Behandeling van het wetsvoorstel:  Wijziging van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 5217-5249

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

13-06-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 81, pagina 5217-5249

30-05-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26568Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Debat naar aanleiding van algemeen overleg op 16 en 30 mei 2000 over de geluidszones Schiphol, en over: - motie-Rosenmöller over de groeimogelijkheden van de luchthaven (25466, nr. 36); - motie-Poppe over slaapverstoring (25466, nr. 37); - motie-Poppe over de geluidsbelasting (25466, nr. 38); - motie-Van Gijzel over milieuverbeterende maatregelen (25466, nr. 39); - motie-Stellingwerf over de aanvlieghoogte (25466, nr. 40)Pagina 5213-5217
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 30 mei 2000)Pagina 5263-5265
Behandeling van het wetsvoorstel: Wijziging van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638)Pagina 5217-5249
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 18 mei 2000 over de ontwikkeling van brandstofprijzenPagina 5254-5263
Vragen van het lid Atsma aan de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en de minister-president, over sponsoring en beïnvloeding van programma's van publieke en commerciële omroep door de overheid (mondelinge vragenuur)Pagina 5205-5210
Vragen van het lid Van Zijl aan de staatssecretaris van Financiën, over het belastingplan en de inkomensafhankelijke regeling (mondelinge vragenuur)Pagina 5201-5205
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 11 mei 2000 over voedselveiligheid (slijtersproblematiek)Pagina 5251-5254
Stemmingen over drie moties, ingediend tijdens het debat over de capaciteitsproblematiek gevangeniswezen, te weten: - motie-Rietkerk over het vervroegd heenzenden van gedetineerden (24587, nr. 50); - motie-Dittrich over personeelstekort (24587, nr. 51); - motie-Halsema over cellulaire insluiting (24587, nr. 52)Pagina 5212-5212
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling in de Over-Betuwe (26903)Pagina 5211-5211
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel: - Voorschriften ten behoeve van de instroom van leraren in het primair en voortgezet onderwijs (Interimwet zij-instroom leraren primair en voortgezet onderwijs) (27015), en over - motie-Barth over een assessment voor het speciaal onderwijs (27015, nr. 20); - motie-Van der Hoeven over MBO'ers met een HBO-werk- en denkniveau (27015, nr. 21)Pagina 5212-5213
Presentie en opening (dinsdag 30 mei 2000)Pagina 5201-5201
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel - Wijziging van de Wet arbeid vreemdelingen in verband met het vergroten van de effectiviteit van de uitvoering en de verbetering van de handhaving van die wet (27022), en over - de motie-Dittrich over doorberekening van de kosten van uitzetting (27022, nr. 8); de motie-Verburg over buitenlandse geestelijken en zendelingen (27022, nr. 9)Pagina 5211-5212
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 30 mei 2000)Pagina 5210-5211
Behandeling van: de brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over de betaaldatum AOW en ANW (26800 XV, nr. 77)Pagina 5249-5251

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 179 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van de Rijksoctrooiwet, de Rijksoctrooiwet 1995 en de Zaaizaad- en Plantgoedwet
ten behoeve van de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen (26568, R1638).De algemene beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Mevrouw de voorzitter! De fractie van de Partij van de Arbeid is binnen
bepaalde voorwaarden, waaronder voorwaarden van ethische aard, voorstander
van biotechnologisch onderzoek. De bestrijding van ernstige ziektes en de
verbetering van mogelijkheden voor de diergeneeskunde en voor de productie
van betere gewassen vormen een groot goed die via de biotechnologie tot onze
beschikking komen. Daarom hield de fractievoorzitter van de PvdA, de heer
Melkert, in de Volkskrant van 22 mei jl. een pleidooi voor het vrijmaken van
meer overheidsgeld voor dit soort fundamenteel en toegepast onderzoek in het
onderwijs. Ik verwijs hierbij ook naar de PvdA-nota Kracht en kwaliteit. Onze
fractie hecht aan de voortgang in biotechnologisch onderzoek en kijkt goed
naar de vraag welke instrumenten ons daarbij kunnen helpen. Vandaag spreken
wij vooral over het instrument octrooiverlening.Een individueel bedrijf doet een uitvinding en als het echt nieuw is,
krijgt het bedrijf tijdelijk het monopolie op de toegang tot die kennis opdat
het de gepleegde, vaak kostbare investeringen via commerciële toepassingen
kan terugverdienen. Ook kan het bedrijf een octrooi als handelswaar op de
markt hanteren ter versterking van de eigen concurrentiepositie ten opzichte
van andere bedrijven. Er rijzen binnen de wereld van diverse nationale en
internationale deskundigen en in de kring van direct belanghebbenden, zoals
consumentenpatiëntenorganisaties, echter steeds meer vragen of het instrument
octrooiverlening nog wel voldoende ten dienste staat van die gewenste vooruitgang.
Liever gezegd, belemmert octrooiverlening die vooruitgang in
de wetenschap, economie en ecologie juist niet? Ik noem hier enkele illustraties
van die twijfel.In het advies van de Raad voor de volksgezondheid en zorg valt te lezen
dat de meningen over het belang van octrooiverlening op zijn minst verdeeld
zijn. Door velen wordt het gezien als een belemmering voor de noodzakelijke
"free flow of information", omdat onderzoeksresultaten geheim worden gehouden.
Een ander probleem zou zijn dat als er op bepaalde gebieden veel octrooien
zijn, onderzoekers daar uit de buurt blijven. De Nederlandse vereniging van
zaai- en plantgoed geeft bezwaren van octrooiering aan, omdat de ontwikkeling
van plantenrassen wordt belemmerd. De Vereniging samenwerkende ouder- en patiëntenorganisaties,
betrokken bij erfelijke en/of aangeboren aandoeningen, geeft aan dat een octrooi
dat niet aan specifieke toepassing gebonden is, een belemmering kan vormen
voor de ontwikkeling van andere toepassingen. Het Nederlands centrum voor
inheemse volkeren in Amsterdam wijst erop dat octrooiverlening individuen
en bedrijven in staat stelt om het alleenrecht te verwerven op genetisch materiaal,
waarvan de nuttige werking in veel gevallen ontdekt is door inheemse volkeren.
Deze situatie staat de economische ontwikkeling van ontwikkelingslanden in
de weg en draagt niet bij aan de noodzakelijke verkleining van de kenniskloof
tussen arm en rijk.De heer Ter Veer (D66):Kent mevrouw Witteveen een voorbeeld hiervan? Wij komen altijd dat spookbeeld
tegen, maar kent zij een voorbeeld, met name onder Nederlands octrooi verleend?
Als het op andere plekken is gebeurd, ben ik het geheel en al met haar eens
dat het fout is, dat het niet had gemogen en dat het teruggedraaid moet worden.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Het is de Nederlandse Raad voor de volksgezondheid en zorg geweest die
onder andere op die ontwikkelingen heeft gewezen. Echter, deze ontwikkelingen
zijn met name aan de orde in de VS en enigszins ook in Japan. Dus de voorbeelden
hebben met name betrekking op Amerika, zoals de Harvard mouse. Verder wijs
ik op de voorbeelden die in het advies van de Raad voor de volksgezondheid
en zorg staan. Dus wij weten nu al een beetje wat ons te wachten zou staan,
indien wij een bepaalde weg ingaan. Ik zeg overigens niet dat dit nu aan de
orde is.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Waar haalt mevrouw Witteveen het idee vandaan dat er door
de octrooiverlening van biotechnologie monopolies ontstaan? Ik ben ervan overtuigd
dat dit niet het geval is. Ik heb geen brieven ontvangen die de stelling van
mevrouw Witteveen bevestigen. Ik heb ook geen wetenschappers van universiteiten
dit horen zeggen. Ik denk dat haar betoog wat dit punt betreft op misverstanden
berust.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik denk dat octrooiverlening per definitie in ieder geval tijdelijk een
monopolie creëert op de kennis waaraan de uitvinding gerelateerd is.
In die zin is er wel degelijk sprake van een monopolie. Andere bedrijven kunnen
niet zomaar van die kennis gebruik maken. Daar moet voor betaald worden. Tevens
wijs ik erop dat ook de Raad voor de volksgezondheid en zorg – althans
enkele mensen die daarin een rol gespeeld hebben – aangeeft dat juist
vanwege de monopolieposities het mededingingsrecht misschien van belang kan
zijn.De heer Udo (VVD):Maar als een octrooigemachtigde een octrooi heeft en iemand anders wil
daar iets mee doen, moet de octrooigemachtigde op een gegeven moment toch
licenties verstrekken voor uitvindingen die een constructief economisch belang
vertegenwoordigen? Dan is er toch geen sprake van monopolies?Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):U weet zelf ook wel dat dit een bijzonder ingewikkeld proces is. De overheid
moet er dan aan te pas komen en er zijn allerlei voorwaarden aan de hand waarvan
bepaald moet worden of er al dan niet sprake is van dwang tot het verlenen
van licenties. U geeft hiermee zelf al aan dat er behoorlijke belemmeringen
kunnen ontstaan bij octrooiverleningen voor uitvindingen die eigenlijk direct
aan iedereen ten dienste zouden moeten staan.Ik heb net gewezen op verschillende geluiden die nationaal en internationaal
gehoord worden. Het standpunt van de Nederlandse dierenbescherming kennen
wij natuurlijk allemaal. Ik wil nog een andere organisatie aanhalen, namelijk
de internationale organisatie die het onderzoek naar het menselijk genoom
coördineert en bevordert, de Human genome organisation (Hugo). Deze organisatie
verklaarde al in 1995 bezorgd te zijn over de situatie dat de octrooiverlening
van ongeïdentificeerde DNA-sequenties juist degenen beloont, die slechts
via routineonderzoek toegang tot deze kennis krijgen. Dit heeft immers weinig
van doen met een uitvinding. Het ontmoedigt intussen wel degenen die graag
de biologische functie voor de toepassing willen onderzoeken waarvoor het
octrooi is verleend. Kennisontwikkeling voor het nieuwe medicijn stagneert
dan. In de verklaring van de Hugo van april 2000 staat het uitgangspunt dat
het menselijk genoom deel is van het gemeenschappelijk erfgoed van de gehele
mensheid. Dat houdt ook in dat de toegang tot kennis over het menselijk genoom
voor iedereen ter beschikking zou moeten staan. Juist op dat punt vinden bedreigende
ontwikkelingen plaats. Het moet niet uitgesloten worden dat op termijn nog
slechts enkele grote bedrijven over deze kennis zullen beschikken. Deze ontwikkeling
moet hard en duidelijk worden tegengegaan, zoals president Clinton van Amerika
en premier Blair van Engeland al hebben gezegd.Wat betekent dit voor de concrete discussie over octrooiverlening? De
PvdA-fractie is van mening dat kritisch gewaakt moet worden over het noodzakelijke
evenwicht tussen het terechte individuele bedrijfsbelang enerzijds en het
algemeen belang in de zin van wetenschappelijke, ecologische en economische
ontwikkeling anderzijds. Daarbij vermeld ik nadrukkelijk dat die belangen
natuurlijk ook in het verlengde van elkaar kunnen liggen. Daarover gaat dit
debat.De in Amerika ontstane cultuur van brede octrooiverlening achten wij niet
wenselijk. Gelukkig is dit ook de teneur van de onderhavige Europese richtlijn.
Voor de PvdA-fractie betekent dat in ieder geval dat de reikwijdte van octrooien
zoveel mogelijk gericht moet worden op de daadwerkelijke uitvinding.
Niets meer en niets minder. Met deze gedachte zijn de amendementen op stukken
nrs. 11 en 13 opgesteld door de fracties van de PvdA, het CDA, GroenLinks,
RPF/GPV en de SGP. De bedoeling van deze amendementen is dat niet alleen een
breed octrooi op individuele dieren en planten wordt uitgesloten en dat er
scherpere eisen worden gesteld aan het beschrijven van de uitvinding die mogelijk
voor octrooi in aanmerking komt. De functie van de uitvinding in relatie tot
de sequentie van het gen moet duidelijk worden beschreven. Ik krijg hierop
graag een reactie van de staatssecretaris.Voorzitter! Ik zei al dat er ook andere manieren zijn om die tijdelijke
monopolies wat te beperken. De Raad voor de volksgezondheid noemde bijvoorbeeld
de Mededingingswet. Je zou ook kunnen denken aan een kortere beschermingsduur.
Deze is nu twintig jaar voor dit soort belangrijke octrooien. Ik ben nieuwsgierig
hoe de staatssecretaris deze materie wil benaderen. Wij zullen het voorliggend
wetsvoorstel beoordelen vanuit de algemene visie over het nut van octrooiering
in relatie tot het belang van vernieuwend biotechnologisch onderzoek alsmede
onze opvattingen over ethische beginselen. Wij hebben bij de schriftelijke
voorbereiding verzocht om die brede materie van de relatie tussen octrooiering
en biotechnologische vernieuwing aan de orde te stellen in de integrale nota
die minister Pronk aan het voorbereiden is. Kan de staatssecretaris nu definitief
toezeggen dat uitvoering wordt gegeven aan dat verzoek?Voorzitter! Ik ga nader in op enkele andere elementen. De richtlijn en
daarmee het voorliggende Nederlandse wetsvoorstel blinkt uit in onduidelijkheden.
De fractie van de PvdA ziet de richtlijn dan ook als de neerslag van een eerste
afronding van een discussie over deze complexe materie van de biotechnologie.
Dat is op zichzelf heel waardevol. Wij moeten de winst daarvan ook zeker incasseren.
Er ligt nu immers een kader op basis waarvan lidstaten octrooien op biotechnologische
uitvindingen kunnen gaan verlenen. De grenzen van dat kader zijn echter vaag
en niet helder. Dat is begrijpelijk, gelet op de aard van de materie. Die
vaagheid houdt tevens in dat er ruimte is voor verdere discussie over nadere
invullingen. Deze vaagheid verplicht de regering en de volksvertegenwoordigers
van de EU-lidstaten verder na te denken over de grenzen van wat wel en niet
toelaatbaar moet worden geacht in de trits van onderzoek, octrooiverlening
en de toepassingen ervan.Die vaagheden en onduidelijkheden blijken wanneer bepaalde onderdelen
uit diverse aan de orde zijnde stukken naast elkaar worden gelegd. Zo is het
ondoenlijk om een rechtstreekse relatie te leggen tussen de overwegingen in
de richtlijn en de artikelen in de richtlijn. Er wordt niet, zoals wij in
de Nederlandse wetgeving gewend zijn, per artikel een toelichting gegeven.
Tegelijkertijd weten we ook dat de rechtskracht van de overwegingen in de
richtlijn minder zwaar is dan die van de artikelen. Ik illustreer deze onduidelijkheden
met een voorbeeld met betrekking tot het octrooieren van het gebruik van menselijke
embryo's. Op pagina 19 van de nota naar aanleiding van het nader verslag staat
te lezen: "Met andere woorden, ook uitvindingen waar embryo's worden gebruikt
voor therapeutische of diagnostische doeleinden zijn niet octrooieerbaar".
In overweging 42 van de richtlijn staat het volgende: "Gebruik van menselijke
embryo's voor industriële en commerciële doeleinden zijn niet octrooieerbaar.
Deze uitsluiting geldt niet voor uitvindingen met een therapeutisch of diagnostisch
doel". De overweging van de richtlijn zegt dus: als het gebruik van menselijke
embryo's een "goed" doel dient, is octrooiering toegestaan, terwijl de regering
in de stukken meedeelt dat uitvindingen waar embryo's worden gebruikt, niet
octrooieerbaar zijn. Hier is dus duidelijk sprake van een flinke onduidelijkheid.
Wat is de visie van de staatssecretaris daarop?Deze richtlijn kan ook andere zeer eigenaardige situaties opleveren. In
dit wetsvoorstel staat weliswaar de octrooiverlening centraal, maar we moeten
de drie elementen: onderzoek, octrooiering en toelating tot de markt terecht
van elkaar onderscheiden. Toch blijven we met losse einden zitten. Zo is het
mogelijk dat in bijvoorbeeld Nederland een bepaald onderzoek vanwege strijdigheid
met ethische beginselen is verboden, terwijl vervolgens aan een bedrijf in
Nederland wel octrooi verleend moet worden op een uitvinding die in het kader
van onderzoek in het buitenland is gedaan. Dat zijn onbedoelde mogelijke effecten
van deze richtlijn. Is een dergelijke situatie niet erg ontmoedigend voor
de vele commissies, zoals de dierenexperimentencommissie, de commissie biotechnologie
bij dieren en de centrale commissie mensgebonden onderzoek, die alle mede
tot doel hebben om een ethische beoordeling te geven over de toepassing van
biotechnologie bij dieren respectievelijk mensen met inbegrip van embryo's?
De criteria die daarbij worden gehanteerd, voorkomen dat er iets gebeurt dat
in strijd is met de openbare orde of de goede zeden. Ik noem een ander punt.
Het is duidelijk en terecht dat onderscheid wordt gemaakt tussen een uitvinding
en een ontdekking. Echter, wat lezen wij op pagina 27 van het advies voor
de volksgezondheid en de zorg: "In de biotechnologie, met name ten aanzien
van gensequenties, is het onderscheid tussen ontdekking en uitvinding vaak
moeilijk. Immers, ook biologisch materiaal dat reeds in de natuur voorhanden
is, kan het voorwerp van een uitvinding zijn." Er lijkt dus een soort schijnduidelijkheid
die de werkelijkheid niet meer voldoende dekt of kan dekken. Daarvoor zijn
wellicht nieuwe technologisch-juridische disciplines nodig om voldoende scherp
te kunnen formuleren wat nu de werkelijke innovatie is van het gepleegde onderzoek
waarop het octrooi verleend moeten kunnen worden. Is de staatssecretaris bereid
samen met de deskundigen uit de wetenschappelijke en juridische wereld, uit
de wereld van de belanghebbenden, maar ook met het bedrijfsleven aan tafel
te gaan zitten om dit probleem te verminderen? Het is ook geen wonder dat
er op dit moment al zo'n 18 opposities lopen tegen de uitvinding betreffende
de zogenaamde Harvard mouse. Het kan en mag echter nooit zo zijn dat uiteindelijk
maar de gemakkelijkste weg wordt gekozen door de formulering van brede octrooien
toe te staan en waardoor discussies c.q. situaties zullen ontstaan respectievelijk
bestaan over de vraag of totale biologische systemen als planten, dieren en
het menselijk lichaam waarin uitvindingen zijn geïmplementeerd, als een
octrooibare uitvinding kunnen worden beschouwd. Het is duidelijk
dat wij daartegen ernstige bezwaren hebben.Voorzitter! Mijn fractie denkt dat deze onduidelijkheden eigenlijk onvermijdelijk
zijn in dit complexe proces. De uitspraak van het Europese Hof over de vernietigingsprocedure –
los van de vraag hoe de uitslag zal zijn – zal zeker weer nieuwe bouwstenen
aandragen voor de voortgang in deze discussie die eigenlijk nog maar net begonnen
is. De richtlijn is in Nederland de aanleiding om voor het eerst uitgebreid
te spreken over het octrooieren van uitvindingen met betrekking tot menselijk
materiaal en geïsoleerde delen van het menselijk lichaam. Tegelijkertijd
vinden wij dat de lidstaten ertoe verplicht moeten worden om – daar
waar mogelijk en passend binnen de richtlijn – wel grenzen te stellen
aan octrooiering, opdat de Europese Unie daarop kan voortbouwen in de vervolgfase.
Deze discussies mogen niet te zeer worden geforceerd uit welk keurslijf dan
ook.Als een rode draad door onze stellingname loopt de vraag hoe om te gaan
met het octrooieren van levend materiaal. Onze collega-leden van de Raad van
Europa hebben vorig jaar de aanbeveling geformuleerd om een verbod in te voeren
op het octrooieren van alle levend materiaal. De PvdA-fractie meent dat deze
aanbeveling zeker verdere discussie waard is. Onze huidige stellingname is
dat de grens zeker ligt bij het octrooieren van planten en dieren als zodanig
en mensen. Geen van drieën wensen wij te beschouwen als uitvindingen
van mensen. Wel kan het octrooieren van uitvindingen met betrekking tot planten
en dieren waarover ook de richtlijn in een aantal artikelen spreekt, aan de
orde zijn.Ten slotte, voorzitter, is een erg fundamenteel punt voor de PvdA-fractie
de juridische aspecten betreffende ethische beginselen, openbare orde en goede
zeden. Volgens de richtlijn is in ieder geval op basis van artikel 6 het kloneren
van mensen niet octrooieerbaar. Uitsluiting van octrooiering op basis van
ethiek heeft in de schriftelijke voorbereiding de volle aandacht van de diverse
fracties gekregen. De reactie van de regering op de vraag om een scherpere
formulering van criteria omtrent strijdigheid met ethiek, openbare orde en
goede zeden vinden wij een beetje vrijblijvend en ook wel wat afstandelijk.
Wij vinden dit verbazingwekkend, omdat wij over bijvoorbeeld het octrooieren
van planten en dieren als zodanig een levendige en niet zo'n korte parlementaire
wetsgeschiedenis achter de rug hebben. Ik verwijs naar de vele discussies
die in het land over dit thema zijn gevoerd en nog worden gevoerd. Gelukkig
maar, want deze discussie moet ook gevoerd worden.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Ik begrijp dat mevrouw Witteveen het Europese gemeenschapsrecht
en de Europese Commissie, dat wil zeggen de Europese richtlijn niet wil volgen.
Zij wil dus in feite een hek om Nederland plaatsen, want zij vindt dat wij
het allemaal anders moeten doen. Is zij zich ervan bewust dat wij verplicht
zijn het Europees gemeenschapsrecht te volgen? Bovendien gaat het bij octrooien
over planten en dieren niet zomaar over planten en dieren, maar over uitvindingen,
dus over een bepaald gen dat daarvan deel uitmaakt.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Dat laatste geef ik zonder meer toe: het gaat om de uitvinding en die
moet zo scherp mogelijk worden geformuleerd. Dat betekent dat niet een heel
dier waarin de uitvinding is geïmplanteerd kan worden geoctrooieerd;
dat is veel meer dan nodig. Ook is zoiets precies de reden waarom technologische
vooruitgang in het onderzoek wordt tegengehouden. Ik kom daar nog uitvoerig
op terug.Juist ethiek, normen en waarden behoren tot de zorg van het publieke domein
en moeten zo weinig mogelijk worden overgelaten aan rechters en octrooibureaus.
Natuurlijk kan de rechter of een octrooibureau bij onduidelijkheden in de
wetgeving worden gedwongen tot een nadere invulling daarvan, maar dat mag
geen reden voor de politiek zijn om de te verschaffen noodzakelijke duidelijkheid
maar aan de rechter over te laten. Waaraan moet de rechter toetsen als de
wet geen heldere criteria biedt? Mijn fractie is klip en klaar tegenstander
van de juridisering van het openbaar bestuur, waarin de politiek het maken
van fundamentele keuzen aan juridische processen en rechters overlaat. De
Europese Commissie maakt overigens melding van een ethisch comité.
Kan de staatssecretaris nadere informatie geven over de taken en samenstelling
van dit comité?Juist om deze reden zijn wij er voorstander van dat bij dit essentiële
vraagstuk van bescherming de grenzen worden geformuleerd waarover wij nu reeds
duidelijk kunnen zijn. Die duidelijkheid kan en moet veel groter, zowel met
betrekking tot menselijk materiaal als inzake de uitsluiting van planten en
dieren als zodanig. De regering is desgevraagd niet ingegaan op ons verzoek
om een indicatieve lijst van uitvindingen te maken die van octrooiering moeten
worden uitgesloten, juist als handvat voor rechters en octrooibureaus. Wij
vinden dit een hiaat en daarom hebben wij samen met het CDA een amendement
met deze strekking ingediend, waarmee moet worden voorzien in het zo nodig
paal en perk stellen aan de octrooiering van menselijk materiaal.Ik ga nader in op een meer specifiek onderdeel: het octrooieren van planten
en dieren als zodanig. Het octrooieren van een menselijk lichaam waarin genconstructen
zijn aangebracht, is helder van octrooiering uitgesloten. In aansluiting daarop
dient ook helder te worden vastgelegd dat planten en dieren als zodanig van
octrooiverlening moeten worden uitgesloten. Wij achten dit in strijd met ethische
en morele beginselen die door Nederland worden erkend. Ik citeer hierbij vrijwel
letterlijk de tekst van overweging 39 van de richtlijn. Ook verwijs ik naar
artikel 6 van de richtlijn over strijdigheid met openbare orde en goede zeden.
Voor de Nederlandse opinie daarover hoef ik alleen maar te verwijzen naar
de parlementaire wetsgeschiedenis hieromtrent in ons land. Ook heb ik vandaag
weer een stapel brieven binnengekregen, bijvoorbeeld van het Wereld natuurfonds,
waaruit bleek dat er in Nederland geen draagvlak bestaat voor het octrooieren
van planten en dieren als zodanig. Men erkent dit wel degelijk als strijdig
met ethische en morele beginselen.Overigens krijgt onze ex-collega van D66 Tommel achteraf gelijk. Reeds
voor de start van deze discussie hield hij in het kader van de nieuwe Rijksoctrooiwet
een pleidooi voor het operationeel maken van criteria met betrekking tot het toetsen van de openbare orde en goede zeden. De Europese richtlijn
doet dit nu in beginsel en lidstaten kunnen dit nu binnen de grenzen van de
zojuist geciteerde erkenning ook doen. Uiteraard is dit de achtergrond van
het amendement op stuk nr. 11.De heer Ter Veer (D66):Voorzitter! In dat geval is het de vraag of het hele scala van ethische
toetsingen en beoordelingen van aangevraagde experimenten zoals wij dit in
Nederland kennen, in feite niet de impliciete garantie is dat hetgeen de heer
Tommel voorstelde, nu al gebeurt en dat een octrooi er daarom überhaupt
niet tussendoor kan glippen als wij dat niet zouden willen.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Dat is tot mijn spijt niet gebeurd. Ik weet echter niet of ik toen al
lid van de PvdA-fractie was. Het was beter geweest als mijn fractie het actiever
had gesteund. Voortschrijdend inzicht is echter ook iets waardevols. Nederland
heeft de mogelijkheden voor het octrooieren van menselijk materiaal niet geoperationaliseerd.
In de laatste Rijksoctrooiwet wordt wel een relatie gelegd met de Gezondheids-
en welzijnswet voor dieren. Dat is nu echter niet aan de orde, omdat er geen
verband kan worden gelegd – de richtlijn schrijft dit voor – naar
bepaalde wetten van de nationale wetgeving. Het gaat nu over de verdere operationalisering
van de beginselen inzake strijdigheid, ethiek, openbare orde en goede zeden
en dat is wat Tommel toen al wilde.Voorzitter! Uit het voorgaande zal men al wel hebben opgemaakt dat wij
het standpunt van de regering dat de richtlijn heel helder is, niet delen.
Wij vinden niet dat die helder aangeeft waarom het octrooieren van planten
en dieren toegestaan moet worden. Ook al is het ontbreken van de vereiste
helderheid een slechte zaak, het biedt ons wel de mogelijkheid om de discussie
hierover verder te voeren.De PvdA-fractie overweegt een andere weg in te slaan om haar doelstelling
te bereiken, indien de regering staande houdt dat haar interpretatie van de
richtlijn de enige juiste is en zij de interpretatie van de medewetgever naast
zich neerlegt. Op grond van artikel 100a van het Europese verdrag –
ik zeg dat met nadruk tegen de heer Udo – is er altijd de mogelijkheid
om onder bepaalde voorwaarden nationale maatregelen te handhaven die striktere
eisen stellen dan de richtlijn voor de interne markt. Daartoe moet wel een
procedure worden ingezet, waarin de lidstaat de Commissie haar voornemen kenbaar
maakt. De Commissie moet dit voornemen vervolgens toetsen aan het Europese
verdrag. Hoe kijkt de staatssecretaris tegen deze uitweg aan?Voorzitter! Bij de relatie tussen het kwekersrecht en het octrooirecht,
zoals die in het wetsvoorstel vorm heeft gekregen, hebben wij ook onze twijfels.
Ik hoor daarom graag een uitvoerige toelichting van de staatssecretaris. Uiteraard
kijken wij ook vol belangstelling uit naar zijn reactie op de amendementen
op de stukken nrs. 9, 10 en 15. Met het oog op de tijd zal ik hier verder
niet op ingaan. Ik veronderstel dat de indieners de nodige aandacht aan deze
amendementen zullen besteden.Ik neem aan dat de vernietigingsprocedure op volle toeren draait. Voor
het einde van dit jaar verwacht de regering een uitspraak. De mondelinge procedure
is waarschijnlijk inmiddels gestart. Kan de staatssecretaris inzicht geven
in de stand van zaken? Mij moet van het hart dat ik enige moeite heb met bepaalde
aspecten van de gang van zaken rondom die vernietigingsprocedure. Een en ander
gaat gepaard met verschrikkelijk veel geheimhouding. Gesteld wordt dat slechts
de betrokken partijen inzicht kunnen krijgen in de processtukken. Het Europees
Parlement is partij en zou dus over het nodige inzicht moeten beschikken.
Ik heb uiteraard contact gehad met een aantal europarlementariërs. Uit
deze contacten is mij gebleken dat zij tot op de dag van vandaag er niet in
zijn geslaagd om inzicht te krijgen in de betrokken stukken. Hoe denkt de
regering te kunnen bijdragen aan een betere procedure?Ik kom nu te spreken over de implementatie, het tijdstip van de uitspraak
van het Europese Hof en de opschortende werking voor de schadeclaims. Kan
de regering een nadere toelichting geven op de reden waarom zij geen gebruik
heeft gemaakt van deze opschortende werking?De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Vindt mevrouw Witteveen dat men terecht heeft gekozen voor zoveel vertrouwelijkheid?
Komt zij met een voorstel om de procedure op dit punt te wijzigen?Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik zal in dit debat een dergelijk voorstel niet doen. Op andere terreinen
heb ik eveneens enkele minder positieve ervaringen opgedaan met de totstandkoming
van het Europees recht en de processen die naar aanleiding daarvan zijn gevoerd.
Ik heb inmiddels wel met onze woordvoerder voor Europese zaken en onze europarlementariërs
gesproken over de noodzaak dat in dit huis een debat wordt gevoerd over een
aantal aspecten van de procedure. Ik denk dan in het bijzonder aan de geheimhouding.
De geheimhouding in dit dossier is namelijk een belangrijke oorzaak voor de
kennisachterstand van de betrokkenen. Het is dan ook vreemd dat die geheimhouding,
ook al omdat er geen belangen van de individuele bedrijven in het geding zijn,
nog steeds zo strikt is.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Ik ben het met u eens, maar kunt u enige indicatie geven met betrekking
tot de tijd? Als wij er over tien jaar mee komen, is het wat laat.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik heb geen inzicht in de onderwerpen die op de diverse agenda's aan de
orde zijn, maar wat mij betreft gaat het zo snel mogelijk. Als wij samen punten
kunnen inventariseren, kan er een nuttig debat plaatsvinden.Voorzitter! De regering heeft verschillende antwoorden gegeven in de fase
waarin wij het wetsvoorstel schriftelijk hebben behandeld. In de nota naar
aanleiding van het verslag stelt zij dat zij geen verzoek tot opschortende
werking heeft gedaan omdat zij ervan uitging dat de uitspraak ver voor het
tijdstip van implementatie zou worden gedaan. In de nota naar aanleiding van
het nader verslag komt een ander argument om de hoek kijken. Daar wordt gesteld
dat het Europese Hof op het eerste gezicht geen grond zou zien voor deze vernietigingsprocedure.
Wij willen hierover graag helderheid. Hoe kijkt de staatssecretaris aan tegen
het alsnog doen van een verzoek om opschortende werking? Wil de staatssecretaris
zich ervoor inzetten dat het Europese recht zo wordt ingezet
dat de tijdstippen waarop de richtlijn geïmplementeerd behoord te worden
en het tijdstip waarop het Europese Hof een uitspraak doet zodanig op elkaar
afgestemd worden dat de lidstaten niet in de tussentijd gedwongen worden de
richtlijn te implementeren terwijl de kans voor vernietiging aanwezig is?Bij dit onderdeel hoort ook thuis de situatie dat belanghebbenden schadeclaims
kunnen indien bij vernietiging van onterecht verleende octrooien in het geval
de richtlijn wordt vernietigd en de lidstaat zijn wetgeving weer kan veranderen
volgens eigen wensen. In een dergelijke situatie hebben bedrijven wellicht
het recht om met schadeclaims te komen. De kans op en de omvang van mogelijke
schadeclaims moet zo klein mogelijk worden gehouden en daarom hebben wij,
samen met het CDA, RPF/GPV, de SGP en GroenLinks het amendement op stuk nr.
13 ingediend. Graag verkrijgen wij daarop een reactie van de staatssecretaris.Voorzitter! De PvdA-fractie is zeer verbaasd over het gemak waarmee fundamentele
wijzigingen in het uitvoeringsreglement van het Europees octrooiverdrag kunnen
worden aangebracht. De stemmingsuitslag verbaasde ons nog meer. Vreemd dat
Frankrijk, dat onvoorwaardelijk voorstander is van de Europese richtlijn,
tegen stemde terwijl de wijziging beoogde het verdrag in harmonie te brengen
met de Europese richtlijn. Italië, dat met Nederland de vernietigingsprocedure
voert, stemde daarentegen weer voor de wijziging. Kan de staatssecretaris
een toelichting geven en waarom heeft Nederland zich van stemming onthouden?De stand van zaken in andere landen interesseert ons in hoge mate. Welke
landen zullen voldoen aan de eis dat de richtlijn per 31 juli geïmplementeerd
moet zijn? Waarover gaan de discussies in buurland Duitsland? Hoe loopt het
in Italië en Noorwegen?Ik richt mij vervolgens op het gemeenschapsoctrooi. De richtlijn beoogt
volledige harmonisatie, zo betoogt de regering meermalen in de stukken. Toch
wordt er gewerkt aan een gemeenschapsoctrooi. Heeft dat enkel en alleen betrekking
op de administratieve procedure die erin voorziet dat men een octrooi kan
ontvangen voor alle EU-Iidstaten tegelijkertijd? Op zichzelf zou daar veel
voor te zeggen zijn, maar dan zal toch eerst overeenstemming moeten worden
bereikt over de rechtshandhaving. Hoe ziet de staatssecretaris dit? Wanneer
kunnen wij op dit punt voorstellen verwachten?Voorzitter! Mijn fractie is van mening dat er nog zeer veel in beweging
is en voorlopig ook zal blijven rondom het thema octrooiering biotechnologische
uitvindingen en dat de EU en de lidstaten zo voorzichtig mogelijk moeten zijn
om in dit prille stadium van de discussie reeds paal en perk te stellen aan
het voeren van fundamentele discussies waar de samenleving om vraagt. Er moeten
geen deuren definitief gesloten; daar zouden wij later spijt van kunnen krijgen.
Dat vraagt een zo zorgvuldig mogelijk omgaan met afwegingen over ethiek, ecologie,
economie en het algemeen belang, inclusief het belang van ontwikkelingslanden.
Dit betekent dat grenzen moeten worden gesteld aan het octrooieren van planten,
dieren en menselijk materiaal en dat brede octrooien waardoor onnodige monopolieposities
ontstaan waarbij de rest van de wereld het nakijken heeft, moeten worden ontmoedigd.
De grote onduidelijkheden van de richtlijn en de mogelijkheid die de richtlijn
zelf met artikel 6 biedt om grenzen te verscherpen inzake strijdigheid met
het beginsel van openbare orde en goede zeden, bieden naar onze mening een
uitweg om de implementatie in Nederland op een aanvaardbare manier vorm te
geven.De heer Ter Veer (D66):Voorzitter! Ik dank de heer Stellingwerf dat hij toestemde in een omruiling
in de volgorde op de sprekerslijst. Er zijn twee ontwikkelingen die in de
komende 25 jaar in het oog springen en die bepalend zullen zijn voor het aanzien
van alle andere zaken waarover gediscussieerd kan worden. De eerste megaontwikkeling
is dat de wereldbevolking in de komende 25 jaar zal toenemen van 6 naar 8
miljard mensen. Ik zeg dit de heer Wolfensohn van de Wereldbank na. Dit zal
enorme consequenties hebben voor voedselvoorziening en drinkwater.De tweede in het oog springende ontwikkeling is de nieuwe economie. Dit
zeg ik mijn fractievoorzitter De Graaf na. De nieuwe economie gaat niet alleen
over IT, maar ook over biotechnologie. Het aardige van het fenomeen biotechnologie
is dat dit ook weer teruggrijpt op de eerste ontwikkeling. 8 miljard mensen
kunnen niet worden gevoed, zonder dat wij daarvoor nieuwe technieken ontwikkelen,
te hulp roepen en in gebruik nemen.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Dit laatste is een onbewezen stelling. Waar haalt u de kennis vandaan
om dit zo te beweren? U beweert dat voor de mensen die binnen een afzienbaar
aantal jaren op aarde rondlopen en gevoed moeten worden, bij wijze van spreken
deze octrooirichtlijn nodig is.De heer Ter Veer (D66):Ik extrapoleer op de eerste gunstige ervaringen met de eerste biotechnologische
vindingen. Vervolgens ben ik te rade gegaan bij wetenschappers die al aan
de tweede en derde generatie biotechnologische vindingen werken en zeggen
dat ze nog specifieker resultaten kunnen boeken.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Is dat niet een veel te ongeclausuleerd geloof in de wetenschap?De heer Ter Veer (D66):Dat is een wetenschapsfilosofie die niet de uwe is, maar waarvan wij de
legitieme overtuiging mogen hebben dat dit zo zal zijn. De input- en outputverhoudingen
worden drastisch ten goede gekeerd bij het gebruikmaken van nieuwe ontwikkelingen
in zijn algemeenheid, onder andere door gebruikmaking van biotechnologie.
Het gaat echter om het totale scala van wetenschappelijke en technische vooruitgang.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Ik wil u uiteraard uw opvattingen niet ontzeggen, maar ik denk dat er
meer voor nodig is om deze stelling te kunnen poneren en te bewijzen dan wat
u nu in vijf minuten opmerkte.De heer Ter Veer (D66):Wie overtuigd wil worden, kan dat soms te gauw zijn en dan is voorzichtigheid
geboden. Wie nooit overtuigd zal zijn, kan ook nooit een partner in deze discussie
op dat punt worden.De heer Poppe (SP):Kan de heer Ter Veer aangeven waar honger is of dreigt door een effectief
tekort aan voedingsmiddelen in de wereld? Is hij met mij van mening dat er
op dit moment sprake is van overschotten en dat het eerder gaat om oorlog,
verwoestijning en distributieproblemen? Is hij ervan op de hoogte dat uit
onderzoek blijkt dat de wereldbevolking een korte tijd zal toenemen, maar
dat er dan een stagnatie zal optreden en zelfs een teruggang? Het verhaal
dat het nodig is voor de voeding van de mens is een propagandaverhaal.De heer Ter Veer (D66):Het is geen propagandaverhaal. Het is een opvatting die ik, met permissie,
deel met de heer Wolfensohn van de Wereldbank. Hij gaf toe dat niet 10, maar
8 miljard de nieuwste prognose is. Dat betekent evenzo dat er 2 miljard mensen
bijkomen. Die komen er niet bij in de westerse, de ontwikkelde wereld maar
in de landen waar armoede heerst, waar het produceren van voedsel nu al een
groot probleem is en waar, bijvoorbeeld in China, de bebouwbare oppervlakte
en het beschikbare water almaar teruglopen.De heer Poppe (SP):Als er in bepaalde delen van de wereld problemen zijn om het volk te voeden,
is het toch zaak om de oorzaak daarvan te analyseren? Ik heb het al gehad
over verwoestijning, oorlog en de achterstand in kennis die wij graag voor
het Westen houden. Met een fatsoenlijke wereldordening zijn die problemen
heel eenvoudig op te lossen en veel socialer en maatschappelijker dan via
technieken die ook nog eens eigendom blijven van de rijke westerse landen!De heer Ter Veer (D66):Sommige landen hebben een eigen ordening, bijvoorbeeld China met 1400
miljoen mensen en India met 1 miljard mensen. Zij hebben hun eigen plan getrokken
en geven door hun gedrag al te kennen, dat zij mede het te hulp roepen van
biotechnologieën het antwoord op hun probleem vinden. In China worden
al gewassen geteeld en zij hebben dat gedaan op basis van eigen analyses,
door niemand daartoe aangezet, en op basis van eigen keuzes. Zij onderstrepen
in die zin mijn betoog meer dan uw aarzelingen en uw gemakkelijke oplossing
als zouden wij het wereldvoedselprobleem wel even oplossen.Voorzitter: WeisglasDe heer Poppe (SP):Mijn vraag was of in die situatie – en dan hebben wij het over voedingsgewassen
en niet eens over alle andere mogelijkheden – die beslissingen wel de
juiste beslissingen zijn, dat wil zeggen of zij berusten op een goede analyse.
Dat is echter helemaal niet nodig, want die moeten wij hier zelf trekken.
Het debat daarover moet nog gevoerd worden. Wij krijgen nog een nota van de
regering waarover wij nog helemaal niet gesproken hebben. Wij lopen dus eigenlijk
op de troepen vooruit, want het debat daarover in Kamer moet nog komen!De heer Ter Veer (D66):Het debat hierover voeren wij al vijftien jaar. In een volgend tussenstation,
waar wij even zullen pauzeren, komt de nota Biotechnologie van de regering.
In navolging van mevrouw Witteveen vraag ik de staatssecretaris of hij ons
kan informeren wanneer wij die nota mogen ontvangen. Maar biotechnologie als
zodanig, mits goed gebruikt, aan goede voorwaarden gekoppeld en aan goede
toetsen onderworpen, heeft de instemming van de fractie van D66.Dat betekent ook, dat bescherming van intellectuele eigendom in dat verband
niet uit de weg wordt gegaan. De Europese richtlijn die nu voorligt om in
nationale wetgeving als een wijziging van de Octrooiwet te worden geconcretiseerd,
heeft dan ook onze instemming.Voorzitter! Het is goed om er nog eens bij stil te staan, dat vindingen –
speurwerk dus – een beloning verdienen en dat er om die reden een Octrooiwet
is. Als het front van de wetenschap zich verplaatst en zich ook begeeft in
nieuwe domeinen, zoals die in de verzamelnaam biotechnologie kunnen worden
samengevat, behoort de Octrooiwet de verbreding van die grenzen te volgen.
Politiek is geen kwestie van conserveren of het negeren van ontwikkelingen.
Het is een kwestie van – helaas vaak – te zeer volgen maar behoort
in feite een kwestie te zijn van anticiperen, van meedoen en meedenken met
de nieuwe ontwikkelingen. Alleen op die manier is een goede tripartiete samenwerking
tussen wetenschap, economie en de politiek in het algemeen in staat om inderdaad
het totale complex zo te organiseren, dat Europa, en dus Nederland, kan deelnemen
aan de ontwikkelingen als een actieve en serieus te nemen partner in deze
nieuwe economie.Voorzitter! Het is goed om nog eens langs te lopen hoe dat gaat. Een bedrijf
of een wetenschapper heeft een doel, een onderzoeksplan dat hij tot ontwikkeling
wil brengen. Hij dient een aanvraag in bij de milieuvergunningverlenende instantie
en deze toetst op milieu. Tegelijkertijd wordt er getoetst op de vraag of
dit ethisch aanvaardbaar is en of het niet in strijd is met de goede zeden.
Daarna komt de introductie, de ingebruikneming en het commercieel exploiteren
van deze vinding. Net voordat die introductie plaatsvindt, komt in de afsluitende
fase het moment aan de orde waarop de ontwikkelaar zijn intellectuele eigendom
voordraagt voor octrooiverlening, een octrooi aanvraagt en waarop vervolgens
dat octrooi wordt verleend. Op die manier kan dat intellectuele eigendom inderdaad
worden uitgenut. Altijd zal dat een kwestie van aftasten zijn van de aanvrager
enerzijds en de octrooiverlenende instantie anderzijds. Wat is het? Hoe kunt
u het karakteriseren? Hoe weet u zeker dat hetgeen u aanvraagt op deze manier
sluitend is omschreven? Wat zal de strekking zijn? Hoeveel jaar zal dat intellectuele
eigendom worden gerespecteerd en door u zijn uit te nutten? Al die overwegingen –
elke keer een individuele beslissing – verdienen een zorgvuldige afweging.
Wij moeten dat niet overlaten aan de twee partijen, het is noodzakelijk dat
ook de wetgever zich daarover buigt en duidelijkheid biedt. Op die manier
het wetsvoorstel beoordelend, meent de fractie van D66 dat dit in zijn aard
een goed wetsvoorstel is. Wij kunnen daarmee akkoord gaan, met uitzondering
van een aantal opmerkingen die ik straks nog zal maken. Wij moeten in ieder
geval in deze Kamer dit wetsvoorstel nu zonder verdere vertraging naar de
eindstreep brengen. Wij zijn daarmee immers al heel laat. Er is al heel veel
biotechnologie die in feite rijp is om voor octrooiering in aanmerking te
komen. Het is bovendien slecht dat wij achterblijven in de implementatie van
Europese richtlijnen.De fractie van D66 maakt een uitzondering voor de "breeders exemption".
Het voorstel dat de heer Udo per amendement heeft gedaan, heeft dan ook van
harte de instemming van de fractie van D66.Met mevrouw Witteveen ben ik van mening dat het erom gaat en dat het zaak
is de kerk midden in het dorp te laten, om het huiselijk te zeggen. Het is
de bedoeling dat degene die de vinding heeft gedaan, die vinding mag benutten,
commercieel tot gelding mag brengen. Ik zou het echter een hele slechte zaak
vinden als wij in dit domein van de nieuwe economie dezelfde richting uit
zouden gaan als wij in de IT-branche hebben gezien, namelijk dat iemand iets
opzet en snel vele miljoenen binnenharkt eventueel met inbegrip van het weer
verpatsen van zijn aandelen. Het ligt in de aard en het karakter van biotechnologie
in deze nieuwe economische setting dat het een kwestie is van heel hard werken,
ploeteren, proberen hele moeilijke dingen te achterhalen, uit te vinden en
rijp te maken voor de praktijk. De beloning komt wel, maar heel mondjesmaat.Onvermijdelijk valt natuurlijk de naam Monsanto. Monsanto mag gedroomd
hebben in dit veld de nieuwe Bill Gates te worden, de praktijk heeft deze
firma ondertussen echter al uit die droom geholpen. Het is de wens van de
fractie van D66 dat die inperking nog wat verder doorgaat als wij daartoe
de kans schoon zien. Ik vind inderdaad dat verdeling van revenuen redelijk
in balans moet zijn. Men mag revenuen hebben, maar degenen die het met octrooi
beladen plantje koopt en dat door middel van veel wieden en onderhouden wil
oogsten, dient ook een reëel deel van de revenuen te kunnen binnenhalen.
Vandaar dat ik blij ben met het amendement van de heer Udo. Het is een uitbreiding
van het kwekersrecht via de "breeders exemption". De tekst spreekt voor zich.
Het amendement houdt de omvang en de reikwijdte van het hier beoogde octrooirecht
nog wat krapper en beperkter.Als wij kampioen willen zijn op het gebied van Europese integratie, moeten
wij bescheiden en terughoudend zijn met à la carte te winkelen. Als
ons iets niet past, moeten wij niet in het kader van "we rule this country"
zeggen: dat EU-verdrag mag er wel zijn, maar dat komt er bij ons op die manier
niet in. Wij zullen daarvoor nog wat extra eisen formuleren. Ten eerste ben
ik het daar niet mee eens. Ten tweede mag "we rule this country" wel waar
zijn, maar voorbij Wuustwezel en Zevenaar houdt men zich daar niet aan. De
wereld gaat door. Octrooien zullen in andere landen verleend worden. Dan hebben
wij het nakijken. Dan doen wij niet meer mee met de discussie en kunnen wij
onze fijnzinnige argumenten niet meer inbrengen.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Ik vind dit een onzuivere redenering. Het gaat om twee volstrekt gescheiden
discussies. De Kamer heeft de regering verzocht om tot nietigverklaring van
de richtlijn te komen. Dat is een realiteit waaraan de heer Ter Veer helemaal
voorbijgaat.De heer Ter Veer (D66):De heer Stellingwerf kent mijn reactie hierop. De fractie van D66 heeft
de grote meerderheid in de Kamer niet gevolgd in dat verzoek. De fractie van
D66 heeft ook in debatten met de voorganger van deze staatssecretaris iets
als dit erkend als een grensoverschrijdende aangelegenheid. Dit kan niet à
la carte voor Nederland worden geregeld. Afgezien daarvan meenden wij dat
het voorstel over het geheel genomen steun verdiende. Wij hebben dus tegen
dat verzoek gestemd. De heer Stellingwerf moet niet elke keer naar de bekende
weg vragen.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):De heer Ter Veer zegt zelf dat wij beide discussies moeten samenvoegen.
Als je voor Europa bent, mag je hier eigenlijk geen bezwaar tegen hebben.
Ik vind dat een heel onzuivere redenering.De heer Ter Veer (D66):Ik spreek nog eens mijn spijt uit dat de meerderheid van de Kamer de regering
verzocht heeft iets te doen wat zij in eerste instantie niet van zins was
te doen.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Gelukkig was de D66-fractie enigszins verdeeld in die stemming over de
vernietigingsprocedure. Enerzijds moet de politiek anticiperen op dit soort
belangrijke ontwikkelingen. Anderzijds wordt iets over de EU gezegd waaruit
ik concludeer dat de heer Ter Veer vindt dat Nederland zichzelf eigenlijk
niet serieus hoeft te nemen bij dit soort fundamentele debatten. Ik wijs erop
dat de lidstaten, de volksvertegenwoordigers van de lidstaten, samen de EU
opbouwen en ontwikkelen. Het is vanzelfsprekend, het is een plicht om actief
mee te doen in dit soort discussies. Er moet gebruik gemaakt worden van de
rechten die de EU biedt om de doelstellingen te realiseren. Wij hoeven onszelf
toch niet weg te cijferen?De heer Ter Veer (D66):Wat mevrouw Witteveen zegt is veel te somber. Aan het slot van mijn betoog
ga ik juist zeggen dat ik blij ben met de uitsmijter van mevrouw Witteveen.
Haar omschrijving, de stappen die zij langsloopt, zijn mij uit het hart gegrepen.
Bij het opmaken van de balans zeg ik echter dat wij moeten doorgaan. Vanuit
die positie gaan wij natuurlijk op alle vragen en details in. Het is een heel
nieuw domein waar zich vele nieuwe facetten zullen aandienen. Wij moeten van
geval tot geval ons in de discussie mengen. Dat zullen wij van harte doen
en met een inzet die gelijk is aan die van mevrouw Witteveen. Het moet ethisch
oorbaar zijn, het mag niet in strijd zijn met de goede zeden, enz. enz. Voor
dit moment moeten wij de wet invoeren.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Er is geen sprake van een blauwdruk. Er zijn volksvertegenwoordigers die
moeite hebben met de wijze waarop het in de richtlijn verwoord is. Ik ben
ervan overtuigd dat dat in andere lidstaten evenzeer het geval zal zijn. Dat
rechtvaardigt op zichzelf dat wij de discussie binnen Europa blijven voeren.De heer Ter Veer (D66):Het rechtvaardigt niet het standpunt dat mevrouw Witteveen inneemt. Wij
zouden er nog uren over kunnen debatteren. De gegeven kwalificaties doen geen
recht aan de huidige praktijk, aan de huidige regelgeving en toetsing.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):De heer Ter Veer heeft een gloedvol betoog gehouden voor implementatie
van dit hele gebeuren. In het Europees Parlement heeft mevrouw Van der Laan
ook namens D66 een bijna tegenovergesteld verhaal gehouden. Hoe kan dat?De heer Ter Veer (D66):Die interpretatie laat ik voor uw rekening.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Voorzitter! Ik spreek mede namens de SGP-fractie.Voorzitter! Dat wij het voorliggende wetsvoorstel vandaag behandelen is
een gevolg van het feit dat het Europees Parlement en de Raad van de Europese
Unie de richtlijn met betrekking tot de rechtsbescherming van biotechnologische
uitvindingen na vele jaren van discussie in 1998 heeft vastgesteld. Van de
lidstaten wordt verwacht dat zij de richtlijn voor 31 juli 2000 in hun nationale
wetgeving implementeren. Het betreft een zowel in politiek als in maatschappelijk
opzicht zeer omstreden richtlijn. Het is dan ook niet zo verrassend dat het
nu voorliggende wetsvoorstel binnen het Nederlands parlement ook omstreden
is. Niet voor niets was er een nader verslag nodig en niet voor niets heeft
de Tweede Kamer twee jaar geleden verzocht, de richtlijn voor vernietiging
voor te dragen bij het Europese Hof. De Kamer is niet over één
nacht ijs gegaan toen zij dat verzoek aan het kabinet deed. Er waren meerdere
overleggen nodig om het Kabinet, ofwel de staatssecretaris van Economische
Zaken, zo ver te krijgen dat hij het verzoek daadwerkelijk inwilligde. Het
kabinet heeft het Europese Hof uiteindelijk verzocht om de richtlijn nietig
te verklaren. Deze procedure loopt nog steeds en de verwachting is zelfs dat
voor het einde van dit jaar geen definitieve uitspraak te verwachten is. Dat
heeft naast de complexiteit van de regelgeving ook met het fundamentele karakter
van de Nederlandse bezwaren te maken. Het gaat hier overigens om een verzoek
dat in tweede instantie door Italië en Noorwegen is ondersteund en waarover
tot nu toe alleen Frankrijk zich in kritische zin heeft uitgelaten.Het betreft een fundamentele kwestie omdat het gaat over erfelijke structuren
van levende organismen, planten en dieren, alsmede wijzigingen in die structuur.
Ook gaat het over genetische wijzigingen in menselijke weefsels. Meer specifiek
draait het om de vraag of octrooien kunnen worden verleend op genetisch veranderde
planten en dieren, dus op levende wezens, en op genetisch veranderd menselijk
weefsel. Het voorliggende wetsvoorstel maakt dit mogelijk. Onze fracties hebben
de overtuiging dat het de mens niet toekomt om op een dergelijke wijze te
beschikken over levende wezens of weefsels, dan wel om via het verwerven van
octrooien op levende plantaardige of dierlijke wezens of menselijke weefsels,
financiële rechten en eigendomsrechten te claimen.Onze fracties zijn zeer verbaasd dat wij vandaag over het voorliggende
wetsvoorstel discussiëren. Niet omdat wij niet doorhadden dat het uitgesteld
kon worden, maar om een andere reden. Ik zou zelfs willen spreken van een
schizofrene situatie. De regering lijkt ervan uit te gaan dat het hier een
min of meer praktisch of procedureel probleem betreft, dat in de loop der
tijd door de definitieve uitspraak van het Europese Hof wel opgelost zal worden.
Het zal duidelijk zijn dat het hier om veel meer dan alleen een praktisch
of procedureel probleem gaat. Het is een principieel probleem als de nationale
overheid verplicht wordt, de nationale wetgeving aan te passen aan een Europese
richtlijn waartegen diezelfde overheid, wij dus, op het dringende verzoek
van de Kamer een procedure heeft aangespannen om die richtlijn juist te vernietigen.
Wij vonden het twee jaar geleden al hoogst merkwaardig dat een verzoek tot
nietigverklaring van de regering niet tot schorsing van het bestreden besluit
leidde. Immers, van een nationale overheid kan toch niet verwacht worden dat
zij lichtvaardig heenstapt over de door haar ingebrachte principiële
bezwaren? Je implementeert toch geen richtlijn waartegen je onoverkomelijke
bezwaren hebt? Dat mag de Europese Commissie van een nationale overheid niet
vergen. Tegelijkertijd mag een nationale overheid dat ook niet van zich laten
vergen! Als dat wel zou moeten, dan klopt er iets niet aan de desbetreffende
Europese regelgeving. In de aan de orde zijnde hoogst uitzonderlijke situatie
zal de regering ook alles in het werk moeten stellen om te voorkomen dat zij
voor een dergelijk dilemma wordt geplaatst. Dat zou hebben gekund wanneer
bij afzonderlijke akte bij het Hof van Justitie van de Europese gemeenschap
om schorsende werking zou zijn verzocht, zo lezen wij ook in de nota naar
aanleiding van het verslag. De president van het Hof beslist op zo'n verzoek
via een summiere procedure. Op grond van een dergelijk verzoek zou toestemming
kunnen worden verkregen om, zolang het Europese Hof nog niet op het Nederlandse
verzoek tot nietigverklaring heeft beslist, niet te hoeven overgaan tot de
implementatie van de richtlijn in de nationale wetgeving. Van deze mogelijkheid
tot een verzoek om schorsing hoorden we echter pas via de nota naar aanleiding
van het verslag. Tot dan toe was slechts sprake – en had de staatssecretaris
slechts gesproken – van het feit dat het verzoek tot nietigverklaring
geen schorsende werking had. Wij zijn van mening dat de staatssecretaris ons,
tijdens de discussie over de vraag of Nederland een verzoek aan het Europese
Hof tot nietigverklaring van de richtlijn zou richten, had moeten informeren
over de mogelijkheden om een dergelijk verzoek tot schorsing bij het Hof van
Justitie in te dienen. Dat heeft hij niet gedaan en daarmee heeft hij de Kamer
in een onmogelijke positie gebracht. De flinterdunne verdediging van de regering
in de stukken is nu dat zij erop rekende dat het verzoek tot nietigverklaring
voor 31 juli a.s. zou zijn afgehandeld. Wij betreuren deze gang van zaken
zeer. Nederland voldoet in ieder geval aan de voorwaarden op grond waarvan
de president van het Hof een dergelijk schorsingsverzoek zou kunnen toekennen.
Het verzoek dient namelijk op het eerste gezicht gerechtvaardigd te zijn,
het nalaten van schorsing zou ernstige schade moeten veroorzaken en het belang
van de verzoeker zou groter moeten zijn dan het communautaire belang.Uit de nota naar aanleiding van het nader verslag blijkt dat de Nederlands
regering een verzoek tot schorsing alsnog zou kunnen doen. Ik geef toe dat
het natuurlijk een wat merkwaardige indruk zou maken, als twee jaar na dato
een dergelijk verzoek alsnog wordt gedaan. Echter, de misrekening van het
kabinet maakt dat verklaarbaar. In ieder geval wordt zo voorkomen dat het
parlement voor een onmogelijke keuze wordt geplaatst. Ik ben van mening dat
de regering in wezen de morele plicht heeft om alsnog een schorsingsverzoek
in te dienen. De regering kiest daar vooralsnog niet voor, maar somt in de
nota naar aanleiding van het verslag nog eens op op welke manieren de Europese
Commissie Nederland alsnog zou kunnen dwingen tot implementatie
over te gaan. De staatssecretaris heeft er zelfs tweeënhalve bladzijden
voor nodig om dit aan de Kamer duidelijk te maken. Een dergelijke procedure
tot ingebrekestelling zou overigens een lange periode duren, misschien wel
drie of vier jaar. De staatssecretaris stelt dat de regering, gezien de hele
situatie, er wel voor heeft gekozen om de omzetting van de richtlijnbepaling
in de nationale wetgeving zo neutraal mogelijk te doen plaatsvinden. Juist
omdat de staatssecretaris hechtte aan een goede behandeling van de wet, wenste
hij niet te wachten met de indiening van het wetsvoorstel. Ik vind dat werkelijk
onbegrijpelijk. Hoe kun je neutraal de richtlijn implementeren, als de Kamer
deze op zeer principiële gronden vernietigd wilde zien? Hoe kun je opteren
voor een goede behandeling van de wet, als je weet dat een groot deel van
de Kamer problemen heeft met de implementatie?In de nota naar aanleiding van het nader verslag deelt de staatssecretaris
nog mee dat hij het optimisme van de fracties van de PvdA, het CDA en RPF/GPV
niet deelt, waar het gaat om de kansen van slagen van een schorsingsverzoek
op dit moment.De heer Udo (VVD):Voorzitter! De heer Stellingwerf komt met een spervuur van formele bezwaren
tegen de implementatie. Kan hij misschien ook aangeven waarom wij ons in Nederland
met biotechnologie bezighouden? Kan hij eens schetsen wat de voordelen zijn
voor de volksgezondheid, voor mensen met ongeneeslijke ziekten die therapieën
nodig hebben, voor de landbouw en de voedselproductie?De voorzitter:Dat is wel een heel brede vraag voor een interruptie. U vraagt de heer
Stellingwerf zijn visie op het wetsvoorstel te geven en daar zal hij vanzelf
wel over komen te spreken.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):De heer Udo vraagt feitelijk of in dit kader een doelredenering gewenst
zou zijn, ervan uitgaande dat de mogelijkheden die het voorstel biedt geweldig
zijn. Ik sluit niet uit dat een aantal zaken heel goed zou kunnen uitpakken.
Daar ben ik ook nog niet aan toegekomen. Dat is echter op dit moment niet
aan de orde. De heer Udo verwijt mij dat ik een spervuur van opmerkingen maak,
maar ik probeer slechts een zorgvuldig betoog op te bouwen op grond waarvan
ik tot de conclusie komt dat wat wij vandaag aan het bespreken zijn eigenlijk
niet besproken had kunnen worden. Ik kom uiteraard straks nog te spreken over
een aantal andere aspecten.Voorzitter! Aangezien het zeer onwaarschijnlijk is dat het verzoek tot
opschorting wordt ingewilligd, hebben wij een dergelijk verzoek niet ingediend,
zo stelt de staatssecretaris. Maar een optimistische of pessimistische staatssecretaris
is in dezen en op dit moment niet relevant. Er was en er is ruimte om tot
een schorsing te komen, zo erkent ook de staatssecretaris. Gezien het verzoek
tot nietigverklaring van de richtlijn en gezien de houding van de Tweede Kamer
had de Kamer moeten weten dat dit mogelijk was. Ik vind dat wij er alsnog
voor moeten kiezen. Wij moeten ons verzoek tot vernietiging aan het Europese
Hof en daarmee onszelf serieus blijven nemen. Ik sluit op dit punt aan bij
de woorden die mevrouw Witteveen zojuist heeft gesproken. Gezien de onmogelijke
situatie waarin de Kamer zich bevindt, verzoeken wij de regering alsnog een
verzoek tot schorsing te doen van de verplichting om de richtlijn in de nationale
wetgeving te implementeren. En dat tot het moment dat het Europese Hof zal
hebben beslist op het Nederlandse verzoek tot nietigverklaring van de Europese
richtlijn. Ik overweeg daarover in tweede termijn een motie in te dienen.Voorzitter! Ook inhoudelijk is nog een argument voor deze handelwijze
aan te voeren. De Kamer is van mening dat planten en dieren niet vatbaar voor
octrooiering dienen te zijn. Daartoe is door collega Witteveen en anderen
een amendement ingediend dat op de steun van een meerderheid in het parlement
kan rekenen. Op grond van artikel 95, lid 4, van het Europese verdrag kan
de regering de Europese Commissie verzoeken af te mogen wijken van de richtlijn.
Deze uitzondering kan overigens alleen worden gehonoreerd wanneer in de bestaande
nationale regelgeving een en ander reeds op de beoogde manier is geregeld.
In Nederland is dat het geval. Tegelijkertijd met dat verzoek kan dan het
door ons bepleite verzoek tot schorsing worden gedaan. We hebben dan in ieder
geval een nieuw argument om nu alsnog tot een schorsingsverzoek te komen.
Is de staatssecretaris bereid om deze weg alsnog te bewandelen?Het zou trouwens goed Stellingwerfzijn wanneer in algemene zin bij een
formeel verzoek van een of meerdere lidstaten tot nietigverklaring van een richtlijn wordt uitgegaan van uitstel van de inwerkingtreding van
de betreffende richtlijn tot het moment dat door het Europese Hof over dergelijke
verzoeken is beslist. Wil de staatssecretaris zich voor een dergelijke procedure
sterk maken? Het kabinet maakt in de stukken duidelijk dat het hier gaat om
procedures die zelden voorkomen. Het verzoek dat wij net aan de staatssecretaris
gedaan hebben, is dus niet zo vreemd. Over de afgelopen 40 jaar worden door
de regering vier voorbeelden genoemd. Het opvallende aan die voorbeelden is
dat ze zich alle vier beperken tot technische en fiscale aspecten. Dat staat
in schril contrast met de moreel geladen thematiek waar we het in de onderhavige
richtlijn over hebben. Een reden temeer om dit punt binnen de Europese kaders
aan de orde te stellen. Het is ons bekend dat andere landen, wanneer zij problemen
met een richtlijn hebben, niet tot implementatie van de richtlijn overgaan
zolang zij nog met een bezwaarprocedure bezig zijn. Ik noem het voorbeeld
van Duitsland. Dat land heeft bezwaren ingebracht tegen de tabaksrichtlijn
en heeft de implementatie van die richtlijn vooralsnog opgeschort. Of heeft
Duitsland wel een verzoek tot schorsing aan de Europese Commissie gericht?Hoe dan ook, die houding staat in schril contrast met de houding van de
Nederlandse overheid. Uit de nota naar aanleiding van het nader verslag blijkt
dat Nederland – nota bene, het land dat als enige een verzoek heeft
ingediend om de gewraakte richtlijn te vernietigen – op dit moment ongeveer
het verste is met de implementatie van de octrooirichtlijn! Op bladzijde 15
van de nota naar aanleiding van het nader verslag staat zelfs te lezen dat
"de andere lidstaten hun implementatiewetsvoorstellen nog niet bij de nationale
parlementen hebben ingediend." Dat was in maart jongstleden. We hebben er
begrip voor wanneer de regering de meerderheid in het bestuurlijke kwaad niet
wil volgen, maar de Nederlandse overheid is nu wel met het andere uiterste
bezig. Het lijkt erop dat Nederland het formeelste en braafste jongetje uit
de Europese klas wil zijn. Ik hoop dat ik in het voorgaande duidelijk heb
gemaakt dat voor die opstelling in het geval van de nu te implementeren richtlijn
geen reden aanwezig is.Wat heeft de regering de afgelopen twee jaar gedaan om de andere Europese
lidstaten op haar hand te krijgen en medestanders te vinden? Wanneer een regering
zo'n zwaar middel als een verzoek tot nietigverklaring aangrijpt om te voorkomen
dat een richtlijn zijn vertaling krijgt in nationale wetgeving, dan neem ik
aan dat zij ook het nodige zendingswerk heeft verricht om medestanders te
krijgen. Of moeten wij de conclusie trekken dat het voor de regering slechts
een formele procedure betreft die de Kamer zo nodig wilde en waar de regering
met goed fatsoen niet omheen kon, maar waarvoor zij geen stap harder heeft
gelopen? Het komt ons voor dat de regering, wetende dat zíj de enige
is geweest die een verzoek tot nietigverklaring heeft ingediend, de richtlijn
in het voorliggende wetsvoorstel wel bijzonder warm verdedigt. Het was logisch
geweest wanneer de regering, als zij de implementatie wilde doorzetten, haar
uiterste best zou hebben gedaan om zodanig te interpreteren dat dit zo dicht
mogelijk in de buurt zou komen van wat de meerderheid in Tweede Kamer twee
jaar geleden beoogde. Het heeft er nu veel van weg dat de regering, onder
het mom van een procedureel zuivere redenering, alsnog haar gelijk wil halen
en indirect het verzoek tot nietigverklaring onderuit wil halen.Wij vragen ons ook af waarom dit wetsvoorstel alleen door de staatssecretaris
van Economische Zaken wordt behandeld. Zeker, het gaat hier om octrooien,
maar het gaat hier om octrooien die samenhangen met levende organismen, met
alle ethische vragen die daaraan vastzitten. Wat dat betreft zou toch verwacht
mogen worden dat bijvoorbeeld de staatssecretaris van LNV en de minister van
VWS nadrukkelijker bij de behandeling betrokken zouden zijn. Ik weet natuurlijk
ook wel dat de regering met een mond spreekt, maar volgens mij wordt in de
stukken teveel het accent gelegd op de economische kant van de zaak.Een beoordeling en waardering van veranderingen in de erfelijke structuur,
inclusief daarop gebaseerde octrooien, met name vanuit die economische invalshoek
achten wij te eenzijdig. Hoe wij het ook wenden of keren, een octrooi draait
om economische zekerstelling en economisch gewin. Dit is een veel te beperkt
kader om in dezen tot een afgewogen oordeel te komen. Daarbij komt dat octrooien
op levende organismen het bedrijfsleven stimuleren zich steeds nadrukkelijker
met genetische manipulatie bezig te houden. De vicieuze cirkel, het zichzelf
versterkende proces dreigt. Een van de gevolgen van dit proces zou wel eens
kunnen zijn dat octrooien bijvoorbeeld leiden tot een enorme prijsopdrijving
van medicijnen. Ook dit is in de literatuur terug te vinden. De vraag is dan
welk doel met de octrooiering uiteindelijk wordt gediend, dat van de onderzoeker
c.q. het onderzoeksinstituut of dat van de patiënt of patiëntenorganisaties.De Europese en nationale octrooiwetgeving wordt toch vooral aangepast
onder druk van het Europese bedrijfsleven. Dit vreesde ten opzichte van het
bedrijfsleven in Japan en de Verenigde Staten in een concurrentieachterstand
terecht te komen indien Europa niet ook de octrooiwetgeving zou aanpassen
met het oog op biotechnologische vindingen. Niet voor niets wekt de regering
de indruk als zou de Amerikaanse hegemonie op dit terrein doorbroken moeten
worden. Wij zouden het juist heel belangrijk vinden als die druk zou worden
weggenomen, dit opzwepende karakter van de octrooiwetgeving waar het de biotechnologische
vindingen betreft. Onderkent de regering dit aspect van de octrooiwetgeving
ook? Zou hier een aanscherping van de aansprakelijk- heidsregelgeving niet
op zijn plaats zijn, zeker als er niets aan de octrooiregelgeving op biotechnologische
vindingen verandert? Als bedrijven of instituten dan zo nodig octrooien op
levende organismen willen verkrijgen, zullen zij ook voluit aansprakelijk
moeten zijn voor even- tuele onbedoelde en nog onvoorziene gevolgen. Ik kom
op dit punt zeker nog terug bij de behandeling van de nota Biotechnologie.In dit kader is ook de positie van ontwikkelingslanden relevant. In de
nota naar aanleiding van het nader verslag poneert de regering dat de positie
van deze landen door de richtlijn niet belemmerd wordt. "Biotechnologie is
een technologie die voor iedereen openstaat. Iedereen in de geïndustrialiseerde
en de niet-geïndustrialiseerde wereld kan in beginsel
meedoen aan de ontwikkeling van deze nieuwe technologie en kan besluiten om
de resultaten daarvan te benutten." De staatssecretaris erkent weliswaar dat
de biotechnologische ontwikkelingen vooral in de reeds geïndustrialiseerde
landen zullen plaats vinden, maar andere landen kunnen dan toch hun producten
afnemen of licenties verwerven.Voorzitter! Ik ben onthutst over deze opvatting. Die brengt mij ertoe
nu ook te vragen naar de rol van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
bij de totstandkoming van deze wet. Deze benadering doet ook het ergste vrezen
omtrent het voorkomen van de zogeheten "biopiraterij". Het gaat er dan niet
alleen om dat uit een bepaald land genetische eigendommen worden weggehaald –
bepaalde rassen of soorten –, nee het gaat ook om intellectuele kennis
die kan worden misbruikt. Er moeten goede voorwaarden worden geschapen om
dit te voorkomen.Met dit alles hebben wij het dus ook over de verkokering van het beleid
op het gebied van de biotechnologie. Wat dit betreft is er veel meer te noemen.
Niet voor niets wachten we al een half jaar op de nota Biotechnologie, toch
bij uitstek het integrerend kader voor alle ontwikkelingen op het gebied van
de biotechnologie. Er wachten nog evaluaties over het Besluit biotechnologie
bij dieren en het Besluit genetisch gemodificeerde organismen, terwijl er
nadrukkelijk relaties zijn tussen deze regelingen en het voorliggende wetsvoorstel.
Nogmaals, vanwaar het eenzijdige benadrukken van het economische aspect? Alle
argumenten tegen de verkokering zijn even zovele argumenten voor uitstel van
de implementatie van de richtlijn en, zoals gezegd, dit is mogelijk.Een schrijnend voorbeeld van de verkokering zien we ook terug in de onmogelijkheid
om na implementatie van de richtlijn nog te verwijzen naar het bepaalde in
de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren. Op basis van artikel 6 van de
richtlijn kan een lidstaat uitvindingen waarvan de commerciële exploitatie
strijdig is met de ethische en morele beginselen die in een lidstaat worden
erkend, uitsluiten van octrooieerbaarheid. In lid 2, onder d, van dit artikel
is hieraan uitwerking gegeven. Alleen aanzienlijk medisch nut rechtvaardigt
de octrooiering van werkwijzen tot wijziging van de genetische identiteit
van dieren die geëigend zijn, deze te doen lijden. Deze bepaling uit
de richtlijn is letterlijk overgenomen in het wetsvoorstel. Voor de interpretatie
van deze bepaling dient men naar onze mening zo nauw mogelijk aangesloten
te blijven bij de ethische en morele beginselen zoals die in Nederland op
dit gebied zijn ontwikkeld. Dit impliceert dat men op een of andere manier
moet blijven kijken naar de toetsing zoals vastgelegd in de Gezondheids- en
welzijnswet voor dieren. Op basis van deze wet dient namelijk een afweging
te worden gemaakt tussen de schade die door biotechnologische handelingen
aan het dier wordt toegebracht – het welzijn, de gezondheid en de integriteit –
en het substantiële doel van het onderzoek. Ziet de staatssecretaris
mogelijkheden om de grote verworvenheden die Nederland in de GWWD heeft, niet
door deze richtlijn verloren te laten gaan? Hij zou er toch naar moeten willen
streven dat het beleid uit de GWWD gemeengoed zou worden in de hele Europese
Unie, in plaats van dat wij, zo gezegd, de andere kant opgaan?Dan nog enkele opmerkingen over de speelruimte die de nationale overheid
bij de richtlijn en het voorliggende wetsvoorstel nog heeft. Deze ruimte is
gegeven in artikel 6 van de richtlijn en in artikel 5, lid 2, van de onderhavige
wet opgenomen. In artikel 5, lid 2, staan enkele voorbeelden genoemd waarbij
sprake zou kunnen zijn van strijd met de openbare orde en goede zeden; een
begrip dat niet nader wordt gedefinieerd. Dat kan ook moeilijk anders, omdat
de aan de richtlijn ten grondslag liggende overweging 39 stelt "dat de openbare
orde en de goede zeden met name overeenstemmen met de ethische en morele beginselen
die in een lidstaat worden erkend". De Europese Commissie heeft verzocht om
de lijst niet eenzijdig aan te vullen. Ook dat geeft aan dat er sprake is
van nationale speelruimte. De regering blijkt daarbij niet bijster creatief.
Immers, er zijn naar het oordeel van de regering verder geen sprekende gevallen
van uitvindingen die strijdig geacht moeten worden met de openbare orde of
de goede zeden en die in de lijst opgenomen zouden moeten worden. Uit een
aantal amendementen blijkt dat er wel degelijke sprekende gevallen zijn. Ik
wijs op de door mij ingediende amendementen om de verschillende vormen van
de zogeheten "terminatortechnologie" van de mogelijkheid tot octrooiering
uit te sluiten. Ik neem aan dat deze amendementen voor zichzelf spreken. Een
verdere invulling moet volgens de regering worden overgelaten aan de Europese
rechter. Nee dus. De wetgever moet, waar mogelijk, helderheid scheppen over
de kaders. Ik ben het van harte eens met de oproep tot helderheid hieromtrent
van mevrouw Witteveen.Voorzitter! Ik rond af. Het zal duidelijk zijn dat wij zeer kritisch staan
tegenover deze wet, met name omdat deze wet ten principale octrooiering op
leven toestaat. Daarmee wordt naar onze mening onrecht gedaan aan de plaats
van de verschillende schepsels die op aarde leven. De indruk wordt gewekt
dat levende wezens op die manier worden gereduceerd tot het fysisch-chemische
niveau. Dat denken wordt ook weerspiegeld in een begrip als "voortbrengsel".Wij hebben aan de behandeling tot nu toe de indruk overgehouden dat de
regering de gevolgen van het voorliggende wetsvoorstel onderschat. Dat blijkt
bijvoorbeeld uit de opvatting van de regering dat de traditionele wijze van
fokken van dieren of het kweken van planten geenszins door de richtlijn wordt
geraakt of dat de traditionele methoden in een steeds moeilijker positie terechtkomen.
Ik denk dat uit een dergelijke opvatting een onderschatting spreekt van het
revolutionaire karakter van deze techniek.Ik denk dat ik voldoende duidelijk heb gemaakt dat vooral de vraag aan
de orde moet zijn of alsnog tot schorsing van de implementatie van de richtlijn
kan worden gekomen. Afhankelijk van het verloop van de eerste termijn overweeg
ik een motie in te dienen, in de hoop dat de Kamer de daarin neergelegde uitspraak
wil onderschrijven.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Wij spreken niet voor de eerste keer zo uitgebreid over biotechnologie.
Ik kan mij herinneren dat een aantal van de onderwerpen die ook nu leiden
tot een heleboel discussies, ook bij de behandeling van de
Rijksoctrooiwet in 1995 tot discussies leidden. Toen hebben wij een wet vastgesteld
en die wet werkt al vijf jaar goed. Dit betekent dat wij bij de implementatie
van de richtlijn 98-44 EG te maken hebben met ons eigen nationale kader, namelijk
de Rijksoctrooiwet 1995. Ik wil verder vooraf opmerken dat biotechnologie
inderdaad kansen en mogelijkheden biedt. De goede ontwikkelingen op dit terrein
kunnen ons waarschijnlijk helpen bij het oplossen van een aantal problemen.
Omdat biotechnologie ingrijpt op levende organismen, moeten er echter ook
grenzen worden gesteld. Deze grenzen worden bepaald door de ethiek en door
onze opvattingen over wat wel en wat niet mag worden toegestaan. Een van de
onderwerpen die bij biotechnologie een rol speelt, is de octrooiverlening,
het onderwerp van dit debat. De discussie hierover is juist nu van belang,
omdat wij op dit moment argumenten moeten wegen. Een en ander betreft niet
alleen onze nationale wetgeving en de wijze waarop wij de EU-richtlijn terzake
implementeren, maar ook de grensoverschrijdende activiteiten. Het feit dat
deze discussie ook elders wordt gevoerd, geeft wel aan dat ook wij ons in
deze discussie moeten mengen. Het gevolg hiervan is niet dat Nederland op
achterstand wordt gezet, maar dat wij een weloverwogen besluit zullen nemen.De voorliggende wetswijziging heeft twee schriftelijke rondes doorlopen.
De CDA-fracties heeft beide keren aangeven met gemengde gevoelens aan te kijken
tegen de wijze van implementatie en dus tegen dit wetsvoorstel. In onze schriftelijke
bijdrage hebben wij een viertal bezwaren naar voren gebracht. Aan deze bezwaren
houden wij vast.Nederland heeft bij de totstandkoming van de richtlijn tegengestemd, omdat
men van mening was dat alleen de biotechnologische werkwijze tot wijziging
van planten en dieren vatbaar voor octrooi diende te zijn en niet de planten
en dieren zelf. Hieraan is een uitvoerige discussie vooraf gegaan, zowel in
dit huis als in Europa. Nederland heeft overigens in deze discussies consequent
aan dit standpunt vastgehouden. Zo heeft Nederland, gesteund door Italië
en Noorwegen, een verzoekschrift ingediend bij het Europese Hof, strekkende
tot nietigverklaring van de richtlijn. Het is dan ook vreemd dat wij vandaag
spreken over een wetsvoorstel dat de implementatie van deze richtlijn in de
Nederlandse wetgeving moet regelen. Op dit moment is er dus sprake van een
paradoxale situatie, omdat er een procedure loopt tegen de richtlijn op het
moment dat wij, gedwongen weliswaar door Europa, spreken over de implementatie
van die richtlijn.Onderdeel van het verzoekschrift is dat niet ondubbelzinnig kan worden
aangetoond dat harmonisatie van de nationale octrooistelsels nodig is. Nederland
heeft toen, maar ook later niet gevraagd om opschortende werking, terwijl
hierom wel ondubbelzinnig is gevraagd in de schriftelijke behandeling en tijdens
het algemeen overleg dat over dit onderwerp is gevoerd.De wet regelt dat biotechnologische uitvindingen niet octrooieerbaar zijn
als zij in strijd zijn met de openbare orde en de goede zeden. Wij hebben
in dit verband al eerder aangegeven dat het volstrekt onduidelijk is wat dit
precies inhoudt. Verder vinden wij dat de uitleg van de zaken die in de lidstaten
worden gezien als in strijd zijnde met de openbare orde en de goede zeden,
als een niet-limitatieve opsomming in de wetgeving moet kunnen worden opgenomen.
Tot op dit moment heeft de regering op dit verzoek negatief gereageerd.Het is onze zorg dat planten en dieren als zodanig octrooieerbaar worden.
Gezien het wetsvoorstel en de aangegeven reactie van de regering zou dit dus
niet als een uitsluitingscategorie voor octrooiering aangegeven kunnen worden.
Dat is echter nu juist wat wij willen.De heer Udo (VVD):Mevrouw Van der Hoeven stelt dat planten en dieren niet als octrooieerbaar
zouden moeten worden beschouwd. Zij weet toch echter ook dat het uiteindelijk
gaat om de uitvinding op de plant of in het dier? Octrooi zorgt ervoor dat
degene die het wetenschappelijke onderzoek heeft gedaan, beloond en beschermd
wordt. In het belang van de veiligheid moet verder worden voorkomen dat Jan
en alleman met die uitvindingen kan experimenteren. Als deze wetgeving slechts
wordt toegepast op de werkwijze, ontstaat er een enorm hiaat in de octrooiering.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Het mooie van de heer Udo is dat hij met zijn vraag eigenlijk meteen aangeeft
waarom ik gelijk heb. Het gaat namelijk om de werkwijze en de uitvinding op
het dier, maar niet om het dier zelf. Dat is exact de reden waarom ik het
amendement steun.De heer Udo (VVD):Het gaat natuurlijk om het dier, maar mevrouw Van der Hoeven gaat er nu
aan voorbij dat de uitvinding essentieel is. Zij plaatst het in een emotioneel
kader. Dat moet zij niet doen, want dat is helemaal niet nodig. Dierenrassen
en plantenrassen zijn niet octrooieerbaar, maar dat neemt niet weg dat de
uitvinding in deze discussie centraal moet staan. Die uitvinding zit op het
dier en in de plant en daarom zijn het dier en de plant zelf octrooieerbaar.
Overigens is het ook de wens van Europa dat het op deze manier wordt geregeld.
Mevrouw Van der Hoeven wil daar niet aan, maar als haar standpunt wordt overgenomen,
komt Nederland wel geïsoleerd te staan.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Was dat uw vraag?De heer Udo (VVD):Mijn vraag is of u het ermee eens bent dat er een uitweg mogelijk is.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Ik ben het ermee eens dat wij de werkwijze moeten octrooieren.
Dat staat in de Rijksoctrooiwet ook. Verder moeten wij de uitvinding in het
dier en op de plant, of hoe men het noemen wil, octrooieren. Wij moeten echter
plant en dier als zodanig niet octrooieren, want daarbij gaat het om een breed
octrooi en daar ben ik het niet mee eens. Ik kom er straks nog op terug. De
argumenten die wij daarvoor hebben, zijn ethisch van aard en ook daar kom
ik straks op terug. Deze argumenten hebben wij ook ingebracht bij de behandeling
van de Rijksoctrooiwet 1995 en die zijn door de Kamer geaccepteerd.Voorzitter! Ik kom tot mijn vierde punt. Een groot probleem is de spanning
in de regelgeving tussen de octrooieerbaarheid en de toepassing van de geoctrooieerde
uitvinding. Ook al is er geen vergunning voor het doen van een bepaalde biotechnologische
uitvinding dan is het toch mogelijk om die uitvinding te octrooieren. De verschillende regels inzake biotechnologie sluiten wat dit betreft
niet op elkaar aan. Verder hebben wij in de schriftelijke inbreng aangegeven
dat de overheid ongewenste uitvindingen zou moeten kunnen ontmoedigen, ook
al zijn ze octrooieerbaar.Hoe nu verder, voorzitter? Er is veel discussie gaande over biotechnologie.
Vandaag hebben wij het over octrooieren. Nogmaals voor de volledigheid: er
bestaat een Rijksoctrooiwet waarin deze zaken op nationaal niveau zijn geregeld.
De nu voorliggende wijziging van die wet betreft de implementatie van de Europese
richtlijn biotechnologie. Daarnaast zijn er discussies over biotechnologie
op veel sectorale vlakken. Het is heel jammer dat de toekomstgerichte integrale
nota biotechnologie er nog niet is. Nu missen wij een breed en goed afgewogen
kader van waaruit de regering biotechnologie beoordeelt, waaraan zij randvoorwaarden
stelt en waaraan zij regels verbindt, met name gericht op de toekomst.Voorzitter! Octrooien zijn om meer dan een reden van belang voor onze
samenleving. Het CDA wil dit nogmaals onderstrepen. Dit geldt zowel voor het
aspect van biotechnologisch onderzoek en ontwikkeling, als voor de industrie
die de ontwikkelde kennis graag commercieel exploiteert en dus ook wil beschermen.
Daar is niets mis mee. Het geldt ook, zoals ik zei, voor de resultaten op
medisch en ander gebied.Wij spreken vandaag allen over de implementatie van de richtlijn. Nederland
heeft bij het Hof van Justitie het verzoek ingediend om de richtlijn nietig
te verklaren. De CDA-fractie betreurt het ten zeerste dat niet tegelijkertijd
om een opschortende werking is verzocht. Zij is het niet eens met de argumenten
van de regering om dat niet te doen. Ook betreurt zij het dat de processtukken
niet openbaar zijn, omdat dit het debat belemmert. Er is nog een complicatie.
Stel dat de richtlijn inderdaad wordt vernietigd, wat is dan de status van
de inmiddels verleende octrooien en hoe zit het dan met de eventuele schadeclaims?
Het amendement op stuk nr. 17 wordt door ons ondersteund, omdat wat daarin
staat een oplossing kan bieden voor deze zich misschien voordoende situatie.Voorzitter! Het nut en de noodzaak van deze richtlijn zijn ingegeven vanuit
een industriële achtergrond en mede beïnvloed door de ontwikkelingen
in de VS, waar meer – soms te veel – kan en mag. Patentering zorgt
in die redenering namelijk voor het rendabeler maken van investeringen in
onderzoek. Dat zou zorgen voor weer meer onderzoek. Een patent-octrooi werkt
beschermend en dat betekent tegelijk ook dat kennis niet openbaar is. En daar
zit wat onze fractie betreft een paradox: het beschermen van kennis werkt
contraproductief voor het ontwikkelen van verdere kennis. Wij vinden het een
gevaar dat maatschappelijk, medisch of anderszins belangrijke kennis wordt
gemonopoliseerd, vanwege alleen commerciële argumenten. Het innovatieproces
mag niet worden belemmerd, doordat een octrooihouder een te breed monopolie
zou krijgen op later gevonden functies. Dat is de reden dat de CDA-fractie
het amendement op stuk nr. 13 heeft medeondertekend en overweegt het amendement-Udo
op stuk nr. 15 te steunen.Voorzitter! Uit de beantwoording van de regering blijkt duidelijk dat
de richtlijn wel degelijk in strijd is met het TRIPS-verdrag. Het TRIPS-verdrag
heeft een wereldwijde werking. Planten en dieren kunnen door de bij het verdrag
betrokken landen uitgesloten worden. De richtlijn maakt een andere keuze tegen
de uitdrukkelijke wens van in ieder geval Nederland in. De vraag is hoe die
competenties zich tot elkaar verhouden. Dezelfde vraag geldt ook voor de mogelijke
strijdigheid met het door Nederland ondertekende biodiversiteitsverdrag en
de ILO-conventie 69. Er is steeds meer, ook internationaal, kritiek op bijvoorbeeld
biopiraterij, dat wil zeggen de aantasting van de rechten van lokale en inheemse
gemeenschappen op de kennis van eigen natuurlijke bronnen. Natuurlijk moeten
wij niet, door ondertekening van het ene verdrag en implementatie van het
andere, met onze eigen ondertekening van dát verdrag in conflict komen.Voorzitter! Zoals wij al in de schriftelijke ronde hebben aangegeven,
is er ook een spanning tussen de octrooiering en de toepassing van de geoctrooieerde
uitvinding. In het geval men zich niet houdt aan de verplichting tot het aanvragen
van een vergunning, zal dat enkele feit niet voldoende zijn voor het uitsluiten
van de uitvinding van octrooiering. De regering is het op dit punt met ons
eens want op een vraag van ons in het nader verslag is daarop bevestigend
geantwoord, maar is dit niet verontrustend? Gelukkig stelt de regering ons
een beetje gerust door te melden dat enkel het hebben van een octrooi zeker
niet leidt tot het mogen exploiteren van de uitvinding, maar waarom legt de
regering dit dan niet aan het begin van het traject, ook in wetgeving, niet
helderder vast?Het komt erop neer dat de samenloop van octrooiering en het toelaten tot
de markt van de uitvinding meer in relatie tot elkaar moeten worden gebracht.
De goedkeuring wat de marktoriëntatie betreft vergt immers een eigen
beoordeling van de toepassing met betrekking tot een bepaalde genetische eigenschap
van een levend mechanisme. Dat betekent dat de criteria die voor marktintroductie
worden gehanteerd, bekend moeten zijn. Dat zou kunnen door een aanvulling
van de uitsluitingsgronden in het kader van de Europese octrooirichtlijn.
Wellicht biedt mijn amendement op stuk nr. 12 daartoe een mogelijkheid. Dit
amendement is overigens ook om een andere reden nodig. Daar kom ik nog op
terug.De wet regelt dat, wanneer uitvindingen in strijd zijn met de openbare
orde en goede zeden, die biotechnologische uitvindingen niet octrooieerbaar
zijn. We hebben bij herhaling aangegeven dat volstrekt onduidelijk is wat
dat nu precies inhoudt. Tevens willen wij dat de lidstaten vrij zijn om zaken
die in de lidstaat concreet worden gezien als in strijd zijnde met de openbare
orde en goede zeden, in een niet limitatieve opsomming op te nemen. Ik begrijp
wel dat, als men dit nu in de wet opneemt, men steeds de wet zou moeten wijzigen.
Vandaar het amendement op stuk nr. 12 dat de mogelijkheid biedt om de lijst
met onethische uitvindingen bij AMvB verder uit te breiden. Dat biedt voldoende
flexibiliteit om de vinger aan de pols te houden. Uiteraard zou een dergelijke
AMvB voorzien moeten zijn van een voorhangprocedure, maar gelet op de waarde
die wij hieraan hechten, spreekt dat voor zich.De heer Stellingwerf heeft een aantal amendementen ingediend die ertoe
leiden dat artikel 1, onderdeel B, artikel 5, verder zou moeten worden
aangevuld; ik doel op de amendementen op de stukken nrs. 9, 10, 14 en 16.
Het CDA staat hier positief tegenover, maar wacht ook even de beantwoording
van de regering af. Hier laat ik het kortheidshalve bij.De CDA-fractie heeft bezwaren tegen het verlenen van octrooien op dieren
en planten als zodanig. Het is onethisch om totale levende organismen als
een uitvinding van de mens te beschouwen. Wij vinden de huidige tekst op dit
punt onvoldoende, ondanks de beperkende uitleg die de heer Udo eraan heeft
gegeven. Planten en dieren zijn octrooieerbaar, plantenrassen en dierenrassen
niet; wat houdt dit nu precies in? Het octrooieerbaar zijn van planten en
dieren leidt er niet toe dat de opmerkingen van de heer Udo terug te vinden
zijn in de wet. Vandaar dat wij in dit verband een amendement hebben ingediend.
De nu gekozen opzet is te breed. Zoals het octrooieren van het menselijk lichaam
uitgesloten is, dient dat ook het geval te zijn met betrekking tot totale
levende organismen van plant en dier.Voorzitter! Het CDA staat niet alleen in die opvatting. In onze eigen
nationale Rijksoctrooiwet is dit vastgelegd en ook bezwaren uit de samenleving
wijzen in die richting. De Raad van Europa heeft dit vastgelegd in aanbeveling
1425. Het amendement op stuk nr. 11 beoogt dan ook vast te leggen dat planten
en dieren als zodanig van octrooiering worden uitgesloten. Daarmee wordt aangesloten
bij de interpretatie die thans wordt gegeven aan het huidige artikel 3, onderdeel
b, van de Rijksoctrooiwet 1995. Het amendement is dus niets meer of minder
dan het handhaven van onze eigen nationale wetgeving. Een aantal zaken blijft
uiteraard wél octrooieerbaar, namelijk de werkwijze en de uitvinding
op het organisme; dat is tenslotte het product.Tijdens de schriftelijke voorbereiding is meermalen van de zijde van regering
betoogd dat een richtlijn onverkort in de nationale wetgeving moet worden
geïmplementeerd. Het betreft hier een richtlijn die op een aantal punten
in strijd is met de nationale Nederlandse wetgeving. Niet voor niets is de
procedure tot nietigverklaring gestart. Ook in andere EU-landen is de discussie
volop gaande. Ook niet voor niets hebben slechts weinig landen aan hun implementatieplicht
voldaan. Daarbij komt dat er wel degelijk mogelijkheden tot aanpassing zijn.
Dat geldt bijvoorbeeld voor de uitbreiding van de indicatieve lijst met uitsluitingsgronden,
maar het kan ook voor andere zaken. Het oude artikel 100a, lid 4, uit het
verdrag bepaalt dat lidstaten ook nog na harmonisatie afwijkende nationale
bepalingen mogen toepassen die hun rechtvaardiging vinden in een van de in
artikel 36, onder het Verdrag van Amsterdam is het artikel 30, genoemde belangen.
Bij die belangen staat onder andere de bescherming van het leven van dieren
of de bescherming van het arbeidsmilieu of het milieu genoemd.Met het Verdrag van Amsterdam is artikel 100a, lid 4, gewijzigd. Het is
nu artikel 95, lid 4, geworden. Dat bepaalt dat als een lidstaat het noodzakelijk
acht, nationale bepalingen te handhaven die hun rechtvaardiging vinden in
gewichtige eisen als bedoeld in artikel 30, hij zowel van die bepalingen als
van de redenen daarvan kennis geeft aan de Commissie. Een beslissing moet
binnen zes maanden volgen. Indien geen beslissing volgt binnen die termijn,
wordt de aangemelde maatregel geacht te zijn goedgekeurd. Dat betekent mijns
inziens dat alle ingediende amendementen geplaatst kunnen worden binnen de
huidige procedures. De indieners van de amendementen benutten in feite de
bestaande ruimte binnen de huidige Europese procedures. De ontwikkelingen
worden hierdoor niet tegengehouden, wel kun je ze – waar mogelijk –
sturen of bijsturen. Wij zitten per slot van rekening in het parlement om
wat gestuurd moet worden, inderdaad te sturen.De heer Ter Veer (D66):Als het Hof de richtlijn nog niet implementeert en Nederland vindt gehoor,
dan bent u het toch met mij eens dat je in een volgend juridisch probleem
terechtkomt, namelijk de schadeloosstelling?Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Ik begrijp dat de heer Ter Veer deze opmerking maakt. Om deze reden hebben
wij het amendement op stuk nr. 17 medeondertekend.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Ik dank de collega's dat ik eerder het woord mag voeren. In
dit debat over implementatie van een Europese richtlijn gaat het om zeer fundamentele
vraagstukken. Het fundamentele debat over deze vraagstukken moet nog plaatsvinden
op basis van een door de regering toegezegde brede rapportage in verband met
de gentechnologische ontwikkelingen. Wij lopen dus eigenlijk vooruit op een debat dat veel dieper zal gaan dan nu mogelijk is.Wij hebben grote bezwaren tegen de voorgestelde implementatie en tegen
de implementatie zelf. Na een fundamenteel debat kan dit beter worden onderbouwd
dan nu in het kort. Ten eerste hebben wij er grote bezwaren tegen omdat de
inhoud van de richtlijn leidt tot vormen van patent op levend organisme. Wij
vinden dat dit punt eerst uitgebreid besproken moet worden. Het vergroot tevens
de macht van de concerns die zich met deze technologieën bezighouden
en dat zal zeker leiden tot monopolisering op de wereldmarkt. Dat kan weer
leiden tot Microsoft in genenland. In de tweede plaats hebben wij daar bezwaar
tegen, omdat wij niet geregeerd wensen te worden door richtlijnen van de Europese
Unie, die niet echt democratisch gecontroleerd wordt maar waarvan we wel weten,
dat de lobby van de belanghebbenden hierbij zeer sterk is. We hebben vandaag
ook nog een brief van DSM gekregen. Wij hebben er hier vandaan weinig controle
op. Wij zijn in het algemeen gekant tegen een patent op vormen van leven,
waarmee die vormen van leven als het ware een eigendomskarakter krijgen. Wij
vinden het absurd om een octrooi te kunnen aanvragen op een product en niet
op het proces alleen dat tot een product zou kunnen leiden. Als er op het
recept van een taart een octrooi ligt, ligt er nog geen octrooi op de taart
zelf. Let wel, we hebben het hier dus over leven of vormen van leven, over
delen van planten en dieren en niet over levenloze materie.Daarnaast wijst octrooiering op een ontwikkeling die altijd gepaard gaat
aan zekere vormen van geheimzinnigheid. Het mag natuurlijk niet uitlekken
voordat het octrooi is aangevraagd en dat betekent weer, dat door die octrooiering
ook ontwikkelingen plaatsvinden waar wij niet van weten totdat het zover is.De vraag is of wij door de implementatie van deze richtlijn een ontwikkeling
van een biomarkt krijgen, waar ook voor mensen bedoelde onderdelen verhandelbaar
worden. Ik wijs op het patent van Novartis op dierlijke organen ten behoeve
van menselijke transplantatie. Voor mensen bedoelde harten zouden gepatenteerd
kunnen worden alsof het stofzuigers zijn en daarmee worden gereduceerd tot
handelswaar. Dan krijg je menselijke harten als intellectueel eigendom van
Novartis en dat lijkt mij een ontwikkeling, waar we maar eens over moesten
praten. De vraag is namelijk of wij dat willen. Ik niet, maar er zal een discussie
over moeten komen.Discussie is dus noodzakelijk voordat de implementatie van de EU-richtlijn
in de Rijksoctrooiwet kan plaatsvinden. Het kan niet zo zijn, dat die zeer
fundamentele discussie achteraf plaatsvindt terwijl op deze manier al stappen
in een richting gezet zijn, waarvan het nog maar de vraag is of daar een meerderheid
in de Kamer voor is. Als we bovendien zien dat buiten de Kamer – niet
alleen in Nederland maar mondiaal – hevige en zeer kritische discussies
worden gevoerd over de voor- en nadelen van deze ontwikkeling, kan het niet
zo zijn dat Europa ons als het ware tussen neus en lippen door verplicht –
en wij daar volgzaam in zijn – tot implementatie van die richtlijn.Ik vind het bovendien hoogst verwonderlijk, dat hoewel in het wetsvoorstel
wordt gesproken over delen van het menselijk lichaam, het slechts wordt ondertekend
door de staatssecretaris van Economische Zaken en de staatssecretaris van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. Waarom heeft minister Borst van VWS deze
wetswijziging niet medeondertekend? Wat vindt zij van de implementatie van
deze richtlijn en de mogelijke consequenties daarvan? Waarom ontbreekt ook
de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, de
heer Pronk? Ik zou daarop toch graag een reactie krijgen.Ik vraag dit mede, omdat deze ministers meewerken – dat hopen wij
ten minste – aan de brede notitie over biotechnologie, die ons in november
is beloofd en die helemaal gaat over de specifieke fundamentele problemen
die aan dit onderwerp zijn verbonden. Waarom ontbreken zij?Dat deze voor ons in ieder geval verwerpelijke EU-richtlijn nu onder dwang
van allerhande maatregelen voor 31 juli in Nederland geïmplementeerd
moet worden, toont aan welke vormen de Europese Unie heeft aangenomen. De
macht van de lobby en het bedrijfsleven speelt hierin mijns inziens een grote
rol en het lijkt de SP-fractie zeer verwerpelijk, dat belanghebbende bedrijven
met hun lobby in een richting kunnen sturen terwijl de volksvertegenwoordiging –
zowel de Europese als de Nederlandse – in feite het nakijken heeft.
Hoewel de staatssecretaris van Economische Zaken geen basis zag om een nietigverklaring
van de richtlijn aan te vragen, werd de regering door de motie-Witteveen-Hevinga
in juli 1998 gedwongen om deze procedure bij het Europese Hof van Justitie
in gang te zetten. Dat was, naar ik meen, in juli 1998. Het lijkt mij dan
ook belangrijk af te wachten wat het Europese Hof vindt van deze richtlijn,
voordat wij tot mogelijke wetswijziging of implementatie komen. Nederland
heeft bij het verzoek tot nietigverklaring van de richtlijn geen verzoek tot
schorsende werking ingediend. Waarom is dat niet gebeurd? Was er sprake van
een vergissing, was het een fout, of is een beetje voorbijgelopen aan de wens
van de Kamer? Naar onze mening moet Nederland dan ook zo snel mogelijk dit
verzoek wél indienen. Ook ik vraag of de staatssecretaris daartoe bereid
is.Voorzitter! Het zou van hypocrisie getuigen als de voorgestelde wijziging
van de Rijksoctrooiwet wordt aangenomen voordat de discussies hebben plaatsgevonden
en voordat wij de mening van het Europese Hof hierover kennen. Als het debat
over de brede notitie inzake gentechnologie heeft plaatsgevonden, kan de regering
de fundamentele kritiek van de Kamer op die ontwikkelingen overbrengen aan
de Europese Unie. Dat is zeer belangrijk. Nu is dat onmogelijk, omdat die
discussie nog niet heeft plaatsgevonden. Ik wil hiermee nogmaals aantonen
dat het wetsvoorstel hier te vroeg aan de orde is. Ik steun dan ook van harte
het amendement van mevrouw Witteveen op stuk nr. 11, waarin staat dat planten
en dieren niet geoctrooieerd kunnen worden. Ik heb nog geprobeerd mevrouw
Witteveen te zoeken, want ik wilde ook graag mijn naam onder dat amendement.
Misschien is zij bereid een gewijzigd amendement in te dienen vanwege de ondertekening?Voorzitter! Patenten zijn bedoeld om uitvinders wat ruimte te geven om
hun innoverende werk te doen voordat de concurrentie ermee wegloopt. Dat is
dan ook het enige waartoe patenten moeten dienen. Als het gaat om vormen van
leven, moeten wij ons afvragen of dat doel met deze implementatie
gediend wordt. Bij de presentatie van het boek "Toetsen en begrenzen van de
RPF" heeft minister Pronk gezegd, dat elk land eigen culturele waarden mag
koesteren ongeacht economische druk. Hij vroeg zich af of een richtlijn aangepast
kan worden aan de culturele waarden die in Nederland of in welke Europese
lidstaat dan ook gelden. Dat is een fundamentele vraag. Vervolgens ligt hier
dit wetsvoorstel waaronder zijn naam niet staat. Ik vind dat een merkwaardige
zaak. Is de staatssecretaris het eens met deze opmerking van minister Pronk?Het advies van de Universiteit van Amsterdam geeft aan dat het mogelijk
is af te wijken van de richtlijn die het octrooieren van planten en dieren
mogelijk maakt – en wel op grond van het oude artikel 100a, lid 4, thans
artikel 95, lid 4, het is allemaal al genoemd – als een lidstaat de
mening is toegedaan dat commerciële exploitatie van een bepaalde uitvinding
strijdig zou zijn met de ethische en morele beginselen aldaar. En die vraag
is hier nog niet beantwoord. Het is voor ons onmogelijk een dergelijk wetsvoorstel
te steunen voordat dit debat heeft plaatsgevonden. Het getuigt van minachting
voor de Kamer en voor alle mensen die met dit probleem worstelen, als dit
wetsvoorstel nu wordt aangenomen.De heer Udo (VVD):Voorzitter! De opkomst van nieuwe technieken, met name op het terrein
van genetische modificatie, geeft aanleiding tot een aantal specifieke moeilijkheden
bij de toepassing van het octrooistelsel.De nu te implementeren Europese richtlijn heeft als essentieel doel het
onderscheid te verduidelijken tussen wat wél en wat niet octrooieerbaar
is met betrekking tot uitvindingen op het terrein van de moderne biotechnologie.
Een goed wettelijk octrooibeoordelings- en octrooibeschermingssysteem vormt
de hoeksteen voor een goed biotechnologisch investerings- en vestigingsklimaat.
Deze wetswijziging is hiertoe een beginstap.Ik ben van mening dat genetische modificatie van het grootste belang is
voor de technologische ontwikkelingen in de volksgezondheid. Ik noem therapiestrategieën,
preventie, nieuwe diagnostiek van ziekten, waaronder hart- en vaatziekten,
kanker, reuma, Alzheimer, diverse spierziekten, de ziekte van Pompe en jeugdsuikerziekte.
Daarnaast is deze technologie van het grootste belang voor de totstandkoming
van een duurzame en doelmatige landbouw, zowel in de Westerse wereld als in
ontwikkelingslanden. Een belangrijk bijkomend voordeel is dat deze wetenschap
nieuwe plantaardige producten ontwikkelt die duurzaam van aard zijn en waarvoor
minder bestrijdingsmiddelen gebruikt hoeven te worden. Financieel gezien,
last but not least, verschaft de biotechnologie Nederland een grote economische
en wetenschappelijke kans.Nu Europa en Nederland sterk zijn achtergebleven in de biotechnologische
octrooien bij de VS wordt het bittere noodzaak om de kapitaalintensieve investeringen
op dit vlak beter te promoten. Mijn fractie ondersteunt de implementatie van
de richtlijn echter wel met de nodige opmerkingen.In de nota naar aanleiding van het verslag staat dat het Nederlandse verzoekschrift
tot nietigverklaring geen schorsende werking heeft en dat wachten onmogelijk
is, omdat dan de implementatietermijn wordt overschreden. Het niet tijdig
implementeren zal de nodige sancties voor Nederland opleveren. Dat strookt
niet met onze wensen met betrekking tot een goed vestigingsklimaat voor biotechnologische
bedrijven binnen Nederland. Ook zullen wij op onze tellen moeten passen wat
betreft de reeds verleende octrooien. Het kan en mag niet gebeuren dat aan
reeds verleende octrooien getornd gaat worden bij eventuele vernietiging of
wijziging van de richtlijn.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):De heer Udo constateert dat die schorsende werking er niet is. Erkent
hij ook dat die schorsing er wel had kunnen zijn, namelijk twee jaar geleden
al?De heer Udo (VVD):Nationale parlementen hebben allerlei mogelijkheden om dingen te verzoeken.
Het is alleen de grote vraag of het gewenst is. Het is gewenst dat wij biotechnologische
uitvindingen in Europa met elkaar harmoniseren.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Erkent u dat het Nederlands parlement of de Nederlandse regering wel degelijk
een mogelijkheid heeft gehad om schorsing te vragen?De heer Udo (VVD):Ik denk dat wij het antwoord van de staatssecretaris moeten afwachten.
Of het juridisch mogelijk is geweest, kan ik nu niet overzien.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):De staatssecretaris erkent in de stukken dat wij dit hadden kunnen doen.De heer Udo (VVD):Nee, dat erkent hij niet. Hij heeft gezegd dat het onmogelijk was. Als
de heer Stellingwerf er iets anders in heeft gelezen, gun ik hem die pret
graag.De kern van de wetswijziging is dat naast de biotechnologische werkwijze
ook het voortbrengsel van een uitvinding vatbaar is voor octrooiering. Dit
is een logische gang van zaken. Alle landen van de EU kennen deze mogelijkheid.
De voorliggende richtlijn heeft deze bepaling ook voorgeschreven. Materieel
is het eveneens noodzakelijk dat wij in Nederland het voortbrengsel van een
uitvinding octrooieren, omdat biotechnologische werkwijzen alleen nagenoeg
geen bescherming bieden. Uiteindelijk is de uitvinding een product en producten
beschermen wij in dit land met een octrooi. Dat is logisch, omdat grote investeringen
nodig zijn geweest om deze biotechnologische producten te verkrijgen. Bovendien
zou het niet kunnen octrooieren van een biotechnologische uitvinding ongelooflijk
gevaarlijk kunnen uitwerken. Immers, dan zou iedereen met biotechnologische
vondsten kunnen gaan slepen en experimenteren.De heer Poppe (SP):De heer Udo maakt een vergelijking met gangbare octrooien op dingen. Nu
spreken wij echter over vormen van leven. Het lijkt mij zinvol om erover na
te denken of het patent- en octrooirecht ook daarvoor moet gelden. Voor mij
is het wel iets anders dan dode materie.De heer Udo (VVD):Als wij over levende organismen praten, moeten wij zeer zorgvuldig zijn.
De octrooien die in strijd zijn met de openbare orde of met de goede zeden
moeten wij dan niet willen. Dat staat ook in de richtlijn en
in de onderhavige wetgeving. Alle typen octrooieringen die daarmee in strijd
zijn, moeten wij niet willen en die zullen ook niet verstrekt worden. Ik had
de heer Poppe echter al eerder bij interruptie gezegd dat wij praten over
de uitvinding in de desbetreffende plant. Daar gaat het om. Als de heer Poppe
suggereert dat dieren daar wel eens ernstig onder kunnen lijden, is dat een
heel andere discussie. Wij beginnen er in ieder geval niet aan als het in
strijd is met de openbare orde en met de goede zeden. Ik denk dat heel streng
geselecteerd wordt op wat wel kan en op wat niet mag.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Ik suggereer niets. Ik heb alleen vragen gesteld en opmerkingen
gemaakt. De heer Udo sprak over een gen of over een constructie die uitgevonden
wordt. Genen worden echter wel gevonden, maar daarmee zijn zij nog geen uitvinding.
De werking van een bepaald gen of een bepaalde bacterie wordt ontdekt en dan
wordt onderzocht of die mogelijk in een plant of in een ander levend mechanisme
overgezet kan worden. Daarmee kan dan een bepaalde activiteit ontwikkeld worden,
zodat de stof ontstaat die de ontwerper graag zou willen, omdat hij daar marktwaarde
in ziet. Het gaat dan dus niet om uitvindingen maar om de ontdekking van een
bepaalde werking. Deze brede discussie moeten wij eigenlijk nu niet voeren,
maar vindt de heer Udo niet dat daar wat minder simplistisch over gedacht
moet worden dan hij nu doet?De heer Udo (VVD):Ik wil deze vraag van de heer Poppe graag beantwoorden. Een ontdekking
is niet octrooieerbaar, maar een uitvinding wel. Het is allemaal uitgezocht
en wetenschappelijk aan te tonen. Dat is geen enkel probleem, dus daar hebben
wij ook geen verschil van mening over. Bij een uitvinding moet immers jarenlang
intensief wetenschappelijk laboratoriumonderzoek verricht worden. Die ontdek
je niet zomaar. Een uitvinding is een uitvinding en geen ontdekking. Daartussen
is wel degelijk een strak onderscheid.De heer Poppe (SP):De heer Udo zegt dat zo los uit de pols, maar volgens mij is het niet
zo. Als de werking of het functioneren van een gen ontdekt en geïsoleerd
is, gebeurt het implementeren in een ander gewas of dier op een welhaast gelijkwaardige
methode. Het gaat dus meestal om de ontdekking van de functie van een gen.
Dat is echter een ontdekking, niet een uitvinding. Die discussie moeten wij
echter nog voeren en de notitie van de regering moet daarover nog helderheid
geven.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik wil de heer Udo een vraag stellen over het octrooieren van planten
en dieren en van het menselijk lichaam.De heer Udo (VVD):Ik kom daar straks nog op terug, maar als mevrouw Witteveen haar vraag
wil stellen, kan zij haar gang gaan.De voorzitter:U bepaalt niet of mevrouw Witteveen haar gang mag gaan. Als u erop terugkomt,
is de interruptie nu niet nodig.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Om deze uitvindingen te behouden en verdere investeringen
aan te moedigen, is bescherming onontbeerlijk. Overigens is octrooieren in
de voorliggende wetgeving aan verschillende beperkingen onderhevig. Een belangrijke
in dezen is strijdigheid met de openbare orde en de goede zeden. Bij de schriftelijke
voorbereiding heb ik daarover reeds een vraag gesteld, waarbij ik aandacht
en zorg uitsprak over de verplichting om bij de uitleg een prejudiciële
beslissing te vragen van het Hof, voorzover het criterium niet duidelijk is
in een bepaald geval. Het antwoord van de staatssecretaris was niet helemaal
bevredigend. Er zou volgens hem niets aan te doen zijn. Ik zou hem willen
vragen of hij niet met mij van mening is dat een dergelijke prejudiciële
beslissing toch geen jaren mag duren. Is de nationale rechter niet zelf in
staat om te beoordelen wat moet worden verstaan onder strijd met de openbare
orde en de goede zeden?Voorzitter! Ik kom nu te spreken over het octrooi op leven. Naar mijn
stellige overtuiging is hier sprake van een wijdverbreid misverstand. Het
gaat om een octrooi op de uitvinding, niet op leven. Men kan dit verduidelijken
door te zeggen dat er sprake is van een octrooi op het gen dat onderdeel uitmaakt
van de plant of het dier. Overigens wijs ik erop dat octrooiverlening die
in strijd is met de openbare orde of met goede zeden, verboden is in de voorliggende
richtlijn en in de voorliggende wetgeving. Degenen die het zogenaamde bezwaar
van octrooi op leven nog steeds blijven aanvoeren, maken het wetenschappelijk
onderscheid niet. Zij doen er goed aan nog eens naar de praktijk in de wetenschappelijke
laboratoria van universiteiten en bedrijven te kijken. Bovendien heeft het
Europees octrooibureau in december vorig jaar onomwonden uitgesproken dat
octrooi op dieren en planten mogelijk is. Dit betekent dat deze vorm van octrooiverlening
binnen de Europese Unie uitdrukkelijk is toegestaan en onderdeel uitmaakt
van het gemeenschapsrecht in de Unie.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik deel absoluut niet de mening van de heer Udo dat lidstaten van de Europese
Unie gebonden zijn aan uitspraken van het Europees octrooibureau, maar dit
terzijde. Ik wil even reageren op zijn opmerkingen over het octrooi op levend
materiaal. Ik kan zijn redenering volgen en die ook ondersteunen, maar ik
vind het zeer merkwaardig dat hij zegt dat de octrooiverlening niet beperkt
moet worden tot de uitvinding. Ik noem als voorbeeld de situatie waarin een
gemuteerde gen in een menselijk lichaam of in een dierenlichaam wordt geplaatst,
waardoor dat lichaam nuttige stoffen gaat produceren. Ik begrijp niet dat
de heer Udo vindt dat in zo'n situatie een octrooi op het gehele menselijk
lichaam, dan wel het gehele dierlijk lichaam vereist is.De heer Udo (VVD):Een octrooi op de werkwijze van een biotechnologische uitvinding alleen,
biedt natuurlijk onvoldoende bescherming, omdat iedereen deze werkwijze kan
kopiëren. In de zin van octrooirecht heb je daar niets aan. Maar op een
gegeven moet toch geïdentificeerd worden wat de uitvinding is. De uitvinding
is gedaan met behulp van een dier of met behulp van een plant. Ik neem aan
dat u dat met mij eens bent.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Nee, dat laatste ben ik niet met u eens.De heer Udo (VVD):In laboratoria zijn genetische variaties aangebracht in een plant of een
dier. Als je de uitvinding veilig wilt stellen, zodat niet iedereen daar iets
mee kan doen, heb je het octrooi op die plant of dat dier nodig. Dat staat
ook in de richtlijn.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Nee, de richtlijn is daar niet duidelijk over. Ik denk dat octrooiverlening
gericht moet zijn op de uitvinding, dus op het gemuteerde gen en op de werking
die dat gen heeft op de productie van bepaalde stoffen in die lichamen.De heer Udo (VVD):De uitvinding is inderdaad materieel gebaseerd op het gen, maar dat gen
zit in het dier of de plant. Daarom is het noodzakelijk om het octrooi op
het dier of de plant van toepassing te laten zijn. Het octrooi moet niet op
rassen van toepassing zijn, maar wel op een bepaalde plant of een bepaald
dier. Ik kan het niet duidelijker zeggen. U vindt dat de richtlijn daar onduidelijk
over is, maar dat betwist ik.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Maar waarom is het nodig octrooi te verlenen op het totale dier of de
totale plant? Daarmee wordt misschien ook octrooi verleend op allerlei eigenschappen
die wellicht in relatie staan tot de uitvinding, maar daar absoluut niet de
bedoeling van zijn geweest. Dan is er sprake van een veel te breed octrooi,
waardoor andere onderzoekers of bedrijven niet verder kunnen gaan met andere
onderdelen van de toepassing van gemuteerd gen.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Dat is een interessante vraag van mevrouw Witteveen. Zij is
bang voor de monopoliepositie van een octrooihouder. Ik ben daar in het geheel
niet bang voor. Daar is helemaal geen reden toe, omdat octrooigemachtigden
op een gegeven ogenblik licenties moeten verschaffen aan partijen die willen
verdergaan met deze biotechnologische vindingen. Dat gevaar bestaat dus helemaal
niet.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Voorzitter! Ik hoorde de heer Udo zojuist zeggen dat het nodig is om octrooien
te verlenen om werkwijzen te beschermen. Ik denk aan de recente ontwikkelingen
op het gebied van genetisch ingrijpen bij kinderen met stofwisselingsziekten.
De Kamer kent de procedures. Een beschadigd gen wordt verwisseld met een gezond
gen, zodat het kind daarna geen last meer heeft van die ziekte. Het is beslist
ongewenst om op dat soort medische werkwijzen octrooi te verlenen. Wanneer
deze werkwijzen eenmaal ontwikkeld zijn, moeten zij ten gunste kunnen komen
van zoveel mogelijk mensen. Het betoog van de heer Udo is dus zeker niet algemeen
toepasbaar.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Dat is een terechte opmerking van mevrouw Hermann. Wanneer
medische werkwijzen die op mensen betrekking hebben op een gegeven moment
in strijd zijn met de goede zeden en de openbare orde of als therapie niet
het algemeen belang dienen, zijn we fout bezig. Van al deze zaken is echter
in de wetgeving opgenomen dat zij niet mogen en not done zijn. We hebben daar
geen enkel meningsverschil over.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Het gaat niet om werkwijzen die contrair zijn aan het algemeen belang.
Het gaat juist om werkwijzen die van zoveel waarde zijn voor het algemeen
belang dat zij niet moeten worden voorbehouden aan een enkeling die al dan
niet een octrooi heeft maar voor het algemeen nut aangewend moeten kunnen
wordenDe heer Udo (VVD):Ik ben dat met u eens. We moeten daarom niet alleen de werkwijzen octrooieren
maar ook de uitvinding. Die uitvindingen zijn een onderwerp apart. Het octrooieren
doen wij in Nederland echter al heel lang. Er zijn allerlei mechanismen die
ervoor moeten zorgen dat het algemeen belang gediend wordt en dat bepaalde
partijen in de volksgezondheid met name de medici daarvan gebruik kunnen maken.
Als dat niet het geval is, zijn er onterechte monopolies. We moeten dat dan
tegengaan.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Mijn punt blijft dat je hiervoor juist geen monopolie moet hebben. Wanneer
zo'n werkwijze er eenmaal is, moet deze door iedereen die daartoe bij machte
is, kunnen worden aangewend. Er moet dus juist geen octrooi zijn.De heer Udo (VVD):Er zijn werkwijzen die door iedereen nagebootst moeten kunnen worden.
Daar gaat het in feite niet om. Het gaat om uitvindingen die aan universiteiten
en bedrijven dik geld hebben gekost. Ik bestrijd de stelling dat hier monopolies
ontstaan die ongewenst zijn.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Ik wil graag nog even terug naar het punt dat planten en dieren
als zodanig niet otrooieerbaar moeten zijn. Door mevrouw Witteveen en mij
is aangegeven dat een van de argumenten is dat dit leidt tot te brede octrooien.
De heer Udo zegt dat dat niet waar is. Hoe verhoudt zich dan zijn stelling
dat het octrooieren van planten en dieren als zodanig niet leidt tot brede
octrooien tot zijn amendement, waarin hij – overigens terecht –
probeert om de octrooien zo smal mogelijk te maken?De heer Udo (VVD):Mijn amendement gaat over de bescherming van de kweker die op dit moment
de "breeders exemption" heeft. Die kweker kan nu volgens het huidige Nederlandse
recht in laboratoria van alles doen op plantaardig gebied. Hij kan dat op
een gegeven moment ook gaan exploiteren. Volgens de Europese richtlijn wordt
nu voorgesteld dat deze kweker, als hij in een laboratorium iets wil gaan
doen met een plant, eerst een octrooi nodig heeft. Ik denk dat wij de bestaande
situatie moeten handhaven, als dit tenminste kan. Ik denk dat mijn amendement
terecht is.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Daarover heb ik het niet, voorzitter. Ik heb ook niet gevraagd om een
toelichting op het amendement, want dit is mij wel helder. Het gaat mij om
de verhouding tussen enerzijds het beperken van het octrooirecht zoals de
heer Udo dit voorstelt en waarbij wij ons best wel iets kunnen voorstellen
en anderzijds zijn instemming met de enorm brede octrooien op planten en dieren
als zodanig. Die verhouding tussen hetgeen hij bij het een zegt en bij het
ander doet, is scheef.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Ik beperk het octrooirecht niet, ik maak het alleen toegankelijker
voor de kweker opdat hij gebruik kan maken van een uitvinding.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):De heer Udo beperkt het recht en, nogmaals, daarop is niets tegen.De heer Udo (VVD):Ik bestrijd dit. Ik maak alleen het gebruik van een octrooi gemakkelijker
voor een kweker.Voorzitter! Ik kom nu op de laatste passages van het kwekersrecht. Onder
het huidige regime van het kwekersrecht hebben kwekers het recht veredelingsactiviteiten
te verrichten met beschermde rassen die op de markt zijn gebracht. In de nieuwe
wet is een aanscherping opgenomen volgens welke de kweker zal moeten aantonen
dat het ras dat hij ontwikkelt een belangrijke technische vooruitgang van
aanzienlijk economisch belang vertegenwoordigt ten aanzien van het octrooi.
Dit kan de kweker onmogelijk aantonen. Deze elementen kan hij pas aantonen
op het moment dat hij kwekersrecht heeft verkregen en het ras gaat exploiteren.
Wanneer de kweker al een licentie nodig heeft gedurende het veredelingstraject –
en dit is essentieel – komt hij in een vacuüm terecht. Aldus zal
een oplossing nodig zijn voor de kweker die plantenrassen wil ontwikkelen
waarbij een octrooilicentie is vereist. Dit is mogelijk door het wijzigen
of aanvullen van de wet waarbij de kweker toch nieuwe plantenrassen kan ontwikkelen
zonder dat voor die ontwikkeling een octrooilicentie is vereist. Indien de
kweker het nieuwe ras wil exploiteren, is natuurlijk wel een licentie vereist.
Kan de staatssecretaris zich in deze gedachte vinden? Het lijkt mij redelijk
en rechtvaardig deze constructie in de wet op te nemen.Voorzitter! Mijn fractie is met de regering overtuigd van de noodzaak
van Europese harmonisatie en de verdere invulling van octrooiering van biotechnologische
uitvindingen in de voorliggende wetgeving. Laten wij ook in Nederland de ontwikkeling
van de biotechnologie waardig en veilig laten geschieden, met maximale aandacht
voor mens, dier en milieu.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Voorzitter! Deze beraadslaging betreft de wijziging van de Rijksoctrooiwet
1995 en de Zaaizaad- en plantgoedwet ten behoeve van de rechtsbescherming
van biotechnologische uitvindingen. Een hele mond vol. In deze Kamer is al
diverse malen met de regering van gedachten gewisseld over deze wetsvoorstellen,
omdat de Europese richtlijn 98-44 betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische
uitvindingen voor 31 juli a.s. geïmplementeerd zou moeten zijn. De fractie
van GroenLinks heeft zich steeds geschaard achter de meerderheid in deze Kamer
die zich duidelijk heeft uitgesproken tegen deze richtlijn en de regering
heeft gevraagd bezwaar aan te tekenen bij het Europese Hof. Dit heeft echter
geen schorsende werking en daarom praten wij hier vandaag toch over deze voorstellen.
Inmiddels is echter wel gebleken dat op grond van artikel 242 van het EG-verdrag
bij afzonderlijke akte een verzoek kan worden gedaan om die schorsende werking.
Wij sluiten ons dan ook nadrukkelijk aan bij wat de heer Stellingwerf en anderen
hebben gezegd en vragen de regering alsnog dit verzoek tot schorsing te formuleren.
Indien dit op niets uitloopt, kiest GroenLinks in de tussentijd voor een zo
minimaal mogelijke implementatie van de richtlijn in de nationale wetgeving.
Laten wij zoveel mogelijk recht doen aan de Nederlandse houding ten aanzien
van octrooiering en laten wij vooral ook proberen om de link met andere wetgeving,
bijvoorbeeld die op het gebied van het dierenwelzijn, intact te houden.Ik wil mij nu beperken tot onze zienswijze op de diverse ingediende amendementen
en een voorstel doen voor een wijziging in de toelichting van de wetswijziging.
Het amendement van mevrouw Witteveen op stuk nr. 11 heeft ten doel de uitsluiting
van de octrooiering van planten en dieren. GroenLinks stemt hiermee van harte
in en is ook van mening dat de strijdigheid met de openbare orde of goede
zeden de onderbouwing daarvoor biedt. Haar amendement op stuk nr. 13 beoogt
de nogal ruim omschreven mogelijkheden bij een octrooiaanvraag in te perken.
GroenLinks vindt het van groot belang dat zo precies mogelijk wordt omschreven
hoe ver patenten strekken.Ik heb al het een en ander gezegd over ons verzet tegen de richtlijn en
het probleem dat een ongewenste richtlijn toch in de nationale wetgeving moet
worden geïmplementeerd na het verstrijken van de datum. Dit probleem
klemt temeer omdat het niet ondenkbaar is dat een door Nederland aangetekend
bezwaar zal worden gehonoreerd, terwijl in de tussentijd wel patenten kunnen
zijn verleend die gehonoreerd moeten worden. Die situatie achten wij zeer
onwenselijk. Vandaar dat wij volgaarne instemmen met het amendement op stuk
nr. 17 van mevrouw Witteveen, waarmee wordt beoogd dat verstrekte patenten
vervallen indien niet is bepaald dat de gevolgen van de vernietigde richtlijn
in stand moeten blijven; dit geeft Nederland de mogelijkheid om zaken te realiseren
zonder schadeclaims van patenthouders te hoeven duchten.Het amendement op stuk nr. 12 van mevrouw Van der Hoeven steunen wij ook
van harte, omdat dit de mogelijkheid biedt om per algemene maatregel van bestuur
de lijst uit te breiden met onethische uitvindingen die niet kunnen worden
geoctrooieerd. Daarom hebben wij dit amendement ook medeondertekend. De twee
amendementen van de heer Stellingwerf, oorspronkelijk op de stukken nr. 9
en 10, hebben wij medeondertekend onder de nieuwe nrs. 18 en 19. Deze amendementen
hebben tot doel om boeren te beschermen tegen een ongewenste afhankelijkheid
van zaadveredelings- bedrijven en leveranciers. Het zoge- naamde "terminatorzaad"
baarde ons al veel langer zorgen. Gelukkig is Monsanto, de grootste voorstander
van die aanpak, op zijn schreden teruggekomen, maar toch vinden wij het belangrijk
om de ontwikkeling van deze technologie sterk te ontmoedigen. Zulks vooral
vanuit het boerenbelang, omdat met name kleine boeren uit niet-westerse landen
normaal gesproken een deel van de opbrengst moeten achterhouden voor de inzaaiing
van de volgende oogst, maar nu elk jaar nieuw zaad zouden moeten kopen.Ook het tegengaan van de octrooiering van werkwijzen die een plant afhankelijk
maken van externe regulatoren vinden wij van belang en willen wij, indien
mogelijk, tegengaan. Wij hebben dat ook in onze discussienota uiteengezet:
wij zien op dit moment niets in deze technieken en pleiten voor een moratorium
terzake. Het niet verlenen van patenten op deze werkwijze past heel goed in
die gedachte. Ook de amendementen op de stukken nr. 14 en 16 van de heer Stellingwerf steunen wij van harte. Het ene beoogt de exploitatie
van menselijke embryo's tegen te gaan. Dit sluit aan bij hetgeen is gezegd
in het kader van de volksgezondheidswetgeving met betrekking tot de restanten
na een abortus; de commerciële exploitatie van restanten die tot een
mens hadden kunnen uitgroeien, moet absoluut worden tegengegaan. Ook het tweede
amendement ligt geheel in de lijn van het gedachtegoed van GroenLinks: het
tegengaan en, waar mogelijk, verbieden van werkwijzen die schade toebrengen
aan milieu of aan de gezondheid van mens, dier of plant.Ik wil verder nog iets zeggen over een onderwerp waarover diverse sprekers
al het woord hebben gevoerd, namelijk de bescherming van het dierenwelzijn.
Wij hebben in Nederland de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren, een wet
waaraan GroenLinks sterk hecht. Vooral artikel 66 geeft duidelijk aan hoe
belangrijk het is dat wij het dierenwelzijn hoog in ere houden. De tijd dat
in Nederland een activiteit als katknuppelen een volksvermaak was, ligt achter
ons. Wij horen vaak berichten horen over veetransporten waarbij ondanks Europese
consensus over hoe die moeten plaatsvinden nog van alles misgaat en dieren
heel ernstig lijden en wij constateren keer op keer dat wordt gepleit voor
het tegengaan van legbatterijen en bio-industrie waarbij varkens in te krappe
behuizingen gehouden worden, met alle ongewenste gevolgen van dien. Voor GroenLinks
zijn het bevorderen van dierenwelzijn en het tegengaan van het leed van dieren
zaken die regelrecht voortvloeien uit wat wij goede zeden vinden. Ik hoop
dat de staatssecretaris dit met ons eens is. Wat dit betreft, is er in ons
land veel wetgeving en daar zijn wij blij mee.Dit brengt mij tot het verzoek aan de staatssecretaris om nog eens in
te gaan op de interpretatie van artikel 5 van de Rijksoctrooiwet met betrekking
tot hetgeen destijds in artikel 3 van de wet van 1995 stond. Wij komen dan
tot hetgeen is overgenomen in het nieuwe wetsvoorstel uit artikel 6.2.d van
de Europese richtlijn, luidende: Alleen aanzienlijk medisch nut rechtvaardigt
de octrooiering van werkwijzen tot wijziging van de genetische identiteit
van dieren, werkwijzen die geëigend zijn die dieren te doen lijden. Onzes
inziens dient voor de interpretatie van deze bepaling zo nauw mogelijk aangesloten
te worden bij de ethische en morele beginselen die wij in Nederland huldigen.
Dit betekent wat ons betreft toetsing zoals is vastgelegd in de Gezondheids-
en welzijnswet voor dieren. Ik hoop dat de staatssecretaris in zijn antwoord
daarop ingaat.Afsluitend stel ik nogmaals dat GroenLinks het betreurt dat wij vooralsnog
niet zijn ontkomen aan implementatie van een door Nederland ongewenst geachte
Europese richtlijn. Via de amendementen die eerder besproken zijn, hebben
wij getracht de schade – als je dat zo mag noemen en dat doen wij –
zoveel mogelijk te beperken. Dit neemt niet weg dat wij nog steeds hopen dat
het Europese Hof een eventueel verzoek van de Nederlandse regering tot schorsing
zal honoreren en dat uiteindelijk de richtlijn in Nederland nietig verklaard
zal worden.De vergadering wordt van 18.12 uur tot 19.40 uur geschorst.Staatssecretaris Ybema:Voorzitter! Wij hebben het vandaag over een wetsvoorstel dat de nodige
politieke discussie met zich brengt; dat hebben wij in de afgelopen periode
gemerkt. Ik herinner mij dat ik dit voorstel als een van de eerste zaken aantrof
toen ik in deze functie aantrad en met de Kamer debatteerde. Het is begrijpelijk
dat het veel discussie met zich brengt. Immers, het raakt aan zeer elementaire
vragen. Bovendien komt er als complicerend element bij dat wij hierbij te
maken hebben met regelgeving van Europa.Al een aantal malen hebben wij gesproken over de ontwerprichtlijn inzake
de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen. Ik zal niet uitvoerig
ingaan op de voorgeschiedenis maar het is duidelijk dat er in Nederland weerstand
bestaat tegen bepaalde onderdelen van deze richtlijn, met name waar het gaat
om de mogelijkheid om planten en dieren te octrooieren. Daarom heeft de Kamer
in 1997 de regering bij motie verzocht om tegen de totstandkoming van de richtlijn
te stemmen. De regering heeft conform gehandeld, maar ondanks haar tegenstem
in de Raad van de EU is de richtlijn vastgesteld.Mede gelet op een breed ondersteunde motie van deze Kamer heeft de regering
daarna – ik trad toen als staatssecretaris aan – een verzoek ingediend
bij het Hof van Justitie van de Europese gemeenschap om de richtlijn te vernietigen.
Ik verwacht dat de mondelinge behandeling van dit verzoek op een redelijke
termijn zal plaatsvinden. Toen wij deze procedure op verzoek van de Kamer
startten – dat gebeurde eind 1998 – was mijn verwachting dat het
Hof al tot een uitspraak zou zijn gekomen voor de datum van implementatie,
augustus dit jaar. Helaas neemt het Hof meer tijd dan wij verwachtten en ook
dat maakt de hele situatie weer wat gecompliceerder. Intussen moeten wij natuurlijk
doorgaan met het implementeren van de richtlijn. Zolang deze geldt, moet zij
ook op grond van EG-verplichtingen worden uitgevoerd. Daarom hebben wij het
wetsvoorstel opgesteld zoals het vandaag aan de orde is.Over de gevolgde procedure en de handelwijze tegenover het Hof en ook
over wat er nog meer had kunnen gebeuren, zijn vele opmerkingen gemaakt. De
centrale vraag is daarbij: waarom is men niet overgegaan tot een schorsingsverzoek?
Is de regering bereid het Hof onverwijld te verzoeken, de richtlijn te schorsen
tot het moment waarop het Hof heeft beslist op het verzoek om nietigverklaring?
Vooral de heer Stellingwerf is hierop uitvoerig ingegaan. Ik was wat verbaasd
over zijn verwijt dat ik de Kamer in de nota naar aanleiding van het verslag
niet zou hebben geïnformeerd over de mogelijkheden om een verzoek tot
schorsing in te dienen. Ik ben daarop immers uitvoerig ingegaan. Over dat
onderwerp zijn vragen gesteld, vooral van de zijde van de PvdA.Zoals ik in de nota naar aanleiding van het verslag en in de nota naar
aanleiding van het nader verslag reeds opmerkte, zie ik het niet als waarschijnlijk
dat een verzoek tot opschorting zal worden ingewilligd. Het punt daarbij is
dat dan moet worden aangetoond dat bij het verder doorzetten van de procedure
sprake zou zijn van ernstige en onherstelbare schade. Het lijkt mij moeilijk,
zo niet onmogelijk, om dat aannemelijk te maken bij het Hof van Justitie.
Daarom was het mijn inschatting dat een dergelijk verzoek kansloos
zou zijn.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):De staatssecretaris is er verbaasd over dat ik zou hebben gezegd dat hij
ons in de stukken onvoldoende heeft geïnformeerd. Ik heb dat niet gezegd.
Ook ik heb mij gebaseerd op de nota naar aanleiding van het verslag en van
het nader verslag. Ik heb benadrukt dat wij twee jaar geleden toen gediscussieerd
werd over het verzoek tot vernietiging niet hebben geweten dat er een schorsingsmogelijkheid
was, terwijl ik expliciet aan de orde heb gesteld dat het merkwaardig is dat
die schorsende werking er niet impliciet in zit. Toen is er niets tussen u
en de Kamer op dit punt gewisseld.Staatssecretaris Ybema:Dat wil ik ontkennen. Wij hebben toen voortdurend gesproken over de mogelijkheden
van het starten van een procedure. De consequentie van het starten van een
dergelijke procedure zou niet automatisch een schorsende werking op het implementatieproces
inhouden. Het gevolg daarvan was dat wij het traject van de implementatie
zouden doorzetten. Daarover zijn uitvoerig de standpunten gewisseld. De Kamer
is hiermee op een gegeven moment akkoord gegaan, zodat de procedure werd doorgezet.
Gevraagd wordt nu of daarnaast, of vooruitlopend daarop, een procedure had
moeten worden gestart, gelet op de schorsende werking. Dit betreft echter
een extra procedure. Toen al was mijn taxatie dat die kansloos zou zijn. Ik
vind het dan raar als mij verweten wordt dat ik niet op een dergelijke mogelijkheid
gewezen heb.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Ik heb de verslagen van die overleggen en het plenaire gedeelte nagekeken.
Wel is gesteld dat er geen schorsende werking is, dat erken ik, maar het was
zonneklaar dat de Kamer een schorsende werking wilde. Als wij toen hadden
geweten dat er een andere procedure was die tot een dergelijke schorsing kon
leiden, dan had de Kamer beslist een dergelijk verzoek gedaan. U zei dat u
dit niet kansrijk achtte, maar dat is dan een overweging van u. Ik vind dat
de Kamer zelf die afweging had moeten kunnen maken en die kans heeft zij helaas
niet gekregen.Staatssecretaris Ybema:Ik heb nooit de behoefte gehad om dingen achter te houden. Waarom zou
ik? Als op dat moment expliciet gevraagd was of er andere mogelijkheden waren
om deze procedure te vermijden, had ik dat gemeld. U weet dat ik mij verzet
heb tegen het starten van de procedure. Ik vond ook dat de procedure kansloos
zou zijn, maar de Kamer dacht daar in meerderheid anders over. Ik heb hierover
ook in het kabinet gesproken en besloten is, te doen wat de Kamer wilde. Het
kabinet heeft toen voluit, wij deden daar niet minimalistisch over, de procedure
gestart. Alle argumenten die wij konden bedenken, wilden wij opvoeren. Daarnaast
gingen wij echter wel door met het implementatieproces. Dat was volgens mij
een soort afspraak die toen is gemaakt.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Voorzitter! Ik denk dat die afspraak in ieder geval niet expliciet is
gemaakt, want dan had ik dat ongetwijfeld nog geweten. Ik vond het heel jammer
dat ik uit de schriftelijke stukken pas de conclusie kon trekken dat er een
mogelijkheid was en daarbij moest constateren: hadden we die toen maar benut.
Maar goed, dat is niet gebeurd; daar neem ik nu kennis van. Nu zegt de staatssecretaris
dat hij die andere procedure niet erg haalbaar achtte. Dat kan zijn beoordeling
zijn geweest, maar ik vind dat de Kamer dit zelf had moeten kunnen beoordelen.
Dat is helaas niet mogelijk gebleken.Staatssecretaris Ybema:Dat zijn zaken die zich in dit soort procedures voordoen. Het lijkt mij
dat dan de les voor de regering zou moeten zijn: het in principe melden van
alle theoretische mogelijkheden die er zijn, en dat de les voor de Kamer zou
kunnen zijn: ook altijd vragen naar alle theoretische mogelijkheden die er
zijn. Er zijn vaak heel veel juridische mogelijkheden om procedures te voeren.Voorzitter! Ik ga weer door met het hier en nu, want het voorgaande betrof
toch even een kijken naar het verleden. Van verschillende fracties is de vraag
gekomen: is het niet alsnog mogelijk om een dergelijke procedure voor een
schorsende werking te starten en is het kabinet daartoe bereid? Ik heb u aangegeven
dat ik de procedure niet echt kansvol acht, maar als de Kamer daar in meerderheid
op aandringt, ben ik best bereid om zo'n procedure te starten – dit
om nogmaals aan te tonen dat er niets achter zit van het niet willen starten
van een dergelijke procedure. Ik laat het dan uiteraard graag aan de Kamer
of het ook zo breed wordt gevoeld, dat men dit alsnog zou willen.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Dank voor deze toezegging; dat vind ik heel belangrijk. Het
komt in ieder geval tegemoet aan een van de bezwaren van de CDA-fractie, in
die zin dat dit verzoek tot schorsende werking alsnog wordt ingediend. Maar
dan is wel mijn vraag in de richting van de staatssecretaris, welke consequenties
dit heeft voor de behandeling en de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel.Staatssecretaris Ybema:Om even te reageren op uw eerste opmerking wijs ik erop dat ik heb gezegd,
dat de regering ertoe bereid is, mits de Kamer ook in meerderheid uitspreekt
dat men dit wenst. Nu, dat hoor ik dan graag. De CDA-fractie is helder op
dat punt.Als het gaat om mogelijke consequenties voor de verdere procedure, dan
merk ik op dat dit geen consequenties voor de verder procedure heeft. Het
traject dat wij met elkaar hebben afgesproken, gaat gewoon door. Dit is in
principe de afsluitende fase, tenminste wat de Tweede Kamer betreft, van het
hele implementatietraject.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Dat klopt niet, voorzitter; dat kan niet. Als er een schorsende werking
wordt ingesteld, betekent het dat de schorsende werking betrekking heeft op
de richtlijn voor de duur van de procedure. Dat klopt toch? Als dan tegelijkertijd
het implementatietraject loopt... Ja, je kunt niet iets implementeren waarvan
je tegelijkertijd een schorsende werking aanvraagt. Dat gaat niet. Ik blijf
toch bij mijn vraag: als we dat doen – stel dat we daar op het einde
van dit debat gezamenlijk toe besluiten –, wat heeft het dan voor consequenties
voor de implementatie van de richtlijn en dus in feite voor dit wetsvoorstel?Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Misschien ter aanvulling nog deze vraag, voorzitter. Wat houdt dan in de visie van de staatssecretaris die schorsende werking in?Staatssecretaris Ybema:Voorzitter! In wezen is de procedure niet anders dan bij de procedure
die wij hebben aangespannen bij het Hof. Ook daarvan kun je zeggen: als je
nota bene een procedure aanspant bij het Hof om de richtlijn nietig te doen
verklaren, moet je dan wel doorgaan met de implementatie van de richtlijn?
Daarvan hebben we gezegd dat we dit wel doen, omdat we te maken hebben met
afspraken en besluitvorming die daarover in EG-verband tot stand zijn gebracht.
Wij zijn een partner in de EG en de consequentie daarvan is dat wij het implementatietraject
moeten doorlopen zoals dit in EG-verband is afgesproken. Datzelfde geldt in
principe voor dit verzoek.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Het is toch niet helder, voorzitter. Dit is eigenlijk heel belangrijk
voor het verdere verloop van de behandeling van dit wetsvoorstel. Toen we
de procedure zijn gestart over de nietigverklaring, hoorde daarbij dat we
verder moesten gaan met het implementatieverhaal. Daar waren we het niet mee
eens, maar dat was logisch. Stel dat we nu de schorsende werking gaan aanvragen:
dan kun je hier toch niet het eindbesluit nemen over de implementatie? Met
andere woorden: je kunt dan toch niet het eindbesluit nemen over dit wetsvoorstel?
Dan ben je toch een beetje bezig met jezelf een rad voor ogen te draaien?Staatssecretaris Ybema:Voorzitter! Laten wij het scenario nemen, dat de procedure bij het Hof
Nederland in het gelijk stelt en dat dus de richtlijn wordt vernietigd. Dan
ontstaat een rare situatie, want dan hebben wij de richtlijn al geïmplementeerd
maar wordt deze ex post nog eens vernietigd. Dat is inherent aan de procedure
die wij kiezen.De voorzitter:Dit is echt de laatste vraag, mevrouw Van der Hoeven!Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Maar het is wel heel erg belangrijk, voorzitter.De voorzitter:Per definitie is vanuit deze stoel gezien alles belangrijk!Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Ja, dat weet ik wel! Maar als je op een gegeven ogenblik vraagt om een
schorsende werking, betekent dit dat je ook niet hoeft te implementeren voor
1 juli. Dat is het punt waar het om draait. Dan zijn we nu bezig met iets
wat niet hoeft. Dat is het punt en daar komt geen duidelijk antwoord opStaatssecretaris Ybema:Voorzitter! Schorsende werking is in essentie niet anders dan de procedure
die wij hebben aangespannen tegen de richtlijn op zichzelf. Het aanspannen
van een procedure, of dat nu de procedure bij het Hof is of schorsende werking,
heeft geen schorsende werking op de implementatieprocedure. De implementatiepro-
cedure is de afspraak die gemaakt is en daar zit je aan vast. Het argument
daarvoor is natuurlijk ook heel eenvoudig: als een lidstaat problemen heeft
met een richtlijn, wordt uiteraard een procedure aangespannen want die zou
dan meteen schorsende werking hebben op het implementatieproces. Dan zie ik
de chaos in Europa al voor mij!Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Maar wat is dan de toegevoegde waarde van een verzoek om schorsende werking?
Ik ben er nog niet uit of ik die motie zal steunen.Staatssecretaris Ybema:Dan moeten we het even helder hebben. Ik heb geen procedure tot schorsende
werking voorgesteld. Die vraag komt vanuit de Kamer. Voor mij hoeft het niet.
Maar als de Kamer in meerderheid vindt dat er alsnog een procedure voor de
schorsende werking moet worden aangespannen, ben ik bereid om dat te doen.
Die procedure kan veel sneller omdat het natuurlijk een totaal andere procedure
is en misschien is het dan mogelijk om op een heel korte termijn op dat punt
helderheid te krijgen. Die procedure is totaal anders dan de procedure tegen
de richtlijn an sich.De heer Poppe (SP):Voorzitter!...De voorzitter:De heer Poppe nog één vraag op dat punt en dat is de laatste
vraag op dit moment althans. Er is ook nog een tweede termijn.De heer Poppe (SP):Kan de staatssecretaris misschien de problemen schetsen als dit wetsvoorstel
even op de plank blijft liggen in afwachting van een schorsingsprocedure?
Waarom houdt hij het wetsvoorstel niet even aan als er geen problemen zijn?Staatssecretaris Ybema:Dat is een totaal andere benadering. Nederland is als verdragspartner
verplicht om richtlijnen te implementeren. De afspraken in deze implementatieprocedure
houden in, dat alle lidstaten voor 31 juli van dit jaar de richtlijn moeten
hebben geïmplementeerd. Dat is de plicht van de regering en dat doen
wij dus. Het is dus niet aan de orde om de richtlijn maar even te parkeren,
want dat is in strijd met onze verplichting als verdragspartner.De heer Poppe (SP):Voorzitter!...De voorzitter:Nee, nu niet meer. Het komt vast nog terug in tweede termijn. De staatssecretaris
gaat nu door met zijn beantwoording.Staatssecretaris Ybema:Voorzitter! Mevrouw Witteveen en anderen hebben gevraagd hoe het zit met
de voortgang in andere EG-landen van de implementatie van de richtlijn. Nederland
ligt op schema en dat was ook de bedoeling. Ik heb informatie gekregen, dat
het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de Scandinavische landen waarschijnlijk
voor de zomer de richtlijn zullen hebben geïmplementeerd. In Duitsland
en Italië is er minder voortgang, omdat er daar ook intern vrij forse
politieke discussies zijn over de implementatie van de richtlijn. Het is dus
een gemengd beeld. Je kunt echter niet al te gemakkelijk en snel de conclusie
trekken dat dit voor nogal wat landen zal betekenen dat ze voor 31 juli de
zaak dus niet hebben geïmplementeerd. Er zijn ook landen die de procedure
kennen dat bij decreet de richtlijn wordt geïmplementeerd.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik heb gevraagd of de staatssecretaris iets explicieter zou kunnen aangeven
waarover de discussies in Duitsland en Italië gaan.Staatssecretaris Ybema:Daarover heb ik verder geen informatie.Voorzitter! Dan kom ik bij het belang van de octrooiering van de biotechnologische
uitvindingen, de inhoudelijke kant van het voorstel dat aan
de orde is. Ik heb de indruk dat zowel in het verslag als in het nader verslag
de onderwerpen die hierbij spelen, vrij uitvoerig aan de orde zijn gesteld.
Ik wil beginnen met te benadrukken hoe belangrijk biotechnologie is vanwege
de mogelijkheden voor economische vooruitgang, welvaart en welzijn. Wij moeten
niet eenzijdig praten over de risico's. Natuurlijk zitten er ook risico's
aan. Alle leden onderkennen die ook. Er zitten echter ook zeer nadrukkelijk
voordelen aan. Het gaat erom de zaak zodanig te regelen dat de voordelen wel
worden gebruikt en de risico's voldoende worden beheerst.U weet ook dat biotechnologie zeer belangrijke mogelijkheden biedt op
het terrein van nieuwe medicijnen, voor de ontwikkeling van planten die minder
vatbaar zijn voor ziektes of een betere opbrengst genereren, voor de ontwikkeling
van middelen om milieuvervuiling aan te pakken, etc. Er zijn nogal wat voorbeelden
van hele positieve ontwikkelingen op grond van de biotechnologie.Voorzitter: Van NieuwenhovenStaatssecretaris Ybema:Die uitvindingen stellen wij uiteraard zeer op prijs. Zij zijn belangrijk
voor de kwaliteit van de samenleving, ook internationaal. Wij moeten en willen
ervoor zorgen dat die uitvindingen iedereen ten goede komen, zeker de mensen
die dat nodig hebben. Daarom is er ook geen reden daaraan octrooi te onthouden.Vanwege de kansen die biotechnologie biedt, bevordert de regering ook
het biotechnologisch onderzoek. Onlangs heeft de Kamer met de minister van
Economische Zaken gesproken over de invulling van het actieplan life sciences.
Dat zit in diezelfde sfeer. Mij wordt gemeld dat daarvoor een royale steun
was in de Kamer.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Ik neem aan dat de staatssecretaris ervan op de hoogte is dat door de
meerderheid van de Kamer is aangegeven dat er geen onomkeerbare stappen moesten
worden gezet bij de implementatie van het actieplan life sciences en dat moest
worden afgewacht totdat de integrale nota inzake biotechnologie er lag.Staatssecretaris Ybema:Ja, dat is mij bekend. Dat wordt uiteraard ook volledig gerespecteerd
door de regering. Ik wilde even aangeven dat bij de discussie over dat actieplan
life sciences een vrij ruime meerderheid steun aan dat actieplan heeft betuigd.Voorzitter! Je zou kunnen zeggen dat octrooiering van biotechnische uitvindingen
daarop aansluit. Onderzoekers die biotechnische uitvindingen hebben gedaan,
moeten door middel van octrooiering hun uitvinding kunnen exploiteren evenals
dat bij andere uitvinden het geval is. Door octrooiering kan biotechnologisch
onderzoek rendabel worden. Dat leidt natuurlijk tot verdere stimulering van
onderzoek. Zo werkt dat proces. Wij willen biotechnologisch onderzoek en octrooiering
van de daarmee verkregen uitvindingen ook niet tegenhouden, integendeel.In de schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel is de nadruk ook
gelegd op de ethische problemen van biotechnologie en de octrooiering van
planten en dieren. Zoals ik reeds aangaf, is dat volstrekt begrijpelijk. Wij
moeten voorkomen dat de wet allerlei ontwikkelingen mogelijk maakt die wij
kost wat kost willen voorkomen. Wij moeten het probleem echter in perspectief
zien. Er wordt al jarenlang biotechnologische R&D verricht, waaruit uitvindingen
voortvloeien waarvoor soms wel en soms niet octrooi wordt aangevraagd. Het
beeld is heel gemengd. Wij hebben daarmee helemaal geen problemen gehad. Bovendien,
als er octrooi is verleend, dan betekent dit niet dat de producten die met
geoctrooieerde uitvindingen worden gemaakt ook automatisch worden toegelaten
tot de markt. Dat is weer een andere fase, een ander proces. Zo moet er bijvoorbeeld
bij genetisch gemodificeerde organismen altijd een toelatingsprocedure worden
afgelopen. Er zijn dus al diverse waarborgen ingebouwd voor het zorgvuldig
omgaan met biotechnologie. Gelet op het belang van deze nieuwe technologie
is het zeer wenselijk dat de regels in Europa verder op elkaar worden afgestemd.
Dat geldt ook voor het octrooirecht. De regering staat daarom positief tegenover
het voornemen op dat punt tot harmonisatie van de wet- en regelgeving te komen.Dan het niet verlenen van octrooi voor bepaalde uitvindingen. Het gaat
erom daarvoor de juiste grenzen te definiëren. Biotechnologie is niet
per definitie goed, net zomin als andere technologieën dat zijn. Wij
willen waar mogelijk en passend ook ethische en ecologische overwegingen zwaar
laten meewegen. Ethische overwegingen kunnen een rol spelen bij het verlenen
van vergunningen voor biotechnologisch onderzoek en bij octrooiering van biotechnologische
uitvindingen. Ecologische overwegingen kunnen een rol spelen bij de toelating
van producten tot de markt. Voor vergunningen voor onderzoek en voor toelating
tot de markt hebben wij weer andere wetgeving dan de octrooiwetgeving. Dit
wetsvoorstel regelt alleen de octrooiering van biotechnologische uitvindingen.
Gaat het om een uitvinding op een ander gebied dan biotechnologie, dan is
octrooiering in beginsel wel mogelijk. Sterker nog, de nationale wetgever
mag geen andere uitvindingen aanwijzen die niet mogen worden geoctrooieerd,
tenzij de wetgever kan aantonen dat het gaat om uitvindingen, waarvan de exploitatie
evident in strijd zou zijn met de openbare orde of de goede zeden.Ik wil dit punt graag benadrukken door nu in te gaan op de vraag wat de
richtlijn van de Nederlandse wetgever op dat punt eist. Het doel van de richtlijn
is het harmoniseren van de nationale wetgeving van de lidstaten met betrekking
tot de octrooiering van biotechnologische uitvindingen. Daarbij schrijft de
richtlijn de zogenaamde totale harmonisatie voor. Dat geldt voor de bepalingen
uit de richtlijn die moeten worden overgenomen in de nationale wetgeving.
Afwijking van die bepalingen is niet toegestaan. In het wetsvoorstel is dan
ook zo dicht mogelijk aangesloten bij de letterlijke tekst van de richtlijn.
In het wetsvoorstel zijn ter uitvoering van de richtlijn de volgende zaken
geregeld: het beginsel dat biotechnologische uitvindingen octrooieerbaar zijn
op dezelfde voet als andere uitvindingen, de uitzonderingen op de octrooieerbaarheid
van biotechnologische uitvindingen, de reikwijdte van de bescherming van octrooien
voor biotechnologische uitvindingen, het landbouwers voorrecht, de dwanglicenties
van een octrooirecht of van een kwekersrecht – ik kom daar nog op terug –
en het depot van biotechnologisch materiaal. Er gelden algemene eisen voor octrooiering, maar deze worden verbijzonderd
ten behoeve van de octrooiering van biotechnologische uitvindingen. Ook daaraan
worden weer algemene eisen gesteld. Ik noem de volgende. Alleen uitvindingen
die nieuw zijn, op uitvinderwerkzaamheden berusten en kunnen worden toegepast
op het gebied van de nijverheid zijn octrooieerbaar. Het octrooi strekt zich
uit over de werkwijze en het rechtstreekse voortbrengsel van die werkwijze.
Het octrooi is een recht voor een uitvinder om te voorkomen dat anderen zijn
uitvinding toepassen, zonder dat hij daarvoor toestemming heeft gegeven.De richtlijn specificeert die algemene eisen ten aanzien van de octrooiering
van biotechnologische uitvindingen nog op een aantal punten. Deze verbijzonderingen
vereisen een aantal aanpassingen van de Nederlandse octrooiwetgeving, maar
de principes daarvan worden niet aangetast. Richtlijn en wetsvoorstel geven
aan voor welke uitvindingen geen octrooi mag worden verleend. Het gaat om
een viertal categorieën. Dat geldt voor uitvindingen waarvan de toepassing
in strijd is met de openbare orde of met de goede zeden, voor het menselijk
lichaam in alle stadia van vorming en ontwikkeling of voor delen van het menselijk
lichaam, voor planten- en dierenrassen en ten slotte voor werkwijzen van wezenlijk
biologische aard.Het meest in het oog springt het verbod van octrooiering van uitvindingen
waarvan de exploitatie in strijd is met de openbare orde of met de goede zeden.
Dat beginsel is onomstreden en geldt in Nederland sinds de totstandkoming
van de oude Rijksoctrooiwet aan het begin van de vorige eeuw. De richtlijn
gaat daarop verder, want in Nederland en in Europa is veel discussie over
genetische modificatie van planten en dieren waarbij onduidelijk is welke
neveneffecten die modificatie heeft en waarbij natuurlijk ook ethiek heel
vaak een rol speelt. De richtlijn noemt voorbeelden van onethische uitvindingen
die niet geoctrooieerd kunnen worden, zoals de werkwijze voor het klonen van
mensen, de werkwijze tot wijziging van de overerfbare genetische identiteit
van de mens, het gebruik van menselijke embryo's voor industriële of
commerciële doeleinden en de werkwijze tot wijziging van de genetische
identiteit van dieren die deze dieren kunnen doen lijden zonder dat daar aanzienlijk
medisch nut voor mens of dier tegenover staat. Als het om andersoortige uitvindingen
gaat dan de zojuist opgesomde categorieën, dan is octrooiering dus in
beginsel wel mogelijk, tenzij er sprake zou zijn van strijd met de openbare
orde of met de goede zeden.De richtlijn geeft op zichzelf niet veel nieuws ten opzichte van de huidige
octrooiwetgeving, maar er zit één belangrijke wijziging in ten
opzichte van onze Nederlandse wetgeving. Volgens de huidige opvattingen kan
op grond van artikel 3 van de Rijksoctrooiwet 1995 voor planten- en dierenrassen,
planten en dieren geen Nederlands octrooi worden verleend. De richtlijn schrijft
echter voor dat weliswaar planten- en dierenrassen niet geoctrooieerd kunnen
worden, maar dat octrooi op planten en dieren wel mogelijk is. Ik kom daar
straks uiteraard uitvoerig op terug, ook omdat er een amendement over is ingediend.Mevrouw Witteveen heeft gevraagd of embryo's dan nooit octrooieerbaar
zijn. De richtlijn bepaalt dat het menselijk lichaam in de verschillende stadia
van wording en ontwikkeling niet octrooieerbaar is. Dat betreft dus ook embryo's,
want dat zijn mensen in wording. Verder wordt volgens de richtlijn en het
wetsvoorstel geen octrooi verleend voor industrieel of commercieel gebruik
van embryo's. Het gebruik voor therapeutische of diagnostische doeleinden
is volgens de richtlijn niet in strijd met de openbare orde of met de goede
zeden. Ik wijs op overweging 42 uit de richtlijn, waarnaar ook mevrouw Witteveen
verwees. Die uitvindingen zijn toch niet octrooieerbaar gelet op artikel 7
van de Rijksoctrooiwet uit 1995. Meer in het algemeen geldt dat uitvindingen
met een therapeutisch of diagnostisch doel geheel buiten het octrooirecht
vallen. De zorg van mevrouw Witteveen, dat dergelijke uitvindingen niet ten
gunste kunnen komen van het brede publiek omdat er octrooien op rusten, die
in handen zijn van enkele partijen, is dus niet gegrond.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Voorzitter! In Nederland zijn verschillende wetsvoorstellen aanhangig,
die nu nog bij de Raad van State liggen, waarin van proeven met embryo's en
het tot stand brengen van embryo's wordt gesproken. De discussies daarover
moeten wij nog diepgaand voeren, vooral in de commissie voor de volksgezondheid,
terwijl wij hier toch al spreken over octrooiering waar sprake is van medisch
nut. Dat is toch een heel vreemde volgorde?Staatssecretaris Ybema:Hoe wij vanuit onze nationale verantwoordelijkheid wensen om te gaan met
embryo's is een vraag die natuurlijk voortdurend aan de orde is. Het element
van de octrooieerbaarheid op dat punt is natuurlijk een zaak van een wat andere
orde, omdat dat meer te maken heeft met de relatie tussen de uitvinding als
zodanig en de mogelijkheid van industriële toepassing van die uitvinding.
Dan gaan het commerciële element en de kosten die door de onderzoekers
zijn gemaakt om tot die uitvinding te komen, een rol spelen. Daarbij hebben
wij dus te maken met de bescherming van het zakelijk belang via het octrooirecht.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Ja, maar mijn concrete vraag is: waarom houden wij die volgorde aan? Eerst
wordt octrooi verleend, ook voor dat soort zaken, en straks spreken wij over
de toelaatbaarheid van het werken en experimenteren met embryo's en over de
octrooieerbaarheid daarvan. En dat alles terwijl wij al jaren weten dat het
wetsvoorstel zo gecompliceerd is en het nog bij de Raad van State ligt. Dat
is een gekke volgorde.Staatssecretaris Ybema:Ik heb sterk het gevoel dat het onderwerp waar de heer Stellingwerf nu
over spreekt – embryo's en hoe je daar mee moet omgaan – permanent
een onderwerp van discussie zal blijven, omdat het zo gevoelig is. Het gaat
om de kwestie van leven en dood. Zo'n discussie zal ook nooit definitief afgerond
kunnen worden. Maar daarnaast heb je wel te maken met de ontwikkelingen in
Europees verband en de gevolgen voor de harmonisatie van regelgeving. Wij
moeten wel doorgaan met het verder harmoniseren van zaken die een zekere zakelijke
consequentie hebben. Daar gaat het hier natuurlijk om. Wij praten hier over
elementen die een zakelijke consequentie hebben en ook als
zodanig moeten worden beschermd.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Ik wil juist aangeven dat het hier niet om een discussie gaat die al heel
lang speelt. Binnen de volksgezondheidscommissie moet deze discussie juist
nog gaan spelen. Het is een vrij nieuwe discussie, want het is ook vrij uniek
dat wij praten over het tot stand brengen van embryo's, het kweken van embryo's
en het experimenteren daarmee. Is dat niet een reden te meer om deze richtlijn
nog maar een tijdje op te schorten?Staatssecretaris Ybema:Dat is geen reden. Ik moet mij dan toch enigszins formeel uitdrukken.
Nederland is een partner in de EU en in dat kader is deze richtlijn vastgesteld.
De leden van de EU hebben de plicht – het is geen kwestie van een verzoek –
om die richtlijn te implementeren. Daar zijn wij uiteraard mee bezig en wij
proberen dat op een zo verantwoord mogelijke manier te doen.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik heb nog een vraag over de relatie tussen de rijksoctrooiwet en het
gebruik van embryo's voor therapeutische of diagnostische doeleinden. De richtlijn
staat octrooiverlening toe met betrekking tot uitvindingen waar embryo's gebruikt
worden voor therapeutische of diagnostische doeleinden. Nu zegt de staatssecretaris
dat in het wetsvoorstel op dit punt wel degelijk een afwijking van de richtlijn
is vastgelegd. Ik zou daar prima mee kunnen instemmen.Staatssecretaris Ybema:Nee, ik heb proberen aan te geven dat de onduidelijkheid die u in uw eerste
termijn op twee plaatsen in het wetsvoorstel meende te zien, niet bestaat.
Het wetsvoorstel stemt op dit punt overeen met de richtlijn.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik begrijp het echt niet. Ik begreep het ook al niet uit de stukken. De
richtlijn maakt duidelijk een uitzondering als het gaat om de octrooiverlening
voor het gebruik van embryo's. De uitzondering, waarbij octrooiering is toegestaan,
is de situatie waarin sprake is van uitvindingen met een therapeutisch of
diagnostisch doel.Staatssecretaris Ybema:Ja.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):De staatssecretaris zegt echter steeds dat in het Nederlandse wetsvoorstel
die uitzondering niet wordt toegestaan. Dat zou prima zijn, anders moest ik
op dat punt misschien een amendement indienen. Maar volgens mij is er dan
wel sprake van een afwijking, een aanvulling of een aanscherping van de richtlijn.Staatssecretaris Ybema:Nee, de uitvindingen waarbij sprake is van therapeutische of diagnostische
doeleinden vallen geheel buiten het octrooirecht. Dat is natuurlijk heel gecompliceerd.
Laat ik de kern van het antwoord kort herhalen om het daarmee voor u en ook
voor mezelf goed op een rij te krijgen, want het zijn allemaal lastige formuleringen.
Het gebruik voor therapeutische of diagnostische doeleinden is volgens de
richtlijn niet tegen openbare orde of goede zeden. Dat is een belangrijk punt.
Dat staat in overweging 42 uit de richtlijn, waar mevrouw Witteveen naar verwees.
De uitvindingen voor therapeutische of diagnostische doeleinden zijn niet
octrooieerbaar, gelet op artikel 7 van onze eigen Rijksoctrooiwet uit 1995.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Dat is ook nog in overeenstemming met de richtlijn. Maar dan?Staatssecretaris Ybema:De conclusie is dan dat de uitvindingen met een therapeutisch of diagnostisch
doel ook geheel buiten het octrooirecht vallen.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):In overweging 42 van de richtlijn staat letterlijk: "Het gebruik van menselijke
embryo's voor industriële en andere doeleinden is niet octrooieerbaar.
Deze uitsluiting geldt niet voor uitvindingen met een therapeutisch of diagnostisch
doel".Staatssecretaris Ybema:Deze uitsluitingen zijn niet octrooieerbaar. Dat geldt niet...Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):...voor uitvindingen met een therapeutisch of diagnostisch doel. Ik concludeer
daaruit dat octrooiering is toegestaan met betrekking tot het gebruik van
embryo's als er sprake is van een therapeutisch of diagnostisch doel.Staatssecretaris Ybema:Ik stel voor dat ik in tweede termijn op dit punt terugkom. Het is heel
technisch en heel gecompliceerd. We moeten daar helderheid over hebben.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Ik wil graag nog iets vragen aan de staatssecretaris. Het
is belangrijk voor de discussie dat we twee dingen onderscheiden. Dat is de
octrooiering van uitvindingen "kaal" en daarna allerlei toelatingen en toepassingen
in de markt. We moeten dat in de discussie vanavond heel goed onderscheiden.
Anders halen we alles door elkaar, zoals mevrouw Witteveen op het ogenblik
aan het doen is.De voorzitter:Mevrouw Witteveen hoeft niet op de heer Udo te reageren. Wil de staatssecretaris
hier nog iets over zeggen?Staatssecretaris Ybema:Ik zie het als een opmerking in de richting van mevrouw Witteveen.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Ik bestrijd alleen dat ik doe wat de heer Udo zegt. Dat slaat nergens
op.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Ik ben het daarmee eens. Laat ik dat vooropstellen. Ik heb verder een
vraag aan de staatssecretaris. Zijn die embryo's nu wel of niet octrooieerbaar?
Dat is de vraag waar het om draait. Daar moet helderheid over komen omdat
er een amendement ligt op dit punt van de heer Stellingwerf. Als die embryo's
wel octrooieerbaar zijn maar alleen voor bepaalde doeleinden, dan komt het
amendement van de heer Stellingwerf in een heel ander daglicht te staan. Als
de staatssecretaris zegt dat het octrooirecht buiten werking wordt gesteld
voor bepaalde doeleinden, dan is de vraag wat de reikwijdte is van die zin.Staatssecretaris Ybema:Ik kom straks bij de behandeling van de amendementen terug op het specifieke
punt van de octrooieerbaarheid van embryo's zoals dat in het amendement is
neergelegd. Ik herhaal mijn voorstel om in tweede termijn terug te komen op
het punt van de octrooieerbaarheid als het gaat om het gebruik
voor therapeutische of diagnostische doeleinden.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Ik begrijp niet wat de bedoeling is van het uit elkaar plukken
van de octrooiering en de mogelijke toepassing, zoals de heer Udo nu aan de
orde stelt. Het is van het grootste belang dat degenen die miljoenen investeren
in dit soort onderzoeken in de gentechnologie vooraf weten in hoeverre een
eventueel verkregen octrooi in de praktijk tot exploitatie kan worden gebracht.
Is de staatssecretaris het met mij eens dat het noodzakelijk is dat wij nu
eerst vaststellen wat mag en wat gewenst en niet gewenst is en dat vervolgens
pas mogelijke octrooiaanvragen van belang kunnen worden? Anders vormen de
investeringen die gedaan worden een druk op de overheid om een octrooi te
verstrekken.Staatssecretaris Ybema:Ik ben zelf geen onderzoeker, maar ik vrees dat het leven niet zo simpel
in elkaar zit. Er wordt veel onderzoek gedaan en dit leidt soms tot uitvindingen.
Het octrooirecht beoogt die uitvindingen te beschermen. Een heel andere vraag
is wat je vervolgens met die uitvindingen kan doen bij individuele toepassing
en of je daarmee bepaalde dingen wel of niet mag doen. Die dingen kunnen niet
vooraf aan elkaar worden gekoppeld. Je kunt niet vooraf zeggen: als u een
octrooi krijgt, mag u het op die manier industrieel toepasbaar maken. Dit
zijn echt twee totaal verschillende zaken.De heer Udo (VVD):Begrijp ik goed dat de octrooiering en de toelating van GMO's een heel
apart traject volgen?Staatssecretaris Ybema:Dat is waar. Ik heb het voorbeeld gegeven van genetisch gemodificeerde
producten. Daaraan liggen vaak verschillende octrooien ten grondslag die hebben
geleid tot dat specifieke product. Dan is het de vraag of wij die producten
waarin die GMO's zijn verwerkt, willen toelaten. Dit is een andere vraag die
dus separaat aan de orde komt en volgens mij ook moet komen.Mevrouw de voorzitter! Er is gevraagd of het mogelijk is strenger te zijn
dan de richtlijn op grond van artikel 95, vierde lid, van het EG-verdrag vroeger
was dit artikel 100. Artikel 95 van het EG-verdrag biedt lidstaten de mogelijkheid
om ook ten aanzien van geharmoniseerde onderwerpen nationale bepalingen toe
te passen die hun rechtvaardiging vinden in redenen als bedoeld in artikel
30 van het EG-verdrag. In artikel 30 wordt als reden onder andere genoemd
het gevaar voor gezondheid en leven van personen, dieren en planten. Een aantal
amendementen heeft als strekking ontwikkelingen die uit ethische overwegingen
ongewenst worden beschouwd niet voor octrooien in aanmerking te laten komen.
Van gevaar voor de gezondheid en het leven van personen, dieren en planten
is hierbij geen sprake. Ethische overwegingen worden in artikel 30 van het
EG-verdrag niet genoemd als reden voor nationale afwijkende maatregelen en
een beroep hierop is tot op heden dan ook nog niet gehonoreerd.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Het is toch een heel vreemde redenering dat ethische overwegingen al niet
meer kunnen leiden tot het oordeel dat iets tegen de goede zeden is. Dan weet
ik het ook niet meer. Wat houdt het begrip "de goede zeden en openbare orde"
dan nog in?Staatssecretaris Ybema:Ik heb geprobeerd zo feitelijk mogelijk aan te geven wat de mogelijkheden
van artikel 30 zijn. In dit artikel worden ethische overwegingen niet genoemd
als reden voor nationale maatregelen. Tot op heden is nog geen beroep op dit
artikel uit die overwegingen gehonoreerd. Daarmee wil ik aangeven dat dit
de ingang of de werkwijze is.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Toch luistert dit heel nauw. Het gaat niet om het gevaar voor
dieren, het milieu of het arbeidsmilieu, maar om de bescherming van dieren,
het milieu of het arbeidsmilieu. Dit is een heel andere formulering waarop
volgens mij wel degelijk een beroep kan worden gedaan.Staatssecretaris Ybema:Mevrouw de voorzitter! Ik heb aangegeven dat in artikel 30 nu juist onder
andere wordt genoemd het gevaar voor gezondheid en leven van personen, dieren
en planten. Zo is het daar geformuleerd en wij hebben met die formulering
te maken.Ik kom nu op de vragen over de kwekersproblematiek. De Nederlandse vereniging
voor zaai- en plantgoed en de Vereniging van kwekers van nieuwe rassen van
siergewassen hebben ook mijn aandacht gevraagd voor de problematiek van kwekers
die gebruik willen maken van biologisch uitgangsmateriaal waarop octrooi van
anderen rust. Er lijkt sprake van een soort onbalans tussen de rechten van
de kwekersrechthouders en van de octrooirechthouders. De EG-richtlijn regelt
situaties vanaf het moment dat uitvindingen op de markt komen, niet de fasen
die daaraan voorafgaan, zoals onderzoek en ontwikkeling. In feite gaat het
om de reikwijdte van en de balans tussen de onderzoeksexemptie in het octrooirecht
en de "breeders exemption" in het kwekersrecht.De situatie kan als volgt worden geschetst. De kweker die een nieuw ras
wil kweken, moet beschikken over al dan niet geoctrooieerd uitgangsmateriaal.
Als de kweker dat materiaal niet zelf heeft, dan moet hij dat van een ander
betrekken, bijvoorbeeld van degene die octrooi op genetisch gemodificeerd
materiaal heeft of heeft aangevraagd. Wil de octrooihouder of -aanvrager dat
materiaal niet verkopen, dan is dat in beginsel zijn goed recht. Van de eigenaar
van het materiaal kan niet worden verlangd dat hij zijn eigendom verkoopt,
tenzij dat in het algemeen belang is; dan komt er een soort onteigeningsprocedure.
Verkoopt de octrooihouder zijn materiaal wel, dan kan hij via de licentie
voorwaarden verbinden aan het soort gebruik ervan. Als hij materiaal afstaat
zonder voorwaarden, dan is het octrooirecht op dat materiaal uitgeput en kan
de kweker ermee aan de slag om nieuwe rassen te ontwikkelen. Hier ligt een
taak voor zowel kwekers als octrooihouders: zij moeten goede afspraken maken
over het beschikbaar stellen van plantaardig uitgangsmateriaal voor de kweek
van nieuwe rassen. Wil de octrooihouder niet dat de kweker een nieuw plantenras
ontwikkelt, dan geeft de EG-richtlijn een andere uitweg. Die bepaalt namelijk
dat de octrooiaanvrager biologisch materiaal waarop de uitvinding betrekking
heeft, in twee soorten gevallen moet deponeren bij een depositaris: het eerste
geval is dat het biologisch materiaal niet openbaar toegankelijk
is en de octrooiaanvraag niet zodanig kan worden omschreven dat de uitvinding
door een deskundige kan worden toegepast; het tweede geval is dat het biologisch
materiaal niet openbaar toegankelijk is en de uitvinding het gebruik van dergelijk
materiaal impliceert. In die gevallen kan de kweker op grond van artikel 13
van de richtlijn aan de depositaris verzoeken om hem een monster van het biologisch
materiaal te verschaffen. De depositaris moet aan dat verzoek voldoen, mits
de verzoeker het materiaal niet aan derden beschikbaar stelt en mits de verzoeker
het materiaal alleen gebruikt voor experimentele doeleinden. De ontwikkeling
van een nieuw plantenras valt volgens mij binnen de experimentele doelen die
de richtlijn toelaat. De kweker mag echter zonder de toestemming van de octrooihouder
geen commerciële handelingen verrichten met het geoctrooieerd plantenmateriaal,
zelfs al rust zijn kweekrecht op het materiaal. Dus nadat een nieuw plantenras
is ontwikkeld, maar voordat dit op de markt wordt gebracht, moet de kweker
zijn licentie aanvragen. Dit is nu ook al het geval en kwekers hebben daar
geen problemen mee.Ik ben van plan om dit ook neer te leggen in het uitvoeringsbesluit van
de Rijksoctrooiwet 1995, wat betekent dat het probleem daarmee is opgelost.
Deze problematiek staat inmiddels ook op de internationale agenda van de raad
van bestuur van het Communautair bureau voor plantenrassen bij de Europese
Commissie. Wij moeten niet vooruitlopen op de oplossing die in internationaal
verband wordt gevonden. Maar de oplossing die ik heb geschetst, dus het deponeren
van biologisch materiaal en het beschikbaar stellen daarvan aan kwekers, lijkt
mij een praktische uitweg totdat hierover internationaal overeenstemming is
bereikt. Het is een moeilijk verhaal, maar volgens mij is het zo op te lossen.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Het is knap ingewikkeld. De staatssecretaris zegt dat iemand
die wil gaan kweken, biologisch uitgangsmateriaal nodig heeft om te kruisen,
te kweken, en wat zo verder. Dat kan pas als hij toestemming krijgt van de
eigenaar van het uitgangsmateriaal. Dit betekent dat biologisch uitgangsmateriaal,
een eindproduct van de genetische manipulator om het zo maar eens te noemen –
een plant, een gewas – gepatenteerd is. Als dit voor planten geldt,
geldt het natuurlijk ook voor organen en allerlei andere dingen. Klopt dat?
Dan hebben wij het toch over iets anders dan over een uitvinding patenteren?Staatssecretaris Ybema:Nee, het gaat niet om een product, maar om het beschikbaar krijgen van
materiaal om daarmee een plantenras te ontwikkelen. Dat basismateriaal moet
men beschikbaar kunnen krijgen. Een gevolg van de richtlijn lijkt dat kwekers
dat basismateriaal niet beschikbaar kunnen krijgen. Dat kan natuurlijk niet
het geval zijn. De regeling maakt het op grond van artikel 13 van de richtlijn
mogelijk om via die depositaris de kwekers het uitgangsmateriaal dat zij nodig
hebben beschikbaar te stellen.De heer Udo (VVD):Komt u nog te spreken over mijn amendement?Staatssecretaris Ybema:Ja.Mevrouw de voorzitter! Ik moet er nog op wijzen dat een wetstechnische
wijziging is aangebracht op advies van de Staten van Aruba. Deze hebben in
het kader van het Koninkrijk verslag uitgebracht over dit wetsvoorstel en
hebben volstrekt terecht opgemerkt dat Aruba niet was genoemd. Deze omissie
is intussen te niet gedaan. De reikwijdte strekt zich namelijk ook uit tot
dit koninkrijksdeel.Ik wil nog ingaan op een aantal specifieke vragen. Mevrouw Witteveen,
mevrouw Van der Hoeven en ook anderen hebben vragen gesteld over de komst
van de beleidsnota biotechnologie. Ik kan meedelen dat de voorbereiding daarvan
heel ver gevorderd is. Het gaat om een project waarbij vijf ministeries direct
betrokken zijn, namelijk die van VROM, LNV, VWS, EZ en OCW. Ik verwacht dat
deze beleidsnota binnenkort in de ministerraad wordt behandeld. Deze nota
zal een integraal kader bieden waarin ook ethische aspecten aan de orde komen.
Het betreft een bundeling van de bestaande wettelijke criteria en beleidsuitgangspunten.
Vanuit het bestaande beleid worden nieuwe beleidsaanbevelingen gedaan, met
als belangrijkste uitgangspunt dat wordt uitgegaan van de kansen die biotechnologie
biedt, met een open oog voor de risico's. Adequate voorlichting zal worden
geboden en een publiek debat daarover wordt als heel wezenlijk gezien. Ik
kan niet zeggen wanneer deze nota de Kamer zal bereiken. Misschien gebeurt
het nog voor de zomer; anders gebeurt het direct na de zomer.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Wij hebben gevraagd of de problematiek die verbonden is aan octrooiering –
draagt octrooiering echt bij aan technologische vernieuwing of is er ook sprake
van het opwerpen van belemmeringen; dat laatste is het geval in mijn visie –
ook volop in de nota aan de orde komt. Ik heb dat ook in de schriftelijke
voordbereiding gevraagd en de staatssecretaris heeft daarop niet negatief
gereageerd. Ik wil graag een definitieve toezegging.Staatssecretaris Ybema:Ik kan nu niet zeggen of dat daar aan de orde komt. Ik ben zelf niet direct
betrokken bij die nota. Vandaar dat ik wat dit betreft enigszins gehandicapt
ben. Het is een punt dat natuurlijk zeer relevant is. Ik stel mij voor dat
daaraan aandacht wordt gegeven.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):Maar wilt u uw best doen opdat het erin komt?Staatssecretaris Ybema:Zeker. Dat zeg ik u graag toe.Voorzitter! Mevrouw Van der Hoeven vraagt naar de samenhang tussen de
octrooiwet en de wettelijke veiligheidsbeoordeling voor genetisch gemodificeerde
organismen. Dat zijn wettelijk gescheiden zaken en verantwoordelijkheden.
Je zou kunnen zeggen dat de volgorde hierbij als volgt is. Eerst moet er een
vergunning worden aangevraagd voor onderzoek en ontwikkeling, in verband met
bijvoorbeeld veiligheid en de genetische toets. Vervolgens gaat het om het
doen van onderzoek met resultaten die mogelijk commercieel interessant zijn.
Dan pas eventueel octrooi- of kwekersrecht aanvragen. Daarna toelating tot
de markt vragen en commercialiseren. Dat is het proces. Het verbod van octrooi-
of kwekersrecht is dan ook veel te laat voor wie zich daarover zorgen maakt.
Die moet in een eerdere fase actief zijn. De R&D-activiteiten
hebben dan vaak al plaatsgevonden.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Wat u nu zegt, heb ik ook gezegd, zij het wellicht wat korter door de
bocht. Daar zijn wij het dus over eens, maar de vraag is of er niet voor gezorgd
moet worden dat die trajecten op elkaar worden afgestemd zodat je niet in
een latere fase met rare consequenties wordt geconfronteerd.Staatssecretaris Ybema:Ik denk dat het inderdaad nodig is dat die zaken goed op elkaar worden
afgestemd opdat in een latere fase die consequenties worden voorkomen.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):En de vraag is vervolgens: wat doet de staatssecretaris om dit te bereiken?
Op dit punt zijn wij het eens.Staatssecretaris Ybema:Mag ik deze vraag in tweede termijn beantwoorden?Verschillende woordvoerders hebben aandacht gevraagd voor de relatie tussen
de ethische toets in het kader van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren
en de toets in het kader van de richtlijn die thans aan de orde is. Voorzitter!
In de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren staat dat alleen vergunning
wordt verleend voor het verrichten van biotechnologische handelingen met dieren
als er geen onaanvaardbare gevolgen zijn voor gezondheid en welzijn van die
dieren en er bovendien tegen die handelingen geen ethische bezwaren rijzen.
Bij de beoordeling van dergelijke vergunningsaanvragen wordt de minister van
LNV geadviseerd door de onafhankelijke commissie biotechnologie bij dieren.
Bij toetsing in het kader van mogelijke ethische bezwaren wordt gekeken naar
het wetenschappelijke en maatschappelijke nut en komt de vraag naar mogelijke
alternatieven voor biotechnologische handelingen aan de orde. Voorts wordt
naar de gevolgen voor gezondheid en welzijn van de desbetreffende dieren zelf
gekeken.Al deze aspecten worden samen gewogen om tot een oordeel over de aanvaardbaarheid
van de voorgenomen biotechnologische handelingen te komen. Het belang van
het doel moet uitdrukkelijk opwegen tegen de schade voor dieren. Ik bedoel
dit in ruime zin. Er kunnen octrooiaanvragen komen voor biotechnologische
uitvindingen waarbij de genetische identiteit van dieren wordt gewijzigd.
Ook dan zal een afweging moeten plaatsvinden. Als het aanzienlijke nut niet
opweegt tegen het lijden van het dier mag geen octrooi worden verleend op
grond van de richtlijn.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Even nog over die gezondheid en welzijn...De voorzitter:Ik laat u wel steeds interrumperen, maar dat betekent dan wel dat er geen
tweede termijn komt. Ik zeg het u maar even, omdat u dan uw vragen in tweede
termijn kunt stellen.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Dan is dit voorlopig mijn laatste vraag.De voorzitter:Goed, dat hebben wij dan nu afgesproken!De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Betekent dit dat de toetsing die nu in de Gezondheids- en welzijnswet
voor dieren zit, ook plaatsvindt bij de Octrooiwet?Staatssecretaris Ybema:Dat is het geval. Mevrouw Witteveen vroeg hoe het mogelijk is dat het
principiële punt van wijziging van het uitvoeringsreglement bij het Europese
octrooiverdrag niet werd voorgelegd aan de nationale parlementen. Het gaat
hier om een nadere interpretatie en uitwerking van door de parlementen goedgekeurde
verdragsbepalingen. Het spreekt vanzelf dat wijzigingen in het Europese octrooiverdrag
wel aan de parlementen van de lidstaten worden voorgelegd, omdat ook dergelijke
wijzigingen moeten worden geratificeerd. Mevrouw Witteveen vroeg ook waarom
Nederland zich onthouden heeft bij de stemming over aanpassing van het uitvoeringsreglement
bij het Europese octrooiverdrag aan de richtlijn. Nederland is hier op zich
voorstander van, omdat een EU-richtlijn effect behoort te sorteren voor Europese
octrooien. De stemming kwam echter op een moment waarop het Nederlandse beroep
tegen de richtlijn bij het Hof van Justitie nog liep en de discussie in Nederland
over de implementatie van de richtlijn in dit huis nog niet was afgerond.
Onder die omstandigheden leek toen stemonthouding gepast.Mevrouw Witteveen stelde ook een vraag over de status van de Europese
groep ethiek van de exacte wetenschapper en de nieuwe technologie. Deze groep
beoordeelt alle ethische aspecten van de biotechnologie voor de Europese Commissie.
De groep ressorteert dan ook onder de Commissie en de onafhankelijkheid van
dat adviesorgaan moet blijken uit de benoeming van de leden en de werkwijze
van het orgaan. De Commissie besluit zelfstandig over de benoeming van de
leden van de groep en het is niet waarschijnlijk dat commercieel belanghebbenden
daarin zitting zullen krijgen, omdat anders de overtuigingskracht van de groep
zou worden ondermijnd. Wat is de betekenis van de adviezen van deze groep?
De groep heeft geen betekenis voor het nationale octrooibureau als de rechters
in octrooizaken een uitspraak moeten doen.Ik kom nu bij het amendement op stuk nr. 12 van mevrouw Van der Hoeven
en mevrouw Witteveen over de uitbreiding van de lijst met onethische uitvindingen.
Het amendement stelt voor, een lijst met uitvindingen die strijdig zijn met
de openbare orde of goede zeden aan te vullen bij algemene maatregel van bestuur.
De EG-richtlijn geeft op dat punt al voorbeelden van onethische uitvindingen
die in elk geval niet geoctrooieerd kunnen worden. Genoemd worden de werkwijze
voor het klonen van mensen, de werkwijze tot wijziging van overerfbare genetische
identiteit van de mens, het gebruik van menselijke embryo's voor industriële
of commerciële doeleinden en de werkwijze tot wijziging van genetische
identiteit van dieren als dieren daaronder lijden zonder aanzienlijk medisch
nut voor mens of dier.Openbare orde en goede zeden zijn een open norm die in de Nederlandse
wetgeving al op veel plaatsen voorkomt. Tot op heden is dat nooit aanleiding
geweest om deze open norm ook in wetgeving nader te concretiseren. De open
norm wordt dus door de rechter ingevuld aan de hand van concrete gevallen,
rekening houdend met alle relevante actuele omstandigheden en eventueel voortschrijdend
inzicht. Een lijst in de wet zal dan ook altijd achterlopen
op de actualiteit. Dat is, denk ik, niet te vermijden; die lijst kan nooit
volledig zijn. Het is ook praktisch gezien onmogelijk om nu al uitvindingen
te benoemen of te bedenken die nog gedaan moeten worden. Daarom zie ik het
amendement ook als een mogelijkheid om de wet zo dicht mogelijk bij de praktijk
te houden. Het gaat om uitbreiding van een lijst van onethische uitvindingen
bij algemene maatregel van bestuur, als de discussie daartoe aanleiding geeft –
bijvoorbeeld als de rechter in een concreet geval heeft bepaald dat een bepaalde
uitvinding onethisch is of als de communis opinio zich in Europa op dat punt
in die richting heeft ontwikkeld. Het leidt misschien tot een gemakzuchtige
opvatting dat wat niet uitdrukkelijk is uitgezonderd, kennelijk wel octrooieerbaar
zou zijn, omdat het niet voorkomt in de lijst van vindingen in strijd met
openbare orde of goede zeden. Dat zal echter niet het geval zijn; steeds wordt
een ethische afweging op dat punt gemaakt.Alles overziende, mevrouw de voorzitter, is mijn conclusie dat de uitbreiding
bij algemene maatregel van bestuur van de lijst met onethische uitvindingen
mijns inziens goed mogelijk is. Ik heb dan ook geen enkel bezwaar tegen dit
amendement.Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 13; dat betreft een herdruk
en wordt in herdruk medeondertekend door mevrouw Vos. Het gaat hierbij om
de opneming van industriële toepassing van een gensequentie bij octrooiaanvragen
voor gensequenties. Het voorgestelde amendement wil voorkomen dat ook ruw
DNA-materiaal zonder nauwkeurige omschrijving geoctrooieerd zou kunnen worden;
daarmee zouden octrooihouders ontwikkelingswerk van concurrenten kunnen verstoren
en innovatie kunnen belemmeren. Die vrees lijkt mij niet terecht. De enkele
beschrijving van een gen is onvoldoende voor het verwerven van een octrooi.
De beschrijving van een gen is hooguit een wetenschappelijke ontdekking en
die is, zoals bekend, als zodanig niet octrooieerbaar. Vereist is namelijk
ook dat het materiaal bruikbaar is voor een concrete industriële toepassing;
ik heb daar al meer over gesproken vanavond. Dat wordt ook voorgeschreven
in de richtlijn en in het wetsvoorstel. Het merkwaardige is dat het amendement
op dit punt niets toevoegt aan wat al in het wetsvoorstel geregeld is. Er
wordt alleen bij bepaald dat de industriële toepassing voldoende nawerkbaar,
zoals dit heet, moet zijn. Dat wordt echter ook geëist in artikel 25,
eerste lid, van de Rijksoctrooiwet uit 1995. Het amendement is dus in feite
overbodig; het wordt al in de wet geregeld. Ik heb dan ook voorkeur voor de
voorgestelde tekst in het wetsvoorstel, die de tekst van de richtlijn nauwkeuriger
volgt.Ik kom bij het amendement op stuk nr. 14, van de heer Stellingwerf. Dit
amendement houdt in dat commerciële exploitatie van menselijke embryo's
onder alle omstandigheden in strijd is met openbare orde of goede zeden. In
het onderhavige wetsvoorstel is het samenstel van de bepalingen van de richtlijn
letterlijk overgenomen, op grond waarvan menselijke embryo's niet vatbaar
zijn voor octrooi. In de Rijksoctrooiwet van 1995 komt een samenstel van deze
bepalingen voor in de artikelen 3 en 7. Als gevolg daarvan geldt dat menselijke
embryo's als zodanig niet octrooieerbaar zijn en dat de werkwijze waarbij
embryo's commercieel of industrieel worden toegepast, niet octrooieerbaar
is vanwege strijd met goede zeden; voorts is de werkwijze waarbij embryo's
voor een therapeutisch of diagnostisch doel worden toegepast, niet octrooieerbaar,
omdat het daar niet om uitvindingen gaat.Mijn conclusie is daarom, mevrouw de voorzitter, dat in het wetsvoorstel
het samenstel van de bepalingen van de richtlijn letterlijk is overgenomen,
op grond waarvan er feitelijk geen enkele mogelijkheid bestaat van octrooiering
van het gebruik van menselijke embryo's. Ik heb dan ook geen behoefte om daarvan
af te wijken, gezien de totale harmonisatie. Ik ontraad dan ook aanvaarding
van dit amendement.De heer Udo heeft een amendement op stuk nr. 15 ingediend over het veiligstellen
van de belangen van kwekers die geoctrooieerd uitgangsmateriaal willen gebruiken
voor de ontwikkeling van nieuwe plantenrassen. Ik heb daar kortgeleden iets
over gezegd. Ik neem aan, dat is doorgeklonken dat ik begrip heb voor het
probleem. Ik heb daarvoor ook een oplossing aangedragen, mede op verzoek van
de Nederlandse vereniging voor zaaizaad en plantgoederen en de Vereniging
van kwekers van nieuwe rassen van siergewassen. Die oplossing behelst de aanpassing
van het uitvoeringsbesluit bij de Rijksoctrooiwet, inhoudende dat onder het
gebruik voor experimentele doeleinden ook valt het ontwikkelen van een nieuw
plantenras. Het amendement bepleit een regeling speciaal voor het werk van
kwekers in de ontwikkelingsfase. Dat is thans dus niet meer nodig en volgens
mij ook strijdig met de richtlijn. Maar om het geoctrooieerd biologisch materiaal
via de depositaris aan de kwekers ter beschikking te stellen, is mijns inziens
de oplossing van het probleem.Het amendement van de heer Stellingwerf op stuk nr. 16 strekt ertoe dat
uitvindingen die ernstige schade toebrengen aan milieu of gezondheid van mensen,
dieren of planten niet vatbaar zijn voor octrooi wegens strijd met de openbare
orde of de goede zeden. Ik heb begrip voor dit amendement maar het probleem
is dat het wat mij betreft veel te breed is geformuleerd. Vele uitvindingen
kunnen namelijk op zowel een goede als een kwade wijze worden gebruikt. Wat
schadelijk is in het ene geval is juist uiterst nuttig in het andere geval.
Springstoffen kunnen op een negatieve manier gebruikt worden maar ook heel
positief, bijvoorbeeld in de mijnbouw. De aanwending kan dus heel erg verschillen
en dus luistert de formulering op dat punt ook heel nauwkeurig. De systematiek
moet daarom zijn, dat dergelijke uitvindingen octrooieerbaar zijn maar dat
voor de soort toepassing een vergunning nodig is. Bovendien wordt het commercieel
gebruik door het onthouden van een octrooi natuurlijk niet tegengegaan. Het
enige gevolg is, dat aan dergelijke vindingen ook rechtsbescherming wordt
onthouden. Ik moet dan ook vanwege de veel te brede formulering en strekking
aanvaarding van dit amendement ontraden.Het amendement op stuk nr. 17 van mevrouw Witteveen en onder anderen mevrouw
Van der Hoeven, mevrouw Vos en de heer Stellingwerf heeft betrekking op de
rechtelijke toepassing van verleende octrooien op verzoek van het Bureau voor
industriële eigendom voor alle octrooien verleend na 30 juli van dit
jaar tot de datum van vernietiging door het Hof van Justitie van de richtlijn
en gaat vooral over schadevergoeding en de schadeclaim. Op zichzelf heb ik
veel begrip voor dit voorstel. Het gaat natuurlijk niet zo ver dat alle verleende
octrooien ook van rechtswege vervallen, maar het geeft aan dat na toetsing
bepaalde octrooien door de rechter vernietigd kunnen worden. We voorkomen
daarmee dat wellicht in de periode na 30 juli tot vernietiging van de EG-richtlijn
door het Hof van Justitie octrooi wordt verleend voor biotechnologische uitvindingen
die bij nader inzien onwenselijk blijken te zijn. Het amendement schrijft
een zorgvuldige procedure voor op dat punt. Als het octrooi vernietigd wordt
in deze procedure, zullen wij er rekening mee moeten houden dat de rechter
dan kan bepalen dat de Nederlandse staat schadevergoeding moet betalen aan
de octrooihouder. Immers, zijn rechten zijn verloren gegaan om redenen waaraan
hij zelf niets kon doen.Voorzitter! Ik laat graag het oordeel over dit amendement over aan de
Kamer.Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 18 van de heer Stellingwerf
en mevrouw Vos. Dat betreft de niet-octrooieerbaarheid van genetisch gewijzigde
landbouwgewassen die slechts eenmalig bruikbaar zijn. Op grond van dat amendement
wordt zogenaamde terminatortechnologie in strijd geacht met de openbare orde
of goede zeden.Ik herinner eraan dat het oorspronkelijke doel van die technologie juist
heel goed was. De bedoeling van eenmalig bruikbare gewassen is dat zij zich
niet ongewenst verspreiden vanwege de onmogelijkheid van vermeerdering. Zulke
gewassen zijn uit ecologisch oogpunt bezien een stuk veiliger omdat geen uitkruising
mogelijk en ook geen genetisch gemodificeerd materiaal in het milieu terechtkomt.
Dat later sommige bedrijven van deze technologie gebruik willen maken om boeren
van hen afhankelijk te maken, doet aan het oorspronkelijke goede doel niet
af. Wij kunnen die bedrijven naar mijn mening beter aanpakken op grond van
het feit dat zij misbruik maken van hun economische machtspositie dan door
het onthouden van octrooibescherming aan de technologie zelf. Immers, het
onthouden van octrooibescherming betekent dat het iedereen vrijstaat die technologie
te gebruiken. Er is geen octrooihouder die dan kan tegenhouden dat ook anderen
zijn uitvinding benutten. Dat zou dus kunnen leiden tot een veel breder gebruik
van de technologie. Ik vrees dus dat het amendement eigenlijk het tegenovergestelde
bereikt van wat het beoogt. Op grond van die argumentatie ontraad ik aanvaarding
van dit amendement.Het amendement op stuk nr. 19 van de heer Stellingwerf en mevrouw Vos
betreft de niet-octrooieerbaarheid van genetisch gewijzigde landbouwgewassen
die afhankelijk zijn gemaakt van externe regulatoren. Dat amendement gaat
ervan uit, dat toepassing van gemodificeerde landbouwgewassen onveilig is
en op die grond niet voor octrooiverlening in aanmerking zou mogen komen.Ik merk op dat met het onthouden van octrooi het commerciële gebruik
van dergelijke gewassen niet wordt tegengegaan. Het enige gevolg is dat aan
dergelijke gewassen rechtsbescherming wordt onthouden. Toepassing van zowel
geoctrooieerde als niet-geoctrooieerde genetisch gemodificeerde gewassen zal
overigens altijd onderwerp blijven van de benodigde wettelijke vergunning –
in dit verband van de minister van VROM – in het kader van het Besluit
genetisch gemodificeerde organismen. Verder is het amendement ook veel te
ruim. Het leidt ertoe dat alle organismen die meer of minder afhankelijk worden
gemaakt van externe regulatoren, niet meer octrooieerbaar zijn, dus ook niet
de nuttige gewassen die veel beter tegen zout kunnen of veel minder licht
nodig hebben om te groeien. Hetzelfde geldt voor nuttige bacteriën die
worden ontwikkeld om ernstig vervuilde bodems schoon te maken. Er lijkt mij
geen enkel bezwaar te bestaan tegen dergelijke uitvindingen. Integendeel,
zij lijken mij zelfs zeer nuttig. Op grond van deze overwegingen moet ik ook
aanvaarding van dit amendement ontraden.Met het amendement op stuk nr. 11 van mevrouw Witteveen, mevrouw Van der
Hoeven, mevrouw Vos, de heer Stellingwerf en de heer Van der Vlies blijven
planten en dieren uitgezonderd van octrooiering. Ik moet u zeggen dat ik erg
ongelukkig ben met dit amendement en ik geef u aan waarom dat zo is. Ik zie
het amendement als een ondermijning van het wetsvoorstel en als een niet toegestane
afwijking van de richtlijn. Mevrouw Witteveen stelt dat de richtlijn op dit
punt niet geheel duidelijk is en dat het om een verschil van interpretatie
gaat. Ik ben dat niet met haar eens. Ik wijs daarbij op artikel 4 van de richtlijn.
In artikel 4, lid 2, van de richtlijn staat: "Een uitvinding die betrekking
heeft op planten en dieren is octrooieerbaar als de uitvoerbaarheid van die
uitvinding zich technisch gezien niet beperkt tot een bepaald planten- of
dierenras." De belangrijkste reden om de aanneming van dit amendement ten
stelligste te ontraden, is dat het volgens mij volstrekt in strijd is met
de richtlijn. Ik kan dat niet anders zien. In woorden die passen bij een parlementair-politiek
besluitvormingsproces: er is volgens mij sprake van een destructief amendement.
De richtlijn schrijft voor dat planten en dieren kunnen worden geoctrooieerd.
Ik las dat zojuist voor. Daarom mag in de Nederlandse wet niet het tegenovergestelde
worden bepaald. Het maakt niet uit dat er in het amendement wordt gezegd dat
octrooiering van planten of dieren in strijd is met de openbare orde of de
goede zeden. Volgens de richtlijn is octrooiering van planten en dieren in
het algemeen niet in strijd met de openbare orde en de goede zeden. Daar moet
de Nederlandse wetgever zich aan houden. Ik gebruik dus een formeel argument,
maar het is ook heel principieel. Het gaat uiteindelijk om de vraag of de
Nederlandse wetgever zich houdt aan de richtlijn van de Europese gemeenschap.
Volgens de regering zijn wij daartoe verplicht en hebben wij niet de mogelijkheid
om daarvan af te wijken. Ik moet de aanneming van dit amendement dus ten stelligste
ontraden.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Voorzitter! Hoe zit het nu met de amendementen, waarin ook is verzocht
om nietigverklaring van de richtlijn? Een en ander staat toch op gespannen
voet met elkaar? Als de richtlijn wordt vernietigd, dan zijn wij sowieso voor
al die amendementen; de staatssecretaris wellicht ook.Staatssecretaris Ybema:Die discussie hebben wij eerder in het debat al gehad. Er loopt een procedure
bij het Hof tegen de richtlijn. Wij hebben het hier echter over
de implementatie van de richtlijn in de Nederlandse wetgeving. Daar zijn wij
toe verplicht. Wij moeten die zaken niet voortdurend met elkaar vermengen.
Het zijn twee gescheiden procedures. Ik had gehoopt en verwacht dat er eerder
duidelijkheid zou zijn over de procedure, dus voordat wij het traject van
de implementatie zouden moeten afronden, maar dat is helaas nog niet het geval.
De procedure bij het Hof ontslaat ons echter niet van de verplichting door
te gaan met de implementatie. Wij zijn verplicht de richtlijn te implementeren
vóór 31 juli van dit jaar. Als verdragspartner hebben wij ons
daaraan te houden.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Wij praten hier over een destructief amendement.De voorzitter:Ik heb niet het idee dat de staatssecretaris dit woord in de mond heeft
genomen.De heer Udo (VVD):Jawel. Dat is nu een heel heavy zaak. Ik wil graag weten wat de staatssecretaris
doet met de wetgeving als het amendement wordt overgenomen.De voorzitter:Gezien de ondertekening kun je daar bijna van uitgaan, lijkt mij.Staatssecretaris Ybema:Voorzitter! Volgens mij is het amendement in strijd met de richtlijn.
Ik heb de desbetreffende passage uit de richtlijn nog een keer geciteerd.
Daarom is het volgens mij destructief. Ik kan het niet anders zien. Dat is
geen politiek oordeel, maar een puur feitelijk oordeel. Ik kan het gewoon
niet anders zien. Mocht de meerderheid van de Kamer dit amendement steunen,
dan zal ik met dat gegeven naar het kabinet moeten, voordat de stemmingen
worden gehouden. Dat spreekt vanzelf.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Voordat wij aan de tweede termijn beginnen, wil ik graag weten
hoe het zit met de schorsende werking. Wij zijn er aan het begin van dit debat
niet uitgekomen. Wij hebben de procedure tot nietigverklaring in gang gezet.
De staatssecretaris zei aan het begin van zijn betoog dat, als de Kamer dit
zou uitspreken, hij alsnog schorsende werking zou aanvragen. De vraag is echter
waar die schorsende werking op slaat. Slaat die op de verplichting tot implementatie
van de richtlijn of op de inwerkingtreding van de richtlijn? Wat is de reikwijdte
van de schorsende werking? Wij moeten dat weten voor de tweede termijn.Staatssecretaris Ybema:Die schorsende werking slaat op de procedure van de implementatie van
de richtlijn.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Goed. Dat betekent dus dat als wij de schorsende werking toch aanvragen,
wij op dit moment de richtlijn niet behoeven te implementeren.Staatssecretaris Ybema:Mevrouw de voorzitter! Wij hebben een procedure afgesproken op basis van
afspraken die daarover in EG-verband zijn gemaakt. Die afspraken houden in
dat de implementatie voor 31 juli van dit jaar moet plaatsvinden. Ik kan dat
niet anders maken dan het is.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Als wij die schorsende werking aanvragen, is de implementatie toch opgeschort?
Die vraag wordt maar niet beantwoord. Wij blijven er in een kringetje omheen
draaien. Misschien moeten wij schorsen voor de tweede termijn.De voorzitter:Ik denk er niet aan. Over dit onderwerp zijn twee algemeen overleggen
gevoerd en er heeft een schriftelijke behandeling in twee termijnen plaatsgevonden.
Als u meer tijd nodig heeft, had u in de procedurevergadering moeten zeggen
dat het wetsvoorstel niet gereed was voor plenaire behandeling. U bent met
elkaar de verplichting aangegaan, dus wij behandelen dit wetsvoorstel gewoon
nu.Staatssecretaris Ybema:Voorzitter! Ik heb verder geen behoefte aan de procedure van een schorsende
werking. Ik zie absoluut niet in dat dit enige kans zou maken. Dat is het
standpunt van de regering. Ik heb gezegd dat als de Kamer er toch in meerderheid
op staat om in deze situatie die procedure te starten, ik bereid om dat te
doen. Dat gebeurt dan met alle beperkingen van dien.De voorzitter:Ik denk dat wij maar overgaan tot de tweede termijn, want dan kan iedereen
zeggen wat hij ervan vindt.De heer Ter Veer (D66):Voorzitter! Zijn de antwoorden van de staatssecretaris, waarbij toch weer
veel technische aspecten aan de orde zijn gekomen, niet een reden om nu toch
maar niet een tweede termijn te houden?De voorzitter:Ik vind dat best, maar dan veroorzaakt u automatisch dat de richtlijn
niet wordt ondersteund. Als de Kamer dat in meerderheid wil, vind ik dat prima,
maar u hebt dat daarmee nu meteen besloten. Als wij dit vanavond niet afhandelen,
betekent het dat dit wetsvoorstel niet meer in de Eerste Kamer behandeld kan
worden vóór de termijn die op 31 juli verstrijkt. Als u dat
in meerderheid wilt, vind ik dat best, maar dat is dan een ander besluit.De heer Ter Veer (D66):Ik wil daar best toe besluiten, niet op basis van de vragen rond de schorsende
werking en dergelijke, maar op basis van de merites dat het zo ingewikkeld
is, dat het geen recht zou doen aan het onderwerp als wij nu die tweede termijn
even zouden doen.De voorzitter:U geeft geen antwoord op mijn vraag. U kunt het anders noemen, maar in
de praktijk heeft u dan gezorgd voor precies hetzelfde als waar anderen om
andere redenen om vragen, namelijk dat de richtlijn niet door Nederland geïmplementeerd
zal worden.De heer Ter Veer (D66):Uw conclusie is wat dat betreft juist. Die verantwoordelijkheid neem ik
in ieder geval wat mijn deel betreft voor mijn rekening.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Een ander aspect betreft de opmerking van de staatssecretaris
dat het amendement op stuk nr. 11, waaronder mijn naam ook nog komt te staan,
destructief is en dat hij daarmee terug naar het kabinet moet. Het amendement
krijgt ruim voldoende steun in de Kamer, dus ik stel voor om er nu mee te
stoppen, zodat de staatssecretaris ermee naar het kabinet kan.Mevrouw Van der Hoeven (CDA):Voorzitter! Ik steun het Voorzittervoorstel van de heer Ter Veer.De heer Udo (VVD):Voorzitter! Wij zijn ertoe verplicht om die richtlijn te implementeren.
Bestaat er een mogelijkheid om de tweede termijn een paar dagen uit te stellen?De voorzitter:Neen. Op Hemelvaartsdag vergaderen wij nooit en met de Eerste Kamer is
afgesproken dat wetsvoorstellen die daar behandeld moeten worden vóór
31 mei bij haar moeten zijn. Dat verzin ik niet nu, dat is ieder jaar het
geval.De heer Udo (VVD):Dan moeten wij nu toch die tweede termijn houden.De heer Stellingwerf (RPF/GPV):Voorzitter! Ik vind dat de heer Ter Veer een goed voorstel van orde heeft
gedaan.Mevrouw Witteveen-Hevinga (PvdA):De motivering van de heer Ter Veer sprak mij wel aan, maar ik denk dat
het toch verstandig is om nu de tweede termijn in te gaan. Misschien kunnen
wij nog nieuwe argumenten op tafel leggen waardoor de staatssecretaris misschien
overtuigd raakt om een andere route te kiezen.De heer Poppe (SP):Voorzitter! Ik snap er nu niets meer van. De staatssecretaris zegt dat
het amendement van mevrouw Witteveen, dat breed ondersteund is, destructief
is en dat hij naar het kabinet moet. Waarom hebben wij dan een tweede termijn
nodig? Tegelijkertijd vindt mevrouw Witteveen het voorstel van de heer Ter
Veer goed, maar wil zij toch een tweede termijn. Dat klopt voor geen meter.De voorzitter:Ik zal u maar helpen. Het lijkt mij het beste dat wij geen tweede termijn
houden vanavond. Ik zal de beraadslaging schorsen en ik vraag de staatssecretaris
om mij morgenochtend vóór kwart over tien te laten weten hoe
hij denkt dat er verder met deze kwestie moet worden omgegaan. Wij kunnen
morgen zien of wij – desnoods in de middagpauze – de tweede termijn
van de behandeling van dit wetsvoorstel houden.De heer Udo (VVD):Ik wil wel graag een tweede termijn vóór Hemelvaartsdag.De voorzitter:Dat heb ik goed begrepen, maar dat hangt van de staatssecretaris af. Ik
denk dat het het beste is om het voorstel van de heer Ter Veer te volgen.
Ik wil graag morgen vóór kwart over tien van de staatssecretaris
horen hoe hij denkt deze kwestie op te lossen. Desnoods wordt morgenochtend
een extra procedurevergadering gehouden en dan proberen wij het op die manier
tot een goed einde te brengen.De algemene beraadslaging wordt geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-5217-5249.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl