Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 1999 (26200 XIII); - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 1999 (26200 E).
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 502-544

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

02-02-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 16, pagina 502-544

19-01-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26200-EToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26200-XIIIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 1999 (26200 XIII); - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 1999 (26200 E).Pagina 502-544
Lijst van besluiten en ingekomen stukken (dinsdag 19 januari 1999)Pagina 544-545
Presentie en opening (dinsdag 19 januari 1999)Pagina 483-483
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet (ongedocumenteerden) (26088).Pagina 483-502
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 19 januari 1999)Pagina 545-547
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Algemene Zaken (III) voor het jaar 1999 (26200 III).Pagina 483-483

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 207 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen:Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie
van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 1999 (26200 XIII);Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten
van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 1999 (26200 E).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Een- en andermaal heeft de minister sedert haar aantreden
als minister van Economische Zaken doen blijken, vooral aandacht te willen
geven aan het midden- en kleinbedrijf. De CDA-fractie zal de minister hierop
metterdaad graag aanspreken maar niet na eerst enige andere onderwerpen aan
de orde te hebben gesteld.Vorig jaar heeft collega Van Dijk een beschouwing gewijd aan het begrip
"vertrouwen" aan de hand van de publicatie "Trust" van Fukuyama met als conclusie
van het CDA, dat alles wat de fragmentatie van onze samenleving bevordert,
wat het vertrouwen in de brede gelding van fundamentele waarden in onze instituties
verzwakt, wat de juridificering van menselijke relaties vergroot ook een hoge
economische prijs heeft. Het is de moeite waard ook het standpunt van deze
minister terzake te kennen.Sommige elementen spelen eveneens een rol bij het beschouwen van de voortschrijdende
economisering. De minister heeft zich aan het eind van het begrotingsdebat
in de Tweede Kamer van dit fundamentele probleem bij de beantwoording van
vragen van de heren Van den Berg en Leers over de 24-uurseconomie en de rol
van de overheid ten aanzien van de marktwerking wel erg gemakkelijk afgemaakt.
De minister stelde dat de Kamer van haar op dit punt niet veel anders dan
van haar voorganger zou horen. Zij voegde hieraan toe: "Voordat wij in een
echte 24-uurseconomie terecht zijn gekomen, moet er wel heel wat veranderd
zijn. Dat kan ook niet anders in een land waar de gemiddelde werktijd per
werknemer steeds korter wordt." Opnieuw een vaak gehoorde, maar onterechte
vertekening van de aangedragen standpunten. Daarom zal de CDA-fractie een
poging doen tijdens dit debat om een diepergaande discussie hierover met de
minister te voeren en ook de samenhang met andere verontrustende verschijnselen
in beeld te brengen. Hiertoe is ook alle aanleiding, gelet op het de afgelopen maanden verschenen
jubileumrapport van het Sociaal en cultureel planbureau met als titel "25
jaar sociale verandering". In deze boeiende rapportage ligt ook de bevestiging
van het niet voor niets op de agenda gekomen zijn van het door de samenleving
aangedragen thema "Neem tijd om te leven!".Eerst wil de CDA-fractie echter vaststellen, dat de 24-uurseconomie als
beeld van de economisering van de samenleving nooit bedoeld heeft aan te geven,
dat er nu al sprake zou zijn van een aaneengesloten "het klokje rond" werken.
Dat maakt inderdaad van onze opvattingen een karikatuur. Trouwens, in de jaren
tachtig introduceerde het ministerie van Economische Zaken zelf de term "24-uurseconomie"
in het kader van – kort samengevat – de verlenging van de bedrijfstijd,
waardoor in veel opzichten efficiencywinst zou kunnen worden geboekt. Hiermede
werd tevens ingespeeld op de groeiende behoefte van onder meer het niet traditionele
huishouden, het gezin. Ruimere openingstijden – overigens ook van publieke
voorzieningen waar de overheid nog steeds grote achterstand gedoogt –
zijn dan nodig om aan de veranderde samenstelling en behoeften van huishoudens
recht te doen. Niettemin kan in dit kader ook veel meer organisatorisch en
met gebruikmaking van de technologische ontwikkelingen worden opgelost. Waarom
blijft het juist in dit opzicht stokken en ligt hier geen schone taak voor
de minister van Economische Zaken?De zogeheten 24-uurseconomie is derhalve ook een instrument van de emancipatie,
waardoor mannen en vrouwen arbeid en zorg beter kunnen combineren. Hiermee
is dus niets mis. Integendeel. Barrières slechten, die mensen verhinderen
te produceren en consumeren op meer geëigende momenten, is een goede
zaak. Ook al zijn slechts de randen van de dag opgerekt, er is wel terdege
sprake van een zeer gecompliceerd beeld. Het gaat erom dat, wanneer de economische
groei in het geding is, alle andere belangen hieraan in feite ondergeschikt
worden gemaakt. Allerhande drogredenen worden dan aangevoerd, zoals: een steeds
maar groeiende economie is ook nodig om de milieuschade te kunnen betalen
en om die te voorkomen. Zou dat werkelijk zo zijn, zo vragen wij de minister?
Welke toetsstenen worden dan gehanteerd? Of leidt de dominantie van de economische
belangen juist niet tot onvoldoende eerbied voor de Schepping, tot aantasting
van ons natuurlijk milieu?In het ook door het wetenschappelijk instituut van het CDA ondertekende
appel staat het zo duidelijk: "De economie – in haar oorspronkelijke
betekenis zorgzaam beheer van het huishouden – kan pas dan wel varen,
wanneer ze primair in dienst staat van een streven naar een waardig leven
voor alle mensen in de context van voortdurende zorg voor de natuur en het
gehele ecosysteem. Wanneer dit niet gebeurt, loopt zij vast in beheersings-,
expansie- en/of exploitatiedrang." Deelt de minister deze visie?Er kunnen ook schrijnende en discriminerende situaties ontstaan. Met de
komst van de Algemene nabestaandenwet – overigens, intussen al weer
drie keer aangepast! – is in het kader van de gezondmaking van de economie
een grens overschreden. Nog verdergaande economisering van de samenleving
gaat onherroepelijk schade toebrengen aan zowel individuele mensen als aan
de samenleving als geheel. De kwaliteit van de samenleving wordt dan op het
spel gezet.Toegegeven, velen in de samenleving hebben aanvankelijk deze ontwikkeling
en met name de verandering van levensstijl met vreugde begroet. Een levensstijl,
waartoe steeds meer mensen zich aangetrokken voelden en voelen; een ambitieus
leven op alle fronten: het werk, de zorgtaken, vrijwilligerswerk en voldoende
vrijetijdsbesteding. Het is echter steeds meer de vraag of velen de hoge eisen
die hierdoor aan hen worden gesteld en die zij aan zichzelf stellen, wel blijvend
aankunnen? Velen gaan hieronder nu al gebukt. Het aantal mensen dat niet mee
kan komen, bijvoorbeeld door de psychische druk, neemt hand over hand toe.
Van de beroepsbevolking klaagt 10% over ongewone vermoeidheid en emotionele
uitputting door het werk, zo leert ons het CBS. Burn-out, zo noemen wij dat
dan. Voor een deel als gevolg van hoge werkdruk – Nederland kent de
hoogste werkdruk van Europa – en andere belastende omstandigheden in
het werk, maar evenzeer door een combinatie van werken en zorg.Ver doorgevoerde flexibilisering geeft kansen, maar ook veel afstemmingsproblemen.
Op deze verschijnselen kan niet alleen worden gereageerd met de opmerking:
"De verruiming van winkeltijden of werken in de avond of het weekend levert
juist een vermindering van stress op." Natuurlijk zit hierin een kern van
waarheid, maar de belangrijkste kern ontbreekt. Het produceren en consumeren
legt immers een zodanig beslag op de samenleving en het leven van individuele
personen en gezinnen, dat er nauwelijks meer sprake is van rust. De noodzakelijke
balans tussen rust en actieve inzet raakt en is vaak al zoek. Het gaat er
ons dus niet om de banvloek uit te spreken noch in de éne noch in de
andere richting. Tegen die achtergrond moet echter wel de actie "Neem tijd
om te leven" worden gezien.Gelukkig begint langzamerhand een breder gevoel van onbehagen te ontstaan.
Meer en meer wordt erkend, dat er verlies aan sociale cohesie ontstaat en
daardoor verminderde overdracht van gedeelde waarden en normen. Juist dezer
dagen, nu het vertrouwen in de rechtsstaat volop ter discussie wordt gesteld,
wordt ook vaak gewezen op de noodzaak onophoudelijk normen en waarden over
te dragen, bijvoorbeeld door opvoeders aan kinderen. Ook dat vraagt tijd én
rust.Voorzitter: PostmaMevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! De gezondheidsproblemen als gevolg van stress worden eveneens
meer zichtbaar met depressiviteit als veel voorkomend verschijnsel. In toenemende
mate voelen mensen zich opgejaagd, worden ziek en haken af. Wat te denken
van een verhoging van de premie van de ziekteverzuimpolis met 40% in de zorgsector
ondanks de privatisering van de ziektewet?Ook binnen het eerste paarse kabinet werden geluiden gehoord, die erop
duiden, dat de huidige groei en de onbegrensde stijging van de productiviteit
niet langer het laatste woord mogen hebben. De door oud-minister De Boer gepropageerde
"onthaasting" is daarvan een sprekend voorbeeld. Waarom wordt deze oproep
in bredere zin niet overgenomen door het tweede paarse kabinet?
Waar legt het kabinet in feite op economisch gebied de meetlat en welke voortrekkersrol,
zo vragen wij, wil bij uitstek de minister van Economische Zaken hier spelen?Het laat zich verklaren, dat in déze samenleving het aantal WAO'ers
weer toeneemt, maar de oplossing zal zeker niet komen van een betere en snellere
herkeuring alléén. Een integrale aanpak én vooral een
breed offensief tegen een overspannen samenleving zijn noodzakelijk. Kan de
ruim 70% productiviteitsstijging met een toename van 3,5 miljoen banen, maar
ook een verdwijnen van 3,5 miljoen banen in een kwart eeuw waarvan het Sociaal
en cultureel planbureau gewag maakt, nog verder worden opgevoerd? Wat stelt
de minister zich voor? In ieder geval wil de CDA-fractie niet kiezen voor
winst boven de werknemer. Het is in feite de vraag hoe wij aan overwaardering
van de economie een halt kunnen toeroepen zonder te veronachtzamen dat economische
groei ook zin aan het bestaan geeft en mensen ontplooiingskansen biedt.Het is ook geen roep om terugkeer naar de planeconomie. Wel zijn meer
randvoorwaarden noodzakelijk die over de grenzen van het eigen departement
reiken. Als tegenwicht zou hiernaast het maatschappelijk ondernemen meer moeten
worden gestimuleerd. Dat wil zeggen dat immateriële zaken – naast
rendement en continuïteit – integraal in de bedrijfsvoering worden
verankerd, uit te dragen in bijvoorbeeld betrokkenheid bij de kwaliteit van
de omgeving in brede zin. Staat dit thema ook op de agenda van Economische
Zaken en participeert het departement in bijvoorbeeld de projecten "Business
in the community" met inzet van eigen werknemers?Voorzitter! Het behoeft vermoedelijk nu ook geen uitvoerig betoog meer
dat de CDA-fractie juist voor het vinden van een aanvaardbare balans tussen
rust én actieve inzet een gemeenschappelijk dag van rust en bezinning,
van collectieve vrije tijd eveneens noodzakelijk acht. De betekenis van de
zondag als gemeenschappelijke rustdag staat hierbij voor haar centraal. Er
is een tijd om te werken en om te recreëren, in lichamelijk en geestelijk
opzicht. Werk, betaald en onbetaald, én rust moeten elkaar in een zeker
patroon vinden. De accenten bij de verschillende keuzemomenten – werk,
inkomen, vrije tijd, ook voor deelname aan sport, gezins- en verenigingsleven –
dienen duidelijker te worden gelegd.Daarom gaat het ook bij de evaluatie van de Winkeltijdenwet, van bijzonder
belang voor de detailhandel. Wat dat betreft, hebben wij het toegezegde kabinetsstandpunt
bij deze evaluatie nog node gemist. Dit zou eind december beschikbaar zijn.
Grotere vrijheid voor de één betekent veelal inperking van de
vrijheid van de ander. De koopzondag in Amsterdam beleven velen toch ook als
een verstoring: het is nu nooit meer rustig in de stad. Volledige sluiting
op zondag wordt weer door een ander deel van de bevolking als onvrijheid ervaren.
In ieder geval wil de CDA-fractie, gegeven de situatie, de minister vragen
het advies van de Raad Nederlandse Detailhandel en de Nationale Winkelraad –
één vaste zondag per maand in het gehele land – nadrukkelijk
te overwegen, waarbij uiteraard de bevoegdheden van de gemeenten blijven gehandhaafd
om geen of minder koopzondagen toe te laten. Het zal ook het verlichten van
de mobiliteitsdruk ten goede komen.Het is overigens bij de uitkomsten van de evaluatie opgevallen dat de
waardering voor de koopzondagen achterblijft bij die voor de avondopenstelling.
Verder vindt de CDA-fractie het merkwaardig dat de door KPMG Bea gemaakte
inventarisatie van de effecten op de verruimde openstellingsmogelijkheden
zo weinig ingaat op de tijdens de parlementaire behandeling geuite bezwaren.
Deze zaten bijvoorbeeld niet in de verruiming van de openingstijden op zichzelf,
maar wel in de mate van verruiming. Dit aspect is niet in beeld gebracht.
Het rapport brengt ook slechts de richting in kaart van de ontwikkelingen
die door de Winkeltijdenwet zijn opgetreden, maar het biedt nog geen inzicht
in de vraag hoe ver die ontwikkelingen uiteindelijk zullen reiken. Dat geldt
ook zeker voor de werkgelegenheidseffecten en de toe- of afname van de werkdruk.
Afgaan uitsluitend op de gegevens van de Albert Heijn-filialen is dan wel
een heel smalle basis. Duidelijk is wel de marktwinst van grotere winkels
met een algemeen assortiment ten opzichte van speciaalzaken. De stille vrees
is hier bewaarheid. Ook de toename van het aantal overvallen op winkels, in
de brief van de vorige minister niet genoemd, valt op, temeer daar deze toename
het sterkst is in sectoren waar de openingstijden zijn verruimd, zoals de
supermarkten en de bouwmarkten. Kortom, de evaluatie laat nog veel vragen
open.Voorzitter! De toekomst van het midden- en kleinbedrijf kan niet los worden
gezien van de internationale financiële crisis, die ook voor een forse
terugval van de Nederlandse economie lijkt te gaan zorgen. Langzamerhand wordt
vrijwel door geen enkele gezaghebbende figuur meer ontkend dat de crisis die
in Azië is begonnen en zich niet alleen heeft verdiept, maar ook heeft
uitgebreid naar Rusland en Latijns-Amerika, nu ook de economie in de Verenigde
Staten en de Europese economie niet ongemoeid zal laten. Er is in ieder geval
sprake van een afzwakking van de conjunctuur, al geldt met betrekking tot
de analyse over de omvang en diepte nog steeds: zoveel economen, zoveel analyses.
Was lange tijd de grondhouding van Paars II er slechts één van
alertheid en waakzaamheid zijn geboden maar er is geen reden tot zorg over
de Nederlandse economie, langzamerhand kantelt deze aanpak. Al worden de waarschuwingen
nog omfloerst gegeven, zij worden wel steeds duidelijker. De CDA-fractie was
van meet af aan duidelijk.Opmerkelijk zijn in dit verband de opmerkingen van bankpresident Duisenberg
in het kader van de slechter wordende vooruitzichten van de Europese economie.
Als een significant risico geeft hij aan dat het vertrouwen in de economie
ook negatief kan worden beïnvloed, zoals in de bedrijfssector is gebeurd!Niet aangegeven wordt hoe in een tijd van open communicatie all over the
world, een zichzelf vervullende profetie kan worden voorkomen. Trouwens, belangrijke
spraakmakende Nederlandse topfunctionarissen deden er ook niet bepaald het
zwijgen toe. Zou het niet veel meer draaien om de vraag naar vertrouwenwekkende
maatregelen van het paarse kabinet? Naar het oordeel van de CDA-fractie ontbreekt
het hieraan. De CDA-fractie werd met een toch rustige analyse in de hoek gezet.
Niettemin wordt de roep om daadkracht ook uit de paarse geledingen sterker. De voorganger van deze minister, de heer Wijers, geeft op 31 december
jongstleden in Trouw eveneens een sombere visie ten beste, met name gekoppeld
aan de situatie in Japan, die hij afsluit met de volgende uitspraak: "Maar
als de tweede industrienatie van de wereld blijft stagneren is de kans op
een wereldwijde recessie aanmerkelijk groter. Het is te hopen dat de politieke
wilskracht in Japan de overhand krijgt. Anders zal in 1999 elders het straatbeeld
ook gedomineerd worden door winkeliers, die via een permanente uitverkoop
wanhopig klanten proberen te werven."De Trendmeter van het Middenbedrijf signaleerde in oktober jongstleden
op bijkans alle fronten – te denken valt aan de orderpositie, werkgelegenheid,
winstgevendheid en investeringen – dat de ondernemers minder optimistisch
over de gang van zaken in het eigen bedrijf zijn en terugval verwachten. Stagnerende
uitvoer, maar ook te grote voorraadvorming kan de productiegroei nog verder
onder druk zetten. Als het slechts de bedoeling van het kabinet was en is
het significante risico van negatieve beïnvloeding van het vertrouwen
te voorkomen, dan had het kabinet op z'n minst voor een betere afstemming
moeten zorgen.De uitlatingen van de heer Wellink, die de afgelopen weken bijna niet
van de beeldbuis weg te branden was, maar ook van de heer Van Wijnbergen in
het gebruikelijke nieuwjaarsartikel, dat de minister ongetwijfeld vóór
publicatie zal hebben gelezen, zijn niet mis te verstaan. Kan de minister
overigens met de inhoud van dit artikel instemmen of heeft zij op onderdelen
bedenkingen?Overigens zou de minister – maar ook wij – zijn boeiende bijdrage
hebben moeten missen, wanneer de minister-president – maar dit terzijde –
had voldaan aan de oproep van prof. Bomhoff, in het kader van de geringe daadkracht
van het kabinet, een duidelijke marsroute voor elke minister uit te zetten.
Voor déze minister: ontsla de S.G.!Onze beschouwing loopt inderdaad uit op de vraag naar meer daadkracht,
ook van de minister van Economische Zaken. Hoe zal – zonder overdrijving
van de feitelijke situatie – het vertrouwen kunnen worden gehandhaafd
en een nieuw elan onder de ondernemers kunnen worden gestimuleerd? Dat betekent
geen herhaling van oud nieuws, maar een visie uitdragen en beleid voeren ook
bijvoorbeeld op verschilpunten, die onder Paars I met het midden- en kleinbedrijf
zijn gegroeid.Mijnheer de voorzitter! Het midden- en kleinbedrijf timmert zelf de laatste
tijd weer goed aan de weg. En dat is een goede zaak. Immers, de initiatieven
op een breed terrein moeten uit de sector zelf opkomen en daar breed worden
gedragen. Dan kan de overheid hierop inspelen met een stimulerend en voorwaardenscheppend
beleid. Dat is in onze ogen bepaald niet een beleid van uitsluitend rammelen
met de geldbuidel. Integendeel.In de eerder genoemde publicatie van het Sociaal en cultureel planbureau
worden in de afgelopen 25 jaar twee trendbreuken gesignaleerd, die in Binnenlands
Bestuur van 2 oktober 1998 bondig als volgt worden samengevat: "Een kwart
eeuw geleden omarmde de overheid de activistische burger, vijftien jaar later
was het de markt. Het einde van dit marktdenken lijkt nog niet in zicht."Op zichzelf is meer marktwerking een goede zaak als instrument om gezonde
concurrentie te stimuleren. Maar ook hier rijst de vraag naar de grenzen,
naar het juiste evenwicht tussen, kort gezegd, markt én overheid. In
dit opzicht is de discussie tussen de minister en de MKB-sector bepaald ook
nog niet ten einde. Hier ligt overigens wel een kans voor de minister om haar
grotere betrokkenheid bij deze sector werkelijk gestalte te geven.In het jongste nummer van ESB neemt de voorzitter van MKB-Nederland, Hans
de Boer, zelf het voortouw in deze discussie – ja, een verrassende voorsprong –
door aan te tonen dat het beleid van Paars bij een aantal concrete zaken,
zoals bij de oprichting van de NMA, de hervormingen in de sociale zekerheid
en in de zogenoemde MDW-operatie, vaak een goede economische weging van positie,
structuur en belangen van het midden- en kleinbedrijf ontbeert. Paars II moet
dit beleid bijbuigen, zo luidt de oproep. Gewezen wordt op de marktparadox,
waarvan voor het MKB sprake is. Enerzijds ontleent het MKB zijn bestaansrecht
aan een hoge concurrentie-intensiteit; anderzijds kunnen de variëteit
en de geschakeerdheid van het MKB voor dat bestaansrecht een bedreiging vormen.Als bedreigende signalen worden dan genoemd: de afroming van de arbeidsmarkt,
het omgaan met de toewijzing van locaties, de praktijk van het aanbestedingsbeleid
en niet in de laatste plaats de ontwikkelingen in de sociale zekerheid, waardoor
menig zelfstandig ondernemer in grote problemen kan komen. In alle situaties
zal echter steeds moeten worden gezocht naar een goede balans, een goed evenwicht
tussen markt én overheid.Aan de stimulering van grote bedrijven, die "all over the world" kunnen
concurreren, valt ook naar onze overtuiging niet te ontkomen, maar terecht
wordt in genoemd artikel gesteld: "Aan de andere kant moet worden voorkomen
dat die hoge bomen het licht wegnemen voor de kleinere bomen en struiken.
Dat zou het bos alleen maar kwetsbaar en saai maken." MKB en overheid dragen
hiervoor samen de verantwoordelijkheid. De CDA-fractie dringt er met klem
op aan, de gevraagde herwaardering van het ordeningsdenken richting te geven
en nodigt de minister uit, tijdens dit debat hiertoe een eerste aanzet te
geven, waarbij ook wordt ingegaan op de MKB-toets.De minister van Economische Zaken draagt samen met de collega van Justitie
ook de eerste verantwoordelijkheid voor de totale MDW-operatie. Het is van
de CDA-fractie bekend dat zij tegenover de marktwerkingsoperaties –
bijvoorbeeld in de socialezekerheidssfeer en de energiewereld – sceptisch
stond en staat. Hoe beoordeelt de minister overigens met betrekking tot de
energiewereld de ontwikkelingen?In de SCP-uitgave – een ander voorbeeld – wordt in de paragrafen
"Ordening in de (financiering van) de medische dienstverlening" en "De dienstverlening
aan mensen met beperkingen" een boeiende beschouwing gegeven, die eindigt
met het weergeven van een conclusie uit een WRR-rapport: "Het lijkt er dan
ook op dat de doelen van de marktwerking enerzijds en solidariteit en toegankelijkheid
van zorg anderzijds nauwelijks verenigbaar zijn." Dat is ook nog steeds onze
mening. Intussen zijn er ook weer nieuwe ontwikkelingen. De NMA
is tot de conclusie gekomen dat ziekenfondsen als "gewone" ondernemingen moeten
worden beschouwd met alle consequenties van dien. Hoe schat de minister deze
in? Heeft dit ook nog betekenis voor het in het Plan van aanpak aangekondigde
MDW-project over de AWBZ?In de inleiding van het Plan van aanpak wordt ook melding gemaakt van
het terugdringen van de administratieve lasten met 10%. Het kabinet zet nu
toch in op een verdere substantiële reductie ter uitvoering van de motie
inzake een reductie met 25%. Mogen wij ook hier de nodige scepsis hebben?
Een jaar lang gaat een commissie studeren... Dat is de gebruikelijke methode
om iets op de lange baan te schuiven. Moeten goede mogelijkheden tot reductie
van de administratieve lasten hierop nu wachten, zoals de instelling van een
basisbedrijvenregister? Trouwens, is er een totaaloverzicht van de wijze waarop
de 10% verlichting is bereikt, beschikbaar? En ook wat hiertegenover aan administratieve
lastenverzwaring staat?Mijnheer de voorzitter! Eén van de initiatieven die MKB-Nederland
heeft ontwikkeld, is het regionaal speerpuntenbeleid. Duidelijk wordt ingezien
dat het midden- en kleinbedrijf zelf op een breed front acties moet ontwikkelen
om de economische prestaties in de regio op een hoger niveau te brengen. Slechts
dan kan het MKB zijn functie als motor van de economie blijven behouden. Van
nabij heb ik mogen ervaren hoe in Haaglanden dit speerpuntenbeleid meer en
meer inhoud krijgt, zowel bij het plannen van bedrijfsterreinen en kantorenlocaties,
bij het tot stand brengen van de detailhandelsstructuurvisie, bij het gezamenlijk
opzetten van een acquisitiebureau, als bij allerhande acties, gericht op de
vier speerpunten, te weten overheid en zakelijke dienstverlening, kennis,
agri-business in het Westland en toerisme. Binnen dit geheel is ook de visie
op de stedelijke economie van groot belang. De grote steden van Nederland
herbergen zo'n 125.000 bedrijven, waarvan circa 55.000 in de stadscentra en
70.000 aan de rand. Het percentage slecht draaiende bedrijven is echter in
de centra groter dan aan de rand.Het kabinet heeft de afgelopen periode een grotestedenbeleid geïntroduceerd,
dat onder Paars II nog in versterkte mate zal worden voortgezet. Hopelijk
ook op een wat andere leest geschoeid: minder op de achterstandsproblematiek
en meer op het tot stand brengen van een vitaal en leefbaar stedelijk milieu,
waarbij woon- én werkfuncties bij elkaar worden gebracht. In het afgelopen
jaar is ruim 200 mln. verdeeld over 26 steden als rijksoverheidssteun bij
economische vernieuwing. In het komend voorjaar zal er duidelijkheid komen
over de omvang van de rijkssteun op basis van de doorstartconvenanten grotestedenbeleid.
Het is zaak dat zowel inhoudelijk als financieel de staatssecretaris van Economische
Zaken zijn stempel hierop weet te drukken. Daarom de vraag: waar zetten de
bewindslieden in het kader van het grotestedenbeleid op in? Zal bijvoorbeeld
worden ingespeeld op de noodzaak de economische vitaliteit niet uitsluitend
te verleggen naar de randen van de stad, maar ook naar de binnensteden? Zal
het ook afgelopen zijn met het wegsaneren van de typisch ambachtelijke bedrijvigheid
uit de binnensteden? Onder Paars I werd toegezegd dat alles in het werk zou
worden gesteld om deze bedrijvigheid weer terug te krijgen. Daar is bepaald
niet alles van terechtgekomen. Er is nu een mogelijkheid tot herkansing.Dat vraagt wel om een visie op het economisch ruimtelijk beleid. De CDA-fractie
verwacht dat dit spoedig tot heldere standpunten leidt. Tot zolang blijven
onze zorgen bestaan. Waar blijft bijvoorbeeld het standpunt met betrekking
tot de perifere detailhandel?De proef met ruimere bevoorradingstijden van supermarkten is een goede
zaak, maar zal ook binnen het platform stedelijke distributie meer uniformiteit
van maatregelen rond de bevoorrading van centra worden gestimuleerd? Er zal
toch in de geest van de MDW-operatie eens een eind moeten worden gemaakt aan
de wirwar van maatregelen die de bevoorrading beperken?Ten slotte, wat dit onderdeel betreft: ook al zijn er aanzienlijk méér
middelen uitgetrokken voor een forse versterking van de ruimtelijke en economische
structuur, het zal altijd nog onvoldoende zijn om alle plannen te realiseren.
Alleen al de steden dachten zo'n 95 mld. nodig te hebben. Naast een betere
samenwerking tussen de overheden en met het bedrijfsleven onderstreept dit
niettemin de noodzaak van een duidelijke prioriteitskeuze. Wat mogen wij terzake
voor het MKB verwachten?Aandacht vragen voor de regionale en stedelijke economie – van groot
belang ook in de strijd tegen langdurige werkloosheid en vóór
een gerichte aanpak van de achterstand van minderheden – wil niet zeggen
dat in de revitalisering van het platteland het MKB, dat voor veel werkgelegenheid
zorgt, niet een belangrijke rol zou moeten spelen. Liggen er in dit opzicht
nog nieuwe initiatieven in het verschiet?Mijnheer de voorzitter! Op oudejaarsdag heeft de minister een voor de
CDA-fractie onverwachte uitspraak gedaan, te weten: "Het domino-effect bedreigt
de zakenwereld." Gedoeld werd, op weg naar 2000, op de onderlinge afhankelijkheid
bij het oplossen van het millenniumprobleem. Het is niet voldoende om eigen
systemen op orde te hebben, toeleveranciers en afnemers zijn evenzeer in beeld.
En inderdaad: de dreiging ligt met name in de ketenaansprakelijkheid besloten.
De minister eindigde met: "Het is dus ieder voor zich, en ieder voor ons allen."
Het zou ons als muziek in de oren moeten klinken, maar toch...Het is mede de verantwoordelijkheid van de minister om de angst voor de
desastreuze gevolgen van het millenniumprobleem om te zetten in een positieve
inzet. In het millenniumprobleem ligt ook een uitdaging voor de Nederlandse
ondernemingsgeest. Daarbij is het zeker van belang ervoor te zorgen, dat de
kleine bedrijven de noodzakelijke aandacht krijgen, onder meer door een branchegewijze
aanpak te bevorderen.Het belang van juist het MKB zou overigens ook wel eens sterk kunnen worden
gediend met een speciale wet die de informatie-uitwisseling tussen bedrijven
bevordert, zoals in de Verenigde Staten aanvaard. Ziet de minister voordeel
in een dergelijke informatieplicht voor producenten en wil zij de indiening
van een dergelijke wet bevorderen? Ook het Nationaal Millennium Platform moet
nog meer nadruk leggen op de bundeling van kennis en ervaring. De noodscenario's
moeten wel in de kast liggen, maar bij voorkeur niet uit de kast komen. Na het millenniumjaar 2000 zal het jaar 2001 met de voorziene belastingherziening,
maar ook het jaar 2002 snel volgen. Alles tezamen vergt dit binnen enkele
jaren een geweldige krachtsinspanning. Zal het bedrijfsleven dit alles kunnen
trekken, of krijgen we na 2002 de terugval?Mijnheer de voorzitter! De discussie over het "legal big bang"-scenario
of een gespreide invoering van de euro in maximaal vier weken, zullen wij
hier niet voeren, maar het is wel zaak dat de minister van Financiën
met banken en het midden- en kleinbedrijf snel weer om de tafel komt. Wil
de minister hierop bij de collega van Financiën aandringen? De belangen
van zowel consumenten als kleine ondernemers nopen tot dit overleg om de standpunten
zoveel mogelijk naar elkaar toe te buigen. Ons dringend verzoek is om tevens
het voorstel van MKB-Nederland en de Raad Nederlandse Detailhandel van begin
december bij deze discussies te betrekken. De toegezegde 180 mln. als fiscale
compensatie voor de invoering van de euro moet ook het MKB inspireren, zich
op de komst van de euro zo goed mogelijk voor te bereiden. Van minder belang
achten wij de suggestie van de heer Wellink om nu in alle winkels al dubbele
prijzen in te voeren. Hoe staat de minister van Economische Zaken eigenlijk
tegenover deze suggestie, die bij de detailhandel zelf, maar ook bij banken
niet op algemene instemming kan rekenen?Mijnheer de voorzitter! Voor het eerst in een reeks van jaren zal er sprake
zijn van een achteruitgang van de export, althans volgens de voorspellingen
van de Nederlandse Export Combinatie. Ziet de staatssecretaris kans enig inzicht
te geven in het verschil tussen de prognoses van deze organisatie en het departement?De exporteurs schrijven de voorziene daling vooral toe aan een lagere
economische groei binnen de Europese Unie als gevolg van de lagere prijzen,
waarmede de Aziatische producenten het Europese vasteland overspoelen. Echter,
het aandeel van het midden- en kleinbedrijf in de export is nog veel te bescheiden
en een substantiële stijging van het aantal exporterende MKB-bedrijven
is dan ook noodzakelijk. Dit exportpotentieel aanboren, gaat echter niet vanzelf.
Daarvoor is allerwegen extra inzet noodzakelijk. Daarom vraagt de CDA-fractie
zich af, of de brief van 7 december jongstleden over de door de staatssecretaris
aangekondigde nieuwe aanpak voor het midden en kleinbedrijf, nu het laatste
woord is. De bedoeling was met deze – als offensieve strategie aangeduide –
aanpak op 1 januari te starten. Zijn onder andere de resultaten van het evaluatieonderzoek
van het programma Starters op buitenlandse markten, het zogenaamde PSB, hierin
nu betrokken? Het is de staatssecretaris toch bekend, dat het midden- en kleinbedrijf
terzake nogal wat wensen heeft, voortkomend uit kritiek op een niet-toereikende
aanpak in het verleden. Deze voorstellen voor een evenwichtig en breed gedragen
exportinstrumentarium zijn bekend. Daarom kan kortheidshalve met deze aanduiding
worden volstaan, met als vraag: Waaruit zullen de aanpassing en verbreding
van het MKB-instrumentarium nu concreet bestaan?Mijnheer de voorzitter! Veel onderwerpen moesten helaas onbesproken blijven,
bijvoorbeeld hoe meer te investeren in kennis, maar de vraag hoe het er met
onze aardgasvoorraad en met de exploitatie daarvan nu voorstaat, mag zeker
niet ontbreken.Ten slotte, de CDA-fractie heeft in deze bijdrage willen aangeven, dat
het de moeite waard is meer te investeren in kwaliteit; kwaliteit van de samenleving,
van de leefomgeving, van de economie en van de infrastructuur.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Dit is de eerste keer, dat we de begroting van
EZ behandelen na de invoering van de euro. Onze gulden bestaat nog wel, maar
hij is thans niet meer dan een verschijningsvorm van de euro. Het is een historische
stap en een politieke en monetaire gebeurtenis van ongekende betekenis. Nederland
heeft een belangrijk gedeelte van zijn soevereiniteit opgegeven en die neergelegd
bij de Europese Centrale Bank.De landen die deel uitmaken van de EMU, hebben hiermede een belangrijke
stap gezet om Europa weer het gewicht te geven, althans het begin daarvan,
om de rol te spelen die dit deel van de ontwikkelde wereld, samen met de Verenigde
Staten, behoort te spelen: het leveren van een actieve bijdrage om de onevenwichtigheden
in de wereldeconomie te helpen verminderen. Het verminderen van die onevenwichtigheden
is niet alleen in het belang van de opkomende landen en de derde wereld, maar
ook van onszelf. Er leven 4,3 miljard mensen met een inkomen van minder dan
2 dollar per dag, 1,5 miljard mensen hebben geen toegang tot schoon water,
wij vernietigen bossen met een ongekende snelheid, over 30 jaar hebben we
twee keer zoveel voedsel nodig. We hebben belang bij globale stabiliteit in
termen van migratie, in termen van drugs in termen van misdaad en, niet in
de laatste plaats, in termen van verantwoordelijkheid.Naarmate wij erin slagen om ons eigen huis op orde te krijgen, zal Europa
beter in staat zijn om als tweede economische wereldmacht, naast de VS, zijn
bijdrage te leveren. Europa zal ervoor moeten zorgen, dat het zijn economisch
potentieel zo goed mogelijk en op een verantwoorde wijze weet te ontwikkelen
en te benutten. Het is helaas duidelijk dat Europa op dit gebied nog steeds
onvoldoende presteert. De Europese werkloosheidscijfers zijn een teken aan
de wand. Nederland lijkt het in dit opzicht beter te doen, maar wij komen
dan ook uit een heel diep dal en de verborgen werkloosheid, ik noem alleen
de WAO, maskeert ook hier een minder rooskleurige situatie.De lancering van de monetaire unie vergroot de Europese integratie. Het
vrije verkeer van goederen en diensten wordt verder vergemakkelijkt. De concurrentie
binnen de economische unie zal toenemen. Tegelijkertijd beperkt de EMU de
mogelijkheid van een autonoom economisch beleid. Het monetaire beleid berust
bij de ECB en het budgettair beleid wordt ingedamd door het stabiliteitspact.
Dat dwingt de nationale regeringen, ook de Nederlandse, om zoveel mogelijk
gebruik te maken van de overige beleidsopties, die nog wel ter beschikking
staan. Voor Nederland is thans de cruciale vraag wat onze positie is in een
verenigd Europa en hoe deze positie structureel kan worden verdedigd en verbeterd.In de afgelopen 10 jaar is de economische groei van Nederland naar Europese
verhoudingen relatief hoog geweest. Dat is mede te danken geweest
aan het succesvolle beleid om de participatiegraad te verhogen, onder meer
dankzij een gematigd loonbeleid. Aangenomen moet worden, dat de mogelijkheden
om de participatiegraad veel verder te verhogen met de in de afgelopen jaren
succesvol beproefde middelen thans veel beperkter zijn. Om een verdere verbetering
van ons economisch potentieel mogelijk te maken, zal in de komende jaren het
accent meer op maatregelen moeten worden gelegd, die tot productiviteitsverbetering
leiden, waarmee ik overigens niet wil zeggen dat een gematigd loonbeleid achterhaald
zou zijn. Daar kom ik later nog op terug. Is de minister het met dit uitgangspunt
van extra aandacht voor productiviteitsverhogende maatregelen eens? Aan welke
maatregelen moeten wij dan denken? Ik zal er een vijftal noemen die volgens
mijn fractie van belang zijn.In de eerste plaats structurele hervormingen. Flexibele arbeids- en productmarkten
leiden tot een betere allocatie van productiefactoren. De wortels van de underperformance
van onze economie liggen in het gebrek aan flexibiliteit, aan de ruimhartigheid
van ons stelsel van sociale zekerheid en belemmeringen voor nieuwe ondernemersactiviteiten.
Deze belemmeringen vormen geen typisch Nederlands verschijnsel, maar waarvoor
wij moeten waken is dat de EMU en de wens naar harmonisatie binnen euroland
niet ontaarden in de race naar nog meer belemmering. Dat gevaar is niet denkbeeldig,
want met name de huidige regeringen in Duitsland en Frankrijk lijken eerder
voorkeur te geven aan meer regelgeving dan liberalisatie op economisch terrein.
Deze landen worden natuurlijk geconfronteerd met een onaanvaardbaar hoge werkloosheid,
maar die ontstaat niet vanzelf. Zij is naast conjuncturele invloeden een gevolg
van tekortschietend beleid. Of het oude wapen van een Keynesiaans beleid het
juiste medicijn is, waag ik te betwijfelen. Structurele hervormingen en belastingverlaging,
met name de vennootschapsbelasting, worden bijvoorbeeld in Duitsland nog slechts
mondjesmaat doorgevoerd.Wat Nederland betreft, is het in ieder geval belangrijk dat de operatie-MDW
met kracht wordt voortgezet. Deze lijkt enigszins te zijn vastgelopen en zou
wat ons betreft best wat ambitieuzer mogen zijn. De minister is dat gevoel
kennelijk ook toegedaan blijkens haar brief van 17 december jongstleden aan
de Tweede Kamer. Overigens zou de minister over de MDW-operatie andere gedachten
hebben dan haar voorganger, minister Wijers, althans volgens de voorzitter
van het MKB. Mevrouw Van Leeuwen sprak daar ook reeds over. Kan de minister
hier een toelichting op geven? Daarbij ga ik ervan uit dat de recente krantenartikelen
waarop ik mij baseer een juiste weergave betroffen.Op de genereuze sociale zekerheid, althans wat het volume betreft, zal
ik in dit debat niet ingaan. Ik heb het als een belemmering van structurele
aard willen noemen, maar besef dat de invloed van de minister om hier iets
aan te doen hooguit van secondaire aard is. Het enige wat ik nog wel zou willen
zeggen, is dat ik het eens ben met de secretaris-generaal van EZ dat de verschillende
socialezekerheids- en pensioensystemen van de lidstaten een belemmering vormen
voor de arbeidsmobiliteit en daarmee voor de verdere economische integratie
binnen de EU. Harmonisatie van deze systemen is in principe inderdaad belangrijk.
Het grote gevaar is echter, dat harmonisatie van de socialezekerheidsstelsels
zal leiden tot het verdedigen van heilige huisjes en de optelling van de krenten
uit de pap met als gevolg een onaanvaardbare verhoging van de kosten van de
factor arbeid.Het tweede aandachtsgebied vormen maatregelen om de innovatie te bevorderen.
De innovatieve kracht van een economie wordt bepaald door de omvang van haar
R&D-inspanningen en door zelf of elders ontwikkelde kennis toe te passen.
Het is natuurlijk de succesvolle toepassing die bijdraagt aan de gewenste
productiviteitsgroei. De laatste jaren is Nederland erin geslaagd om zijn
achterstand in R&D-intensiteit te verminderen. De private R&D blijft
weliswaar nog steeds achter bij het OECD-gemiddelde, maar dat wordt gecompenseerd
door de relatief hoge R&D-inspanningen door de grote researchinstituten
en de universiteiten. De trend in het bedrijfsleven is momenteel om de basale
researchinspanning te beperken of zelfs te stoppen. Dit soort research is
immers het meest risicovol. Tegelijkertijd lijkt een ontwikkeling aan de gang
waarbij ook de universiteiten en GTI's onder invloed van samenwerking met
de private sector de neiging hebben hun rol op het gebied van de basale research
te veronachtzamen. Dit is een gevaarlijke ontwikkeling. Het technologiebeleid
van de minister zou erop gericht moeten zijn om de universiteiten en GTI's
te stimuleren, meer basale research te plegen. Basale research is van vitaal
belang als bron voor toegepaste research en dat is weer de natuurlijke rol
van de private sector. Wat deze sector betreft, dient het beleid erop gericht
te zijn om juist dit soort research te stimuleren. Daarbij zou het accent
op het MKB dienen te liggen. Dit zou ook moeten worden gestimuleerd om reeds
bestaande R&D-applicaties te gebruiken. Is de minister het hier mee eens?In dit licht juicht mijn fractie het twinning-programma toe. Dit richt
zich op de ICT en verdient alle aandacht. Nog te veel beschouwt het bedrijfsleven
de ICT als een kostenpost en niet als een strategisch middel om de productiviteit
te verhogen en de concurrentiepositie te versterken. Dit concept zou naar
andere belangrijke gebieden moeten worden uitgebreid, in de eerste plaats
naar de biotechnologie. Kan de minister hier nog iets over zeggen? Kunnen
we op korte termijn nieuwe initiatieven verwachten? Zowel ICT als biotechnologie
zijn belangrijke activiteiten om de productiviteit te verhogen.Voorzitter: Korthals AltesDe heer Loudon (VVD):Een derde aandachtsgebied is ons menselijke kapitaal. Een goed opgeleide
beroepsbevolking verhoogt het economisch potentieel. Een hoger opleidingsniveau
leidt tot hogere arbeidsproductiviteit en is van belang voor research and
development en de verspreiding van kennis. De totale opleidingskosten liggen
in Nederland lager dan het OECD gemiddelde en dit geldt met name voor het
primaire en secondaire onderwijs. In het bijzonder het beroepsonderwijs zou
met kracht moeten worden gestimuleerd, zowel het lager als het MBO en het
HBO. Het is toch te gek, dat er momenteel buitenlandse werknemers worden aangetrokken
omdat openstaande vacatures niet kunnen worden vervuld in Nederland, terwijl
de jeugdwerkloosheid door gebrek aan opleiding een maatschappelijk
probleem van de eerste orde is geworden. Het gebruik van informatietechnologie
en computers in het onderwijs, inclusief het beroepsonderwijs, blijft nog
steeds onder de maat. Dit is een luxe die we ons in de huidige tijd niet kunnen
permitteren. Mijn fractie zal bij de behandeling van de begroting van Onderwijs
hier zeker nog op terugkomen.Een vierde factor van belang zijn de investeringen, zowel private als
publieke. Een hoog investeringsniveau stimuleert arbeidsproductiviteit. Het
klimaat voor particuliere investeringen kan in Nederland als gunstig worden
beschouwd. Een bottleneck vormt echter vaak de financiering, met name voor
nieuwe innovatieve bedrijven. Een echte aandelencultuur, het verschaffen van
risicokapitaal, ontbreekt nog in Nederland. Met name het ontbreken van zogenaamd
seedcapital, de financiering van de ontwikkelingsfase tot een marktrijp product
of dienst, is de grootste belemmering. Dit is ook de meest risicovolle fase
in de levenscyclus van de startende onderneming. Zou de Minister hier nog
eens aandacht aan kunnen geven, bijvoorbeeld door de introductie van een fiscale
stimulans? Samenwerking met de private sector lijkt een absoluut vereiste.
Zou dit onderwerp niet een studie waard zijn? Nederland scoort slecht op het
gebied van succesvolle startende ondernemers.De publieke investeringen in transport en infrastructuur zullen belangrijk
toenemen, maar zullen volgens deskundigen slechts voldoende zijn om de huidige
verkeerssituatie niet verder te laten verslechteren. Mobiliteit heeft zijn
weerslag op productiviteit. Tijd is geld. Het drama Schiphol heeft het imago
van ons land geen goed gedaan. De verkeers- en vervoersproblematiek is voor
een groot deel ontstaan omdat Nederland nooit een duidelijke visie heeft ontwikkeld
op zijn economische rol in Europa. Die wordt voor een groot deel bepaald door
onze ligging. In een onderneming zou dat worden beschouwd als een "core competence",
die een voorsprong geeft op de concurrentie. Die moet je koesteren en uitbuiten.
Als wij niet oppassen, dan worden wij in plaats van een "gateway to Europe"
een uithoek van Europa die men links laat liggen. Hier zullen echt alle registers
moeten worden opengetrokken. Capaciteitsuitbreiding maar ook tolwegen, spitsontmoediging,
betaalstroken, beperking van de mobiliteit, flexibele werktijden, thuiswerken;
alles wat wij kunnen bedenken. De bereikbaarheid van ons land en zeker van
de randstad via onze zuid- en oostgrenzen moet absoluut veilig worden gesteld,
willen wij in staat blijven onze economische rol in Europa succesvol te vervullen.
Ik ga in dit bestek maar niet in op de eindeloze procedures die aan infrastructurele
projecten vooraf gaan. Een dergelijk gebrek aan slagvaardigheid zou in de
private sector dodelijk zijn. De overheid is niet de private sector, dat weet
ik natuurlijk ook, maar we hebben onze besluitvormingsprocedures met alle
beroepsmogelijkheden en andere vertragingsacties gewoon "ad absurdum" uit
de hand laten lopen. Dat kost natuurlijk allemaal geld en daarom is het onbegrijpelijk
dat het middel van de publiek-private samenwerking in de financiering van
infrastructurele projecten nog niet van de grond is gekomen. De geluiden die
thans van Financiën komen over de oprichting van een speciaal kenniscentrum
geven ook al geen aanleiding tot grote vreugde. Bij investeringen gaat het
trouwens niet alleen om de financiering. Investeerders willen weten welke
economische waarde wordt gecreëerd en of die na aftrek van de financieringskosten
voldoende is om een voldoende risicovergoeding te ontvangen. In een onderneming
bepalen de financiële experts niet alleen of een investering doorgaat
of niet. Kan de Minister iets zeggen over de samenwerking tussen Financiën
en andere betrokken departementen en over de wijze waarop de samenwerking
met de private sector gestalte zal worden gegeven? Het lijkt mij verstandig
dat die sector vroegtijdig wordt geconsulteerd over het proces dat in publiek-privaat
te financieren projecten tot besluitvorming moet leiden.Als laatste factor die van belang is voor de economische performance van
Nederland noem ik de arbeidskosten. Loonmatiging is de afgelopen jaren de
drijvende kracht geweest in de stijgende participatiegraad van de beroepsbevolking
en de mobilisatie van ons economisch potentieel. Het heeft ons concurrentievermogen
verhoogd. Prijsconcurrentie zal toenemen door de lancering van de EMU. Het
verlies van het valutawapen zal loonmatiging des te noodzakelijker maken.
We mogen aannemen dat het belang hiervan ook bij de andere lidstaten van de
EU zal worden onderkend. Loonmatiging zal voor individuele landen dan minder
effectief worden om het concurrentievermogen te vergroten. Bij de loonontwikkeling
zullen we ervoor moeten waken dat we ten minste in de pas lopen bij onze Europese
concurrenten en dat we de groei van de arbeidsproductiviteit niet overstijgen.
Een land met te hoge arbeidskosten, althans in vergelijking met zijn productiviteit,
zal onvermijdelijk worden geconfronteerd met een stijgende werkloosheid. Het
valutawapen staat immers niet meer ter beschikking om deze situatie te redresseren.
Nu dit beleidsinstrument – als je het tenminste zo wilt noemen, want
ik beschouw het eerder als een vluchtweg uit een door slecht beleid gecreëerde
situatie – niet meer ter beschikking staat, blijft als enig medicijn
over: verlaging van de kosten van de factor arbeid of verhoging van de productiviteit.
Aangezien het laatste, productiviteitsverhoging, niet op stel en sprong is
te realiseren, blijft er op korte termijn weinig anders over dan verlaging
van de arbeidskosten of berusting in een hoge werkloosheid. Het enige alternatief
zou zijn mobiliteit. Ik bedoel dan: ergens in een ander land gaan werken waar
wél vraag naar arbeid is. Zoals de secretaris-generaal van Economische
Zaken terecht stelde, vormen de verschillende socialezekerheids- en pensioensystemen
van de lidstaten hiervoor reële belemmering. De langdurige werkloosheid
en de werkloosheid onder ouderen kan niet worden opgelost door algemene loonmatiging.
Hiervoor zijn specifieke maatregelen nodig. Vervroegde pensionering zal moeten
worden ontmoedigd en wellicht zullen oudere werklozen weer verplicht moeten
worden om te solliciteren.Voorzitter! Ik ben mij ervan bewust, dat ik de specifieke onderwerpen
van de begroting 1999 niet heb behandeld, maar 1999 is toch al begonnen. Het
leek mij nuttiger om met de minister van gedachten te wisselen over wat er
nodig is om de positie van Nederland binnen het nieuwe Europa te versterken.
Het beleid dat daarvoor nodig is, overstijgt de directe verantwoordelijkheid
van het ministerie van Economische Zaken, maar Economische Zaken is wel het
meest aangewezen om dwarsverbanden met andere departementen te leggen als
het gaat om de economische positie van Nederland binnen Europa. In dit verband
nog één opmerking: Als ik één ding heb geleerd
van mijn lidmaatschap van de Eerste Kamer, dan is dat de grote afstand die
er is tussen het bedrijfsleven en de overheid. Natuurlijk hebben zij ieder
hun eigen verantwoordelijkheid, maar publiek-private samenwerking in het algemeen
zou meer aandacht verdienen; niet alleen op het gebied van investeringen,
maar ook op andere terreinen. Daarvoor is het nodig dat de overheid als een
betrouwbare partner wordt gezien, maar ook dat de private sector zich in zijn
eigen belang constructiever opstelt.Ten slotte nog twee specifieke vragen aan de minister. De eerste gaat
over de Elektriciteitswet. Ik zal het kort houden, want deze Kamer krijgt
later nog een kans om hier uitgebreider op in te gaan. In een brief van 27
oktober 1998 heeft de minister onder meer aangegeven dat zij bereid is, deel
te nemen in de landelijk netbeheerder. Hiertoe zullen 50% van de aandelen
plus één aandeel aan de Staat worden overgedragen. Kan de minister
nader uitleggen waarom zij staatsdeelname in de landelijke netbeheerder prefereert?
Waarom is staatsdeelname beperkt tot 50% en één aandeel in plaats
van volledige overname van alle aandelen in de landelijke netbeheerder, mede
gelet op de aanzienlijke financiële toezeggingen die reeds door de minister
zijn gedaan in verband met de problematiek van niet-marktconforme kosten?
Op welke wijze denkt de minister haar bevoegdheden als aandeelhouder te gaan
gebruiken, in het bijzonder met betrekking tot de zeggenschap? Welke financiële
verplichtingen brengt het aandeelhouderschap van de Staat in de landelijke
netbeheerder met zich mee? Kan de minister inzicht geven in de omvang van
deze verplichtingen?Uit een algemeen overleg tussen minister en Tweede Kamer in december 1998
is gebleken dat de niet-marktconforme kosten ten opzichte van de periode toen
nog werd getracht tot een grootschalig productiebedrijf te komen, aanzienlijk
zijn gestegen. In eerste instantie, dat wil zeggen vóór het
mislukken van het GPB, werden slechts stadsverwarming en Demkolec tot de niet
marktconforme kosten gerekend. Thans worden ook een groot aantal elektriciteits-
en gascontracten als zodanig aangemerkt. Hetzelfde geldt voor de aanleg van
een elektriciteitskabel tussen Nederland en Noorwegen. Het parlement is over
het bestaan van deze kosten pas na de totstandkoming van de Elektriciteitswet
1998 geïnformeerd. Was de minister vóór het mislukken van
het GPB niet op de hoogte van deze niet-marktconforme kosten? En bestaat er
een verband tussen deze niet-marktconforme kosten en het mislukken van het
GPB?Als laatste punt het Fonds economische-structuurversterking. De begroting
van dit fonds voor 1998 is neerwaarts bijgesteld, gebaseerd op een daling
van de olieprijs per vat van 17 dollar naar 13,5 dollar en een neerwaarts
bijgesteld exportvolume over 1998. Het laat zich aanzien dat de olieprijs
in 1999 aanmerkelijk lager zal zijn, en wel in de orde van grootte van 10
dollar per vat. Wat zijn de gevolgen van deze olieprijs voor de investeringsuitgaven
in 1999 en daarna? Het kabinet gaat ervan uit, dat alle voorgenomen investeringsbijdragen
uit het FES gecontinueerd kunnen worden – zie een verslag van vragen
en antwoorden naar aanleiding van het voorbereidende onderzoek door de Tweede
Kamer van de begroting 1999 van het FES – mits extra ontvangsten kunnen
worden verkregen. Aan wat voor extra ontvangsten moet er dan worden gedacht?
Moeten die misschien uit de algemene middelen komen?Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Van Ulrich Beck is de volgende uitspraak: "De moderne liberale
politicus zegt dat hij ontwikkelingen slechts reguleert, niet controleert.
De wetenschapper beweert, dat hij alleen maar technologische mogelijkheden
onderzoekt en niet wat daarmee gebeurt. De zakenman zegt uitsluitend te reageren
op verlangens van de consument."Als dit waar is en ook zo blijft, zijn we niet op weg naar een duurzame
samenleving. Om daar wel te kunnen komen, zal in ieder geval de overheid tot
een fundamentele koerswijziging moeten overgaan. De overheid en in dit geval
Economische Zaken zal haar maatschappelijke verantwoordelijkheid moeten nemen
en niet langer eenzijdig haar geloof in de werking van de markt moeten stellen.
Op veel gebieden biedt marktwerking geen oplossing. De markt trekt zich tot
nu toe weinig aan van de minder sterken in onze samenleving.Wat het bedrijfsleven betreft, een deel van de ondernemers lijkt zich
bewust te worden van zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid. Dat blijkt
heel goed samen te kunnen gaan met de uitspraak van Beck dat het bedrijfsleven
slechts reageert op de verlangens van de consument. Er is een groeiende groep
consumenten bewust van de noodzaak van kwaliteit van leefomgeving, voedsel
en producten. Het aantal leden van een milieu- of natuurorganisatie is het
laatste jaar flink toegenomen. Nederland telt meer dan 3 miljoen mensen die
lid zijn van een dergelijke organisatie. Het is dus economisch voordelig en
ook eigenbelang van het bedrijfsleven om op deze trend in te spelen. Kwaliteit
wordt een sleutelwoord."Op de langere duur is iets wat niet ecologisch verantwoord is, ook niet
economisch." Deze uitspraak van de heer Wijffels las ik in het SER-bulletin
van oktober jongstleden in een interview met de toekomstige voorzitter van
de SER. "We moeten produceren en consumeren op een zodanige manier dat de
bronnen waaruit we leven – grond, water, lucht – zodanig intact
blijven dat ook generaties na ons over zuivere en toereikende bronnen kunnen
blijven beschikken. Daartoe moeten we realistische stappen zetten. We weten
inmiddels veel meer van de effecten van ons productie- en consumptiegedrag
en we zullen de leermomenten die daaraan gekoppeld zijn gaandeweg moeten vertalen
in beleid en in nieuwe oriëntaties, eigenlijk kwaliteitsoriëntaties
voor de ontwikkeling in de komende periode."Een dergelijke zienswijze is door vertegenwoordigers van GroenLinks op
velerlei plaatsen en in vele toonaarden naar voren gebracht. Maar het is mooi,
dat de toekomstige voorzitter van de SER dezelfde mening is toegedaan en bevestigt,
dat maatschappelijk ondernemen niet alleen economisch verantwoord
is, maar dat dit op den duur zelfs de enig mogelijke manier van ondernemen
zal blijken te zijn. Hoe denken de bewindslieden er eigenlijk over? Zijn zij
het met deze zienswijze eens?De heer Wijffels is ook een groot voorstander van het groene poldermodel.
Ik ben er benieuwd naar wat de CDA-fractie van dit idee van een van zijn voormannen
vindt. Gehoord de voordracht van mevrouw Van Leeuwen lijkt mij een bevestigend
antwoord voor de hand te liggen, dat zij het daarmee eens is. Maar waar staan
de bewindslieden en waar blijft de door het kabinet toegezegde notitie over
het groene poldermodel?De economische voordelen van sociaal ondernemerschap waren al langer duidelijk.
Als het sociale klimaat in een onderneming gunstig is, werkt dat positief
op de betrokkenheid van werknemers. Het maatschappelijk ondernemerschap is
in opkomst, vanwege het negatieve effect van productieprocessen op het milieu,
dat door een groeiend aantal consumenten wordt afgewezen. In die bedrijven
is men zich bewust van de positieve kanten van een duurzame productie en van
het recht van producenten van grondstoffen op een eerlijke prijs. Bedrijven
zoals Body Shop en Ben&Jerry. Daar krijgt winstoptimalisatie de voorkeur
boven winstmaximalisatie. Er zijn ook multinationals die inzien dat het tij
keert en dat de enige manier om te overleven is een manier van werken, waarbij
natuurlijke bronnen niet worden uitgeput.Unilever is zo'n multinational. Zijn topman Niall Fitzgerald heeft vier
maanden geleden in Montreux aangekondigd, dat Unilever uiterlijk in 2005 geen
zaken meer zal doen met visserijbedrijven die de zeeën leegvissen, koraalriffen
opblazen of werken met "netten des doods". Unilever staat niet alleen. De
olie-industrie heeft in de jaren negentig, in nauw overleg met de milieubeweging
meer geïnvesteerd in milieubescherming dan kon worden afgedwongen. In
de laatste maanden van haar ministerschap sprak Margreet de Boer – toen
nog minister van VROM – in dit verband van "een stille revolutie". Maar
de mogelijke invloed die het bedrijfsleven kan uitoefenen op het functioneren
van de maatschappij in haar totaliteit, op het bevorderen van veiligheid bijvoorbeeld,
komt pas de laatste tijd in beeld. Het idee dat ondernemers, groot, middelgroot
en klein, een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan een maatschappelijke
kwaliteitsverbetering en tegelijkertijd goed voor hun eigen portemonnee kunnen
zorgen, is nog geen gemeengoed.Er zijn echter signalen dat dit besef begint door te dringen, zoals bij
de horeca. Het bedrijfschap Horeca en Catering en SVH Onderwijscentrum organiseerden
op 5 januari jongstleden een symposium in Amsterdam. Thema: De winst van ethiek.
Dit symposium moest bespreekbaar maken dat de horeca, van oudsher de huiskamer
van de samenleving, moet inspelen op veranderende normen en waarden. Zo luidde
de tekst van de uitnodiging. Volgens Dorien Pessers, die in een ander verband
in haar column in de Volkskrant de Franse stadstheoreticus Alain Medam citeerde,
is er niet zozeer sprake van veranderende normen en waarden, maar is de maatschappij
op zoek naar een nieuw evenwicht tussen oude waarden. Alain Medam houdt zich
bezig met de vraag: wat maakt een stad bewoonbaar? Hij denkt een antwoord
gevonden te hebben in een dynamisch evenwicht van tegengestelde waarden. Volgens
Medam moet er een balans worden gevonden tussen openheid en geslotenheid,
tussen continuïteit en vernieuwing, tussen pluriformiteit en uniformiteit,
tussen ordening en verrassing. Waar dit spanningsveld ontbreekt, ontaarden
alle positieve waarden in hun tegendeel.Te veel ordening leidt tot tirannie, maar te veel verrassing tot desoriëntatie.
Te veel uniformiteit leidt tot monotonie, te veel pluriformiteit tot chaos.
Te veel geslotenheid veroorzaakt verlamming, te veel openheid onbeheersbaarheid.
Te veel vernieuwing veroorzaakt onzekerheid, te veel continuïteit leidt
tot verstarring. Het komt erop aan de juiste balans tussen al die tegenstellingen
te ontdekken. Dit begrippenkader is niet alleen van toepassing op de stad,
maar is ook bruikbaar om greep te krijgen op de samenleving.De horeca blijkt zich bewust te worden van de bijdrage die hun ondernemers
in samenwerking met politieke bestuurders en politie kunnen leveren aan een
veiliger samenleving. Nu gaat het erom dat bewustzijn in concrete maatregelen
om te zetten. De overheid heeft ook hier een belangrijke rol. Pakken de bewindslieden
deze signalen op en gaan zij aan het werk? Welke bijdrage kan EZ leveren aan
de veiligheid van het uitgaansleven? Toch een economische factor van belang!Over startende ondernemers – daarvan is 40% vrouw – heb ik
een reeks vragen. Vrouwen en allochtonen ondervinden nog steeds onevenredig
veel moeilijkheden bij het opstarten van een onderneming. Welke bijdrage kan
EZ leveren aan het wegnemen van deze onterechte belemmeringen? Hoe kunnen
door EZ de mogelijkheden van starters die uit de bijstand komen, zowel de
starters die parttime als die volletijds willen werken, worden vergroot?Er bereiken ons signalen dat de regeling op grond waarvan de overheid
een lening verstrekt niet goed werkt. Het bedrag van de lening is onder staatssecretaris
Van Dok zelfs vergroot, maar heeft EZ zicht op de toepassing van de regeling?
Hoe staat het met de handhaving van de nieuwe Vestigingswet? Maakt de ECD
zijn rol bij de controle van de vergunningen wel waar? Wordt bij de evaluatie
van deze wet ook nagegaan of recht wordt gedaan aan het principe gelijke monniken,
gelijke kappen? Wat de horecafaciliteiten betreft worden aan wegrestaurants
volstrekt andere eisen gesteld dan aan benzinestations!Herstarters hebben weinig mogelijkheden. Op het mislukken van een onderneming
ligt in Nederland, anders dan in het buitenland, een groot taboe. Wat kan
het ministerie doen om te komen tot een meer reële kijk op failliet gaan?
Ik pleit hier echt niet voor een luchthartige kijk op het beginnen van een
onderneming. Een goed bedrijfsplan en een gedegen marktverkenning zijn van
het grootste belang. Maar het besef dat failliet gaan ook een enorm leereffect
kan hebben, is in Nederland bepaald geen gemeengoed.Voorzitter! Een korte passage over de millenniumproblematiek. Volgens
de rapportage van de minister van EZ van 8 januari jongstleden is het nog
maar zeer de vraag of we de eeuwwisseling ongeschonden doorkomen. Het meeste
werk moet nog worden gedaan en maar liefst 51% van de respondenten uit het
onderzoek van PA Consulting Group verwacht niet op tijd klaar
te zijn. Bij het MKB blijkt het probleem zwaar onderschat te worden. De afgelasting
van de manifestatie van 2 december jongstleden vanwege de geringe belangstelling
is een teken aan de wand. Op de ambassadeursconferentie van vorige week hoorde
ik dat Rusland, dat nog veel later wakker is geworden dan Nederland wat de
millenniumproblematiek betreft, nu steun van Nederland verwacht. De problemen
met de Russische kerncentrales zijn levensgroot, maar ook in Borssele verwacht
men problemen. Kan de minister uiteenzetten hoe zij al deze problemen wil
aanpakken?In Nederland werken in het toerisme veel middelgrote en kleine bedrijven.
Samenwerking is een sleutelwoord. De mogelijkheden en vooral de onmogelijkheden
van samenwerking op toeristisch gebied kennen een lange en meestal treurige
geschiedenis, zeker op lokaal en provinciaal niveau. Geldt de coördinatie-
en interventietaak van Economische Zaken ook voor die niveaus? Op landelijk
niveau zal volgens het ministerie de samenwerking zijn beslag moeten krijgen
in het "toeristisch huis". Vinden de betrokken organisaties dat ook de beste
oplossing voor samenwerking of wordt het ze opgelegd? Hoe wordt in dat "toeristisch
huis" de coördinatie- en interventietaak van Economische Zaken ingevuld?Op Europees niveau heeft Economische Zaken ook een coördinatie- en
interventietaak. Om die taak te kunnen uitvoeren is een Europees meerjarenprogramma
noodzakelijk. De vorige staatssecretaris heeft daar ook voor geijverd. Nederland
heeft in december in de vergadering van de Raad voor toerisme van de EU tegen
een dergelijk voorstel gestemd. Kan de staatssecretaris uitleggen waarom?
Kan hij ook uitleggen of dit een verandering van beleid betekent?Een negatief neveneffect van massatoerisme is de mogelijke aantasting
van cultuurmonumenten, van de sociale structuur van een land en van het milieu
en het landschap in sociaal en in milieuopzicht kwetsbare gebieden. De toeristenindustrie
met een wereldwijde omzet van 4000 mld. heeft in het algemeen nog geen boodschap
aan een maatschappelijke verantwoordelijkheid in dezen. Alleen de Duitse reisgigant
Touristik Union International, waaronder ook drie Nederlandse touroperators
vallen, werkt aan een duurzaam toerisme. Die ziet wel degelijk ook de economische
voordelen. Er is al een kleine markt voor ecoreizen, reizen naar het buitenland
die de sociale structuur en het landschap aldaar ontzien, maar ook in Nederland
is er een toeristisch aanbod dat rekening houdt met het draagvlak.Duurzaam toerisme is op termijn het behoud van de toeristische sector.
De negatieve effecten van toerisme worden namelijk steeds duidelijker, zoals
bij de wintersport. Ik noem niet alleen de aantasting van de skipistes, maar
ook het massale gebruik van de eigen auto, 80%, voor het vervoer naar de wintersportbestemming.
Op de Vakantiebeurs, geopend door de staatssecretaris en ook in het radioprogramma
Vroege vogels op zondagmorgen werd aandacht besteed aan de onvermijdelijkheid
van duurzaam toerisme. Wat is het standpunt van de staatssecretaris? Komt
Economische Zaken met een beleid op dit terrein? Economische Zaken kan invulling
geven aan zijn coördinerende taak door dit samen te doen met het CBI,
vroeger een onderdeel van het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat onder
meer ontwikkelingslanden ondersteunt die toeristen willen binnenhalen. Zij
kunnen daarbij gebruikmaken van een rapport dat recent is uitgekomen over
duurzaam toerisme.Voorzitter! Ik heb vrij uitvoerig gesproken over de maatschappelijke verantwoordelijkheid
van het bedrijfsleven. Ik heb toegelicht dat daar een begin van een besef
leeft en dat dit besef groeit. Politiek is echter vooral interessant hoe de
landelijke overheid op economisch gebied invulling geeft aan haar maatschappelijke
verantwoordelijkheid. De rode draad uit mijn betoog van vorig jaar kon ik
zo weer oppakken. Paars II zet in navolging van Paars I in op Nederland als
distributieland. Volgens GroenLinks is dat nog steeds een fundamenteel foute
keuze: alsof er niets beters is dan inventiviteit en geld te stoppen in het
heen en weer slepen en sleuren van goederen. Om heimwee naar de snelweg te
ondervangen kan beter in de elektronische snelweg worden geïnvesteerd.
Stimuleer jonge technologische bedrijfjes en stimuleer het MKB om hiervan
meer gebruik te maken. Mijn fractie zet in op Nederland als innovatieland,
als kennisland. Vooral technische kennis speelt een cruciale rol in de economie,
maar die kennis moet dan wel aangewend worden voor een duurzame samenleving.
Dat betekent biologische landbouw, groot aangepakt ecologisch bouwen –
en niet steeds opnieuw maar weer experimenteren – en duurzame energie.
Paars I heeft die omslag niet gemaakt. Ook Paars II maakt deze omslag niet,
nog niet. Hoe wil Paars II bijvoorbeeld het groeiende natuur- en milieubewustzijn
van de consument politiek vertalen? Het integrale Programma schoner produceren
dat in samenwerking met het bedrijfsleven tot stand is gekomen, lijkt een
goede start. Het contract dat de supermarkten hebben gesloten met de varkenssector
en de dierenbescherming om op grote schaal biologische varkensvlees te verkopen,
is een steun in de rug van de overheid: van 25.000 biologische varkens nu
naar 0,5 miljoen in 2005.Voorzitter! Wij kijken dit jaar terug op een hele eeuw. In die eeuw is
verschrikkelijk veel veranderd. Het lijkt mij geen wilde veronderstelling
dat er in de volgende honderd jaar ook veel zal veranderen. Wordt er in het
kabinet over gediscussieerd – en hoe intensief – hoe de belangen
van een in deze eeuw sterk gegroeide bevolking – van 5 naar bijna 16
miljoen – in overeenstemming kunnen worden gebracht met de eveneens
sterk gegroeide eisen van de samenleving? Wordt erover gediscussieerd hoe
er een dynamisch evenwicht kan worden gevonden tussen deze tegengestelde waarden?
Een hele eeuw overzien kan natuurlijk niemand, maar kortetermijnhandelen moet
wel zijn ingebed in een langetermijnvisie. Mijn laatste vraag: wat kunnen
deze bewindslieden op economisch gebied bijdragen aan een dynamisch evenwicht
tussen de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de overheid en die van
de andere actoren in de maatschappij?De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! In het laatste beleidsdebat hier in de Eerste Kamer over de
begroting van Economische Zaken gaf ik de voorganger van deze minister een
naar ik toen dacht belangrijk politiek advies: poets het verschoten groene
D66-gezicht wat op met krachtig energiebeleid. Ik gaf hem 18
concrete voorstellen die alle waren voortgekomen uit de praktijk van bevlogen
architecten of adviesbureaus, mensen die met beide voeten in de werkelijkheid
staan.Nadat de minister mij gelijk had gegeven en toegaf dat er veel meer kan
op het gebied van energiebesparing, deed hij de toezegging dat hij met een
energiebesparingsnotitie zou komen, waarbij "veel suggesties van de heer Pitstra
een rol spelen". Hij zegde toe die alle te zullen bekijken. Overigens wilde
hij natuurlijk niet toezeggen, dat hij ze alle zou overnemen. Dat had ik ook
niet verwacht.Hoewel in de nota Energiebesparing zeker voor een beleidsintensivering
is gekozen – althans, de opties zijn op een rijtje gezet – moet
ik toch constateren dat er weinig terecht is gekomen van deze toezegging aan
onze fractie. Ik wil natuurlijk niet uitsluiten dat er serieus gestudeerd
is op onze 18 suggesties en dat ze alle met ijzersterke argumenten konden
worden afgevoerd, maar het lijkt er meer op, dat deze politieke toezegging
niet goed is doorgekomen en er weinig mee is gebeurd. Ik ga ervan uit dat
de huidige minister zich gebonden voelt aan deze toezegging. Hoewel zij van
een andere partij is en wellicht ook van een andere liberale kleur –
niet geel-liberaal maar meer blauw-liberaal – wil zij het beleid van
haar voorganger in grote lijnen voortzetten. Ik vraag de minister nadrukkelijk
om een herkansing. Bij het komende actieplan energiebesparing, dat in het
voorjaar van 1999 zal verschijnen, kan zij opnieuw onze lijst van suggesties
bestuderen. Ik zou het op prijs stellen als zij beargumenteerd kon aangeven
wat zij ermee gedaan heeft.Cruciaal is natuurlijk wat de minister zelf wil. In de eerste plaats vraag
ik haar of zij politieke feeling heeft met het onderwerp. Vindt zij het leuk
om hier een speerpunt van te maken en zich hierop te profileren? Vindt zij
het leuk om samen met Greenpeace 10.000 daken in Nederland van PV-cellen te
voorzien? Ofte wel: wordt een krachtig energiebeleid een speerpunt van deze
minister?Natuurlijk kan zij ook nog zeggen: echt leuk vind ik het niet, mijn enthousiasme
gaat meer uit naar – ik noem maar wat – marktwerking, maar er
moet, gezien Kyoto, meer gebeuren op dit terrein en ik zal plichtsgetrouw
uitvoeren wat in het regeerakkoord en de begroting is aangekondigd. Als dat
zo is, denk ik dat het energiebeleid niet de prioriteit krijgt, de grote sprong
voorwaarts maakt of de trendbreuk bewerkstelligt die mogelijk en noodzakelijk
is. Op dit terrein moet de politiek de leiding nemen.Naast politiek enthousiasme is natuurlijk ook geld nodig. De grote investeringsstromen
van ICES en FES zullen hier meer op gericht moeten worden. En dan heb ik het
niet over miljoenen, maar over miljarden. Het gaat trouwens vaak om rendabele
investeringen, die allemaal terugverdiend kunnen worden, alleen niet binnen
de te korte termijn van drie jaar waarmee het bedrijfsleven vaak rekent.De constante lijn in de verhalen van de GroenLinks-fractie is al zo'n
zeven jaar dat er op dit gebied nog een wereld te winnen is. Door onwetendheid
en onvoldoende organisatie wordt zelfs veel laaghangend fruit nog niet geplukt,
namelijk op microniveau: meer spaarlampen en het licht uitdoen als je niet
in een kamer bent. Op mesoniveau stoken kantoren, bedrijven, kleine winkels
en scholen nog steeds voor de KLM en verspillen energie. Op macroniveau wordt
door een heldere politieke keuze een andere energieproductie mogelijk: energie-extensivering,
duurzame energie, warmtekracht in plaats van grootschalig vermogen met laag
rendement, energiebesparing, maar ook verhandelbare emissierechten.In een brief van 8 januari 1999 aan de minister van VROM – men had
de brief beter aan deze minister kunnen sturen, maar misschien moet de milieubeweging
nog enigszins wennen aan de coördinatie van het energiebeleid door EZ –
gaan de gezamenlijke milieuorganisaties in op de consequenties van de verplichtingen
uit het Kyoto-Protocol. Ik heb de minister zojuist een kopie daarvan gegeven.
De organisaties hebben een pakket emissiereductie opgesteld van ongeveer 85
Mton kooldioxide-equivalent. Het is wel vaktaal geworden! Alle sectoren van
de economie zijn doorgelopen, van transport, landbouw en dienstensector tot
huishoudens. Is de coördinerend minister voor het energiebeleid bereid
om zich voor zo'n pakket in te zetten? In het pakket wordt sterk ingezet op
energiebesparingen in de industrie. Belangrijk hierbij is een recent rapport
dat in opdracht van het Wereldnatuurfonds en de Stichting natuur en milieu
is opgesteld door bureau Ecofys, getiteld "Energiebesparing in een stroomversnelling",
meerjarenafspraken energiebesparing met de industrie na 2000. Kent de minister
dit uitstekende rapport? Wat is haar oordeel over de voorgestelde maatregelen?
Is zij bereid, bijvoorbeeld bij het komende actieplan, schriftelijk te reageren
op dit rapport?Belangrijk in het rapport is het voorstel om de meerjarenafspraken een
meer verplichtend karakter te geven en om ook meer werk te maken van de milieuvergunning
en de energieparagraaf daarbij. Dit zou kunnen aansluiten bij de passages
in de memorie van toelichting bij de EZ-begroting waarin melding wordt gemaakt
van een "verschuiving van vrijwilligheid en subsidiëring naar het naar
voren halen van normstellingen en regelgeving". Dat klinkt mij als muziek
in de oren.Ten slotte een paar opmerkingen over de woningbouw. Ik ga allereerst in
op de EPN, de energieprestatienorm. Het stond al in de door mij gedane achttien
suggesties, maar een versnelling van de EPN naar 0.8 in 2000 is heel goed
mogelijk. Als ik zelf minister zou zijn – ik heb daar wel eens fantasieën
over, ook gelet op onze kameraden in het oosten – zou ik vrolijk nog
veel lager inzetten. De woningen van het Wereldnatuurfonds laten zien dat
0.6 allang mogelijk is, maar goed, 0.8 in 2000 zou een mooie stap zijn voor
een VVD-minister, die, zoals ik eens las, lid is van Greenpeace en wellicht
ook nog wel van het Wereldnatuurfonds. Enige affiniteit moet zij daar toch
wel mee hebben.Van VROM hoeven wij op dit gebied weinig te verwachten. Staatssecretaris
Remkes (ik hoorde hem recent op het nationale DUBO-congres) zei dat hij niet
zelf met krachtige initiatieven zal komen; het moet vooral uit de markt komen,
niet uit de "ivoren torens van VROM", zoals hij het noemde. De markt doet
dat echter niet zo maar. De meeste consumenten bij wie het geld over de plinten
klotst, zoals een makelaar het onlangs op een symposium noemde, geven onbezorgd ƒ 30.000 of ƒ 40.000 uit voor een modieuze
keuken of badkamer, maar een serre of andere energiemaatregelen, zoals zonneboilers,
behoren helaas niet tot de grote emoties in de woonwensen. Ook stedenbouwkundigen,
architecten en bouwbedrijven zijn nog lang niet allemaal om. Velen blijken
zelfs nog niet eens te weten wat DUBO is.Het steunen op de markt is dan ook merkwaardig. In één van
de NCDO-debatten over DUBO sprak ik een directeur van een bouwbedrijf, ongetwijfeld
een stemmer op de VVD. Het was een grote speler op dit veld. Hij zei mij:
"wij willen heus wel graag duurzaam bouwen, bijna alle bouwbedrijven kunnen
het ook, wij hebben allemaal wel eens een leuk projectje gebouwd en weten
precies hoe het moet". Daarbij ging het dan zelfs om woningen met een norm
van 0,6. "De meeste van mijn collega's", aldus deze directeur van een bouwbedrijf,
"vinden het ook veel leuker om zo te bouwen; ik heb zelf het gevoel dat ik
dan maatschappelijk zinvol bezig ben en een bijdrage heb geleverd voor mijn
kleinkinderen. Maar jullie", zo vervolgde deze directeur, "in de politiek
moeten dat regelen, als wij verplicht worden om allemaal op hoog niveau duurzaam
te bouwen, is het zo gepiept, want onze sector is toch gewend aan massa's
regels (met al die NEN-normen) en als techneuten voeren wij dat gewoon uit."Dit soort signalen krijg ik dus uit de markt. Wat doet dan de paarse politiek?
Zich verschuilen achter die markt die zich in concrete projecten in een sociaal
dilemma bevindt, in de zin van: ik wil wel, maar als de buurman het niet doet
kom ik in een nadelige marktpositie, omdat de woonconsument liever een duur
granito-aanrecht dan een zonneboiler heeft.De minister van Economische Zaken kan en moet hierin een belangrijke rol
spelen en haar collega van VROM eens aanspreken. Het zou een nieuwe variant
zijn: Economische Zaken vraagt VROM om krachtige maatregelen, in plaats van
andersom. In de nota energiebesparing staat trouwens ook dat de rol van EZ
op energiegebied een initiërende en coördinerende moet zijn. Is
de minister hiertoe bereid?In de woningbouw, vooral in de bestaande voorraad, is een wereld te winnen
als dat goed georganiseerd wordt. Toch zeggen sommigen (dit even terzijde)
dat de groei van Schiphol al dit besparingspotentieel ver overtreft. Kan de
minister dit bevestigen of ontkennen en hier cijfers over verstrekken? Maar
goed, ook al gaat de groei van Schiphol door, dan nog moeten wij natuurlijk
niet niets doen aan de bestaande voorraad. In de nota energiebesparing staat
op pagina 13 eindelijk dat er een wereld te winnen is als het goed wordt aangepakt,
op dezelfde manier als waarop wij het coöperatieve bezit hebben gerenoveerd.
Gaat de minister dat ook doen? In de nota wordt het alleen nog geïnventariseerd
als een optie. Komt het ook concreet te staan in de nota die wij in het voorjaar
krijgen?In dit verband hoor ik graag wat precies de stand van zaken is met de
EPK voor woningen, net zoiets als de APK voor auto's. Ik vond dat een bijzonder
leuk initiatief, maar er moet dan wel iets mee gedaan worden. Wat heb je immers
aan een rapportje dat je woning nog niet optimaal is geïsoleerd, als
er vervolgens niets mee wordt gedaan?Ik sprak al over de actie van Greenpeace die de prijs van PV-cellen wil
doen dalen door veel mensen hiervoor te interesseren. Hoe staat het daarmee
en ziet de minister mogelijkheden om deze belangrijke actie krachtig vanuit
haar ministerie te ondersteunen?Ten slotte nog een korte opmerking en een vraag over de Elektriciteitswet.
In het debat in de Eerste Kamer heeft onze fractie met volle overtuiging tegen
deze liberalisering gestemd. Ik noemde het marktfundamentalisme dat een groene
energiepolitiek belemmert, omdat er vooral op een lage prijs wordt geconcurreerd.
Ook hebben wij toen de positie van de kleinverbruiker aan de orde gesteld.
Heldere antwoorden op onze zorgen kwamen er toen echter niet. Recent konden
wij berichten lezen over de Nederlandse Spoorwegen die haar stroom nu in het
buitenland wil gaan kopen. Het gaat om een groot contract, ter grootte van
één elektriciteitscentrale. De energiebedrijven in Nederland
zijn "not amused". Ze krijgen zo immers ongepland en ongecoördineerd
een nog grotere overcapaciteit. Dat moet natuurlijk wel betaald worden en
verwacht wordt dat uiteindelijk toch de kleinverbruiker die rekening gaat
betalen. Kan de minister haar visie ontvouwen op deze problematiek en gaat
ze zich ervoor inzetten dat die kleinverbruiker niet de rekening gaat betalen
van dit roekeloze marktavonturisme?De heer Pit (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het is de laatste jaren in dit huis min of meer
gebruik geworden dat ter gelegenheid van de begrotingsbehandeling meer een
beleidsdebat wordt gehouden dan dat er wordt gesproken over de vaststelling
van de begroting. De begroting is dan meer aanleiding tot, dan onderwerp van
discussie. Ik wil graag die traditie voortzetten. In dit kader wil ik met
beide bewindspersonen graag van gedachten wisselen over de volgende vragen.
Hoe sterk is de Nederlandse economie? Waarop baseren wij dat oordeel op? En
wat denkt EZ, de overheid, in positieve zin te kunnen bijdragen?Ik hoop erin te slagen zowel de minister als de staatssecretaris uit te
dagen om ieder vanuit hun eigen takenpakket/portefeuille hierover vrijuit
te filosoferen en daarbij de vraag te betrekken: zijn onze bedrijven als basis,
als bron van werkgelegenheid en welvaart wel zo sterk als wij met ons allen
denken?Ik ben, mijnheer de voorzitter, geen doemdenker, maar ik heb geconstateerd
dat de minister en de staatssecretaris dat zéker niet zijn. Ik zou
graag meegaan in het optimisme dat zij zowel in de memorie van toelichting
op de begroting als in het debat in de Tweede Kamer ten toon hebben gespreid.
Met veel van hetgeen in de memorie van toelichting staat en van wat zij aan
de overzijde van het Binnenhof hebben gezegd, ben ik het eens. Maar toch bekruipt
mij af en toe een wat onbehaaglijk gevoel en vraag ik mij af: is het werkelijk
zo mooi, zo goed, of is het hier meer de wens de vader van de gedachte? En
wordt er niet een te grote wissel getrokken op het zo vaak geroemde poldermodel?
En wat is dat poldermodel dan wel? Wat houdt dat dan allemaal in? Want in
abstractie praat iedereen erover, maar wat is het in concreto? En met name:
wat is het méér dan een consequent volgehouden loonmatiging
van de zijde van de vakbeweging?Willen de minister en/of de staatssecretaris aangeven wat zij verstaan
onder het poldermodel? En willen zij daarbij betrekken wat de gevolgen
zouden zijn als andere EU-landen – en dat is bepaald niet denkbeeldig –
dit model en met name de loonmatiging overnemen? Is het mogelijk dat wij elkaar
dan gaan beconcurreren binnen de EU en dat wie het beste erin slaagt dat te
bereiken, het beste kan concurreren? Zitten we dan niet met ons allen in een
neerwaartse spiraal in plaats van in een opwaartse?Waarmee ik, mijnheer de voorzitter, niet gezegd wil hebben, dat loonmatiging
slecht is. Loonmatiging is in het algemeen zeker goed als het wat minder goed
gaat met de economie. Maar is loonmatiging, en zeker lang volgehouden, altijd
goed? En is het ook goed voor sociaal-economische doelstellingen, zoals werkgelegenheid
en welvaart? Daar wordt nogal verschillend over gedacht. In ESB van 17 april
1998 wordt door een viertal medewerkers, verbonden aan de universiteit Maastricht,
wat ons betreft overtuigend beschreven dat de loonmatiging vooral ten goede
komt aan de winstontwikkeling van de bedrijven en veel minder bijdraagt aan
(koopkrachtige) loonontwikkeling en aan de werkgelegenheid. En nu is er niks
mis met winst. Winst is, mits goed besteed, een voorwaarde voor continuïteit.
Opvallend is echter, dat de vier auteurs tot de conclusie komen dat de overwinsten
niet of nauwelijks worden besteed aan het ontwikkelen van nieuwe producten,
nieuwe productielocaties, verbetering van productieprocessen of het starten
van nieuwe ondernemingen. De door iedereen zo noodzakelijk geachte investeringen
in onderzoek en ontwikkeling dalen bij de bedrijven eerder dan dat ze stijgen,
ook bij de vijf grootste. De betrokken auteurs komen dan ook tot de conclusie,
dat de ondernemers zich steeds minder als ondernemer en steeds meer als rentenier
en beheerder van kapitaal opstellen.Willen de minister en de staatssecretaris hierop ingaan en bedoelen zij
dat ook als in de memorie van toelichting wordt gesteld dat in Nederland minder
en dus te weinig "durf-kapitaal" beschikbaar is dan bijvoorbeeld in de VS?
Wat zouden wij daaraan kunnen doen?Mijnheer de voorzitter! In de memorie van toelichting en ook in het debat
over de begroting aan de overzijde hebben de bewindspersonen zich wat mij
betreft opmerkelijk positief over de Nederlandse bedrijven uitgelaten. Kortheidshalve
geef ik enkele verkorte kwalificaties: gelukkig is Nederland structureel in
goede conditie, wij hebben een economie die wel tegen een stootje kan, een
economie, die een duurzame, stevige groei vertoont, een economie, die soepel
schokken kan opvangen en waarin bedrijven soepel kunnen inspelen op veranderende
omstandigheden. Ik zou beide bewindspersonen mijns inziens tekort doen als
ik niet zou aangeven dat zij ook wel degelijk voorwaarden stellen aan ontwikkelingen,
die de sterke en flexibele economie in de toekomst veilig moeten stellen.Een groot deel van de memorie van toelichting is besteed aan de kenniseconomie
en het kennismanagement. Wat mij betreft, wordt de noodzaak daartoe overtuigend
aangetoond. Dit temeer waar de minister in het Tweede-Kamerdebat heeft opgemerkt
dat naast het kennismanagement een goed human resourcesbeleid noodzakelijk
is om de doelstellingen te kunnen realiseren. Ik ben het daar van harte mee
eens, maar daar begint ook mijn twijfel.Ik loop nu zo'n 45 jaar rond in het land van de arbeidsverhoudingen, eerst
als bezoldigd vakbondsbestuurder, daarna als hoofd PenO bij een tweetal bedrijven
en ten slotte als directeur van een stichting, die namens werkgevers en werknemers
de opdracht had te bevorderen dat ondernemingsraden en andere medezeggenschapsorganen
beter zouden gaan functioneren. Gedurende die 45 jaren heb ik de ontwikkeling
meegemaakt van personeelsbeheer naar personeelsbeleid naar sociaal- en ten
slotte human resourcesbeleid. Natuurlijk is in die 45 jaar niet alleen de
naam, maar ook de inhoud wel veranderd, maar toch... Het was en is naar mijn
gevoel bij veel, te veel bedrijven toch vooral oude wijn in nieuwe vaten.
En de worsteling – dat is echt een worsteling geweest met name in de
jaren zeventig – om het sociaal- of human resourcesbeleid geïntegreerd
te krijgen in het totale ondernemingsbeleid duurt feitelijk nog steeds voort,
ondanks het feit dat nu al een aantal jaren van alle kanten wordt beklemtoond
dat voor succes het menselijk kapitaal, de menselijke factor een eerste voorwaarde
is. Maar in veel bedrijven wordt personeel en beleid terzake nog steeds gezien
als een kostenpost, waarop men als het even mogelijk is gaat bezuinigen.Nu zie ik wel – en dat verheugt mij – een verschil tussen
de wijze waarop nu over kennismanagement, de kenniseconomie wordt gesproken
en vooral geschreven en de wijze waarop dat gaat over human resources management.
Alleen al het duiden van de kennis en vaardigheden van de mensen, het menselijk
kapitaal dus, als kenniseconomie vind ik een vondst. Dat betekent dat er toch
anders tegen wordt aangekeken, want economie is ten slotte heel wat anders
dan sociaal, maar toch! Bij het uitreiken van een prijs voor het beste jaarverslag
door het Financieele Dagblad merkte de juryvoorzitter prof. Traas onder andere
op, dat in de meeste jaarverslagen hoog wordt opgegeven van de Human Asset,
maar dat in diezelfde jaarverslagen daarvan maar bitter weinig wordt teruggevonden
in de cijfers. Nou erken ik graag dat dit ook niet eenvoudig is. Ik weet ook
dat erop wordt gestudeerd hoe die immateriële activa kunnen worden gewaardeerd,
maar als het een aantal jaren sterk gepropageerde sociale jaarverslag meer
verwatert dan een florissant leven leidt, vraag je je toch af hoe het nu echt
leeft bij die bedrijven. De vraag is dan ook of het kennismanagement, die
kenniseconomie nu een andere weg zal gaan dan personeelsbeleid, sociaal beleid,
human resources. Voorzover ik heb kunnen nagaan, wordt de discussie op dit
moment met name gevoerd tussen wetenschappers, organisatieadviseurs, en gaat
die te veel voorbij aan de bedrijven. Weliswaar zien die bedrijven de noodzaak
in van meer kennis en vaardigheden bij hun medewerkers en medewerksters, maar
de oplossing wordt veelal gezocht in een betere arbeidsmarkt, in een betere
schoolopleiding, bij anderen dus en niet bij zichzelf. Dat stelt mij niet
gerust. Willen de minister en de staatssecretaris hun visie op deze problematiek
geven en willen zij daarbij de vraag betrekken of EZ niet veel nauwer zou
moeten samenwerken met SZW en OCW om tot een gezamenlijke aanpak te komen?
Ik weet dat er projecten zijn die in dat kader een rol spelen, maar naar mijn
gevoel zou dat veel structureler moeten. Is het verder mogelijk, niet alleen
modellen te ontwikkelen voor de financiële waardering van die immateriële
 activa, maar ook modellen te ontwikkelen waarin bedrijven zeg
maar een praktische handreiking krijgen om in beeld te brengen wat zij moeten
doen? Ik kom tot de ontdekking dat maar bitter weinig bedrijven geïnventariseerd
hebben welke kennis en vaardigheden hun werknemers in huis hebben, wat zij
in de toekomst nodig hebben en wat er dus aan beleid gevoerd moet worden.
Willen zij daarbij betrekken dat dit bedrijven niet alleen sterker maakt,
maar dat het ook een kwetsbare factor kan worden? Immers, kennis veroudert
snel en is vluchtig, is mijn ervaring. Dat gevaar moeten wij zeker niet onderschatten.In NRC Handelsblad van gisteravond stond een aardig artikel over de manier
waarop wij oudere werknemers meer bij de ondernemingen zouden kunnen betrekken.
Er zou een verbod moeten komen op het ontslag bij 65 jaar en al dat soort
maatregelen. Ik heb de ervaring – ik ben onlangs 67 jaar geworden –
dat ik heel graag heel actief ben, maar dat ik er niet aan moet denken om
weer fulltime bezig te zijn. Mij bekruipt een beetje het gevoel dat ik daarvoor
niet echt meer in de markt ben. Is er een mogelijkheid om vanuit EZ te helpen
om mensen die hoogwaardige kennis hebben op deeltijdbasis meer bij de bedrijven
te blijven te betrekken?Voorzitter! Investeren in kennis en innoveren is nogal kostbaar en vraagt
een sterk financieel draagvlak. Het CBS constateert in "Bedrijven in Nederland
1998" dat de verdeling van de bedrijven naar grootte nogal scheef is: 91%
van de bedrijven telt minder dan 10 werknemers, 8% telt 10 tot 100 werknemers
en maar 1% telt meer 100 werknemers. De stelling dat de verhouding scheef
is, doet veronderstellen dat er iets fout is. Zal een wat evenwichtiger verdeling
van klein via groot naar heel groot de bedrijven een betere financiële
basis geven om te investeren in kennis en innovatie? Als dat zo is, zijn de
bewindslieden dan bereid erop in te gaan hoe wij dat kunnen bereiken? Ik begrijp
best de beperking daarbij van EZ, maar wellicht is een oplossing te vinden
door bedrijven die net tegen de grens van het groter worden aanzitten, te
stimuleren om die drempel over te gaan en niet te blijven hangen. Hebben de
bewindslieden inzicht in de opbouw in de ons omringende landen? Als het daar
anders is, hoe komt dat dan en kan daarvan dan geleerd worden?Eenzijdige economische activiteiten maken bedrijven ook kwetsbaar. Een
goede spreiding van bedrijven over diverse branches, bedrijfstakken en dergelijke
is mijns inziens van belang voor de continuïteit van de werkgelegenheid.
In de memorie van toelichting wordt melding gemaakt van het Antheus project
in Delfzijl, waarbij tijdig wordt geprobeerd verlies van werkgelegenheid op
te vangen door andere industriële activiteiten te ontwikkelen. Als ik
goed geïnformeerd ben, wordt ook in Heerenveen rond het Abe Lenstra stadion
met een dergelijk project gewerkt. Mij staat nog helder voor ogen hoe na de
tweede wereldoorlog in Rotterdam de eenzijdige economische activiteiten rond
scheepsbouw en scheepvaart zijn verbreed door bewust andere economische activiteiten
aan te trekken om de massaontslagen te voorkomen die in de jaren dertig aan
de orde waren. Ik meen dat de ontwikkeling van de laatste tien, twintig jaar
heeft bewezen dat dit succesvol is geweest. Is er dus geen aanleiding om vanuit
EZ te stimuleren dat meer projecten als dat in Delfzijl worden opgestart?Mij viel op dat in de memorie van toelichting melding wordt gemaakt van
de groeiende aandacht voor stadseconomie. Ik vroeg mij af wat dat nu betekent.
Is er ook sprake van een plattelandseconomie of is dit niet het domein van
EZ, maar van LNV? Naar mijn gevoel zijn dat twee componenten die bij elkaar
horen. Is het niet wenselijk om waar nodig zowel in de stad als op het platteland
projecten te starten om tot een verbreding van de economische basis te komen?Mijnheer de voorzitter! Een moderne overheid moet sterk en selectief zijn
in haar interventies. Ik weet niet meer of het in de memorie van antwoord
staat, maar de minister rekent ermee af dat een sterkere markt een zwakkere
overheid zou betekenen. Integendeel, zij zegt dat een sterkere markt een heel
sterke overheid vraagt, die in haar interventies heel welbewust en selectief
kiest. Ik ben het daar graag mee eens, maar het betekent wel dat je moet weten
waar en hoe die interventies moeten plaatsvinden. Weten wij dat met elkaar
nu zo goed? Weten de overheid en de bedrijven zo goed wat wij dan moeten doen?
Ik heb het gevoel dat daaraan het een en ander schort. Mijn vraag is of wij
geen modellen kunnen ontwikkelen waarin bedrijven veel meer inventariseren
welke kennis zij moeten hebben en op welke wijze zij daarop inspelen. Ik ben
bang dat als dat niet wordt gedaan veel goede bedoelingen in schone voornemens
ten onder gaan. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?Mijnheer de voorzitter! Er is nog veel te doen. Er zijn voor EZ nog vele
uitdagingen om een sterke, flexibele economie voor de toekomst veilig te stellen.
Dat is geen gemakkelijke opdracht, maar wel een die de moeite waard is. Ik
wens de bewindslieden daarbij veel succes en ik zie hun reactie met belangstelling
tegemoet.De heer Zijlstra (PvdA):Mijnheer de voorzitter! In mijn bijdrage concentreer ik mij op het onderdeel
energie en dan vooral op de ontwikkelingen bij elektrische energie. Sinds
de behandeling van de Elektriciteitswet is er zoveel gebeurd en is de sector
zozeer in beweging, dat aparte aandacht mij voor de hand lijkt te liggen.
Ook over gas zou het een en ander te zeggen zijn, maar dat ligt minder voor
de hand, omdat dat bij de behandeling van de Gaswet aan de orde komt. Bovendien
lijken bij gas minder ingrijpende structurele veranderingen te verwachten
dan bij elektrische energie, gezien de sterke positie van de Gasunie en een
geheel andere figuur bij het landelijk gasnet.Mijnheer de voorzitter! Nederland verkeert, voor wat elektrische energie
betreft, in een uitzonderlijke positie. De energiedichtheid, dus het aantal
megawatts waarop de verbruikers per vierkante kilometer een beroep doen, behoort
tot de hoogste ter wereld. Dat betekent, dat Nederland voor producenten en
leveranciers van stroom in binnen- en buitenland een zeer aantrekkelijk afzetgebied
is. De centrales die in Nederland staan, beschikken over voldoende koelwater
en warmen het oppervlaktewater niet of nauwelijks op. Ze veroorzaken, ook
voor wat de lucht betreft, weinig milieubelasting en steken goed af bij het
omringende buitenland. De antiverzuringsconvenanten, de Milieu-Actie-Plannen,
de behandeling van vliegas, de pionierinstallatie voor kolenvergassing Demkolec
en installaties in Polen, met zelfs een staartje investeringen
naar Frankrijk, de aanstaande groene labels: het zijn even zovele vormen van
actie en van beleid, die Nederland een schone en daarbij betrouwbare elektriciteitsvoorziening
hebben gegeven. Voorts – en dat is dan het derde belangrijke kenmerk –
behoorden de Nederlandse stroomprijzen traditioneel tot de laagste van Europa.Gezien deze gunstige omstandigheden zou men verwachten dat de Nederlandse
productie- en distributiebedrijven op de weg van nut naar markt in een riante
positie zouden komen te verkeren. Soms heb ik echter de indruk dat het tegendeel
het geval is. Norsk Hydro en Eneco-Intergen gaan ondanks de bestaande overcapaciteit
in Nederland substantieel nieuw vermogen bouwen. Industriële ondernemingen
overwegen op grote schaal stroom te importeren. Bij mijn weten heeft de Nederlandse
Spoorwegen al voor de helft van het verbruik een invoercontract afgesloten.
Dat contract is weliswaar slechts voor één jaar en bij mijn
weten hebben praktisch alle nieuwe invoercontracten een korte looptijd, maar
het geeft wel aan dat een pijnlijke vermindering van afzet voor Nederlandse
producenten van stroom geenszins uitgesloten moeten worden. Wat kan de uiterste
consequentie zijn? Productie-eenheden of distributieknooppunten sluiten? Vervroegd
afschrijven met alle financiële gevolgen van dien? De bakstenenregeling
was toch juist bedoeld voor het behoud van de efficiënt en schoon werkende
elektriciteitsvoorziening in ons land? Wat het milieu betreft, zou een gevolg
kunnen zijn – collega Loudon heeft daar bij de behandeling van de Elektriciteitswet
op gewezen – de vervanging van zeer schone Nederlandse stroomproductie
door import van stroom uit – ik aarzel om het te zeggen, maar het is
gewoon waar – vieze bruinkoolcentrales in het Oosten van Duitsland.
Potentieel lijkt mij dit soort import niet tegen te houden, omdat de Europese
milieuregels nog niet scherp genoeg zijn. Ik vraag de minister op deze tegenstrijdigheid
in te gaan: enerzijds een zeer moderne, milieuvriendelijke en structureel
goedkope elektriciteitsvoorziening en anderzijds, ondanks dat, de reële
mogelijkheid dat die voorziening in gevaar komt. Hoe zou het Nederlandse overheidsbeleid
hier een draai in de goede richting aan kunnen geven?Voorzitter! Het ligt voor de hand, dat het bedrijfsleven poogt op eigen
wijze deze gevaren te bezweren. Na de mislukking van het grootschalig productiebedrijf
buitelen de fusies en overnemingen, de bakstenen en afstotingen over elkaar
heen. NUON, Shell en wellicht ook PNEM-MEGA beginnen het beeld te bepalen,
naast het Rijk, dat een meerderheidsbelang in het landelijk hoogspanningsnet
neemt. Dit is toch niet wat de regering voor ogen had toen ze alle kaarten
op het grootschalig productiebedrijf zette? Wat is nu, in deze veranderde
omstandigheden, het scenario? Door recente overnames krijgt NUON-ENW in Nederland
een marktaandeel van 35 tot 40% en wordt het in de EU met bijna 5 miljoen
klanten het negende "nutsconcern". Overigens is dat nog steeds kleiner dan
bijvoorbeeld Scottish Power en het Belgische Electrabel. NUON stoot de kabel
af, maar koopt een waterleidingbedrijf. Het bedrijf wil zich ontwikkelen tot
een multi-utility-concern. Wat indien daarbij hindernissen worden opgeworpen
door de regels die de commissie-Cohen tegen concurrentievervalsing heeft aanbevolen?
Als de privatisering zo snel doorzet als de regering nu mogelijk lijkt te
gaan maken, wat moet er dan gebeuren met overgenomen waterleidingbedrijven?
Als ik het wel heb, moeten die juist een publiek monopolie blijven.In de productiesector zou Shell wel eens de grote opkomer en opkoper kunnen
worden. Zeer binnenkort met Eneco samengaand in een handelsonderneming voor
stroom schijnt Shell nu EZH en UNA over te willen nemen. Rotterdam, Den Haag
en Delft hebben daar al voor gekozen, als ik het wel heb. Ligt aan dit beleid
van Shell wellicht ook de wens ten grondslag, zeer begrijpelijk overigens,
dat men bij de rampzalig lage olieprijzen in de elektriciteitsproductie wil
om in ieder geval een afzet te hebben voor de fossiele energiedragers die
het bedrijf produceert? Worden nu, zo vraag ik de minister, na het mislukken
van het grootschalig productiebedrijf Shell, NUON en wellicht PNEM-MEGA belangrijke
barricades tegen buitenlandse ondernemingen, naast mogelijkerwijs ING en ABN/AMRO?
Is dat misschien de verborgen agenda?Voorzitter! Het zullen naar mijn indruk de spelers op de markt zijn die
een visie voor de lange termijn en bovendien voldoende financieel uithoudingsvermogen
hebben, die ten slotte het pleit zullen winnen. Het is eigenlijk navrant,
dat de Eemscentrale, die door de baksteen van het Statoil-contract nu zelf
ook een baksteen geworden is, kort geleden nog een Amerikaanse prijs voor,
als ik me niet vergis, de beste centrale ter wereld kreeg. En het is even
navrant, dat Demkolec, een schoolvoorbeeld van schone energie uit vuile grondstof,
eveneens baksteen is geworden. En is het niet ook navrant, maar dit is een
zijpad, dat in de kolenpariteit uit het Statoil-contract, die het EPON nu
moeilijk maakt, ook een steenkoolheffing op grond van de WABM is begrepen?
Ik ben ervan overtuigd dat op een goede dag de energieprijzen weer zullen
stijgen en wie dan beschikt over een Eemscentrale of een Demkolec, ook al
hebben die een tijdje verlies opgeleverd, zit naar mijn indruk op rozen. En
misschien is het helemaal niet zo'n slecht idee om deze "bakstenen tegen wil
en dank" te veilen. De minister heeft daar ervaring mee, zij het in een andere
functie, en dat ging eigenlijk wel goed.In deze samenhang en van groot belang voor de solvabiliteit van de ondernemingen
die hier nu bij betrokken zijn, is vanzelfsprekend de verdeling van de lasten
die de bakstenen veroorzaken. Afhankelijk van de marktprijs voor stroom wil
de regering 40 tot 80% van die lasten op tafel leggen. Dat komt neer op een
bedrag in de orde van grootte van 2 tot 3 mld. Overigens, het overleg over
de verdeling over de vier producenten schijnt in een impasse te verkeren.
Is het waar dat de minister door middel van een wijziging van de nieuwe Elektriciteitswet
elke producent voor ongeveer een vierde van de bakstenen wil belasten? En
hoe – maar dit is ook weer een zijpaadje – worden dan bijvoorbeeld
de afschrijvingen op de Eemscentrale gedekt of omgeslagen? Dit is immers nodig
als gevolg van het ontbinden van de samenwerkingsovereenkomst.De bijdrage van het Rijk wordt dan weer opgebracht via de transporttarieven
van TenneT, de beheerder van het landelijk hoogspanningsnet. TenneT komt voor
50% plus één aandeel in handen van het Rijk; mijn collega
Loudon heeft er ook op gewezen. Een andere speler van rijkswege, de Dienst
uitvoering en toezicht Elektriciteitswet, stelt de tarieven vast voor netbeheerders
en TenneT.Ondanks Chinese muren en de verzekering van de minister dat het aandeelhouderschap
van de Staat bij TenneT "niet op strategische doelen gericht is", lijkt het
er nu op, dat het Rijk misschien nog wel meer invloed krijgt op markt en prijs
dan ten tijde van de hegemonie van de Sep het geval was. Ietwat malicieus
schrijft Van der Klauw in het VEMW-journaal, dat de minister nu vier petten
krijgt: ze moet het algemeen belang bewaken, aan haar rapporteren zowel NMA
als DTE en dan wordt zij ook nog de grootste aandeelhouder van het net, waarop
vervolgens DTE weer moet toezien. Als dat allemaal nodig is om zonder ongelukken
een verantwoorde structuur, ook voor de tarieven, tot stand te brengen, hebben
wij tegen deze combinatie van verantwoordelijkheden geen bezwaar. Integendeel,
wij zouden er zelfs niets tegen hebben als het meerderheidsbelang van het
Rijk in TenneT structureel zou worden. Wel moet mij van het hart, dat de gebonden
verbruikers niet de dupe mogen worden. De verleiding kan ontstaan om deze
verbruikers verhoudingsgewijze zwaarder te belasten. Door hoge tarieven worden
de in het nauw gedreven producenten of distributeurs immers goed beschermd
en de kleinverbruikers kunnen – dat weten we – voorlopig geen
kant op. Zij kunnen nog jarenlang niet uitwijken naar goedkope import. In
Energie-Nederland wees ook de heer Dessens daarop. Het interesseert mij van
de minister te horen of zij het met zijn commentaar eens is. Graag een reactie
van de minister hierop.Mijnheer de voorzitter! Ik kom terug op de bakstenen. Het lijkt voor de
hand te liggen, dat de Europese Commissie, die de bakstenenregeling in het
licht van al dan niet verboden staatssteun moet beoordelen, niet al deze gestrande
kosten over één kam zal willen scheren. Stadsverwarming, Demkolec
en de Noorse kabel hebben naar mijn indruk duidelijk een milieu- of een innovatiebelang.
Bij de gas- en stroomleveringscontracten zou dat wel eens anders kunnen liggen.
Cruciaal lijkt de vraag in hoeverre het Rijk daar, vanuit het publieke belang,
medeverantwoordelijkheid draagt, of die projecten nu een keer in een Elektriciteitsplan
hebben gestaan of niet.Zolang de stroomprijs 7 cent per kWh of meer bedraagt, zullen de bakstenen
van die laatste categorie – de contracten – niet medegefinancierd
behoeven te worden uit de transportkosten. Maar zodra de prijs aanzienlijk
onder de 7 cent per kWh daalt en tevens de Europese Commissie de niet-marktconforme
kosten behorend tot de categorie gas- en stroomleveringscontracten tot verboden
staatssteun bestempelt, zou de situatie voor de elektriciteitsproductiebedrijven
wel eens precair kunnen worden. Als de Europese Commissie voor die contracten
niet spoort, heeft de minister dan een scenario in de la of moet ten slotte
de markt, hoe destructief in zo'n geval mogelijk ook, toch maar gewoon haar
werk doen?Je kunt je afvragen wat temidden van al deze verwikkelingen de rol van
de Sep nog is. Ieder geval, zo neem ik aan, blijft de organisatie bestaan
zolang de overeenkomst van samenwerking en het protocol over de afspraken
van producenten en distributie nog gelden, dat wil zeggen tot einde 2000.
Maar de Sep zal geen Elektriciteitsplannen meer maken en het is niet geheel
duidelijk of en, zo ja, hoe die functie wordt overgenomen. Energierapporten,
zoals die zijn voorzien, kunnen dat niet. Die kunnen immers alleen achteraf
opgesteld worden. Ook de investeringsplanning en de kostenpooling, zoals door
de Sep behartigd, vallen weg. Deels zal dit overgenomen worden door TenneT.
Wij hopen, dat die net zo goed als de Sep dat deed, ervoor zal zorgdragen
dat voldoende en vooral ook voldoend harde contracten worden afgesloten om
de zekerheid van de voorziening veilig te stellen. Hoe fragiel een contractenbouwsel
kan zijn, zagen wij bij elektriciteitshandelaren die onverwacht tegen goudgeld
stroom moesten inkopen omdat de leveranciers met wie zij contracten hadden,
verstek lieten gaan. Door schade en schande wijs geworden, moesten zij in
de Verenigde Staten en ook in Nederland dan toch vermogen kopen of in centrales
deelnemen. Dit alles om de zekerheid van hun voorziening veilig te stellen.
Is dit wellicht een les ook voor TenneT? De minister wacht een zware taak.
Wij rekenen erop, dat de regering haar verantwoordelijkheid neemt, waar dit
ook maar enigszins nodig is. Wij wachten het antwoord van de minister met
belangstelling af.De heer Van den Berg (SGP):Mijnheer de voorzitter! Ik voer het woord mede namens het GPV en de RPF.Voorzitter! Het is moeilijk een goede vergelijking te maken tussen de
ontwikkelingen van de industrie en die van het midden- en kleinbedrijf over
een lange reeks jaren. Zo lijkt het dat de industrie gedurende een groot aantal
jaren aan belang heeft ingeboet, bijvoorbeeld als men let op het BBP en de
werkgelegenheid. Er wordt in dit verband zelfs gesproken van deïndustrialisatie.
Er zijn er die stellen dat dit min of meer een natuurlijk proces is dat zich
niet zal laten stuiten of ombuigen door middel van beleid. Anderen, zoals
prof. dr. E.J.J. Schenk houden het erop, dat hier sprake is van een optisch
in plaats van een reëel verschijnsel. Men stelt dat de relatief hoge
productiviteitsgroei in de industrie bij gelijkblijvende afzet automatisch
tot een kleinere gemeten bijdrage aan het BBP leidt, en bovendien zijn vele
activiteiten die voorheen tot de industrie behoorden in de loop der jaren
ondergebracht bij de dienstensector.Maar hoe we het ook bezien, naar onze mening is het belang van de industrie
voor de nationale welvaart evident. Immers, de reële groei van de dienstensector
is in sterke mate gekoppeld aan die van de industrie. Een aantal jaren geleden
hebben onze fracties dit ook al eens betoogd en ik herhaal dat nu. De industrie
is van doorslaggevend belang voor de ontwikkeling van technologische en management
know how. De industrie investeert veel in speur- en ontwikkelingswerk. De
heer Loudon heeft hier al op gewezen. Dit is ook noodzakelijk. Om complexe
industriële vraagstukken op te lossen zijn ondernemingen wel gedwongen
studie te maken van het managen van grootschalige bedrijfsprocessen. De vraag
of de overheid hier een beleid voor moet ontwikkelen en wat het doel daarvan
is, mogen wij, zo vinden onze fracties, niet uit de weg gaan.In de jaren zeventig en tachtig was daar een gangbare opvatting over.
 Het overheidsbeleid op dit terrein wilde de overgang van zeg
maar ouderwetse naar moderne productieprocessen helpen vergemakkelijken, een
en ander tegen de achtergrond van verschuivingen die wereldwijd optraden.
In een van de naoorlogse beleidsnota's, de nota inzake de selectieve groei
uit 1976, werd het industriebeleid gezien als een middel om de sectorstructuur
te laten verschuiven van een te groot geacht accent op sunset-sectoren naar
sunrise-sectoren. De nota beoogde een verandering van de sectorstructuur,
waarbij milieu- en energiefactoren een rol speelden. En natuurlijk speelden
ook werkgelegenheidsfactoren hierbij een rol, met name wanneer sprake was
van economische recessie.In de jaren negentig is met de toenemende internationalisatie van de economie
vooral een interpretatie uit de jaren zestig weer in beeld gekomen. Dit houdt
in dat het doel van het industriebeleid, de bevordering van de internationale
concurrentiepositie van het bedrijfsleven is. In toenemende mate wordt die
concurrentiepositie gevat in termen van relatieve productiviteit en innovativiteit.
Anders gezegd, hoe hoger de productiviteit en hoe groter het vermogen om met
nieuwe processen en/of producten op de markt te komen, hoe sterker de betrokken
onderneming zal staan in de internationale concurrentiestrijd. Wij hebben
deze ontwikkeling nog eens nadrukkelijk geschetst, omdat in het regeerakkoord
naar onze mening de een of andere vorm van industriebeleid niet nadrukkelijk
wordt benoemd. Wij vragen ons af waarom dit ontbreekt en wat hiervan de reden
is. Moeten wij constateren dat het kabinet niet of nauwelijks belangstelling
heeft voor de industriële ontwikkelingen? Graag willen wij van de minister
een toelichting hierop en een visie op een mogelijk beleid.Naar de mening van onze fracties behoort er op zijn minst een goede wisselwerking
te zijn tussen het overheidsbeleid en de industrie. Dit is onder meer van
belang bij de ontwikkeling van producten en productieprocessen en daarvoor
is kennis nodig. Nu wordt er natuurlijk wel in het regeerakkoord gesproken
over Nederland kennisland, maar wij missen daarbij de aansluiting met het
industriële aspect. Het is toch de bedoeling dat wij kennis op een goede
wijze benutten. Juist voor ons land moet het kennisniveau voor de ontwikkeling
van producten en productieprocessen hoog zijn. Daar vraagt de markt om. Zo
kunnen wij de concurrentie aan. Dit is natuurlijk van belang voor onze industriële
ondernemingen, maar het is ook een nationaal belang. Wil de minister de inzet
van de overheid ten aanzien van onze industrie nog eens duidelijk uiteenzetten,
natuurlijk ook tegen de achtergrond van een Europees perspectief?Bovendien moeten wij ons realiseren dat de Nederlandse industrie niet
alleen concurrerend moet zijn met de Europese landen, maar ook met andere
werelddelen zoals Azië. Immers, of wij dat positief vinden of niet, Europa
integreert steeds verder en de wereld om ons heen wordt steeds kleiner. Om
die reden zal de overheid hiervoor beleid moeten ontwikkelen, want het gebrek
aan aandacht voor onze industrie zal ons behoorlijk opbreken. Waarom wordt
er niet stilgestaan bij een zekere beleidsconcurrentie zoals bij het export-
en technologie-instrumentarium? Er bestaat niet alleen concurrentie tussen
bedrijven, maar ook tussen landen. Wij zullen ons moeten blijven inzetten
om op een goede wijze impulsen te geven aan de economie. Dat is nodig voor
het functioneren van onze samenleving. Het is noodzakelijk om in ons land
een blijvend aantrekkelijk vestigingsklimaat voor ondernemingen te houden.
Wij wachten dan ook met belangstelling het antwoord van de minister af.Vervolgens vragen wij aandacht voor het midden- en kleinbedrijf. Het is
van groot economisch belang dat het midden- en kleinbedrijf zich kan blijven
ontwikkelen en dat het kan doorgroeien. Een van de instrumenten hiervoor is
de informatie- en communicatietechnologie. Een aantal jaren geleden was het
beleid erop gericht dat Nederland koploper werd op dit terrein. Nu, zo constateren
wij, wordt er in de begroting melding van gemaakt dat er goede vooruitgang
is geboekt met het actieprogramma Elektronische snelwegen, maar dat ICT nog
onvoldoende wordt toegepast door consumenten, het midden- en kleinbedrijf
en de overheid. Dat wil zeggen dat het midden- en kleinbedrijf en de consument
zeer duidelijk blijven achterlopen. Er is slechts sprake van aansluiting bij
de rest van de wereld.Het vorige kabinet had oorspronkelijk de ambitie Nederland koploper te
maken. Hoe wil de minister nu deze ambitie waarmaken? Wat is nodig om deze
inhaalslag te realiseren? Wij vragen dit, omdat naar de mening van onze fracties
voor stimulering van ICT in het midden- en kleinbedrijf te weinig is gedaan.
Er is wel een aantal voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd om ondernemers
te interesseren, maar dit blijkt toch te mager te zijn. Graag vernemen wij
of er op dit terrein door de minister nog initiatieven zullen worden genomen.Voorzitter! De modernisering van de Vestigingswet in 1996 heeft ervoor
gezorgd dat er een noodzakelijke basisvoorziening werd gecreëerd ten
behoeve van startende ondernemers. Wij hebben enigszins kritisch naar deze
ontwikkeling gekeken. Dit omdat de Vestigingswet naar de mening van onze fracties
een belangrijke rol zou moeten vervullen bij de bevordering van de kwaliteit
van het ondernemerschap.Onze zorg was dat door het verlagen van de vestigingseisen de nieuwkomers
in de detailhandelsector met te weinig bagage ondernemer zouden worden. Destijds
is door de verantwoordelijke minister aangevoerd dat niet alle startende ondernemers
kunnen voldoen aan de vereisten en dat daarom de Vestigingswet nog verder
versoepeld dan wel afgeschaft zou moeten worden. Nu is bij de totstandkoming
van de modernisering een ondergrens gekozen voor de kennis die ondernemers
nodig hebben om te mogen starten. De vraag is nu hoe een en ander heeft uitgewerkt.
Er bereiken ons signalen dat de basiskennis te weinig zou zijn voor de overlevingskansen
van de nieuwkomers. Als dit zo is, heeft dit ook een nadelig effect op bestaande
vestigingen. Het gevolg is het meer komen en gaan van winkels en dus meer
leegstand. Dit werkt negatief. Dit is nadelig voor de consument. Bovendien
is het voor de consument steeds moeilijker om tot een goede afweging te komen
waar het gaat om service, kwaliteit en prijs. Wij vragen de staatssecretaris
of deze signalen ook het ministerie bereiken en indien de balans negatief
is door een gebrek aan basiskennis van startende ondernemers: wat wordt hier
dan aan gedaan?Mijnheer de voorzitter! Wij willen nog aandacht vragen voor de exportbevordering
ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf. Het vorige kabinet heeft naar
de mening van onze fracties daaraan goede beleidsstimulansen gegeven. De nadruk
lag toen op het vergroten van het aantal exporteurs, op goede marktinformatie
en op maatwerk. Nu zal worden ingezet op marktinnovaties, als wij het goed
hebben begrepen. Wij vinden dit uitstekend. Wij vinden het jammer dat er in
de plannen slechts aandacht is voor de startende exporteur. Wij willen hierbij
dan ook de aandacht vragen voor de doorstartende exporteur. Wij zouden graag
van de minister vernemen welk bedrag hiervoor in 1999 zal worden ingezet.Voorzitter! Zoals gezegd, de versterking van het binnenlandse netwerk
en de proactieve, meer individuele benadering van potentiële exporteurs
zijn goede stappen. Maar naar onze mening is er meer nodig. Er zou een meer
evenwichtig en breed gedragen exportinstrumentarium moeten worden ontwikkeld.In dit kader willen wij nog aandacht vragen voor de ruimtelijke en economische
structuurversterking. Het kabinet is overtuigd – zo hebben wij begrepen –
van de noodzaak van een forse versterking van de ruimtelijke en economische
structuur. Met name de infrastructuur is een belangrijke voorwaarde voor economische
groei. Ook daar is door de heer Loudon op gewezen. Er zal dus een behoorlijke
investeringsimpuls moeten komen om tot verbeteringen te komen. Inmiddels is
er al de nodige discussie over gevoerd. Ook is het kabinet voornemens verbeteringen
tot stand te brengen. Er zijn evenwel nog te weinig financiële mogelijkheden
om aan alle noodzakelijke eisen te voldoen. Is het kabinet voornemens hier
de komende jaren extra aandacht aan te schenken? Vervolgens vragen wij ons
af of de financiering van de investeringsimpuls vanuit het fonds economische
structuurversterking, dat sterk afhankelijk is van extra aardgasbaten, wel
een solide financiële basis is. Graag vernemen wij de visie van de minister
hierover.De afgelopen weken is er nogal wat onrust ontstaan in de samenleving in
verband met het toenemend beroep dat gedaan wordt op de WAO en het toenemend
ziekteverzuim. Allerlei oplossingen zijn er toen bedacht, zoals het korten
naar hoogte en duur. De vraag is echter of de problematiek niet heel andere
oorzaken heeft. De hoogconjunctuur heeft gelukkig gezorgd voor toename van
werkgelegenheid. Maar wij kunnen ook constateren dat er krapte in delen van
de arbeidsmarkt is ontstaan. Op deze arbeidsmarkt is ook veel beweging te
constateren. De krapte op de arbeidsmarkt is bovendien gekoppeld aan een verdere
collectieve verkorting van de arbeidsduur.Tegelijkertijd kunnen wij constateren dat de mens in de arbeidsorganisatie
voortdurend onder druk staat. Er moet een hoge productie worden geleverd,
vaak in situaties waarbij er sprake is van onderbezetting en te weinig rust
om mensen in hun functie te laten groeien. Wij krijgen signalen dat in steeds
meer bedrijven en sectoren het thema "werkdruk" regelmatig op de agenda wordt
geplaatst. De druk die werknemers ervaren, vormt kennelijk steeds vaker een
complicerende factor. Wij vragen ons dan ook af of de verhoging van de werkdruk
zich niet uit in toenemende ziekte en op langere termijn tot arbeidsongeschiktheid.
Wij begrijpen dat collectieve arbeidstijdverkorting in een periode dat schaars
werk verdeeld moet worden, een reële optie is, maar hoe gaan wij daarmee
om in het kader van een heel ander probleem, namelijk een krappe arbeidsmarkt?
Dit vraagt ook in het kader van de ontwikkeling van de 24-uurseconomie om
bezinning. En daar willen wij als fracties de aandacht op vestigen. De jacht
naar "veel", "meer" en "meest", vinden wij vanuit onze Bijbelse uitgangspunten
niet alleen bedenkelijk, maar wijzen wij ook af. Daarop richt zich mede onze
kritiek op de 24-uurseconomie. Wij zijn van mening dat het niet goed is voor
onze samenleving als er bijvoorbeeld steeds meer mensen worden gedwongen,
het arbeidsproces te verlaten. Een vroegere collega van de minister, mevrouw
De Boer, heeft terecht de term "onthaasting" ingevoerd. Wellicht dat de minister
onze mening deelt dat er op dit moment, gezien de gesignaleerde problematiek,
toch behoefte is aan enige bezinning en aan bijvoorbeeld een pas op de plaats.Mijnheer de voorzitter! Ten slotte willen wij de gevolgen van de Winkeltijdenwet
nog eens aan de orde stellen. Het eindrapport "Effecten van de winkeltijdenwet"
is inmiddels verschenen. Mevrouw Van Leeuwen heeft dat ook gememoreerd. Opmerkelijk
vinden wij dat de behoeften van de consument als individu in deze rapportage
het centrale uitgangspunt vormen. Dat is belangrijk, maar er is meer. Wij
zouden dan ook graag gezien hebben dat de behoeften van de werknemer als individu
ook centraal hadden gestaan. Wij hebben begrepen dat er niet of nauwelijks
kleinere winkels zijn die volledig van de ruimere mogelijkheden gebruik hebben
gemaakt die de gemeentebesturen hebben geboden. Het is met name het grootwinkelbedrijf,
zoals supermarkten, kledingketens en bouwmarkten, dat gebruik heeft gemaakt
van de ruimere openstellingstijden. Een groot aantal zelfstandige ondernemers
ervaart, zo hebben wij begrepen, de nieuwe Winkeltijdenwet als een sluipmoordenaar.
En de trend wordt langzaam ook duidelijk: de supermarkt wint terrein op bijvoorbeeld
de levensmiddelenspeciaalzaak. Dit wordt naar onze mening versterkt door de
Winkeltijdenwet. Wij vragen de minister of hier alleen de welvaart telt of
wordt ook nog gedacht aan de welstand van de zelfstandige ondernemer en de
werknemer?De vroegere minister van Economische Zaken, de heer Wijers, wijst er in
de memorie van toelichting op de Winkeltijdenwet van 1996 op dat de eerste
doelstelling van de oude Winkelsluitingswet, het bevorderen van eerlijke concurrentieverhoudingen
in de detailhandel, nog steeds valide is. Maar als nu blijkt, zo vragen wij
de minister, dat de nieuwe Winkeltijdenwet leidt tot een kaalslag onder de
zelfstandige winkeliers, is zij dan bereid om een en ander te heroverwegen?Hoewel er te weinig betrouwbare gegevens beschikbaar zijn over de arbeidsmarktontwikkelingen
in de detailhandel sinds de invoering van de Winkeltijdenwet, wordt desondanks
gesteld dat de verruiming van de openingstijden in de detailhandel een positief
effect heeft gehad op de werkgelegenheid, terwijl uit een recent onderzoek
van het EIM blijkt dat de werkgelegenheid niet evenredig met de verruiming
van de openingstijden is toegenomen. Verder is te constateren dat het aantal
overvallen op winkels toeneemt. Het is opmerkelijk dat deze
toename het sterkst is in sectoren waar de openingstijden zijn verruimd. Heeft
dat ons wat te zeggen, zo vragen wij. Het tweede opvallende punt is dat het
tijdstip van de overvallen met de latere sluitingstijd van de winkels naar
een later tijdstip van de dag is verschoven. Graag zouden wij hierover met
de minister van gedachten wisselen.Ik wil afronden met een opmerking van prof. dr. Harry Verbon. Hij stelt
dat er een negatieve relatie is tussen de mate van flexibilisering van een
economie en de omvang van de jeugdcriminaliteit. Als bij verder onderzoek
blijkt dat dit juist is, dan vraagt dit toch om bezinning, om doordenking?
Aan deze bezinning willen onze fracties graag een bijdrage leveren.Minister Jorritsma-Lebbink:Voorzitter! Ik wil beginnen met de leden te danken voor hun inbreng. Ik
zal mij in de beantwoording zoveel mogelijk aan de hoofdlijnen proberen te
houden. Dat kan af en toe betekenen dat ik een enkele vraag niet meeneem,
maar als men daar toch een antwoord op wil hebben, hoor ik dat graag in tweede
termijn, opdat ik daarop alsnog mondeling of eventueel later schriftelijk
kan ingaan.Vele woordvoerders hebben gesproken over de economische situatie van vandaag.
Sommigen meenden zelfs dat de memorie van toelichting op de begroting eigenlijk
de "toon" van vandaag zou moeten bevatten. Dat kan natuurlijk niet, want in
augustus zag de wereld er echt nog anders uit dan vandaag de dag het geval
is. Het kabinet is in een wat woelige internationale omgeving gestart en onze
economie wordt natuurlijk ook omgeven door zeer belangrijke internationale
risico's: de zich ook naar andere opkomende markten uitbreidende crisis in
Zuidoost-Azië, de stagnatie van Japan, de economische ontwikkeling in
China, de recessies in Latijns-Amerika en de ontwikkeling van de Amerikaanse
economie. Bij de start van het kabinet en ook nadien hebben wij dan ook de
internationale ontwikkelingen sinds het uitbreken van de crisis in Azië
op de voet gevolgd. Nu mevrouw Van Leeuwen iets heeft gezegd over mijn secretaris-generaal,
wil ik daarop reageren met: ik neem aan dat zij ook de overige aanbevelingen
van de heer Bomhoff niet uitgevoerd wil zien, dus ik neem deze aanbeveling
maar niet over.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik hoop toch dat de minister het cynisme in mijn opmerking
niet is ontgaan.Minister Jorritsma-Lebbink:Ik hoop dat u hetzelfde in mijn stem hebt gehoord.Voorzitter! Bij de publicatie van de MEV in 1999 heeft het CPB (maar ook
het kabinet) al aangegeven dat de ramingen met wat meer onzekerheden waren
omgeven dan gebruikelijk. Ook heb ik eind vorig jaar, in feite vroeger dan
gepland, niet voor niets een actualisatie van het MEV-beeld naar de Tweede
Kamer gestuurd. Dat doe je niet als er niets in de lucht zit. Het CPB heeft
in de actualisatie aangegeven een economische groei van 2,25% in 1999 te verwachten,
terwijl in de MEV nog uitgegaan werd van 3%. Natuurlijk is dat duidelijk lager
dan in de afgelopen jaren. Daar moeten wij overigens niet te dramatisch over
doen, want er zijn vele jaren geweest waarin wij een groei van 2,25 à
2,5% als een enorme groei zagen. Belangrijk is dan ook om te zorgen dat er
balans blijft, dus dat enerzijds niet te veel het vertrouwen in de Nederlandse
economie wordt geschaad, en anderzijds mensen ook niet voor de gek worden
gehouden en dus wel op risico's worden gewezen. Onze verwachting is dat de
Nederlandse economie dit jaar wel degelijk zal groeien, maar inderdaad duidelijk
minder dan in de afgelopen paar jaar het geval was. Tegelijkertijd ondergaan
wij natuurlijk in Europa een heel belangrijke structurele wijziging: drie
weken geleden is de euro ingevoerd. De heer Loudon heeft daar het uitvoerigst
over gesproken. Er wordt dus niet meer gehandeld in de gulden. Eigenlijk is
de gulden nu inderdaad een verlengstuk van de euro geworden. Dat betekent
dat de Nederlandse economie nog opener is geworden dan zij al was en dat onze
concurrentiekracht daarmee nog belangrijk wordt.Wat betekent dat nu voor het beleid? De heer Loudon is daar uitgebreid
op ingegaan. Op deze vraag is volgens mij maar één antwoord
mogelijk: wij moeten een zo sterk mogelijke en zo dynamisch mogelijke economie
bouwen, die echt tegen een stootje kan. Ik denk dat ik daarmee aardig op de
lijn zit van de heer Loudon. Het gaat om een heel stevige economische structuur.
Tijdelijke pijnstillers, zoals een devaluatie of een excessief begrotingstekort,
zijn gewoon niet meer mogelijk. Daar hebben we afspraken over of het past
niet binnen het systeem. Het aanpassings- en vernieuwingsvermogen van die
economie wordt dus alleen maar belangrijker.Dat betekent dat ook een beleid is vereist, dat zich richt op een aantal
zaken. Allereerst – en daarover hebben een aantal leden gesproken –
een betrouwbare en ook moderne overheidsfinanciering, een heel belangrijke
basis voor het beleid. Ten tweede, een sterke economische structuur. En ten
derde, een heel gezonde economische dynamiek. Ik wil ook direct in de richting
van de heer Van den Berg zeggen, dat ik die elementen, die gezonde basis,
echt zie als een heel belangrijke basis voor een goed industriebeleid, ook
in internationaal perspectief. Te vaak wordt in mijn ogen industriebeleid
gezien als subsidiebeleid. Volgens mij is een gezonde economische basis dé
belangrijkste basis, ook voor een goed industriebeleid. Ik wil overigens nog
wel constateren dat het kabinet wel degelijk belangstelling heeft voor de
industriële ontwikkelingen. Dat blijkt onder meer uit het clusterbeleid.
Binnenkort stuur ik daarover een voortgangsbrief aan de Tweede Kamer. Ik zal
daarin ook ingaan op de opmerking die de heer Loudon maakte over biotechnologie,
in relatie ook tot het twinning-concept. Dat komt terug bij het clusterbeleid,
waar het ook goed bij past. En dan heb ik de industriebrief nog niet genoemd.
Die wordt ook dit jaar naar de Tweede Kamer gestuurd.De staatssecretaris zal dadelijk ingaan op het onderwerp maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Ik wil wel al iets zeggen in de richting van mevrouw
Schoondergang die natuurlijk met name over binnenlands maatschappelijk ondernemen
heeft gesproken, terwijl het uiteraard heel vaak om internationale zaken gaat.
Ik vond de bijdrage van mevrouw Schoondergang buitengewoon interessant, alleen
was haar eerste citaat volstrekt in tegenstelling tot alles wat zij daarna
gezegd heeft. Want zij kwam daar tot de conclusie, dat een
groot aantal bedrijven inmiddels wel degelijk een stuk verantwoordelijkheid
oppakken. Natuurlijk is vervolgens de vraag hoe wij daarmee verder gaan.Voorzitter! Een enkele opmerking over het poldermodel. De heer Pit heeft
eigenlijk gezegd dat het alleen maar heeft te maken met de loonmatiging. Ik
geloof dat hij er nog bij zei dat die eigenlijk uitsluitend en alleen voor
de verantwoordelijkheid van de vakbonden komt. Ik ben het in veel met hem
eens, maar het is volgens mij iets te simplistisch om te zeggen, dat het uitsluitend
de vakbonden zijn die het geïnitieerd hebben. Ik herinner mij dat men
zo ongeveer met de rug tegen de muur stond, dat het afgedwongen werd door
een grote groei van de werkloosheid. Gelukkig heeft toen ieder zijn verantwoordelijkheid
gepakt. Ik zeg niet dat de vakbonden dat slecht gedaan hebben, zeker niet.
Maar ook de overheid heeft het niet slecht gedaan. Want de overheid moest
daarbij wel voorwaarden creëren en zorgen voor lastenverlichting. De
overheid moest ervoor zorgen, dat ondanks de gematigde loonontwikkeling de
koopkracht op peil bleef of zelfs nog een beetje steeg. En tenslotte werd
er ook nog iets aan werkgevers gevraagd. Want ik geloof dat er toen nogal
wat geld dat niet weer in loon werd gestopt, in andere doelen is gestopt waardoor
er wel degelijk enige ruimte in het loongebouw was. Ik zou het iets te gemakkelijk
vinden om het uitsluitend en alleen op de vakbeweging af te zetten. Ik onderschrijf
overigens zeer de waarde daarvan en de waarde van de bijdrage die de vakbeweging
daarin levert.De heer Pit (PvdA):Dat heb ik niet bedoeld te zeggen, mijnheer de voorzitter. Wat ik heb
bedoeld te zeggen, is dat de vakbeweging het meest in haar ledenbestand wordt
geconfronteerd met tegenkrachten tegen de loonmatiging en in die zin daarvan
ook het meest de gevolgen ondervindt. Als het poldermodel eigenlijk uitsluitend
uit loonmatiging bestaat, dan is naar mijn gevoel het einde daarvan in zicht.
Want dat houdt de vakbeweging gewoon niet overeind tegenover de druk van onderop.
Daarom vind ik dus, dat het van belang is om aan te geven dat het méér
is, juist om het de vakbeweging mogelijk te maken tegenover haar achterban
de loonmatiging als beleid vol te houden.Minister Jorritsma-Lebbink:Ik ben het met u eens dat als dat het enige zou zijn zij het niet zo lang
zou volhouden, maar overigens was het wel de keuze tussen werken of geld.
Het is niet uitgesloten dat wij daar binnen zeer korte tijd weer voor komen
te staan. Het is niet voor niets dat de positie van de overheidswerkgevers
op dit moment is zoals die is. Als de keuze straks wordt een heel mooie CAO
voor overheidspersoneel en daarna bij voorjaarsnota of kaderbrief 2000 bezuinigen
op de investeringen, vraag ik mij af waar wij dan mee bezig zijn. Daar moeten
wij dus heel goed op letten. Als de economische groei wat tegenvalt hoort
er heel snel een reactie te komen, ook vanuit de sociale partners. Ik moet
zeggen dat zij, dus ook de vakbeweging, dat tot nu toe bepaald niet slecht
doen. De nieuwe CAO voor de politie laat in elk geval zien dat het kan en
ik hoop dat het onderwijs zo verstandig is om te volgen.Voorzitter! De heer Pit vroeg of het gevaar kan dat andere landen het
model overnemen. Beleidsconcurrentie is op zich een heel goede en gezonde
manier om goed beleid van andere landen over te nemen. Ik ben helemaal niet
zo bang voor die neerwaartse spiraal, maar ik begrijp nu waarop de heer Pit
duidde. Het moet natuurlijk altijd meer zijn dan alleen loonmatiging; het
heeft te maken met een heel scala aan maatregelen, ook structuurversterkende
en uiteindelijk lastenverlichting en misschien op enig moment lastenstabilisatie
en gematigde loonontwikkeling. Het hoort allemaal wel bij elkaar. Als onze
buureconomieën sterker zijn, is dat overigens ook goed voor ons. Onze
export is nog altijd voor zo'n 60 à 70% gericht op onze buurlanden.
De Nederlandse economie zou zich wel kunnen onderscheiden – en wij moeten
proberen dat ook te doen – door echt flexibel te zijn om ook goed in
te kunnen spelen op nieuwe kansen en technologische ontwikkelingen. Daar proberen
wij vooral ons beleid op te richten.Veel afgevaardigden hebben gesproken over kennis, een van die zaken waarin
wij, als wij dat redden, een echt onderscheidend vermogen kunnen hebben en
kunnen doen wat andere landen niet of nog niet kunnen. Dat zal steeds een
slag blijven. Wij hebben een kennisintensieve economie en dan is het van groot
belang dat mensen goed zijn opgeleid, dat wil zeggen op een goed niveau en
op een manier die beantwoordt aan de arbeidsvraag. De heer Pit heeft erover
gesproken en gewezen op het belang daarvan. Hij gaf aan dat bedrijven te weinig
doen om in kaart te brengen wat ze nodig hebben en ziet op dat punt ook wel
een rol voor de overheid weggelegd, namelijk het ontwikkelen van modellen
voor bedrijven om te inventariseren wat ze nodig hebben. Het in kaart brengen
van de benodigde kennis bij een bedrijf is mijns inziens primair de verantwoordelijkheid
van het bedrijfsleven zelf. Ik vraag mij bovendien af of het wel zo eenvoudig
in modellen te vertalen is. Ik denk niet dat de overheid modellen of een model
moet gaan ontwikkelen. Wel is het van belang dat EZ of het kabinet randvoorwaarden
scheppen voor bedrijven om het heel gemakkelijk te maken om de gewenste kennis
in beeld te brengen. Daar willen wij zeker een faciliterende rol in spelen.
Ik kan daarvan ook enkele voorbeelden noemen.In het afgelopen najaarsoverleg is aan sociale partners een gezamenlijk
opgestelde employability-agenda voorgelegd waarin met name versterking van
employability van werknemers, toekomstige werknemers en ook van werkzoekenden,
voorop staat. Dat heeft alleen een kans van slagen als wij dat echt samen
doen. Dat betekent dat binnenkort samen met sociale partners een aantal pledging
conferences wordt georganiseerd waar de vraag en het aanbod met elkaar geconfronteerd
worden. Zelf hebben wij ook twee relevante acties opgestart die nog beide
in de pilotfase verkeren. In de eerste plaats is dat Investors in people,
investeerders in mensen, waarover ik zeer enthousiast ben. Jammer dat het
een Engelse naam heeft, maar het is een Engels project en dat wij hebben overgenomen.
Dit jaar zal ik bezien of landelijke invoering van het keurmerk Investors
in people gewenst en mogelijk is. Dat keurmerk biedt handvatten voor gestructureerd
investeren in personeel. Verleden jaar zijn wij met een aantal pilots gestart.
Bovendien is er enige ervaring in Nederland bij Engelse bedrijven die in Nederland
 opereren. Ik denk dat dit nog het meest tegemoetkomt aan de
woorden van de heer Pit dat human resources meer betreft dan alleen de aansluiting
onderwijs-arbeidsmarkt. Mijns inziens heeft hij daarin gelijk. Mijn ervaring
met de bedrijven die ik gezien heb en het goed doen, is dat vooral het plezier
in het werk zoveel toeneemt. Dit kan ook allerlei andere goede doelen dienen.
Ik kom straks nog te spreken over Ziektewet en CAO. Dit onderwerp heeft daarmee
natuurlijk ook een relatie.Een ander project dat gestart is, betreft het waarderen van immateriële
activa, waarbij accountantskantoren handvatten ontwikkelen voor bedrijven
om kennis te waarderen, zowel voor intern als extern gebruik.Een ander onderdeel van onze kenniseconomie is ICT, echt van levensbelang
in een kennisintensieve economie als de Nederlandse. De invloed van ICT kan
bijna niet overschat worden. ICT grijpt echt in in de hele economie en vormt
dan ook nog steeds een speerpunt van EZ-beleid. De ambitie om bij de Europese
koplopers op de economische snelweg te behoren, staat nog steeds recht overeind.
Via het nationale actieprogramma elektronische snelwegen hebben wij een aantal
initiatieven genomen om daaraan invulling te geven. De ICT-nota die ik voor
de zomer naar de Tweede Kamer zal sturen, moeten wij in dat licht zien. Wij
proberen dwarsverbanden aan te leggen tussen alles wat er op overheidsniveau
gebeurt.Dit betekent overigens niet dat de overheid zich met alles moet bemoeien.
Tegen degenen die zeggen dat wij maar wat minder moeten investeren in harde
infrastructuur en wat meer in de elektronische infrastructuur zeg ik: nee,
als de markt het zelf kan, is het echt onzin dat wij het doen. Trouwens, bij
dit soort keuzes heeft de overheid nog nooit laten zien dat zij de juiste
maakt. Ik herinner mij de discussies van 1989 en 1990. Wij hebben toen lang
gesproken over één infrastructuur voor de elektronische snelweg,
totdat Europa ons ingehaald had en bleek dat er al twee of drie lagen. Wat
was er gebeurd als wij in die infrastructuur zouden hebben geïnvesteerd?
Dat moet niet gebeuren. De markt moet dat bepalen.Wij moeten ons op een aantal terreinen richten en wel die waarop het nog
niet goed werkt. Ik denk aan het scheppen van een heel heldere institutionele
omgeving voor ICT. Het gaat bijvoorbeeld ook over de juridische afbakening.
Ik denk verder aan de situatie dat de markt onvoldoende afdwingt dat partijen
als het onderwijs en het MKB te weinig gebruik maken van ICT. Dan hebben wij
een rol te vervullen. Ik wijs voorts aan het stimuleren van het ontwikkelen
van een sterke ICT-sector in Nederland: de twinning-activiteiten en het software-actieplan.
Ik wijs ten slotte op het wetenschappelijk technologiebeleid om een heel goede
kennispositie te verwerven.Ik wil even apart stilstaan bij de aandacht voor het MKB, waarover de
heer Van den Berg en mevrouw Van Leeuwen spraken. Wij zijn volop bezig met
initiatieven rond ICT en het MKB. Onder de noemer "spoedadvies" is in 1998
door Syntens een heel breed voorlichtings- en adviesprogramma voorbereid.
Doel is individuele bedrijven te informeren en te adviseren over met name
electronic commerce en alles wat daarmee samenhangt. Dit jaar zal Syntens
heel veel voorlichting aan het MKB geven. Het doel is uiteindelijk in drie
jaar tijd drieduizend bedrijven echt gericht te begeleiden en daarmee een
spin-off te bereiken naar andere bedrijven in dezelfde sectoren. Het programma
wordt geflankeerd door meer grootschalige voorlichtingsactiviteiten. Daarnaast
werkt overigens ook het electronic commerce platform Nederland aan tal van
zaken die ook bij het MKB vertrouwen moeten creëren ten aanzien van het
gebruik van ICT in het zakelijke verkeer.Sprekend over ICT moet ik natuurlijk ook een aantal opmerkingen maken
over het millenniumprobleem. Mevrouw Van Leeuwen heeft er uitgebreid over
gesproken. Ik denk dat van veel bedrijven in 1999 veel energie gevraagd wordt
voor de oplossing van dit probleem. Ik kan haar zeggen dat wij driftig pogingen
doen samen met het Millenniumplatform (en dat platform ook zelf) om via de
brancheorganisaties de kleinere bedrijven aan te spreken. Het is dan jammer
om te constateren dat voor een bijeenkomst terzake zich niemand meldt, al
onze inspanningen ten spijt. Wij moeten hopen dat door de grote publiekgerichte
actie die nu plaatsvindt via de massamedia men toch op tijd wakker wordt.
Een ondernemer die zijn millenniumprobleem niet adequaat aanpakt, is in mijn
ogen een slechte ondernemer. De overheid is niet uitsluitend verantwoordelijk.
Die ondernemer moet het per saldo zelf doen.Wij helpen wel grootschalig. Het Millenniumplatform is niet voor niets
opgericht. Economische Zaken, Binnenlandse Zaken, VNO/NCW en MKB-Nederland
zitten erin. Ik weet dat iedereen zich het vuur uit de sloffen loopt. Er is
een aantal belangrijke activiteiten. Wij hebben heel veel aandacht voor de
vitale sectoren, waar pilots zijn uitgevoerd die moeten dienen als bewustwordingsinstrument.
Zij zijn een handreiking voor het probleem in die sectoren. Bovendien volgt
het Millenniumplatform de voortgang in de vitale sectoren heel nauwlettend,
door onderzoeken en evaluerende gesprekken. Aan het MKB wordt heel veel aandacht
besteed. Wij zijn weer een stapje verder gegaan, door per MKB-branche aparte
adviseurs en coördinatoren aan te stellen. Daarnaast worden nieuwe pilotprojecten
uitgevoerd. Daarvoor heeft Economische Zaken additionele financiering ter
beschikking gesteld. Overigens besteedt het Millenniumplatform steeds meer
aandacht aan het opstellen van noodscenario's. Er is ook een speciale werkgroep
opgericht om bewustwording en informatiedeling op dat gebied te stimuleren.
Ten slotte richt de Werkgroep ketenproblematiek van het platform zich op de
bewustwording en de aanpak van de onderlinge afhankelijkheid van bedrijven.Mevrouw Van Leeuwen heeft gevraagd of ik voor een wettelijke informatieplicht
zou zijn. De Tweede Kamer heeft op 1 december een motie aangenomen om voor-
en nadelen van zo'n informatiewet te onderzoeken. Minister Van Boxtel heeft
dat toegezegd. Economische Zaken is natuurlijk volop bij het onderzoek betrokken.
In de volgende voortgangsrapportage komt daar een uitspraak over.Op het gebied van informatie is er overigens ook ruimte voor zelfregulering.
Die begint leuk op gang te komen. Op 3 februari wordt op initiatief van het
Millenniumplatform de erecode 2000 gelanceerd. Het doel daarvan is dat bedrijven
en overheid openheid bij het verstrek ken van productinformatie
zelf onderschrijven. Door deel te nemen aan dat project spreekt men in feite
af, dat men alles wat men weet zal openstellen voor anderen.Er zal dit jaar nog heel hard gewerkt moeten worden aan de oplossing van
het millenniumprobleem. Ik ben de laatste maanden iets optimistischer geworden.
Zelf ben ik niet rechtstreeks verantwoordelijk voor de vitale onderdelen.
De allerbelangrijkste daarbij is mijns inziens de energiesector. Iedereen
kan zijn computer aangepast hebben, maar als de elektriciteit het niet doet
op 1 januari, is het allemaal voor niets geweest. Ik heb zo langzamerhand
het vertrouwen dat de energiesector tijdig klaar zal zijn. Zij heeft de laatste
maanden daarvoor wel een aantal slagen moeten maken. In eerste instantie was
er nog enige traagheid, maar het gaat nu heel goed. Als wij echt hard blijven
werken, zullen er na de jaarwisseling wellicht wel problemen zijn, maar die
problemen zijn op zichzelf ook weer op te lossen. Bedrijven die nog bezig
zijn met het millenniumprobleem en ook aan de gang moeten met de euro, zullen
als zij hun problemen voor 1 januari 2000 nog niet opgelost hebben, die toch
heel direct daarna opgelost moeten hebben. Dat kan geen twee jaar in beslag
nemen, want dan zal zo'n bedrijf toch echt niet meer bestaan.Mevrouw Schoondergang vroeg naar een mogelijk millenniumprobleem bij Borssele.
Op basis van alle thans beschikbare kennis lijkt het dat de hele elektriciteitssector,
inclusief Borssele, het millenniumvraagstuk tijdig oplost. Er zijn mij absoluut
geen specifieke problemen bekend. De feitelijke stand van zaken wordt overigens
door de overheid, namelijk door de Kernfysische dienst van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, heel nauw gevolgd.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Kan de minister nog iets zeggen over de relatie met Rusland? Ik heb gehoord
dat Rusland een beroep doet op de Nederlandse kennis. Gaat Nederland daarop
in?Minister Jorritsma-Lebbink:Ik weet niet of wij daar rechtstreeks op moeten ingaan. Wij hebben afgesproken,
dat de controle op alle kerncentrales in Oost-Europa wordt uitgeoefend via
het agentschap in Wenen. Daar wordt geaudit. In de Europese Unie is de afspraak
gemaakt, dat als er geld nodig is voor Rusland en Oost-Europa wij daar allen
zo snel mogelijk aan bijdragen. Het gaat natuurlijk niet alleen om Rusland,
maar om Oost-Europa. Overigens is het algemene beeld dat veel van de Russische
kerncentrales zo oud zijn dat ze nog met analoog materiaal worden bediend.
Daar moet men alleen goed bekijken of er bovenop het analoge deel niet iets
digitaals is gebouwd dat een probleem kan opleveren. Die audit is voor een
flink deel klaar. Ik ben niet op de hoogte van de laatste stand van zaken,
maar voorzover er hulp nodig is, heeft de EU als geheel gezegd: natuurlijk,
dit is ook voor ons van zo groot belang dat wij mee willen helpen. Dat geldt
zeker ook voor Nederland. Wel moeten wij ervoor oppassen dat wij dit soort
dingen via dit soort gecoördineerde clubs blijven doen. We moeten niet
allemaal individueel afreizen naar een van de centrales in het Russische of
het Oost-Europese.Voorzitter! Dan kom ik te spreken over energie en klimaat. Ik zet mij
in voor een beleid dat erop gericht is om Nederland op het gebied van energie
en milieuefficiency internationaal top of the bill te laten zijn. Dat is een
belangrijk ambitieniveau. Het Nederlandse bedrijfsleven moet op dit gebied
top of the bill worden. Ik ben blij dat met het bedrijfsleven in dit voorjaar –
ergens in de loop van februari, maart – het benchmarkprotocol kan worden
ondertekend. Daarbij loopt Nederland echt voorop. Ik zeg er wel bij: wat mij
betreft niet voor de muziek uit. Dat wil ik ook graag zo houden. Internationale
afstemming en harmonisatie worden steeds belangrijker. In Kyoto hebben wij
een heel flinke verplichting op ons genomen. De emissie van broeikasgassen
moet in de periode tot 2008-2012 met 6% worden gereduceerd ten opzichte van
1990. Zoals men weet, is in het regeerakkoord het behalen van die doelstelling
aan een aantal voorwaarden gebonden, die ik heel belangrijk vind. Dan gaat
het om een heel sterk EU-beleid, waaronder de invoering van een Europese energieheffing
in 2002. Daar zetten wij ons volop voor in, want zonder dat wordt het voor
Nederland vrijwel onmogelijk om de doelstelling te halen. Ook moet er sprake
zijn van voldoende toepassing van flexibele instrumenten als joint implementation,
clean development mechanism en emissiehandel. Tijdens de klimaatconferentie
in Buenos Aires zijn werkplannen aangenomen die erop gericht zijn dat over
twee jaar besluiten kunnen worden genomen over de verdere uitwerking van die
instrumenten. Ten slotte is ook ratificatie van het Kyotoprotocol door de
VS en Japan buitengewoon belangrijk. Het zou immers bizar zijn als die zich
er uiteindelijk aan onttrekken. Zij zouden dan door kunnen gaan met ongebreideld
energieverbruik, terwijl in Europa iedereen de kraan dichtdraait. Dat is raar.
In de dit voorjaar verschijnende Uitvoeringsnota klimaatbeleid zal het kabinet
aangegeven hoe het de doelstelling denkt te realiseren.Als het gaat om energiebesparing en duurzame energie, hebben wij voor
de huidige kabinetsperiode al een aantal beslissingen genomen. Ik noem de
regulerende energiebelasting (REB), die in drie stappen wordt verhoogd. Uit
de extra opbrengsten wordt vanaf 2001 jaarlijks 500 mln. uitgetrokken voor
fiscale stimulering van energiebesparing door burgers en bedrijven. Voor een
deel begint dat al in het huidige jaar te lopen. Vrijstelling blijft gehandhaafd.
Ook de ruimte voor doorsluizing van de REB voor duurzame energie wordt vergroot.
Daarmee zullen de producenten van duurzame energie een hogere vergoeding ontvangen
en zal het prijsverschil tussen gewone en groene stroom afnemen. De komende
vier jaar zal 80 mln. extra voor duurzame energie beschikbaar zijn. Net als
al is gebeurd in de Elektriciteitswet, zal ook in de Gaswet de mogelijkheid
van een verplicht aandeel duurzame energie worden opgenomen. Vanzelfsprekend
is in september de tweejarige voorlichtingscampagne duurzame energie van start
gegaan. De Energiebesparingsnota van april verleden jaar zal in het dit voorjaar
verschijnende Actieplan energiebesparing verder worden uitgewerkt.Om deze redenen ga ik in dit stadium niet heel gedetailleerd in op de
18 voorstellen die de heer Pitstra verleden jaar voorlegde. Wel wil ik er
enkele uitleggen. Hij heeft gezegd dat er zo weinig van terecht is gekomen.
Ik ken hem als een somber man, maar ik zou hem toch willen zeggen dat het
allemaal zo somber niet is. Heel wat van zijn suggesties zijn
inmiddels onderdeel van het energiebeleid. Laat ik beginnen met de suggesties
op het gebied van duurzame energie. Hij heeft toen gesuggereerd dat wij vooral
zonne-energie in ontwikkelingslanden zouden moeten stimuleren en steunen.
Inmiddels is er met steun van EZ een project in Indonesië in uitvoering,
dat inmiddels toch ook weer een gewoon ontwikkelingsland is. Zonne-PV heeft
een zeer krachtige impuls gekregen; in 1998 hebben wij eenmalig 18 mln. extra
beschikbaar gesteld en met ingang van 1999 zal het budget jaarlijks met 10
mln. worden verhoogd. Dit is van groot belang, want als deze technologie slaagt,
is dat een belangrijke doorbraak. Verder wordt de EPM aangescherpt, waardoor
ook duurzame opties als warmtepomp en warmte/koude-opslag een extra stimulans
krijgen. De subsidieregeling voor zonneboilers is onlangs verlengd. En inmiddels
werkt de NOVEM in opdracht van Economische Zaken aan een plan voor de plaatsing
van windmolens buitengaats.Wat de energiebesparing in de industrie betreft, het genoemde rapport
van het WNF en de stichting Natuur en milieu is in een stroomversnelling terechtgekomen.
Ik ken dit rapport, het sluit in zeer belangrijke mate aan op de hoofdlijnen
van het industriële energiebesparingsbeleid in de zin van benchmarking,
procesefficiency en verbredingsthema's. Die zaken zullen dus allemaal uitgebreid
terugkomen in het actieplan. En de heer Pitstra constateert terecht dat er
sprake is van een meer verplichtend karakter van de MJA's en van een verdere
individualisering van dit instrument.Kortom, voor een deel zijn de voorstellen van de heer Pitstra al verwerkt
en voor een deel zullen ze absoluut terug te vinden zijn in het actieplan
energiebesparing dat in aantocht is.Met de wet inzake de liberalisering van de elektriciteitsmarkt zal de
levering van elektriciteit in de periode tot 2007 geleidelijk aan echt vrijgemaakt
worden. De E-wet is op 1 augustus jongstleden gedeeltelijk in werking getreden,
de vrije markt is er sinds 1 januari 1999. De Dienst toezicht elektriciteit
is sinds 1998 in functie en hij zal ook deel gaan uitmaken van de Nederlandse
mededingingsautoriteit. De bedrijven hebben inmiddels de netbeheerders aangewezen
en die kunnen sinds 1 januari van dit jaar elektriciteit transporteren, afnemers
aansluiten op de netten en nieuwe netten aanleggen.De heer Zijlstra sprak van een mogelijk pettenprobleem voor de overheid
in verband met de NMA en de DTE. Ik ben van mening dat er geen sprake is van
zo'n probleem. Deze twee zijn inmiddels al behoorlijk onafhankelijk; dat is
gewoon al in de mededingingswet geregeld. En wat mij betreft worden ze zo
snel mogelijk nog onafhankelijker; de Kamer weet dat ik in die zin beleidsvoornemens
kenbaar heb gemaakt. Verder is er in de Elektriciteitswet bepaald dat aandeelhouders
geen invloed mogen uitoefenen op het beleid van de onderneming. En natuurlijk
gelden die regels evenzeer voor de overheid als voor andere aandeelhouders,
of het nu de rijksoverheid, de provinciale of de gemeentelijke is.Op dit moment komt de liberalisering wel op gang, wat onder meer tot uiting
komt in een toename van de import en het toetreden van nieuwe marktpartijen.
De heer Zijlstra vroeg naar de consequenties daarvan. Wel, behalve import
en nieuwe toetreders zal de Europese markt ook steeds meer export mogelijk
maken. De elektriciteitsmarkt mogen wij dus ook niet langer als een uitsluitend
nationale markt bekijken, het wordt steeds meer een internationale markt.Zowel de heer Zijlstra als de heer Pitstra vroeg nog naar de relatie tussen
de import en de tarieven van beschermde afnemers. Nu moet ik zeggen dat het
voor vergunninghouders, als de Elektriciteitswet 1989 is ingetrokken, ook
mogelijk zal zijn om voor beschermde afnemers stroom te importeren. Daar mag
men collectieve import voor plegen, zodat ook zij kunnen profiteren. Verder
zal overigens niet de DTE maar de minister van Economische Zaken de tarieven
voor beschermde afnemers vaststellen en ik zal daarmee dus ook aansluiten
bij de uitgangspunten en de regels, zoals die in de Elektriciteitswet zijn
neergelegd, namelijk dat beschermde afnemers ook moeten kunnen profiteren
van de tariefsverlaging van de vrije markt.Ik kom nu op het aanvullende wetsvoorstel tot wijziging van de E-wet.
Op basis van dat wetsvoorstel zal met name de nieuwe tariefsystematiek vorm
worden gegeven. Ik heb dat wetsvoorstel op 26 november jongstleden aangeboden
aan de Tweede Kamer en ik hoop, dat we in maart 1999 de discussie daar kunnen
afronden en nog liefst voor het zomerreces in deze Kamer ook. Een tijdige
invoering van de nieuwe tariefsystematiek is echt heel belangrijk. De schriftelijke
voorbereiding met de vaste commissie voor Economische Zaken uit de Tweede
Kamer start de volgende week al en ik heb dus zeer goede hoop, dat het ook
gaat lukken. Ik meen zelfs, dat inmiddels ook al een wetgevingsoverleg is
afgesproken.Over de NMC-kosten – ofte wel de bakstenen, zoals wij ze tegenwoordig
wat populairder noemen – is ook een aantal artikelen in het voorstel
tot wijziging van de E-wet opgenomen. De heer Zijlstra had in zijn betoog
daar ook een aantal opmerkingen over. Op 16 oktober jongstleden heb ik een
overeenkomst op hoofdlijnen gesloten met de elektriciteitsproductiebedrijven.
Daarover is op 2 december jongstleden tijdens een algemeen overleg met de
Tweede Kamer gesproken. Tijdens dat overleg heb ik onder andere uitgelegd
wat er gebeurt als de elektriciteitsprijs onder de 7 cent per kWh daalt. In
het kort komt het erop neer, dat de overheid in toenemende mate zal bijdragen –
het is natuurlijk geen officiële bijdrage – in de niet-marktconformiteit
van een aantal in de overeenkomst op hoofdlijnen met name genoemde contracten,
inclusief Demkolec en stadsverwarming. Voorts verwijs ik ook nog graag naar
de brief van 18 december jongstleden, waarin op verzoek van de Kamer nadere
informatie is opgenomen over die NMC-kosten.Het gehele pakket is aangemeld in Brussel. De Europese Commissie heeft
in dat kader voorlopige richtlijnen opgesteld ten aanzien van de beoordeling
van het geheel. Niet alleen Demkolec en de Noorse kabel zijn in die aanmelding
ondergebracht maar ook de overige importcontracten. Ik kom daar dadelijk nog
op terug.Wij hebben sinds 16 oktober de onderlinge verdeling en de fysieke afwikkeling
van de aangegane financiële verplichtingen prominent op de agenda gehad
van het overleg tussen Economische Zaken en de productiebedrijven. Maar ook
de organisatievorm van de afwikkeling is onderwerp van dat
gesprek. De bedrijven hebben van mij uitgebreid de gelegenheid gehad om er
zelf uit te komen, maar ik bespeur bij partijen helaas geen vooruitgang. Zeer
weinig is aardig gezegd, maar het is echt heel slecht. In dat kader zal ik
met de productiedirecteuren en de voorzitters van de raden van commissarissen
op 4 februari een laatste gesprek hebben. Als ik moet constateren, dat zij
er onderling nog steeds niet uit zijn en er ook niet uit zullen komen, bestaat
de kans dat ik zelf die onderlinge verdeling zal opleggen. Ik realiseer mij,
dat dit vergaande wetgeving is maar ik heb wel een verantwoordelijkheid voor
een ordelijke overgang naar een nieuw wettelijk stelsel. Overigens kan in
het vervolgtraject dan wel het besluit aan de orde komen over het al dan niet
veilen van centrales. Ik vind dat een heel goede suggestie, die ik zeker niet
wil weggooien. Dat zal in het vervolgtraject zeker kunnen worden meegenomen.De heer Zijlstra heeft mij gevraagd of ik een scenario achter de hand
heb als Brussel niet akkoord gaat met de bijdrage aan de NMC-kosten. Allereerst
komt de overeenkomst op hoofdlijnen tot stand onder de ontbindende voorwaarde
van goedkeuring door Brussel. Mocht het onverhoopt zo zijn, dat Brussel niet
akkoord gaat, dan hebben we een nieuwe situatie die wij dan op zijn merites
moeten beoordelen. Ik ben ook niet echt van mening, dat het nu past in de
sfeer waarin de sector en Economische Zaken aan de slag zijn om nu al een
volledig uitgewerkt alternatief voorhanden te hebben, want ik weet ook niet
zo goed hoe dat eruit moet zien. Dat zal ook weer afhangen van de inhoud van
de opmerkingen van Brussel terzake.De heer Zijlstra sprak er vrolijk over en de heer Loudon sprak meer vragenderwijs
over het aandeelhouderschap van de Staat in het landelijke net. Hij vroeg
met name om de motivering achter die deelname. Tevens was hem onduidelijk
waarom de Staat een participatie van 50% plus één aandeel wenste
te hebben. De motivering van de deelname van de Staat in het landelijk net
is gelegen in het feit, dat in het kader van het sluiten van die overeenkomst
op hoofdlijnen met de elektriciteitsproductiesector is besloten, dat er bij
prijzen onder de 7 cent per kWh in toenemende mate een bijdrage van de overheid
zal zijn aan het oplossen van de NMC-kosten. Als tegenprestatie voor die bijdrage
aan de collectiviteit aan de niet-marktconformiteit van een aantal in het
verleden gesloten contracten heb ik het redelijk geacht, te participeren in
het landelijk hoogspanningsnet. Het was dus in feite een tegenprestatie van
de sector.Waarom dan geen 100%? Ik wijs erop, dat de omvang van deze participatie
is voortgevloeid uit de onderhandelingen. Op een gegeven moment was er nog
iets in te vullen en dat omvatte toch niet helemaal 100% van deze participatie.
Er gold: 50% plus één. Als we deelnamen, wilden we namelijk
ook wel zeggenschap hebben, anders is die deelname niet zo interessant. Het
ging hierbij dus om een deel van de onderhandelingen.Voorts moeten we in aanmerking nemen, dat op dit moment de aandelen in
handen zijn van een zelfstandige vennootschap. Dus we konden ook niet zeggen:
geef ze maar aan ons. Het ging echt om een uitkomst van de onderhandelingen.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik meen dat de onderhandelingspositie van de minister
iets sterker was dan zij nu naar voren laat komen. Als je namelijk veel geld
in de sector gaat pompen, verkeer je in een goede onderhandelingspositie.
Maar goed, ik ben niet bij de berekening aanwezig geweest. In ieder geval
kun je in zo'n situatie duidelijk maken hoe groot het belang is dat je in
de netbeheerder wilt hebben. Ik ben het er wel mee eens, dat het hierbij gaat
om onderhandelingen met productiebedrijven. Gelet op de bedragen die voor
hen op het spel stonden, heb ik echter het gevoel dat de Staat net zo goed
100% van de aandelen had kunnen bedingen.Minister Jorritsma-Lebbink:Maar ik vrees dat ons dat van de andere kant een hogere heffing had opgeleverd.
Ik denk aan het gekibbel en de discussie tussen de bedrijven. Een aantal bedrijven
is van mening, dat het bij lange na niet toekomt met de prijscompensatie bij
een lagere prijs dan 7 cent. Je kunt later altijd zeggen: op dat punt had
je beter moeten onderhandelen. Dit was een van de punten die op het allerlaatste
moment nog aan de orde kwamen. Het is niet vanaf het begin van de onderhandelingen
onze inzet geweest om deze aandelen te verwerven, maar toen wij er niet uit
dreigden te komen, hebben we uiteindelijk deze vraag ter tafel gebracht. Als
we vanaf het begin anders hadden gehandeld, was het misschien anders gelopen,
maar ik kan dat niet helemaal goed overzien.Voorzitter! De heer Loudon vroeg ook nog of ik, en in dit geval: mijn
voorganger, voor het mislukken van het GPB niet op de hoogte was van de niet-marktconforme
kosten met betrekking tot een aantal importcontracten. De toenmalige minister
was daar wel degelijk van op de hoogte. Alleen, ten tijde van de eventuele
totstandkoming van het GPB werd in het businessplan van de onderneming uitgegaan
van een prijsniveau op de langere termijn van 7 cent. Het zag er toen nog
naar uit, dat dit het geval zou zijn. Bij zo'n prijsniveau zou de onderneming
echt in staat zijn om de niet-marktconformiteit van die contracten te "dragen".
We weten inmiddels veel meer. De ontwikkelingen gaan heel snel, zoals men
heeft kunnen merken. Nu wordt een prijsscenario van 7 cent per kilowattuur
niet meer als waarschijnlijk geacht. Er wordt eerder gedacht aan een langdurig
prijsniveau dat daar beduidend onder ligt. In zo'n geval zijn de individuele
ondernemingen minder in staat om bij te dragen aan de verplichtingen die in
het verleden zijn ontstaan. Dat is ook de reden waarom ik mij bereid heb verklaard
in toenemende mate te willen participeren. Overigens, wel steeds met ook een
risico voor de bedrijven zelf.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Als dat inderdaad helemaal bepaald wordt door
de prijs van 7 cent voor gas, die wij niet halen, heb ik het gevoel dat wij
over bakstenen praten, althans voor dat deel waarop je niet het etiket niet-marktconforme
kosten kunt plakken. Als dit verhaal in Brussel wordt gehoord, zullen ze daar
heel erg met hun wenkbrauwen fronsen en vragen: waar hebben jullie het over?
Hier zijn marktrisico's aan de orde en dit heeft niets te maken met het subsidiëren
van niet-marktconforme kosten.Minister Jorritsma-Lebbink:Ik zou zeggen, dat ze juist wel onder de niet-marktconforme kosten vallen,
 omdat het hierbij alleen gaat om die contracten die naar onze
overtuiging met een staatsbemoeienis tot stand zijn gekomen. Op zijn minst
is die er via het Elektriciteitsplan. Destijds dachten de productiebedrijven
een goede deal te maken. Dat blijkt nu niet zo te zijn. Op het moment dat
je beneden de 7 cent marktconform komt – we hadden nooit gedacht dat
dat zou gebeuren – zijn de desbetreffende contracten meer niet marktconform.
Dat zijn ze in mindere mate in de situatie met een prijs van 7 cent of hoger.De heer Loudon (VVD):In het bedrijfsleven zou het een prachtige redenering zijn dat je op verliezen
uitkomt, doordat de prijs anders is dan je had verwacht. Maar het is wel marktconform.Minister Jorritsma-Lebbink:Dat is de vraag. Wat u zegt is natuurlijk wel waar. Wij hebben daarom
ook niet gezegd dat men alles wat beneden de 7 cent komt mag declareren bij
de overheid. Wij zijn bezig drie slagen in een te maken. Wij moeten die bedrijven
ook nog in een zodanig behoorlijke positie houden dat zij op de markt kunnen
blijven opereren. Ook daarvoor hebben wij een verantwoordelijkheid. Wij hebben
gezegd dat men alles wat men zelf kan dragen absoluut zelf moet dragen. De
aandeelhouders van die bedrijven zullen de komende jaren echt niet blij zijn,
want zij zullen geen winstuitkeringen krijgen. Voorzover zij er te veel uitgehaald
hebben, zullen zij misschien zelfs een extra stukje moeten deelnemen in het
aandelenkapitaal of minder opbrengst krijgen bij verkoop. Er zijn echter wel
grenzen aan dat verhaal. Dan zitten wij in een wat andere situatie dan een
normale marktsituatie. Wij groeien daar naartoe.De heer Loudon (VVD):Er zijn wel grenzen aan het verhaal; dat hopen wij tenminste, want de
niet marktconforme kosten zijn in de loop van de tijd alleen maar toegenomen.
Er moet ook iets gebeuren zodat die bedrijven kunnen blijven bestaan. Die
overwegingen hebben volgens mij echter niet te maken met echte niet marktconforme
kosten. Ik weet niet hoe streng Brussel dit zal beoordelen, maar ik heb toch
enige zorgen dat wij daar op problemen zullen stuiten.Minister Jorritsma-Lebbink:Ik ben optimistisch over de discussies met Brussel, maar ik heb geen garanties.
Ik heb overigens van het begin af aan in de discussie met de productiesector
betrokken dat wij geen garantie hebben dat alles wordt goedgekeurd. Van een
aantal zaken zijn wij echt overtuigd. Wij denken ook dat wij een goede onderbouwing
kunnen geven waarom dit gerechtvaardigd is. Als het anders wordt, ga ik er
wel van uit dat het ook voor andere landen minstens zo streng wordt, opdat
je op dat niveau geen concurrentievervalsing krijgt in de prijsvorming. Wij
moeten goed opletten dat dit niet gebeurt, want anders lopen wij heel grote
risico's.De heer Zijlstra heeft gevraagd of wij barrières opwerpen inzake
fusies en overnames nu er geen GPB is. Neen, het ligt niet in mijn bedoeling
om overnames of privatisering van de bedrijven tegen te gaan. Ik heb het beleid
inzake privatisering ook niet daarop gericht. Wij hebben als enige voorwaarden
gesteld dat er een perspectiefvol plan van aanpak moet liggen voor de afwikkeling
van de niet marktconforme kosten en dat de onafhankelijkheid van het landelijk
hoogspanningsnet voldoende moet zijn gewaarborgd. Voor de distributiesector
heb ik aangegeven dat in 2002 tot een maximum van 49% van de aandelen mag
zijn vervreemd. Met de Kamer is afgesproken dat vervolgens het woord aan haar
is om te bepalen hoe wij verder moeten gaan. Ik voeg hieraan toe dat schaalvergroting
wellicht noodzakelijk zal zijn voor de huidige bedrijven in een geliberaliseerde
markt.Ik kom bij de investeringen in een sterke economische structuur. Wij hebben
in het regeerakkoord het investeringsplan aangekondigd voor 6,5 mld. in deze
periode met een dekking tot 2010, zodat wij op sommige terreinen veel verder
in de toekomst kunnen kijken. Het is verdeeld over vijf clusters, te weten
bereikbaarheid, vitaliteit steden, milieu, ruimtelijke kwaliteit en kennis,
met elk een uitsnede voor het noorden. Dat is uitgewerkt in de brief "Op de
drempel van de 21ste eeuw", het investeringsprogramma voor de ruimtelijke
en economische structuurversterking, die in oktober naar de Tweede Kamer is
gezonden. De heer Van den Berg heeft natuurlijk volstrekt gelijk dat er nooit
genoeg geld is om aan alle noodzakelijke wensen te voldoen, helaas. Ik zeg
er meteen bij dat er ook na dit kabinet een volgend kabinet komt. Dat zal
weer afwegingen maken in de verdeling: wat gaat er naar de consumptieve uitgaven
van de overheid en wat kan er naar investeringen? Wat mij betreft, zal de
keuze duidelijk zijn. Ik vind dat er veel moet worden geïnvesteerd. Het
kabinet heeft het voornemen om halverwege deze periode een midterm review
te houden voor eventuele bijstelling en aanpassing van het investeringsplan.
Verder wordt aan het eind van de kabinetsperiode weer een voorzet gegeven
voor een nieuwe visie op samenhangende en integrale investeringspakketten,
mede op basis van de grote nota's, zoals de Vijfde nota ruimtelijke ordening,
het Nationaal verkeers- en vervoersplan en de Nota ruimtelijk-economisch beleid,
zodat wij een aanzet kunnen geven voor een volgende periode.De heer Van den Berg vroeg zich af of de financiering van de investeringsimpuls
vanuit het FES, dat heel sterk afhankelijk is van de extra aardgasbaten, wel
een solide financiële basis is. Van de investeringsimpuls van 28,5 mld.
wordt 15,2 mld. gefinancierd uit het FES. Niet alle nieuwe investeringen zijn
FES-gefinancierd. Er zijn ook normale verschuivingen binnen de Rijksbegroting
aan de orde. Uiteraard is het FES gevoelig voor de meerjarige ontwikkeling
van dollarkoers en olieprijs. Als de dollarkoers en de olieprijs zich op lange
termijn per saldo negatief ontwikkelen, komt er minder geld beschikbaar voor
infrastructuur. Dat is overigens geen nieuwe constatering. Dat was al evident
bij de eerste gedachte rond het gasbatenfonds. Het is wat mij betreft ook
niet zo verschrikkelijk zinvol om nu te speculeren over het toekomstige verloop
van de dollarkoers en de olieprijs voor de jaren tot en met 2010. Dat gaat
een beetje ver. De veronderstellingen ten aanzien van de dollar en de olieprijs
worden jaarlijks herijkt op basis van de op dat moment geldende inzichten.
Ik wijs er overigens op dat de nieuwe voedingssystematiek het FES nog wat
meer solide zal maken. De basis wordt namelijk verbreed. Nu bestaat de voeding
onder andere uit het extra exportvolume van het aardgas. Na de wetswijziging
zal de voeding bestaan uit een vast percentage, 41,5% van de totale gasbaten. Mijn conclusie is dat de FES-financiering een voldoende
solide basis biedt voor medefinanciering.De heer Loudon heeft nog gevraagd welke extra ontvangstmogelijkheden er
zijn in het FES. Allereerst zijn er natuurlijk mogelijke meevallers bij de
reguliere aardgasbaten. Dat is een beetje afhankelijk van de totale omvang
daarvan. Er kunnen meevallers zijn bij incidentele opbrengsten die ten gunste
van het FES komen, zoals de verkoop van staatsaandelen. Wij zitten nog te
wachten op wat "common area"-middelen. Daar komt wellicht ook nog een meevaller
uit. Overigens is er nog de veiling van de etherfrequenties en er zijn mogelijk
ook nog andere veilingopbrengsten. Ten slotte kunnen we nog extra storten
in het FES – dat kan een keuze zijn – bijvoorbeeld door het percentage
van de bijdrage van het totale aardgas te verhogen. Dat kan op enig moment
een mogelijkheid zijn om extra inkomsten te genereren.Misschien mag ik in dat verband direct een opmerking over PPS maken, omdat
dat natuurlijk ook een manier is. De heer Loudon is een beetje teleurgesteld
over de manier waarop het begonnen is. Ik denk zelf dat het wel goed begonnen
is en dat men er goed aan gedaan heeft om zichzelf niet voorbij te lopen en
niet te doen alsof het mooier is dan het leek. Wij zijn er zeer intensief
bij betrokken en wij niet alleen, maar bijvoorbeeld ook Financiën. Economische
Zaken zit er heel dichtbij. VROM doet natuurlijk ook mee, bijvoorbeeld met
sleutelprojecten. Verkeer en Waterstaat doet uitgebreid mee en ook Binnenlandse
Zaken, omdat er nogal wat bestuurlijke componenten aan zitten. Er worden op
korte termijn zo'n tien tot vijftien projecten geselecteerd op hun geschiktheid
voor deze aanpak. Daarbij gaat het, naast de voordelen van private financiering,
om de kennis bij het bedrijfsleven om projecten op een innovatieve wijze uit
te voeren. We combineren de nieuwe aanbestedingswijze dus eigenlijk met PPS.
De overheid zal die projecten dus ook niet meer tot in detail moeten vormgeven,
maar ruimte aan de markt moeten laten om nieuwe oplossingen te bedenken. We
kunnen daardoor wellicht ook een grotere kwaliteit bereiken. De selectie en
de uitwerking van de projecten geschiedt in heel nauw overleg met organisaties
uit het bedrijfsleven. We zullen de Tweede Kamer eind maart berichten over
de definitieve selectie.Dan wil ik een aantal woorden wijden aan concurrentie. De heer Loudon
wees erop dat alleen een flexibele economie goed in staat is om klappen van
buiten op te vangen en snel op kansen in te spelen. Hij noemt dat ook als
een van de dingen die je echt moet bevorderen, wil je mee kunnen doen na de
euro. Ik ben het er zeer mee eens dat een flexibele economie echt goed functionerende
markten moet hebben. Ik zal dan ook concurrentie stimuleren waar het mogelijk
is en waar het verantwoord kan. Dat betekent in het geheel niet dat de rol
van de overheid verdwijnt. Ik denk dat dit een misvatting is. De overheid
treedt alleen op een andere manier op. De overheid treedt op als marktmeester
of als regisseur en ze stelt de publieke taak vast. Zij bepaalt de voorwaarden
waarbinnen die taak moet worden uitgevoerd en ze schept mogelijkheden voor
de meest efficiënte taakuitvoering. Als overheid kun je dan de markt
voor je laten werken in plaats van dat je alles dicht en dood regelt. Dat
zeg ik ook tegen mevrouw Van Leeuwen, die marktwerking bijna een negatieve
lading gaf. Ik vind marktwerking juist zeer belangrijk. Die marktwerking moet
natuurlijk gecombineerd worden met goede overheidsregulering om onze eigen
doelen overeind te houden.Voorzitter: Lycklama à NijeholtMinister Jorritsma-Lebbink:Nu het toch over flexibilisering gaat, zal ik ook iets zeggen over de
24-uurseconomie. Mijns inziens wordt flexibilisering van de economie te vaak
in één adem met een 24-uurseconomie genoemd. Zowel de heer Van
den Berg als mevrouw Van Leeuwen heeft daarover gesproken. Het aantal arbeidsuren
per week is gedaald. Verreweg de meeste mensen werken overigens nog steeds
van 09.00 uur tot 17.00 uur. Het percentage mensen dat op andere tijden werkt,
is nauwelijks – slechts een paar procentjes – gestegen. Dat is
logisch, want vroeger werkten meer mensen gedurende weekenden en gedurende
nachten in de ploegendienst, maar dat is vervangen door mensen die nu in de
commerciële dienstverlening zitten. Heel veel andere mensen zijn inmiddels
vervangen door apparaten. Daardoor is dat percentage in 25 jaar tijd slechts
een heel klein beetje toegenomen. Toch hebben heel veel mensen stress. Ik
denk dat dat niet veel met het werk te maken heeft, maar meer met maatschappelijke
veranderingen. In 1980 leefde meer dan de helft van de Nederlanders tussen
de 18 en 65 jaar in een traditioneel huishouden, waarin één
persoon thuis bleef en één persoon werkte: vader werkte, moeder
was thuis en de kinderen werden thuis verzorgd. Nu zijn zulke huishoudens
ver in de minderheid. Er zijn ook veel meer eenpersoonshuishoudens en er zijn
veel alleenstaanden met kinderen; bovenal kiezen veel meer vrouwen voor een
baan. Mensen werken dus niet meer, maar meer mensen werken. Dat betekent dat
de scharnierpunten van de dag in huishoudens, bijvoorbeeld de ochtend, een
soort militaire discipline vragen; overdag moeten de kinderen van en naar
de crèche en daarnaast zijn er de school, de club, ziekte, volle wegen
en treinen enz. 's Avonds moet er eten gekookt worden en moet de hele boel
bij elkaar worden gehouden. Dat geeft geweldig veel drukte en dus stress.Ik ben het er zeer mee eens dat Nederland moet ontstressen, maar wel van
onderop. De overheid moet daar ruimte voor geven, niet door allerlei verplichte
collectieve rustmomenten of andere standaardoplossingen voor te schrijven,
maar door maatregelen die de druk op de scharnierpunten van de dag verminderen.
Er mag overigens geen misverstand over bestaan dat ook ik hecht aan collectieve
rustmomenten; ik denk dat iedereen daaraan hecht. Die rustmomenten zullen
er dus blijven. Het ontstressen van onderop wordt overigens ook gestimuleerd
in de richting van het bedrijfsleven. Ik denk dat de privatisering van de
Ziektewet, die in feite haar merites nog moet verdienen, nu een beetje zichtbaar
wordt. Als er sprake is van een premieverhoging van 40%, krijgen werkgevers
er belang bij om ervoor te zorgen dat de werknemers niet ziek worden en misschien
minder gestresst zijn. Als de PEMBA echt gaat werken en er gedifferentieerde
premies komen bij de WAO, zullen werkgevers er een groot belang bij krijgen
om ervoor te zorgen dat de mensen niet in de WAO komen. Als psychische klachten
 32% van de WAO-gevallen omvatten en als daar voor een flink
deel niet-psychiatrisch gestoorden in zitten, maar gewoon mensen die zwaar
overwerkt zijn, kun je je afvragen of ook op dat punt geld kan helpen om mensen
in de goede richting te krijgen.Ook de Winkeltijdenwet vind ik een prima voorbeeld: 7,3 miljoen mensen
winkelen regelmatig 's avonds en 4,7 miljoen mensen winkelen wel eens op een
zondag. Die middelen helpen ons om de kans op onthaasting te bevorderen. Over
de Winkeltijdenwet hebben de heer Van den Berg en mevrouw Van Leeuwen vooral
bezorgde opmerkingen gemaakt. De gevolgen zijn onderzocht en de resultaten
zijn gepubliceerd. Bijna iedereen heeft inmiddels gebruik gemaakt van de gelegenheid
om daarop te reageren. Wij zijn nu bezig met het wegen van de onderzoeksresultaten
en de reacties. Volgende maand zal de evaluatie worden voorgelegd. Dat zou
inderdaad in december gebeuren, maar de door mevrouw Van Leeuwen genoemde
inbreng van de Nederlandse detailhandelraad is pas eind december binnengekomen.
Ik kan niet eind december een reactie geven als die inbreng dan pas binnenkomt.
Er is dus enige vertraging omdat de inbrengen redelijk laat op gang gekomen
zijn.Mevrouw Van Leeuwen heeft op het punt van de marktwerking ook gesproken
over de opmerking van de WRR dat doelen van marktwerking nauwelijks verenigbaar
zijn met solidariteit en toegankelijkheid. Ik zie dat echt heel anders. Ik
heb marktwerking nooit gezien als een doel op zich, maar als een instrument.
Het gaat erom om via concurrentiestelling aan marktpartijen of uitvoerders –
ook van publieke taken – zodanige prikkels te geven dat zij zo goed
mogelijk presteren. Als het de opdracht van de uitvoerder is toegankelijkheid
en solidariteit te organiseren, dan is marktwerking juist dienstbaar aan die
doelen. Daarom heeft de NMA de ziekenfondsen terecht aangemerkt als ondernemingen.
Natuurlijk vallen zij daarmee onder de Mededingingswet. Ik begrijp dat dit
voor u een verrassing is, maar voor mij is het dat niet. Ik wijs overigens
ook op het rapport van de ministeries van VWS en van EZ en de veldpartijen
uit 1997 waarin dit al wordt aangekondigd. Ik wijs ook op de discussie over
de Mededingingswet in de Tweede en Eerste Kamer. Is dat nou erg? Neen. Solidariteit
en toegankelijkheid liggen vast in de Ziekenfondswet en in de AWBZ en de ziekenfondsen
hebben zich daaraan te houden. Ook heeft de overheid bepaald dat ziekenfondsen
bij de uitvoering echt moeten concurreren. Daarop moet de NMA toezicht houden
en dat moet dus ook netjes gebeuren; men moet concentraties tegengaan en fusies
toetsen. Mevrouw Borst is het hiermee gelukkig ook van harte eens.Dan heeft de heer Loudon gevraagd hoe ik tegenover de MDW-operatie sta;
of ik daar echt anders tegenover sta dan mijn voorganger. Ik denk dat ik hierover
precies hetzelfde denk als mijn voorganger. Misschien is bij sommigen in de
markt een ander beeld ontstaan, maar ik heb geleerd van de eerste MDW-operatie
en mijn voorganger zou dat ook hebben gedaan als hij er nog had gezeten. Omdat
er kritiek was op een aantal onderdelen van de MDW-operatie, zullen wij nu
iets meer tijd nemen voor de afstemming van onderwerpen op problemen die burgers
en bedrijven hebben met regelgeving. Dit doen wij in een soort oriëntatiefase
waarbij het bedrijfsleven ook wordt betrokken om te komen tot een goede formulering
en te zoeken naar de echte probleempunten. Dit voorjaar zal de notitie met
de onderwerpskeuze naar het parlement worden verzonden. Wij willen ook een
doorzichtiger adviesfase met meer openheid over de taakopdracht voor de werkgroepen,
meer consultaties van het veld, meer openheid, maar – en daar hecht
ik zeer aan – wel met behoud van de onthechte aanpak. Het is niet de
bedoeling dat compromissen worden gesloten in de fase dat het rapport wordt
gemaakt. Als het moet, kan het daarna wel, maar daartoe moet de politiek dan
besluiten. Wij willen ook sneller implementeren. De trage implementatie is
een grote klacht van iedereen, ook van ons. De meer klantgerichte onderwerpskeuze
zal bijdragen aan een snellere implementatie. Verder zullen de implementatieplannen
die aan de Kamer worden toegezonden, zo worden opgesteld dat de voortgang
beter kan worden bewaakt. Overigens heb ik ook de Kamer gevraagd dit goed
te bewaken, de vaste commissie voor Economische Zaken voorop, zou ik bijna
zeggen. Zij moeten natuurlijk andere vakministeries en de woordvoerders in
de Kamer goed in de gaten houden. Per onderwerp zullen wij interdepartementale
werkgroepen instellen die het kabinet informeren over de voortgang en problemen
die opdoemen, tijdig signaleren. Ik vind het trouwens een goede suggestie
van mevrouw Van Leeuwen om in MDW-verband ook eens te kijken naar de wirwar
van regelingen over de bevoorrading van winkels. Ik moet wel opletten, want
volgens mij is dit een competentie van andere overheden, maar ik zal de suggestie
graag meenemen. Misschien past hij wel in het MDW-cluster Ondernemerschap
waarin ook naar het detailhandelsvestigingsbeleid (PDV-GDV-beleid) wordt gekeken.Dan nog kort over het wetsvoorstel Markt en overheid. Daaraan wordt hard
gewerkt, met name om het wetsvoorstel zodanig te formuleren dat het oneerlijke
concurrentie door de overheid echt tegengaat. Dat is lastig genoeg. In het
implementatietraject van het project Markt en overheid is nu een aantal stappen
gezet: aanwijzing voor de rijksdienst en een doorlichting van een aantal sectoren,
maar het probleem is zeker nog niet opgelost. Heel veel terreinen zijn nog
buiten schot gebleven, onder andere de medeoverheden. Hier zullen wij via
de wettelijke regeling uitkomst moeten bieden. Ook is van belang dat regels
afdwingbaar worden gemaakt voor belanghebbenden, dat vergroot de mogelijkheid
voor gedupeerden – bijvoorbeeld kleinere ondernemers die geconfronteerd
worden met concurrentieverstoring – ook hun recht te halen. Natuurlijk
vraagt dit wetsvoorstel de nodige zorgvuldigheid, in het bijzonder omdat het
gaat om een heel gecompliceerd vraagstuk. De problematiek is heel weerbarstig.
Het betreft ook heel veel sectoren en kent helaas ook verschrikkelijk veel
verschillende verschijningsvormen. Ook staan natuurlijk bij deze materie grote
belangen op het spel. Ik zal daarom ook de SER om advies vragen. Wij zijn
van plan in de eerste helft van het jaar het wetsvoorstel bij de ministerraad
in te dienen zodat het tegen het einde van het jaar in de Tweede Kamer kan
komen.Voorzitter! Ik meen dat ik hiermee op vrijwel alle vragen van de Kamer
ben ingegaan.Staatssecretaris Ybema:Mevrouw de voorzitter! Allereerst richt ik mij op de gevolgen van de internationale
economische situatie voor de handelspolitiek, een belangrijk onderdeel van
mijn portefeuille. De economische crisis in Oost-Azië en een aantal andere
landen heeft de discussie over de ordening van de internationale economie
opnieuw aangewakkerd. Wij moeten trachten, de architectuur van het internationale
monetaire systeem te verbeteren. Een beter toezicht op financiële markten,
betere regelgeving en een grotere transparantie kunnen helpen, crises te voorkomen.
Ook zullen wij ervoor moeten zorgen dat crises zich minder snel verspreiden.
Ik ben blij dat hieraan ook in het verband van het IMF wordt gewerkt. De discussie
hierover is lastig maar wij moeten proberen om deze processen beter in de
hand te krijgen.Voorts moeten wij niet vergeten dat binnenlandse problemen de primaire
oorzaak vormen van de Aziëcrisis. De voordelen van het vrijhandelsverkeer
staan niet ter discussie; ze zijn evident. Van groot belang is dat de desbetreffende
landen niet terugvallen op protectionisme. Deze mogelijkheid ligt in deze
discussie altijd op de loer, maar de crisis van de jaren dertig heeft geleerd
dat protectionisme desastreuze effecten heeft. Wij moeten dan ook doorgaan
van het uitbouwen van de internationale rechtsorde, gebaseerd op vrijhandel.
Een belangrijk kanaal hiervoor is de Wereldhandelsorganisatie en daarom ijveren
wij voor een nieuwe onderhandelingsronde, de zogenaamde Millenniumronde. Hierbij
dient aandacht te worden gegeven aan zaken als een volwaardige betrokkenheid
van ontwikkelingslanden en openheid in de richting van de maatschappij. Deze
kwesties zijn in het verleden niet geheel tot hun recht gekomen.Voorzitter! De economische crisis heeft ook gevolgen gehad voor onze eigen
handelspositie. Hiervoor is terecht door een aantal woordvoerders aandacht
gevraagd. Door de crisis in Azië is de groei van de Nederlandse uitvoer
vertraagd, vooral in de relatie met de opkomende markten, terwijl de Nederlandse
invoer uit die markten juist sterk is gestegen als gevolg van valuta-ontwikkelingen.
De twee belangrijkste opkomende markten in Oost-Europa zijn die van Rusland
en Polen. De ontwikkelingen in die landen zijn buitengewoon opvallend. Gelukkig
blijft Polen zich zeer voorspoedig ontwikkelen, maar de Russische crisis heeft
zich vertaald in snel afnemende Nederlandse exporten. In de maand september
van 1998 was de Nederlandse uitvoer naar Rusland met bijna 70% gedaald ten
opzichte van september 1997. Daarentegen is de Nederlandse uitvoer naar Midden-Europese
landen dit jaar ondanks de kentering fors gestegen. Voor Nederland is op dit
moment Zuid-Afrika de snelst groeiende afzetmarkt. Er zijn dus markten waarop
wij het op dit moment toch nog heel goed doen.Het relatieve belang van de opkomende markten in het totaal van de Nederlandse
uitvoer is in het eerste halfjaar van 1998 duidelijk afgenomen terwijl het
aandeel van deze landen in de Nederlandse invoer juist is vergroot. De Aziëcrisis
heeft grote gevolgen gehad voor de stroom kortlopend beleggingskapitaal naar
de opkomende markten. Opmerkelijk is echter dat de crisis nauwelijks of geen
invloed heeft gehad op de stroom van directe buitenlandse investeringen naar
de Aziatische regio. Na het uitbreken van de crisis in september 1997 hebben
Nederlandse bedrijven nog voor 1,2 mld. geïnvesteerd in de vijf Aziatische
crisislanden, hetgeen een opvallend fenomeen is. Dit geeft aan dat het Nederlandse
bedrijfsleven duidelijk inzet op een langetermijnbeleid.Wat de opkomende markten betreft was in de afgelopen jaren ook Brazilië
een belangrijke bestemming voor Nederlandse investeringen. De ontwikkelingen
van de afgelopen weken zijn buitengewoon zorgwekkend omdat de positie van
dit in deze regio belangrijke land sterk bepalend is voor de ontwikkelingen
in de omringende landen.Verschillende geachte afgevaardigden hebben aandacht gevraagd voor de
startende exporteurs. Ik heb de afgelopen maanden mijn plannen voor ondersteuning
van startende exporteurs verwoord in een brief aan de Tweede Kamer. De nieuwe
aanpak is per 1 januari jongstleden van start gegaan. De resultaten van het
evaluatieonderzoek van het programma starters buitenlandse markten is uiteraard
hierbij betrokken.Ik geef graag aan waaruit de aanpassing en verbreding bestaat. Het gaat
om drie onderdelen. Ik noem een actieve benadering van de doelgroep. Deze
actieve benadering zal met name plaatsvinden door exportconsulenten van de
Kamers van Koophandel, brancheorganisaties en accountmanagers van banken.Het tweede element houdt in het aanbieden van ondersteuning op maat. Het
gaat om het actief meehelpen bij het opzetten van een exportstrategie door
de exportconsulent. Hierbij zijn uiteraard aan de orde marktverkenning, bezoekprogramma's
voor markten die men wil betreden, deelname aan beurzen om zich op die markten
te presenteren, het opzetten en ontwikkelen van presentatiemateriaal en pogingen
om via onderwijs de export verder te stimuleren. Tot slot noem ik het inhuren
van exportmedewerkers.Een derde element betreft de toepassing van deze instrumenten op de landen.
In het verleden had het startersbeleid ten aanzien van exporteurs op met name
de Europese landen en Midden- en Oost-Europa betrekking. Het nieuwe beleid
is van toepassing op alle landen.De heer Van den Berg stelde een vraag over de doorstarters in het exportbevorderend
beleid. Dit beleid heeft niet alleen betrekking op startende exporteurs, maar
ook op doorstarters. Ook voor hen staan de door mij genoemde instrumenten
ter beschikking.Het ligt ook in mijn bedoeling om de bedrijven die ik graag de grens over
wil hebben om te exporteren actief te begeleiden bij het verkennen van exportmarkten
binnen de EU. Op dat punt heb ik al een aantal afspraken gemaakt met de voorzitter
van het MKB Nederland.Mevrouw Van Leeuwen merkte op dat er volgens de Nederlandse exportcombinatie
sprake zou zijn van een daling van de export. Inderdaad is dat voor dit jaar
de verwachting van de Nederlandse exportcombinatie. Op grond van cijfers van
EZ en van de economische voorlichtingsdienst, daarin gesteund door berekeningen
van het CPB, ga ik uit van een groei voor dit jaar van 3 à 3,5%. Op
grond van de berichtgeving rondom de Nederlandse exportcombinatie heb ik gevraagd
waarop de verwachtingen gebaseerd zijn. Men baseert zich niet op economisch-wetenschappelijk
onderzoek, maar op geluiden die men uit de ledenkring hoort.Mevrouw Van Leeuwen en mevrouw Schoondergang vroegen aandacht voor het
thema maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dit belangrijke onderwerp zal
veel aandacht krijgen in mijn beleid. Steeds meer NGO's en bedrijven houden
zich met dit onderwerp bezig. Mijn invalshoek richt zich op de internationale
handel en investeringen. Daar wringt de schoen. Als bedrijven in de ogen van
consumenten niet maatschappelijk verantwoord opereren, kan dit aantoonbare
economische effecten hebben. In het verleden was dit te merken aan het dossier
rondom de Brent Spar. Die ontwikkeling heeft aangetoond dat het bedrijfsleven
de kritische consument niet meer kan negeren; het is in ieder geval niet verstandig.
Het bedrijfsleven is daar in toenemende mate van doordrongen.Eind vorig jaar zijn er vanuit mijn departement een aantal gesprekken
gevoerd met internationaal opererende bedrijven, die ook helemaal beschikbaar
zijn voor deze discussie en die discussie ook buitengewoon constructief mee
willen voeren. Binnenkort zal ik mijn visie daarover en ook de beleidsopvattingen
daarover aan de Kamer mededelen. Ik wil graag deze gelegenheid gebruiken om
toch een aantal hoofdlijnen alvast even aan u voor te houden.Ik begin met te zeggen dat de rol van Economische Zaken bij dit onderwerp
voornamelijk faciliterend zal zijn en zal kunnen zijn. Het betekent onder
meer aandacht blijven vragen voor de verschillende dilemma's op dit terrein,
onder andere ook in de internationale gremia, en voorts het debat in Nederland
zelf prikkelen.Daarnaast heeft de overheid een taak ten aanzien van de transparantie
van de markt. De consument moet op dat punt heldere keuzes kunnen maken en
hij kan die heldere keuze pas maken, als er sprake is van een voldoende transparante
markt. De bijdrage van de overheid kan daar onder andere liggen in het bevorderen
van keurmerken.Ook is er aandacht in dezen voor het EZ-optreden in het buitenland. De
vakbeweging zal zoveel mogelijk worden geconsulteerd bij het organiseren van
handelsmissies. Ik heb dat als een van de nieuwe elementen in mijn beleid
opgenomen. Samen met de minister-president heb ik dat voor de eerste keer
in de praktijk kunnen toepassen bij de handelsmissie die wij onder andere
naar Brazilië hebben gedaan. Ik kan u zeggen dat het gesprek dat wij
daar met de Braziliaanse vakbeweging hebben gehad, buitengewoon goed is verlopen
en dat is alleen maar een stimulans voor mij om met die beleidslijn door te
gaan.Ook de ontwikkeling van gedragscodes is belangrijk in dit verband. Ik
zal de ondernemingen hierop blijven wijzen. Ook in de discussie die wij met
hen hebben gehad, is dit een punt van aandacht. Een aantal bedrijven zijn
al zelf bezig met het ontwikkelen van een code of conduct. Een belangrijke
voorwaarde voor een effectieve gedragscode is in mijn ogen echter wel de vrijwilligheid.
Het opleggen van overheidsdwang op dat punt is absoluut niet effectief. Als
we dat wel zouden doen, zou een dergelijke gedragscode heel snel vervallen
tot een dode letter.Mevrouw de voorzitter! Er is door een aantal leden, onder anderen door
mevrouw Schoondergang en ook door de heer Loudon, aandacht gevraagd voor het
stimuleren van het ondernemerschap – dit wordt ook wel het startersbeleid
genoemd. Ondernemerschap is in mijn ogen de bron van economische dynamiek
en vernieuwing en daarmee buitengewoon belangrijk voor het hele economische
proces en het hele economische leven. De overheid heeft een verantwoordelijkheid
om ook het ondernemersklimaat daarvoor zo gunstig mogelijk te doen zijn. Ik
wil mijn beleid dan ook zeker richten op het vergroten van kansen voor starters,
groeiers, herstarters en doorstarters, om die dynamiek maximaal te bevorderen.Bij de starters gaat het onder meer om de volgende aspecten in mijn beleid.
In de eerste plaats stimulering van ondernemersambitie in het onderwijs: derhalve
mensen ook in het onderwijs meer confronteren met de mogelijkheid om ook zelf
een bedrijf te starten en studenten er bewuster van te maken om te kiezen
tussen werken in loondienst en het ondernemerschap. Het tweede aspect is het
verbeteren van de kapitaalmarkt voor starters. Dan denk ik met name aan het
onbenutte potentieel van de informal investors. Financiering blijkt altijd
nog een belangrijke hindernis te zijn, als het gaat om het opzetten van een
bedrijf. Een derde element hierbij is het verminderen van administratieve
lasten voor starters om ook op die manier de drempel zo laag mogelijk te doen
zijn.Voorzitter: Korthals AltesStaatssecretaris Ybema:De herstarters – daar is expliciet aandacht voor gevraagd –
vormen een apart verhaal, zo zou je kunnen zeggen. Herstarters hebben te maken
met aan de ene kant de ervaring van een eerste poging, maar ook hebben zij
te maken met een heel negatieve ervaring van het mislukken van die eerste
poging. Herstarters krijgen dan te maken met de Faillissementswet, die in
die situatie regelend optreedt. Bovendien heeft een mislukte starter te maken
met nog steeds een soort maatschappelijk stigma, dat uitgaat van het mislukken
van een dergelijke poging. Een dergelijk stigma is in mijn ogen lang niet
altijd terecht. Het zou juist veel meer geprezen moeten worden dat de mensen
de bereidheid hebben en de durf opbrengen om een dergelijke poging te wagen.
Een cultuurverandering op dit punt is absolute noodzaak. Daarnaast zullen
uiteraard ook wettelijke belemmeringen voor herstart moeten worden weggenomen.
In het kader van de MDW-operatie wordt ook gekeken naar de Faillissementswet.
Wij willen deze gecompliceerde wet bezien op de mogelijkheden om de drempels
voor een herstarter zo laag mogelijk te doen zijn.Mevrouw Schoondergang heeft een aantal specifieke vragen gesteld over
het ondernemerschap. Zij is onder meer ingegaan op het starten van bedrijven
door allochtonen. In mijn ogen is allochtoon ondernemerschap buitengewoon
belangrijk. Voor een deel ondervinden allochtonen dezelfde knelpunten als
autochtonen. Voor specifieke knelpunten zullen uiteraard specifieke maatregelen
moeten worden getroffen. Eind vorig jaar heeft de SER een advies uitgebracht
over etnisch ondernemerschap. Binnen enkele weken zal ik hierover een kabinetsstandpunt
naar buiten brengen.Het aantal startende vrouwelijke ondernemers bedraagt tussen de 25% en
30%, dus een significant deel van de totale populatie. Uit
onderzoek blijkt dat vrouwelijke ondernemers niet significant meer problemen
ondervinden dan mannelijke ondernemers. Zij hebben te maken met dezelfde drempels.
In de afgelopen jaren heeft het ministerie van Economische Zaken diverse op
vrouwelijke startende ondernemers gerichte projecten ondersteund. Deze projecten
zijn inmiddels succesvol afgerond. De resultaten daarvan worden in het nieuwe
startersbeleid geïmplementeerd.Mevrouw Schoondergang heeft ook gevraagd naar de mogelijkheden om vanuit
de bijstand te starten. Dit punt heeft absoluut onze aandacht. Wij hebben
er nauw contact over met de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Door hem is al een pakket maatregelen aan de Tweede Kamer aangeboden om dat
starten vanuit de bijstand nog makkelijker te maken. Het maximum van de mogelijke
leenbijstand voor bedrijfskapitaal zal nog verder worden verhoogd. De voorstellen
zijn in de Tweede Kamer nog in behandeling.Er is aandacht gevraagd voor de Vestigingswet, ook in relatie tot het
startersbeleid. Drie jaar geleden is een versoepeling aangebracht. Daarbij
is afgesproken dat de effecten na een aantal jaren zouden worden bezien. De
evaluatie van de effectiviteit en efficiency van de wet loopt thans en is
al redelijk ver gevorderd. Om een compleet beeld te krijgen zijn ontwikkelingen
in een twintigtal branches onderzocht. Zeer binnenkort zal een concept-eindrapportage
aan VNO/NCW en het MKB worden voorgelegd, opdat ook deze organisaties daarop
kunnen reageren.Mevrouw Van Leeuwen heeft gevraagd naar de inzet van de bewindslieden
van Economische Zaken in het kader van het grotestedenbeleid. In dit beleid
bestaat heel nadrukkelijk aandacht voor de economische pijler. Het gaat dan
onder meer om de vitaliteit van de steden, die van groot belang is om de economische
pijler inhoud te geven. Ik denk niet alleen aan economische ontwikkelingen
aan de rand van de stad, maar ook aan het opnieuw stimuleren van bedrijvigheid
in de centra, het economisch reactiveren van de centra. Daarbij gaat het om
een scala van activiteiten. Op dit moment wordt bijvoorbeeld gesproken over
de bereikbaarheid, de bedrijfsterreinen en in een wat breder kader bedrijfsactiviteiten,
samenhangend met bedrijfsterreinen. Het startersbeleid waar ik zojuist al
over heb gesproken, raakt ook aan de economische activiteiten in steden en
de centra van steden. Toerisme is een vierde aandachtspunt, waar het gaat
om het verder stimuleren van de economische activiteiten in grote steden.
In het regeerakkoord is hier vrij veel extra geld voor uitgetrokken. Dat geldt
met name voor het verder bevorderen van de stedelijke bedrijfsterreinen. Tot
en met het jaar 2010 gaat het om een bedrag van 720 mln. Op dit moment ben
ik met de collega's voor het grotestedenbeleid en van VROM bezig om te komen
tot een zo goed mogelijk geïntegreerde aanpak van deze problematiek.
De minister voor het grotestedenbeleid heeft hier een coördinerende verantwoordelijkheid
voor. De staatssecretaris van VROM is mede verantwoordelijk voor de bedrijfsactiviteiten
in dat verband. In het kader van mijn portefeuille gaat het met name om de
bedrijfsterreinen en brede bedrijfsactiviteiten die daarmee annex zijn. Ik
verwacht dat er de komende maanden belangrijke vorderingen gemaakt zullen
worden met de uitwerking van het grotestedenbeleid. In dat kader komen wij
hier in concreto nader op terug.Mijnheer de voorzitter! Mevrouw Schoondergang heeft aandacht gevraagd
voor het toeristische beleid. Centraal doel van het toeristische beleid is
versterking van de concurrentiekracht van Nederland als aantrekkelijk toerisme-
en recreatieland. Dat is de algemene centrale doelstelling. De toeristische
en recreatieve sector wordt steeds belangrijker en wordt ook steeds internationaler,
niet alleen in Europa, maar ook in Nederland. De geschatte omzet – misschien
is het aardig om die cijfers even te noemen – bedroeg vorig jaar 44
mld. Het gaat dan om ongeveer 300.000 arbeidsplaatsen. Wij hebben het hier
dus over een heel belangrijke sector. Het groeipercentage heeft sinds 1992
ook wat hoger gelegen dan het gemiddelde groeipercentage in het totale bedrijfsleven.
In die zin is het dus echt een sector met potentie. De sector heeft dat de
afgelopen jaren ook waargemaakt. Je zou kunnen zeggen dat de sector stevig
op eigen benen staat. Alertheid is echter op zijn plaats, want de concurrentie,
met name de buitenlandse, zit niet stil.De rol van Economische Zaken bij het toeristische beleid is enigszins
beperkt. Die rol bestaat uit het stimuleren van een heldere en efficiënte
organisatiestructuur. Daarnaast bestaat die rol uit het deelnemen in bijzondere
projecten die door de sector geïnitieerd worden, en enige coördinatie
en interventie, waar dat nodig is. Voor de uitvoering van deze rol van Economische
Zaken staat op de begroting een bedrag van 55 mln. Het grootste deel daarvan
wordt gebruikt om het werk van de zogenaamde spitsorganisaties – dat
zijn het Nederlands bureau voor toerisme, de AVR en de gezamenlijke VVV's –
te faciliteren. De sector is zelf verantwoordelijk voor de benodigde product-
en kennisontwikkeling. Dat gebeurt vaak in samenwerking tussen branches en
de spitsorganisaties. Een van de speerpunten in het huidige beleid is integratie
van toeristische aspecten in onder meer het grotestedenbeleid. Ik sprak hier
al even over. Ook plattelandsvernieuwing komt daarbij aan de orde. De heer
Pit maakte hier al een opmerking over. Ook in de nota Ruimtelijk en economisch
beleid komt toerisme aan bod.Een ander speerpunt is kritisch beheer door de spitsorganisaties zelf,
inclusief een efficiëntere ontwikkeling in de richting van dat ene toeristische
huis waar wij al een tijdje mee bezig zijn. Ik hoop dan ook dat wij dit binnen
enkele maanden kunnen realiseren. Een derde speerpunt is het realiseren van
projecten op het gebied van cultuurtoerisme. Denk hierbij aan cultuurevenementen,
maar ook aan evenementen in de sfeer van sport, bijvoorbeeld het Europees
kampioenschap voetbal dat in 2000 in Nederland en België wordt georganiseerd.
Dat trekt miljoenen mensen. Daar moet in toeristische zin iets mee kunnen
worden gedaan.Het laatste speerpunt betreft medefinanciering van projecten uit de tweede
tranche van het totale project Zee van cultuur. In de afgelopen maanden is
voor ongeveer 4 mln. aan toezeggingen gedaan voor projecten als Op weg naar
digitaal toerisme, Varen door Holland, VOC 2000 en Kust op de kaart.Het laatste punt dat ik aan de orde wil stellen, is een specificatie van
het onderwerp toerisme, maar dan meer toegespitst op aspecten
als samenhang met Europees beleid, samenwerking en duurzaam toerisme. Ik ben
van mening dat het beleid vanuit de Europese Unie als het gaat om toerisme,
niet zo veel toegevoegde waarde heeft. Er is onder het Oostenrijkse voorzitterschap
een poging gedaan om daar toch een budget voor te creëren. De Nederlandse
regering heeft gemeend daar niet aan mee te moeten werken, omdat wij op dat
punt zeer grote twijfels hebben aan de toegevoegde waarde op dat punt. In
mijn ogen is toerisme primair een nationaal beleidsterrein en zal de centrale
rol op dat punt met name nationaal en bij de sector zelf liggen.Verder is er een relatie tussen duurzaam toerisme en ontwikkelingslanden.
Uiteraard zijn wij vanuit Economische Zaken grote voorstanders van het verder
stimuleren van vormen van duurzaam toerisme. Er is ook alle reden voor om
daar aandacht aan te besteden, maar ook hiervoor geldt dat de sector dat zelf
zou moeten oppakken. Wij kunnen het natuurlijk stimuleren en dat doen wij
ook. Wij kunnen voorlichting geven en dat doen wij ook. Maar de sector moet
het zelf oppakken. Dat stimuleren en voorlichting geven doen wij samen met
andere departementen. Samen met de AVN, een spitsorganisatie, doen wij dat
via de agenda Milieu en toerisme.De samenwerking is het laatste punt. Ik heb er al kort over gesproken.
Als je het over toerisme hebt, is samenwerking inderdaad een sleutelwoord.
Op dit moment is nog sprake van te veel versnippering bij de organisaties
die primair verantwoordelijk zijn voor de uitvoering. Ik kan zeggen dat ik
mijn uiterste best doe om daar één hechte organisatie van te
maken, die efficiënt en effectief op kan treden. Op dat punt zijn er
gelukkig wat positieve ontwikkelingen. Men is serieus bezig om toch een fusie
te realiseren van het Nederlands bureau voor toerisme en de AVN, waar ook
de provinciale VVV's bij betrokken zijn. Het heeft mij goed gedaan dat de
drie noordelijke provinciale VVV's reeds tot een fusie hebben besloten. Ik
denk dat dat een ontwikkeling is die ook op landelijk niveau steun zal moeten
krijgen.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank beide bewindslieden voor hun beantwoording.
Toch ben ik niet helemaal gelukkig met de beantwoording. De CDA-fractie heeft
een poging gedaan om een bestaand misverstand met betrekking tot de 24-uurseconomie,
in ieder geval met deze minister, maar misschien ook met het paarse kabinet,
voor eens en altijd uit de wereld te helpen. Ik ben daar blijkbaar niet in
geslaagd. Allereerst wil ik opmerken dat mijn bronnen allemaal bronnen waren
die vallen onder verantwoordelijkheid van het kabinet of van de minister van
Economische Zaken, voorzover ik geciteerd heb. Nergens heb ik in mijn betoog –
ik heb getracht dat zeer evenwichtig op te bouwen – gezegd dat ik terug
wil naar oude situaties. Integendeel, ik heb juist laten zien dat er een drietal
voorbeelden zijn waar wij kunnen spreken over oorzaken van stress: een deel
door de hoge werkdruk, een deel door allerlei omstandigheden in en rond de
arbeid en een deel door de combinatie van werken en zorg. Ik heb ook een verband
gelegd met de WAO-problematiek. Het paarse kabinet reageert daar veel te gemakkelijk
op. Ik sta in deze kritiek niet alleen. Ik heb vrijwel geen enkel lovend woord
gehoord over de nieuwe aanpak. Wij moeten bereid zijn, deze maatschappelijke
problematiek tot op de bodem te analyseren. De minister heeft gelijk dat er
korter wordt gewerkt. Vroeger werkte de kostwinner van het gezin echter vijf
of zes dagen per week. Nu werken beide partners gemiddeld vier en drie dagen
per week. In totaal kom ik dan per gezin op zeven dagen per week.De CDA-fractie heeft in dit verband een aantal concrete vragen gesteld.
Daarop hoeft nu niet direct een antwoord gegeven te worden. Wij vragen de
bewindslieden alleen, de richting aan te geven waarin met betrekking tot het
te voeren beleid wordt gedacht. Ook op het vlak van het ruimtelijk-economisch
beleid zal het nodige gedaan moeten worden. Ik noem de A-locaties. Toen wethouders
voor de invoering van een samenstel van maatregelen pleitten, was er vooral
aandacht voor het openbaar vervoer en te weinig voor de combinatie van werken
en zorg. Op die locaties zouden bijvoorbeeld ook mogelijkheden voor kinderopvang
en een grote supermarkt moeten zijn. Door het nemen van inventieve maatregelen
kan er een samenleving ontstaan waarin het mogelijk is om werken en zorg op
een goede manier te combineren. Ik hoop van harte dat de minister ons verhaal
nog eens rustig wil nalezen en dat ik de kans krijg om hierover bij een andere
gelegenheid diepgaand met de minister van gedachten te wisselen. Het is niet
terecht dat wij in de conservatieve hoek geplaatst worden.Natuurlijk blijft de CDA-fractie pleiten voor een dag van collectieve
rust. Uit een onlangs verschenen NIPO-enquête blijkt dat 93% van de
geënquêteerden pleit voor een vrije zondag. Ik heb het niet over
de invulling daarvan. Natuurlijk mag ik spreken over de zondagsrust, maar
het CDA heeft er vaak genoeg op gewezen dat de zondag voor velen ook de dag
voor de sport en het gezinsleven is. Ik heb begrepen dat er nog een evaluatie
inzake de koopzondagen opgesteld zal worden. Wij zullen ook het standpunt
van het kabinet hierover krijgen.Voorzitter! Ook inzake "Markt en overheid" blijken wij langs elkaar heen
te hebben gepraat. Ik heb tot tweemaal toe gezegd dat marktwerking een goed
instrument is om de concurrentie te bevorderen. Ik heb alleen aangeven op
welke terreinen de CDA-fractie altijd sceptisch heeft gestaan tegenover een
ver doorgevoerde marktwerking. Genoemd zijn de sociale zekerheid en de gezondheidszorg.
Ik heb een voorbeeld genoemd uit het dikke boekwerk van het Sociaal en cultureel
planbureau. De conclusie van het WRR-rapport terzake is dat toegankelijkheid
van en solidariteit in de zorg zich niet verdragen met marktwerking. Ook is
gesproken over de NMA. Bij de behandeling van de Mededingingswet hebben wij
uitgebreid gesproken over de vraag of ziekenfondsen normale ondernemingen
zijn. Vandaag wil ik er alleen maar aan herinneren dat de CDA-fractie van
mening is dat deze beslissing consequenties heeft. De overheid kan deze beslissing
niet vrijblijvend naast zich neerleggen. Het kabinet kan ondernemingen, anders
dan uitvoeringsorganen, niet meer zo aan banden leggen. Daarover moet de discussie
gaan.Ik verwijs naar het interessante artikel van de heer Hamilton. Hij wees
erop dat de secretaris-generaal van VWS in het Financieele Dagblad van 28
december jongstleden heeft gezegd dat de zorgverzekeraars in
de komende jaren moeten fungeren als vooruitgeschoven posten van VWS. Die
benadering staat haaks op de politiek gewenste en thans door de NMA officieel
bevestigde opvatting dat ziekenfondsen gewone ondernemingen zijn. Het CDA
behoorde tot de groeperingen die daar enige moeite mee hadden.Voorzitter! Ik ben dankbaar voor de beantwoording van de vragen inzake
het exportinstrumentarium. De brief is echter rijkelijk vaag. Ik wijs de staatssecretaris
op de uitstekende brochure van MKB-Nederland over de verbreding van dit instrumentarium.
Een aantal van die voorstellen, waarvan ik veronderstelde dat de staatssecretaris
deze kende, vind ik niet terug in de nieuwe offensieve aanpak.Ik kom op het maatschappelijke ondernemen. Mijnerzijds is gezegd dat een
reactie op de onthaasting ook zou kunnen zijn het maatschappelijke ondernemen
meer te stimuleren. In het bedrijfsleven ziet men dit gelukkig ook zelf in.
VNO/NCW heeft hieraan een symposium gewijd en MKB Nederland is er ook regelmatig
mee bezig. Er zijn boeiende voorbeelden van. In dit verband had ik één
concrete vraag: waar is de voorbeeldwerking van Economische Zaken? Toen wij
onder leiding van de heer Deetman in Den Haag praatten over "business in the
community", trof ik wel VWS aan, maar wat doet EZ? Het zou wel eens goed zijn
wanneer ook de eigen werknemers in de praktijk zien op welke moeilijkheden
het midden- en kleinbedrijf stuit bij het handhaven van de eigen positie.Ik heb ten slotte nog één vraag. Kan de minister terugkomen
op de dringende vraag die ik heb gesteld over de ordeningsrichting die Hans
de Boer, de voorzitter van het MKB, heeft aangegeven in zijn boeiende artikel
"Markt en overheid"? De knelpunten zijn bekend en ik zou al dik tevreden zijn
als de minister toezegde dat zij over de inhoud van dat artikel met het MKB
zal spreken.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ook ik dank de bewindslieden voor hun beantwoording.
Ik realiseer mij dat ik tijdens mijn inbreng geen vragen aan de staatssecretaris
heb gesteld. Maar gelukkig was hij niet in deze zaal aanwezig tijdens mijn
betoog, dus dit heeft zich vanzelf opgelost.Er zijn twee punten waarop ik een iets uitgebreider antwoord zou willen
hebben. Ik heb erop gewezen dat er bij de startende, en vooral bij de startende
innovatieve ondernemers, die belangrijk zijn voor het economische potentieel
van een land, een aandelencultuur, een cultuur van risicokapitaal ontbreekt.
Dit wreekt zich met name bij – het Nederlandse woord ervoor ken ik niet –
"seat capital". Dat is kapitaal waarmee de allereerste fase wordt gefinancierd,
dus de ontwikkeling tot marktrijp product. Als men daarin slaagt, vindt men
meestal wel de "venture capitalists" die bereid zijn om te gaan commercialiseren.
De eerste fase kost echter geld en is heel moeilijk en risicovol. De investeringsbereidheid
bij derden is hierbij een moeilijk punt. Als deze derden er zijn, betekent
dit ook vaak dat de ondernemer in spe natuurlijk een gedeelte van zijn geboorterecht
moet opgeven. Die wil meestal ook alleen maar zijn vrijheid volkomen behouden.
Daar moet een oplossing voor gevonden worden. Wij zouden wel eens iets aan
deze belemmering kunnen doen, opdat meer startende ondernemers succes kunnen
hebben.Het tweede punt waarover ik graag enige verduidelijking heb, betreft de
elektriciteit. De bedragen die gemoeid zijn met de niet-marktconforme kosten,
stijgen en veranderen. Kan de minister aangeven hoe groot die financiële
verplichtingen van het aandeelhouderschap in de landelijk netbeheerder zijn?
Kan zij inzicht geven in de omvang van deze verplichtingen?De minister heeft tijdens haar betoog gesteld dat de aandeelhouders geen
invloed mogen uitoefenen op de onderneming. Dat is inderdaad bij de behandeling
van de Elektriciteitswet aan de orde geweest en dat was geheel terecht. Er
waren immers "conflicts of interest". Het waren productiebedrijven of distributiebedrijven
die ook aandeelhouder waren van die netbeheerder en er moest op worden toegezien
dat geen misbruik van aandeelhoudersrechten zou plaatsvinden. Ik heb het gevoel
dat de rol van de statusaandeelhouder hier een heel andere is. Die heeft dat
"conflict of interest" eigenlijk niet direct. Ik heb tijdens de behandeling
van de Elektriciteitswet tevergeefs bepleit om toch vast te houden aan de
initiële gedachte om het structuurregime los te laten op die netbeheerders.
Ik was toen al niet overtuigd door de antwoorden van de voorganger van de
minister. Als ik de minister nu hoor zeggen dat de aandeelhouders geen invloed
mogen uitoefenen op de onderneming, dan zie ik dat eigenlijk weer als een
vingerwijzing dat het structuurregime hier de aangewezen oplossing zou zijn
geweest om die problematiek te ondervangen.De minister heeft gereageerd op mijn betoog. Onze uitdaging is inderdaad
een sterke dynamische economie. Als voorwaarden daarvoor noemde de minister
betrouwbare overheidsfinanciën, een sterke economische structuur en een
sterke economische dynamiek. Ik ben het daar natuurlijk helemaal mee eens.
Dat is inderdaad de uitdaging waarvoor wij als land binnen een veranderend
Europa staan. Mijn inbreng had eigenlijk alleen maar de bedoeling om erop
te wijzen dat de Europese dimensie steeds belangrijker gaat worden. Als je
in het bedrijfsleven met concurrentieverhoudingen te maken hebt, is het wapen
van de benchmarking heel belangrijk. Het is belangrijk om te weten hoe je
concurrenten het op bepaalde punten doen, hoe je het zelf doet en hoe zich
dat verhoudt. Ik kan mij voorstellen dat wij heel nauw de vinger aan de pols
houden hoe de loonkosten zich in Europa – in ieder geval bij de belangrijkste
handelspartners – ontwikkelen, hoe de innovatieve inspanningen zich
in die landen ontwikkelen, wat de investeringsquote is, hoe de overheidsfinanciën
zich ontwikkelen en hoe de arbeidsproductiviteit zich in die landen ontwikkelt.
Dat laatste is misschien nog wel het belangrijkste. Een stijging van de arbeidsproductiviteit
is immers uiteindelijk het resultaat van goed beleid.Ik heb de minister daarna nog iets horen zeggen over investeringen in
mensen, over "employability". Ik vind "employability" overigens een verschrikkelijk
woord. Het wordt volgens mij ook meestal verkeerd gebruikt. Ik wil dat woord
dus verder maar vergeten. Investeren in mensen is belangrijk. Ik heb het ook
naar voren gebracht als een van de voorwaarden om een verhoging van de arbeidsproductiviteit
te realiseren en kennis te verspreiden. Dat is een heel belangrijke
investering. Ik heb toen vooral geprobeerd om de aandacht te vestigen op het
beroepsonderwijs. Ik vind dat wij in het beroepsonderwijs nog steeds echt
onvoldoende scoren. Als je met een elektricien of een loodgieter praat –
als hij daar tenminste tijd voor heeft – hoor je de meest verschrikkelijke
verhalen over hoe moeilijk het voor hem is om aan voldoende en goed opgeleid
personeel te komen.In alle eerlijkheid merk ik op dat ik getwijfeld heb of ik iets zou moeten
zeggen over een onderwerp dat ik zelf niet naar voren heb gebracht, maar dat
een zeer belangrijke rol heeft gespeeld in de gehele discussie. Ik doel op
het punt van de werkdruk, de stress en de 24-uurseconomie. Ik denk dat al
die problemen zich voordoen en op zichzelf serieus genomen moeten worden.
Ik heb echter ook het gevoel dat wij het elkaar in Nederland een beetje beginnen
aan te praten. Wij moeten voorzichtig zijn en wij moeten aan die verleiding
weerstand bieden. Wij hebben ontzaglijk veel mensen in de WAO en wij kunnen
niet het ziekste land van Europa zijn. Water vloeit naar het laagste punt:
als je makkelijk van bepaalde voorzieningen gebruik kunt maken, nodigt dat
er ook toe uit om van die voorzieningen gebruik te maken. Natuurlijk zijn
er mensen die echt in de problemen zitten en die misschien door de sneller
draaiende en ingewikkelder geworden economie in de problemen komen, maar ik
denk niet dat alle mensen die zich daar slachtoffer van wanen, echte slachtoffers
zijn.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb jammer genoeg maar heel weinig tijd voor mijn tweede
termijn. Ik dank de bewindslieden voor de beantwoording, maar ik heb een antwoord
op mijn vraag over de toegezegde notitie over het groenepoldermodel gemist.
Ik dank de staatssecretaris voor de toezegging dat bij de handelsmissies de
vakbeweging geconsulteerd zal worden, maar een mens is niet zo gauw tevreden.
Bij vorige gelegenheden hebben wij ervoor gepleit om in ieder geval de milieubeweging
en de mensenrechtenorganisaties niet alleen te consulteren, maar zelfs op
te nemen in de handelsmissie. Daar krijg ik graag een reactie op.De minister heeft mij gezegd dat de door mij genoemde uitspraak van Ulrich
Beck in tegenspraak was met mijn verdere betoog. Dat is niet juist. Ik zal
heel kort uitleggen waarom dat niet juist is. Die uitspraak beschrijft immers
juist hoe het huidige economische beleid functioneert; dat heeft dus niet
betrekking op een duurzame economie. Ik heb betoogd dat de overheid haar koers
moet wijzigen om de sprong naar een duurzame economie te maken en dus afstand
moet nemen van die uitspraak.Ook de stelling van het bedrijfsleven gaat op, want het bedrijfsleven
reageert op de verlangens van de consument, zowel in positieve als in negatieve
zin. Positief is dat een deel van de consumenten steeds milieubewuster wordt –
jammer genoeg is dat nog een te klein deel en brengt een klein deel dat toegenomen
milieubewustzijn in praktijk – en dat een deel van het bedrijfsleven
daarop inspeelt. Ook dat laatste gebeurt nog te weinig; wij noemen dat "ecologisch
ondernemerschap" en dat heeft economische voordelen. Negatief is dat het bedrijfsleven
blijft voldoen aan de verlangens van de consumenten die een aanslag op het
milieu plegen. Ik heb een driedeling geschetst: ik heb het niet alleen gehad
over het sociaal ondernemerschap en het uitgebreid besproken maatschappelijk
ondernemerschap – daar krijgen wij een nota over – maar ook over
de maatschappelijke verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven. Die verantwoordelijkheid
gaat veel verder dan alleen maatschappelijk ondernemen; het bedrijfsleven
zou die verantwoordelijkheid in samenwerking met de overheid moeten nemen.
Juist in deze tijd is het dringend gewenst om een bijdrage te leveren aan
de discussie over het vergroten van de veiligheid van de samenleving en over
het tegengaan en – nog beter – het voorkomen van ontsporingen.
Ik heb daarvoor een begrippenkader geschetst dat mij een zeer bruikbaar instrumentarium
lijkt. De bewindslieden zijn daar niet op ingegaan; het is ook een moeilijk
onderwerp, maar ik vind het jammer dat zij het helemaal hebben laten liggen.
Ik vind het ook jammer dat de minister het laatste deel van mijn betoog heeft
laten liggen, waarin ik om een blik vooruit op de volgende eeuw heb gevraagd.De heer Pitstra (GroenLinks):Voorzitter! De minister heeft op mijn vragen geantwoord dat zij een hoog
ambitieniveau voor het energiebeleid heeft. Zij zei dat het voor haar "top
of the bill" is. Dat klinkt goed. Ik dank haar voor haar reactie. Ik heb ook
gevraagd of ze het leuk vindt en of ze er wat politieke feeling mee heeft.
Ik heb het project van Greenpeace als voorbeeld genoemd. Wil zij zich op dat
gebied ook profileren? Het is heel belangrijk om enthousiasme voor dit beleid
te krijgen. Enthousiasme ontstaat natuurlijk vaak door leuke projecten in
de praktijk te zien en dan te zien dat het ook werkt. Ik meen te mogen concluderen
dat het een speerpunt in haar beleid wordt.Ik wil nog een opmerking maken over de flexibele instrumenten en "joint
implementation". De GroenLinks-fractie is daar natuurlijk niet tegen –
er is veel te doen – maar het moet niet leiden tot een afkopen van de
verplichtingen in Nederland. De westerse landen gebruiken 80% van de energie.
Wij vervuilen het meest. De opgave is dus om hier de problemen op te lossen.
Ik vergelijk het met onderwijs. We zeggen ook niet dat we niet meer moeten
investeren in het onderwijs hier, maar dat we het maar moeten stoppen in de
derdewereldlanden.Dan kom ik bij mijn achttien suggesties. Eigenlijk moet het allemaal nog
terugkomen in het Actieplan energiebesparing en in de Uitvoeringsnota klimaatbeleid.
Hoe verhouden die twee nota's zich trouwens tot elkaar? Ik moet maar de balans
opmaken als die actieplannen en uitvoeringsnota's zijn geschreven. De minister
zegt dat er al het een en ander gebeurt van wat ik wilde, zoals die zonnepanelen
in ontwikkelingslanden. Dat is juist. Mensen uit de praktijk, zoals van Shell,
die ik vroeger het grootkapitaal zou noemen, zeggen echter dat er veel kansen
worden gemist. Het zijn weliswaar kleine projectjes, maar daar zou je als
Nederland veel meer mee kunnen doen.De minister heeft ook gezegd dat zij niet voor de muziek uit wil lopen.
Ik zou willen zeggen: loop niet te ver voor de muziek uit, maar ook niet achteraan.
Ook in de economische theorie bestaat er iets als het voordeel
van een "first mover". Juist omdat je er als eerste mee begint en de anderen
nog moeten beginnen, heb je voordeel. Ik vind het belangrijk dat de minister
ook dat effect in haar beschouwing betrekt.De minister zegt dat de energieprestatienorm al wordt aangescherpt. Mijn
punt was juist dat het niet snel genoeg gaat. Het kan veel sneller. Het klinkt
een beetje technisch en marginaal: niet 1,0 in 2000, maar 0,8. Iedereen vraagt
zich dan af wat het betekent. Als je 0,8 in 2000 oplegt, dan betekent het
dat zonneboilers bijna verplicht worden. Dan gebeurt er veel sneller wat.
Nogmaals, mensen uit de praktijk vragen de politiek gewoon om dat te regelen.Het rapport van het Wereldnatuurfonds komt in het Actieplan. De minister
kent het. Ze wil meer verplichting en regelgeving daarbij, ook in de meerjarenafspraken.
We moeten maar even afwachten tot dat komt.Ik heb nog wel een vraag gesteld over de cijfers van de groei Schiphol.
Is het juist dat die het besparingspotentieel bij huishoudens zou wegsnoepen?
Dan betekent het dat de minister van Economische Zaken eens wat kritischer
moet kijken naar de groei bij Schiphol.Het laatste punt is de tarieven van de kleinverbruikers en het voorbeeld
van de spoorwegen. De heer Zijlstra heeft er ook veel over gesproken. Ik moet
eigenlijk concluderen dat de woordvoerder van de PvdA-fractie reuze spijt
heeft van zijn stemgedrag bij de liberalisering van de Elektriciteitswet.
Wij hebben toen uitgebreid alle bezwaren daarvan genoemd. De PvdA-fractie
had ook wat bezwaren, maar stemde er toch voor. Nu begint het geweten op te
spelen. Beter laat dan nooit, maar misschien had hij toen beter ander stemgedrag
kunnen vertonen. Ik vraag de minister om spijkerharde garanties dat de kleinverbruikers
niet de dupe worden van het feit dat de grootverbruikers onbeperkt vervuilende
stroom verbruiken, ook Franse atoomstroom die goedkoper is door enorme staatssubsidies.
Ik heb het aangekaart. De minister zegt dat zij de tarieven vaststelt. Mag
ik daaruit concluderen dat zij spijkerharde garanties geeft dat de kleinverbruikers
niet de dupe worden van dat onbeperkte "geshop" in het buitenland?Als laatste een ironisch puntje. Ik heb destijds in de discussie over
de Elektriciteitswet gepleit voor een staatsaandeel van het net. Dat mocht
toen helemaal niet. Minister Wijers en de heer Loudon zaten niet op die lijn,
maar nu bepleit de laatste al een staatsaandeel van 100%. Ik heb toen gevraagd
wat erop tegen is; de bruggen en wegen zijn ook in handen van de staat en
dat is toch geen ideologisch zwaar punt? Ik concludeer nu opeens dat dit via
allerlei omwegen en buiten het parlement om toch nog een richting is opgegaan
die mij wel bevalt. Zo gaat het wel vaker in de politiek, voorzitter.De heer Pit (PvdA):Voorzitter! Ik ben er in mijn eerste termijn kennelijk in geslaagd mijn
vragen goed te verstoppen in mijn betoog, want de minister eindigde met de
opmerking dat zij meende op alle vragen antwoord te hebben gegeven, maar naar
mijn gevoel is dat niet het geval. Zij is maar op twee vragen ingegaan en
dan nog voor een deel onvolledig. Dit betreft in het bijzonder de vraag over
het poldermodel waarvan de minister heeft gezegd dat het meer is dan alleen
maar loonmatiging. Wat het meer is, zegt zij echter niet en daarom had ik
nu juist gevraagd. Ik kan natuurlijk zelf wel de nodige dingen bedenken, maar
het leek mij interessant van de minister te horen wat zij daaronder verstaat.De tweede vraag waarop zij is ingegaan, had betrekking op de modellen
met behulp waarvan wordt geïnventariseerd welke kennis en vaardigheden
aanwezig zijn, wat over enige termijn nodig is en welk beleid daarop kan worden
ontwikkeld.Verder heb ik nog vragen gesteld over de verdeling van de bedrijven naar
grootte, eenzijdige economische activiteiten, stadseconomie en plattelandseconomie.
In aansluiting op de opmerking van mevrouw Van Leeuwen zeg ik dat ik dik tevreden
ben als de ambtenaren van de minister en de staatssecretaris mijn bijdrage
nog eens goed nalezen, de vragen eruit halen en die schriftelijk beantwoorden.
Alleen op de vraag over de plattelandseconomie wil ik graag nu een concreet
antwoord, want als dit inderdaad het domein van het ministerie van LNV is –
en dat is eigenlijk mijn conclusie – zullen wij hierover over 14 dagen
praten als die begroting hier aan de orde is. Ik laat het verder nu hierbij
zitten.Ik wil nog graag een paar opmerkingen maken. In de eerste plaats over
de modellen. Wat ik in mijn contacten met bedrijven tegenkom – maar
wellicht kom ik andere bedrijven tegen dan de staatssecretaris en de minister –
is geen onwil om dingen te doen, maar meer onmacht. Zij weten gewoon niet
goed hoe zij dingen moeten aanpakken en eigenlijk hebben zij er ook geen tijd
voor om een aanpak te ontwikkelen. Zij zijn te druk bezig met de problemen
van gisteren, vandaag en morgen en vergeten wat er overmorgen aan de orde
is. Het lijkt mij een bijdrage die niet te veel geld kost, als het ministerie
in een onderzoek wat handreikingen ontwikkelt die bedrijven kunnen gebruiken
bij de voorbereiding van een goed beleid. Ik acht dit echt van belang, omdat
ik vrees dat anders veel goede intenties in schoonheid sterven door onkunde.
Dat kan toch niet de bedoeling zijn.Ik kom nu op een volgend punt waar ik mee zit: de gevolgen van die loonmatiging
voor met name bedrijven die van de overheid afhankelijk zijn. Als voorzitter
van een werkgeversdelegatie in de CAO-onderhandelingen doe ik de onderhandelingen
voor een niet zo grote maar wel belangrijke sector die afhankelijk is van
de overheid. Als wij 2 of 2,5% ruimte per jaar hebben, is er nauwelijks geld
vrij te maken voor innovatie en investering in mensen. Dit ligt zo dicht op
de looneisen, maar ook op de loontoezeggingen die worden gedaan, dat daarvoor
geen geld is. Voor dit probleem vraag ik graag aandacht.Voorzitter! Collega Loudon heeft voor mij een probleempje opgelost. Ik
wilde in tweede termijn enkele vragen en opmerkingen naar voren brengen maar
vroeg mij af of ik dat wel kon doen omdat ik daarover in eerste termijn niet
had gesproken. Collega Loudon is mij wat dit betreft voorgegaan en ik volg
hem maar. Eén van die zaken is Nederland als ziekste land van Europa,
maar eerst richt ik mij op een andere kwestie. Een collega die daarin beter
thuis is dan ik, heeft mij erop gewezen dat de belangrijkste problematiek
in het kader van de ICT-ontwikkeling wordt gevormd door het grote tekort aan
 professionals, de mensen die dit op een goede manier kunnen
doen. Is hier nu niet sprake van een schoolvoorbeeld van een zaak die door
EZ en Onderwijs samen zou moeten worden aangepakt? Kan de overheid hier niet
het goede voorbeeld geven door het eigen gebruik van internet en intranet
sterker te stimuleren?Voorzitter! Wat de WAO en het ziekteverzuim betreft meen ik dat de minister
inconsequent is geweest. Zij sprak over stress die niet voorkomt uit de werksituatie
maar uit de maatschappelijke ontwikkelingen. Ik ben het met haar eens dat
daar een belangrijk gedeelte van de problematiek zit. Echter, wanneer de rekening
daarvoor bij de werkgevers wordt neergelegd, vraag ik mij af of dat wel correct
is. Als gezegd wordt dat dit via de privatisering van Ziektewet en WAO in
premieverschillen tot uitdrukking moet komen, worden de werkgevers die partners
in dienst hebben die meegaan met de trend van samen werken en zorgen, het
meest gestraft. Die partners krijgen immers het meest te maken met de stress
die uit die situatie voortkomt. Dat effect kan toch niet de bedoeling zijn
omdat op die manier de participatie van mensen in het arbeidsproces wordt
belemmerd in plaats van bevorderd. Ik meen dat in deze zin de minister in
haar reactie niet geheel consequent is geweest.De heer Loudon heeft gezegd dat het toch niet zo kan zijn dat Nederland
het ziekste land van Europa is. Voorzitter! Als ik het goed begrepen heb,
is Nederland wél het land met de hoogste productiviteit per werkende.
Ik spreek nu bewust niet over productiviteit per inwoner. Er zou, naast de
door de minister genoemde maatschappelijke problematiek, best eens een relatie
kunnen zijn tussen het ziek zijn en de verlangde productiviteit. Al eerder
heb ik gevraagd om onderzoek naar die relatie. Mijns inziens zou hier sprake
kunnen zijn van een verbinding die niet te onderschatten is.De heer Loudon (VVD):Voorzitter! Ook ik neem wel eens kennis van in verband met dit onderwerp
gemaakte berekeningen. Nu hoor ik dat Nederland de hoogste productiviteit
per werkende zou hebben, maar ik weet niet op welke bron de heer Pit zich
baseert en hoe men dit heeft berekend. Wél weet ik dat het ontzettend
moeilijk is om de productiviteit van een werkende te bepalen. In de industriële
sector is dat nog tamelijk gemakkelijk maar waar het om de dienstverlening
gaat, is dat ontzettend moeilijk. Onze economie ontwikkelt zich in hoog tempo
van een industriële in een dienstverlenende economie. Al die cijfers
over productiviteit per werkende zeggen mij heel weinig. Bovendien kan men
een dergelijke uitspraak niet doen voor een hele economie. Immers, de productiviteit
zal in de ene sector hoger zijn dan in de andere. Het zegt mij niet veel.
Ik denk dat in Duitsland, België en Frankrijk de situatie niet zo heel
erg anders is waar het gaat om de gemiddelde productiviteit.De heer Pit (PvdA):Voorzitter! Een aantal jaren geleden heb ik een en ander eens uitgezocht
op grond van cijfers van het CBS. Toen bleek dit toch wel aanwijsbaar te zijn;
ik geloof dat men het in onderzoekstermen over "significant" had. Overigens,
ik kom wel eens in sociale werkplaatsen en dan ontmoet ik mensen waarvan ik
vind dat ze daar eigenlijk niet thuis horen. Ze kunnen mijns inziens best
worden ingezet in het bedrijfsleven en zouden dus moeten doorstromen. Wat
zeggen deze mensen: Je denkt toch niet dat ik dat tempo wil en aankan? Ik
heb hier een leuke baan, ik heb minder inkomen, ik heb minder status, ik behoor
tot de sociale kneusjes en ik werk bij een sociale werkplaats, maar ik doe
dit liever dan dat ik in een ander tempo ga werken.Ik ervaar, ook in gesprekken met werkgevers, dat het terugbrengen van
de werkweek van 40 naar 38 uur en daarna tot 36 uur lang niet overal opgevuld
is. Wel worden dezelfde eisen aan productiviteit in zowel de dienstensector
als de industrie gesteld. Dit leidt tot spanningen bij het opnemen van snipperdagen
en vakanties. Ik kan er weinig aan doen, als cijfers niets zeggen, maar de
statistieken die ik indertijd gebruikt heb – Koos Andriessen was toen
nog minister van EZ – kan ik wel weer boven tafel halen. Zij zullen
ongetwijfeld nog bij het informatiepunt liggen. Misschien is het wetenschappelijk
moeilijk aan te tonen, maar ik meen oprecht dat de druk van allerlei maatregelen,
die wij overigens zelf gewild hebben, wel degelijk leidt tot meer stress op
de werkvloer dan vroeger.Als voorbeeld noem ik het volgende. Toen ik in 1955 bij de vakbeweging
kwam, hadden wij nog geen auto's. Wij werkten in Arnhem en moesten naar Ulft.
's Middags gingen wij om 16.00 uur van kantoor. Met de bus reden wij dan naar
Doetinchem en vervolgens naar Gendringen. Daar aten wij op ons gemak en om
21.00 uur gingen wij dan weer weg, want dan ging de laatste bus. Soms bleven
wij slapen en kwamen wij de andere ochtend terug. Dan waren wij weer om 10.00
uur op kantoor. Toen er auto's kwamen, bleven wij tot 17.00 uur op kantoor.
Daarna gingen wij snel naar huis om een hapje te eten. Dan reden wij nog even
naar Doetinchem om iemand op te halen en na de vergadering reden wij om 23.00
uur weer naar huis. Om middernacht was je thuis en de volgende ochtend zat
je weer om 8.30 uur op kantoor. Alleen al dat simpele feit betekende een intensivering
van het werk die niet precies kon worden uitgerekend. Uit eigen ervaring weet
ik dat je dit, zolang je werkt, niet merkt, maar zodra je eruit bent, merk
je wel degelijk welke spanningen dit veroorzaakt heeft.De heer Loudon (VVD):Ik zal u ook iets over vroeger en nu vertellen. Toen ik begon te werken,
beschikte ik over een aantal vakantiedagen. Het aantal vakantiedagen van mijn
kinderen, die nu werken, is zoveel meer dat ik mij heel goed kan voorstellen
dat het ze moeilijk valt om die dagen in te plannen.De heer Pit (PvdA):Ik heb niet het idee dat deze discussie een oplossing dichterbij brengt.
Ik heb mij afgevraagd of, als het gaat om maatschappelijke problemen die stress
veroorzaken, de consequenties daarvan bij de werkgever kunnen worden neergelegd.
Dat moet de heer Loudon, als oud-werkgever, toch aanspreken.Ik vraag mij tevens af of stress voor een deel door de werksituatie ontstaat.
Misschien is dit niet altijd en overal het geval en door gerichte opleidingen
kan hieraan veel worden gedaan. Niet voor niets is time-management een gewild
thema voor cursussen. Ik ben er echter van overtuigd dat mijn vraagstelling
hierbij een grote rol speelt.De heer Zijlstra (PvdA):Voorzitter! Ook ik dank de minister voor haar interessante antwoorden.
Ik wil een vraag stellen over het gevaar van de massieve invoer. De minister
merkte op dat er grote kansen liggen bij een toenemende export. Het probleem
van de invoer en de uitvoer is gebonden aan de reciprociteit. Bij de behandeling
van de Elektriciteitswet hebben wij daarover uitgebreid gesproken en duidelijk
is dat daar een onevenwichtigheid dreigt te ontstaan. Wij zullen bijvoorbeeld
heel moeilijk naar Frankrijk kunnen exporteren, maar invoer uit dat land kan
bijna niet worden tegengegaan. Als op de elektriciteitsbeurs stroom wordt
aangeboden door een handelaar die bijvoorbeeld de stroom van een andere handelaar
koopt, bestaat er weinig kans dat de oorspronkelijke "afzender" van de stroom
kan worden geïdentificeerd.Ik heb eens nagelezen wat er op de elektriciteitsbeurs gaat gebeuren,
de Amsterdam Power Exchange. Tot 10 uur kan men daar bieden en om 11 uur wordt
dan de stroom toegewezen. Ga er dan maar eens aan staan om ervoor te zorgen
dat je weet, met handelaren daartussen, waar de stroom eigenlijk vandaan komt.De invoer dreigt dus wel zeer uitgebreid mogelijk te zijn; voor de uitvoer
zijn die kansen veel minder. Ik bevind me, bij dat gevaar van die grote invoer,
in het gezelschap van de directeur-generaal voor energie. Ik heb hem al aangehaald,
de heer Dessens, in eerste termijn. Ik citeer hem nu letterlijk: "Maar ik
vind bijvoorbeeld dat wij in Nederland bij het opengaan van de markt in één
sprong zoveel elektriciteit importeren, dat het collectief leidt tot een nadeel.
Een te hoge import bergt het risico in zich dat de niet-importerende energieverbruiker –
dat is de kleine verbruiker – de rekening gaat betalen. Dat vind ik
een keerzijde, die voorkomen had moeten worden." Aldus de heer Dessens.Mijn tweede opmerking heeft betrekking op TenneT. De minister heeft niet
geantwoord op mijn vraag of TenneT wellicht, zoals bepaalde energie-/elektriciteitshandelaren
die door schade en schande wijs zijn geworden, ook eigen vermogen zou moeten
gaan inkopen. Het zou interessant zijn van de minister te horen of zij dat
een waarschijnlijke ontwikkeling vindt of niet.Ik heb ook nog gezegd, voor wat TenneT betreft, dat van onze zijde geen
bezwaar bestaat tegen een structureel meerderheidsbelang van de overheid.
Ik beluister ook bij andere deelnemers aan dit debat dat zij daar –
wellicht beluister ik het verkeerd – geen bezwaar tegen hebben. Het
zou interessant zijn te horen wat de minister daarvan vindt.Mijn derde punt betreft de doorzettende privatisering van elektriciteitsbedrijven
door vervreemding van aandelen die zou kunnen leiden tot vreemde situaties.
Hoe is in zo'n geprivatiseerde onderneming de positie van een waterleidingbedrijf
met een publiek monopolie? De commissie-Cohen zegt: geen kruissubsidies van
een publiek gedeelte van een onderneming naar een privaat gedeelte; scherpe
scheidingen tussen personeel en kapitaal; niet meer dan 30% van de aandelen
bezitten en dat zelfs slechts in een overgangsfase. Als zo'n publiek waterleidingbedrijf –
ik noem de NUON, met Waterleiding Friesland bijvoorbeeld – gaat vallen
onder een geprivatiseerde onderneming, hoe moet dat dan? Hoe is de scheiding
te bewaken? Hoe is ervoor te zorgen dat er geen kruissubsidies worden geëffectueerd?
Of moet dat waterleidingbedrijf dan toch maar weer worden afgesplitst? Ik
wijs erop dat, in het geval van Waterleiding Friesland bijvoorbeeld, die mogelijkheid
van het afsplitsen zelfs uitdrukkelijk in de fusieovereenkomst is aangegeven.
Wat vindt de minister daarvan? Kán een publiek monopolie onder een
private onderneming of niet?Mijn laatste punt, voorzitter, heeft betrekking op de bakstenen, verbonden
met het probleem van een daling van de elektriciteitsprijs onder de 7 cent
per kWh. Als je de kranten goed leest – ik bespeur eigenlijk bij de
minister eenzelfde redenering, zo heb ik de indruk – dan is de kans
dat de stroomprijs onder de 7 cent daalt, eigenlijk wel groot. Ook door olie-exporteurs,
Koeweit bijvoorbeeld, is dat gezegd. De OPEC is een machteloze organisatie.
Als na alle politieke verwikkelingen Irak weer vrij olie zou kunnen gaan uitvoeren,
wordt een daling van de elektriciteitsprijs – je ziet hoe alles met
elkaar samenhangt – weer waarschijnlijker. Bij een daling onder de 7
cent komt dan inderdaad levensgroot het probleem van de contracten voor de
invoer van stroom en gas, waarover bij interruptie collega Loudon ook al het
een en ander heeft gezegd, naar voren.De minister heeft een brief aangehaald, die zij op 17 december aan de
voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer
heeft gestuurd. Daarin staan die contracten beschreven. Ik heb de brief voor
mij. Het gaat om een viertal contracten.Allereerst is er een contract met Electricité de France, dat tot
2009 loopt. De prijs is deels gerelateerd aan de kolenprijs voor Nederlandse
elektriciteitscentrales en voor een ander deel aan het consumentenprijsindexcijfer.
De minister schrijft dat dit tijdens mondeling overleg met de Tweede Kamer
herhaaldelijk aan de orde is geweest.Het tweede contract is dat tussen Preussen Elektra en de Sep, lopend tot
2006. Ook daarover is mondeling overleg gevoerd.De minister van Economische Zaken heeft de desbetreffende Elektriciteitsplannen
goedgekeurd.Dan is er nog een contract met Statoil voor de invoer van gas, lopend
tot 2016. Er staat duidelijk dat dit wordt gekoppeld aan de kolenprijs. Het
lijkt een typisch commercieel contract.Het laatste contract vind ik het interessantst: het contract met de Vereinigte
Elektrizitätswerke. Het gaat hierbij om een soort terugbetaling van een
schuld van VEW, die tot 2003 gratis kolengestookt vermogen aan de Sep ter
beschikking stelt. Die waarde wordt vergoed aan Energiebeheer Nederland. In
de notitie staat alleen bij dit contract dat het met uitdrukkelijke betrokkenheid
van de overheid totstandgekomen is. Misschien zou je a contrario daaruit kunnen
concluderen dat de andere contracten niet met uitdrukkelijke betrokkenheid
van de overheid totstandgekomen zijn. Anders had dat er wel bij gestaan.Dat versterkt mijn indruk dat het contracten zijn die bij de Europese
Commissie wel eens heel moeilijk zouden kunnen vallen, omdat het om staatssteun
zou gaan. Voor de beoordeling van de vraag of dit terecht niet-marktconforme
kosten zijn, lijkt mij van belang het antwoord op de vraag of de overheid
een beslissende medespeler is geweest bij het totstandkomen
van deze contracten en of de contracten zijn afgesloten als consequentie van,
volgend op, nadrukkelijke overheidsbemoeienis.De heer Van den Berg (SGP):Mijnheer de voorzitter! Ik dank beide bewindslieden hartelijk voor de
beantwoording. Ik vond het best een beetje spannend. De staatssecretaris is
natuurlijk heel goed ingevoerd op het economische terrein, maar de minister
opereert voor het eerst op dit gebied. Zij deed het naar mijn overtuiging
voortreffelijk. Een momentje dacht ik: je zou er niet gek van opkijken als
zij met een ondernemer getrouwd was.De minister is ingegaan op onze bijdrage over het industriebeleid. Zij
heeft nog eens een aantal zaken op een rij gezet, uitgaande van de betrouwbare
overheidsfinanciën. Ik ben het daar volstrekt mee eens. Zij heeft toegezegd
dat er ten aanzien van het clusterbeleid en de industriebrief nog wat naders
zal komen. Wij zijn daar blij mee.Ik heb ook genoteerd dat de ambitie van het vorige kabinet om koploper
te worden op het gebied van ICT, er nog steeds is. Ik hoop dat deze ambitie
zal worden gerealiseerd.Er is een discussie geweest over stress en de WAO. Ik vind dat allemaal
heel interessant, maar het is volgens mij wel de vraag – mevrouw Van
Leeuwen heeft hier in haar bijdrage ook nadrukkelijk op gewezen – of
dit er niet mee te maken heeft dat er ten diepste een verschil bestaat over
de manier waarop naar de mens gekeken wordt, en over de bronnen waaruit je
put bij het zien naar die mens. Ons beider bijdragen hebben willen aantonen
dat er toch ontwikkelingen in een samenleving zijn die niet goed zijn voor
de mens. Een mens is geen machine. Een mens is een schepsel van de Heere God.
Er zijn grenzen. Wij moeten oppassen dat wij niet al te veel voorthollen.
Het mag niet zo zijn dat de economie alleen alles is. Ik begrijp best dat
het moeilijk is om dit in de diepte met elkaar door te exerceren in een begrotingsdebat
als dit. Toch denk ik dat het goed is dat het aan de orde is gesteld. Het
is natuurlijk de vraag of het allemaal te meten is. Je kunt echter wel constateren –
dat heb ik althans gedaan – dat bij een aantal bedrijven waar de werkdruk
door schaarste op de arbeidsmarkt erg groot was, ook sprake was van veel uitvallers.
Het lijkt mij dan ook dat er een zekere relatie is. Hoe dan ook, ik denk dat
het goed is dat wij hier regelmatig op terugkomen. Wij moeten oppassen voor
al te gemakkelijke oplossingen die de problematiek niet ten diepste aanpakken.
Ik denk dat een overheid daar ook voor is.De minister heeft gezegd dat de evaluatie van de Winkeltijdenwet nog komt.
Wij zullen daar te zijner tijd dus de visie van het kabinet op krijgen. Ik
wacht dit even af. De staatssecretaris heeft de dynamiek op het punt van de
export nog eens benadrukt. Ik ben hier gelukkig mee. Hij heeft gezegd dat
er ook voor de doorstartende exporteurs mogelijkheden zijn. Ik ben hem daar
dankbaar voor. De Vestigingswet is aan de orde gesteld, omdat wij het vermoeden
hebben dat het vereiste dat startende ondernemers een bepaalde kwaliteit moeten
hebben, in een aantal gevallen niet voldoende is. Dit zal ook in de evaluatie
aan de orde komen. Ook dat wachten wij af.Minister Jorritsma-Lebbink:Mijnheer de voorzitter! Ik dank de leden voor de woorden die zij in tweede
termijn hebben gesproken. Ik moet zeggen dat ik het een plezierig debat vind,
ook al omdat wij nu wat los van allerlei wetten en andere dingen op een aantal
terreinen met elkaar kunnen spreken. De discussie over stress, de WAO, de
24-uurseconomie en dergelijke vind ik een interessante. Ik heb ook met genoegen
geluisterd naar de discussie tussen de verschillende woordvoerders, zoals
die tussen de heer Pit en de heer Loudon. Overigens blijkt daaruit dat wij
hier allemaal wel eens verschillende dingen onder kunnen verstaan. Mevrouw
Van Leeuwen meende dat ik haar had verweten dat alles wat zij zei, gestoeld
was op een ouderwetse opvatting. Misschien heb ik mij onzorgvuldig uitgedrukt.
Dat was namelijk niet de bedoeling. Ik denk wel dat af en toe de neiging bestaat –
de heer Van den Berg sprak hier ook over – om leefpatronen en wensen
daaromtrent niet als een gegeven te beschouwen, maar in feite invloed te willen
uitoefenen op leefpatronen en wensen van mensen. Dat is niet mijn uitgangspositie.
Ik ben het zeer met de heer Van den Berg eens dat de mens geen machine is.
Ik ben het zelfs met hem eens dat de mens een schepsel Gods is. Dat zal hem
misschien verbazen, maar dat is wel zo. Desalniettemin vind ik dat leefpatronen
en wensen van mensen in een zich ontwikkelende maatschappij typisch dingen
zijn waarover mensen zelf moeten beslissen. De overheid heeft vervolgens een
taak door te proberen om daarop in te spelen. Zij moet voorwaarden scheppen,
opdat mensen die wensen en leefpatronen op een goede manier kunnen beleven.
Kinderopvang is hier een voorbeeld van.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik heb nog niet veel geïnterrumpeerd, maar
ik wil nu tegen de minister zeggen dat ik dat precies zo beleef. Dat gaat
echter niet voor alle situaties op. Dacht de minister dat zij, als zij vanuit
de WAO'ers zelf dacht, dit antwoord kon geven? Dat is nou juist het probleem.Minister Jorritsma-Lebbink:Ik kom daar graag nog even op terug, omdat het over meer gaat dan alleen
over stress en werk. Wij zijn bezig met de Wet arbeid en zorg, waarin juist
op deze aspecten ingegaan zal worden. De kinderopvang is nog nooit zo toegankelijk
geweest als nu. Wij doen er ook alles aan om dat verder te brengen en te zorgen
dat ze niet om zes uur dichtgaan, aangezien sommige mensen later van hun werk
komen, zoals de mensen die in een winkel werken. Wij proberen ook de publieke
instellingen meer flexibel te laten werken, zodanig dat mensen ook daar hun
gang kunnen gaan en daar ten volle gebruik van kunnen maken. Met andere woorden,
wij zijn heel druk bezig, zowel via de wetgeving, als via het scheppen van
voorwaarden, om te zorgen dat zorg en arbeid als combinatie mogelijk is. Ik
ga ervan uit dat de Kamer ook vindt dat dat moet gebeuren. Wij moeten niet
proberen zorg en arbeid weer uit elkaar te trekken.Mevrouw Van Leeuwen zegt, als het gaat om de Winkeltijdenwet, terecht
dat de consumenten heel veel wensen heeft. 93% wil blijkbaar een vrije zondag,
maar niet om thuis te zitten. Het begrip "vrije zondag" heeft een andere betekenis
gekregen. 4,7 miljoen mensen gaan af en toe op zondag winkelen.
Dat is dus een belangrijke vrijetijdsbesteding geworden. Die zondag wordt
dan niet benut om boodschappen te doen, maar om te funshoppen. Leuk langs
winkels lopen en eindeloos passen en dergelijke. Ik weet niet wat daar leuk
aan is, maar dat schijnen mensen leuk te vinden. Zij gaan op zondag dus niet
naar de supermarkt, maar naar de warenhuizen, de modezaken en de meubelboulevards.
Ik ben er niet voor om deze vrijetijdsbesteding te verbieden. Er waren overigens
al lang vrijetijdsbestedingen waar ook mensen voor moesten werken. De pretparken
zijn altijd op zondag open geweest, evenals de horeca en zeer veel musea.
Dat vinden wij heel normaal. Nu is er blijkbaar – dat blijkt uit het
onderzoek evaluatie Winkeltijdenwet – zeer veel behoefte om ook dit
te kunnen doen. Wie zijn wij dan om dat te verbieden? Als mensen daaraan deel
willen nemen, moeten zij dat doen. Er is geen verplichting om iets open te
stellen, maar een door ons opgelegd verbod, gaat wel heel erg ver.Ik wil nog iets zeggen over de discussie rond WAO, Ziektewet, stress en
de oorzaken en de oplossingen en de vraag of de rekening bij de werkgever
moet komen te liggen als er meer veroorzaakt wordt door "thuis". Ik heb niet
gezegd dat het uitsluitend bij "thuis" zit. Het is natuurlijk de combinatie.
De heer Pit zei dat tegenwoordig relatief meer wordt geproduceerd. Dat is
waar. Dat is overigens ook nodig. Ik heb goed geluisterd naar het verhaal
van de heer Loudon. Dat hebben wij ook nodig om te zorgen dat het gebeurt.
Ik vind overigens wel dat het heel moeilijk op individuele mensen is terug
te rekenen, maar ik denk dat er gemiddeld per uur harder gewerkt wordt en
meer geproduceerd wordt dan vroeger. Als er thuis dan ook nog een probleem
is en je niet als je thuis komt in de stoel kunt ploffen, de krant kan pakken
en het eten klaar staat, wordt het wat ingewikkelder. Ik denk dat de combinatie
van werk en thuis een reden is dat mensen in een stress-situatie belanden.
Dat is overigens een beperkt gedeelte van het totaal, maar wel een belangrijk
deel en een beïnvloedbaar deel.Het is daarom des te belangrijker dat werkgevers ook geprikkeld worden
om in het reïntegratietraject mensen zo vroeg mogelijk mee te laten denken
over die spanning. Het is dus niet een zaak van alleen de werknemer, maar
het is ook een zaak van de werkgever. De werknemer heeft ook een belangrijke
verantwoordelijkheid. U weet wat de eerste reactie op de nota van de staatssecretaris
was, namelijk dat wel een beetje veel verantwoordelijkheid bij de werknemer
neer werd gelegd. Dat is een belangrijke verantwoordelijkheid, maar ook de
werkgever moet er een rol in spelen. Uiteindelijk is het natuurlijk wel zo
dat wij het, linksom of rechtsom, met elkaar betalen. Het gebeurt of via de
collectiviteit of je probeert te stimuleren dat in elk geval degenen die er
invloed op uit kunnen oefenen, daar ten volle toe wordt geprikkeld: de werkgever
via de premiekant, de werknemer via de keuringskant en via verplichtingen
daar zelf aan deel te nemen en te proberen weer in het arbeidsproces te komen.
Je kunt heel veel doen, zeker als het om stress-situaties gaat. Er is al gesproken
over time-management. Wij delen ons leven vaak ook zo onhandig in, waardoor
wij alleen maar gestresster worden.Ik hoop dat ik op deze, niet geheel parlementaire en zeker niet volgens
de wet geformuleerde manier, duidelijk heb kunnen maken hoe ik er tegenaan
kijken. Op zich zou dat overigens kunnen betekenen dat in sommige gevallen
de productiviteit van individuele mensen wat naar beneden gaat. Dat is ook
niet zo erg. Als men daarmee een premieverhoging van 30% kan vermijden, is
het waarschijnlijk voor de gemiddelde productiviteit in het bedrijf precies
goed. In sommige landen komt dit meer voor dan bij ons. Ik meen dan ook dat
wij daar meer aandacht aan moeten besteden.Ik begrijp heel goed dat mevrouw Van Leeuwen zich er zorgen over maakt
dat de zorg minder toegankelijk wordt wanneer marktwerking op alle terreinen
van de zorg toeslaat. Voorzitter! Ik ben geen voorstander van marktwerking
op alle terreinen van de zorg. Dat wil de regering ook niet. Toegankelijkheid
en solidariteit – kernpunten van de zorg – worden via de wet gegarandeerd.
Elk ziekenfonds moet de Ziekenfondswet uitvoeren. De inhoud van het verzekeringspakket
wordt door de overheid bepaald, ook bij de AWBZ. Dit betekent niet dat er
geen concurrentie mogelijk is. Ziekenfondsen moeten hun best doen om in een
zo goed mogelijke prijs/kwaliteitsverhouding zorg voor hun verzekerden te
contracteren. Een cliënt zal kiezen voor de verzekering waarbij hij relatief
het minst hoeft te betalen voor het nominale deel. Ziekenfondsverzekerden
kunnen veel gemakkelijker overstappen op een ander ziekenfonds dan particulier
verzekerden van maatschappij kunnen veranderen. Particulier verzekerden zijn
op dit punt dan ook jaloers op ziekenfondsverzekerden. In de ogen van de regering
blijven ziekenfondsen wel degelijk uitvoerders van VWS-beleid, ook al zijn
het bedrijven.Voorzitter! Ik zal de komende tijd zeker met Hans de Boer om de tafel
gaan zitten, maar ik ben het niet met hem eens. Hij heeft plotseling het stempeltje
"Rijnlands model" op mij gedrukt en daar houd ik helemaal niet van. Ik houd
überhaupt niet van dit soort stempeltjes. De Nederlandse maatschappij
is een combinatie van Rijnlandse en Anglo-Saksische elementen. Wij moeten
proberen, op dit punt een goede balans te vinden. Nederland is zeker geen
prototype van het Rijnlands model.Ik verschil met de heer De Boer van mening over de ontwikkelingen. Hij
constateert dat de NMA bezig is het midden- en kleinbedrijf de nek om te draaien.
Dit komt vooral omdat de fusie tussen KBB en Vendex is toegestaan. Dit staat
er wel niet letterlijk, maar tussen de regels door blijkt dit het grote pijnpunt
te zijn. Overigens is men nog in beroep gegaan. Men stelt dat KBB/Vendex de
markt van onroerend goed in bepaalde steden monopoliseert. Uit het onderzoek
dat ik heb gezien, blijkt echter dat dit niet waar is. De rechter zal wel
bepalen wie er gelijk heeft.Voorzitter! Ik ben het er niet mee eens dat NMA de grote bedrijven beschermt
en de kleine de nek omdraait. Ik wijs op de beslissing van NMA ten aanzien
van de Jaarbeurs en de RAI. Er is voor gezorgd dat de kleine ondernemer kan
kiezen uit twee instellingen in de Randstad. NMA beschermt dus de consument,
in dit geval de kleinere bedrijven. Als de basis van een uitspraak fout is,
is ook de richting niet juist.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Dit was maar één van de vier
voorbeelden. De heer De Boer is ook ingegaan op de ontwikkelingen in de sociale
zekerheid en de MDW-operatie. Ik meen dat de heer De Boer in behoorlijke mate
het gelijk aan zijn kant heeft.Minister Jorritsma-Lebbink:Dat weet ik niet. Er is nog geen beslissing over de uitvoeringsorganisatie
van de sociale zekerheid genomen. Als er een keuze gemaakt wordt, zullen daar
ook MKB-Nederland en VNO/NCW bij betrokken worden. Ik ga ervan uit dat daar
goede oplossingen voor bedacht worden. Ik ben het er niet mee eens dat wat
wij tot nu toe hebben gedaan, slecht voor het midden- en kleinbedrijf is.
Ik vind de Ziektewet ook zo'n voorbeeld. Als nou uit alle onderzoeken blijkt
dat bij grote ondernemingen het ziektepercentage hoger is, dan zou het toch
heel dom zijn van het midden- en kleinbedrijf als het zou bepleiten dat er
gecollectiviseerd moest worden. Per saldo betekent dit immers dat het midden-
en kleinbedrijf betaalt voor de grote ondernemingen. Ik ben het dus niet eens
met de analyse. Ik zal er absoluut uitgebreid met de heer De Boer over communiceren
en dat zal waarschijnlijk in het Fries gebeuren.De heer Loudon sprak over de aandelencultuur bij startende ondernemers.
Hij heeft natuurlijk gelijk als hij zegt dat daar een groot probleem zit,
met name bij het "seedcapital". Overigens is dat vooral in de biotechnologische
sector heel moeilijk, omdat daarbij vaak een vrij lange aanloopperiode nodig
is voordat een product werkelijk en waarschijnlijk heel veel geld gaat opbrengen.
Maar sommige "venture capital"-verstrekkers hebben ook onvoldoende vertrouwen
in een nieuw bedrijf. Daar helpt "twinning", dat wij hebben georganiseerd,
ook een beetje bij. Daarom wil ik een dergelijk concept – het hoeft
niet exact hetzelfde te zijn – ook graag stimuleren bij de biotechnologische,
of "life science-achtige" nieuwe bedrijven. Daar kom ik dus heel graag op
terug, want het is juist dat de aandelencultuur in dit land niet zo sterk
is als elders, zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten. Ik heb wel het gevoel
dat het wat aan het groeien is. Als er in één sector wat meer
successen te boeken zijn, zullen de "venture capital"-verstrekkers plotseling
wel bereid zijn om mee te doen. Soms moeten wij ze ook in contact brengen
met bijvoorbeeld mensen uit grotere ondernemingen die wat meer kunnen vertellen
over de plaatsen die zij kansrijk achten. De onderdelen van het netwerk moeten
dus veel beter aan elkaar worden gekoppeld.Bij deze taak moet EZ ook een belangrijke rol vervullen. Ik wil ook best
nagaan of er fiscale mogelijkheden zijn, maar daar zal ik nog met collega
Vermeend over moeten praten. Ik sluit niet uit dat het heel interessant kan
zijn om dit uit de markt te halen, zodat dit met vrij weinig kosten bewerkstelligd
kan worden. Bij de besprekingen van het nieuwe belastingplan zal bekeken moeten
worden of hiervoor iets kan worden bedacht.Ik ben het er zeer mee eens dat terzake van de internationale dimensie
van de economie de vinger nog duidelijker aan de pols gehouden moet worden
dan tot nu toe, gezien de invoering van de euro. Daarmee is ons een bepaald
instrumentarium ontnomen. Daarom zullen wij heel goed moeten checken of wij
nog goed op tempo liggen. Dat is overigens ook de reden waarom wij de concurrentietoets
zeker zullen blijven volhouden, met name gericht op onze belangrijkste partners,
en dat zijn de Europeanen. De toets zal in de tweede helft van dit jaar weer
plaatsvinden. De elementen die de heer Loudon heeft genoemd, zijn daarbij
buitengewoon belangrijk.Bij de behandeling van de begroting zal zeker nog worden teruggekomen
op de opleidingen in het beroepsonderwijs. Daarom dacht ik dat ik het nu wel
even kon laten zitten. Over dit onderwerp zijn wij voortdurend in gesprek
met het ministerie van Onderwijs. Ik weet dat de minister van Onderwijs zelf
ook zeer geïnteresseerd is. Hij heeft echter wel een probleem, namelijk
dat hij volgens het regeerakkoord het nodige moet bezuinigen op met name het
hoger beroepsonderwijs. Ik weet echter ook dat zijn creativiteit groot is
en dat hij zeker zal pogen om daar wat aan te doen.Ik kom op de verplichtingen van de aandeelhouder volgens de Elektriciteitswet.
In de brief van 17 december staan de kosten genoemd die zijn gemoeid met het
contract. Als deze brief niet officieel naar de Eerste Kamer gestuurd blijkt
te zijn, zal ik dat alsnog doen.Terzake van het hoogspanningsnet en het structuurregime is mijn verwachting
dat de omvang van het totaal voldoet aan de criteria van dat regime. Ik verwacht
dat het ook een structuurvennootschap gaat worden. Wij moeten natuurlijk nog
wel overleg met de sector hebben. Vanwege het feit dat de overheid 50% plus
één heeft, is de noodzaak daartoe natuurlijk iets geringer geworden
dan wellicht daarvoor het geval was. Daar heeft de heer Loudon gelijk in.
Ik begrijp dat dit tijdens de behandeling van de Elektriciteitswet ter discussie
is geweest. Ik vind zelf ook dat de Chinese muur in dit geval wellicht niet
hoog genoeg op te trekken was geweest. In die zin is er dan nu, wat dat betreft,
een kleiner probleem. Ik zal daar overigens nog op terugkomen in mijn reactie
op het betoog van de heer Zijlstra.De heer Loudon heeft voorts gesproken over basale research. Het risico
bestaat inderdaad dat er minder aan fundamenteel onderzoek wordt gedaan. Op
de lange termijn is dat slecht. Het is ook een risico voor het bedrijfsleven.
Het CPB constateert dat ook, omdat dan de bron voor innovatie opdroogt. Het
zou heel wenselijk zijn als er een goede balans is tussen fundamenteel en
toegepast onderzoek. Het is voorts van belang dat het bedrijfsleven meer betrokken
raakt bij het fundamentele onderzoek van universiteiten. Op die wijze kan
ook het onderzoek in velden plaatsvinden die op termijn ook economisch rendement
kunnen hebben.Wij hebben in het regeerakkoord dan ook meer geld uitgetrokken voor met
name tweedegeldstroomonderzoek. Daar kunnen wij, samen met het bedrijfsleven,
natuurlijk ook meer in de goede richting sturen. Verder stimuleren wij met
sommige regelingen natuurlijk ook langetermijnonderzoeken. Ik wijs bijvoorbeeld
op de Regeling economie, ecologie en technologie die erop is gericht om bedrijven
en instellingen te laten speuren naar fundamentele technologische doorbraken.
Dat zijn geen kortetermijn- maar langetermijnonderzoeken. Eerlijk gezegd,
vind ik niet dat de overheid het helemaal zelf moet gaan doen. Dan moeten
wij immers weer een keuze gaan maken. De keuze om iets daadwerkelijk te onderzoeken,
moet uiteindelijk wel bij het bedrijfsleven liggen. Immers, als
dat een overheidskeuze wordt, gaan wij via die kant in feite de structuur
beïnvloeden.De heer Loudon (VVD):Voorzitter! Ik vraag mij af of het helemaal is zoals de minister nu zegt.
Ik denk dat de universiteiten en de grote technologische instituten, voorzover
die aan basale research doen, een eigen verantwoordelijkheid hebben als het
gaat om de keuze wat zij aan basale research willen doen. Zij hebben ook chemische
faculteiten, medische faculteiten en andere faculteiten die daar weer op zouden
kunnen doorgaan. Ik ben het eens met de minister dat het in samenspraak met
het bedrijfsleven richting geven aan de basale researchinspanningen ook verstandig
is. Het moet echter niet alleen maar het bedrijfsleven zijn. Het gaat verder
dan dat.Minister Jorritsma-Lebbink:Dat is ook de reden waarom wij zeggen: wij proberen via de tweede geldstroom
wat extra te stimuleren. De heer Loudon heeft gelijk dat universiteiten en
instituten ook zelf keuzes moeten maken. Dat is waar, tenminste voorzover
zij daar zelf geheel vrij in zijn. Zij zijn immers dikwijls afhankelijk van
NWO en andere instituties.Voorzitter! Ik ben mevrouw Schoondergang inderdaad nog een antwoord schuldig
over het groene poldermodel. Daar zal in elk geval aandacht aan worden gegeven
in de Startnota ruimtelijke ordening. De minister van VROM zal daarin een
exposé geven over de wijze waarop het in dat kader moet worden vormgegeven.
Mevrouw Schoondergang heeft al gezien dat wij op zichzelf niet voelen voor
een heel breed poldermodel, maar dat wij het op bepaalde projecten willen
richten. Er valt over te denken om daar ook iets in de ruimtelijke ordening
voor te bedenken. Dat komt dus als notie in de Startnota.Ik zou een heel debat met haar kunnen voeren over de vraag of het eerste
en het volgende met elkaar in tegenspraak zijn. Ik citeer een uitspraak van
Ulrich Beck. Hij zegt: "de zakenman zegt uitsluitend te reageren op verlangens
van de consument". Dat is een mooie uitspraak. Daarna staat er: "als dit waar
is en ook zo blijft, zijn wij niet op weg naar een duurzame samenleving".
Dat is natuurlijk maar de vraag. Daarna zegt mevrouw Schoondergang immers
een groot aantal dingen. Zij zegt dat de consument juist steeds meer eisen
gaat stellen. Ik zeg niet dat dit het enige kan zijn, maar het geeft in elk
geval hoop dat niet alles gereguleerd hoeft te worden, dat de politicus dus
ook niet alles hoeft te doen. Hij reguleert natuurlijk ook niet slecht.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb geprobeerd om het in mijn tweede termijn nog wat duidelijker
te maken door de positieve en de negatieve kanten van het voldoen aan de verlangens
van de consument te schetsen.Minister Jorritsma-Lebbink:Zeker.De heer Loudon (VVD):Het is mij eigenlijk niet helemaal duidelijk wat er bedoeld wordt met
"het groenepoldermodel". Als dat het poldermodel is, maar dan vooral gericht
op het milieu, vraag ik mij af of dat poldermodel daar het meest geschikte
instrument voor is. Het poldermodel zoals wij dat kennen, is immers iets tussen
partijen die allemaal een vrij brede verplichting hebben. Bij het groenepoldermodel
krijg je in ieder geval met één partij te maken die in feite
een "one issue"-partij is; ik waag te betwijfelen of het poldermodel dan nog
werkt.Minister Jorritsma-Lebbink:Ik kan u garanderen dat de uitwerking van het groenepoldermodel, zoals
het kabinet dat ziet, iets anders is dan het poldermodel zoals wij dat in
de maatschappij op het terrein van arbeidsvoorwaarden en overheidsbeleid kennen.
Ik vind "groenepoldermodel" eerlijk gezegd een ongelukkig woord, want het
heeft een heel verkeerd beeld gekregen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik heb een vraag over de maatschappelijke verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld
in relatie tot het bevorderen van de veiligheid van het uitgaansleven. Ik
heb op dat punt een – overigens niet door mijzelf vormgegeven –
begrippenkader en een instrumentarium aangereikt. Ik vroeg mij af of de overheid
niet bereid is – en de zin ervan inziet – om daarover na te denken,
vooral omdat het juist de laatste tijd zo ontzettend moeilijk is om greep
te krijgen op ontwikkelingen in de maatschappij en de samenleving. Dat lijkt
mij een handvat.Minister Jorritsma-Lebbink:Op zich bevat het begrippenkader interessante dingen, omdat er gezocht
moet worden naar de balans tussen een aantal verschillende begrippen. De overheid
is overigens constant bezig met het vinden van de balans tussen tirannie en
desoriëntatie en met het voortdurend zoeken van de balans tussen datgene
wat er moet worden geregeld en datgene wat vrij moet worden gelaten. Was de
hele discussie over de IRT-affaire geen discussie tussen openheid en geslotenheid?
Ik denk eerlijk gezegd dus dat wij dat begrippenkader al heel dikwijls hanteren.
De discussie over een veilige samenleving zou overigens voor het grootste
deel met mijn collega's van BZK en Justitie moeten worden gevoerd. Iemand
heeft gevraagd of het ministerie van Economische Zaken zich daar niet mee
moet bemoeien, bijvoorbeeld als het gaat om de stad. Los van datgene wat door
Justitie in de Strafwet geregeld moet worden, moet ik er niet aan denken dat
ook Economische Zaken zich naar de stad zou begeven om zich te bemoeien met
het uitgaansleven. Naast datgene wat op justitieel, strafrechtelijk gebied
en bij de politie moet worden geregeld, moet dit per saldo echt heel lokaal
worden aangepakt. Er moet zo min mogelijk weer worden gedacht dat dit op rijksniveau
kan worden geregeld. Heel veel zaken zijn lokaal immers zeer gedifferentieerd
en moeten dus zeer gedifferentieerd aangepakt worden. Wel vind ik –
maar dat geldt niet alleen voor EZ, maar voor het hele kabinet – dat
wij in al onze verhalen buiten deze huizen natuurlijk wel met de mensen over
die mentaliteitsverandering moeten spreken, waarbij wij de mensen ook op onze
verantwoordelijkheden aanspreken. Daar ben ik het zeer mee eens.Ik ben het met de heer Pitstra eens dat flexibele instrumenten nooit gebruikt
mogen worden om iets af te schuiven, maar wij weten dat het ook voor ontwikkelingslanden
een heel interessant instrument kan zijn om direct de grote stap van niets
naar heel ver te maken. Daarbij is het een noodzakelijk instrument om de mondiale
doelstelling überhaupt mogelijk te maken. Ik vind het iets te makkelijk
om te zeggen dat het onderwijs niet elders wordt gegeven en
in Nederland wordt gestopt; onderwijs is immers geen mondiaal milieuprobleem.
Er is niets vluchtiger dan het broeikasprobleem. Dat is typisch iets wat heel
erg mondiaal is; wij moeten dus proberen om dat mondiaal op te lossen.Ik ben het eens met de opmerking van de heer Pitstra over de "first move".
"First move" betekent echter niet vooruitlopen, maar vooraanlopen: je bent
de eerste, maar je verwacht wel dat ook de anderen komen. Als zij niet komen,
loop je immers op de muziek vooruit. De discussie over de EPN moeten wij maar
hervatten op het moment dat de energiebesparingsnota er is; daarin komt dit
onderwerp immers aan de orde.Tegen de heer Pit moet ik zeggen dat ik bijna zover ben dat ik mij niet
meer waag aan een definitie van het poldermodel, want volgens mij kan men
alle ministers tegen elkaar uitspelen als men naar hun definitie vraagt. Ik
heb het vermoeden dat iedereen er net iets anders onder verstaat. Voor mij
is de gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, werkgevers en werknemers
voor een gezonde economische ontwikkeling het belangrijkst. Dat gebeurt doordat
sociale partners goede afspraken maken over de arbeidsvoorwaarden. Het gaat
om een samenstel van dingen. In Nederland hebben wij het geluk dat wij zo
dicht bij elkaar zitten. De lijntjes zijn kort en het is niet meer zo gepolariseerd.
Dat is een heel interessant extra. Ik denk ook niet dat het Poldermodel te
verplaatsen is naar Frankrijk of Duitsland, want de lijnen zullen daar altijd
lang blijven en ik vrees dat de polarisatie daar ook groot blijft.Dan is gevraagd wat wij kunnen doen aan een evenwichtige spreiding van
bedrijven. Het EIM heeft daar een kleine twee jaar geleden een internationaal
vergelijkend onderzoek naar gedaan. Daaruit bleek dat Nederland een heel normale
verdeling van bedrijfsgrootte heeft, gegeven de sectorstructuur. Mijn ambtsvoorganger
heeft indertijd naar aanleiding van dat onderzoek geschreven dat hij geen
beleid zou voeren om daar iets aan te veranderen en te streven naar middelgrote
of grote bedrijven. Ik wil de Kamer dat rapport graag toesturen. Ik meen te
hebben begrepen dat men het hier niet kent. De Kamer krijgt het rapport dus
nog van mij en dan kunnen wij daarna nog bezien of wij verder moeten gaan
met dat onderwerp.Ik kan melden dat wij samen met OCW bezig zijn met een speciaal actieprogramma
om meer ICT-personeel te krijgen. Er zit een aantal interessante ideeën
bij. Daar wordt het bedrijfsleven natuurlijk volop bij betrokken. Dat is lastig,
want het ICT-bedrijfsleven is slecht georganiseerd. Ik vind het zelf een interessante
gedachte om met name bij "softe" studies een flinke dosis ICT in het pakket
te stoppen. Ik zeg het nu maar, want ik verwacht dat dit idee bij sommige
universiteiten veel weerstand zal oproepen. Nu zien we dat die mensen na hun
studie op het arbeidsbureau terechtkomen om zich om te laten scholen voor
ICT-deskundige. Het is dus interessant om te kijken of je die studenten niet
al veel eerder die vaardigheden kunt meegeven. Dat is aardiger voor hun carrièreperspectief.
Het zou best kunnen zijn dat de afgestudeerde in letteren met ICT-kennis ook
veel beter aan de bak kan komen aan de letterenkant. Er zijn nog veel meer
actiepunten, maar daar komt binnenkort iets over naar buiten.De heer Zijlstra is ver de diepte ingegaan bij de Elektriciteitswet. Er
zijn veel nieuwe ontwikkelingen op het terrein van de geliberaliseerde elektriciteit.
Ik kan de toekomst niet voorspellen, maar ik verwacht geen grote doembeelden
in verband met de privatisering of de "impact" van deze wet. Wij kijken met
belangstelling naar wat er gebeurt. Eind van het jaar kom ik met het eerste
energierapport, waarin ook de eerste ontwikkelingen en resultaten van de nieuwe
elektriciteitsmarkt geschetst zullen worden. Ik denk dat we dan pas echt iets
zinnigs kunnen zeggen over "issues" als "impact" en privatisering. Nu kan
nog niet iedereen vrij inkopen. De markt is aan de aanbiedingskant weliswaar
vrij, maar niet alle klanten zijn al vrij. Dat is nog maar een zeer beperkt
deel van de klanten, maar dat wordt wel meer met de jaren. Overigens zullen
wij de zaak nadrukkelijk moeten volgen. Ik ben het er wel mee eens dat het
aan het eind van de rit niet duurder moet zijn geworden. Dan hebben we een
slechte deal gemaakt.Dan kom ik op het punt van de "multi-utilities". De wet Energiedistributie
en de E-wet, waaronder het principe van scheiding van netbeheer en overige
activiteiten met als doel om concurrentievervalsing te voorkomen vormen het
kader bij het vormen van "multi-utilities".Dan vroeg de heer Zijlstra ook nog hoe het is met een monopolist onder
een geliberaliseerd bedrijf. In feite moeten we daar ons standpunt nog over
bepalen. Dat is typisch een onderwerp dat in de wet Markt en overheid terug
zal komen. Daar krijgen wij binnen ons ministerie nog boeiende discussies
over tussen de afdeling ES en de afdeling E. Daar zullen we wel op enig moment
een standpunt over moeten bepalen. Ik moet zeggen dat ik best wat spanningsvelden
zie bij een monopolist onder een normaal concurrerende onderneming, met alle
problemen die net geschetst zijn. Daar kom ik dus zeker nog op terug.Dan heeft de heer Zijlstra gezegd dat hij geen bezwaar heeft tegen structurele
deelname. Hij weet dat wij het niet zo benaderen. Deelnemingen blijven we
houden als we vinden dat het toegevoegde waarde voor de belastingbetaler heeft.
Op het moment dat dat niet meer zo is, vinden wij dat je ze in principe moet
afstoten en het geld in andere dingen moet steken die ons land ten goede komen.
Soms in de schuld zodat er minder rente hoeft te worden betaald en daardoor
betere doelen kunnen worden gediend, en soms in andere zaken. Ik zie nu wel
een toegevoegde waarde van meerderheidsdeelneming, maar ik weet niet of ik
dat over een paar jaar nog zie. Dit zal een beetje afhangen van hoe de zaak
loopt en dat kan ik pas over een paar jaar zeggen.Als het gaat over overheidsinmenging, wil ik volstaan met aan te geven
wat bepalend is voor een NMC. Wij hebben de landsadvocaat hierbij nauw betrokken
om te bezien hoe dit zit. Het gaat ook om aansprakelijkheidsvragen: waar ligt
nu precies de aansprakelijkheid van de overheid bij bepaalde beslissingen.
Ik denk dat de vraag of wij een beslissende medespeler zijn geweest, in veel
gevallen inderdaad de vraag was die moest worden beantwoord.Ik ben een dochter van een ondernemer, en dan ook nog een uit het midden-
en kleinbedrijf. Overigens een tak van het midden- en kleinbedrijf die nauwelijks
meer bestaat, want molenaars zijn er niet echt meer. Verder ben ik getrouwd
met een ondernemer. Dit helpt misschien om te zien hoe je daarmee moet omgaan. Wij hebben inderdaad de ambitie om koploper ICT te worden.Voorzitter! Ik denk dat ik de overige vragen van de heer Van den Berg
in feite al heb beantwoord.Staatssecretaris Ybema:Mijnheer de voorzitter! Ik dank de Kamer voor haar inbreng in tweede termijn.
Ik begin met een vraag van mevrouw Van Leeuwen over de MKB-voorstellen in
relatie tot startende exporteurs. Zij stelde dat de MKB-voorstellen aandringen
op een veel breder instrumentarium en dat dit niet zo zeer is terug te vinden
in het programma Starters buitenlandse markten. Ik ben dit niet met mevrouw
Van Leeuwen eens. Het programma dat ik heb voorgesteld en dat per 1 januari
is ingegaan, is veel uitgebreider dan het vorige. Ik denk dat dit programma
zich vooral karakteriseert door de trefwoorden: concreet, praktisch, effectief.
De voorstellen zijn wat mij betreft alles behalve vaag. Wat de procedure betreft
zijn de voorstellen uitgebreid doorgesproken met de mensen van MKB-Nederland
en ik heb van die kant eigenlijk alleen maar steun voor deze aanpak ontvangen.
De verdere uitbreiding van het stimuleren van de export in het MKB zit wat
mij betreft vooral ook in het verder begeleiden en stimuleren van handelsmissies
van MKB-bedrijven binnen Europa, maar ook veel verder. Morgen vertrek ik met
een bedrijfsdelegatie naar China waarin overwegend MKB-bedrijven aanwezig
zijn.Dan een procedurele opmerking in de richting van de heer Loudon. Mijn
afwezigheid tijdens zijn bijdrage aan dit debat werd niet ingegeven door een
gebrek aan belangstelling, integendeel zelfs, maar werd veroorzaakt door een
dringende vraag van de overzijde om aanwezig te zijn bij het vragenuurtje.
De voorzitter van deze Kamer heeft mij daarvoor toestemming gegeven. Ik heb
tijdens het debat de bijdrage van de heer Loudon met veel interesse nagelezen.Mevrouw Schoondergang heeft gezegd dat zij blij is met de betrokkenheid
van de vakbeweging bij de organisatie van handelsmissies. Laat ik dit scherp
definiëren. Het gaat om een contact met vakbeweging ter plekke als wij
met een handelsmissie op pad gaan. Mijn redenering is steeds geweest dat wij
in de landen die wij bezoeken proberen te praten met onder meer het bedrijfsleven.
Het bedrijfsleven bestaat voor mij niet alleen uit werkgevers, maar ook uit
werknemers. Het kan vaak heel interessant zijn om ook van werknemers en werknemersorganisaties
te horen wat zij vinden van de betreffende ontwikkeling in het land dat wij
bezoeken en wat zij bijvoorbeeld vinden van het sociaal beleid. Zaken die
allemaal van belang zijn voor mogelijke contacten van bedrijven die wij in
de delegatie hebben en die zich daar oriënteren.Voorzitter! Het pleidooi van mevrouw Schoondergang om ook vertegenwoordigers
van milieu- en mensenrechtenorganisaties op te nemen in handelsmissies, kan
mijns inziens geen betrekking hebben op de vakbeweging. De vakbeweging wil
helemaal niet mee; zij heeft een eigen verantwoordelijkheid. Het lijkt mij
niet verstandig om vertegenwoordigers van milieu- en mensenrechtenorganisaties
mee te nemen. Dat zou niet goed zijn voor de effectiviteit van de handelsmissies
en het zou ook niet bijdragen aan het tot zijn recht laten komen van milieu-
en mensenrechtendoelstellingen die af en toe in het geding zijn. Wij hebben
intensieve contacten met NGO's en mensenrechtenorganisaties. Wanneer een land
wordt bezocht waarin dergelijke zaken in het geding zijn, vindt vooraf overleg
met deze organisaties plaats.De heer Pit heeft terecht nogmaals aandacht gevraagd voor de plattelandseconomie
en de betrokkenheid van EZ daarbij. Voorzitter! Dit beleid wordt uitgevoerd
door EZ en LNV maar LNV kent een grote verantwoordelijkheid voor de vormgeving.
Natuurlijk is het van groot belang om de ruimte die op het platteland beschikbaar
komt als gevolg van veranderingen in het kader van de agrarische functies,
breed te benutten voor andere economische activiteiten. Daarbij zijn vooral
ook toeristische en recreatieve activiteiten aan de orde; vaak gaat het om
natuurgebieden. In dit geheel is er sprake van een zeer nauwe samenwerking
tussen EZ en LNV die voor een kleiner gedeelte gestalte krijgt in de nota
over het ruimtelijk-economische beleid en vooral aan bod komt in de Vijfde
nota ruimtelijke ordening. Ik zou de heer Pit willen suggereren om dit punt
opnieuw aan de orde te stellen in het in deze Kamer over de LNV-begroting
te voeren debat. Nogmaals, wat dit betreft berust een belangrijke verantwoordelijkheid
bij de minister en de staatssecretaris van LNV.Voorzitter! Ik sluit dit betoog graag af met een woord van dank voor deze
eerste stimulerende gedachtewisseling met de Kamer. Ik weet zeker dat ik dat
ook namens de minister doe.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik constateer dat u mijn vraag over uw blik in de toekomst in de schoot
van de toekomst verborgen heeft gehouden.De beraadslaging wordt gesloten.De wetsvoorstellen worden zonder stemming aangenomen.Sluiting 19.20 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-502-544.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl