Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enkele andere wetten in verband met de strafbaarstelling van het witwassen van opbrengsten van misdrijven (27159)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 4227-4242

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

28-03-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 59, pagina 4227-4242

21-03-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27159Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (woensdag 21 maart 2001)Pagina 4223-4223
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enkele andere wetten in verband met de strafbaarstelling van het witwassen van opbrengsten van misdrijven (27159)Pagina 4227-4242
Behandeling van: - het wetsvoorstel Herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken, in het bijzonder de wijze van procederen in eerste aanleg (26855), en van: - de motie-Santi over de capaciteit van de rechterlijke macht (26855, nr. 15)Pagina 4225-4227
Regeling van werkzaamheden (woensdag 21 maart 2001)Pagina 4223-4225
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 21 maart 2001)Pagina 4242-4242

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 98 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van het Wetboek van Strafrecht en enkele andere wetten in verband met de strafbaarstelling
van het witwassen van opbrengsten van misdrijven (27159).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Santi (PvdA):Voorzitter! Wij behandelen vandaag de strafbaarstelling van het witwassen.
Uiteraard gaat mijn fractie akkoord met het wetsvoorstel over het witwassen;
dat wordt ook duidelijk uit onze schriftelijke inbreng. Alles wordt straks
nog actueler met de invoering van de euro, want dan worden de risico's nog
groter en kun je verwachten dat er veel meer zal gebeuren dan nu. Daarom is
het een goede zaak dat het witwassen apart strafbaar wordt gesteld.In mijn eerste termijn heb ik twee punten. Het eerste betreft de beperking
tot misdrijven. Ik heb kennis genomen van het amendement van de heer Niederer.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen misdrijven en overtredingen. In eerste
instantie denk je dat het goed is dat de strafbaarstelling beperkt blijft
tot misdrijven, maar kijkend naar andere onderdelen van het recht kun je je
afvragen of alles wel wordt afgedekt. En zullen bepaalde delen van het recht
niet te gemakkelijk níet onder het begrip "witwassen" vallen? Ik verwacht
dat collega Niederer hierop in zal gaan. Hoe dan ook, door zijn amendement
heb ik er verder over nagedacht. We hebben natuurlijk niet voor niets in de
wet het onderscheid opgenomen tussen misdrijven en overtredingen. Overtredingen
zijn, heel simpel gezegd, wat eenvoudigere overtredingen van strafbaarstellingen.
Het is onzeker wat je je allemaal op de hals haalt als je dit begrip gaat
uitbreiden. Bovendien zie je dat dit onderscheid ook wordt gemaakt bij de
helingsbepalingen. Ik denk dat de volgende vraag belangrijker is: volgen we
in het geval van misdrijven de Europese lijn? Het wetsvoorstel is bij de "serious
crimes", waarvan in de stukken wordt gesproken, immers zelfs
wat verder gegaan en ik weet niet of de internationale dimensie aanleiding
geeft tot een verschillende interpretatie van het begrip "witwassen".Mijn tweede punt betreft het witwassen door de advocatuur. In het verleden
zijn hierover afspraken gemaakt met de Orde van advocaten. In de stukken wordt
gesproken van een evaluatie van die bepalingen. Graag hoor ik van de minister
of die al heeft plaatsgevonden en welke afspraken hij hierover in de toekomst
denkt te maken. Immers, alles is sterk in beweging. Een beschermde geheimhouder
hoeft niet zomaar alles prijs te geven. De minister van Financiën heeft
zich hierover in een ander overleg al uitgelaten. Graag hoor ik van deze minister
of er na de evaluatie van de regeling met betrekking tot de advocatuur nadere
afspraken zullen worden gemaakt.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! In de eerste plaats hebben wij er alle begrip voor dat de
minister het instrumentarium voor de bestrijding van criminele activiteiten
probeert aan te scherpen. Toch heb ik een aantal vragen met betrekking tot
dit wetsvoorstel. Welke toegevoegde waarde is eigenlijk gelegen in dit wetsvoorstel
in vergelijking met het huidige instrumentarium? Laat ik het eens vergelijken
met een aanpassing van het helingsartikel: volgens mij is dat voldoende en
hoef je hiervoor geen hele nieuwe kerstboom op te zetten, met allerlei nieuwe
toeters en bellen. Graag hoor ik hierop een reactie van de minister.Iets principiëler is de positie van de strafrechtadvocaat. Volgens
de nieuwe artikelen is eigenlijk elke strafrechtsadvocaat die te maken heeft
met criminelen en hun witgewassen crimineel geld in deze sector, strafbaar.
Dat is echter volledig in strijd met artikel 6 van het Europees verdrag voor
de rechten van de mens en met het recht van elke burger op rechtsbijstand.
In dit wetsvoorstel wordt voor die rechten geen uitzondering gemaakt. Er wordt
wel verwezen naar de richtlijnen van de Nederlandse Orde van advocaten, maar
die zijn van een heel andere garnituur en ander gewicht dan een wettelijke
bepaling in dezen. Als een advocaat, die zeer keurig handelt, op basis van
een zeer sober uurtarief zijn honorarium krijgt van een cliënt, die zich
schuldig maakt aan criminele activiteiten, komt deze advocaat ook in aanmerking
voor de nieuwe strafbepalingen in de voorgestelde artikelen. Dat lijkt mij
absoluut onjuist. Is de minister bereid om inzake de uitsluiting een uitzondering
te maken met het oog op de in de internationale en nationale rechtsorde erkende
rechtsbijstand? Mijn fractie zou dat zeer toejuichen, want dan wordt er een
duidelijk onderscheid gemaakt tussen advocaten, die niet zorgvuldig en voorzichtig
opereren, en advocaten, die alles in acht nemen en toch in aanmerking zouden
kunnen komen voor de in deze wet voorgestelde strafbepalingen.Ik kom bij de meldplicht van ongebruikelijke transacties, een punt dat
ook betrekking heeft op advocaten. Enerzijds begrijp ik wel wat de minister
wil, maar anderzijds constateer ik toch een belangrijke contradictie. Een
advocaat, die weet dat zijn cliënt een moord heeft gepleegd, wordt niet
gedwongen om dat aan te geven. Maar een advocaat, die geconfronteerd wordt
met een ongebruikelijke geldtransactie, waarbij hij een criminele achtergrond
vermoedt, wordt verplicht om dat te melden. Ik denk dat de eerste daad ernstiger
is dan de tweede daad, maar in het eerste geval wordt een eventuele melding
door de advocaat overgelaten aan zijn geweten en zijn verschoningsrecht, terwijl
de advocaat in het tweede geval onderworpen wordt aan de meldplicht. Volgens
de recente berichten van de heer Zalm in de Staatscourant zal deze plicht
niet zo lang op zich laten wachten. Erkent de minister deze contradictie?
Vindt hij niet dat de positie van de advocaat hier in de kern geraakt wordt?
Het zou namelijk kunnen betekenen dat criminele cliënten zich niet meer
zullen beroepen op rechtsbijstand, omdat zij weten dat zij, na hun hele verhaal
aan de advocaat te hebben verteld, aangegeven worden. Daarmee komt het recht
van eenieder op rechtsbijstand in de verdrukking. Er ontstaat een onevenwichtige
situatie. Ik krijg graag een reactie op dit principiële punt.Vervolgens maak ik een opmerking over de term "gewoonte maken van witwassen".
Dat lijkt mij geen juridische term. Ik zou dan ook liever spreken over "het
stelselmatig gebruikmaken van witwassen", tenzij de minister iets anders bedoelt
dan dit impliceert. Ik hoor graag of de minister aan deze term een breder
juridisch gevolg geeft, dan uit de letterlijke betekenis blijkt.Voorzitter! Mijn voorlaatste punt in deze zaak is dat ik een contradictie
bespeur. Als ik de stukken goed lees, kan iemand die zich stelselmatig schuldig
maakt aan witwassen een maximale straf van zes jaar krijgen of een boete van
de vijfde categorie. Iemand die zich eenmalig schuldig heeft gemaakt aan witwassen
kan echter ook een boete krijgen van de vijfde categorie. Terwijl het element
"zich stelselmatig schuldig maken aan" een verzwaring betekent op het punt
van de strafbepaling, is de boete in beide gevallen hetzelfde. Heeft de minister
daar een verklaring voor? Als hij die niet heeft, dan moet een en ander gecorrigeerd
worden en moet de verzwaring van de straf consistenter worden doorgevoerd.De heer Van Wijmen (CDA):Ik geloof dat mijn geachte collega de bepaling anders moet lezen. In artikel
420ter wordt ook nog een gevangenisstraf van zes jaar genoemd. Die ontbreekt
in artikel 420quater. Bij "gewoonte" wordt dus een geheel ander type strafdreiging
toegepast dan bij eenmalige overtreding.De heer Rabbae (GroenLinks):Ja, maar in de nota naar aanleiding van het verslag wordt deze toelichting
gegeven. Als ik mij vergis, geef ik dat straks absoluut toe. Het lijkt mij
alleen goed dat de minister ernaar kijkt.Mijn laatste punt betreft de verlichting van de bewijslast. Hoewel ik
vermoed dat de minister een verlichting voor ogen had met dit wetsvoorstel,
stelt hij op een gegeven moment toch dat dit niet de bedoeling was. Alle bepalingen
op een rijtje gezet, komt het mij evenwel voor dat het OM gemakkelijker bewijzen
zal kunnen aanvoeren dan momenteel het geval is. Er is dan ook sprake van
een contradictie met hetgeen de minister concludeert, want het OM krijgt op
dit terrein een arsenaal in handen om mensen te kunnen vervolgen. Als ik mij
heb vergist, dan word ik graag gecorrigeerd.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! Het is met name de georganiseerde
criminaliteit die winsten verkregen uit bijvoorbeeld drugshandel, vrouwenhandel,
mensensmokkel of andere illegale activiteiten probeert wit te wassen. Witwassen
kan op allerlei mogelijke manieren, zoals geld van rekening naar rekening
overmaken met allerlei buitenlandse tussenstops zodat praktisch niet meer
te achterhalen is wat de oorsprong van het geld is. Witwassen kan ook door
bijvoorbeeld te investeren in onroerend goed. Ik kan mij het deelonderzoek
van prof. Fijnaut herinneren, dat behoorde bij het rapport van de parlementaire
enquêtecommis- sie-Van Traa. In dat deelonderzoek stond dat in het Amsterdamse
wallengebied het merendeel van het onroerend goed in handen was van de georganiseerde
criminaliteit. Dat type transacties kan eigenlijk alleen maar tot stand komen
met behulp van accountants, advocaten, notarissen en andere beroepsgroepen.
Op die manier kunnen bij dat witwassen de onderwereld en de bovenwereld met
elkaar vermengd raken.De aparte strafbaarstelling van witwassen zoals door de regering voorgesteld,
raakt die beide werelden. Als gevolg van Europese afspraken en regelgeving
heeft de Nederlandse regering zich verplicht witwassen strafbaar te stellen.
Mijn eerste vraag aan de minister is eigenlijk of hij ook tot formulering
van een aparte strafbaarstelling zou zijn overgegaan als dat niet in Europees
verband was afgesproken. De regering stelt twee nieuwe artikelen voor met
betrekking tot de strafbaarstelling van opzettelijk witwassen en schuld witwassen.
Ik moet zeggen dat de formulering van die artikelen eigenlijk geen lust voor
het oog is. Als je ze zo leest, zijn ze moeilijk te doorgronden.Het valt mij overigens op dat in lid 2 van beide artikelen een definitiebepaling
wordt gegeven van wat het begrip voorwerp inhoudt. Ik zie ook dat er in het
Wetboek van Strafrecht een heel aparte titel is waarin begripsbepalingen zijn
ondergebracht. Waarom staat het in het artikel zelf en niet in titel IX van
het Wetboek van Strafrecht? De voorgestelde artikelen wijken in die zin van
de helingsbepalingen uit het wetboek af dat nu ook het witwassen van eigen
crimineel vermogen strafbaar wordt, de zogenoemde heler-stelerregel uit de
jurisprudentie geldt hier niet. Die regel behelst dat een heler geen voorwerpen
kan helen die hij uit eigen criminele activiteiten heeft vergaard. Om dat
soort beperkingen te voorkomen staan de voorgestelde witwasbepalingen in een
aparte titel na de begunstigingsbepalingen, maar zijn ook hun formuleringen
ruim gemaakt. Door die ruime formulering hebben ze een grote reikwijdte en
overlappen ze soms andere bepalingen in het Wetboek van Strafrecht. Volgens
mij kan dit tot complicaties leiden.Ik noem een voorbeeld dat geïnspireerd is op recente berichtgeving.
Een conservator van een museum neemt allerlei tekeningen en prenten mee naar
huis. Dit is nationaal of gemeentelijk erfgoed. Hij heeft de bedoeling, die
voorwerpen te verkopen. Dan maakt zo'n conservator zich schuldig aan artikel
321, verduistering. Maar ook het nieuwe artikel 420bis kan van toepassing
zijn. De conservator verbergt of verhult de herkomst en de vervreemding van
een voorwerp, terwijl hij weet dat het afkomstig is uit enig misdrijf, een
misdrijf dat hij zelf gepleegd heeft.Volgens mij is een dergelijke situatie juridisch gezien erg lastig. Op
een gedraging zijn twee aparte wetsartikelen van toepassing. Als de officier
van justitie het voorgestelde witwasartikel ten laste legt, kan hij een gevangenisstraf
van maximaal vier jaar eisen, maar legt hij verduistering ten laste, artikel
321, dan kan hij maximaal drie jaar ten laste leggen. Zal nu een verdachte
die op grond van artikel 420bis is gedagvaard niet protesteren en zeggen:
u had niet witwassen ten laste moeten leggen, maar u had de voor mij gunstigste
bepaling moeten kiezen, namelijk verduistering.Kan het artikel 420bis door de ruime formulering nu gezien worden als
een soort lex generalis ten opzichte van meer gespecialiseerde artikelen,
zoals verduistering of heling? Moet een officier van justitie die voor een
bepaald artikel gekozen heeft op de terechtzitting of misschien in de dagvaarding
motiveren waarom hij met name artikel 420bis heeft gekozen?Het OM heeft geadviseerd om zes jaar gevangenisstraf maximaal op het witwasartikel
te zetten. Het voornaamste argument was de ontwrichtende werking van witwassen.
Ik heb in de stukken gelezen dat in de ons omringende landen een strafbedreiging
van vijf of zes jaar op witwassen staat. Toch heeft de regering, in afwijking
van het advies van het OM, voor vier jaar gekozen. Is het nu niet logischer
als een heel nieuw artikel in het Wetboek van Strafrecht wordt geïntroduceerd
om aan te knopen bij de Europese standaard? Overigens is in oktober 1999 in
Tampere, in Finland, afgesproken om zoveel mogelijk strafwetgeving in Europa
te harmoniseren. Nu zit Nederland met vier jaar onder de strafmaat van andere
Europese landen. Dit kan een factor zijn voor georganiseerde bendes om hun
witwaspraktijken naar Nederland te verleggen. Daarnaast spelen ook andere
factoren een rol, zoals de pakkans en witwasmogelijkheden. Toch verzoek ik
de regering nogmaals in te gaan op de keuze van die strafmaat. Ik vind het
overigens wel winst dat er in de stukken al zo uitgebreid over is gediscussieerd.
Vroeger was dat anders. Je kunt nu zeggen dat er goed over de strafmaat is
nagedacht.Per 1 januari aanstaande wordt de euro ingevoerd. Naar verwachting zullen
veel criminele organisaties proberen al hun zwarte geld wit te wassen via
de euroconversie. In hoeverre wordt door opsporings- en vervolgingsautoriteiten
met andere landen samengewerkt om dit witwassen tegen te gaan? Zijn er speciale
gezamenlijke acties opgezet om dit tegen te gaan? In de stukken schrijft de
minister dat er een speciale HARM-procedure (hit and run money laundering)
is ingesteld, om met een korte klap het crimineel verkregen goed in beslag
te nemen en de verdachte personen aan te houden. Volgens mij zou dit niet
alleen rond de invoering van de euro zo moeten zijn, maar zou dit eigenlijk
een standaardprocedure moeten zijn. Uit andere rapportages weten wij namelijk
dat als het openbaar ministerie wacht totdat het de echt grote jongens kan
aanpakken, dit wachten nog wel eens erg lang kan blijken te duren en soms
zal het zelfs nooit tot een zaak komen. Volgens mij is toen al in de discussie
gezegd dat die korteklapmethode effectiever is. Wil de minister nog eens toelichten
hoe dit staat rond het witwassen?Volgens de voorgestelde artikelen is er sprake van witwassen wanneer bewezen
is dat (1) het voorwerp afkomstig is uit enig misdrijf en (2)
dat de betrokkene dit wist, althans dat redelijkerwijze moest vermoeden. Dat
brengt mij op de vraag waarom in het wetboek geen algemene aangifteplicht
is opgenomen voor burgers die weet hebben of redelijkerwijs kunnen vermoeden
dat een ander een strafbaar feit heeft gepleegd. Nu is dat niet in het wetboek
geregeld in zijn algemeenheid, maar wel bij sommige specifieke delicten. Ik
vraag dit omdat ik het vreemd vind om degene die weet dat een ander een misdrijf
heeft gepleegd en uit dat misdrijf een voorwerp in zijn bezit heeft, terwijl
hij dat niet openbaart, strafbaar te stellen als witwasser. Deze persoon zelf
verhult immers in de zin van "versluiert" de vindplaats van een voorwerp waarvan
hij weet dat het uit enig misdrijf afkomstig is. Ik wil hierop een reactie
van de minister ontvangen.De minister wil witwassen beperken tot voorwerpen die afkomstig zijn uit
enig misdrijf. Collega Rabbae heeft daar ook al over gesproken. Ik heb gelezen
dat er adviezen liggen om het niet alleen tot misdrijven te beperken, maar
ook tot overtredingen. Ik vind dat de minister daarop in de stukken niet overtuigend
heeft gereageerd. Zijn wezenlijke argument is eigenlijk dat wij internationaal
niet voor de troepen uit moeten lopen door ook overtredingen in het witwasartikel
op te nemen. Dit voor de troepen uit lopen is een argument dat te pas en te
onpas wordt gebruikt. Ik herinner mij in deze zaal recente discussies over
euthanasie of over het homohuwelijk, waarbij de regering er helemaal niet
tegenop zag om internationaal een vooruitgeschoven positie in te nemen. Mijn
collega Niederer heeft op dit punt een amendement ingediend. Ik kan nu al
zeggen dat de fractie van D66 daar sympathiek tegenover staat. Ik nodig de
minister uit om zijn bezwaren die ik in de schriftelijke voorbereiding niet
overtuigend vond, nog eens nader te onderbouwen.De regering stelt in de stukken dat het systeem dat wij in Nederland kennen
met meldingen van ongebruikelijke transacties, succesvol is en dat andere
landen dat eigenlijk ook wel zouden willen overnemen. De vraag die daarbij
rijst, is of dat systeem eigenlijk wel zo succesvol is. Er zijn natuurlijk
wel veel meldingen, maar de vraag is eigenlijk meer wat er met die meldingen
wordt gedaan. Leiden die meldingen inderdaad tot strafrechtelijke onderzoeken?
Leiden die strafrechtelijke onderzoeken dan tot rechtszaken? Leiden die rechtszaken
tot veroordelingen? En het allerbelangrijkste is misschien nog of die veroordelingen
uiteindelijk ook kunnen leiden tot ontneming van wederrechtelijk verkregen
voordeel. Ik meen te weten dat ook de regering nogal teleurgesteld is in de
werking van de wet op het ontnemen van wederrechtelijk genoten voordeel. Ik
krijg daar graag een nadere uitleg over.Ik kom ten slotte op het lastige punt van de advocaat en de notaris. Het
verschil tussen artikel 420bis en 420quater zit in de wetenschap dat het voorwerp
afkomstig is uit enig misdrijf of bij witwassen het redelijk vermoeden daarvan.
Die artikelen kunnen met name rechtshulpverleners nog wel eens problemen geven.
Ik denk dan vooral aan advocaten en notarissen, die een vertrouwensrelatie
met hun cliënt hebben opgebouwd en die tuchtrechtelijk aansprakelijk
kunnen worden gesteld wanneer zij die vertrouwensrelatie doorbreken. Hoe ver
mag een advocaat gaan in zijn onderzoek naar de herkomst van geld waarmee
zijn declaratie voor verricht werk wordt voldaan? Ik ga ervan uit dat de hoogte
van het bedrag redelijk is en dat het giraal betaald wordt. Als het contant
betaald wordt, ziet artikel 6, lid 2, van de Richtlijnen van de Orde van advocaten
daar al op toe. De moeilijkheid zit hem er volgens mij in wanneer de cliënt
niet zelf de declaratie betaalt, maar dit gedaan wordt door een derde, zoals
een besloten vennootschap die op een zonnig eiland aan de andere kant van
de wereld gevestigd is en die ten behoeve van de cliënt de declaratie
betaalt. Hoe moet de advocaat of de notaris onderzoeken of dat geld bonafide
is? Met welke onderzoekshandelingen kan hij strafrechtelijke aansprakelijkheid
volgens het witwasartikel afwenden? Kan hij aan derden wel vragen stellen
over de herkomst van het geld? Ik kan mij heel goed voorstellen dat hij de
geheimhoudingsplicht die hij ten opzichte van zijn cliënt heeft, schendt
of op het spel zet als hij zich bijvoorbeeld tot de Belastingdienst wendt.
Daaraan gekoppeld vraag ik of voor een advocaat die bijvoorbeeld een drugscliënt
bijstaat, andere onderzoeksnormen gelden in eerste aanleg, wanneer de cliënt
nog slechts een verdachte is, in vergelijking met de situatie waarin de rechtbank
de cliënt al veroordeeld heeft wegens drugshandel, de advocaat namens
de cliënt in hoger beroep gaat en hem in de fase van hoger beroep bijstaat.
Dan weten wij al dat er een rechterlijk oordeel ligt dat iemand geen verdachte
is, maar veroordeeld is. Als de advocaat dan voor de fase van het hoger beroep
een declaratie verstuurt, moet hij dan meer onderzoek doen naar de herkomst
van het geld om niet beschuldigd te kunnen worden van witwassen dan in de
eerste fase? Met andere woorden, gelden er strengere onderzoeksnormen voor
de betaling van zijn declaratie tijdens het hoger beroep?In de praktijk zie je vaak dat cliënten desgevraagd antwoorden dat
het geld dat zij betalen, afkomstig is uit gokactiviteiten, dus dat zij het
in een casino hebben gewonnen en dat zij daarom niet verder kunnen aantonen
hoe zij aan het geld zijn gekomen. Is zo'n mededeling aan de advocaat, namelijk
dat de declaratie voldaan wordt met gokwinsten, voldoende onderzoek? Wat is
het standpunt van de minister hierover?De heer Rabbae (GroenLinks):De vragen die collega Dittrich zonet stelde, onderschrijf ik volledig.
Ik stel nog wel een vraag die daaraan voorafgaat. Is hij het met mij eens
dat beide artikelen, namelijk de artikelen 420bis en 420quater, in hun gevolg
voor het recht op het hebben van rechtsbijstand van elke burger, indirect
in strijd kunnen zijn met het Europees verdrag voor de rechten van de mens?De heer Dittrich (D66):Er kunnen zich wellicht situaties voordoen waarin een cliënt geen
declaratie kan betalen – ik doel dan met name op een voorschotdeclaratie –
waarna de cliënt verstoken blijft van rechtsbijstand, tenzij de overheid
een toegevoegd raadsman aan de cliënt ter beschikking stelt. Het zit
nogal ingewikkeld in elkaar, maar ik sluit niet helemaal uit dat zo'n situatie
zich kan voordoen. Wij moeten dat natuurlijk voorkomen. Ik denk dat het vooral
aan de minister is om op hierop te antwoorden.Wat de honoraria van advocaten betreft constateer ik dat er sinds 1995
aan het college van procureurs- generaal geen meldingen zijn
gedaan van ongebruikelijke betalingen en dat er sinds 1995 ook nog nooit een
advocaat vervolgd is wegens heling. Volgens mij is dat goed nieuws. Het moet
maar eens hardop gezegd worden, omdat tijdens debatten en in de media toch
vaak een "zwarte lijst" van advocaten figureert. Dat zouden advocaten zijn
die zich uit drugsgelden zouden laten betalen. Uit deze koele cijfers die
de minister zelf heeft gegeven, blijkt dat dit toch naar het rijk der fabelen
moet kunnen worden verwezen. Of zullen door de voorgestelde witwasartikelen
wel vervolgingsbeslissingen genomen kunnen worden waar dat onder de huidige
wetgeving met de helingbepalingen niet mogelijk is?Voorzitter! Als wij het over witwassen hebben, wordt vaak over advocaten
gesproken maar ik wil nog een vraag stellen over notarissen. Verwacht de minister
een verandering ten aanzien van vervolgingsbeslissingen voor notarissen nadat
het wetsvoorstel in werking is getreden? We hebben onlangs in Het Parool verhalen
kunnen lezen over een Amsterdamse notaris en witwaspraktijken. Ik wil niet
op de specifieke zaak ingaan maar ik krijg graag in het algemeen daar een
antwoord op.Mevrouw de voorzitter! Ik krijg uiteraard graag antwoord op mijn vragen
maar de fractie van D66 zal het wetsvoorstel steunen.De heer Niederer (VVD):Mevrouw de voorzitter! Bij het witwassen van opbrengsten van misdrijven
wordt een verbinding gelegd tussen de criminele onderwereld en de legale bovenwereld.
Een misdrijf loont pas echt indien de opbrengsten hiervan te gelde kunnen
worden gemaakt. Naar het oordeel van de VVD-fractie ligt reeds hierin een
belangrijke legitimatie opgesloten van een afzonderlijke strafbaarstelling
van het delict witwassen.Tot op heden is het witwassen van opbrengsten van misdrijven bestreden
langs de weg van de helingbepalingen. Evenwel zijn deze helingbepalingen niet
meer in alle gevallen toereikend om het witwassen effectief aan te pakken.
Zo is vaste jurisprudentie dat de steler niet wegens heling van door hemzelf
gestolen goederen kan worden gestraft en deze zogenaamde heler-stelerregeling
bemoeilijkt de witwasbestrijding in gevallen waarin de criminele opbrengsten
door de witwasser of mede door hem zijn gegenereerd. Dit alleen al rechtvaardigt
een aparte strafbaarstelling, mede gelet ook op de enorme toename van de financieel-economische
criminaliteit in binnen- en buitenland. De voorgestelde strafbaarstelling
is één, adequate handhaving is twee. Kan de minister aangeven
welke voorzieningen bij de politie zijn of worden getroffen om het witwassen
effectief aan te pakken, mede ook in het licht van de aanstaande introductie
van de euro? Formeert de minister een taskforce of iets dergelijks?Voorzitter! De VVD-fractie kan nu al in eerste termijn melden, dat zij
dit wetsvoorstel van harte ondersteunt. Toch stel ik een amendement voor,
waaraan al door collega's is gerefereerd. Daarmee wordt beoogd, de strafbaarstelling
van het witwassen te doen uitstrekken tot opbrengsten uit ieder strafbaar
feit, dus behalve uit misdrijven ook uit overtredingen. Ik volg hiermee de
adviezen van het College van Procureurs Generaal, het Korpsbeheerdersberaad
en de Raad van Hoofdcommissarissen. De minister schrijft in de memorie van
toelichting, dat hij vooralsnog geen aanleiding ziet om de strafbaarstelling
van het witwassen uit te breiden tot opbrengsten uit overtredingen. Hiermee
laat naar mijn oordeel de minister een kans liggen. Ik wijs dan met name op
de Wet economische delicten. Deze wet somt in de artikelen 1 en 1a een groot
aantal economische delicten op, onder andere op het terrein van de milieuwetgeving.
Artikel 2 van die wet bepaalt, dat deze delicten misdrijven zijn voorzover
zij opzettelijk zijn begaan. Zijn deze delicten niet opzettelijk begaan, dan
zijn zij overtredingen. Het komt voor dat het openbaar ministerie feiten uit
de Wet economische delicten primair ten laste legt als misdrijf maar er niet
in slaagt om het bestanddeel "opzet" te bewijzen. Die feiten worden dan als
vanzelf gekwalificeerd als overtreding. Door nu conform mijn amendement te
kiezen voor het begrip "strafbaar feit" in plaats van "misdrijf" wordt voorkomen,
dat je het witwassen van opbrengsten uit deze delicten niet meer zou kunnen
aanpakken wanneer deze delicten onverhoopt overtredingen in plaats van misdrijven
blijken te zijn. Dit doet niets af aan het witwassen zelf, want de overtreder
heeft zichzelf en/of anderen verrijkt, onverschillig of wij in juridische
zin met een misdrijf of een overtreding van doen hebben.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Gaat de heer Niederer met zijn amendement niet een beetje
voorbij aan de proportionaliteit en ook het karakter van het strafrecht, omdat
hij alle overtredingen in aanmerking lijkt te willen nemen?De heer Niederer (VVD):Ik snap uw punt, maar er zal maar een beperkt aantal overtredingen in
aanmerking komen, omdat bij een beperkt aantal overtredingen veel geld is
wit te wassen. Het feitelijke belang is daarom dusdanig beperkt, dat wij niet
een uitbreiding van de reikwijdte tot en met een simpele verkeersovertreding
krijgen. Dat is punt één. Dan punt twee. We kennen in Nederland
het opportuniteitsbeginsel. Het is steeds aan het openbaar ministerie om voor
dit aparte delict wel of geen vervolging in te stellen. Ik verwacht dat de
rechtspraktijk zelf heel prudent met deze uitbreiding zal omgaan. Het amendement
is dan ook niet in de laatste plaats ingediend omdat de rechtspraktijk zelf,
het openbaar ministerie en de politie, voor deze uitbreiding pleiten.De heer Rabbae (GroenLinks):Maar de beperking die u aanbrengt is niet in uw amendement vervat.De heer Niederer (VVD):Het amendement is duidelijk. "Enig misdrijf" zou wat mij betreft vervangen
moeten worden door "enig strafbaar feit". Dat behelst het amendement wetstechnisch.
Alleen, het is aan het openbaar ministerie om aan te tonen dat wat een overtreding
heet te zijn voldoende wit te wassen geld heeft opgeleverd en dat het op grond
daarvan tot vervolging kan overgaan. In de rechtspraktijk zal deze uitbreiding
met name gelegen liggen in het feit dat de Wet economische delicten volledig
kan worden benut. Ik heb al gezegd dat het feit automatisch een overtreding
wordt als niet bewezen kan worden dat er opzet is. Het doet er verder niet
toe of geld wit wordt gewassen aan de hand van een feit dat een misdrijf lijkt
te zijn, maar achteraf juridisch gezien een overtreding is.De heer Santi (PvdA):Voorzitter! De heer Niederer komt steeds terug op de Wet op de economische
delicten, maar kan hij een voorbeeld geven van het delict waar het hier om
gaat? Hij sprak over milieudelicten, maar waaraan moet ik denken als het gaat
om een overtreding waarbij sprake is van het witwassen van geld?De heer Niederer (VVD):Ik zou mij kunnen voorstellen dat men door afvalstromen niet netjes aan
de overheid aan te bieden geen leges hoeft te betalen. Je zou op die manier
illegaal kunnen handelen en daardoor de Wet op de economische delicten kunnen
overtreden. Daarmee zou je enorm veel financieel voordeel kunnen behalen.
Echter, het kan zijn dat je niet opzettelijk hebt gehandeld, waardoor het
feit ineens een overtreding wordt in het kader van de Wet op de economische
delicten, terwijl je jezelf wel hebt verrijkt. Ik kan mij voorstellen, dat
het openbaar ministerie dan zegt: ik vind het aangewezen dit aparte delict
de betrokkene ten laste te leggen.De heer Santi (PvdA):Dan heeft u het over afval en over de vraag of sprake is van opzet. Dat
is echter een andere discussie. Ik zie evenwel het verband niet met het witwassen.
Misschien wordt te ver gezocht en daarom vroeg ik u of er nog andere argumenten
waren.De heer Niederer (VVD):Ik vind dit argument niet gezocht, maar zeer reëel. Het kan zijn
dat iemand niet met opzet illegale afvalstromen regelt, maar uit naïviteit
handelt en er dus niet sprake is van opzet in de zin van de wet, terwijl weer
wel sprake is van een overtreding. Desondanks zou hij zich zeer goed bewust
kunnen zijn van het feit dat deze manier van handelen hem veel geld oplevert.De heer Santi (PvdA):Op dat punt zal ik het toch niet met u eens zijn. Ik wijs er nog op dat
internationaal in dit verband heel nadrukkelijk wordt gesproken over serious
crimes. Overtredingen staan heel ver van serious crimes.De heer Niederer (VVD):Maar u moet een beetje af van het idee dat het hier gaat om simpele verkeersovertredingen.
Crime is, ook als je het taalkundig beziet, niet gelijk aan misdrijf. Crime
is een delict. Een serious crime kan evenzeer een overtreding zijn. Een overtreding
in het kader van de Wet op de economische delicten kan meer impact hebben
dan een misdrijf in het kader van het Wetboek van Strafrecht. In mijn optiek
kun je onder serious crimes ook een overtreding verstaan, als het maar serious,
ernstig is. Ik vertrouw voldoende op het oordeel van het openbaar ministerie
vanwege het opportuniteitsbeginsel om al dan niet vervolging in te stellen.De heer Santi (PvdA):U weet dat in het wetsvoorstel verder wordt gegaan dan het begrip "serious
crimes". Uitbreiding zou niet meer hoeven.De heer Niederer (VVD):Dat ben ik zeker niet met u eens. Ik vind dat wij niet zo vooruitlopen
met serious crimes. Nederland hoeft niet altijd in de middenmoot of achteraan
te lopen. Laten wij maar eens trendsettend zijn. In het kader van de open
grenzen van de Unie zullen wij steeds meer te maken krijgen met grensoverschrijdende
delicten. Het is dan ook een goed signaal, wanneer Nederland optimale wetgeving
in handen geeft van de politie en justitie als instrument om serieus werk
te maken van de bestrijding van het witwassen.De heer Van Wijmen (CDA):Voorzitter! Vindt de heer Niederer niet dat er sprake kan zijn van een
soort systeemvervuiling in die zin dat misdrijven worden bedreigd met gevangenisstraf
en/of geldboete, terwijl er voor overtredingen geen gevangenisstraf mogelijk
is? Ook andere kenmerken kunnen verschillend zijn. Je rijdt jezelf danig in
de wielen in het systeem van het Wetboek van Strafrecht met de strafbedreiging,
want in artikel 420 en volgende zit duidelijk gevangenisstraf. Via een heel
eigenaardige ingreep worden overtredingen plotseling gevoelig voor gevangenisstraf.
Ik denk dat je dan vastloopt.De heer Niederer (VVD):Dat denk ik niet. Het gaat om het gronddelict. Het witwassen is een afzonderlijk
delict. Voor de opzetvariant staat vier jaar gevangenisstraf dan wel geldboete
van de vijfde categorie. Daarin zit weer opgesloten dat het openbaar ministerie
in alle proportionaliteit en subsidiariteit ervoor kan kiezen, wanneer de
betrokkene op basis van het gronddelict in overtreding is, om een geldboete
op te leggen als er voor het witwassen apart wordt vervolgd. Dat laat ik over
aan het inzicht van het openbaar ministerie in de concrete zaak. Ik zie daarin
geen oneffenheid ten opzichte van het huidige systeem.De heer Van Wijmen (CDA):Zou in uw ogen de officier bij het vervolgen van witwassen geen gevangenisstraf
kunnen eisen?De heer Niederer (VVD):Ja, wel degelijk.De heer Van Wijmen (CDA):Dan blijft mijn argument staan van een systematische vermenging van twee
categorieën die in het strafrecht principieel uit elkaar worden gehouden.
Die onderscheiding wordt nu opgeofferd en zal vervagen, waaruit allerlei andere
kwalijke gevolgen kunnen voortvloeien.De heer Niederer (VVD):Het witwassen is een apart delict, dat apart wordt vervolgd op basis van
het nieuw voorgestelde delict. Voor de vervolgbaarheid van dit delict maakt
het niet uit of het gronddelict, op grond waarvan je veel geld hebt verdiend,
in ons systeem wordt gekwalificeerd als misdrijf of overtreding.De heer Van Wijmen (CDA):Ik vraag niks over het gronddelict. Dat laat ik buiten beschouwing.De heer Niederer (VVD):Ik ook. Het openbaar ministerie kan op basis van dit delict een zelfstandige
afweging maken: is er voldoende witgewassen op grond waarvan de officier vindt
dat tot vervolging moet worden overgegaan? Het is aan de officier om een voorwaardelijke
of onvoorwaardelijke gevangenisstraf te eisen dan wel de zaak af te doen met
een geldboete. Dan is het aan de onafhankelijke rechter om uiteindelijk de
knoop door te hakken.De heer Van Wijmen (CDA):Dat is ook het geval als er sprake is van een overtreding. Dan handhaaft
u het systeem.De heer Niederer (VVD):Nu grijpt u toch weer terug op het gronddelict.De heer Van Wijmen (CDA):Neen, er is een overtreding in de sfeer van het witwassen en die wordt
vervolgd. Het is geen misdrijf; het is een WED-witwasserij. U zegt dat de
officier gevangenisstraf vraagt.De heer Niederer (VVD):Op basis van het voorgestelde delict kan dat: vier jaar gevangenisstraf
dan wel geldboete.De heer Van Wijmen (CDA):Voorzitter! Omdat de heer Balkenende in het buitenland verblijft, neem
ik voor hem waar. Om die reden hang ik dicht aan mijn tekst.Wij zijn heel gelukkig met het wetsvoorstel. Het witwassen betreft een
ernstige schending van de rechtsorde. Wij moeten geen misdrijven hebben, ook
geen opbrengsten uit misdrijven en zeker niet het witwassen daarvan. Het is
een scala. Wij geven hier dus volledig steun aan. Het kabinet heeft goed aangegeven
waarom wij dat allemaal willen. Het is noodzakelijk om een onderscheid te
maken tussen heling en witwassen; er dient beter aansluiting te worden gezocht
bij internationale strafbaarstellingsverplichtingen en dergelijke; de aantasting
van de integriteit van het financiële en economische verkeer en de bedreiging
van de openbare orde moeten worden bestreden. Dat onderschrijven wij alleszins.In de nota naar aanleiding van het verslag is het kabinet uitvoerig ingegaan
op allerlei vragen en opmerkingen van onze zijde, bijvoorbeeld de kwestie
van de heler-stelerregel, de internationale dimensie, de rol van de beroepsgroep,
de verhouding tussen maatschappelijk belang, de aanpak van het witwassen en
de individuele rechtsbescherming, de capaciteit van politie en justitie om
het effectief aan te pakken. Kortom, het was een serie antwoorden die wij
erg waarderen. Wij zijn daar erkentelijk voor. Ik heb nog wel een vraagje.
Kan de minister aangeven of in andere Europese landen vergelijkbare regelingen
bestaan, hoever die landen ermee gevorderd zijn, of zij bij ons achterblijven?
Ik hecht niet zoveel aan dit punt, maar het staat in mijn tekst.Mijn fractie kan goed instemmen met de strafrechtelijke norm ten aanzien
van het witwassen. Wij hebben nog wel een vraag over de feitelijke omvang
van het probleem, hetgeen ook aan de orde kwam in het verslag en de nota,
alsmede over het beoogde resultaat van de wetgeving. Bij dat laatste gaat
het vooral om kwalitatieve inzichten, want wetgeving moet natuurlijk ook bijdragen
aan een betere rechtspraktijk. Evenzeer als bij de bestrijding van fraude
en corruptie het geval is, willen wij ook hier meer inzicht hebben in wat
zich feitelijk afspeelt op het terrein van het witwassen en in de effecten
van de strafbaarstelling. Dat laatste kan in de toekomst een rol spelen. Wij
hopen dus dat wij daar een keer wat meer over mogen horen als de wet een tijd
van kracht is. Wij vragen dus om een evaluatie of zoiets dergelijks, zonder
dat wij dit bij motie of amendement willen vastleggen. Het gaat dus zowel
over aard en omvang van het fenomeen als over de rechtshandhaving. Op blz.
2 van de nota gaat de minister er overigens al op in.Op blz. 2 gaat de minister ook in op de problematiek van het leveren van
bewijs. Het gaat dan om de vraag of je de bewijslast kunt verlichten of milder
kunt maken. Dat wordt door de Orde van advocaten en door de Nederlandse vereniging
voor rechtspraak afgewezen, want dit zou indruisen tegen de rechtsbescherming
van de burger. Dat lijkt mij juist. Er worden ook kritische kanttekeningen
geplaatst bij het bestanddeel "middellijk", omdat dit misschien een ongewenste
verruiming van de delictsomschrijving zou opleveren. Mijn fractie hecht eraan
op te merken dat de samenleving ermee gediend is dat dit soort moeilijk grijpbare,
maar ernstige fenomenen goed wordt aangepakt. Uiteraard is er rechtsbescherming
en zijn er eisen die daaruit voortvloeien, maar daar kunnen grenzen aan zijn.
Na verloop van tijd moeten wij beoordelen in hoeverre de problematiek van
de bewijslast de vervolgbaarheid en uiteindelijke berechting in de weg zit.
Wij gaan overigens nu akkoord met de opvattingen van het kabinet op dit punt.
In de tekst wordt gesproken over onverklaarbare vermogens of een onverklaarbare
toename of afname ervan. Als je in de praktijk vastloopt en als vervolging
in de praktijk moeilijk blijkt te zijn, kun je denken aan de mogelijkheid
dat de verdachte wordt verplicht een goede verklaring te geven voor een plotselinge
vermogensverschuiving. Dat zie je ook in het belastingrecht. Misschien dat
daar ooit iets mee kan worden gedaan.Op de bladzijden 16 en 17 van de nota wordt gesproken over het belang
van het financieel rechercheren. De minister geeft goed inzicht in de opleiding
die daarvoor nodig is. Wij hebben gevraagd of er ook nog extra financiële
middelen worden ingezet. In een voetnoot op blz. 16 verwijst de minister naar
correspondentie met de Kamer, maar dat gaat over het financieel rechercheren
zelf en de inrichting daarvan. Is er voldoende financiële ruimte om daarvoor
menskracht in te zetten?Ik had het net over de bewijsrechtelijke kwestie. Er is vandaag verschillende
malen gesproken over de verhouding tussen witwassen en honoraria van advocaten.
Daarin is sprake van twee mogelijke posities. De advocaat of de notaris kan
door bepaalde handelingen het witwassen faciliteren; dan pleegt men zelf een
misdrijf. Maar ook als een advocaat geld aanneemt dat uit een misdrijf is
verkregen, is er een punt. Voor dat laatste is een regeling met de Orde van
advocaten getroffen. Er is ook in de nota gesteld dat het openbaar ministerie
sinds 1995 niet tot vervolging heeft besloten. Dat stemt tot tevredenheid.
Ik vraag echter mij af of alles dan koek en ei is, want als ik de nota verder
lees, krijg ik toch twijfels. Er is bijvoorbeeld een onderzoek van het Wetenschappelijk
Onderzoek en Documentatiecentrum (WODC) en daaruit blijkt dat er gevallen
zijn waarin bepaalde beroepsgroepen, zoals advocaten en notarissen betrokken
zijn bij georganiseerde criminaliteit. Ik citeer pagina 7 van de nota: "Daarbij
wijzen de onderzoekers op gevallen waarin vrijeberoepsbeoefenaren, zoals notarissen
of advocaten, betrokken zijn bij georganiseerde criminaliteit en – gewild
of ongewild – meewerken aan het afschermen van de uit misdrijf verkregen
opbrengsten." En op pagina 8 staat dat het een enkele maal voorkomt "dat een
advocaat of notaris verwijtbaar betrokken is bij het afschermen van de uit
misdrijf verkregen opbrengsten, althans dat daarvan een ernstig vermoeden
bestaat". Waarop berust dan de opmerking dat het OM nooit tot vervolging is
overgegaan? Zijn er de afgelopen jaren advocaten op een andere
wijze aan de kaak gesteld, is er wel eens tuchtrechtelijk ingegrepen, komt
het niet voor of is het niet te bewijzen?Dan is er ook nog de vertrouwe- lijkheidsrelatie tussen advocaat en crimineel;
het is een ingewikkeld vraagstuk. Het OM kiest een terug- houdend opsporings-
en vervolgingsbeleid, dat staat ook in de tekst: "gelet op de bijzondere positie
van de advocaat in het strafproces in relatie tot de balie enerzijds en de
vertrouwensrelatie tussen de advocaat als geheimhouder en diens cliënt
anderzijds". Juist vanwege die vertrouwensrelatie zou naar de mening van de
CDA-fractie niet zo'n terughoudendheid moeten bestaan wat betreft de vervolgingsbereidheid.
De heer Niederer heeft dacht ik het opportuniteitsbeginsel genoemd. Als er
een redelijk vermoeden bestaat van strafbare feiten op dit punt moet je dat
denk ik niet laten lopen, want daar ligt de weg open. Dat geldt mutatis mutandis
ook voor de notarissen. Kortom, vertrouwelijkheid moet onverkort voorop staan,
ook in die beroepsrelatie, maar die mag nooit een vrijbrief zijn voor een
gemakkelijker verrijkingssituatie voor criminelen. Dan lijkt aanscherping
van het beleid van het OM op zijn plaats. Misschien dat wij ook de richtlijnen
van de Nederlandse Orde van advocaten nog eens kunnen evalueren. Dit signaal
moge bij de minister overkomen en ik hoop dat hij daarop in wil gaan. Ik wil
niet mijn eigen oude beroepsgroep blameren, maar je moet natuurlijk extra
uit de buurt blijven van dit soort praktijken als je in zo'n bevoorrechte
positie staat.Over het amendement van de heer Niederer wil ik zeggen dat de discussie
die ik zojuist met hem voerde, mij niet heeft overtuigd. We moeten niet het
stelsel bederven. Als je wat zou willen doen, zou je bijvoorbeeld de Wet economische
delicten kunnen bijstellen.Minister Korthals:Voorzitter! Wij praten vandaag over het voorstel om in het Wetboek van
Strafrecht een aparte strafbaarstelling van witwassen op te nemen. Deze strafbaarstelling
moet een hulpmiddel worden in de bestrijding van het fenomeen van witwassen
van criminele opbrengsten. Dit fenomeen, het wegsluizen en rondpompen van
illegaal verdiende vermogens, vormt mijns inziens een groot probleem voor
ons financiële stelsel en onze financiële instellingen, en voor
het maatschappelijk verkeer in het algemeen. De overheid wordt wel eens verweten,
bijvoorbeeld uit wetenschappelijke hoek, dat wij het probleem van witwassen
overdrijven. Inderdaad hebben wij geen harde cijfers, waarop we kunnen steunen.
Toch is er mijns inziens alle reden om het probleem serieus te nemen en ernst
te maken met de aanpak ervan. Daarbij wijs ik in de allereerste plaats op
het feit dat het redelijke vermoeden bestaat dat het gaat om aanzienlijke
bedragen. Ook los van de omvang van het probleem geldt, dat het enkele feit
dat het mogelijk is voor criminelen om hun illegaal verdiende gelden aan het
zicht van de overheid te onttrekken, verontrustend is. Uit een oogpunt van
preventie en bestrijding van ernstige, lucratieve vormen van criminaliteit
moeten we deze mogelijkheid dan ook zoveel mogelijk beperken. Langs de verschillende
sporen proberen wij het witwassen tegen te gaan. Ik heb al het systeem van
de Wet melding ongebruikelijke transacties (MOT) genoemd. Dit is een manier
om via het financiële stelsel verdachte geldstromen op het spoor te komen.
Verder kennen we het instrument van de ontneming van wederrechtelijk verkregen
voordelen. Hiermee proberen we, de illegaal verdiende vermogens af te romen,
onder het motto "criminaliteit mag niet lonen". Het is bekend dat aan de toepassing
van dit instrument zowel in de praktijk als qua wetgeving nog wel eens het
een en ander kan worden verbeterd. Zo is het openbaar ministerie voornemens
om met ingang van het jaar 2002 te werken met een nieuwe ontnemingsnorm die
de veelbesproken tienzakennorm gaat vervangen en ligt er momenteel een wetsvoorstel
bij de Raad van State dat de toepassing van de voordeelsontneming op een aantal
punten verbetert. Al deze instrumenten kunnen slechts effectief zijn als diegenen
die ermee moeten werken over voldoende financiële deskundigheid beschikken
en voldoende capaciteit en middelen hebben om zaken aan te pakken.Zoals ik in de nota naar aanleiding van het verslag heb aangegeven, wordt
er dan ook veel geïnvesteerd in de financiële recherche, onder andere
door middel van opleidingen. Voordat politie, openbaar ministerie en zittende
magistratuur op het vereiste deskundigheidsniveau zijn aangekomen, is er nog
wel tijd nodig.Voorzitter! Ik heb hiermee de achtergrond geschetst waarmee het voorstel
voor een aparte strafbaarstelling van witwassen moet worden gezien. Ik constateer
met tevredenheid dat de meeste fracties de redenen die aan dit wetsvoorstel
ten grondslag liggen, onderschrijven en dat ze het belang van een gerichte
en intensieve bestrijding van witwassen inzien. Van dit wetsvoorstel moeten
evenwel geen wonderen worden verwacht. Voor de succesvolle aanpak van het
witwassen is veel meer nodig, maar een aparte strafbaarstelling kan wel een
nuttig instrument daarbij zijn. De voorgestelde strafbepaling is beter toegesneden
op de specifieke aard van het misdrijf. De bepaling onderstreept bovendien
het grote belang dat de overheid en de wetgever hechten aan een gerichte aanpak
van het witwassen. Bovendien lopen wij met een aparte strafbaarstelling internationaal
beter in de pas; steeds meer landen kennen aparte witwasbepalingen. Hierdoor
zal ook het rechtshulpverkeer worden vergemakkelijkt.Verschillende sprekers, maar in de eerste plaats de heer Santi, kwamen
te spreken over de honoraria van advocaten. Een advocaat die een honorarium
van een cliënt aanneemt, kan daarbij twijfels hebben over de oorsprong
van dat geld. Dit kan in het bijzonder bij de bijstand in strafzaken het geval
zijn. Technisch gesproken zou hij zich dan schuldig kunnen maken aan heling
of witwassen. Het openbaar ministerie heeft op dit punt altijd een zeer terughoudend
vervolgingsbeleid gevoerd. In de richting van de heer Van Wijmen zeg ik hierbij
dat de terughoudendheid ontstaat vanwege de bijzondere positie die de advocatuur
inneemt. Zodra er een reële verdenking is, behoort ook de advocaat gewoon
vervolgd te worden. Met die terughoudende opstelling ben ik het volledig eens,
om de doodeenvoudige reden dat wij moeten oppassen om de advocaat ook niet
direct in hetzelfde hoekje te zetten als de verdachte. Het recht op rechtsbijstand,
zoals neergelegd in het Europees Verdrag voor de rechten van
de mens, is namelijk in het geding. Wel kun je eisen stellen aan de wijze
van declareren en de betaling van advocaten. De Orde van advocaten heeft daarover
in 1995 richtlijnen uitgevaardigd die stellen dat een declaratie redelijk
moet zijn en dat de betaling giraal geschiedt. Met de Orde heb ik afgesproken
dat in een gezamenlijke werkgroep de werking van deze richtlijnen zal worden
geëvalueerd. De werkgroep is momenteel aan de slag. Bezien zal worden
of verduidelijking nodig en mogelijk is.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik kan de redenering van de minister volgen. Alleen, zelfs als een advocaat
de richtlijnen van de Orde van advocaten volledig volgt qua honorarium, tarief
en girale overmaking, kan hij conform de wet strafbaar gesteld worden. Waar
de minister zegt dat er sprake is van terughoudendheid moet ik constateren
dat die niet neergelegd is in de wet.Minister Korthals:Op het moment dat de advocaat zich onderwerpt aan datgene wat in de richtlijnen
staat, moeten er wel zeer gegronde redenen zijn voor het openbaar ministerie
om tot vervolging over te gaan. In ieder geval kan dan wel duidelijk nagegaan
worden wat de herkomst van de gelden is.De heer Rabbae (GroenLinks):Wij behandelen nu het wetsvoorstel en u zegt terecht dat de positie van
advocaat wordt herkend en erkend. Ik ben het met u eens dat zelfs een advocaat
zich kan vergalopperen Dat heb ik ook meegemaakt in het kader van de commissie-Van
Traa. Wat u nu zegt, is goed voor de wetsgeschiedenis, maar het recht op rechtsbijstand
en terughoudendheid in de richting van de advocaat is niet neergelegd in het
wetsvoorstel. Bent u bereid een poging daartoe te ondernemen?Minister Korthals:Het recht op rechtsbijstand van iemand die in voorlopige hechtenis zit,
is wel degelijk gegarandeerd. Hij heeft recht op toevoeging van een strafrechtadvocaat
door de rechtbank. Het gaat nu om verdachten met grote vermogens die een "dure"
advocaat nemen en om gelden waarvan vermoed wordt dat ze afkomstig zijn uit
het zwarte circuit. Om dat te kunnen nagaan, vinden wij het noodzakelijk dat
de betaling van declaraties giraal geschiedt.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik heb het over een advocaat die zich keurig houdt aan de richtlijnen
van de orde. Hij kan desalniettemin in aanmerking komen voor toepassing van
deze strafbepaling in het wetsvoorstel. Bent u dat met mij eens?Minister Korthals:Wij hebben het nu over het wetsvoorstel inzake het witwassen en niet over
de meldplicht die voortvloeit uit de richtlijn. Daar komen wij nog apart over
te spreken. Het feit dat die richtlijn wordt vastgesteld, houdt overigens
in dat de regering verplicht is daaraan uitvoering te geven.De heer Rabbae (GroenLinks):De advocaat incasseert een correct honorarium en als zodanig heb ik geen
probleem met de richtlijn. Hij heeft veel informatie over de cliënt en
weet wellicht ook waar het geld vandaan komt. Hij kan op grond van die kennis
strafbaar worden gesteld?Minister Korthals:Als een advocaat willens en wetens gelden incasseert die van misdrijven
afkomstig zijn, zie ik niet waarom hij anders behandeld moet worden dan een
ander.De heer Rabbae (GroenLinks):Wij begrijpen elkaar niet.De voorzitter:Misschien is het beter om het in tweede termijn nog een keer te proberen.De heer Rabbae (GroenLinks):Ik wil graag nog één keer proberen mijn standpunt duidelijk
te maken. Een advocaat kan wat betreft het giraal overmaken, uurtarieven enz.
geheel conform de richtlijn van de orde handelen. Daarnaast heeft hij echter
weet van de criminele achtergrond van de gelden van zijn cliënt en daarom
is hij conform dit wetsvoorstel strafbaar. Dat is toch in strijd met een terughoudende
opstelling?Minister Korthals:Wij moeten er niet van uitgaan dat iedere advocaat direct weet dat gelden
afkomstig zijn van een misdrijf. KorthalsAls echter zonneklaar is dat dat
het geval is, zie ik niet in waarom een advocaat anders behandeld moet worden
dan anderen.De heer Dittrich (D66):Tot hoe ver reikt de onderzoeksplicht van een advocaat om te achterhalen
of zijn honorarium van een misdrijf afkomstig is?Minister Korthals:Het gaat om de positie van een zorgvuldig handelend advocaat.
De richtlijn daarvoor van de Nederlandse Orde van advocaten wordt geëvalueerd
door een werkgroep onder leiding van een hoogleraar strafrecht. In die werkgroep
zitten ook enkele advocaten. Dit is inderdaad een moeilijke kwestie, die niet
van de ene op de andere dag is op te lossen. Wij zijn voornemens om een en
ander nog eens goed te bekijken.De heer Dittrich (D66):In dat geval doet zich de merkwaardige situatie voor dat u aan de Kamer
een wetsvoorstel voorlegt waarin u voorstelt om witwassen strafbaar te stellen;
wij bespreken dat hier plenair. Een belangrijk onderdeel daarvan kan echter
zijn dat advocaten zich soms schuldig maken aan het witwasartikel, terwijl
wij nog niet weten hoe ver hun onderzoeksplicht gaat. Dat wringt natuurlijk.Minister Korthals:In beginsel moet iedereen zich gewoon gedragen als een oplettend en bewust
burger, maar verder hoeft een advocaat niet voortdurend na te gaan waar alle
gelden vandaan komen. In beginsel is het voldoende als men zich houdt aan
de door de Nederlandse Orde van advocaten opgestelde regels, zoals die zijn
vastgelegd in de richtlijn. Er is dan geen enkele reden om advocaten te vervolgen.
Vandaar dat ik het beleid van terughoudendheid van het openbaar ministerie
ondersteun.De heer Dittrich (D66):Mijn laatste vraag: als een advocaat een, qua hoogte, redelijke declaratie
stuurt en als die giraal wordt betaald, heeft hij volgens de minister dan
geen verdere onderzoeksplicht?Minister Korthals:Ik vind niet dat de wijze waarop en het geld waarmee wordt betaald, behoeft
te worden onderzocht. Maar als een advocaat door omstandigheden écht
weet dat het geld van een misdrijf afkomstig is, dan is dat iets anders.De heer Santi (PvdA):Ik schrik een beetje, want waarschijnlijk heb ik mijn vraag over de evaluatie
van de richtlijnen in mijn naïviteit gesteld. Het lijkt namelijk alsof
u nu een nieuwe uitleg geeft van de richtlijnen. U vindt dat advocaten geen
andere behandeling behoeven dan andere mensen die zich schuldig maken aan
witwassen, maar de richtlijnen waren juist opgesteld met het oog op duidelijkheid
voor de advocatuur. Het lijkt erop dat u de richtlijnen met het oog op deze
strafbaarstelling nu anders interpreteert.Minister Korthals:Laat ik hier heel helder over zijn: ik ben niet van plan om de richtlijnen
anders te interpreteren met het oog op deze strafbaarstelling. Dat neemt echter
niet weg dat de werking van deze richtlijn natuurlijk wel behoort te worden
geëvalueerd. Wel komt deze kwestie in versterkte mate terug bij de meldplicht
voor advocaten.Ik wil nu ingaan op de verhouding tussen heling en witwassen. In terminologische
zin is er inderdaad een overlap tussen de bestaande strafbepalingen terzake
van heling en de voorgestelde witwasbepalingen, maar dit is onvermijdelijk
nu deze terminologie ook wordt gehanteerd in de internationale overeenkomsten
die ons verplichten tot strafbaarstelling van witwassen. Naar mijn gevoel
is deze overlap eigenlijk niet problematisch. Hij betekent dat de officier
van justitie in bepaalde gevallen kan kiezen welke bepaling hij ten laste
legt. Daarbij zal hij natuurlijk bezien of de betrokken casus meer het karakter
van heling of van witwassen draagt. Voor het strafmaximum maakt het niet uit
welke bepaling hij kiest; de maxima voor de opzettelijke en culpoze varianten
van heling en witwassen zijn gelijk. Ik zal op het voorbeeld van de heer Dittrich
nog terugkomen, want daarbij zijn de strafmaxima verschillend.Waarom hebben we er niet voor gekozen, de helingbepalingen aan te passen
in plaats van nieuwe strafbepalingen te maken? Dat is overwogen, maar de argumenten
voor een aparte strafbepaling, zoals het eigen karakter van witwassen en de
wens om internationaal meer in de pas te lopen, wogen onzes inziens zwaarder.
Bovendien zou het uitschakelen van de heler-stelerregel ten aanzien van heling
wettechnisch niet zo eenvoudig zijn geweest.De heer Rabbae vroeg ook naar de toegevoegde waarde van dit wetsvoorstel,
met name naar de toegevoegde waarde ten opzichte van de helingbepaling. Wij
hebben een aantal redenen voor het introduceren van een aparte strafbaarstelling
van witwassen. Een aparte strafbaarstelling onderstreept namelijk de eigen
aard van dit delict. Witwassen is heel iets anders dan de klassieke heling
van bijvoorbeeld een gestolen fiets. Witwassen vereist ook een heel andere
en eigensoortige aanpak. Aan de helingsbepalingen blijkt een aantal haken
en ogen te zitten, die worden weggenomen door de zelfstandige strafbaarstelling.
Met name de heler-stelerregeling kan voor problemen zorgen. Onder de voorgestelde
strafbepaling kan het openbaar ministerie ook de persoon vervolgen, die zijn
eigen criminele opbrengsten witwast. Internationaal lopen wij met dit wetsvoorstel
in de pas. Veel landen kennen namelijk een aparte strafbaarstelling. Dit maakt
ook het verlenen van rechtshulp gemakkelijker.Wat betekent "gewoonte maken van witwassen"? Dit is een vaste terminologie
in het Wetboek van Strafrecht. Het betekent een herhaling van feiten, waaruit
de subjectieve neiging van de dader blijkt om dit feit steeds weer te begaan.
Denk bijvoorbeeld aan de houder van een wisselkantoor, die regelmatig witwast.
De term "stelselmatig" wordt in ander verband gebruikt in het Wetboek van
Strafvordering, bijvoorbeeld bij stelselmatig volgen, waarover wij regelmatig
hebben gesproken.De heer Rabbae vroeg of de bewijslast toch niet wordt verlicht. Het bewijs
van witwassen is vaak moeilijk. Soms stinkt het geld aan alle kanten, maar
is niet aan te tonen dat het uit een misdrijf afkomstig is. Het bewijzen van
witwassen vraagt goede, gerichte recherche en kennis van zaken van witwasmethoden
en dergelijke. Als politie en justitie beschikken over die expertise en vaardigheid,
is het bewijs wel degelijk mogelijk. In het voorontwerp van dit wetsvoorstel
hebben wij geprobeerd om de bewijslast iets te verlichten. Ik denk dat de
heer Rabbae daarnaar verwees. Door opneming van het woordje "kennelijk" in
de strafbepaling wilden wij bereiken dat de rechter voor het bewijs zou mogen
afgaan op de naar buiten blijkende omstandigheden. Hij zou geen rekening hoeven
houden met de onwaarschijnlijke mogelijkheid dat het geld wel uit een legale
bron afkomstig was. Hierop zijn verdeelde, kritische reacties gekomen, die
mij hebben doen besluiten om niet aan de bewijslast te tornen. Ten opzichte
van de heling is de bewijslast dan ook niet verlicht. Ik zeg
dit heel nadrukkelijk tegen de heer Rabbae: de bewijslast voor witwassen is
niet lichter dan voor heling.De heer Dittrich vroeg waarom in het licht van Europa geen hoger strafmaximum
is opgenomen. Het is waar dat veel andere landen in Europa hogere strafmaxima
kennen. Overigens zijn die maxima niet veel hoger. In België en Duitsland
is het vijf jaar en in Denemarken zes jaar. Ik vind het belangrijk dat wij
in Nederland traditioneel een milder strafklimaat kennen dan in andere landen.
Onze strafmaxima liggen over de hele linie wat lager. Daarmee moeten wij rekening
houden, als wij een nieuwe strafbepaling creëren. Maar gelet op het internationale
karakter van het delict witwassen, kunnen wij natuurlijk niet te zeer uit
de pas lopen met de ons omringende landen. Er is een vergelijking gemaakt –
ik meen op basis van een motie van de heer Dittrich – van de verschillende
strafmaxima. Overigens komen wij daarover nog te spreken in de Kamer. Wij
moeten niet per delict zomaar een nieuw strafmaximum bepalen; zo'n maximum
moet aansluiten bij andere strafbepalingen. In de praktijk zal er overigens
regelmatig sprake zijn van een samenloop met andere strafbare feiten, zoals
diefstal of deelneming aan een criminele organisatie. In die gevallen vindt
er cumulatie van straffen plaats, zodat de feitelijke straftoemeting in de
praktijk vaak hoger zal zijn. Ik vind dat wij met een maximum van vier jaar
een goed evenwicht hebben gevonden. Ik wijs erop dat wij hiermee ook voldoen
aan het kaderbesluit, vastgesteld in de Europese Unie, dat de lidstaten namelijk
verplicht om op witwassen een maximumstraf van vier jaar of hoger te stellen.
Vier jaar spoort ook goed met de strafmaxima voor andere vermogensdelicten,
waarmee dit maximum in de pas behoort te lopen, namelijk diefstal, heling,
verduistering en oplichting. Op verduistering staat weliswaar slechts drie
jaar, maar dit maximum zit wel in de buurt.De heer Dittrich vroeg ook waarom de definitie "voorwerp" in het artikel
zelf staat in plaats van in de betekenistitel van het Wetboek van Strafrecht.
Het begrip "voorwerp" staat in het artikel zelf, omdat het alleen voor dat
artikel geldt. Dit komt vaker voor, maar ik geef toe dat het soms enigszins
arbitrair is in welk geval het in het artikel zelf wordt opgenomen en in welk
geval het in de betekenistitel staat.De heer Dittrich (D66):Ik heb geaarzeld of ik de vraag zou stellen, omdat ik het eigenlijk niet
zo belangrijk achtte. Nu de minister echter dit antwoord geeft, ben ik blij
dat ik er toch naar gevraagd heb. In allerlei andere artikelen in het wetboek,
zoals met betrekking tot de inbeslagneming van voorwerpen, staat namelijk
het begrip "voorwerp". Als de minister nu antwoordt, dat "voorwerp" alleen
uitgelegd moet worden in dit artikel als zaak en als vermogensrecht, dan suggereert
hij dat het begrip in alle andere artikelen anders uitgelegd moet worden.
Dan ontstaat er juist verwarring. Het is daarom handiger dat het begrip "voorwerp"
uitgelegd wordt in het betekenishoofdstuk van het wetboek.Minister Korthals:Dit is een erg technische vraag en het is daarom beter dat ik er in tweede
termijn op terug kom.De heer Dittrich legde mij de casus van een conservator voor. Er is inderdaad
overlap denkbaar van de nieuwe strafbepaling met bijvoorbeeld heling of verduistering.
In zo'n geval heeft de officier van justitie de keuze, hetgeen vaker voorkomt.
Van generalis versus specialis is mijns inziens geen sprake. Verduistering
beoogt een geheel ander belang te beschermen dan witwassen.De heer Dittrich vroeg ook waarom er in het Wetboek van Strafrecht geen
algemene aangifteplicht is. De wetgever is zuinig geweest met het scheppen
van aangifteplichten. De achtergrond hiervan is dat het de taak van de overheid
is om op te sporen, niet de taak van de burger. Artikel 160, lid 1, van het
Wetboek van Strafvordering schept alleen een aangifteplicht voorzover het
leven of de lichamelijke integriteit van personen in gevaar is. Dit lijkt
mij nog steeds een juist uitgangspunt. Overigens bestaat er wel een aangiftebevoegdheid
ten aanzien van een strafbaar feit.De heer Dittrich (D66):Ik kom even terug op dat verduisteringsvoorbeeld. Ik weet ook wel dat
de officier van justitie een keuzemogelijkheid heeft, maar neem nu eens even
het voorbeeld van de conservator in het museum. Stel dat de officier ervoor
kiest om witwassen ten laste te leggen, waar vier jaar gevangenisstraf op
staat. Op verduistering staat drie jaar. Is het dan mogelijk dat de verdachte
erop wijst dat er ook een ander artikel op zijn gedraging van toepassing is?
Kan hij aanvoeren dat het openbaar ministerie hem het gunstiger artikel met
betrekking tot verduistering ten laste had moeten leggen?Minister Korthals:Ik denk dat het primair aan het openbaar ministerie is welk artikel ten
laste gelegd wordt. Vervolgens is het aan de rechter om te bepalen in hoeverre
hij een straf oplegt. Als de rechter van mening is dat er beter verduistering
ten laste gelegd had kunnen worden, dan zal hij naar mijn gevoel niet meer
dan drie jaar gevangenisstraf opleggen.De heer Dittrich (D66):Naar mijn mening zit er iets geheel anders achter. In het Verdrag van
Rome en het Verdrag van de rechten van de mens staan garanties voor een eerlijk
proces. In dat kader behoren gunstige strafbepalingen te worden toegepast.
Als de wetgever zelf de situatie creëert dat op één gedraging
twee wetsartikelen van toepassing zijn, dan is het toch vreemd dat het openbaar
ministerie het zwaarste artikel met de hoogste strafbedreiging kan uitkiezen?Minister Korthals:Allereerst moeten wij dan maar aannemen dat zowel het witwas- als het
verduisteringsartikel van toepassing is. Dat zou ik wel eens in feitelijke
omstandigheden willen zien. Verder is het momenteel in de praktijk al mogelijk
dat verschillende wetsartikelen worden toegepast. Ik zie niet in wat daarop
tegen is en wat dat met een eerlijk proces te maken heeft. Deze elementen
kunnen door de verdediging toch wel degelijk naar voren worden gebracht? Als
het hout snijdt, dan neem ik aan dat de rechter daar rekening mee houdt. Ik
zie in de praktijk, eerlijk gezegd, niet zoveel bezwaren.De heer Dittrich (D66):Wij zijn nu wetten aan het maken. Je moet dan toch, voordat je met een
artikel komt, eerst weten welke consequenties het heeft als een gedraging
door een introductie van een heel nieuw artikel in het wetboek opeens onder
meerdere artikelen kan vallen.Minister Korthals:Wanneer dit geval zich voordoet en de conservator van het Rijksmuseum
heeft die schilderijen nog thuis hangen, zal verduistering ten laste worden
gelegd. Pas als werkelijk verkocht is en het geld wordt in een casino witgewassen,
is er meer aanleiding om het witwasartikel te gebruiken. Overigens zou ik,
wanneer er een Rembrandt bij deze conservator hangt, er een groot voorstander
van zijn dat het zwaarste delict ten laste gelegd wordt.De heer Dittrich (D66):U geeft hier zelf aan dat beide artikelen van toepassing kunnen zijn.Minister Korthals:In sommige gevallen. Ik heb erkend dat een overlapping mogelijk is.De heer Dittrich zei dat de nieuwe strafbepaling de strafbaarheid niet
wezenlijk uitbreidt ten opzichte van de helingbepaling. Wat verandert, is
dat de heler-stelerregel niet geldt voor witwassen. Dit brengt echter geen
verandering in de positie van de advocaat die een honorarium accepteert. Ik
verwacht dus niet meer vervolgingen van de advocaten. Het is belangrijk om
dat hier te stellen, want het is niet de bedoeling van dit witwasartikel,
evenmin dat het de bedoeling is dat advocaten hun medewerking, op welke wijze
dan ook, zouden verlenen aan criminelen. Het is hun taak om de crimineel in
een fair trial te verdedigen.Ook vroeg de heer Dittrich of de HARM-methode breder wordt toegepast dan
alleen rondom de Euroconversie. Begin 1999 is het bureau ter ondersteuning
van de landelijk officier van justitie witwassen opgericht. Alle verdachte
transacties worden doorgemeld aan het BLOM (bureau voor politiële ondersteuning
van de landelijke officier van justitie voor de Wet MOT). Dit gebeurt door
het zogenoemde MOT (meldpunt ongebruikelijke transacties). Dit bureau heeft
tot taak, de verdachte transacties verder te verdelen opdat de daaruit voortkomende
informatie gebruikt kan worden in lopende onderzoeken dan wel leiden tot nieuwe
onderzoeken. In augustus 1999 is het BLOM gestart met de HARM-methode. In
de periode augustus 1999 tot december 2000 zijn 17 HARM-zaken door het BLOM
in samenwerking met de politieregio's uitgevoerd. Deze zaken hebben onder
meer geleid tot de volgende resultaten. Inbeslagneming van ongeveer 32 mln.
gulden, 44 personen zijn aangehouden met tot op heden 15 veroordelingen, een
aantal zaken wacht nog op de beslissing van de rechtbank, 450.000 xtc-pillen,
1666 kilo hasj en 28 vuurwapens zijn in beslag genomen.De heer Niederer vroeg welke voorzieningen getroffen zijn in verband met
de Euroconversie. De meldplicht met betrekking tot de Wet MOT blijft onverkort
van toepassing tijdens de conversie. De indicatoren worden in die dagen aangepast
en toegespitst op risico's ten aanzien van de Euroconversie. De HARM-methode
zal worden toegepast. Door middel van korte klappen zullen de goederen in
beslag worden genomen en de verdachten worden aangehouden.Het is misschien toch goed om aan te geven wat wij doen om te zorgen dat
dit witwasartikel niet op zichzelf staat. Voor het opsporen en vervolgen van
witwassen is financiële deskundigheid nodig bij zowel de politie als
het openbaar ministerie. Het toepassen van financiële recherche vergde
evenwel – ik moet dat toch nadrukkelijk zeggen – een cultuuromslag
in een wereld waarin voornamelijk aandacht bestond voor de fysieke kant van
criminaliteit.Inmiddels is al aan een groot aantal aanbevelingen uit het eindrapport
van de Stuurgroep financieel rechercheren, dat dateert van begin 1998, uitvoering
gegeven. Laat ik er een paar noemen. Op verschillende deskundigheidsniveaus
zijn speciale opleidingen totstandgekomen die zijn gericht op het toepassen
van het instrument financieel rechercheren. Verder zijn zes van de zeven interregionale
fraudeteams operationeel. Er staat een project in de steigers dat ertoe moet
leiden dat instrumenten worden ontwikkeld die kunnen worden toegepast in financiële
onderzoeken. Verder heb ik al gesproken over de tienzakennorm die wordt vervangen.
Binnen een groot aantal regiokorpsen worden regionale recherchediensten ingericht,
met name voor financiële zaken. Verder is er het bureau ter ondersteuning
van de landelijke officier van justitie witwassen, dat is ondergebracht bij
de CRI van de KLPD. Dit bureau speelt bij de witwasbestrijding niet alleen
een belangrijke rol als het gaat om de analyse van verdachte transacties,
maar ook als het gaat om kennisoverdracht. Kortom, al deze ontwikkelingen
gezamenlijk maken dat wij gewoon kunnen zeggen dat er heel wat op dit gebied
gebeurt.Ik kom vervolgens bij het amendement van de heer Niederer. Het lijkt mooi
dit amendement, een verbreding van de mogelijkheden om witwassen aan te pakken,
maar ik heb toch grote aarzelingen bij de voorgestelde uitbreiding van het
gronddelict tot overtredingen. Het voorstel ziet er met name op dat de Wet
economische delicten in volle omvang wordt bereikt. Ik verwacht echter niet
dat zich in de praktijk zoveel van die witwassituaties zullen voordoen, waarbij
het gronddelict niet onder de misdrijven van de WED valt. Al snel zal aan
het opzetvereiste bij misdrijven in de WED worden voldaan. Voorwaardelijke
opzet is daar namelijk al voldoende. In het bijzonder bij opbrengsten uit
milieucriminaliteit zal al snel een misdrijf als gronddelict kunnen worden
aangewezen. Soms zal er ook sprake zijn van een criminele organisatie. Dan
is het gronddelict het misdrijf van artikel 140 van het Wetboek van Strafrecht.
In die gevallen is wel degelijk sprake van strafbaar witwassen. Tot slot wil
ik er nogmaals op wijzen dat met het aanmerken van ieder misdrijf als mogelijk
gronddelict voor witwassen wij al heel ver gaan. De heer Santi wees daar ook
op. In veel landen is de strafbaarstelling van witwassen beperkt tot bepaalde
ernstige vormen van criminaliteit, zoals drugshandel of georganiseerde criminaliteit.
Internationaal is de tendens om als gronddelict aan te merken "all serious
crimes". Wij voldoen daaraan ruimschoots. Met het amendement lopen wij naar
mijn gevoel internationaal echt behoorlijk uit de pas.De heer Van Wijmen vroeg nog naar de effecten op de omvang van het witwassen.
Laat ik eerst iets zeggen over de omvang van het witwassen. Daarover doen
inderdaad allerlei cijfers de ronde. Het blijft overigens naar zijn aard een
moeilijk grijpbaar fenomeen. Laat ik daar heel duidelijk over zijn. Er wordt
veel onderzoek naar gedaan. Hieruit hebben wij vooral informatie van kwalitatieve
aard over witwasmethode, gevoelige sectoren en dergelijke. Een indicatie voor
de omvang van de geldstroom die in Nederland met witwassen
is gemoeid, wordt gevormd door de transacties die het Meldpunt ongebruikelijke
transacties ieder jaar als verdacht doormeldt aan de politie. Het gaat daarbij
om een behoorlijk groot bedrag.Verder vroeg de heer Van Wijmen naar het kwalitatief inzicht in het witwasfenomeen.
Er wordt veel onderzoek naar witwassen gedaan, op basis van de resultaten
van het MOT. Ik denk dat wij een redelijk goed inzicht hebben in de witwasmethodes.
Dat gebruiken wij bij de opsporingsmethodes. Ten aanzien van de vraag wat
er in de witwaspraktijken omgaat, is er wat dat betreft meer inzicht dan alleen
een werkelijk hard cijfer.Wat is het effect op de omvang van het witwassen? Wij moeten realistisch
zijn. Een strafbepaling lost het probleem niet op. Vandaar ook dat wij werken
aan betere opleidingen om ervoor te zorgen dat men meer ervaring heeft bij
het frauderechercheren. Het blijft niettemin vooral een kwestie van een goed
handhavingsbeleid en van, zoals gezegd, goed rechercheren. Een nieuwe strafbepaling
is dan ook naar mijn oordeel – echter niet alleen naar het oordeel van
Nederland, maar ook naar dat van andere Europese landen – daarbij een
nuttig instrument.De heer Santi (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Ik zal nog twee korte opmerkingen maken.Ten eerste ga ik even in op de uitleg van de minister naar aanleiding
van mijn vraag over misdrijven of overtredingen. Aan het adres van collega
Niederer moet ik zeggen dat die uitleg mij toch wel overtuigt. Daar komt nog
bij dat, als je kijkt naar de analogie met de helingsbepalingen, nadrukkelijk
wordt gesproken over goederen en dergelijke, afkomstig uit misdrijven. Doe
je dat niet, dan haal je die vergelijking weg. Daarnaast blijft staan dat
Nederland al iets verder gaat dan Europa. Europa heeft het over "serious crimes",
terwijl wij het over alle misdrijven hebben. Op dit punt zal ik dus niet volgen
wat in het amendement wordt voorgesteld.Ten tweede kom ik nog even bij de advocatuur. Ik was een beetje geschrokken
van de uitleg die de minister aan de nieuwe bepalingen gaf. Hij leek mij enigszins
mis te zitten, maar hij heeft het gecorrigeerd door nadrukkelijk te zeggen
dat de richtlijnen die er nu zijn, blijven staan en dat zij worden gerespecteerd.
De minister weet dat er in de nota naar aanleiding van het verslag wordt gesproken
over de advocatuur, die zich afvraagt of de nieuwe bepalingen bepaalde wijzigingen
met zich meebrengen. Aan de richtlijnen valt eigenlijk weinig te evalueren,
want er heeft geen vervolging plaatsgevonden. Op het evalueren hoeven wij
dus niet te wachten. Als de strafbaarstelling in de wet wordt opgenomen, is
het een goede zaak om op korte termijn met de NOVA overleg te voeren over
de richtlijnen, nadrukkelijk met de nieuwe bepalingen, teneinde te voorkomen
dat men met onduidelijkheden komt te zitten. Is de minister bereid, in overleg
te treden met de NOVA om te bezien of de richtlijnen wel of niet aangepast
moeten worden, rekening houdend met hetgeen hier besproken is? Wil hij de
Kamer middels een brief op de hoogte stellen van het resultaat van het overleg?De heer Rabbae (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Ik zal nog kort enkele punten aansnijden.De minister gaf een uitleg naar aanleiding van de woorden "gewoonte maken
van witwassen". Die uitleg heeft mij eerlijk gezegd niet overtuigd. Ik zal
die discussie echter niet voortzetten. Het gaat immers om hoofdzaken en niet
om bijzaken.Dan het punt van de strafadvocaat. Ik constateer dat wij hier verschillend
tegenover staan. Bovendien bespeur ik een contradictie in de opstelling van
de minister. Aan de ene kant zegt de minister dat een advocaat ook een burger
is, dus dat de advocaat is onderworpen aan alles wat de burgers moeten ondergaan.
Als de advocaat kennis heeft van de herkomst van criminele gelden, moet hij
dus ook strafbaar gesteld worden. Aan de andere kant kent de minister de positie
van de advocaat en wil hij terughoudendheid betrachten. Die terughoudendheid
is niet gestipuleerd in de wet en ik kan mij niet aan de indruk onttrekken,
dat de minister deze strafbaarstelling als een stok achter de deur gebruikt
bij de advocaten om zich te voegen in de richtlijnen van de Orde van advocaten.
Ik vind het sowieso goed als zij dat doen, maar ik vind het zeer te betreuren
dat de genoemde terughoudendheid van de minister niet is terug te vinden in
de wet. Mijn fractie overweegt een amendement op dit punt in te dienen.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! Allereerst wil ik de minister bedanken voor zijn beantwoording.
In mijn tweede termijn wil ik nog vier opmerkingen maken.In de eerste plaats gaat het mij om de begripsbepaling "voorwerp". De
minister zal hierop terugkomen maar ik wil mijn vraag toespitsen. De minister
antwoordde, dat het begrip "voorwerp" alleen in dit artikel zo gelezen zou
moeten worden. Veroorzaakt dat geen verwarring bij de andere artikelen in
het wetboek, waarin over inbeslagname van voorwerpen wordt gesproken?In de tweede plaats wil ik ingaan op de discussie over het verduisteringsvoorbeeld
met de conservator van het museum. Op verduistering staat een maximale gevangenisstraf
van drie jaar terwijl het nieuwe witwasartikel een maximale gevangenisstraf
van vier jaar kent. De gedraging is en blijft dezelfde maar de minister heeft
aangegeven, dat de officier van justitie altijd de vrije keuze heeft om dat
artikel ten laste te leggen dat hij van belang acht. Dat moet uiteraard slaan
op de gedraging van de verdachte. Ik ben er nog steeds niet, met het EVRM
in gedachten, van overtuigd dat het openbaar ministerie de vrijheid heeft
om de delictsomschrijving te kiezen waar de hoogste strafmaat op staat. Ik
verzoek de minister daar nog eens goed naar te kijken en mij daarop in tweede
termijn te antwoorden.In de derde plaats vind ik het opvallend, dat in de ruime formulering
van het witwasartikel 420bis duidelijk staat dat iemand die weet dat een voorwerp
van een misdrijf afkomstig is maar dat toch verbergt of verhult, voor witwassen
veroordeeld kan worden. Dat is een algemene, ruime omschrijving en het merkwaardige
is dat daar nergens in de wet een verplichting van de burger om van zo'n misdrijf
aangifte te doen tegenover staat. Je zou toch een pendant van het strafbaar
stellen verwachten, die de burger heeft overtreden doordat
hij toch geen aangifte heeft gedaan terwijl hij wist dat een voorwerp van
een misdrijf afkomstig was. Wil de minister wat duidelijker ingaan op de relatie
tussen die twee?Tot slot wil ik ingaan op de advocaat die een redelijk bedrag bij zijn
cliënt in rekening heeft gebracht, welk bedrag giraal wordt betaald.
Ik hoor de minister nog zeggen – maar ik heb het ook letterlijk opgeschreven –
dat wat betreft de onderzoeksplicht van de advocaten dan eigenlijk niets meer
te verwachten valt, omdat de advocaat dan heeft voldaan aan artikel 6, lid
2, van de richtlijn van de Nederlandse Orde van advocaten. Ik vind het van
belang, dat wij in een debat over een nieuwe strafbaarstelling, voor de advocatuur
helderheid creëren. Met name advocaten en notarissen kunnen namelijk
in de toekomst verdacht worden van het witwassen van geld door van bepaalde
cliënten geld te accepteren.De minister heeft niet gereageerd op de casuspositie die ik in dat verband
heb aangegeven: niet de cliënt zelf betaalt de declaratie, maar hij laat
die betalen door bijvoorbeeld een besloten vennootschap die is gevestigd op
een mooi en zonnig eiland aan de andere kant van de wereld. De betaling geschiedt
wel giraal. In die situatie is de vraag aan de orde of de betrokken advocaat
nader onderzoek moet instellen? In tweede termijn krijg ik op dit punt graag
een duidelijke reactie.De heer Niederer (VVD):Voorzitter! Ik wil nog een enkele zin aan deze behandeling wijden. Ik
dank uiteraard de minister voor zijn beantwoording in eerste termijn. Ik overweeg
mijn amendement aan de collega's voor te leggen. Zij kunnen daarover nog nadenken
voordat daarover aanstaande dinsdag wordt gestemd. De motivering van de minister
kan ik volgen, maar voor mij is die nog niet de reden om af te zien van het
amendement. Het amendement is in zijn uitbreiding namelijk per definitie beperkt
vanwege de werking van de Wet op de economische delicten. Daarnaast is het
nog beperkt omdat wanneer niet te bewijzen is dat een feit een misdrijf is,
het automatisch een overtreding wordt. Over de kwestie moet de VVD-fractie
echter nog maar eens nadenken.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! De heer Niederer geeft heel duidelijk aan, dat hierbij met
name de werking van de Wet op de economische delicten geldt. Collega Van Wijmen
is met een idee gekomen, waarop de heer Niederer nog niet heeft gereageerd.
De heer Niederer zou ook in de Wet op de economische delicten sommige overtredingen
kunnen opwaarderen tot een misdrijf en het witwasartikel in stand laten. Is
dat voor hem een begaanbare weg?De heer Niederer (VVD):Op zichzelf wel, maar dit is het punt niet. In de Wet op de economische
delicten wordt het gros van de delicten aangemerkt als misdrijven als bewezen
is dat sprake is van opzet. Daarover gaan de artikelen 1 en 1a en zij worden
verder uitgewerkt in artikel 2. Van de zijde van het openbaar ministerie hoor
ik nu juist, dat als men op grond van de Wet op de economische delicten vervolging
instelt en men daarbij in de veronderstelling verkeert dat te bewijzen is
dat sprake is van opzet, een enkele keer tijdens de zitting blijkt dat dit
niet het geval is. Dan volgt vrijspraak van de delicten voorzover zij als
misdrijf zijn aangemerkt. De officier van justitie zegt dan wel in subsidiaire
tenlastelegging: de feiten kwalificeer ik als overtreding. De bewijsbaarheid
voor opzet is dan niet meer aan de orde. Van mensen uit de rechtspraktijk
hoor ik, dat in die gevallen, dus in een beperkt aantal en waarbij veel geld
is verdiend, teruggegrepen moet kunnen worden op het nieuwe witwasartikel.
Dan kan in de enkele voorkomende gevallen toch op basis van het nieuwe witwasartikel
worden gehandeld. In de rechtspraktijk is aan deze mogelijkheid behoefte en
de strekking van mijn amendement is daarin te voorzien. Zij is dus gericht
op de behoefte in de rechtspraktijk.Minister Korthals:Voorzitter! Drie van de vier sprekers in tweede termijn hebben het gehad
over de positie van de advocaten. Zij hebben de wens van het creëren
van duidelijkheid geuit. In ieder moet zoveel mogelijk worden vastgelegd.
Vooral de heer Santi vroeg mij in overleg te treden met de Nederlandse Orde
van advocaten. Wij voeren daarmee voortdurend overleg, ook voor het vaststellen
van wat voor de advocatuur de meldplicht precies moet inhouden.Een nieuw aspect is dat de heer Santi mij vroeg over dat overleg een brief
naar de Tweede Kamer te sturen. De heer Rabbae sloot zich bij dat verzoek
aan. Wij voeren met de Nederlandse Orde van advocaten permanent overleg. Op
een gegeven moment zal er over een discussie zoveel duidelijkheid
zijn, dat we de Kamer inlichten. Daarvoor zal dan een moment worden geprikt.
Ik stel mij voor, dat dat in ieder geval voor het zomerreces gebeurt.De heer Rabbae sprak over een categorische strafuitsluiting voor de zorgvuldig
handelende advocaten. Naar mijn idee is het moeilijk om in abstracto aan te
geven wat de criteria zijn voor een zorgvuldig handelende advocaat. De richtlijnen
van de Nederlandse Orde van advocaten zijn een belangrijke indicatie, maar
het hangt af van de omstandigheden van het geval. Ik sta terughoudend tegenover
het wettelijk vastleggen van criteria voor een strafuitsluiting. Bovendien
staan die criteria juist ter discussie in de werkgroep die ik zojuist heb
genoemd. Naar aanleiding van de evaluatie heb ik nadere gesprekken met de
Nederlandse Orde van advocaten. Ik zal de Kamer daarover rapporteren. Met
andere woorden, ik wil het rapport van de werkgroep afwachten. Ik wijs erop
dat waarborgen voor de advocatuur ook kunnen worden vastgelegd in het vervol-
gingsbeleid. Er is een richtlijn voor de vervolging van advocaten, waaruit
blijkt dat het vervolgingsbeleid nogal terughoudend is, naar mijn gevoel terecht.Dan kom ik op het moeilijke punt van de heer Dittrich, die vraagt of de
definitie van "voorwerp" in de betekenistitel van het wetboek moet. Dit is
een wetstechnisch punt. Het is pas zinvol om een definitie in de betekenistitel
op te nemen, als de desbetreffende term regelmatig voorkomt in het wetboek.
Dat valt met het woord "voorwerp" erg mee. Ik wijs op de artikelen 36e en,
met dit voorstel, 420bis en quater van het Wetboek van Strafrecht. Overigens
heeft de term dezelfde betekenis als in het Wetboek van Strafvordering. Ik
wijs op de inbeslagnemingsbepalingen van de artikelen 94 en 94a, waarop de
heer Dittrich dan ook terecht heeft gewezen.Ik kom bij het boeiende punt van de heer Dittrich over de conservator
van het Rijksmuseum. De officier van justitie heeft de keuze. Verduistering
en witwassen dienen verschillende rechtsbelangen. De verdachte heeft geen
recht op tenlastelegging van de ene of de andere bepaling. Alleen als op een
tenlastelegging van witwassen ook de verduisteringsbepaling zou kunnen worden
toegepast, zou de rechter het lagere maximum kunnen toepassen. Als witwassen
ten laste is gelegd, leidt dit overigens niet tot ontslag van rechtsvervolging.De heer Niederer en de heer Van Wijmen hebben gewezen op de bewijslastproblematiek
bij witwassen en gevraagd of dat de vervolgbaarheid in de weg staat. Helaas
moet nogal eens een zaak worden geseponeerd wegens gebrek aan bewijs, maar
dit is eigen aan het witwasdelict. Toch worden er ook veroordelingen bereikt
in witwaszaken. Wij hopen dat investeringen in de deskundigheid bij de politie
en het openbaar ministerie zullen leiden tot meer veroordelingen, zeker wanneer
het nieuwe witwasartikel van toepassing is.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! Kan de minister nog ingaan op mijn vraag over de algemene
aangifteplicht als pendant van het nieuwe witwasartikel?Minister Korthals:Voorzitter! Ik heb in eerste termijn al gezegd dat de wetgever er in het
verleden niet voor heeft gekozen om een algemene aangifteplicht te introduceren.
Ik heb ook aangegeven welke problemen daarbij spelen. Wij willen niet iedere
burger het verlengstuk maken van de opsporings- en vervolgingsinstanties.
In enkele gevallen, zoals bij het witwassen, kan dat wel gebeuren, wanneer
men zwart geld onder zich houdt en dat ook strafbaar vindt. Ik meen dat wij
ook niet de kant moeten uitgaan van de introductie van een algemene aangifteplicht
van iedere burger die bekend is met een strafbaar feit. Dan zullen wij ook
weer allerlei regelingen moeten creëren voor degenen die aangifte doen.
Ik ben daar dus vooralsnog geen voorstander van.De heer Rabbae (GroenLinks):Kunt u zich nog de kliktelefoon van de toenmalige minister van SZW, de
heer Melkert, herinneren, waarbij burgers ertoe werden bewogen om sociale
fraude aan te geven? Was dat illegaal, gelet op uw uitleg van nu?Minister Korthals:Nee, dat kan wel. Er wordt wel eens aan gedacht om bij experiment te zien
in hoeverre klikken van burgers nuttig kan zijn voor de opsporing en vervolging
van strafbare feiten. Misschien moeten wij dat inderdaad in een experiment
of een project bekijken. Op voorhand moet ik echter zeggen dat ik gevoelsmatig
nogal wat zorgen heb over een maatschappij van mensen die zich voortdurend
bezighouden met klikken over een ander.De heer Dittrich (D66):In uw antwoord doet u het voorkomen alsof ik een algemene aangifteplicht
voorstel, maar daar ben ik helemaal niet enthousiast over. In het nieuwe witwasartikel
lees ik echter dat je al heel snel schuldig bent aan witwassen, bijvoorbeeld
ook als je weet dat een voorwerp van een misdrijf afkomstig is. Vandaar mijn
vraag: als u dat strafbaar maakt, is het dan niet logisch dat er dan ook een
algemene aangifteplicht moet komen? Ik wil echter duidelijk zeggen dat ik
daarvan geen voorstander ben.Minister Korthals:Het is goed dat de heer Dittrich dat duidelijk zegt, want ik had begrepen
dat hij daar wel een voorstander van was. Wij zijn het dus volledig eens,
dat dat niet moet gebeuren.De heer Dittrich (D66):Maar de formulering van het nieuwe witwasartikel is wel erg ruim. Zodra
je weet dat een voorwerp van een misdrijf afkomstig is ...Minister Korthals:... en je hebt het onder je.De heer Dittrich (D66):Dat staat niet in het artikel. Je moet het verbergen, verhullen of versluieren,
maar er staat niet in dat je het in je macht moet hebben of iets dergelijks.Minister Korthals:Als je het verbergt of versluiert, heb je er wel erg veel mee te maken.De heer Dittrich (D66):U zegt nu dat degene die dat artikel in de tenlastelegging tegengeworpen
krijgt, het desbetreffende voorwerp ook echt onder zich moet hebben of in
zijn macht moet hebben? Voor de wetsgeschiedenis is het belangrijk dat u dat
hier helder zegt.Minister Korthals:Voorzitter! Dit luistert natuurlijk heel nauw. Het lijkt mij goed dat
ik hierover een brief doe toekomen aan de Kamer.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:We zullen op een later tijdstip over het amendement en het wetsvoorstel
stemmen.Sluiting 15.29 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-4227-4242.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl