zien als een wilsverklaring, over wat mensen willen dat er gebeurt, maar
meer als een zorgverklaring. Mensen hebben er behoefte aan, ook in de communicatie
met hun omgeving en hun artsen, duidelijk te maken hoe men tegen zaken aan
kijkt in een situatie van afhankelijkheid. Wij moeten mensen echter niet de
indruk geven of de suggestie doen dat dit ertoe kan leiden dat een verzoek
tot euthanasie in bepaalde situaties te allen tijde toegepast
kan worden. Dat mensen erover nadenken en iets op papier zetten, meer als
zorgverklaring, daarvan kan ik mij de waarde voor de maatschappelijke omgeving
voorstellen. Het opnemen van een wilsverklaring in de wet als zijnde een verzoek,
dat moeten wij niet doen.Voorzitter! Alvorens men wilsverklaringen in de wet wil opnemen, lijkt
het mij goed als er op zijn minst inzicht bestaat in de redenen waarom mensen
een wilsverklaring schrijven. Ik kan daar de sociale waarde van inzien. Waarom
doen mensen het eigenlijk? Ik ben daar buitengewoon in geïnteresseerd.
Ik zou daar als wetgever, alvorens over te gaan tot het maken van een wet,
ook veel meer van willen weten. Welk deel van een wilsverklaring is gebaseerd
op angst? Welk deel is echt een wens? Is de angst terecht en op welke kennis
en ervaring is die angst gebaseerd? Zijn de bewindslieden bereid, hier onderzoek
naar te doen? Wat is de grondslag van een wilsverklaring? Waarop baseren mensen
dat?Voorzitter! Euthanasie is onomkeerbaar. Het zwaartepunt van de toetsingsprocedure
dient dan ook zoveel mogelijk vooraf te liggen. In die zin voorziet het project
van de KNMP, Steun en consultatie bij euthanasie Nederland, SCEN, in een grote
behoefte. Het project zal naar verwachting van de KNMG voor de zomer van het
jaar 2001 operationeel zijn in 17 van de 23 huisartsdistricten. Kan de regering
er alles aan doen om dit zo snel mogelijk in alle 23 districten te realiseren?
De vanuit het ministerie verstrekte subsidie eindigt vooralsnog in het jaar
2003. De KNMG dringt, ter voorkoming van het potentiële afbreukrisico,
aan op financiële garanties van de minister op korte termijn. Geeft het
kabinet hieraan gehoor?In België wordt ook een verplichte voorafgaande palliatieve consultatie
bepleit. Ook daar is men dus aan het denken over regelingen rond dit moeilijke
maatschappelijke thema. Het gaat om verplichte consultatie van zogenaamde
palliatieve supportteams voor arts en patiënt, voordat arts en patiënt
hun beslissing nemen en een collega-arts wordt geraadpleegd, omdat de meeste
euthanasievragen hulpvragen zijn die een gebrek aan palliatieve zorg maskeren,
blijkend uit het feit dat goede palliatieve zorg verzoeken kan wegnemen, omdat
de palliatieve deskundigheid van de gemiddelde arts en afdeling op dit moment
in mijn ogen onvoldoende is, en omdat de huisarts nooit specialist kan zijn
in palliatieve zorg. Met zo'n consultatie zou een soort filter in de hele
euthanasieprocedure kunnen worden ingebouwd, om te vermijden dat mensen om
oneigenlijke redenen of in situaties waarin er wel een andere redelijke oplossing
is, vragen om euthanasie. In het algemeen zien SCEN-artsen de patiënt
in een te laat stadium om nog echt behulpzaam te kunnen zijn bij het regelen
van goede palliatieve zorg. Op basis van een driedaagse SCEN-opleiding beschikken
SCEN-artsen niet over de vereiste kennis en ervaring om gespecialiseerd palliatieve
adviezen te verstrekken. Hun betrokkenheid bij de euthanasieprocedure maakt
bovendien, dat hun advies vaak te laat komt om eventuele palliatieve adviezen
nog een kans te kunnen geven.Goede redenen dus, lijkt mij, om in Nederland een wijdvertakt netwerk
van supportteams op te zetten en deze georganiseerde palliatieve zorg te betrekken
bij de euthanasieprocedure. Ik krijg graag een reactie van de minister hierop.Een belangrijk pluspunt van het wetsvoorstel vind ik, dat euthanasie toch
nog steeds strafbaar is. Tegelijk echter wordt bepaald dat de arts die voldoet
aan de in de wet vastgelegde zorgvuldigheidseisen, niet meer strafbaar is.
De toetsingscommissies gaan nu beslissen of een arts zorgvuldig heeft gehandeld.
Alleen indien dat niet het geval is, wordt het aan het openbaar ministerie
gemeld. Ik heb moeite met de snelheid waarmee dit wordt geregeld. In 1994
nog zei het kabinet in een reactie op de gevolgen van het arrest-Chabot voor
het vervolgingsbeleid: "Voor alle genoemde situaties geldt dat een verantwoorde
beoordeling uitsluitend kan plaatsvinden door een zorgvuldige toetsing door
het openbaar ministerie van de gemelde gevallen". Waarom dan nu die verandering?
Graag een toelichting hierop.Deze verandering lijkt voornamelijk ingegeven te zijn door hetgeen men
de doelstelling van het wetsvoorstel noemt: het vergroten van de meldingsbereidheid
van artsen. Deze meldingsbereidheid zou ook vergroot worden door het instellen
van toetsingscommissies die een zwaarwegend advies geven aan het openbaar
ministerie, zo was de verwachting. Deze commissies zijn echter pas eind 1998
ingesteld. Het effect hiervan is dan toch nog niet duidelijk? Het lijkt mij
verstandig om eerst het effect van het instellen van deze toetsingscommissies
af te wachten voordat wij weer een nieuwe stap zetten. Het is de vraag of
wij op de goede weg zijn door het openbaar ministerie weer een stapje verder
weg te zetten. Beoordeling door het openbaar ministerie en de rechter is objectiever,
hoe je het ook wendt of keert, en het openbaar ministerie moet in principe
toch de wet handhaven.In feite weten wij bijzonder weinig over de langetermijneffecten van euthanasie:
cultureel, sociologisch en psychologisch, voor de nabestaanden. Dr. Zylic
heeft mij in een gesprek verteld dat hij een verzoek heeft gedaan om hier
onderzoek naar te laten doen. Hij is hiermee ook op het ministerie geweest,
zo heb ik begrepen. Waarom wordt hier niet op ingegaan? Dit lijkt mij toch
wel gewenst, want zo'n onderzoek kan van belang zijn voor de vraag, welke
gevolgen het heeft voor de maatschappij indien euthanasie breder zal worden
toegepast. Wat zal het bijvoorbeeld voor gevolgen hebben voor de verbondenheid
tussen mensen en voor de rouwverwerking?Utopia is meestal iets waar mensen naar streven, wat zij als ideaal zien.
Dat is echter niet altijd zo, tenminste niet als het gaat om Utopia van Thomas
More. In dat boek wordt in mijn ogen een schrikbeeld van euthanasie beschreven:
ongeneeslijk zieken die door de overheid worden aangespoord om een einde aan
hun leven te maken. Ik citeer uit Utopia van Thomas More: "Zie het onder ogen,
u zult nooit meer in staat zijn een normaal leven te leiden, u bent alleen
uzelf en anderen tot last. Omdat uw leven louter ellende is, zou u niet moeten
aarzelen te sterven. Stem toe en wij zullen u uit de martelingen verlossen".
Zo'n vijf eeuwen later ziet gelukkig niemand dat meer als utopie.In mijn ogen is de verruiming van euthanasie toch een hellend vlak, met
inderdaad mogelijk aan het eind het recht op levensbeëindiging. Het gaat
mij hoe dan ook te snel. Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen
gaan volgens mij in ongelijke snelheden en dat is niet zonder maatschappelijk
gevaar. De welvaartstijging, de vergroting van de individualisering, de stijging
van de algemene levensstandaard gaan snel. Wij zijn welvarender dan ooit,
maar de standaard van de zorg en de aandacht voor leefomstandigheden van veel
ouderen blijven hier ver bij achter. Sterker nog, de zorg is behoorlijk achterop
geraakt en vaak verre van menswaardig. Stelt u zich een maatschappij voor
waarin sprake is van een recht op levensbeëindiging, maar geen garantie
of recht op een menswaardige zorg. Vandaar mijn bezorgdheid. Met een beroep
op de autonomie of op het zelfbeschikkingsrecht van de mens wordt als vanzelfsprekend
verdedigd dat de mens het recht heeft om zelf het moment van levensbeëindiging
te bepalen. Gezien het voorgaande deel ik die mening niet. Ik bepleit grote
terughoudendheid bij de verdere verruiming van de mogelijkheden van de toepassing
van euthanasie. Er kan natuurlijk altijd alle begrip zijn voor bepaalde individuele
situaties en beslissingen. Dat heb ik ook. Maar het gaat erom dat de wetgever
zich moet realiseren dat, indien het begrip voor die ene situatie leidt tot
algemeen beleid, mogelijk een ontwikkeling op gang wordt gebracht die ongewenst
is. De overheid heeft in samenspraak met de samenleving de taak om de norm
te stellen waarbinnen euthanasie aanvaardbaar is. Wat mij betreft moet de
vraag of sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden, uitgangspunt blijven.
Anderzijds moeten wij de morele plicht erkennen om de samenleving zo in te
richten dat voor iedereen een menswaardig leven mogelijk wordt en euthanasie
geen normale optie is.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Nederland is het enige land ter wereld dat euthanasie
en hulp bij zelfdoding regelt. Meerdere sprekers voor mij hebben dat gezegd.
Toevallig was ik afgelopen vrijdag in België in het Brussels parlement.
Op dat moment besprak de senaat een wetsvoorstel euthanasie en hulp bij zelfdoding
dat naar mijn idee grote gelijkenis vertoonde met het Nederlandse voorstel.
In het licht van de bespreking van het wetsvoorstel hier zou ik het aardig
vinden als de minister in zou gaan op de situatie in België.In het wetgevingsoverleg heb ik gezegd, dat voor GroenLinks geldt dat
wij een balans proberen te vinden tussen drie uitgangspunten die voor ons
van wezenlijk belang zijn. Als eerste is er de beschermwaardigheid van leven.
Dit komt in het huidige wetsvoorstel tot uitdrukking in de blijvende strafbaarheid
van euthanasie. Er is dan ook geen sprake van legalisatie van euthanasie.
Wij kunnen ons in deze formulering vinden.Een tweede belangrijke uitgangspunt is zelfbeschikking. Er is al veel
over gezegd. Ook wij hebben steeds gezegd: er kan hier geen sprake zijn van
een zelfbeschikkingsrecht. Het is niet afdwingbaar, want er is altijd hulp
van een derde nodig, een arts. Dus geen recht. Dat neemt niet weg dat zelfbeschikking
voor ons op de achtergrond wel van groot belang is. Henk Hofland sprak enige
decennia geleden van de dekolonisatie van de burger. De burger had zich geleidelijk
vrijgevochten van God, de kerk, de staat en de vorst. Hij nam zijn leven in
eigen hand en werd geleidelijk mondig. Aan de mens is geleidelijk daarmee
de beschikking over of de bepaling van – ik ben het eens met mevrouw
Swildens, dat het mooier is om te spreken over de bepaling van – zijn
eigen lichaam en leven toegekomen. Mijn fractie vindt dit een groot goed.
Het gaat er ten principale om dat de mens zich heeft losgemaakt uit overheersende
structuren. Dat is voor ons de kern van emancipatie geweest. Dat betekent
ook dat het voor ons van belang is, dat in onze samenleving zelfmoord is toegestaan.
De mens kan zich zelf – ik zeg helaas, want het is altijd erg verdrietig –
het leven benemen. Dat neemt niet weg dat wij vinden dat er grote aandacht
moet zijn voor mogelijke keerzijden van dekolonisatie, als het tot uitdrukking
komt in eenzaamheid, isolement. In de moderne verzorgingsstaat heeft de overheid
de dure plicht om ervoor te zorgen dat de mens ook inderdaad in vrijheid kan
beschikken of zich zelf in vrijheid kan bepalen. Dat betekent dat de overheid
hulp en verzorging heeft te bieden als de mens waar dan ook en met wat dan
ook onder druk wordt gezet. Een moderne mens is geen eiland en niet enkel
de staat heeft de plicht te verzorgen en te ondersteunen. In ons verkiezingsprogramma
staat dat de mens zelf moeten kunnen beschikken, maar daarbij weet heeft van
lotsverbondenheid.Ik kom aan het derde uitgangspunt, de solidariteit. Voor ons is dit wetsvoorstel
van belang uit solidariteit met de arts die een patiënt
moet helpen, met de patiënt die een verzoek moet doen aan de arts. Wij
vinden dat de wetgever en de samenleving solidair hebben te zijn met de precaire
situatie waarin arts en patiënt kunnen komen te verkeren. Voor onze fractie
geldt, dat wij groot ongemak hebben met de wijze waarop dit wetsvoorstel wordt
verbonden aan de staat van de zorg en de wendingen die het debat hierover
neemt. Wij hebben ook een groot ongemak over een te onzorgvuldige sociologie
van de ouderdom, om met de socioloog Zijderveld te spreken. De stellingname
dat meer mensen oud worden en daarom als zij iedereen overleven, eenzaam,
ernstig ziek en der dagen zat worden, leidt ertoe dat juist terughoudender
moet worden omgegaan met euthanasieverzoeken. Die stellingname is naar ons
idee inherent tegenstrijdig. Er zal wat ons betreft altijd zorgvuldig moeten
worden omgegaan met euthanasieverzoeken, ongeacht de staat van de zorg, ongeacht
vergrijzing en ongeacht aantallen euthanasieverzoeken die worden gedaan. Als
het aantal verzoeken door verbetering van de zorg of door een kortere levensverwachting
van mensen minder wordt, zouden wij ook nooit de zorgvuldigheid bij euthanasie
en bij hulp bij zelfdoding ook maar enigszins kunnen laten vieren. Tegelijkertijd
vinden wij dat wij de ogen er niet voor kunnen sluiten dat, naarmate de dood
door medische en technologische innovatie verder uitgesteld kan worden, er
meer mensen zullen zijn die op een gegeven moment zullen zeggen: het is op,
ik ben volledig afgetakeld, ernstig en uitzichtloos ziek en oud en ik wil
waardig kunnen sterven. Wij kunnen ons voor die verzoeken niet afsluiten.
Wij vinden ook niet dat, als die verzoeken in aantal toenemen, dit zou mogen
leiden tot een Pavlovreactie om strenger en terughoudender te worden. Wij
vinden dat de rechtvaardigheid van het individuele verzoek nooit kan worden
afgelezen uit de hoeveelheid verzoeken die er op een gegeven moment worden
gedaan.De theoloog Schillebeekx heeft enige tijd geleden in een interview in
Trouw iets gezegd waarin ik mij kan vinden. Hij zei: "Euthanasie is een ethische
kwestie. Ethiek is gebaseerd op menswaardigheid en humaniteit. Wat je daarover
zegt, is een persoonlijke keuze en daarbij mag je je niet op God beroepen.
Ethiek is een menselijke consensus die ontstaat na veel en lang zoeken." Die
menselijke zoektocht naar een ethische norm voor euthanasie heeft een kleine
drie decennia geduurd, voordat de wetgever deze duurzaam genoeg beschouwde
om hem te laten neerslaan in een wet. Wij vinden het daarbij dan niet gek
dat wordt gekozen voor codificatie van jurisprudentie, voor een wettelijke
norm die eerder rechtens is ontstaan. Dat komt ook overeen met de brede maatschappelijke
consensus, de uitkomst van dat lange zoeken naar een norm die bestaat over
euthanasie en hulp bij zelfdoding en waarover de rechter de afgelopen jaren
heeft geoordeeld. Ik verbaas mij dan ook over degenen die zeggen dat met deze
wet het hellend vlak wordt betreden. Het lijkt ons dat hier geen sprake van
kan zijn. Deze wet maakt namelijk geen ruimere toepassing van euthanasie mogelijk
dan de afgelopen jaren bij herhaling door de rechter is vastgesteld. In een
bepaald opzicht is er zelfs sprake van een aanscherping ten opzichte van de
huidige praktijk. Dat is het geval omdat het niet-melden en niet-consulteren
levensdelicten worden. Dat is op dit moment niet zo. Een ander punt van kritiek
is dat de wet veel te veel open normen zou bevatten. Wij moeten eerlijk gezegd
bekennen dat wij dat eigenlijk onvermijdelijk vinden. Er worden nu normen
gesteld en deze zullen enigszins open zijn. Juist bij euthanasie zal het altijd
gaan om het telkens opnieuw wegen van het individuele geval. Dat rechtvaardigt
voor ons ook dat de rechter hier een aanmerkelijke rol in zal blijven houden.
Wij vinden wel dat de normen die nu in de wet worden vastgelegd, voldoende
richting geven. Daarbij denken wij echter dat de wetgever uiteindelijk gewoon
niet bij machte is om in generale termen het individuele lijden te vatten.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb al een paar keer op de punt van mijn stoel gezeten om u te interrumperen,
maar het tijdstip van de dag nodigt daar niet echt meer toe uit. Toch vind
ik dat u onrecht wordt aangedaan als u helemaal niet wordt geïnterrumpeerd.
Ook u hebt recht op een gedachtewisseling, op een debat. U zegt niet te begrijpen
dat wordt gesproken van een hellend vlak. Ziet u met mij dat het bereik van
de wet, de toepasselijkheid van de criteria, is toegenomen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Neen, dat was nu precies mijn punt. De wet is codificatie van jurisprudentie.
Er wordt nu een aantal zorgvuldigheidseisen in de wet vervat, dat al was uitgekristalliseerd
in de jurisprudentie. Er is geen enkele sprake van verruiming van de toepassing
van euthanasie. Niet in de zorgvuldigheidsvereisten die nu in de wet worden
opgenomen. Het is exact hetzelfde als in de afgelopen jaren. Sterker, ik geloof
zelfs dat er sprake is van een aanscherping ten opzichte van de huidige praktijk
en dat heb ik al aangegeven doordat het niet-melden en het niet-consulteren
levensdelicten worden, wat ze nooit waren.Het zijn open normen in de wet. Het is wel degelijk mogelijk dat, als
de maatschappelijke consensus verandert, aan de normen die in de wet zijn
neergelegd een andere betekenis worden gegeven. Wij hebben de afgelopen dertig
jaar gezien dat dit maar heel traag en voorzichtig gaat. Voor mij is dat geen
hellend vlak. Ik heb het nog eens in het woordenboek nagezocht, maar het hellend
vlak is de weg naar beneden en ik zou zeggen dat daarvan helemaal geen sprake
kan zijn. Er zal misschien sprake zijn van een verruiming, maar om a priori
te zeggen dat dit de weg naar beneden is... Dat kunnen wij helemaal niet bepalen.De heer Van der Vlies (SGP):Als mevrouw Halsema zegt dat het "hellend vlak" een moreel geladen duiding
is waar een ethisch oordeel in zit, dan heeft zij daarin gelijk. Maar door
het voortschrijdend inzicht – en vanmiddag gaf ik dat al aan; ik heb
de discussie vanaf 1981 mogen meemaken – zijn er diverse momenten waarop
duidelijk de verruiming, de toepasselijkheid en het onder de criteria doen
vallen, zijn toegenomen. Natuurlijk, nu worden de meldingsregeling, de zorgvuldigheidsvereisten
en de codificering die destijds met de KNMG is overeengekomen in de wet vastgelegd.
Daar hebt u een punt, maar als je het geheel overziet dan is er wel degelijk
van die verruiming sprake. Dat houd ik overeind.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik zal niet bestrijden dat de afgelopen dertig jaar in
het denken over euthanasie een verandering is ontstaan. Ik beoordeel dit alleen
positiever dan u. Ik kritiseer echter met name degenen die zeggen, geen problemen
te hebben met de huidige praktijk maar wel met de wet. En met de wet zou het
hellend vlak zich aandienen. Dat vind ik een onhoudbaar standpunt, omdat de
wet geen verandering inhoudt ten opzichte van de huidige praktijk.De heer Van der Vlies (SGP):Dat kunt u mij niet verwijten.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat klopt, dat kan ik u niet verwijten, maar u interrumpeerde mij!De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mevrouw Halsema spreekt over de codificatie van jurisprudentie en de onvermijdelijkheid
van open normen. Vindt zij met mij dat, daar waar sprake is van interpretatieverschillen
over die open normen die zich nu bij de jurisprudentie voordoen, het de taak
van de wetgever is om op dat punt duidelijkheid te verschaffen over wat de
wetgever nu bij het codificeren van die open normen zelf vindt over de reikwijdte?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik neem aan dat u nu verwijst naar de zaak-Brongersma.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik verwijs naar het criterium inzake uitzichtloos en ondragelijk lijden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vind het heel moeilijk om opnieuw te discussiëren over een uitzichtloos
en ondraaglijk lijden op het moment waarover gesproken wordt over een zaak
die nog bij de Hoge Raad moet dienen. Ik waak ervoor dat wij het oordeel van
de Hoge Raad beïnvloeden, op welke wijze dan ook. U zult dat met mij
eens zijn.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ja, daarom verwijs ik ook niet naar een zaak. Ik verwijs naar de discussie
over de reikwijdte van een criterium in de jurisprudentie waarover de minister,
als initiatiefnemer van deze wetgeving, zijn opvatting heeft gegeven. In dit
debat moeten wij uitsluitsel over de reikwijdte geven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik snap uw vraag. Ik stel nog vragen over de reikwijdte van het ondraaglijk
lijden bij geestelijk lijden. Hierbij maak ik direct de kanttekening dat wij
moeten erkennen dat het bij euthanasie altijd om een open norm zal gaan. Ik
denk dat wij het individuele leed niet in algemene termen in de wet kunnen
beschrijven. Geen enkele toevoeging, of het nu gaat om een beginnende staat
van ontluistering of een lichamelijke of geestelijke ziekte, zal verhelderend
werken. Deze termen zullen ook geen nieuwe inperkingen geven. Je stapelt alleen
maar vage termen op elkaar die uiteindelijk steeds weer door de rechter moeten
worden getoetst. Ik ben er tegen om te kiezen voor extra aanvullende termen
voor bijvoorbeeld uitzichtloos en ondraaglijk lijden. De suggestie is bijvoorbeeld
gedaan dat er sprake moet zijn van een psychische ziekte of iets in die richting;
dat zou je er dan aan toe moeten voegen. Ik denk dat dit het niet verheldert,
want ik denk dat iemand die langdurig suïcidaal is en die u definieert
als "klaar met leven", ook heel goed omschreven zou kunnen worden als psychisch
ziek.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Betekent dit nu dat als de wetgever in meerderheid in dit debat zou zeggen
"een uitleg die nu gegeven wordt in de jurisprudentie aan één
van de criteria, willen wij niet", wij toch dat criterium op die wijze verwoord
in de wet zouden kunnen opnemen? Of leveren wij ons dan uit aan de interpretatie
door de rechter op een manier die wij niet willen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Volgens mij is het altijd zo, dat daar waar de wetgever richting geeft,
in de Handelingen en op enig ander moment, aan de interpretatie van een bepaalde
norm in een wetboek, dit voor de rechter ook richtinggevend zou moeten zijn.Voorzitter! Ik heb al gezegd dat de acceptatie van open normen in dit
wetsvoorstel voor mij geen zwaktebod is, maar realisme. Het is het willen
vermijden van schijnzekerheid door elke keer nieuwe algemene termen toe te
voegen, die dan naar alle waarschijnlijkheid in specifieke gevallen opnieuw
een specifieke betekenis moeten gaan krijgen.Het wetsvoorstel kent één wezenlijk verschil met de huidige
praktijk: niet meer elk geval zal onder ogen komen van het openbaar ministerie.
Ik wil er hier nog eens op wijzen dat dit geen wijziging betekent in de definitie
van euthanasie of hulp bij zelfdoding, maar slechts in de wijze waarop je
het wilt handhaven. Dan is het ook nog maar een beperkte wijziging ervan,
omdat uiteindelijk, wat ons betreft, het vervolgingsmonopolie niet wordt doorbroken.
Het blijft namelijk eenieder vrijstaan om zaken te melden, ondanks het oordeel
van toetsingscommissies in een bijzonder geval, ook als dat oordeel luidt
dat er geen strafbaar feit is ontstaan. Ik kom hier aan het eind van mijn
betoog nog kort op terug.De regering heeft als één van de belangrijkste doelstellingen
van de wet gesteld dat de meldingsbereidheid erdoor omhoog zou moeten gaan.
Wij delen het belang dat die meldingsbereidheid van artsen omhooggaat. Uiteindelijk
is en blijft euthanasie strafbaar en wij vinden dat het alleen te controleren
is bij de grootst mogelijke openheid. Die zal dan ook wat ons betreft door
de toetsingscommissies moeten worden betracht. Bij grootst mogelijke openheid
hoort ook dat wij zicht moeten hebben op de artsen die euthanasie uitvoeren.
Toch vinden wij – wij vinden dat het hier gezegd moet worden –
dat de verwachtingen over de toename van het aantal meldingen enigszins moeten
worden gerelativeerd. De paradox blijft namelijk dat je een hulpverlener vraagt
om een strafbaar feit te bekennen, om zichzelf eigenlijk als het ware te incrimineren,
om zich vervolgens over het plegen ervan te kunnen rechtvaardigen en een beroep
te kunnen doen op strafuitsluiting. Dat is en blijft veel gevraagd van een
arts.Hoeveel dat gevraagd is, blijkt ook wel uit een opmerking die de arts
van de heer Brongersma maakte in de Volkskrant. Die uitspraak schokte mij
en die wil ik hier toch nog eens herhalen. Op de vraag die hij kreeg van de
interviewer of hij besefte dat deze zaak anders zou zijn dan andere, zei hij:
nee, ik heb niet voor niets gemeld. Dit zal dus betekenen dat ook de komende
jaren de euthanasie die het daglicht niet kan verdragen, zich mogelijk ook
in het verborgene zal blijven afspelen; zoals bij alle misdrijven, zo zeg
ik ook in de richting van de heer Rouvoet, mensen trachten om ze geheim te
houden. Het zal dan op het openbaar ministerie en anderen aankomen om in die zaken
te vervolgen. Maar wij zien geen andere mogelijkheden, noch vinden wij het
wenselijk dat de arts nog verder tegemoet wordt getreden, opdat hij een nog
grotere mate van rechtszekerheid zou krijgen. Want dat zou namelijk alleen
kunnen worden bewerkstelligd door euthanasie uit het strafrecht te halen,
en dat is wat wij niet willen. Wij willen dat euthanasie en hulp bij zelfdoding
strafbaar blijven, want hiermee geeft de wetgever aan dat het een levensdelict
blijft en dat strafuitsluiting alleen in uitzonderlijke gevallen dient te
volgen, mits is voldaan aan de omschreven zorgvuldigheidsvereisten. Wel zouden
wij vinden – dat zou ik hier ook nog eens willen opmerken, met het verzoek
aan de regering daarop te reageren – dat er in het debat en daarmee
ook in de wetsgeschiedenis duidelijker onderscheid mag worden gemaakt tussen
euthanasie en hulp bij zelfdoding. Te gemakkelijk worden deze wat ons betreft
in één adem genoemd, terwijl de handelingen een heel andere
betekenis hebben. Bij euthanasie is de handeling immers actief levensbeëindigend
en bij zelfdoding minder actief en meer ondersteunend. Dat komt ook tot uitdrukking
in het verschil in strafmaat: euthanasie twaalf jaar, hulp bij zelfdoding
drie jaar. Als wij erover discussiëren, moeten wij nauwkeurig dat onderscheid
blijven maken. Wel vinden wij het terecht dat in beide gevallen dezelfde zorgvuldigheidsvereisten
gelden, omdat het wel in beide gevallen gaat om het beëindigen van het
leven van een mens.Ik kom hiermee op de zorgvuldigheidsvereisten. Deze loop ik nog eens na.
Als eerste is dat: een weloverwogen en vrijwillig verzoek. Het lijkt mij goed
om er nog eens op te wijzen dat het verzoek, behalve weloverwogen, ook vrijwillig
moet zijn. Het is een beetje gek dat van de genoemde zorgvuldigheidsvereisten
deze het minst vaak terugkeert. Tegenover diegenen die zeggen dat druk zou
kunnen ontstaan nu euthanasie onder voorwaarden niet meer strafbaar is, kun
je heel eenvoudig zeggen: nee, dat kan niet, want dan is niet aan het eerste
zorgvuldigheidsvereiste voldaan, namelijk dat er altijd sprake moet zijn van
een vrijwillig verzoek.De discussie over uitzichtloosheid en ondraaglijkheid is in een nieuw
daglicht komen te staan met de uitspraak over de heer Brongersma. Zoals ik
ook al in een interruptie zei: wij willen waken voor beïnvloeding van
de Hoge Raad doordat wij hier nu nieuwe definities geven van ondraaglijkheid
die het geval Brongersma insluiten of juist uitsluiten. Wel wil ik terugkeren
bij een vraag uit het wetgevingsoverleg waarop ik toen geen werkelijk antwoord
heb gekregen. Die vraag stelde ik op het moment dat de rechterlijke uitspraak
doorkwam. De vraag is of de arts die bij geestelijk lijden tot de slotsom
komt dat er sprake is van uitzichtloosheid en ondraaglijkheid en ook aan de
andere vereisten voldoet, nu voldoende rechtszekerheid kan worden geboden.De heer Vos (VVD):Voorzitter! Het is misschien het moment van de avond, maar ik probeer
het nog steeds fris te volgen. Ik hoor mevrouw Halsema zeggen dat zij wil
uitsluiten dat het debat hier iets toe- of afdoet aan de wijze waarop de Hoge
Raad denkt over uitzichtloos en ondraaglijk. Wat bedoelt zij dan? Vindt zij
dat de criteria breder of beperkter moeten worden uitgelegd? Vindt zij dat
de Kamer daarin een rol heeft, of vindt zij dat wij op de Hoge Raad moeten
wachten? Wat is de strekking van haar betoog?Mevrouw Halsema (GroenLinks):In het geval Brongersma dienen wij absoluut te wachten op de Hoge Raad.
Ik zou het niet erg koosjer vinden als wij dat niet zouden doen. Verder heb
ik al in antwoord op de heren Rouvoet en Van der Vlies gezegd, dat naar mijn
mening met de nu gehanteerde begrippen ondraaglijk en uitzichtloos lijden
normen worden gesteld die goed hanteerbaar zijn. Dat neemt niet weg dat ik
over ondraaglijk geestelijk lijden nog wel een vraag heb aan de minister.
Die stel ik nu.De heer Vos (VVD):Maar waar is dan uw taak als medewetgever? Wij moeten toch bepalen wat
de strekking van de criteria is die wij nu in de wet opnemen? Dat is op dit
moment toch onze taak?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ja, dat ben ik met u eens.De heer Vos (VVD):Waarom wilt u dan op de Hoge Raad wachten? De Hoge Raad zal waarschijnlijk
zeggen: laat dit de politiek maar even doen, want dat is zijn taak. U moet
zich dus uitlaten over die criteria.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik moet mij nooit uitlaten over de criteria in een specifiek geval. Dat
is ook een van de moeilijkheden bij deze wet. Ik mag daarbij ook niet in de
rechterlijke procedures treden. Ik zou het heel slecht vinden als ik dat nu
in deze uitzonderlijke situatie wel zou moeten doen. Het heeft mij zeer verbaasd
dat u dat in de zaak-Brongersma plotseling wel zeer specifiek doet, wat schijnbaar
zelfs leidt tot een herziening van het VVD-standpunt.De heer Vos (VVD):Ik vraag u natuurlijk niet een oordeel te geven over deze specifieke zaak,
maar over de criteria in algemene zin die wij nu in de wet vastleggen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Daarover heb ik al een aantal keren mijn oordeel gegeven. Ik heb gezegd
dat het uitzichtloos en ondraaglijk lijden weliswaar open normen zijn en dat
ik niet uitsluit dat er na verloop van tijd met het wijzigen van maatschappelijke
consensus nog een andere invulling aan wordt gegeven. Ik kan mij goed vinden
in de huidige invulling zoals die is neergeslagen in de jurisprudentie; wij
codificeren op dit moment de begrippen uitzichtloos en ondraaglijk lijden
zoals die zijn uitgewerkt in de jurisprudentie. Ik zou graag van de regering
vernemen, hoe zij vindt dat moet worden omgegaan met uitzichtloosheid en ondraaglijkheid,
ingeval van geestelijk lijden.Voorzitter! Ik kom toe aan de vereisten van melding en consultatie, waarbij
ik zorgvuldigheidshalve moet zeggen dat consultatie deel van de zorgvuldigheidseisen
is, terwijl melding een aparte voorwaarde is in de wet. Gezamenlijk constitueren
de zorgvuldigheidseisen en de melding twee voorwaarden. Hierop is de wet aangescherpt.
Beide zijn nu zelfstandige bestanddelen geworden van het levensdelict euthanasie,
met strafbedreiging van twaalf jaar. Ik heb eerder al betoogd, dat mijn fractie
dat niet proportioneel vindt, en in het geval van melding vinden wij opname
in artikel 293 ook nog eens dubbelop. Want in het geval van
melding ziet artikel 228 Wetboek van Strafrecht hier namelijk al op toe. Het
afgeven van een valse geneeskundige verklaring wordt bedreigd met een straf
van drie jaar. Nu doet zich dus iets raars voor: er is een algemene bepaling
in het Wetboek van Strafrecht ten aanzien van melding, terwijl er een extra
bepaling ten aanzien van melding wordt opgenomen in het euthanasieartikel.
Dit kan een heel rare situatie creëren. Het kan namelijk betekenen dat
de ene officier in een of ander district in vergelijkbare gevallen kan gaan
kiezen voor een strafbedreiging van twaalf jaar, terwijl de andere officier
kan kiezen voor een strafbedreiging van drie jaar. Dat is volgens mij een
vorm van rechtsongelijkheid die je niet zou moeten willen. Consultatie komt
als zodanig niet voor in het Wetboek van Strafrecht. Dit zou, denken wij,
een nieuwe omschrijving vergen. Voor mijn fractie geldt dat wij niet consulteren
ernstiger vinden dan niet melden. Het maakt niet voor niets deel uit van de
zorgvuldigheidsvereisten. Maar toch vinden wij het aanzienlijk minder erg
dan het niet naleven van de eis dat er sprake moet zijn van uitzichtloos en
ondraaglijk leiden. In de strafmaat zou dit wat ons betreft ergens het midden
moeten houden tussen de drie jaar voor niet melden, die in artikel 228 is
gegeven, en de twaalf jaar die staat voor het niet naleven van de materiële
zorgvuldigheidsvereisten bij euthanasie.Nu doet zich het rare voor dat de regering per brief erkent dat de strafmaat
voor beide formele vereisten inderdaad niet proportioneel is, maar zij handhaaft
deze toch. Ik ben daar eerlijk gezegd niet van overtuigd. Ik zou daarop graag
een reactie willen, omdat mijn fractie op dit moment twee amendementen in
voorbereiding heeft. Ik wil ze nog niet indienen, maar wacht de reactie van
de regering in eerste termijn af. Ik wil daarbij nog een praktisch argument
geven, met name in de richting van de heer Dittrich. Het kan namelijk dat
met deze buitenproportioneel hoge strafmaten het risico ontstaat dat het OM
bijvoorbeeld afziet van verdere vervolging, als wel aan de overige zorgvuldigheidsvereisten
is voldaan. Het OM zegt bij bijvoorbeeld niet-consultatie dat dit naar verhouding
zo'n lichte overtreding is, dat daarop de strafmaat van twaalf jaar absoluut
niet van toepassing is. Wij zouden het onwenselijk vinden als, als gevolg
van te hoge strafmaten, het OM niet vervolgt. Wij vinden namelijk dat er wel
moet worden vervolgd als daartoe aanleiding bestaat.De heer Dittrich (D66):Dat hangt toch niet van de hoogte van de strafmaat af? Het kan toch heel
goed zijn dat een officier daarmee rekening houdt in zijn eis, en dan misschien
een heel geringe straf eist?Mevrouw Halsema (GroenLinks):U weet toch dat de rechter daar altijd overheen mag gaan?De heer Dittrich (D66):Maar u heeft het hier over het OM.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar als het OM kiest voor een lagere strafbedreiging van twaalf jaar,
bijvoorbeeld van zes jaar, kan de rechter besluiten dat het toch twaalf jaar
moet worden. Het kan heel goed zijn dat het OM daarop anticipeert en vervolgens
zegt, niet over te gaan tot vervolging. U kunt dat niet uitsluiten. Bovendien
hebben wij er als wetgever vooral voor te zorgen dat ongeacht de vrijheid
van het OM en de rechter, op elk delict een proportionele straf komt te staan.
Anders kunnen we sowieso het Wetboek van Strafrecht wel weggooien.De heer Dittrich (D66):Dan verschillen wij kennelijk van mening over de vraag of dit proportioneel
is of niet.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Volgens mij heb ik u zelf horen zeggen dat u ook een strafmaat van twaalf
jaar bij het niet-consulteren niet echt proportioneel vond, maar omdat het
in samenhang moest worden gezien, vond u dat het al met al toch wel redelijk
te billijken was. Dat neemt niet weg dat mensen uiteindelijk aan de hand van
dit wetsvoorstel vervolgd kunnen worden op het niet naleven van de zorgvuldigheidsvereisten
gezamenlijk, maar ook van de zorgvuldigheidsvereisten afzonderlijk. Dat kan
betekenen dat bij het niet-consulteren vervolgens mensen opgezadeld raken
met een straf van twaalf jaar. Dat is toch niet proportioneel? Dat staat toch
niet meer in verhouding?Voorzitter! Er is een tweede praktisch argument om die strafmaten te heroverwegen.
Bij de hoge strafmaat op niet-consultatie is er naar ons idee ook nog eens
het gevaar dat een arts niet gaat melden als hij niet aan de eis van consultatie
heeft voldaan, maar wel aan alle andere eisen. Hij zal dan namelijk denken:
die ene eis van consulteren kan mij een straf van twaalf jaar op gaan leveren.
Dat lijkt mij niet wenselijk, want dan bijt je als wetgever in je eigen staart,
omdat je dan de meldingsbereidheid niet koste wat kost omhoog probeert te
brengen.Ik kom nu op de rol van de verpleegkundigen. Wij hebben erop gehamerd
dat hun verantwoordelijkheid duidelijker moet worden gemaakt en dat er een
duidelijke positie voor hen moet worden gecreëerd. Ik begin met de duidelijkheid
met betrekking tot de verantwoordelijkheid voor de uitvoeringshandelingen.
De regering zegt dat die enkel bij de arts ligt. De vraag is echter of dat
voldoende gewaarborgd is. De Groningse uitspraak in de zaak van een arts die
de opdracht had gegeven tot euthanasie, was dat die arts vrijuit ging, terwijl
de verpleegkundige die de euthanasie had uitgevoerd, wel werd bestraft. Dat
geeft dus aan dat er wel situaties zijn, waarin verpleegkundigen in opdracht
van de arts uitvoeringshandelingen vervullen en daar vervolgens voor worden
bestraft. Moet op dit punt dan ook niet meer duidelijkheid worden geschapen?Er is sprake van onduidelijkheid over de strafbaarheid van de voorbereidingshandelingen
door verpleegkundigen. Omdat dit een delict is met een strafbedreiging van
twaalf jaar, zijn de voorbereidingshandelingen ook strafbaar gesteld. De minister
is hier in zijn brief op ingegaan, maar hij is niet helder. Volgens mij is
de situatie als volgt. De verpleegkundige die een infuus voorbereidt, in overleg
met een arts, kan ten laste worden gelegd het opzettelijk verwerven, doorvoeren
of voor handen hebben van stoffen bestemd tot het in vereniging begaan van
een misdrijf. Het lijkt mij dat dat kan gebeuren en het lijkt mij dat dat
niet wenselijk is. Dat is namelijk een onvoorzien gevolg van het vreselijke
wetsvoorstel op de voorbereidingshandelingen van de heer Hirsch Ballin, dat
helaas door deze Kamer is aanvaard. Ik denk dus dat dat nog
wel eens onvoorziene consequenties zou kunnen hebben voor de bescherming van
verpleegkundigen. Ik wil daar graag een wat duidelijker antwoord op horen.Iets anders is of verpleegkundigen en verzorgenden ook geraadpleegd zouden
moeten worden door de arts. Wij hechten aan het oordeel van verpleegkundigen
en verzorgenden. Wij vinden de reactie van de regering te gemakkelijk. Die
zegt dat dit zich niet goed zou verhouden tot de hoofdverantwoordelijkheid
van de behandelende arts. Dat standpunt lijkt mij eerlijk gezegd niet houdbaar,
want die verantwoordelijkheid van de verantwoordelijk arts wordt ook niet
doorkruist door bijvoorbeeld het oordeel van de consulent, die hij moet raadplegen
en die ook een oordeel geeft. De arts blijft de verantwoordelijke. Ik denk
dan ook dat het heel goed mogelijk is om het oordeel van verpleegkundigen
en verzorgenden te vragen, terwijl de hoofdverantwoordelijkheid van de arts
intact blijft.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Begrijp ik goed dat u de positie van de verpleegkundigen in het kader
van de besluitvorming in de wet zelf een plaats wilt geven?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb tijdens het wetgevingsoverleg al gezegd dat wij in principe zeer
welwillend staan tegenover het amendement-Van der Vlies/Rouvoet, behalve dat
er voor ons nog steeds onduidelijkheid bestaat over de voorwaardelijke relatie
die daarin gesuggereerd wordt met de palliatieve zorg. De heren weten dat
wij daar een andere opvatting over hebben. Dat neemt niet weg dat wij vinden
dat er ruimte moet kunnen zijn voor het raadplegen van verpleegkundigen en
verzorgenden.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat is duidelijk. De vraag is echter of dat ook in de wetstekst tot uitdrukking
moet worden gebracht. Ik vraag u in dat verband hoe u aankijkt tegen het feit
dat niet altijd duidelijk is wie die verplegenden en verzorgenden zijn. In
teamverband in een ziekenhuis is dat duidelijk. In de thuiszorg maar ook in
andere situaties waar eens in de zoveel tijd de wijkverpleegster langskomt,
ligt dat anders. Het is de vraag of je, als je het op deze manier in het wetboek
formuleert, zo'n incidenteel binnenkomende persoon bij de besluitvorming moet
raadplegen. Ik geef u dat in overweging.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik wil daar best over nadenken, maar het lijkt me eerder een uitvoeringsprobleem
dan een principieel bezwaar. U heeft dat dus blijkbaar niet. Je zou er inderdaad
goed over moeten nadenken. Minister Borst zei bij het vorige overleg dat bijna
90% van de mensen die uiteindelijk een euthanasieverzoek doen dat ook wordt
gehonoreerd, thuis sterven. De thuiszorg is daar vaker dan de huisarts die
eens in de zoveel tijd langskomt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik begrijp het probleem wel. De vraag is op welke wijze je het enorme
onderscheid dat in de praktijk aanwezig kan zijn opvangt, als je als formeel
vereiste in de wet opneemt dat de verzorgenden en verplegenden geraadpleegd
moeten zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik zeg nogmaals, dat ik daar geen pasklaar antwoord op heb. Het lijkt
me een uitvoeringsprobleem. Ik wil die vraag graag doorgeleiden naar de regering.
Dit is niet het ondermijnen van ons verzoek ten principale om het oordeel
van verpleegkundigen en verzorgenden te honoreren op de een of andere manier.Voorzitter! Ik kom aan de wilsverklaring, die voor mijn fractie het meest
moeilijke onderdeel van de wet is. We hebben hier eindeloos over gepraat.
De discussie is nog niet beëindigd. Ik weet niet of mijn fractie unaniem
zal oordelen over de amendementen die op dit punt zijn ingediend. Ik wil er
in algemene zin wel over zeggen dat ze voor mijn fractie niet hetzelfde is
als het mondelinge verzoek. Allereerst is daar het verschil in tijd tussen
het verzoek en de uitvoering van dat verzoek. Daar kan, al hoeft dat niet,
een behoorlijke periode tussen zitten. Verder is daar – en dat punt
vind ik nog moeilijker – de willekeurigheid van het tijdstip van uitvoering
van euthanasie, als de patiënt noch de ziekte dit dicteert. Daarin is
een wilsverklaring anders dan het mondelinge verzoek. Daar dicteert de patiënt
het moment waarop het euthanasieverzoek moet worden uitgevoerd. Wij hebben
ook het gevoel dat de wilsverklaring juridisch niet hetzelfde is als het mondelinge
verzoek. Ik weet dat niet zeker, maar ik wil dat voorleggen aan de regering.
Dat blijkt volgens mij uit de plicht tot doorverwijzen, die bij een schriftelijke
wilsverklaring niet bestaat. Deze bestaat echter wel bij een mondeling verzoek.
Dat zou betekenen dat een mondeling verzoek andere juridische implicaties
heeft dan een schriftelijke wilsverklaring.Dit betekent dat opname in de wet voor ons vooral symbolisch zou zijn.
Ik heb dat al eerder gezegd. Wij vinden dat niet onbelangrijk. Het erkent
namelijk dat de patiënt zijn wil heeft geuit, maar hij heeft geen zekerheid
over de uitvoering van die wil. Wij voelen er in algemene zin ook niet zoveel
voor – individuele leden van mijn fractie kunnen daar echter anders
over denken – om de wilsverklaring weg te halen. Zij kan een beperkt
onderdeel zijn van de besluitvorming of, zoals de ethicus Bergmans onlangs
in de krant stelde, in haar actuele waarde een onderdeel zijn van de levensgeschiedenis
van de patiënt. Wij denken dat van schrapping van de verklaring uit het
wetsvoorstel op dit moment een verkeerd signaal uitgaat, maar wij willen er
daarbij tegelijkertijd voor waken dat patiënten valse hoop koesteren
doordat artsen vanwege het moeten naleven van alle zorgvuldigheidsvereisten,
zeer terughoudend zullen omgaan met de schriftelijke wilsverklaring. Het amendement-Dittrich
is een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de formulering in de wet
vanwege de expliciete verwijzing naar de zorgvuldigheidsvereiste.De regering heeft in haar brief de Kamer al een eind tegemoet willen komen.
Er moet voorlichting komen aan artsen en aan patiënten. Dat is een verbetering,
maar ik vind dat er nog een stap verder moet worden gegaan en dat er een modelwilsverklaring
moet komen waarin de voorlichting ook is opgenomen en precies de beperkte
reikwijdte van de schriftelijke wilsverklaring wordt aangegeven. De overheid
heeft daarvoor verantwoordelijkheid te nemen. Zij kan die niet langer laten
bij organisaties zoals de NVVE of andere.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik heb er respect voor dat dit punt in de fractie van GroenLinks
nog moeilijk ligt, maar is het probleem dat de actualiteit
van de stervenswens een wettelijke fictie wordt?Mevrouw Halsema (GroenLinks):U zegt het heel abstract. Ik moet hier goed over nadenken.De heer Rouvoet (RPF/GPV):U sprak over de willekeurigheid van het tijdstip. Is het probleem dat
de actuele stervenswens een wettelijke fictie wordt omdat je dat niet zeker
kunt weten?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat is een van de problemen. Bij de schriftelijke wilsverklaring is de
willekeurigheid van het tijdstip van uitvoering een groot probleem in de gevallen
dat de ziekte noch de patiënt dit dicteert. In een beperkt aantal gevallen
is de patiënt niet bij machte om te zeggen: nu is het genoeg. Minister
Borst heeft tijdens het vorige debat helder verwoord dat dementie nooit een
harde breuk is met wilsbekwaamheid. Er zijn allerlei fasen waarin er nog sprake
is van een gedeeltelijke wilsbekwaamheid. Mensen kunnen ook non-verbaal aangeven
dat het genoeg is, bijvoorbeeld omdat zij de gehele dag huilen of niet meer
willen eten en drinken. In die situatie kan de wilsverklaring wel degelijk
een goede ondersteuning zijn, naast andere uitingen dat het einde in zicht
is. Het probleem kan zijn dat het verzoek niet altijd het moment van uitvoering
dicteert.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik begrijp niet hoe u kunt concluderen dat het amendement-Dittrich een
zinvolle aanvulling kan zijn. Het gaat om "overeenkomstige toepassing", maar
uit de toelichting blijkt dat het moet zijn "voorzover mogelijk". Wat lost
dat amendement op, met uw aarzeling over de actualiteit van die stervenswens?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het overeenkomstig is van toepassing op een van de twee zorgvuldigheidsvereisten
die in het geding zijn, met name het zorgvuldigheidsvereiste dat er overleg
met de patiënt moet zijn geweest voorafgaand aan de uitvoering van de
euthanasie. Het probleem bij de wilsverklaring blijft. Ik vind het amendement
een verbetering omdat in het artikel over de wilsverklaring expliciet duidelijk
wordt gemaakt dat aan alle zorgvuldigheidsvereisten moet zijn voldaan. De
patiënt die de wet leest – en alle burgers moeten de wet kennen –
weet dat zijn hoop op uitvoering van de wilsverklaring beperkt wordt doordat
de arts alle zorgvuldigheidsvereisten moet naleven.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Daarom heb ik juist de vraag over het amendement gesteld. Uit de toelichting
blijkt dat het niet om alle zorgvuldigheidseisen gaat. Dit geldt slechts "voorzover
mogelijk". Daarom helpt het amendement u niet verder.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Zo heb ik het amendement niet begrepen. Ik wil daarop dan nog wel een
toelichting van de heer Dittrich; niet nu, maar graag in zijn tweede termijn.
Ik ga ervan uit dat het woord "overeenkomstig" niet betekent "voorzover mogelijk",
maar dat het betekent dat de zorgvuldigheidsvereisten van toepassing zijn,
behoudens wellicht het mondelinge overleg dat direct moet plaatsvinden voorafgaand
aan de uitvoering van het verzoek.Ik kom op de handhaving. Ik begin met de werkwijze van de toetsingscommissies.
Openheid en transparantie zijn daarbij voor GroenLinks van groot belang. Wij
hebben hiertoe in een eerder stadium voorstellen gedaan voor de instelling
van een raad van toezicht en een databank. Na overdenking ben ik het eens
met de regering dat de instelling van een raad van toezicht wellicht kan leiden
tot onwenselijke bureaucratisering. Wij zijn ook niet zozeer op zoek naar
bureaucratische controle op het functioneren van de toetsingscommissies als
wel naar publieke en politieke controle. Wij zijn het met de regering eens
dat een raad van toezicht daar wellicht niet het geëigende instrument
toe is. Als je publieke en politieke controle op het functioneren van de toetsingscommissies
echter mogelijk wilt maken, komt het eens temeer aan op die databank. De minister
heeft in zijn antwoord nogmaals gezegd dat dit interessant is. Er wordt opnieuw
verwezen naar het evaluatieonderzoek en daarna is er misschien sprake van
de instelling van een databank. Ik vind dat ronduit teleurstellend en ik ben
eerlijk gezegd ook niet van plan om mij daarbij neer te leggen. De belangrijke
eis van openheid en controleerbaarheid van de toetsingscommissies mag niet
onderhevig worden gemaakt aan financiën of personele inzet, zeker niet
in dit tijdsgewricht. Het is heel erg belangrijk dat bij het evaluatieonderzoek
het functioneren van een databank kan worden betrokken. Dit zou beoordeeld
moeten kunnen worden in die evaluatie.Het gaat ons om een aantal dingen. Wij willen dat die uitspraken openbaar
worden gemaakt. Zij moeten worden geanonimiseerd om recht te doen aan de privacy
van patiënten. Zij moeten openbaar gemaakt worden voor de andere commissies
en voor artsen, maar ook voor wetenschappelijk onderzoek en het publiek. Het
gaat mij met name om wetenschappelijk onderzoek. Hoewel de overheid zelf een
evaluatieonderzoek laat uitvoeren, is daarmee niet elke behoefte aan waarheidsvinding
of kennisvergaring rond de ontwikkeling van euthanasie weggenomen. Wij vinden
het heel belangrijk dat er ook in de wetenschap een debat mogelijk is over
de ontwikkeling van euthanasie. Daarom is het van belang. Ik kondig hier alvast
aan dat, als de minister ons niet meer genegen is, ik een motie zal indienen.In het kader van de openbaarheid van de toetsingscommissies voel ik wel
wat voor de mogelijkheid om familie inzage te geven in dossiers. Vanzelfsprekend
moet daarbij rekening gehouden worden met alle gevoeligheden die er misschien
liggen tussen familie en patiënt. Ik vraag mij af of niet gezocht kan
worden naar een formulering waarbij de familie recht krijgt op inzage, tenzij
de patiënt zelf heeft aangegeven dit niet te willen. Wij voelen ook wel
voor het amendement waarbij het mondelinge verzoek altijd van een schriftelijke
verklaring moet zijn voorzien. Daarin kan vastgelegd worden dat de patiënt
al dan niet wil dat de familie inzage krijgt in het dossier. Dat moet naar
mijn idee te regelen zijn.Voorzitter! Ik kom bij de verhouding tussen openbaar ministerie, medische
inspectie en toetsingscommissies. Het openbaar ministerie is op enige afstand
geplaatst met als belangrijkste bedoeling het aantal meldingen te doen toenemen.
De vraag is of dat voldoende is gebeurd. Ik doel op het volgende. De commissies, die op dit moment minder bevoegdheden hebben, mogen
momenteel het openbaar ministerie of de medische inspectie verzoeken een zaak
nader te bezien. In het wetsvoorstel wordt dit gewijzigd. In artikel 9, lid
2, sub a, moet de toetsingscommissie haar oordeel ter kennis brengen van het
openbaar ministerie en de inspectie. Het woordje of is gewijzigd in het woordje
en. Dat betekent dat de keuzevrijheid van de commissies – men meldt
ofwel het openbaar ministerie ofwel de medische inspectie – weggenomen
is. Wij vinden dat onlogisch, aangezien de aard van de overtredingen het misschien
logisch maakt voor de commissies om bijvoorbeeld enkel de medische inspectie
op de hoogte te brengen. Ik doel op het voorbeeld dat de overtreding eruit
bestaat dat de consulent de patiënt niet heeft gezien. Iemand is geconsulteerd,
maar heeft de patiënt vervolgens niet meer gezien vanwege de omstandigheden
in een bijzonder geval. Er zou dan veel voor te zeggen zijn dat de commissie
de mogelijkheid heeft om enkel de medische inspectie in te lichten en niet
het openbaar ministerie én de medische inspectie. Ook hier speelt de
handhaving een rol. Het zou misschien kunnen gebeuren, waar het gaat om een
lichte overtreding als het niet zien door de consulent van de patiënt,
dat de commissie besluit om niet door te zenden aan het openbaar ministerie
en de medische inspectie omdat men strafvervolging beschouwt als een te zwaar
middel tegenover het begane vergrijp. Het zou goed zijn als de commissie kan
kiezen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Waarom spreekt mevrouw Halsema van een lichte overtreding als de consulent
de patiënt niet zelf heeft gezien?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat heb ik al tot in den treure uitgelegd, ook met de verschillende strafmaten
die ik wil hanteren bij het niet-consulteren ten opzichte van het niet naleven
van de eisen van ondraaglijkheid en uitzichtloosheid. Het is volgens het Wetboek
van Strafrecht een overtreding. Het is ook een misdrijf. Het is echter een
formeel en geen materieel zorgvuldigheidsvereiste dat op dat moment wordt
geschonden. Dat moet wat ons betreft anders worden gewaardeerd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik vraag het omdat de essentie van de consultatie een tweede, onafhankelijk
oordeel is. Als de tweede arts de patiënt niet zelf ziet, is die niet
onafhankelijk. Hij moet immers afgaan op het oordeel van de behandelend arts.
Dat kan men toch geen lichte overtreding noemen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):De arts heeft iemand anders geconsulteerd, maar die heeft de patiënt
niet meer gezien. Dat is minder erg dan het in het geheel niet consulteren.
Ten opzichte van de overtreding van het niet-consulteren is het wel consulteren,
maar een patiënt niet zien, een lichtere overtreding. Zo heb ik mijn
betoog opgebouwd. In dat soort gevallen vind ik het op zijn plaats als de
toetsingscommissie de mogelijkheid heeft om zelf te kiezen of men doorzendt
aan de medische inspectie of aan het openbaar ministerie. Die mogelijkheid
heef men op dit moment ook. Ik wil geen verplichting zien om door te zenden
aan openbaar ministerie én medische inspectie.Voorzitter! Ik sluit af. Voor mijn fractie geldt dat er geen wet is waar
wij zo lang en zo vaak over hebben gesproken. Ik kan op dit moment zeggen
dat wij unaniem voor deze wet zullen stemmen. Ons unanieme oordeel over de
amendementen kan ik op dit moment nog niet geven. Voorzover mogelijk zal ik
in tweede termijn daarop ingaan.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! We zijn vandaag toegekomen aan de plenaire afronding van de
behandeling van het voorstel van Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding. Van de zijde van sommige fracties in de Kamer, maar
ook van buiten de Kamer is de regering het verwijt gemaakt dat zij geen motivering
van en verantwoording geeft voor het indienen van een zo ingrijpend wetsvoorstel;
het gaat immers om leven en dood.Ik neem aan dat de bewindspersonen daarop zelf wel adequaat zullen reageren.
Maar het verwijt wordt nogal eens geplaatst in een veel bredere context, namelijk
de morele ethiek van Paars, of liever gezegd, het veronderstelde ontbreken
daarvan, getuige het verband dat daarbij wordt gelegd tussen dit wetsvoorstel
en een aantal andere door dit kabinet gepresenteerde voorstellen op het gebied
van wetgeving en beleid die alle vragen om een zorgvuldige ethische, juridische
en sociaal-maatschappelijke afweging. De politiek zou daarbij geen verantwoording
afleggen over en zelfs geen inzicht verschaffen in de moraal, het ethisch
kader waarbinnen deze afweging plaatsvindt. Met "de politiek" zal wel een
deel van de politiek bedoeld zijn. En omdat Paars hierop wordt aangesproken,
wil ik aan deze kritiek niet zonder meer voorbijgaan, al realiseer ik mij
dat een fundamenteel debat daarover, hoe interessant zeer zeker ook, zou leiden
tot een aanzienlijk ruimer tijdsbeslag op uw agenda dan gepland. Een enkele
opmerking dus.Vooropgesteld zij de aan onze westerse samenleving ten grondslag liggende
christelijk-joodse moraal, de normen, een doorvertaling van de daaraan onderliggende
waarden, ooit neergelegd in de Tien Geboden en andere geschriften en uiteindelijk
ook in onze wet- en regelgeving neergeslagen. Maar ook het humanisme, waarin
de autonomie van de mens en zijn eigen verantwoordelijkheid centraal staan,
heeft een belangrijk stempel gedrukt op onze westerse samenleving. Normen,
maar ook het gewicht dat men aan de onderliggende waarden hecht, zijn niet
statisch, maar bewegen mee met, of zijn een reactie op ontwikkelingen in de
samenleving of, zoals prof. Roel Kuiper het onlangs nog verwoordde, het landschap
waarin wij ons bevinden. Dat zijn de voortschrijdende medische technologieën,
bijvoorbeeld genetisch en ander biomedisch onderzoek en levensverlengende
behandelingsmethoden, maar ook de individualisering, het mondiger worden van
mensen. De vraag is dan: in hoeverre mag en wil de overheid, de (mede)wetgever,
meebewegen en doet zij dat vanuit een morele ethiek of louter vanuit een procedurele,
ofwel nuttigheidsethiek?Dan rijst de vraag: is er wel sprake van één morele ethiek,
van één moraal? Ik verwijs naar de eerder genoemde discussie
naar aanleiding van de presentatie van het boek van collega Rouvoet: Politiek
met een hart. Wij kwamen daarbij tot de conclusie dat van één
moraal geen sprake kan zijn. Wel is er sprake van een gemeenschappelijk gedragen
moreel besef. Eerder genoemde waarden blijven de grondslag
vormen bij iedere afweging van die, soms tegenstrijdige, waarden en belangen.
Zo zal de overheid niet iedere verandering in het landschap volgen of zelfs
toestaan, vanuit een eigen morele verantwoordelijkheid; hetzelfde geldt voor
de Kamer, de medewetgever. Ik wijs hierbij op de onder Paars 1 tot stand gekomen
Wet bijzondere medische verrichtingen waarmee ongewenste ontwikkelingen een
halt kan worden toegeroepen en ook is toegeroepen. Denk aan het kloneren van
mensen en het moratorium ten aanzien van xenotransplantatie. Met andere woorden,
wij dragen ook zelf bij aan de architectuur van dat landschap, waarbij wij
het mooie daarin niet overboord zetten. Wij willen mondige, op hun verantwoordelijkheid
aan te spreken burgers en de verworvenheden van de medische technologie, die
ook het welzijn van mensen kunnen vergroten, behouden. Het landschap is ook
cultureel bepaald. Wij gaan in Nederland pragmatisch om met zaken. Dan gaat
het ook om moeilijke vraagstukken waarbij de nadruk ligt op openheid, toetsbaarheid
en eigen verantwoordelijkheid van mensen. Ik wijs bijvoorbeeld op het buitengewoon
lage aantal tienerabortussen in vergelijking met het buitenland. Dat spreekt
boekdelen.Tegen de achtergrond van geschetst landschap staat de legitimiteit van
het handelen, maar ook van het oordeel van de overheid en de wetgever centraal.
Vanuit de rechtsfilosofie zijn hier zeer interessante beschouwingen aan te
wijden. Denk bijvoorbeeld aan het hele vraagstuk van natuurrecht en materiële
gerechtigheid. Ik stel de voorzitter gerust: ik ga daar nu niet op in; misschien
hebben wij nog eens een gelegenheid.De heer Van der Vlies gaf heel uitdrukkelijk zijn invulling. Die respecteren
wij uiteraard. Voor mijn fractie is zeer belangrijk het gegeven dat wij leven
in een parlementaire democratie. Met behoud van de eigen verantwoordelijkheid
van regering én parlement bij het maken van dikwijls zeer moeilijke
ethische afwegingen kan het wat mijn fractie betreft niet zo zijn dat dát
gegeven als het ware illusoir zou worden. Waar het een waarde als het respect
voor het menselijke leven betreft, is het duidelijk dat sommigen ook hier
in huis, daaraan een zodanig gewicht toekennen dat geen enkele andere waarde
of geen enkel ander belang zo zwaar kan zijn dat inbreuk op dat respect gerechtvaardigd
zou kunnen zijn. Voor hen geldt dat de norm, als waarheid, niet aan verandering
onderhevig kan zijn. Nogmaals, mijn fractie respecteert dat standpunt, maar
zal zelf óók het debat over euthanasie en hulp bij zelfdoding
voeren in het licht van het hiervoor geschetste. Ik zeg er bij: gewetensvol,
dus. Vandaar ook dat ik na het interruptiedebat met de heer Rouvoet benadruk
dat de sfeer waarin wij het debat voeren, van groot belang is.De heer Van der Vlies (SGP):Ik mag hopen dat ik mij niet aangesproken moet voelen als het gaat om
sfeer maken, toonzetting enz. Ik heb juist mijn uiterste best gedaan om mijn
overtuiging hier onomwonden en transparant neer te zetten. Dat deed ik met
respect voor anderen. Dit is de ruimte waarin wij onze normen en kaders wisselen
en aan elkaar aanreiken ter overweging. Zo werkt de parlementaire democratie.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Zo is het ook. Ik heb u ook absoluut niet op het oog met mijn opmerking.
Ik heb ook niets onaardigs gezegd. Als ik dat al had gedaan, had ik u niet
op het oog. Ik verwees naar het interruptiedebatje met de heer Rouvoet. Ik
heb hem geïnterrumpeerd. Hij lokte daar ernstig toe uit, want anders
had ik het niet eens gedaan. Op een gegeven moment kreeg dit debatje een dermate
polariserend niveau dat de sfeer naar mijn gevoel afbreuk dreigde te doen
aan de waardigheid van het debat over dit onderwerp. Ik noemde u alleen als
degene die zijn visie hier neerzette vanuit zijn levensbeschouwelijke achtergrond.
De waarden staan voor u zo vast dat u vanuit dat standpunt hier uw oordeel
vormt. Dat respecteer ik, maar ik heb er tegelijk bij gezegd wij in het algemeen
tegen de achtergrond die ik daarvoor schetste, op een wat andere manier –
en dan spreek ik niet van een ander moreel besef – met de materie omgaan.
Als het gaat om euthanasie en hulp bij zelfdoding kunnen wij als fractie niet
spreken vanuit één eeuwig vaststaande waarde.De heer Van der Vlies (SGP):Ik denk dat ik er goed aan doe hier in tweede termijn op terug te komen.
Dit vergt meer tijd dan beschikbaar is in een interruptiedebatje als dit.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! In een discussie over euthanasie en hulp bij zelfdoding stond
en staat voor de PvdA altijd voorop de bescherming van het menselijk leven
en tegelijkertijd het respecteren van de wens van mensen om onnodig lijden
te bekorten en waardig te mogen sterven. Bescherming van het leven én
van de waardigheid van mensen zijn beide fundamentele rechten. Waardigheid
impliceert het serieus nemen van mensen, ook bij hun verlangen het leven te
mogen beëindigen. Dit uitgangspunt wordt al zeer lang breed in de samenleving
gedragen. Ik verwijs wederom naar het onderzoek van de Erasmus Universiteit
waaruit blijkt dat 92% van de mensen in onze samenleving daarvoor gevoelig
is en daar gehoor aan wil geven. Dit is ingegeven door het erkennen van het
"zelfbeschikkingsrecht" – ik spreek liever van "zelfbepaling" –
van mensen of door barmhartigheid. Daarbij zij aangetekend dat een echt zelfbeschikkingsrecht
nooit zo ver kan strekken dat dit de rechten van anderen mag aantasten. Waar
het euthanasie en hulp bij zelfdoding betreft kan uiteraard geen sprake zijn
van een afdwingbaar recht.De norm, bescherming van het leven, ook indien men om euthanasie of hulp
bij zelfdoding verzoekt, is neergelegd in het Wetboek van Strafrecht en dient
daar naar de mening van mijn fractie ook te blijven verankerd. Het respecteren
van de wens van mensen om hun leven te beëindigen, vraagt dan ook om
een nadere regeling. Deze verantwoordelijkheid moet de wetgever nemen, zeker
nu zich ten aanzien van dit vraagstuk gedurende de afgelopen 25 jaar bestendige
jurisprudentie heeft ontwikkeld. Daarbij zijn de zorgvuldigheidseisen uitgekristalliseerd
waaraan een arts, wil hij vrijuit gaan, zich heeft te houden indien hij voldoet
aan een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding. De medische exceptie
is immers – naar de mening van mijn fractie terecht – niet van
toepassing.Zoals bekend, hebben opeenvolgende kabinetten in het verleden ook geworsteld
met de vraag hoe tot een goede regeling te komen. Zij hebben daartoe aanzetten
gegeven. In het wetgevingsoverleg ben ik hierop ingegaan en
ik zal dit niet herhalen.Wel herhaal ik dat aan het tot stand komen van de meldingsprocedure tijdens
het CDA/PvdA-kabinet mijn fractie loyaal heeft meegewerkt. Dit leidde tot
harmonisering van het vervolgingsbeleid, maar dat berustte niet op een wettelijke
regeling, maar op een uitdrukkelijk tussen Kamer en kabinet afgesproken vervolgingsbeleid.
Afgesproken werd dat de arts die zich bij het voldoen aan een verzoek om euthanasie
of hulp bij zelfdoding aan de in de jurisprudentie ontwikkelde zorgvuldigheidscriteria
hield, niet strafrechtelijk zou worden vervolgd. Ik beklemtoon wederom dat
de meldingsprocedure er zeker toe heeft bijgedragen dat artsen zich veel meer
bewust zijn geworden van die zorgvuldigheidseisen zelf. Men handelde daarvoor
wel zorgvuldig, zoals blijkt uit het rapport van de commissie-Remmelink, maar
meer gevoelsmatig dan beredeneerd. Juist het neerzetten van die zorgvuldigheidseisen
en het de artsen en de mensen daarvan bewust maken heeft ertoe geleid dat
ze beter in acht werden genomen. Tevens werd de kwaliteit van de besluitvorming
daarmee vergroot. Tegelijkertijd heeft de meldingsprocedure, en vooral alle
debatten daarover, eraan bijgedragen dat het besef dat verantwoording over
het handelen dient te worden afgelegd ook is gegroeid. Dat blijkt uit de meldingsbereidheid,
die tussen 1991 en 1996 is gestegen van 18 naar 41%. Uit het jaarverslag van
de toetsingscommissie kan de indruk worden gekregen dat die stijging wederom
heeft plaatsgevonden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Is mevrouw Swildens van mening dat het beroep dat op het overmachtartikel
40 van het Wetboek van Strafrecht er eigenlijk niet meer toe doet? Kan zij
uitleggen waarom het vanaf heden, wat haar betreft, genoeg is dat artsen aan
de zorgvuldigheidseisen voldoen?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ja, als u bedoelt met "vanaf heden": nadat deze wet in werking is getreden.
Ik neem aan dat u dat bedoelt?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik denk dat het wat u betreft niet snel genoeg kan gaan.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik vind wel dat het zorgvuldig moet gebeuren. Het zou mij een lief ding
waard zijn, als de wet in werking treedt vóór Kerstmis, maar
dat zal niet lukken. Wel dient de wet het komend jaar in werking te treden.
Op dat moment is er sprake van een strafuitsluitingsgrond die in de wet zelf
is opgenomen. Op het moment dat een arts voldoet aan alle zorgvuldigheidseisen,
zoals dit in het Wetboek van Strafrecht, in het tweede lid van artikel 293,
nu is neergeslagen, en bovendien het handelen heeft gemeld, treedt de strafuitsluitingsgrond
als het ware in werking – met name als wordt vastgesteld dat er inderdaad
sprake is van zorgvuldig handelen.Wat het artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht, het overmachtartikel,
betreft: dat heeft in zijn algemeenheid helemaal geen overbodig karakter.
Het kan altijd zo zijn dat het openbaar ministerie, gebruikmakend van het
opportuniteitsbeginsel, overmacht aanneemt in een situatie dat bijvoorbeeld
de toetsingscommissie niet tot het oordeel zorgvuldigheid is gekomen. In die
zin zal ik ook in relatie tot euthanasie en hulp bij zelfdoding niet zeggen
dat het overmachtartikel als het ware overbodig is geworden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Mag ik uit uw woorden opmaken dat u van mening bent, dat de overmacht
verdisconteerd is in de uitwerking van de zorgvuldigheidseisen zoals neergelegd
in deze nieuwe wetstekst?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik zou liever niet willen spreken van overmacht. Er is sprake van een
bijzondere strafuitsluitingsgrond, speciaal voor artsen, als het gaat om het
straffeloos kunnen toepassen van euthanasie: een strafuitsluitingsgrond in
de betekenis van rechtvaardigingsgrond, waarmee de rechtvaardiging al plaatsvindt
op grond van de nieuwe wettelijke basis, neergeslagen in artikel 293, tweede
lid. Dan kom je niet meer toe aan de vraag of er sprake is van overmacht,
want het artikel dat bedoelt overmacht te regelen, is met name gegeven voor
die situaties waarvoor geen wettelijke regeling in het Wetboek van Strafrecht
expliciet is opgenomen, bijvoorbeeld in het geval dat men zich in een noodsituatie,
bestaande uit een conflict van plichten, bevindt.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):U vindt dus het beroep op overmacht, zoals artsen dat nu moeten doen,
eigenlijk niet meer noodzakelijk, niet meer relevant voor de toekomst? U zegt
dat het eigenlijk niet meer nodig is om aan vervolging te kunnen ontkomen?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ja, zoals de arts nu, voordat het wetsvoorstel kracht van wet zou krijgen,
op grond van de huidige meldingsprocedure per definitie een beroep moet doen
op overmacht ex artikel 40, is dat na het in werking treden van de wet op
die manier niet meer nodig.Voorzitter! Naast zorgvuldige besluitvorming en uitvoering van euthanasie
en hulp bij zelfdoding kwam ook in het politieke debat steeds sterker het
accent te liggen op toetsbaarheid en dus op meldingsbereidheid. Mijn fractie
acht die toetsbaarheid, het verantwoording afleggen, van groot belang: transparantie
en duidelijkheid juist voor diegenen die eventueel zelf voor euthanasie of
hulp bij zelfdoding opteren, maar ook – dat is minstens even belangrijk –
voor diegenen die daartoe bijvoorbeeld op levensbeschouwelijke gronden niet
willen overgaan. Het door het vorige kabinet instellen van de toetsingscommissies
had dan ook met name tot doel de meldingsbereidheid, die nog te gering was,
te vergroten. Uit het gepresenteerde jaarverslag van de commissies is nu nog
niet echt duidelijk op te maken of die meldingsbereidheid daadwerkelijk is
toegenomen – al lijkt het er wel op – want we kennen op dit moment
het absolute aantal gevallen van euthanasie en hulp bij zelfdoding niet. Het
onderzoek dat in 2001 zal worden gehouden, zal daar zeker opheldering over
geven.Voorzitter! Het opheffen van de strafwaardigheid van het handelen van
de arts, het decriminaliseren van de zorgvuldig handelend arts voor wie euthanasie
emotioneel altijd zeer belastend is, zal er naar de stellige overtuiging van
mijn fractie toe leiden dat de meldingsbereidheid wel degelijk zal toenemen.
Het is onder andere daarom dat het initiatiefwetsvoorstel is ingediend dat
door het kabinet is overgenomen. Maar dat gebeurde ook, omdat wij van
mening zijn dat euthanasie en hulp bij zelfdoding formeel-juridisch correct
dienen te worden geregeld. Een beroep op overmacht bestaande uit de noodtoestand,
inhoudende dat conflict van plichten op basis van artikel 40 Wetboek van Strafrecht,
leverde in voorkomende gevallen een rechtvaardigheidsgrond voor handelen op.
Voor zo'n algemene toepassing is dat artikel 40 echter nooit geschreven. Vandaar
dat wij als motief voor het opstellen van het initiatiefvoorstel spraken van
het geven van een correcte juridische basis. Dat heeft het kabinet nu overgenomen.
Ook wij zien dit als een sluitstuk op het euthanasiebeleid van de afgelopen
jaren.Kern van het voorliggende wetsvoorstel is de bijzondere strafuitsluitingsgrond
in het Wetboek van Strafrecht, een rechtvaardigingsgrond die de strafwaardigheid
van het feit opheft indien de arts zich aan de in de wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding neergelegde zorgvuldigheidseisen houdt en
zijn handelen meldt. Dan zal die toetsing plaatsvinden door toetsingscommissies
die, evenals de toetsingsprocedure zelf, nu wettelijk worden verankerd. Evenals
het kabinet ziet mijn fractie dit echt als logisch sluitstuk op het jaren
gevoerde euthanasiebeleid. Het kan niet vaak genoeg worden herhaald, juist
om ieder misverstand de kop in te drukken: het gaat daarbij om levensbeëindiging
op vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt zelf, om een in
alle vrijheid bepaalde wil die niet is ingegeven door welk gevoel van overbodigheid
of een ander tot last zijn dan ook. Het mag nooit zo zijn, dat de moderne
medische technologie, die immers tot levensverlenging leidt, of bijvoorbeeld
het gezondheidsideaal in onze samenleving, of de druk die de familie op de
patiënt legt, ten grondslag ligt aan de euthanasievraag. Daarop dient
de arts altijd alert te zijn. Ook dit wil ik herhalen: wij willen absoluut
geen samenleving waarin mensen zich overbodig of een last voor anderen voelen.
Ik verwijs wederom naar het indrukwekkende betoog dat de minister-president
vorig jaar ter gelegenheid van de algemene politieke beschouwingen aan dit
onderwerp heeft gewijd.Het kabinet heeft zich de in en buiten de Kamer gehoorde kritiek op één
onderdeel van het wetsvoorstel, namelijk de bepaling die het mogelijk maakte
op het verzoek om euthanasie in te gaan van minderjarigen tussen de 12 en
16 jaar tegen de wens van de ouders in, ter harte genomen en de desbetreffende
bepaling geschrapt. Mijn fractie juicht dit toe. Ik zeg er gelijk bij dat
het uitgangspunt van het met toestemming van de ouders wel kunnen honoreren
van de vraag om euthanasie van deze zelfde groep jongeren, zoals dat nu in
het wetsvoorstel is vastgelegd, bij mijn fractie geen bezwaar heeft opgeroepen.
Het ging om de uitzonderingsbepaling.Het wetsvoorstel gaat met betrekking tot de besluitvorming bij euthanasie
en hulp bij zelfdoding uitdrukkelijk uit van de samenspraak tussen arts en
patiënt. Onzes inziens brengen de voorgestelde zorgvuldigheidseisen dit
zeer goed tot uitdrukking. Wij zien wel dat zij op sommige punten strikter
zijn geformuleerd dan de in de jurisprudentie ontwikkelde zorgvuldigheidscriteria
en ook strikter dan de eisen zoals die waren opgenomen in het initiatiefvoorstel.Om onder de voorgestelde regeling te vallen, moet vaststaan dat sprake
is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek. Die eis is absoluut cruciaal.
De arts dient zich er altijd grondig van te overtuigen, dat daar daadwerkelijk
sprake van is. Ook bij psychiatrische patiënten wordt van vrijwilligheid
en weloverwogenheid van het verzoek uitgegaan tot bij zowel arts als consulent
het tegendeel is gebleken. Dit is door de bewindslieden bevestigd. Maar ook
bij een zich ontwikkelende dementie, bijvoorbeeld in de beginfase of bij psychische
stoornissen waarbij de patiënt zeer verhelderende periodes kan hebben,
kan wel degelijk sprake zijn van een vrijwillig en weloverwogen verzoek. Mijn
fractie stelt met instemming vast dat in dat geval de procedure dient te worden
gevolgd dat na melding aan de gemeentelijke lijkschouwer deze de zaak ter
beoordeling aan de regionale toetsingscommissie stuurt. Zou de toetsingscommissie
twijfel hebben of toch een negatief oordeel geven, dan zal zij de zaak alsnog
doorspelen naar het OM, en te zijner tijd naar de centrale commissie voor
enkele bijzondere categorieën. Ik herhaal dat ik uiteraard hierbij op
het oog heb dat de arts en de consulent of de consulenten zelf wel van oordeel
zijn dat het vermogen tot het uiten van een vrijwillig en weloverwogen verzoek
niet is gestoord geweest als gevolg van een psychische stoornis of een zich
ontwikkelende dementie.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Als u zegt dat een weloverwogen verzoek absoluut cruciaal is voor uw fractie,
heeft u het dan over de actuele stervenswens, vast te stellen in de samenspraak
tussen arts en patiënt?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik heb het hier over het mondeling gedane verzoek. U doelt natuurlijk
op de schriftelijke wilsverklaring. Daarvan staat voor mijn fractie voorop
dat de arts wel moet verifiëren of zij in vrijwilligheid tot stand is
gekomen. Dat is een punt waaraan wij zwaar hechten.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik ging ervan uit dat u nog apart over de wilsonbekwamen kwam te spreken,
maar ik stel de vraag op dit moment, omdat het wetsvoorstel maar op één
plaats spreekt over dat vrijwillige en weloverwogen verzoek, namelijk in de
zorgvuldigheidseisen. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen situaties.
Daarom is mijn vraag op dit moment relevant: als u die absoluut cruciaal vindt,
hebben wij het over het verzoek zoals de wet erover spreekt en dan spreken
we, begrijp ik, over de actuele stervenswens die in samenspraak tussen arts
en patiënt wordt vastgesteld.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Daar is mijn betoog op gericht.De arts moet de overtuiging hebben, dat sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos
lijden. De uitzichtloosheid is in zekere zin objectiveerbaar, terwijl de ondraaglijkheid
aanzienlijk subjectiever van aard is. Maar mijn fractie onderschrijft nog
steeds de uitleg, zoals aan de wijze van beoordeling van de ondraaglijkheid
en de uitzichtloosheid, en wel in samenhang, is gegeven door de bewindslieden
uit het vorige kabinet, in hun brief naar aanleiding van het arrest-Chabot,
en wederom bevestigd door deze bewindslieden tijdens het wetgevingsoverleg.
Van uitzichtloosheid is sprake indien er geen reëel behandelingsperspectief
meer aanwezig is. Dat is nader ingevuld door de commissie aanvaardbaarheid
levensbeëindigend handelen van de KNMG. Een belangrijk element, namelijk
tijdsduur, de tijd dat het ondraaglijk lijden plaatsvindt en de uitzichtloosheid
daarvan langer duurt, kan die ondraaglijkheid vergroten. Onder ondraaglijk
lijden moet mede worden begrepen de vrees voor verdergaande ontluistering
of de kans om niet meer waardig te kunnen sterven. Ik verwijs wederom naar
het Schoonheim-arrest uit 1984, wat hier al vaker is genoemd. Bij een aantal
ernstige aandoeningen bestaat het vooruitzicht van onafwendbaar voortschrijdende
aftakeling, dat een verzoek om euthanasie kan rechtvaardigen. Daarover bestaat
geen verschil van opvatting tussen mijn fractie en het kabinet, zoals tijdens
het wetgevingsoverleg wederom is gebleken.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Meent u dat van uitzichtloosheid alleen maar sprake kan zijn indien er
geen reëel behandelingsperspectief meer is, zoals u net zei? Of kan van
uitzichtloosheid alleen maar sprake zijn, indien er geen reëel behandelingsperspectief
meer aanwezig is, gericht op de behandeling van een aandoening? Net was dat
begrip weggevallen. Heeft dat een betekenis, of is dat toevallig zo?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat heeft in zoverre een betekenis dat als het gaat om codificatie van
in de jurisprudentie ontwikkelde criteria, er bij het daarin uitgekristalliseerde
criterium "lijden" langzaam maar zeker is toegespitst op het ondraaglijke
en het uitzichtloze van het lijden. In diverse arresten is door de Hoge Raad
aangegeven dat de oorzaak van het lijden, van psychische of somatisch aard,
er minder toe doet, maar dat het gaat om de beleving van de patiënt zelf.
U kent de beroemde uitspraak in het geval van psychiater Chabot. Het uitkristalliseren
van bepaalde zorgvuldigheidseisen is in samenhang in de jurisprudentie aangehouden.
Het ging in de achterliggende jurisprudentie en de casusposities om het uitbehandeld
zijn in het kader van de aandoening die men had. Er was geen zicht op verbetering
binnen een afzienbare tijd en de belasting van de behandeling voor de patiënt
werd neergezet naast de te verwachten resultaten daarvan. Er werd echter steeds
gesproken over het behandelingsperspectief gericht op de aandoening waaronder
men leed.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Wil mevrouw Swildens levensmoeheid ook als een aandoening karakteriseren?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Als de voorzitter en u het goed vinden, lijkt het mij goed dat ik verder
ga met mijn betoog, want dan komt u daar ongetwijfeld iets in tegen dat kan
lijken op een antwoord.Voorzitter! Voor mijn fractie staat buiten kijf dat dit wetsvoorstel niet
het zogenaamde "klaar met leven" wil regelen. De bijzondere strafuitsluitingsgrond
geldt voor artsen die zich aan de zorgvuldigheidseisen houden en hun handelen
melden. Er dient sprake te zijn van uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Het
eerste is meer objectiveerbaar, het tweede meer subjectief van karakter. Dat
laatste wil niet zeggen dat daar niet uitdrukkelijk bij aan de orde zou moeten
zijn dat de arts die ondraaglijkheid dient te kunnen invoelen. En hij niet
alleen, ook de onafhankelijke, geconsulteerde arts. Waar de Hoge Raad in 1994
al heeft aangegeven dat de oorzaak van het lijden niet afdoet aan de mate
waarin dat lijden wordt ervaren, stelde deze tevens dat bij psychisch lijden
wel extra behoedzaamheid geboden is, voor arts én consulent of consulenten.De beoordeling of daadwerkelijk sprake is van, voor de arts invoelbaar,
ondraaglijk en uitzichtloos lijden, zal in elke concrete, individuele situatie
beoordeeld dienen te worden. Ieder geval is specifiek. Een oordeel dat naar
de mening van mijn fractie – ook wanneer er geen sprake is van een somatische
of psychiatrische aandoening, maar wel van ernstig psychisch lijden –
slechts aan de arts toekomt. Hij immers is de enige die kan beoordelen of
een eventuele behandeling nog tot de mogelijkheden behoort of dient te worden
uitgesloten. Het is juist dat de beslissing voor de arts een zeer moeilijke
kan zijn omdat hij zich, anders dan bij lijden ten gevolge van een somatische
of psychiatrische aandoening, minder gemakkelijk kan verlaten op de in de
medische wetenschap heersende inzichten en in de medische ethiek geldende
normen, terwijl de waterscheiding tussen ondraaglijk lijden en het zogenaamd
"klaar zijn met leven" moeilijker te trekken is. Dat echter in dergelijke
gevallen sprake zou zijn van het honoreren van het ultieme zelfbeschikkingsrecht
wil ik bestrijden. Het oordeel blijft aan de arts. Hij is geen doorgeefluik.Met waardering heb ik kennisgenomen van het artikel van de heer Hagenouw,
voorzitter van de KNMG, in Trouw van 3 november jl., waarin deze stelt: "de
legitimatie van de arts om in te gaan op het verzoek veronderstelt een aangrijpingspunt
voor het handelen van de arts met betrekking tot de patiënt. Dit aangrijpingspunt
is niet beperkt tot lichamelijke of psychiatrische aandoeningen, maar ook
niet zo ruim dat van de arts een oplossing voor alle levensproblemen kan worden
verwacht". Daarmee geeft hij mijns inziens goed weer waarom het gaat en dient
te gaan. Er dient sprake te zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Nogmaals,
in ieder individueel geval vergt dat een uiterst zorgvuldige beoordeling door
de arts en de consulenten, zowel van de ondraaglijkheid als van de uitzichtloosheid
van het lijden. De stelling van het college van PG's – zie de brief
van de minister van Justitie van 3 november 2000 – dat de subjectiviteit
van het oordeel over de ondraaglijkheid van het lijden – die overigens
wordt erkend – in zaken waarin geen sprake is van somatisch of psychiatrisch
lijden nooit zo zwaar mag wegen dat die in geval van acceptatie door de arts
uitmondt in een medische exceptie en daarmee in een positie die als het ware
geen ruimte meer laat voor de rechterlijke toetsing op dat punt, kan mijn
fractie onderschrijven.We komen over deze zaak te spreken naar aanleiding van de situatie Brongersma.
Of hiervan in de zaak-Brongersma sprake is, valt nu niet te beoordelen. Ik
ben het eens met mevrouw Halsema dat wij dat niet weten. Het is goed gebruik
om over zaken die onder de rechter zijn, geen uitspraken te doen. Bovendien
kan en wil ik niet de pretentie hebben om inhoudelijk op deze specifieke zaak
in te kunnen gaan. Daarvoor ontbreekt ons voldoende inzicht in deze individuele
zaak; niet wij beoordelen individuele verzoeken om euthanasie en hulp bij
zelfdoding maar de arts, daarin geadviseerd door de consulent. De toetsing
vindt plaats – als het wetsvoorstel kracht van wet heeft gekregen –
door de toetsingscommissie, eventueel door het openbaar ministerie
en in laatste instantie door de rechter.Wij stellen de randvoorwaarden vast waarbinnen de arts straffeloos op
een verzoek kan ingaan. Aan de eis van uitzichtloos en ondraaglijk lijden
houden wij onverkort vast. Nogmaals, dit wetsvoorstel beoogt niet het zogenaamde
"klaar met leven" te regelen, maar is in feite een codificatie van de jurisprudentie
zoals wij die tot op heden kennen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Collega Swildens geeft aan dat er een samenhang dient te zijn
tussen het uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Ik meen haar woorden als volgt
begrepen te hebben. Als er sprake is van ondraaglijk lijden, waaronder ook
levensmoeheid zou kunnen vallen, dan moet er naast levensmoeheid, wil de arts
aan de zorgvuldigheidseisen kunnen voldoen, ook sprake zijn van een aandoening
om de samenhang binnen de zorgvuldigheidscriteria in beeld te brengen. Mocht
er inderdaad een uitspraak van de rechter inzake Brongersma liggen waaruit
blijkt dat de samenhang in de criteria niet duidelijk is maar dat het gaat
om slechts een van de criteria zonder dat er daarnaast sprake is van een aandoening,
is collega Swildens het dan met mij eens dat wij op het moment dat wij wetgeving
maken, een uitspraak moeten doen over wat wij graag in de wet vastgelegd zien?
Ik zou graag van haar horen of zij vindt dat levensmoeheid op zich uitgesloten
moet worden binnen deze wetstekst? Of vindt zij dat wij de zaak nu maar op
zijn beloop moeten laten?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het is goed gebruik en ik hecht daar zeer aan om waar een zaak onder de
rechter is, daarin niet te interveniëren. Ik zeg dit niet om onze verantwoordelijkheid
te ontlopen, want dat zou ik helemaal niet willen. Het zou bovendien ook heel
dwaas zijn om dat te doen op het moment dat je met wetgeving bezig bent. Ik
zeg dit omdat wij absoluut niet in staat zijn om deze individuele situatie
op haar merites te kunnen beoordelen. De rechtbank Haarlem overweegt dat het
lijden van Brongersma geen dirécte somatische oorzaak had, en naarmate
het lijden meer psychische componenten bevat, een zorgvuldige toetsing door
de rechter van het handelen dient plaats te vinden. In de overwegingen wordt
betrokken dat bijvoorbeeld de deskundige De Reus in haar rapport tot de conclusie
komt dat het afwezig zijn van een ernstige ziekte niet impliceert dat iemand
gezond is. Het is in alle overwegingen die de rechtbank tot haar uitspraak
hebben gebracht, toch moeilijk om te beoordelen waar precies de crux in dit
geval zit. De onderliggende gegevens hebben wij niet. Wij hebben globaal inzicht
in het vonnis van de rechtbank. In ieder individueel geval van euthanasie
of hulp bij zelfdoding zullen niet wij de afweging maken of er daadwerkelijk
sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Dat staat ter beoordeling
van de arts, daarbij uiteraard geadviseerd door de consulent en uiteindelijk,
als de wet van kracht is, getoetst door de toetsingscommissie, het openbaar
ministerie en in laatste instantie de rechter.De heer Vos (VVD):U houdt een doorwrocht betoog, maar ik meen twee nuances te bespeuren.
Enerzijds zegt u dat de jurisprudentie wordt vastgelegd, inclusief Chabot.
Anderzijds citeert u de heer Hagenouw. Ik meende in uw woorden te bespeuren
dat hij het lijden iets breder interpreteert dan Chabot. Welke keuze maakt
u? Opteert u voor het vastleggen van de jurisprudentie of gaat u een stapje
verder?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Wij zijn bezig met de codificatie van in de jurisprudentie uitgekristalliseerde
zorgvuldigheidseisen. Dat was in feite het motief voor dit wetsvoorstel. Hoe
de zorgvuldigheidscriteria in individuele gevallen daadwerkelijk gehanteerd
worden bij de beoordeling van de vraag of er sprake is van ondraaglijk en
uitzichtloos lijden, zullen wij moeilijk kunnen doorgronden, omdat wij de
individuele situatie niet kennen. Wij kunnen wel in meer algemene termen aangeven
op welke wijze, als er sprake is van ondraaglijkheid en uitzichtloosheid,
de beoordeling moet plaatsvinden. Ik vind de bijdrage van de heer Hagenouw
in de Volkskrant waardevol.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Mevrouw Swildens accentueert de plaats van de arts en zijn
invoelbaarheid van de ondraaglijkheid van het lijden en spreekt van een meer
psychische dan somatische aandoening. Een andere lijn in de commentariëring
van dit wetsvoorstel en de casuïstiek betreft de plaats van de arts.
Moet hij die plaats altijd wel blijven accepteren met die verantwoordelijkheid?
Kun je de arts die heel moeilijke omstandigheden die wij nu tegen het licht
houden, wel aandoen? Ik verwijs naar het commentaar in het Nederlands Juristenblad.
Wat is de reactie daarop van mevrouw Swildens?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik heb aangegeven dat het ook in die situatie aan de arts is om het ondraaglijk
en uitzichtloos lijden te beoordelen, juist omdat alleen hij kan beoordelen
of er sprake kan zijn van alternatieven of van behandeling. Vandaar dat ik
ook zeg dat het moeilijk is om dat te vatten in de in de medische wetenschap
en ethiek heersende normen. De passage van mevrouw De Reus sprak mij dan ook
aan. Dit is juist zo, omdat de persoon in kwestie niet gezond is als er sprake
is van ernstig en ondraaglijk lijden met een meer psychisch element. Ik heb
dat ook aangegeven. Ik zie hierbij een rol weggelegd voor artsen en niet voor
anderen. U vraagt of artsen dat aankunnen, maar wij willen het zelfbeschikkingsrecht
bij euthanasie en hulp bij zelfdoding – voorzover wij dat überhaupt
willen – niet zover laten gaan dat daar geen arts meer aan te pas komt.De heer Van der Vlies (SGP):Dat is duidelijk, maar ik wil graag dat u het heel scherp formuleert om
onze gedachten daarover helder te krijgen. Vindt u dat het tot de professie
van een arts behoort om bekwaam te zijn in het vormen van een oordeel hierover?
De commentaren houden immers juist in dat niet elke casus tot de professie
van de arts behoort.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):In dat geval zal er ook geen sprake zijn van het honoreren van de wens
door die arts. Het allereerste wat een arts die deze verantwoordelijkheid
op zich neemt, moet toetsen en bij zichzelf moet nagaan is of hij inderdaad
die competentie kan waarmaken. Dat is heel erg belangrijk, vooral gegeven
het feit dat euthanasie of hulp bij zelfdoding nooit een afdwingbaar
recht is en dat het altijd de arts is die de verantwoordelijkheid neemt om
op een verzoek in te gaan. De arts zal bij de beoordeling van het verzoek
altijd zijn eigen competentie om de zaak te beoordelen, dienen te betrekken.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik begrijp het betoog van mevrouw Swildens over codificatie door de wetgever
en interpretatie door de rechter. Als de rechter nu een criterium interpreteert
op een manier die de wetgever die bezig is met nieuwe wetgeving, niet wil,
moet de wetgever dan een poging wagen om dat in de wet zo scherp mogelijk
tot uitdrukking te brengen en die interpretatie te begrenzen? Of vindt mevrouw
Swildens net als mevrouw Halsema dat dit ook via de wetsgeschiedenis kan?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dit probleem speelt bij iedere uitspraak van de Hoge Raad, maar het is
hierbij pregnanter, omdat we met zo'n ongelooflijk belangrijk onderwerp bezig
zijn. Ook bij een beoordeling door het hoogste rechtscollege gaat het altijd
om een individuele zaak, om een individueel en specifiek geval. Wat wij met
elkaar uitspreken bij de codificatie van de in de jurisprudentie uitgekristalliseerde
zorgvuldigheidsnormen, is voor de wetsgeschiedenis en dus ook voor latere
interpretatie, door welke rechter dan ook, een belangrijke informatiebron.
Wij hebben ook gezegd dat het daarbij niet om het gewone "klaar met leven"-verhaal
gaat.Mijn fractie juicht de toenemende aandacht voor palliatieve zorg van harte
toe. De ontwikkelingen, het project integratie palliatieve zorg, maar ook
het werk van de COPZ-en om deskundigheid en kennis te bevorderen en te verspreiden
zijn een goede zaak, maar palliatieve zorg, hoe goed ook, zal de vraag om
euthanasie niet in alle gevallen kunnen wegnemen. Het zal een oplossing zijn
voor eenzaamheid en ontreddering en soms voor angst, maar mensen hoeven daar
niet voor te opteren; palliatieve zorg kan nooit verplicht worden gesteld.
Ook dat hebben de bewindslieden bevestigd. Ieder individueel geval is anders;
de arts zal tot een juiste beoordeling moeten komen, rekening houdend met
de wijze waarop "die ene patiënt" het lijden beleeft.Mijn grote waardering voor het SCEN-project dat binnenkort in 18 van de
23 regio's operationeel zal zijn, heb ik tijdens het wetgevingsoverleg uitdrukkelijk
uitgesproken. Ik onderstreep die waardering, maar ik zal hier, ook gelet op
de tijd, verder niet op ingaan.Met de uitbreiding van de zorgvuldigheidseis dat ten minste één
onafhankelijke arts moet worden geconsulteerd, stemmen wij in, ook al kwam
dat voorheen niet voor in de jurisprudentie. De eis dat de consulent de patiënt
altijd dient te hebben gezien, kunnen wij als uitgangspunt ook onderschrijven,
maar in de praktijk kunnen zich situaties voordoen waarin consultatie nog
wel kan, maar waarin het daadwerkelijk zien van de patiënt niet meer
aan de orde kan zijn. Met name een zich snel verergerend ziekteverloop kan
ertoe leiden dat een bezoek van de consulent niet tijdig meer kan plaatsvinden.
Niet alleen in de schriftelijke gedachtewisseling, maar ook tijdens het wetgevingsoverleg
is daar de nodige aandacht aan besteed. Ook om de voorzitter ter wille te
zijn, zal ik niet alles herhalen wat daar al aan de orde is geweest.De voorzitter:Ik heb alle tijd, hoor. Ik wil alleen geen onnodige interrupties toestaan.
U hebt mij blijkbaar verkeerd begrepen, want ik vind dat iedereen gewoon zijn
of haar verhaal moet kunnen houden.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dank u wel. In artikel 9, lid 2a, wordt gesteld dat bij niet voldoen aan
de zorgvuldigheidseisen, zoals bedoeld in artikel 2, de commissie haar oordeel
ter kennis van het college van PG's en de inspectie moet brengen. Het antwoord
van de minister dat de commissies in dergelijke gevallen het handelen als
zorgvuldig zullen bestempelen en een positief oordeel zullen uitspreken, moge
juist blijken te zijn, maar mijn fractie vindt het correcter dit dan ook bij
wet te regelen. Wij hebben vanavond wederom gediscussieerd over de constituerende
rol van de diverse zorgvuldigheidseisen en de bij sommige fracties levende
bezorgdheid dat daar te makkelijk mee omgegaan zou kunnen worden. In dat kader
vraag ik of het in de wet zelf opnemen van een uitzonderingsbepaling voor
zo'n uitzonderingssituatie niet correcter is. Ik kan natuurlijk een amendement
indienen, maar ik vraag de bewindslieden eerst daarop te reageren.Bij een moeilijke beslissing als het vragen om euthanasie, maar ook in
de gesprekken met de arts daarover zullen de familie en de naasten van de
patiënt normaal gesproken betrokken worden. Het kan echter zijn dat de
patiënt daaraan juist geen behoefte heeft, om wat voor treurige reden
ook. Het is toch juist dat de patiënt moet instemmen met het betrekken
van de familie bij de besluitvorming? Ik vraag de bewindslieden te willen
bevestigen dat het juist is dat de patiënt daar dan ook mee moet instemmen.
Ik doel dan op het betrekken van de familie bij de besluitvorming.Voorzitter! Dat het anders kan liggen waar het de verpleegkundigen betreft,
daarover hebben wij al gesproken. Daar heeft de arts een professionele relatie
mee. Nu wordt naar de rol van verpleegkundigen bij levensbeëindiging
binnenkort een onderzoek gedaan. Dat wachten wij met belangstelling af. Ik
heb daarop vooruitlopend reeds voorgesteld, het oordeel van de verpleegkundigen
met betrekking tot de besluitvorming rond euthanasie en hulp bij zelfdoding
een wat meer prominente plaats in de verslaggeving van de arts te geven. Zij
vervullen immers een signalerende functie en verkeren soms dagelijks bij de
patiënt. Ik heb begrepen, zowel uit het antwoord van de minister tijdens
het wetgevingsoverleg als uit de brief, dat de minister van VWS daarop positief
reageert. Raadpleging van verpleegkundigen en verzorgenden expliciet opnemen
in de wetstekst zelf als zorgvuldigheidseis gaat ons echter te ver, ook in
verband met de te grote onbepaaldheid van het begrip "verpleegkundigen en
verzorgenden". Zo-even is dit al aan de orde geweest in een interruptiedebatje
met mevrouw Halsema.Het karakter van de diverse zorgvuldigheidseisen is niet geheel gelijk.
Men zou inderdaad kunnen zeggen dat de eisen onder a en b, het vrijwillig
verzoek en het lijden ter rechtvaardiging van een bijzondere strafuitsluitingsgrond,
zwaarwegender zijn dan de overige. Toch is mijn fractie van mening dat voor
een goede beoordeling door de arts of aan deze twee eerste eisen is voldaan,
de overige zorgvuldigheidseisen, consultatie en het afwegen van alternatieven
met de patiënt, van groot belang zijn. De zorgvuldigheidseis onder f.,
over de uitvoering, valt er als het ware een beetje buiten. Ook de toetsing
zal alleen goed kunnen plaatsvinden indien uit het verslag van de arts duidelijk
wordt op welke wijze zijn besluitvorming tot stand is gekomen. Met andere
woorden, duidelijk moet worden welke rol ook de overige zorgvuldigheidseisen
hebben gespeeld bij het oordeel dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen
verzoek en dat er sprake was van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Om tot
een positief oordeel te kunnen komen, is de beoordeling van het hanteren van
de zorgvuldigheidseisen, in samenhang, van belang.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik denk dat niemand zal bestrijden dat het wegen van alle zorgvuldigheidseisen
en het naleven van de melding van groot belang is. Ik vind het echter een
zwaktebod dat de PvdA-fractie blijkbaar van mening is dat het belang van consultatie
alleen erkend kan worden als er een strafbedreiging van twaalf jaar op wordt
gezet. Kan dat belang niet ook erkend worden? Het moet in de wet blijven staan.
Ook moeten er voorwaarden in de wet blijven staan. Het hoeft echter toch niet
per se om een strafmaat van twaalf jaar te gaan?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Mevrouw Halsema geeft zelf aan dat de samenhang er is. De strafbedreiging
van twaalf jaar staat op het toepassen van euthanasie en hulp bij zelfdoding.
In dit geval spreken wij over de strafbedreiging die is gesteld op het niet
toetsbaar en zorgvuldig voldoen aan de zorgvuldigheidseisen bij het handelen
van de arts. Mevrouw Halsema zegt dat het gaat om een zelfstandige strafbaarstelling
in artikel 293. Consultatie, het doorlopen van de alternatieven of het melden
als zodanig worden als het ware strafbaar gesteld. Dat is niet aan de orde.
In artikel 293 is de strafbaarstelling van euthanasie aan de orde, ook op
verzoek. Waar het gaat om de opheffing van de strafwaardigheid is het voor
het toepassen van de bijzondere strafuitsluitingsgrond nodig dat men zich
aan de zorgvuldigheidseis heeft gehouden. De delictsomschrijving zelf is niet
gericht op de consultatie. Er staat niet dat op het niet-consulteren een strafbedreiging
staat van ten hoogste twaalf jaar. Het gaat niet om het niet-consulteren.
Het delict is euthanasie, waarvan de strafwaardigheid onder bijzondere omstandigheden,
namelijk het voldoen aan de zorgvuldigheidseisen en de melding, kan worden
opgeheven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nu schept u verwarring. Natuurlijk, euthanasie is het delict, maar de
verschillende zorgvuldigheidseisen kunnen onafhankelijk van elkaar leiden
tot het delict euthanasie, niet alleen gezamenlijk. Daarmee kent elk zorgvuldigheidsvereiste
afzonderlijk een strafbedreiging van twaalf jaar.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ook daarover hebben wij eerder gediscussieerd. Voor toetsing van de materiële
criteria heb je de formele criteria nodig; pas daarmee kun je beoordelen of
terecht een beroep op de strafuitsluitingsgrond is gedaan. Ik kan mij voorstellen
dat u vindt dat het ene zwaarder moet worden beoordeeld dan het andere, maar
zoals de minister al in het wetgevingsoverleg zei, als het geval daadwerkelijk
wordt getoetst en beoordeeld en eventueel in de vergadering van procureurs-generaal
wordt neergelegd, dan moet met de criteria en zorgvuldigheidseisen die niet
zijn nageleefd, rekening worden gehouden. U zegt dat het gaat om een strafbedreiging
van twaalf jaar, maar bij de eis en de uiteindelijke uitspraak zal altijd
rekening worden gehouden met een zekere proportionaliteit.Ik vraag de minister van VWS of zij, ook indien het oordeel positief is,
voor de Inspectie voor de gezondheidszorg nog een educatieve rol ziet weggelegd.
Van artikel 9, lid 2, gaat de suggestie uit dat de Inspectie slechts bij een
negatief oordeel in beeld komt. Wellicht is het verstandig om hierover van
gedachten te wisselen. De vraag van mevrouw Halsema komt hierbij in beeld:
zou de commissie in situaties waarin alleen niet wordt voldaan aan de procedurele
zorgvuldigheidseisen, al is het maar een heel kleine afwijking van het naleven
van de zorgvuldigheidseis, niet de behoefte kunnen voelen om de zaak naar
de Inspectie te sturen? Ik vraag dit met name omdat de bewindslieden hebben
gewezen op de wijze waarop de toetsingscommissies in concrete gevallen werken:
de wijze waarop zij concrete gevallen beoordelen, maar ook de vraag wie zij
inschakelen en aan wie zij berichten. Wellicht is er in sommige gevallen aanleiding
om alleen de Inspecteur voor de gezondheidszorg te benaderen. Ik hoor hierop
graag een reactie van de minister van Volksgezondheid.Voorzitter! De schriftelijke wilsverklaring wordt in het wetsvoorstel
geregeld en krijgt daarmee een wettelijke status. Het zou inderdaad een omissie
zijn – nu de zorgvuldigheidseisen wettelijk worden geregeld –
indien onduidelijkheid zou blijven ontstaan over de rol van de wilsverklaring.
Door de nota van wijziging is de suggestie weggenomen dat artsen zich als
het ware zouden moeten verantwoorden voor het niet volgen van de wilsverklaring.
Dat was nooit de strekking was van de oorspronkelijke tekst. Er bestaat immers
geen afdwingbaar recht op euthanasie. Door de nota van wijziging is echter
bij anderen de indruk ontstaan dat min of meer vrijblijvend met de verklaring
kan worden omgegaan. Ik herhaal het nog maar eens, al was het maar voor de
wetsgeschiedenis: de vooraf opgestelde schriftelijke verklaring houdt niet
meer, maar ook niet minder in dan dat deze het mondelinge verzoek vervangt
op het moment dat de patiënt tot dit laatste niet meer in staat is. Ook
dan gelden de zorgvuldigheidseisen. De arts moet de overtuiging hebben dat
de verklaring is opgesteld, vrijwillig en weloverwogen, toen de patiënt
nog wilsbekwaam was. Dat wil zeggen: hij moet hem serieus nemen zolang niet
van het tegendeel is gebleken. Mijn fractie acht het van het grootste belang –
het zij herhaald – dat de verklaring een heldere en duidelijke beschrijving
inhoudt van de situatie waaronder men euthanasie verlangt. Dat kan misverstanden
en interpretatieproblemen voorkomen als de arts voor de beslissing wordt geplaatst
of hij het verzoek kan inwilligen. In het wetgevingsoverleg is dit uitvoerig
aan de orde geweest, maar toch herhaal ik nog maar eens dat het verstandig
is de verklaring met de arts te bespreken en haar regelmatig te actualiseren.
De ervaring leert nu eenmaal dat mensen naarmate zij ouder worden, hun
normen verschuiven en hun mening kunnen wijzigen. Ook bij een schriftelijke
wilsverklaring moet worden voldaan aan alle zorgvuldigheidseisen. Het beoordelen
van alternatieven vindt ook plaats voor de "als, dan"-situatie: door arts
en patiënt. De situatie zal zo nauwkeurig mogelijk moeten worden omschreven.
Daarbij kan ook worden ingegaan op mogelijke alternatieven. Dan wordt duidelijk
voor de arts welke alternatieven de (toekomstige) patiënt wel en niet
voor ogen heeft. Zo kan de arts zich ook daarover een oordeel vormen. Het
in het algemeen in een vroegtijdig stadium bespreken van euthanasie –
bijvoorbeeld ter gelegenheid van het opstellen van een verklaring –
geeft ook duidelijkheid over de vraag of de betrokken arts al dan niet gewetensbezwaren
heeft met betrekking tot euthanasie. Indien dat het geval is, zal hij de patiënt
moeten doorverwijzen naar een collega. Dat behoort hij als goed behandelaar
te doen.Hoewel met het opstellen van een schriftelijke verklaring diverse situaties
worden beoogd waarbij men niet langer wil leven – bijvoorbeeld bij ziekte
en ongeval – heeft de discussie zich ook tijdens het wetgevingsoverleg
vooral toegespitst op de situatie van dementie. De bewindslieden hebben wederom
beklemtoond dat dementie in het algemeen geen reden vormt om aan een bij wilsverklaring
gedaan verzoek om euthanasie te voldoen. Er moet sprake zijn van lijden. Dat
zal in concrete situaties per individueel geval apart moeten worden beoordeeld.
Over het kunnen ingaan op een, bij een vooraf opgestelde schriftelijke wilsverklaring
gedaan verzoek, kunnen we hier geen absolute uitspraken doen. Het kan nooit
zwart-wit zijn. Het kan niet zo zijn dat hetgeen eerder is neergeschreven
de absolute doorslag geeft. Maar ook kan het niet zo zijn dat hetgeen eerder
is neergeschreven geen enkele betekenis heeft. Ik wijs de bewindslieden op
een desbetreffend artikel van Widdershoven en Bergmans in de Volkskrant van
gisteren, 20 november.Minister Korthals:Neen, het is inmiddels eergisteren!Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U hebt gelijk. Voorzitter! De arts zal de toestand nauwlettend in de gaten
moeten houden via gesprekken en het opbouwen van een vertrouwensrelatie. Het
gaat erom de actuele waarde van het document helder te maken door het te zien
als onderdeel van de levensgeschiedenis van de patiënt. Dat spreekt mij
heel erg aan. Graag krijg ik hierop een reactie van de bewindslieden. Bij
een beginnende dementie waarbij de patiënt regelmatig heel heldere momenten
heeft en zich pijnlijk bewust is van die andere, akelige momenten, kan er
zeker sprake zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Naarmate het meer
mogelijk wordt, in een eerder stadium de ziekte van Alzheimer te diagnosticeren
zal naar de mening van mijn fractie euthanasie eerder met een arts besproken
kunnen worden. Een schriftelijke wilsverklaring kan dan bij een mondeling
gedaan verzoek als ondersteuning dienen. Dit geldt eigenlijk niet alleen voor
dit soort situaties, maar altijd. Wij realiseren ons dat het voor de arts
buitengewoon moeilijk is om die wilsverklaring te interpreteren. De vraag
blijft spelen of de patiënt die nu niet meer wilsbekwaam is, juist deze
situatie op het oog had. Nogmaals, een zeer duidelijke verklaring voorkomt
dat de arts niet aan de euthanasiewens kan voldoen of dat hij, zoals door
sommigen wordt gevreesd, daartoe ten onrechte kan overgaan, daartoe al dan
niet aangespoord door de familie van de patiënt. En dat willen wij ook
niet. Een duidelijke verklaring voorkomt ook onenigheid tussen arts en familie.
Deze duidelijkheid kan nog verstevigd worden door bijvoorbeeld de patiënt
zélf een mentor te laten aanwijzen.Ik kom bij de toetsingscommissies. De commissies krijgen een wettelijke
verankering en gaan een cruciale rol spelen in het toetsingsproces. Na een
positief oordeel over het handelen van de arts is er geen vermoeden meer van
een strafbaar feit. Stemmen gaan op en ook vandaag weer, zeker nu SCEN zo'n
succes blijkt, gezien de daar aanwezige deskundigheid, om van de toetsing
achteraf door de commissies af te zien. Mijn fractie is het daar niet mee
eens. Dat kan inderdaad, zo stelden de ministers, hetgeen wij onderschreven,
de autonomie van de arts beperken en voor de patiënt en zijn familie
belastend zijn, gezien de bureaucratie die zich daar omheen afspeelt. Door
de artsen wordt het soms als lastig ervaren dat de toetsingscommissies steeds
meer aanvullende informatie vragen, hetgeen in tegenstelling is tot de situatie
waarbij toetsing door het OM plaatsvindt. Daarbij is alleen de vraag over
al of geen strafvervolging aan de orde. Men moet zich wel realiseren dat juist
door een grondiger medisch inhoudelijke toetsing de zorgvuldigheid wordt verhoogd.
Het zogenoemde educatieve aspect van een dergelijke handelwijze zal de kwaliteit
van de besluitvorming zelf ook ten goede komen. Toetsing door de commissies
lijkt overigens niet te hebben geleid tot toename van het aantal vervolgingen.
Vooralsnog zien wij geen noodzaak de samenstelling van de commissies te wijzigen.
Daartoe is overigens – als het daar ooit toe zal komen, bijvoorbeeld
naar aanleiding van het onderzoek van Van der Wal en Van der Maas –
geen wetswijziging nodigAan het vervolgingmonopolie van het OM wordt niet getornd, dat wil zeggen:
het alleenrecht om strafzaken bij de strafrechter aan te brengen. Tot vervolging
of het instellen van een opsporingsonderzoek zal het OM slechts overgaan bij
een door de toetsingscommissie uitgesproken negatief oordeel dan wel indien
uit andere feiten het vermoeden van een strafbaar feit blijkt, bijvoorbeeld
bij aangifte, maar eventueel ook als de lijkschouwer ernstige onregelmatigheden
constateert. Ook in dat laatste geval wordt de zaak naar de toetsingscommissie
gestuurd, die zich daarover een oordeel kan vormen. De commissie verschaft
het OM alle relevante informatie. Dit punt is na het wetgevingsoverleg nu
helder.Het introduceren van een bijzondere strafuitsluitingsgrond bij een positief
oordeel van de toetsingscommissie plaatst de arts die zich aan de zorgvuldigheidseisen
heeft gehouden, buiten de sfeer van het strafrecht. Wij noemen dit het decriminaliserend
effect. Voor de scrupuleus handelende arts, voor wie euthanasie en hulp bij
zelfdoding al een emotionele belasting betekent, vormde het gegeven dat hij
zich schuldig maakte aan een strafbaar feit een psychische belasting, zelfs
al vond strafrechtelijke toetsing op afstand plaats en werd er de facto nauwelijks
strafrechtelijk vervolgd.Voorzitter! U begrijpt dat wij het met de voorgestelde toetsingsprocedure
eens zijn en dat wij het met het hart van het wetsvoorstel
en met het wetsvoorstel als zodanig ook eens zijn.Levensbeëindiging zonder verzoek zal strafbaar blijven. Een nog in
te stellen centrale commissie zal het openbaar ministerie na een eerste toetsing
van advies dienen ten behoeve van de strafrechtelijke toetsing door het openbaar
ministerie. Met dat voorstel heeft de Kamer al ingestemd; ik wil dit hier
nog eens beklemtonen. Mijn fractie heeft er wel begrip voor dat het kabinet
de vraag of en, zo ja, op welke plaats een dergelijke commissie een formeel
wettelijke basis moet worden gegeven, niet nu wil beantwoorden. Ik vraag echter
wel aan de bewindspersonen, wanneer de Kamer het besluit tegemoet kan zien.
Immers, begrip met betrekking tot de vraag of je het formeel wettelijk wilt
regelen en, zo ja, hoe en wanneer dan, is van een andere orde; daar strekt
ons begrip zich toe uit. Maar eerlijk gezegd is het begrip ten aanzien van
het uitblijven van het besluit zelve iets kleiner bij mijn fractie.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De heer Vos (VVD):Voorzitter! Hier staande, welt bij mij in eerste instantie de gedachte
op dat ik misschien de bewindspersonen uit enige vorm van lijden kan verlossen,
zo om kwart over één. Ik werp die gedachte echter snel van mij,
in de wetenschap dat de bewindspersonen net zo fris als zij naar de overige
zeven sprekers hebben geluisterd, ook naar mij zullen luisteren.Overgaande op mijn betoog stel ik vast dat ook vanavond weer gebleken
is hoezeer euthanasie een emotioneel, juridisch en politiek moeilijk onderwerp
is. Tijdens het wetgevingsoverleg heb ik de veronderstelling uitgesproken
dat de discussie over euthanasie ook na aanname van het wetsvoorstel niet
zal verstommen. Dat is op zich geen bezwaar, mits het wetsvoorstel wel de
uitgangspunten vastlegt aan de hand waarvan de discussie gevoerd kan blijven
worden. In grote lijnen, voorzitter, is dit mijns inziens het geval.Ik ontkom evenwel niet aan de constatering, dat de zaak-Brongersma misschien
een steen heeft losgetrokken van het juridisch bouwwerk van het wetsvoorstel.
Een belangrijke zorgvuldigheidseis die de arts in acht moet nemen bij het
plegen van euthanasie, staat vermeld in artikel 1, sub b. Daar staat opgetekend,
dat de arts de overtuiging moet hebben gekregen dat er sprake was van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden van de patiënt.Ten aanzien van die criteria hanteert de rechtbank te Haarlem in het recente
vonnis van 30 oktober jl. een interpretatie die ten minste om aandacht vraagt.
Alvorens daarop in te gaan, merk ik op dat het mij bekend is dat hoger beroep
is aangetekend. Over de zaak zelf, dat wil zeggen de toepassing van de uitgangspunten
op de feitelijkheden, zal ik uiteraard niets zeggen. Dat laat onverlet dat
de redenering die aan het vonnis ten grondslag ligt, wel besproken dient te
worden. Het valt mijns inziens te betwijfelen of de hogere rechtscolleges,
het hof en de Hoge Raad, het verlossende woord zullen spreken. Over dit soort
vragen dat hier aan de orde is, zal de wetgever een oordeel moeten vormen.
In essentie gaat het om de volgende punten.De rechtbank heeft als vraag vooropgesteld of er sprake was van ondraaglijk
en uitzichtloos lijden en of de arts een gerechtvaardigde keuze heeft gemaakt
tussen enerzijds zijn plicht tot behoud van het leven en anderzijds de plicht
om als arts al het mogelijke te doen om een einde te maken aan het ondraaglijk
en uitzichtloos lijden. Tevens heeft zij onderzocht of de arts een rechtvaardige
keuze heeft gemaakt tussen de voor hem geldende plichten. Deze vraagstelling
als zodanig is juist.Aan de hand van dit conflict van plichten – enerzijds de plicht
om zo goed mogelijk voor de patiënt te zorgen en anderzijds de plicht
om hem uit zijn lijden te helpen verlossen – moet aan de hand van de
thans geldende regelgeving worden vastgesteld of er sprake was van een noodtoestand
voor de betrokken arts.De ondraaglijkheid van het lijden is volgens de rechtbank in hoge mate
een subjectief belevingsgevoel van de patiënt. In zoverre kan ik de rechtbank
volgen. De rechtbank is ook van mening dat zij slechts in beperkte mate kan
toetsen of de arts in redelijkheid tot ondraaglijk lijden heeft kunnen concluderen.
Dit is het logisch gevolg van het uitgangspunt dat de patiënt in overtuigende
mate de ondraaglijkheid van het lijden zelf bepaalt.Bij het eindoordeel heeft de rechtbank echter meegewogen dat er in de
medische ethiek geen consensus bestaat over de beantwoording van de vraag
of ten aanzien van de ondraaglijkheid van het lijden een enge dan wel een
ruime definitie moet worden gehanteerd. Zij heeft zich aangesloten bij de
opvatting van deskundige De Beaufort, inhoudende dat het hanteren van een
ruime definitie van ondraaglijk lijden goed verdedigbaar zou zijn. Deze deskundige
heeft aangegeven dat het ondraaglijk lijden ook kan bestaan in een sluipende
en slepende vorm, die zich kenmerkt door algehele uitzichtloosheid. Het bijzondere
van deze redenering is dat zij daarmee het oordeel over zowel de ondraaglijkheid
als de uitzichtloosheid in de handen van de patiënt plaatst.Het is niet onbegrijpelijk dat naar aanleiding van dit vonnis de suggestie
naar voren is gekomen dat levensmoeheid als zodanig een reden zou kunnen zijn
voor euthanasie. Door de Koninklijke Nederlandse maatschappij voor geneeskunde
(KNMG) is zelfs de vrees uitgesproken dat artsen doorgeefluik zullen worden
van middelen voor zelfdoding. De Haarlemse rechters leggen immers meer dan
voorheen de nadruk op het zelfbeschikkingrecht van de patiënt zelf.Op grond van voornoemd vonnis ziet het ernaar uit dat de definitie van
ondraaglijk lijden niet meer strikt medische maar ook sociale aspecten bevat.
Het idee dat ondraaglijk lijden gepaard gaat met een ziekte lijkt te zijn
verlaten. Of en, zo ja, in hoeverre dat wenselijk is, moet door de wetgever
worden beoordeeld.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):De heer Vos merkte op dat de voorzitter van de KNMG in eerste instantie
de angst uitsprak, dat sprake zou zijn van de arts als doorgeefluik. Maar
heeft de heer Vos geen kennisgenomen van de uitspraken van de heer Hagenouw
op 3 november, die ik zo-even heb geciteerd? Die waren veel en veel genuanceerder.De heer Vos (VVD):Ik heb dat artikel ook gelezen. Maar ik heb nu dit voorbeeld gebruikt,
omdat het een goede illustratie is van het standpunt van deskundige
De Beaufort, die zowel de ondraaglijkheid van het lijden als de uitzichtloosheid
daarvan vrijwel uitsluitend in handen van de patiënt plaatst. Als dat
het geval zou zijn, als dat de norm zou zijn, is de ruimte van de arts enorm
beperkt. Daarvan is dat een inkleuring geweest.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Maar de arts neemt toch altijd een eigen verantwoordelijkheid, terwijl
juist hij moet kunnen invoelen of er sprake is van ondraaglijk lijden? De
arts komt toch ook bij uitzichtloosheid het oordeel toe?De heer Vos (VVD):Dan zijn we het volkomen eens. Maar ik heb willen aangeven, hoe de lijnen
van de rechtbank Haarlem op basis van de deskundige De Beaufort mogelijk zijn
uitgezet. Uw standpunt over de rol van de arts deel ik, maar die vind ik niet
terug in de benadering van de rechtbank Haarlem, c.q. de deskundige De Beaufort.
Daar gaat het eigenlijk om.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Wat ik toch wel interessant vind, is dat juist de beroepsgroep zelf bij
monde van de voorzitter van de KNMG uitdrukkelijk aangeeft dat zij die conclusie
niet trekt uit het vonnis van de rechtbank te Haarlem.De heer Vos (VVD):Ik ga niet met u in discussie over de interpretatie van artikelen. Er
zijn meer uitingen van de KNMG geweest. Dat voegt waarschijnlijk heel weinig
toe.Ik stap over naar de centrale vraag die hier aan de orde is, namelijk
welk lijden de straffeloosheid van de arts ingeval van euthanasie rechtvaardigt.
Die vraag blijft moeilijk te beantwoorden. De mate van somatisch of psychisch
lijden is nauwelijks objectief meetbaar. Zoals een arts opmerkte: daarvoor
is nog geen thermometer beschikbaar. De Hoge Raad heeft in eerste instantie
somatisch lijden, en later ook psychische aandoeningen, in een uitzichtloze
situatie voldoende geacht voor euthanasie. Met betrekking tot psychisch lijden
is dat wel gepaard gegaan met een oproep tot grote behoedzaamheid. De rechtbank
Haarlem is naar mijn interpretatie op dit pad doorgegaan. Zij heeft daarbij
nauwelijks blijk gegeven van de benodigde grotere behoedzaamheid, en zij heeft
vrij makkelijk en vrij expliciet gekozen voor de ruime definitie van ondraaglijk
lijden. Omdat objectieve meetmethoden ontbreken, moet volgens de rechtbank
doorslaggevende betekenis worden toegekend aan de subjectieve beleving van
degene die de dood vraagt, en bij die subjectieve beleving van de ondraaglijkheid
is ook ruimte geboden aan een patiënt om te oordelen over de uitzichtloosheid
van zijn lijden. Die benadering staat haaks op de eerder door de Hoge Raad
ontwikkelde criteria van uitzichtloos en ondraaglijk, zoals die ook in het
wetsvoorstel worden gecodificeerd. Daarin ben ik het eens met mevrouw Swildens.De heer Dittrich (D66):Wat vindt u van de allereerste overweging van de rechtbank, dat naarmate
het lijden een meer psychische component bevat, een zorgvuldiger toetsing
door de rechter van het handelen van de arts dient plaats te vinden? Ik hoor
u net zeggen dat u dat mist in de benadering van de rechtbank.De heer Vos (VVD):Als u verder leest, ziet u een verwijzing naar de deskundige De Beaufort,
en de uiteindelijke keuze voor de ruime interpretatie. Het is eens temeer
een voorbeeld van hoe betrekkelijk onsamenhangend de zaak overkomt. De essentie
is dat geopteerd wordt voor de wijze waarop De Beaufort in deze zaak staat.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik hoor u net zeggen dat beoordeling van de uitzichtloosheid niet aan
de patiënt toekomt. Maar het is natuurlijk het lijden van de patiënt,
het ervaren van de uitzichtloosheid, en het oordeel van de patiënt daarover
dat de arts vervolgens mee moet beoordelen. Het gaat immers om samenspraak.
Maar als u zo categorisch zegt dat de patiënt de "beoordeling" van de
uitzichtloosheid niet toekomt, brengt u een volstrekt nieuw element in de
discussie in, dat we nog nooit eerder hebben gehoord.De heer Vos (VVD):Ik ben het in grote lijnen met u eens. De lijn van de Hoge Raad is dat
het criterium uitzichtloos en ondraaglijk objectief getint is, terwijl met
name bij de ondraaglijkheid voor de subjectieve inkleding door de patiënt
is gekozen. Dat betekent dat de patiënt zelf bepaalt – het is zijn
lijf en zijn geest – hoe hij ondraaglijk lijdt. Dat ondraaglijk lijden
moet wel invoelbaar zijn. De uitzichtloosheid is echter een objectief begrip.
Dat is de richting van de uitspraak van de Hoge Raad en van het wetsvoorstel.
Die is ook drie, vier, vijf keer bevestigd en daar zijn wij het waarschijnlijk
roerend over eens.Voorzitter! De politiek c.q. de wetgever dient zich de vraag te stellen:
welke richting willen we op en wat valt er onder criteria van het wetsvoorstel?
De VVD wil dat de criteria uitzichtloos en ondraaglijkheid hun normatieve
karakter niet verliezen. Dat kan het gevolg zijn als deze criteria volledig
buiten het medisch domein worden gebracht. Naarmate het ondraaglijk en uitzichtloos
lijden ruimer wordt geïnterpreteerd, komt het verzoek van de patiënt
meer centraal te staan en verdwijnt het medisch professionele oordeel naar
de achtergrond. Wat overblijft is een betrekkelijk willekeurige rol van de
arts. De bereidheid tot medewerking aan euthanasie zal afhangen van de vraag
in hoeverre de arts gevoelig is voor de problemen van de patiënt, dan
wel sympathie voor zijn persoon koestert. Dat is niet wat de VVD met het wetsvoorstel
inzake euthanasie voor ogen heeft. Bij euthanasie gaat het om de persoonlijke
waardigheid van patiënten die ondraaglijk somatisch of psychisch lijden
en overigens zijn uitbehandeld. Hun kan, indien zij daartoe nadrukkelijk vragen,
een verdere lijdensweg bespaard worden. Met name in die omstandigheden is
het inhumaan, betrokkenen tot het einde toe een nutteloze strijd te laten
voeren.Bij euthanasie heeft de patiënt een geclausuleerde mate van autonomie.
Het gaat om zijn lijf of geest. Hij kan in overwegende mate aangeven of en,
zo ja, in hoeverre hij lijdt. Dat voelt hij en dat gevoel kan hij overbrengen.
Daartegenover staat de professionele autonomie van de arts. Hij is onmisbaar
voor de uitvoering van de euthanasie. Daartoe zal hij moeten vaststellen of
de ondraaglijkheid invoelbaar is en of de patiënt feitelijk is uitbehandeld.
De patiënt kan ontzettend veel pijn hebben, maar het is de arts die als
geen ander weet of daar nog een remedie voor is. Het gaat om die samenwerking
tussen arts en patiënt. In dit spanningsveld zal de arts veel invoelingsvermogen
moeten hebben. Hij heeft namelijk te maken met een zwaar lijdende
patiënt, met wie geen debat, laat staan een juridisch debat, kan worden
gevoerd. Ik heb van artsen begrepen dat zo'n vraag vaak onder heel moeilijke
omstandigheden gesteld wordt. De VVD blijft met betrekking tot het voorliggende
wetsvoorstel vasthouden aan de medische setting van het lijden, ook als het
gaat om de vrees voor ontluistering in verband met de fysieke aftakeling;
dat betreft het Schoonheim-arrest.Het wetsvoorstel dient zo helder mogelijk de samenleving in te gaan. Om
die reden heb ik uitgebreid stilgestaan bij de criteria uitzichtloos en ondraaglijk.
Ik roep ook het kabinet op, aan de noodzakelijke helderheid bij te dragen.
Indien dat onverhoopt onvoldoende zou blijken te zijn, overweeg ik een amendement
in te dienen om de helderheid wel te geven. Helderheid betekent dat wij tezamen
vaststellen dat de jurisprudentie tot en met Chabot in de wetgeving wordt
opgenomen. Ik denk dat wij het daar allemaal wel over eens zijn. Op grond
van het wetsvoorstel heeft de arts een sterk overheersende rol bij de besluitvorming.
Indien de redenering van de rechtbank wordt gevolgd, verschuift het accent
sterk naar de patiënt. De arts heeft daarbij een betrekkelijk willekeurige
rol, omdat hem een bescheiden professionele weging resteert. De VVD stelt
het op prijs indien het kabinet nog eens nadrukkelijk stilstaat bij de eigen
rol die de arts en de patiënt bij euthanasie hebben. De patiënt
is degene die de ondraaglijkheid aangeeft en de arts degene die over de uitzichtloosheid
oordeelt.Van mijn kant heb ik in het wetgevingsoverleg uitgebreid aandacht gevraagd
voor het probleem van de meldingsbereidheid onder artsen. De minister heeft
daarop gereageerd. Hij heeft het vertrouwen uitgesproken dat de artsen meer
zullen gaan melden. Dat neemt bij mij de zorgen echter nog niet weg. Ik heb
onder meer gewezen op de opvatting van Griffiths en Klein. Volgens hen zijn
er vele indicaties dat schendingen van de zorgvuldigheidseisen zich vaker
voordoen onder niet gemelde dan onder wel gemelde gevallen. Ook al is dat
slechts ten dele waar, dan nog is het zorgelijk. De minister heeft gewezen
op het nieuwe onderzoek naar de beslissingen rond het levenseinde. Dat zal
vermoedelijk twee tot drie jaar duren. Ik heb in de aanloopperiode gesuggereerd
dat het verstandig zou zijn de toetsingscommissies een sterkere medische invloed
te geven: vijf personen, onder wie twee artsen en een verpleegkundige. Naar
ik begrijp is de minister bereid zoiets te overwegen, als het onderzoek te
zijner tijd op tafel ligt. Ik vraag de minister toch nadrukkelijk of tussentijdse
voorzieningen mogelijk zijn om de meldingsbereidheid te bevorderen. Een convenant
tussen beide ministeries en de KNMG, gericht op de beleidsuitvoering en meer
activiteiten van de KNMG onder de betrokken artsen, zou voorlopig misschien
enig soelaas kunnen bieden.Wat betreft dementie als grond voor euthanasie heeft het wetgevingsoverleg
een nieuwe nuance opgeleverd. Minister Borst heeft erkend dat het lijden aan
het vooruitzicht van dementie wel mogelijk is. Ook dat lijden kan ondraaglijk
en uitzichtloos zijn. Bovendien heeft zij aan de orde gesteld dat een demente
patiënt ook tijdens zijn ziekte nog iets kenbaar kan maken van zijn lijden.
Naar ik aanneem, betekent dit dat ook aan een euthanasieverklaring, waarin
op grond van dementie euthanasie wordt gevraagd, waarde kan worden toegekend.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ik miste in het hele betoog dat de heer Vos opbouwde naar
aanleiding van de individuele zaak-Brongersma de consequenties die hij daaraan
verbond voor deze wet.De heer Vos (VVD):Ik vind dat vastgesteld moet worden wat we nu in de wet vastleggen. Er
is gebleken dat de criteria uitzichtloos en ondraaglijk een interpretatie
hadden die is weergegeven in de memorie van toelichting en de nadere nota's,
maar die inmiddels door de rechtbank Haarlem enigszins achterhaald is. Ik
vind dat wij als wetgever de verantwoordelijkheid hebben de wet helder de
samenleving in te sturen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Wat is dan uw suggestie? Wat voor amendement kan ik tegemoetzien?De heer Vos (VVD):Ik verwacht in eerste instantie dat de beide ministers op mijn vraag om
helderheid nog eens expliciet zullen aangeven wat we hier aan het doen zijn,
wat onze gezamenlijke mening is. Mocht die helderheid niet ontstaan, dan overweeg
ik een amendement, een helderheid verschaffend amendement in het kader van
de aanpassing van artikel 2, lid 1, sub b, in te dienen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik zou graag willen dat u daar meer duidelijkheid over geeft. Ik vind
dat u nauwelijks van de minister mag vragen, waar hij net heeft ingestemd
met de beoordeling door de Hoge Raad, dat hij tegelijkertijd gaat sturen in
het oordeel van de Hoge Raad door daar nu een richtinggevende uitspraak aan
toe te voegen. Het komt nu volgens mij op de Kamer aan. Ik vind dat ook discutabel,
maar dat is een ander punt.De heer Vos (VVD):Het gaat om de interpretatie die ik aan de verantwoordelijkheid als medewetgever
geef en die u misschien zelf ook eens kunt overwegen. Ik denk overigens dat
wij weinig van mening verschillen op dit punt. Het gaat erom dat wij hier
bezig zijn regelgeving te maken die zekerheid behoort te bieden. Het is heel
opmerkelijk dat er interpretatie naar voren is gekomen van criteria in regelgeving
waar we nu mee bezig zijn. Moeten we nu wachten op wat de Hoge Raad vindt?
Of trekken we die verantwoordelijkheid naar onszelf? Mijn gedachte is dat
die verantwoordelijkheid ons als wetgever toekomt. Wij moeten nu bepalen wat
wij bedoelen met de criteria uitzichtloos en ondraaglijk. Voorzover ik uit
de schriftelijke voorbereiding begrepen heb, bedoelen wij daarmee: de jurisprudentie
vastleggen tot en met Chabot.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! Was niet volkomen duidelijk wat de wetgever daarmee
bedoelde door in de memorie van toelichting en in de nota naar aanleiding
van het verslag daar allerlei passages aan te wijden? Zou het niet veel logischer
zijn om deze strafzaak die nu in hoger beroep dient, zijn eigen gang te laten
gaan?De heer Vos (VVD):Voorzitter! Over de strafzaak betreffende weging van de uitgangspunten
aan de feitelijkheden hoort u mij niets zeggen. U hoort mij
spreken over de redenering die gehanteerd is. De redenering die de rechtbank
Haarlem hanteert, wijkt naar mijn mening af van de interpretatie die wij in
de stukken hebben vastgelegd.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):De heer Vos stelt met nadruk dat op de strafzaak zelf niet kan worden
ingegaan omdat deze onder de rechter is en er nog een uitspraak moet komen
van de Hoge Raad. Hij heeft daarin gelijk. Echter, hij gaat daarna in op alle
overwegingen van de rechtbank Haarlem. Het vonnis van de rechtbank waarvan
in hoger beroep wordt gegaan, maakt natuurlijk onderdeel uit van die rechtszaak.
Wat betekent dan nog zijn uitspraak dat wat onder de rechter is, hier niet
besproken kan worden?De heer Vos (VVD):De kerncriteria van regelgeving waar wij nu mee bezig zijn, staan ter
discussie in een uitspraak. Zij worden ingevuld op een wijze die niet logisch
voortvloeit uit de behandeling. Ik verwijs naar het Nederlands Juristenblad
van deze week. Wij worden door hoogleraar gezondheidsrecht de heer Huben opgeroepen
om onze mening te geven. Dat is een schone, maar ook moeilijke taak.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U heeft uw eigen verantwoordelijkheid. Die voelen wij allemaal. U kunt
toch alleen in algemene termen over deze problematiek spreken? U kunt niet
inzoomen op een individuele zaak waarvan u de individuele gegevens absoluut
niet kent.De heer Vos (VVD):Heeft u mij dat horen doen? U heeft mij horen spreken over het feit dat
de rechtbank Haarlem gekozen heeft voor een ruime interpretatie van het begrip
"ondraaglijk lijden".Mevrouw Halsema (GroenLinks):U heeft nog geen antwoord gegeven op mijn vraag welke wijzigingen in de
wet u voorstelt, behalve dat u zegt: uitzichtloos en ondraaglijk lijden tot
en met Chabot. Dat lijkt mij geen wijze omschrijving.De heer Vos (VVD):Ik wacht af wat het kabinet hierover zegt. Ik kan mij overigens voorstellen
dat in artikel 2, lid 1, sub b, wordt vastgelegd dat het erom gaat dat de
arts overtuigd moet worden van het uitzichtloos ondraaglijk lijden van een
patiënt die somatisch en psychisch is uitbehandeld. Dat is de strekking
van de gehele jurisprudentielijn. In feite bedoelen wij dat nu ook al, maar
dat kan expliciet in de bepaling worden opgenomen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Wat is "psychisch uitbehandeld zijn"? Hoeveel zelfmoordpogingen moeten
daaraan vooraf zijn gegaan? Is iemand die langdurig suïcidaal is, psychisch
uitbehandeld?De heer Vos (VVD):Ik verwijs in eerste instantie naar de criteria van het arrest-Chabot.
Over dit onderwerp moet uitgebreid worden gesproken. Het gaat om mensen met
een vorm van levensmoeheid. Ik vind dat een buitengewoon ingewikkeld onderwerp.
Ik kan mij goed voorstellen dat er mensen zijn die zo nadrukkelijk een einde
aan hun leven willen maken, dat dit een psychische grondslag heeft. Ik weet
dat niet precies. Dat valt misschien onder de wet voorzover het een psychische
aandoening is, maar of dat altijd zo is, weet ik niet. Het wetsvoorstel opent
alleen de mogelijkheid, hierover te spreken aan de hand van de aanwezigheid
van een psychische aandoening. Ik kan mij goed voorstellen dat een aantal
mensen die psychische aandoening heeft. Als je zo nadrukkelijk een eind aan
je leven wilt maken, is dat misschien wel een psychische aandoening. Dat vergt
nadere invulling en bestudering.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat aanvaard ik. U noemt ook lichamelijk uitbehandeld zijn. Ik kan mij
niet voorstellen dat u dat meent.De heer Vos (VVD):Zo is het toch begonnen, mevrouw Halsema? Wij hebben toch een jurisprudentielijn
opgezet waarin in eerste instantie voor patiënten die lichamelijk uitbehandeld
waren, euthanasie mogelijk werd gemaakt?De heer Dittrich (D66):Als een kankerpatiënt twee chemokuren heeft ondergaan en de dokter
zegt dat er nog wel een chemokuur tegen aangegooid kan worden, moet die patiënt
dat dan doen omdat hij niet uitbehandeld is? Dat bedoelt u toch niet?De heer Vos (VVD):Nee. Dat rekenen wij toch ook niet tot het begrip "uitbehandeld"? "Uitbehandeld"
betekent dat er geen reëel toekomstperspectief meer te bieden is. Ook
dat is niets bijzonders, want dat is exact de lijn die wij eerder in de jurisprudentie
hebben vastgelegd.Ik ga over op de wilsverklaringen. Minister Korthals heeft verklaard dat
de wilsverklaring dezelfde status heeft als een mondeling verzoek om levensbeëindiging.
De omstandigheden waaronder de wilsverklaring tot stand is gekomen, zullen
zeer belangrijk zijn voor het gewicht dat aan de verklaring moet worden toegekend.
De inhoud van de verklaring zal dus uitgebreid tussen arts en patiënt
moeten worden besproken. Aldus kan worden voorkomen dat de patiënt met
betrekking tot de verklaring verwachtingen krijgt die niet zullen uitkomen.
Dat gesprek tussen arts en patiënt is dus uitermate belangrijk. Nu heb
ik uit de woorden van minister Borst begrepen dat zij niet zo zwaar tilt aan
het bezwaar dat de arts bij het honoreren van zo'n wilsverklaring moeilijk
aan alle zorgvuldigheidseisen kan voldoen. De arts zou naar haar zeggen in
redelijke mate zorgvuldig moeten handelen. Ik verzoek haar om die uitlatingen
nader toe te lichten.Dan de palliatieve zorg. Dat is het verlichten en verzachten van lijden;
niet het bestrijden van de ziekte staat centraal, want het gaat om het verminderen
van symptomen. Er zullen weinig artsen zijn die het belang van palliatieve
zorg nog niet onderkennen. Die zorg kan van invloed zijn op de ondraaglijkheid
van het lijden, maar niet op de uitzichtloosheid daarvan. Zonder twijfel zal
goede palliatieve zorg de levenskwaliteit van patiënten die daarvoor
gevoelig zijn, belangrijk kunnen verbeteren. Het blijft echter zeer persoonsgebonden
of de patiënt van palliatieve zorg gebruik wil maken en hoe hij daarop
reageert. De VVD is daarom van mening dat palliatieve zorg complementair in
plaats van au contraire aan euthanasie zal zijn.Zowel in de schriftelijke voorbereiding als tijdens het wetgevingsoverleg
is gesproken over het wisselend gewicht van de zorgvuldigheidseisen waaraan
een arts zich dient te houden. Zo is de vraag of er sprake is van een vrijwillig
en weloverwogen verzoek, van een andere aard dan de vraag of
de arts de patiënt voldoende heeft voorgelicht. Het is mij nog niet duidelijk
of de commissies in alle gevallen waarin vastgesteld wordt dat niet aan alle
eisen voldaan is, geacht worden het eindoordeel "onzorgvuldig" af te geven
of alsnog, alles afwegend, tot het predikaat "zorgvuldig" kunnen concluderen.
Mijn voorkeur is dat een geconstateerde onzorgvuldigheid niet onder de mantel
der liefde wordt bedekt, maar dat iedere onzorgvuldigheid gemeld wordt. Hebben
de commissies de vrijheid te beoordelen hoe ernstig de afwijking van de zorgvuldigheidseisen
is? Ik kan mij voorstellen dat het kabinet in dit verband tot openbare richtlijnen
komt. Hoe wordt daarover gedacht?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Wat bedoelt u precies met die openbare richtlijnen?De heer Vos (VVD):De toetsingscommissies worden door het ministerie geïnstalleerd.
Daar is een procedure voor aangegeven. Ik kan mij in dat kader voorstellen
dat ook een indicatie wordt gegeven voor de werkwijze van de commissies.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Toch niet voor de inhoudelijke beoordeling?De heer Vos (VVD):Nee, maar in een procedurele benadering van het werk van de commissies
zou het ministerie de wens kunnen uiten dat iedere gebleken onzorgvuldigheid
wordt gemeld.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat betekent in feite dat de vrije beoordeling door de commissies overboord
wordt gezet, terwijl het juist altijd om een zeer zorgvuldige afweging zou
moeten gaan.De heer Vos (VVD):Nee, het gaat om het feit dat de toetsingscommissies geen pseudo-rechters
zijn, maar de vrijheid hebben om vast te stellen wanneer iemand onzorgvuldig
gehandeld heeft. Als zij tot de conclusie komen dat niet is voldaan aan een
van de zorgvuldigheidseisen, lijkt het mij in de rede te liggen dat dit gemeld
wordt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Realiseert u zich dat u daarmee het werk van de commissies in feite onmogelijk
maakt? Het ligt immers nooit zwart-wit. Er kan een onderdeel over het hoofd
zijn gezien en er kunnen heel goede gronden voor de handelwijze zijn. Hoe
moet het geven van richtlijnen aan de toetsingscommissies voor de inhoudelijke
beoordeling in hemelsnaam worden geconcretiseerd?De heer Vos (VVD):De toetsingscommissies beoordelen ieder individueel criterium op zich.
Men kan zich bezighouden met de vraag of een arts een patiënt voldoende
over de alternatieven heeft geïnformeerd. Men kan daarover twijfelen.
Als die twijfel tot een overtuiging groeit en men denkt dat er eerder voldoende
dan te weinig informatie gegeven is, concludeert men dat er aan de zorgvuldigheidseisen
is voldaan. Wanneer vastgesteld wordt dat er twijfel is en dat er uiteindelijk
waarschijnlijk te weinig informatie gegeven is, mag zoiets naar buiten komen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik vraag de heer Vos of hij van mening is dat er daadwerkelijk een aanbod
van palliatieve zorg gedaan moet worden. Blijkt dat ook voldoende duidelijk
uit de wetstekst? Ik heb hem eerder horen zeggen dat op het moment dat de
arts dat niet doet, daar consequenties uit moeten volgen. Misschien dat hij
daarop nog nader kan ingaan.De heer Vos (VVD):Het hoort bij de zorgvuldigheidseisen dat ook palliatieve zorg aangeboden
en besproken wordt. Ik heb mij gelukkig mogen prijzen met de vele stukken
die ik op dat terrein gelezen heb. Ik heb er goed vertrouwen in dat de organisatie
op dat terrein bijzonder bevoorraad wordt. Ik denk dat het belangrijk is dat
het bij de artsen tussen de oren komt. Intussen wordt er zoveel over gesproken
dat artsen beseffen dat er meer aan gedaan moet worden. Misschien dat de organisatie
nog verder gestalte kan krijgen. Het besef dat dit een belangrijk punt is,
leeft breed.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Uit de tekst blijkt dat een en ander besproken moet worden, maar niet
dat daadwerkelijk een aanbod gedaan moet worden. Het is duidelijk dat lang
niet altijd een aanbod gedaan kan worden. Niet overal kan in palliatieve zorg
voorzien worden. Ik begrijp echter dat de heer Vos zeer aan het aanbod van
deze zorg hecht. Is daarom de huidige wetstekst wel genoeg?De heer Vos (VVD):Ik citeer de memorie van toelichting: "er moet al het mogelijke op dat
terrein gedaan worden". Dat is een uitermate brede benadering van de noodzaak
van het aanbod van de palliatieve zorg. Ik kan mij niet voorstellen hoe dat
geïnterpreteerd kan worden als een twijfel in hoeverre dat aangeboden
moet worden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Als het er niet is, kan het niet aangeboden worden. Ik zou het graag in
de wetstekst opgenomen zien. Ik vroeg of de heer Vos het daarmee eens is.
Daaruit blijkt nadrukkelijk een opdracht voor de regering en de Kamer om ervoor
zorg te dragen dat het aanbod gedaan kan worden. Dat betekent een verplichting
voor degenen die voor het aanbod zorg moeten dragen.De heer Vos (VVD):Dat is uw interpretatie. Mijns inziens komt voldoende in de memorie van
toelichting tot uitdrukking in hoeverre een arts gehouden is palliatie aan
te bieden.Ik sta nog stil bij de wilsonbekwamen en de verpleegkundigen. Ik blijf
benadrukken dat euthanasie bij wilsonbekwame patiënten een uiterst moeilijk
veld is en dat het bij van origine wilsonbekwame patiënten uiterst problematisch
is. Het verdient de voorkeur dat er eerder tot wetgeving besloten wordt dan
tot een algemene maatregel van bestuur. Ik verzoek het kabinet nogmaals, zich
daarover uit te laten.De organisaties van verpleegkundigen hebben zich opnieuw en met nadruk
in de discussie gemengd. Mijn oorspronkelijke beoordeling was dat de verpleegkundigen
in strafrechtelijke zin weinig risico's zullen lopen indien zij zich tot de
voorbereidende handelingen beperken. De intensiteit waarmee deze groep opnieuw
aandacht gevraagd heeft, doet mij twijfelen. Daaruit kan misschien worden
afgeleid dat het onderscheid tussen voorbereidingshandelingen en uitvoeringshandelingen
minder helder is dan ik oorspronkelijk veronderstelde. In de brief van de
AVVV van 19 november jl., die aan de Kamerleden is gestuurd,
wordt onder andere opgemerkt dat veel taken formeel niet zijn toegestaan,
maar in de praktijk worden gedoogd. Niet onbelangrijk is dat ook de communicatie
tussen de patiënt en de verpleegkundige waarschijnlijk informeler en
veelvuldiger is dan tussen de patiënt en de arts. De VVD heeft de indruk
dat in de gegeven omstandigheden onvoldoende recht wordt gedaan aan de positie
van de verpleegkundigen bij de besluitvorming over euthanasie. Wil het kabinet
nog eens nadenken over de mogelijkheid om op enigerlei wijze vast te leggen
dat de arts bij de besluitvorming over euthanasie het eindoordeel in eigen
handen houdt, maar mede overlegt met de verpleegkundigen die direct betrokken
zijn bij de zorg voor de patiënt met een euthanasieverzoek?De heer Van der Vlies (SGP):In dit verband past het amendement dat ik heb ingediend. Dat beoogt wat
u aan de regering vraagt nog eens te overwegen. De heer Vos zou dus belangstelling
voor dit amendement kunnen tonen. Ik weet niet of hij daar al aan toe is.De heer Vos (VVD):Eerst wil ik afwachten wat de regering daarover zegt. Het is de vraag
hoe het er formeel uit zal zien, maar het lijkt mij duidelijk dat verpleegkundigen
die vaak nauw zijn betrokken bij de intense verpleging van patiënten
die erg lijden, iets te zeggen hebben, iets weten en dat ook kunnen inbrengen.De heer Van der Vlies (SGP):Die overweging delen wij.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik verwachtte nog twee onderwerpen bij de heer Vos. In de
eerste plaats het artikel uit de Volkskrant van maart, waarin hij stelde dat
het wetsvoorstel op het punt van controle gevaarlijk tekortschiet, waardoor
hij wijzigingen noodzakelijk vond. Wat is er veranderd in het wetsvoorstel
waardoor hij het niet meer gevaarlijk tekort vindt schieten? Verder had hij
scherpe vragen aan het adres van de heer Van der Vlies en mij over de mate
van compassie met de patiënt. Daarover heb ik in zijn eigen bijdrage
echter weinig gehoord.De heer Vos (VVD):Het onderwerp van het artikel in de Volkskrant heb ik besproken. Ik heb
gesproken over mijn zorg omtrent het tekortschieten van de meldingsbereidheid.
Mijn voorkeur gaat nog steeds uit naar een wat andere rol voor de toetsingscommissies:
zij moeten meer in staat zijn om zaken definitief af te doen en moeten ook
anders bemenst worden. Dat laatste vind ik zeer belangrijk: de leden zouden
uit de geneeskundige, juridische en ethische hoek afkomstig moeten zijn. Er
zal een omstandig onderzoek plaatsvinden naar het functioneren van de toetsingscommissies
en naar de beslissingen rond het levenseinde. Het lijkt mij verstandig om
de bevindingen daarvan af te wachten. Toch heb ik het kabinet opgeroepen om
in de tussentijd ook wat te doen: een convenant of uitvoeringsovereenkomst
sluiten met de KNMG, gericht op de bevordering van de meldingsbereidheid.
Deze suggestie wordt door KNMG en overheid gesteund; wellicht heeft dat in
de artsengeledingen enige impact.De heer Rouvoet (RPF/GPV):U vindt nog steeds dat het wetsvoorstel op dit punt gevaarlijk tekortschiet?De heer Vos (VVD):Ik vind de toetsingscommissies in hun huidige vorm bij lange na niet ideaal.Nu de compassie met de patiënt. De VVD vindt dat de patiënt
de enige is die bij uitstek kan oordelen over de wijze waarop hij lijdt, zowel
lichamelijk als psychisch. De essentie van euthanasie is dat de patiënt
die een dergelijk oordeel heeft, zoveel mogelijk in zijn waarde wordt gelaten.
Dat betekent ook dat men hem, wanneer hij in een uitzichtloze omstandigheid
terecht is gekomen, niet een uitzichtloze strijd moet laten voeren die naar
een onherroepelijk einde leidt en alleen maar lijden toevoegt. Ik denk daar
toch veel woorden aan te hebben gewijd; wellicht hebt u dat in mijn woorden
gehoord.De heer Dittrich (D66):Wordt niet ongeveer 90% van de patiënten thuis behandeld door de
huisarts en zijn er bij dat aantal niet heel weinig verpleegkundigen? Waarom
zou de rol van de verpleegkundigen dan een wettelijke grondslag moeten krijgen?De heer Vos (VVD):Ik kan dat cijfer niet helemaal bevestigen, maar wil wel geloven dat veel
euthanasiegevallen door huisartsen worden gemeld en dus in de huiskamer worden
overwogen. Waar het mij om gaat is dat verpleegkundigen, als zij er wel bij
betrokken zijn, de rol krijgen die hun toekomt. Ook in verpleegtehuizen en
ziekenhuizen komt euthanasie voor en worden mensen intensief verpleegd.De heer Dittrich (D66):Is het dan niet handiger om het aangekondigde onderzoek van de regering
naar de toetsingscommissies af te wachten, ondanks het feit dat u in de krant
zei dat het wetsvoorstel op dat punt ernstig tekortschiet?De heer Vos (VVD):U hebt mij horen zeggen – en ik heb dat ook oprecht geschreven –
dat ik de toetsingscommissies bij lange na niet ideaal vindt. Ik kan mij als
het gaat om de werkwijze of de samenstelling ervan ook andere ideeën
voorstellen. Het lijkt mij verstandig om het nieuwe onderzoek voorlopig maar
af te wachten, al hoop ik niet dat het twee, drie jaar duurt. Ik hoop dat
het snel wordt verricht en dat het binnen een halfjaar of driekwart jaar is
afgerond. Dan kunnen wij de toetsingscommissies nader bezien. Wel heb ik in
mijn overwegingen betrokken dat er op dit moment heel weinig aangiften worden
gedaan, ondanks het niet optimaal en ideaal functioneren van de toetsingscommissies.
Heel weinig "omstanders" van patiënten waarop euthanasie is gepleegd,
klagen. De aangiften zijn op de vingers van een paar handen te tellen. De
intensiteit waarmee de beroepsgroep verpleegkundigen vrees uit voor strafrechtelijke
vervolging, is van belang. De veronderstelling dat verpleegkundigen vaak beter
weten hoe de patiënt dingen beleeft dan een arts die misschien iedere
dag – of misschien maar om de paar dagen – een paar minuten bij
een patiënt in een ziekenhuis langskomt, leeft bij mij zeker.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De bewindslieden zullen vanmiddag antwoorden.Sluiting 1.59 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-2001-2072.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl