Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2004 (29200 VI); beleidsdebat over de strafrechtketen alsmede "Een Europese strafrechtelijke ruimte" (EU-strafrecht en de implementatie van EU-wetgeving)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2003-2004, pag. 919-976

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-03-2004

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

nr. 19, pagina 919-976

02-03-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 29200-VIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Infectieziektewet en de Quarantainewet ter bestrijding van de gevaren van pokken, SARS en andere ernstige infectieziekten van hoge letaliteit en besmettelijkheid (28868); - Wijziging van een aantal wetten op het terrein van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid terzake van de arbeidsverhoudingen en arbeidsomstandigheden (Verzamelwet SZW-wetten AV- en Arboterrein) (28986); - Wijziging van de Schepenwet en de Wet behoud scheepsruimte 1939 in verband met de instelling van de Inspectie Verkeer en Waterstaat (29010); en één ander wetsvoorstelPagina 919-919
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2004 (29200 VI); beleidsdebat over de strafrechtketen alsmede "Een Europese strafrechtelijke ruimte" (EU-strafrecht en de implementatie van EU-wetgeving)Pagina 919-976
Presentie en opening (dinsdag 2 maart 2004)Pagina 919-919
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (disndag 2 maart 2004)Pagina 976-978
Lijst van besluiten (dinsdag 2 maart 2004)Pagina 976-976

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 291 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de behandeling van het wetsvoorstel
Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Justitie (VI) voor
het jaar 2004 (29200 VI);het beleidsdebat over
de strafrechtketen alsmede "Een Europese strafrechtelijke ruimte" (EU-strafrecht
en de implementatie van EU-wetgeving).De voorzitter:Ik heet van harte welkom de beide ministers, mevrouw Verdonk en de heer
Donner.De beraadslaging wordt geopend.De heer Witteveen (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Dit kabinet heeft in zijn nog korte
bestaan al een bescheiden soort bestuurlijke vernieuwing tot stand gebracht:
het streven om kwantitatieve doelstellingen voor het regeringsbeleid te formuleren
waaraan de ministers over vier jaar gehouden denken te kunnen worden. Zo zullen
de administratieve lasten met 25% worden teruggedrongen en streeft de regering
ook naar 20% tot 25% criminaliteitsreductie. Het is natuurlijk een beetje
jammer dat dit ferme streven ertoe leidt dat de oppositie eigenlijk eerst
vier jaar geduld moet hebben voor er verantwoording over kan worden afgelegd
en het valt ook te vrezen dat allerlei onvoorziene ontwikkelingen tegen die
tijd het eventueel niet halen van de doelstellingen zullen verontschuldigen.
In dit beleidsdebat over de strafrechtketen wil mijn fractie zo lang niet
wachten en vast een voorschot nemen op die voorziene finale verantwoording.
Is het eigenlijk aannemelijk dat het strafrechtelijke beleid in een richting
koerst die tot minder misdaad en dus tot meer veiligheid leidt? Hoe gaan wij
die criminaliteitsreductie eigenlijk meten? Gaat het om plannen en papier
of moet er echt sprake zijn van minder misdrijven en navenant meer veiligheid?
Een paar weken geleden, bij het beleidsdebat over Binnenlandse Zaken, heeft
collega Van Thijn die vraag trouwens ook aan de orde gesteld met de andere
ministers die over de veiligheid gaan.De minister wil zijn kwantitatieve doelstelling verwezenlijken zonder
veel geld toe te voegen aan het budget – er moet nu eenmaal bezuinigd
worden – en verwacht veel heil van doelmatigheidsverbeteringen bij alle
onderdelen van de strafrechtketen. Het streven om de efficiency te verhogen
en daardoor winst te boeken is in abstracto loffelijk maar draait in concreto
vaak uit op de pijnlijke keuze om bepaalde onderdelen van de strafrechtketen
te ontzien en bij andere drastisch te bezuinigen. Het is dan opvallend dat
de preventie en de reclassering er bekaaid afkomen, alsof dat niet ook wezenlijke
onderdelen zijn van de strafrechtelijke keten. Wat de overbelasting van het
strafrechtelijke systeem nog het meest zou verminderen, zou een vermindering
van de instroom zijn. Bijvoorbeeld door anders om te gaan met drugsgerelateerde
criminaliteit, en vooral met de zogenaamde veelplegers. Maar kunnen wij dan,
als legalisering van drugs een onhaalbare en voor velen ook onwenselijke kaart
blijkt te zijn, niet beter zwaar inzetten op preventieve maatregelen, recidive
voorkomen in plaats van recidive alleen maar zwaarder straffen? Preventie
en reclassering zouden in de optiek van de Partij van de Arbeidfractie veel
sterker geprofileerd moeten worden, willen de overige onderdelen van de strafrechtketen
goed kunnen functioneren.En als het om onderdelen gaat waar niet sterk wordt bezuinigd, maar met
gelijkblijvende middelen 25% meer resultaat moet worden geboekt, rijst de
vraag wat voor gevolgen dat streven heeft voor de werkdruk. Als het namelijk
al organisaties betreft waar hard wordt aangepakt, kan men de doelen wel van
bovenaf verhogen, maar dan zal dit leiden tot een hogere werkdruk. En die
vertaalt zich dan weer in een hoger ziekteverzuim waardoor de doelstellingen
uiteindelijk toch niet worden gehaald. Hoe staat het eigenlijk met de ontwikkeling
van het ziekteverzuim in de verschillende onderdelen van de strafrechtketen?
Dat is zo een vraag. Wat natuurlijk ook kan, is dat de kwantitatieve doelstellingen
wel gehaald lijken te worden, maar met een vermindering van de professionele
kwaliteit, hetgeen allerlei ongewenste effecten kan hebben. Zo worden er in
ons systeem tegenwoordig veel meer taakstraffen opgelegd, wat dus op papier
vooruitgang is in het streven de criminaliteit terug te dringen. Maar uit
onderzoek blijkt dat minstens 10% van die taakstraffen simpelweg niet wordt
uitgevoerd. Dat zie je dan niet terug in de statistieken, maar het betekent
natuurlijk geen echt succes in de strijd tegen de misdaad. Onderkent de minister
het gevaar dat de criminaliteitsreductie op deze en duizend andere manieren
een papieren operatie kan worden ten koste van professionele kwaliteit? Graag
wil ik van hem horen hoe hij het begrip criminaliteitsreductie eigenlijk definieert,
want dat weten wij waar wij het over hebben.Wat wij dan ook van de minister verwachten, is een evenwichtige aanpak
waarbij elk onderdeel van de strafrechtketen de middelen krijgt die voor een
goede taakvervulling nodig zijn en waar de winst in efficiencyverbetering
wordt gezocht in het beter structureren van de taken. Denkt de minister daar
ook zo over? Mijn college Tan zal er zo meteen op ingaan naar aanleiding van
verschillende onderdelen van de strafrechtketen. Zelf wil ik mij richten op
de verbeteringen in structurele zin die mogelijk zijn bij het openbaar ministerie
en de strafrechter. Er is alle aanleiding om dat te doen, omdat wij nu kunnen
profiteren van de omstandigheid dat het grote meerjarige onderzoek naar de
herziening van het Wetboek van Strafvordering door de universiteiten van Tilburg
en Groningen zijn voltooiing nadert. In dat onderzoek zitten vele waardevolle
voorstellen die tot een betere taakvervulling kunnen leiden. Onlangs sprak
de Tweede Kamer daarover met de minister, en ook op die discussie zal ik aansluiten.Voor ik dat doe, wil ik de minister een voorvraag stellen. Er is in onze
samenleving een onmiskenbare tendens om steeds nieuwe delicten in het leven
te roepen en om bestaande delicten zwaarder te gaan bestraffen. Ook wordt
het strafrecht vaak ingezet als instrument van rechtshandhaving op vele bestuurlijke
terreinen. Die drie factoren leiden tot een voortdurende verhoging van de
druk op de strafrechtketen. Het apparaat wordt overbelast en zelfs een doelmatigheidsverbetering
kan de oorzaken van die overbelasting niet wegnemen. Harm Brouwer, president
van de rechtbank Utrecht, stelde daarom onlangs dat het strafrecht minder
vaak zou moeten worden ingezet. Hij zei: "Het gaat er in feite om te kiezen
welke wet- en regelgeving wij zo bepalend vinden voor de kwaliteit van onze
rechtsorde, dat het zware middel van de strafrechtelijke handhaving geïndiceerd
is. Voor de hand liggend lijkt dat daartoe in ieder geval behoort de regelgeving
op het terrein van de levens-, gewelds- en zedendelicten, maar geldt dat ook
voor alle categorieën vermogens-, economische en milieudelicten? Of zijn
daar andere handhavingsmiddelen evenzeer geschikt voor?"Met andere woorden, zonder ook aan de materiële kant van het strafrecht
en bestuursrecht te werken en daar meer gedifferentieerd te werk te gaan,
kan de strafrechtketen niet werkelijk worden ontlast. Graag hoor ik van de
minister wat hijzelf in de komende jaren aan nieuwe strafbaarstellingen
of strafverhogingen in petto heeft en wat hij denkt te doen aan de druk vanuit
andere beleidsterreinen om het strafrecht instrumenteel in te zetten. Moet
het strafrecht zich wel intensiever gaan bezighouden met, om maar een actueel
onderwerp te noemen, de bestrijding van kwakzalverij, met de ouderlijke tik
of met het dwingen tot een huwelijk, zoals GroenLinks voorstelt? Zelfs in
een bestek van een paar weken komen er al talloze voorstellen op voor meer
strafrechttoepassing. Afgezien van nieuwe strafbaarstellingen gaat er ook
druk uit van het intensiveren van het gebruik van al bestaande strafbepalingen,
zoals blijkt bij de intensievere strafrechtelijke aanpak van veelplegers.
Graag hoor ik een reactie op de opmerkingen van de heer Brouwer.Voorzitter. Ik wil nu enkele woorden wijden aan de positie van het OM.
In een toelichting bij het Onderzoeksproject Strafvordering 2001 benadrukt
Groenhuijsen, een van de leiders van het project, dat het om een evenwichtig
pakket voorstellen gaat. En hij waarschuwt dan: "Het zou funest zijn en riskant
om binnen onze voorstellen met een budgettaire bril te gaan 'shoppen'. Niemand
kan met een beroep op de uitkomsten van Strafvordering 2001 de letterlijk
goedkope ideeën overnemen en de meer kostbare voorstellen terzijde leggen."
Ja, niemand kan dat, maar de minister doet het wel degelijk als we kijken
naar zijn aangekondigde wetgevingsprogramma. De voorlopige hechtenis moet
bijvoorbeeld tot het hoogstnodige beperkt worden. Dat scheelt geld, maar dan
moet er volgens de onderzoekers van Strafvordering 2001 wel een systeem van
alternatieven voor vrijheidsstraf ontwikkeld worden en moet er vooral geïnvesteerd
worden in effectievere reclassering. Of neem de verminderde motiveringsplicht
in die strafzaken waarbij de verdachte een bekentenis aflegt. De onderzoekers
willen die mindere motiveringsplicht afhankelijk maken van de proceshouding
van de verdachte en minder motivering ten aanzien van het bewijs soms compenseren,
als daar gezien de interactie in de rechtszaal aanleiding toe is, door een
uitgebreidere motivering van de straftoemeting. Twee voorbeelden waarbij het
evenwicht naar de mening van mijn fractie uit het pakket voorstellen is verdwenen
door een eenzijdige fixatie op doelmatigheidsverbetering.Een van de meestbelovende voorstellen is dan natuurlijk het driesporenmodel,
waarbij berechting van de zwaarste criminaliteit voorbehouden blijft aan de
meervoudige kamer en de lichtste en talrijkste vormen van criminaliteit door
het OM worden afgedaan met een tussencategorie die voor de enkelvoudige strafkamer
thuishoort. De minister ziet in dat derde spoor natuurlijk het perspectief
van efficiencywinst. Dat zien wij ook. De onderzoekers hebben hiervoor een
afgewogen scenario ontworpen waarin echter wel is voorzien dat bij het opleggen
van de zwaardere sancties er een hoorplicht moet zijn en dat brengt natuurlijk
weer werk en dus minder efficiency met zich mee. Hoe oordeelt de minister
hierover? Wat vindt hij van de in de literatuur gegeven argumenten die de
voordelen van een hoorplicht onderstrepen? Hoe moet dat worden vormgegeven
in het derde spoor?Een andere belangrijke efficiencyverbetering kan resulteren uit de integratie
van de transactie en het voorwaardelijk sepot in de nieuwe strafbeschikkingsprocedure
waarvoor de minister een wetsontwerp in voorbereiding heeft. De onderzoekers
stellen zich voor dat er eigenlijk een procedure moet komen voor strafrechtbeschikkingen
waarin als modaliteiten ook de transactie en het voorwaardelijke sepot zijn
ondergebracht. Dat wil dus zeggen dat er niet drie verschillende procedures
moeten zijn voor drie soorten van buitengerechtelijke afdoening van strafbare
feiten. De minister lijkt in het debat met de Tweede Kamer hierover forse
aarzelingen te hebben. Klopt die indruk en hoe ver wil hij gaan bij de integratie
van de modaliteiten van de buitengerechtelijke afdoening? Ik wijs er even
op dat een halfslachtige aanpak tot gevolg heeft dat het OM nodeloos omslachtig
moet werken en dat dan niet ten volle van de nieuwe opzet wordt geprofiteerd.Waar geen onduidelijkheid over bestaat, is dat de minister, anders dan
de onderzoekers, de figuur van het gerechtelijk vooronderzoek onder leiding
van de rechter-commissaris wil handhaven. Maar waarom eigenlijk? Wat blijft
er voor de rechter-commissaris nog over als de wet zo zal zijn opgezet dat
het de officier van justitie is die belast is met de leiding van het onderzoek,
wat ook de minister wenselijk vindt? Kan hij reageren op die strafrechtjuristen
die stellen dat het gerechtelijk vooronderzoek aan een drastische herijking
toe is?Er is nog een heel andere factor die de doelmatigheid van het OM nadelig
beïnvloedt. Als gevolg van de IRT-affaire is in de wet BOB besloten de
rechtmatigheid van het politie- en strafvorderlijke optreden te verzekeren
door uitgebreide administratieve lasten op te leggen; er moet een omvangrijke
boekhouding worden bijgehouden van alle handelingen die tijdens opsporing
en vervolging worden verricht. Bij een gecompliceerde strafzaak kan dat oplopen
tot het invullen van meer dan 1000 formulieren. Het blauw is dus niet altijd
op straat. Er zijn gevallen bekend van omvangrijke onderzoeken die het OM
ertoe nopen om een speciale medewerker aan te stellen die niets anders te
doen heeft dan het papierwerk in orde maken. De waarde van transparantie bij
de strafvordering staat ook voor mijn fractie voorop, maar wij vragen ons
toch af of er geen minder arbeidsintensieve methoden zijn om dat beginsel
waar te maken, misschien ook door de inschakeling van meer ICT. Kunnen de
administratieve lasten die aan politie- en justitiewerk verbonden zijn, drastisch
worden teruggeschroefd zonder dat het doel van een rechtmatige opsporing daardoor
in gevaar komt? Als de minister op dit punt concrete plannen maakt, kan hij
er bovendien aan bijdragen dat de kabinetsdoelstelling omtrent de reductie
van administratieve lasten wordt benaderd. Ik verwijs in dit verband tevens
naar de recente brief van minister Remkes over de zorgwekkende omvang van
de administratieve lasten bij de politie, omdat die ook doorwerkt in het werk
van het OM.Mevrouw de voorzitter. Ik wil enkele opmerkingen maken over de inzet van
de rechter in de strafrechtketen. Ik kan kort zijn, omdat op dit punt minder
ingrijpende voorstellen voorliggen. Een interessant voorstel van de onderzoekers
is om regiezittingen in te voeren waarbij in een vroeg stadium van de opsporing
richting kan worden gegeven aan het verloop van het onderzoek en consequenties
kunnen worden verbonden aan de op dat moment blijkende processuele houding
van OM, de verdachte en diens raadsman. Dit heeft een aantal
voordelen. Ik hoor graag van de minister of hij ook vindt dat die regiezittingen
standaard praktijk zouden moeten worden.De rechter zal door de herzieningsvoorstellen in het derde spoor alleen
een rol overhouden voor zover de verdachte hem inschakelt. Op papier is dit
een verzwakking van de rechtspositie van de verdachte. De onderzoekers stellen
daar tegenover dat er in het tweede en derde spoor meer waarborgen moeten
komen voor rechterlijke onafhankelijkheid en meer waarborgen voor de verdachte
om het proces in ernstige zaken – in het eerste spoor dus – een
sterker contradictoir karakter te geven. Op dit punt lijkt de minister geen
wetgevingsinitiatieven te willen ontplooien; hij winkelt selectief in het
warenhuis van de Groningse en Tilburgse onderzoekers. Waarom? Vindt hij dit
pakket voorstellen niet evenwichtig?Een belangrijk punt lijkt mij de eis dat verdachten aanwezig zijn op de
zitting. Dit verhoogt de doelmatigheid, maar heeft ook tot gevolg dat ernstige
zaken niet bij verstek tot een veroordeling leiden met alle consequenties
van dien voor rechtsbijstand, motiveringsplichten, termijnen voor rechtsmiddelen
en de inrichting van het hoger beroep.Ik wil nu nog iets zeggen over de werkdruk van de rechterlijke macht en
de bureaucratische beheersmethodiek die daar gesignaleerd kan worden. Wij
hebben enige tijd geleden de wetsvoorstellen over de modernisering van de
rechterlijke macht behandeld. Ik het debat met de ambtsvoorganger van de minister
heb ik toen het woord gevoerd. Ik heb gewezen op het risico dat de managementstijl
van de Raad voor de Rechtspraak te bureaucratisch is en weinig ruimte laat
voor een afwijking van de gestandaardiseerde normen door de professionals
die rechters zijn. Ik zeg met nadruk dat wij het belangrijk vinden om vaste
routines en een gestandaardiseerde manier van werken te ontwikkelen. Ik vind
het vanzelfsprekend dat de mederechters in een organisatie meebeslissen over
de manier van werken. Als een zaak echter onverhoopt gecompliceerder blijkt
te zijn dan verwacht, moet de rechter zich vrij voelen om een grondig onderzoek
in te stellen en er meer tijd aan te besteden. Dit brengt zijn rol van onafhankelijk
en onpartijdig rechter met zich mee. Hij zou zich dan niet moeten bekommeren
over de vraag of het budget door dit bij uitstek professionele gedrag wordt
overschreden waarna hij door het management op het matje zal worden geroepen.
Als wij ernst maken met het belangrijke rechtsstatelijke uitgangspunt dat
naarmate het om een ernstiger zaak gaat met grotere belangen er ook meer reden
is voor rechterlijke bemoeienis, moeten wij dit uitgangspunt niet meteen weer
ontkrachten door de professionele kwaliteit van de rechterlijke bemoeienis
te verminderen. Ik hoop dat de minister mij en de rechters die de Handelingen
lezen met argumenten zal kunnen overtuigen dat er geen reden is voor mijn
vrees.Of de minister over vier jaar de doelstelling van 20% tot 25% criminaliteitsreductie
zal weten te halen, weten wij nu natuurlijk nog niet. Wij wensen de minister
succes toe en zeggen wel nu al dat het wat ons betreft niet moet gaan om een
zuiver papieren operatie. Immers, de belangrijkste doelstelling is niet dat
er 25% of 20% meer zaken worden behandeld in de strafrechtketen, maar dat
er een kwart minder misdaad zal zijn en navenant meer veiligheid in de samenleving.
Ik hoop dat zal blijken dat wij niet alleen bezig zijn met aanpassingen van
de werkwijze van de justitiële instellingen, maar ook dat alle andere
onderdelen van de strafrechtketen eveneens adequaat worden voorzien van middelen
om hun taak te vervullen. Een keten is immers zo sterk als zijn zwakste schakel.
En om de beeldspraak nog even verder door te zetten: de justitiële keten
houdt niet op binnen het domein van Justitie. Er zou meer moeten worden gekeken
naar wat op het vlak van andere beleidsterreinen, zoals onderwijs en jeugdzorg,
kan worden gedaan, waardoor de criminaliteitsbestrijding beter ter hand kan
worden genomen.Mevrouw Tan (PvdA):Voorzitter. Worden de overige onderdelen van de strafrechtketen van voldoende
middelen voorzien? Ik pak de draad op waar collega Witteveen ophield en zal
het hebben over detentie, reclassering en justitie in de buurt. Na de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer eind vorig jaar zijn wij
zo overstelpt met verontruste mededelingen in de media, dat wij daar niet
aan voorbij kunnen gaan. Centrale vragen van de PvdA zijn: wat zullen de gevolgen
zijn van de door de minister ingezette bezuinigingen, wanneer wordt versobering
van dagregimes inhumaan en wat is het aandeel van Justitie bij preventie en
resocialisatie?Het Tweede-Kamerbesluit van eind 2001 om alle drugskoeriers vast te zetten,
maakte een noodwet noodzakelijk met draconische maatregelen: meermanscellen
tot acht op een cel en een nagenoeg ontbrekend dagprogramma. Vanaf begin 2004
is een experiment met meerpersoonscelgebruik in reguliere instellingen. Bij
een werkbezoek aan de Koepel van Breda hebben wij kunnen waarnemen dat aanpassing
het vervangen van een eenpersoonsbed door een stapelbed kan inhouden, plus
het aanbrengen van een half klapdeurtje tussen de cel en de sanitaire voorziening.
Wel was het dagprogramma nog volop van kracht in Breda toen we dat bezochten.
Vraag aan de minister van Justitie: wat is op dit moment het dagregime in
de voormalige noodvoorzieningen? Is dat gelijkgetrokken met de reguliere instellingen
nu er geen drugkoeriers meer verblijven? Of is hier sprake van een salamiproces,
waarbij de noodsituatie als breekijzer is misbruikt voor het invoeren van
én meerpersoonscelgebruik én van een versobering van het dagregime?Naar aanleiding van de drugskoeriers, terzijde een vraag aan de minister
van Justitie over koninkrijksaangelegenheden, mede in het licht van het komende
de EU-voorzitterschap van Nederland. Heeft de minister onder de huidige omstandigheden
voldoende bevoegdheden voor het nakomen van de EU-verplichtingen met betrekking
tot de strafrechthandhaving in het Koninkrijk? Welke signalen komen daarover
van de overzijde en welke verbeteringen zijn er volgens hem nodig na vijftig
jaar Statuut? Deze vragen lopen vooruit op de begrotingsbehandeling van de
koninkrijksaangelegenheden volgende week, waar deze minister waarschijnlijk
niet bij aanwezig zal zijn.Terug naar de justitiële instellingen en de kernvraag van wanneer
versobering grenst aan het inhu mane. Om te beginnen het regime
in extreme detentievormen. Het WODC heeft onderzoek gedaan naar de psychische
conditie van gedetineerden in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) en de afdeling
voor Beperkt Gemeenschapsgeschikte Gedetineerden (BGG) in Nieuw-Vosseveld.
De bevindingen van het onderzoek zijn negatief ten aanzien van cognitief functioneren,
depressiviteit, slaapklachten, objectief aangetoonde psychische belasting,
hoger affectief geladen gedrag, extra achterdocht tussen gedetineerden en
PIW'ers, daarbij worden – ook nog – de onveilige en belastende
visitaties als onnodig vernederend ervaren. Dit laatste is op 4 februari
2003 door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens als in strijd met artikel
3 van het EVRM beoordeeld. De eindconclusie van het WODC wijst in de richting
van een bevestiging van de hypothese dat EBI extra psychische schade toebrengt
aan de gedetineerden. Aanbevolen wordt meer rekening te houden met de veiligheid
en enige controle van gedetineerden toe te staan, persoonlijke interactie
tussen gedetineerden en PIW'ers te verruimen en onnodige confrontatie met
achterdocht en vijandigheid ten opzichte van de PIW'ers te voorkomen. De minister
is desondanks van oordeel dat het rapport geen aanleiding geeft tot grondige
herbezinning.Deze wijze van afdoening lijkt de ernst van de zaak nauwelijks serieus
te nemen. Het is in onze ogen een minimale reactie, die slechts concreet gehoor
geeft aan een gerechtelijke uitspraak. Ernstige kanttekeningen en aanbevelingen
van het WODC worden weggezet met de vage toezegging dat ze zorgvuldig zullen
worden bezien. Graag een diepgaander antwoord van de minister op dit punt.Terugkerend naar reguliere vormen van detentie, blijft de vraag naar de
gewenste kwaliteit van dagprogramma's. In Trouw van 20 februari 2004
kondigt Justitie aan dat 6000 veelplegers, zijnde de zwaarste categorie, voortaan
geen terugkeerprogramma's meer zullen krijgen, omdat de programma's voor de
hardnekkige groep amper effect hebben en wel duur zijn. Waarop is de stelling
van het ontbrekende effect gebaseerd? Hoe is dit te rijmen met een onderzoek
in Sittard, waar het programma de recidive met 25% heeft teruggebracht? En
hoe verhoudt dit zich met toezeggingen van de minister dat veelplegers in
een inrichting voor stelselmatige daders resocialisatieprogramma's zullen
krijgen aangeboden?In de Justitiële Verkenningen van het WODC van december 2003 staat
bij de kosten en baten van detentie en resocialisatie inderdaad vermeld dat
de kans van slagen het grootst is bij personen die aan het begin staan van
een criminele loopbaan, liefst nog vóór het eerste justitiële
contact, en dan zijn wij bij de preventie. Als echter aan de kosteneffectiviteit
van investeringen in begeleiding en resocialisatie voor doorgewinterde veelplegers
moet worden getwijfeld, dan bepleit het WODC voor die groep een goedkoop detentieregime.
Een soort afgeschut "bejaardentehuis" voor veelplegers, waar wordt voorzien
in de dagelijkse behoeften en indien nodig zelfs in gratis heroïne. Dat
is nu precies het voorstel van onder anderen wethouder Belliot uit Amsterdam,
waaraan vanuit Den Haag tot dusverre nauwelijks medewerking is verleend. Kan
de minister aangeven wat hij met deze groep veelplegers wel van plan is? Graag
krijg ik van hem ook een aanduiding wanneer een veelpleger niet meer in aanmerking
komt voor resocialisatie en wanneer, wellicht in verschillende stadia en mate
of zwaarte, wel?Gebrek aan informatie over de effectiviteit geldt overigens ook voor HALT;
dit blijkt onder andere uit rapportages van het SCP en een artikel van de
heer Kort in het Tijdschrift voor Criminologie. Ten aanzien van de effectiviteit
van de taakstraf blijkt uit een Volkskrantartikel verschil van opvatting,
bijvoorbeeld tussen de hoofdofficier van justitie en professor Anton van Kalmthout
en onderzoeker Peter van der Laan van het Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving.
Ook in dit geval – de tweede keer in dit betoog – is er weer gebrek
aan onderzoek.Ten slotte bij de beschouwing over detentie nog een hartenkreet over de
justitiële jeugdinrichtingen. De kop: "Honderden jongeren te lang in
gevangenis, kinderrechters slaan alarm" in NRC Handelsblad van februari 2004
is toch wel heel opzienbarend, om niet te zeggen gênant. De behandelinrichtingen
hebben te maken met leegstand, terwijl Justitie de kinderen ten onrechte naar
de overvolle opvanginrichtingen stuurt. In de JJI's zitten 580 kinderen die
geen misdrijf hebben gepleegd, waarvan 80% een intensieve en gespecialiseerde
behandeling nodig heeft, die achterwege blijft. Er zijn te weinig plaatsen
en te lange wachtlijsten in de behandelinstituten, die zelfs plaatsen moeten
inleveren. Minister Donner heeft laten weten, het aantal niet-criminele jongeren
in de JJI's te willen terugdringen, maar ze zitten daar niet voor niets: waar
moeten zij dan naar toe als zij een gevaar vormen voor zichzelf of de maatschappij?
Is dit het befaamde recht op jeugdzorg dat de regering in de desbetreffende
wet wil garanderen aan burgers? En hoe zit het met de resocialisatie op zware
JJI-plekken, zoals in Den Engh: klopt het bericht dat die ontoereikend is?
Graag ook hierop een reactie van de minister.Vrijdag de 13de is vaak een omineuze datum voor bijgelovige mensen. Op
vrijdag 13 februari 2004 heeft de minister ondanks een groeiend personeelstekort
een onmiddellijke vacaturestop afgekondigd voor het gevangenispersoneel. In
het Nederlands Dagblad staat dat de kostprijs per gevangenisplaats per dag
van € 300 terug moet naar circa de helft. Er moet worden bespaard
op de arbeid door gedetineerden, door beperking van dagdiensten van PIW'ers
zodat negen in plaats van twaalf uur per dag bewaking aanwezig is en door
het schrappen van 1170 volledige banen. De bondsbestuurder C. van Esch in
de krant: "Wat de minister nu wil is het dagprogramma van de gevangenen bekorten.
Maar het zijn mensen en geen dieren. Je kunt ze niet lang opsluiten." Kan
de minister aangeven wat het budgettaire plaatje is van deze maatregel en
wat de concrete gevolgen zijn voor het regime en de werklast van de PIW'ers?Collega Witteveen had het over de gevolgen van bezuinigingen op de werkdruk
en het ziekteverzuim in de strafrechtketen. Dit kan toch niet een evenredige
belasting op het onderdeel detentie van de strafrechtketen zijn? Is het niet
tekenend, dat de discussie over de consequenties van meermanscellen voor het
personeel via de rechter heeft moeten lopen? Wat is het werkklimaat in de
penitentiaire instellingen momenteel bij de uitvoering? Hoe komt het dat grote
protesten tegen de vacaturestop uitbleven? Is het waar dat er
sprake is van angstgevoelens op de werkvloer? Wat vindt de minister van de
suggesties van de groepsondernemingsraad, die bezuinigingen wil vinden in
de overhead, efficiënter celgebruik, verbetering van de logistiek, differentiatie
van beveiligingsniveaus naar categorieën gedetineerden en vooral het
uitgangspunt wil hanteren dat de omgang met gedetineerden zo min mogelijk
gewijzigd moet worden? Is dat niet veel verstandiger?Een volgend onderdeel in de strafrechtketen is de resocialisatie door
onder andere de reclassering. De minister heeft de taken van de reclassering
geconcentreerd op de executietaak en de adviestaak. Gedragsbeïnvloeding
moet selectief zijn en "alleen waar resultaat mogelijk is", zoals nadrukkelijk
in de brief van 8 december 2003 staat. Er blijft maar 25% over van het
budget voor programma's voor veelplegers, SOV, criminele dak- en thuislozen,
JIB, Jeugd Terecht, Terugdringen Recidive, naast lokale projecten zoals in
Utrecht voor hardekernjongeren of GRIP, waardoor 60% minder strafbare feiten
werden gepleegd. Hoezo niet effectief? Trajectbegeleiding als toezicht op
geweld achter de deur, een cruciaal preventie-instrument tegen kindermishandeling
en geweld tegen vrouwen, tot en met eerwraak, verdwijnt dan.In het artikel "Gedetineerden in de kou" in "Delikt en delinkwent" van
november 2003 betoogt prof. Kelk van de universiteit Utrecht, dat hiermee
kansarme gestraften tussen wal en schip vallen. Kennelijk is men er blind
voor, dat het aan hun lot overlaten van deze groepen onherroepelijk tot heilloze
vicieuze cirkels van recidive zal leiden. Op den duur is met een dergelijk,
niet bepaald humaan, selectiesysteem de veiligheid van de samenleving in het
geding, aldus prof. Kelk.In het Justitie Magazine van februari 2004 stelt de algemeen directeur
van de reclassering, dat het niet goed is de reclassering nog verder terug
te dringen in een puur instrumentele rol, als verlengstuk van justitie. Ook
in dit interview komt de gebrekkige wetenschappelijke onderbouwing aan de
orde. Dat is voor de derde keer: gebrek aan onderzoek. Door deze voorstellen
ontstaat al gauw het dilemma dat een gedetineerde die op vrije voeten is gekomen
en voelt dat het weer mis dreigt te gaan geen reactie kan krijgen op zijn
hulpvraag aan de reclassering, omdat daar geen justitiële titel meer
voor is. In het Justitie Magazine staat, dat als praktijkoplossingen er blanco
opdrachtbonnen van individuele officieren van justitie zullen komen. Het kan
toch niet de bedoeling van de minister zijn dat door zijn beleid de uitvoering
tot dit soort noodmaatregelen wordt gedwongen?De eerder genoemde WODC-publicatie over kosten en baten van detentie en
resocialisatie benadrukt hoezeer de succeskans van resocialisatie afhankelijk
is van een goede afstemming in de keten. "Het vergt gerichte informatievoorziening
en tijdige besluitvorming". Overigens bepleit ook het WODC meer en systematischer
onderzoek naar de effectiviteit van resocialisatie ter verhoging van de succeskans.
Wat is overigens de succeskans van detentie? De resultaten in de VS zijn toch
bepaald geen wenkend perspectief voor ons?In het rapport "Met recht lokaal" van 2003 door de Universiteit Twente
en het Bureau Intomart staat dat Justitie in de Buurt als effect heeft dat
burgers zich met hun problemen serieus genomen voelen en dat de overheid hen
niet in de steek laat maar adequaat reageert op situaties van onveiligheid.
Dit zijn volgens de onderzoekers te belangrijke waarden om slechts te worden
gezien als instrumentele tussendoelen naast het hoofddoel: het verbeteren
van de objectieve en subjectieve veiligheid in buurten.Daarmee zijn we aanbeland bij de sociale cohesie in (achterstands-)buurten,
het thema dat de rode draad is van de begrotingsbeschouwingen van de PvdA
op de verschillende beleidsterreinen. In de Tweede Kamer is de motie-Griffith
aangenomen. Daarin wordt de garantie gevraagd dat specifieke Justitie-in-de-buurtbureaus
voortbestaan. De minister schrijft op 19 december 2003 dat hij alleen
bereid is voor een hoofdofficier de mogelijkheid te creëren om een aanvraag
in te dienen voor een bijdrage voor maximaal drie jaar, ten hoogste voor de
helft van de totale projectkosten, met als bovengrens € 130.000
per jaar. Deze wijze van uitvoering van de motie-Griffith stemt de PvdA-fractie
tot grote verbazing. Dit is toch slechts een minimale vertaling van deze motie,
vooral gelet op de betekenis van JIB? De minister hamert immers op effectiviteit
en maatschappelijk wordt toch steeds meer erkend dat het op elkaar afstemmen
van wat er in de ketens gebeurt, essentieel is? Het gaat om de strafrechtketen,
de openbareordeketen op lokaal niveau en de hulpverleningsketen. Deze keten
mag niet gesloten worden zonder dat de laatste schakel is aangebracht. Er
kan dus niet volstaan worden met de justitiële machinerie, het moet breder
zijn, er moet gelet worden op de sociale kaart in een specifieke buurt, opdat
naast de kern van het casusoverleg tussen politie, justitie, kinderbescherming
en reclassering ook overleg wordt opgestart in een bredere kring van betrokkenen,
zoals scholen, buurtwerk en plaatselijke ondernemers. De minister van Economische
Zaken ondersteunde bij de behandeling van zijn begroting de gedachte dat ook
zijn ministerie belang heeft bij het handhaven van het voorzieningenniveau
om een neerwaartse spiraal van verloedering in achterstandsbuurten en -wijken
te doorbreken, maar dit kan naar zijn mening alleen in samenwerking met de
veiligheidspijler van het grotestedenbeleid.Wat ons betreft hoeft JIB niet per se een apart gebouw te zijn, een multifunctionele
opzet kan zelfs voordelen bieden. Ook een mobiele variant kan werkbaar zijn,
maar een tijdgebonden departementale bijdrage levert te veel risico van kapitaalsvernietiging
op, met alle gevolgen van dien voor de motivatie en de animo om zoiets op
te starten. Ik doe een dringend beroep op de minister om dit te heroverwegen.Het geheel overziende, maakt onze fractie zich grote zorgen over de visie
op mens en maatschappij die aan dit beleid ten grondslag ligt, en over de
gevolgen hiervan voor de samenleving. Wij hebben niet de hele behandeling
in de Tweede Kamer over willen doen met betogen over de noodzaak van preventie
en zorg op maat in plaats van alleen maar nadruk op repressie, slechts de
meest recente maatregelen hebben wij op een rijtje gezet om een totaalbeeld
te verkrijgen. De bezuinigingen blijken totaal niet evenwichtig gespreid over
de onderdelen van de strafrechtketen.Een humaan regime is een principiële ethische kwestie. Hiernaast
speelt de effectiviteit een rol. Het lijkt wel of het vertrouwen in resocialiseringsprogramma's,
niet gehinderd door wetenschappelijke onderbouwing, tot onder het nulpunt
is gezakt, met alle maatschappelijke gevolgen van dien. De criminoloog Van
der Bunt waarschuwde voor het bezweren van gevoelens van onbehagen bij de
burger met plechtige beloften om de criminaliteit in vijf jaar met 25% te
verminderen. Hij noemt dit een goed voorbeeld van gevaarlijk spel. Gaan wij
zo de Verenigde Staten niet achterna, met alleen maar meer gevangenissen en
steeds langere wachtlijsten met een populatie die bij gebrek aan hulp niet
meer uit de vicieuze cirkel van recidive kan komen? Manuel Castells schetst
in "End of Millennium" hoe in de Verenigde Staten een onderklasse ontstaat
van een in tien jaar verdubbeld aantal gedetineerden met een groeiend aandeel
van zwarten en jongeren. Massadetentie markeert de grenzen van sociale uitsluiting
die de buitengeslotenen hun eigen lot aanwrijft, die potentiële rebellie
illegitiem maakt en die sociale problemen in een hel op maat wegzet. Zo ontstaat
een grote en gevaarlijke onderklasse.De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. "In het begin dacht ik: de passagiers zijn mijn klanten, onmondige
kinderen die willen dat ik ze netjes aan het handje thuis aflever. Dus dat
doe ik, dat is mijn werk, leuk. Als verwarmingsmonteur had ik dat toch ook?
(...)""Zo kwam ik ook op de tram, maar ik merkte: dat is niet de bedoeling.
Ik kom als vreemde in Amsterdam, ik erger me mateloos aan de vernielingen,
spul van de baas dat ze staan te slopen. Ik rij achter de 12, ik zie dat ze
achterin bezig zijn. Ik roep die 12 op, ik zeg: die met die rooie petjes staan
achter in je wagen de boel te vernielen. Als je nou effe wacht, pakken we
ze samen. Dat hoort de centrale. Heren, gewoon dóórrijden, u
remt de productie. O, denk ik, gaat dat zó hier (...)""Ik ging graag naar de cursus, hoor, de eerste dag. Ik dacht: ik heb nou
vier jaar ervaring met rijden, daar wil ik wel eens over meepraten. Elke avond
schrijf ik op: die bank is stuk, daar hangt een deur uit zijn scharnieren,
dat stuk zit onder de viltstift, is het nou wel goed dat een paar monteurs
de hele nacht bezig zijn om dat te repareren en verder niks? Maar daar ging
het niet om. Het ging erom dat wij begrepen dat de gozer die die bank stukgesneden
had, waarschijnlijk die ochtend zijn grootmoeder had begraven. Dus ik dacht,
laat maar zitten, zo'n onwerkelijk iets. Weet je wat, mijn tram is anderhalve
meter lang en wat ze achter me uitspoken, zoek het zelf maar uit. Ga ik naar
achteren en ik zeg: je mag niet roken, dat is ruzie zoeken. Vraag ik iemand
naar zijn kaartje, kan ik beter gelijk ziek thuisblijven. Op de nachtbus kunnen
ze geeneens een kaartje meer kopen, want de bestuurder rijdt zonder wisselgeld.
Te gevaarlijk. Wij zien dat de mentaliteit van de mensen steeds moeilijker
wordt, maar dat zien ze op kantoor niet. Die denken dat Amsterdam vol engelen
loopt, dat alleen de bestuurder een grote bek heeft en dwarsligt."Deze citaten staan in het vorig jaar verschenen boek "Niet spreken met
de bestuurder" van de in dit huis welbekende journalist Gerard van Westerloo
en zijn afkomstig uit een rapportage die Van Westerloo in 1984 maakte. Dat
laatste maakt het boek hoogst actueel. De woorden van de trambestuurders illustreren
dat in de publieke ruimte al heel lang niet de Staat maar de straat de baas
is. De nota Naar een veiliger samenleving spreekt dan ook terecht van het
herwinnen van de publieke ruimte. In de visie van het CDA gaat het er inderdaad
om, de publieke ruimte weer op de straat te heroveren.De publieke ruimte beperkt zich echter niet tot de straat. Ook de huisartsenpraktijk,
ziekenhuizen, scholen, bibliotheken, gemeentehuizen, gebouwen van instellingen
zoals kinderbescherming en jeugdzorg behoren daartoe. Het gaat ons daarbij
minder om de plaats als om de mensen die daar werken: artsen, verpleegkundigen,
conducteurs, bestuurders van bus, tram, trein en taxi, docenten, brandweerlieden
en medewerkers van instellingen die publieke taken vervullen. Vanwege de rollen
die zij vervullen, vormen deze groepen burgers in zekere zin de ruggengraat
van de maatschappij. Te lang hebben vooral zij de gevolgen ondervonden van
falende criminaliteitsbestrijding.De ernst van dat falen zijn wij ons nog onvoldoende bewust. Dat is de
overtuiging van mijn fractie. Niet alleen regeert de straat in de publieke
ruimte, ook de Staat is bezig zijn geweldsmonopolie te verliezen. Dat blijkt
in de eerste plaats uit het toegenomen geweld in de publieke ruimte. Wat men
ook vindt van de statistieken, de toename van geweld is onloochenbaar, vooral
bij jonge en steeds jonger wordende daders. Het bezit van geweldsmiddelen
onder jongeren is onlangs weer onder onze aandacht gebracht. Dat is evenzeer
een symptoom van de aantasting van het geweldsmonopolie van de overheid. Het
gaat daarbij echt niet alleen om allochtonen en evenmin alleen om jongens!Bij navraag in mijn eigen omgeving bleek mij recent nog dat burgers waarvan
ik dat niet zou verwachten, zich thuis voorzien hebben van slagwapens en in
één geval zelfs van een vuurwapen (zonder vergunning) omdat
men het gevoel heeft niet op de politie te kunnen rekenen als het erop aankomt!
De discussie over het optreden van medewerkers van Albert Heijn in Amsterdam
is evenzeer een signaal dat de overheid niet alleen de publieke ruimte maar
ook haar geweldsmonopolie zal moeten heroveren.De woorden van de trambestuurders uit 1984 maken duidelijk dat het vraagstuk
niet van vandaag of gisteren is. In 1984 was de overheid al jaren bezig om
onder andere door doorschietend gedoogbeleid de publieke ruimte aan de straat
te verliezen. Dat is nadien alleen maar doorgegaan. Pas in 2002 trekt de regering
de consequenties met de nota Naar een veiliger samenleving. De regering stelt
zich daarin een zeer concreet doel. Ik citeer: "Een vermindering van criminaliteit
en overlast in de publieke ruimte met – indicatief – circa 20%
tot 25% vanaf 2006 moet aldus in het vizier komen."Het stellen van zo'n doel heeft zijn charme. In het kader van de zogenoemde
nieuwe politiek waarin ook politici zich afrekenbaar moeten opstellen, past
het om zulke concrete resultaten in het vooruitzicht te stellen. Wie zich
echter realiseert dat het probleem al enkele decennia in onze samenleving
woekert, kan zijn ogen niet sluiten voor de risico's.Het eerste risico is dat er straks een heilloze discussie over de cijfers
ontstaat, zowel aan de overzijde van het Binnenhof als in het publieke debat.
De ervaring leert ons dat dit het vertrouwen van de burgers
in het beleid aantast. Ten tweede zullen in onze ogen onvermijdelijk tegenvallende
resultaten ertoe leiden dat de burger zegt: zie je wel, de overheid bakt er
weer niets van! Het derde risico betreft de roep om strengere wetten. Ook
nu al krijgen wij de indruk dat zowel in de publieke en de maatschappelijke
discussie als in het beleid wetswijzigingen onevenredig veel accent krijgen.
Voorstanders van grotere bevoegdheden of strengere straffen vergeten echter
dat de overheid de publieke ruimte niet aan de straat verloren heeft wegens
geringe bevoegdheden of wettelijke belemmeringen maar eerst en vooral door
gedoogbeleid en door het níet handhaven van de wet, door afwezigheid
in de publieke ruimte. Veel wettelijke belemmeringen – de bekende vormfouten –
zijn bovendien al onder het laatste kabinet-Lubbers uit de wereld geholpen.
Als de Wet op het preventief fouilleren al in 1984 of in 1994 had bestaan,
zou die niets veranderd hebben aan de verloedering van de publieke ruimte.Dat betekent níet dat wijziging van wetten en belangrijke veranderingen
in de strafvordering niet nuttig en noodzakelijk kunnen zijn om het algemene
doel van het justitiële beleid de komende jaren te bereiken, te weten:
de verovering van publieke ruimte en het geweldmonopolie. Het betekent wel
dat dergelijke voorstellen op hun eigen merites moeten worden beoordeeld.
Het betekent ook dat mijn fractie van dergelijke wijzigingen niet alle heil
verwacht. Integendeel! Onze indruk is dat veel meer dan aan wetswijziging
aandacht moet worden besteed aan uitvoering van beleid. Dat geldt de politieke
leiding van de departementen van Justitie en Binnenlandse Zaken. Dat geldt
ook het openbaar ministerie en de korpsleidingen. Bij die concentratie van
een effectieve en efficiënte uitvoering mogen de departementen, politie
en Justitie ook rekenen op volledige ruggensteun van de politiek. Mijn fractie
kan zich heel goed voorstellen dat de soms vroegtijdige en vaak niet op grondige
informatie gebaseerde uitlatingen van politici over het werk van politie en
Justitie bij deze overheidsinstanties in het verkeerde keelgat schieten. Het
is echter te wensen dat ook functionarissen van deze diensten zichzelf beperkingen
opleggen. Als korpschef Vogelzang in een nieuwjaarsrede – wanneer worden
die redes eens afgeschaft? – oproept om foto's van veelplegers op internet
te zetten en, zoals vorige maand gebeurde, om minderjarigen in te zetten als
criminele infiltranten, vraagt mijn fractie zich af of de heer Vogelzang niet
iets beters te doen heeft. Als de voorzitter van het College van procureurs-generaal
meent in de discussie over de in Irak aangehouden marinier publiekelijk een
vergelijking te moeten maken met het optreden van politieagenten in ons land,
is dat op zijn minst genomen geen gelukkige uitlating. Mogelijk was de commotie
van vorige week achterwege gebleven indien de heer De Wijkerslooth die vergelijking
achter de haag zijner tanden had gehouden.Een en ander brengt mij bij een aantal meer principiële overwegingen,
overwegingen die de komende jaren onze fractie als oriëntaties zullen
dienen bij het beoordelen van wetsvoorstellen. Als de overheid regels stelt
en daaraan de consequentie verbindt dat zij van haar geweldsmonopolie gebruik
zal maken om deze regels te handhaven, functioneren de overheidsdienaren die
de regels toepassen en handhaven en die zo nodig als de sterke arm optreden,
niet als een civiele partij met een bijzonder taak. Ik formuleer dat zo, omdat
in de discussie over de handhaving van veiligheidsregels – denk aan
Enschede en Volendam – men nogal eens de neiging heeft om de eigen verantwoordelijkheid
van burgers, ondernemers, hun klanten en hun buren te minimaliseren en er
als het ware de verantwoordelijkheid van de overheid voor in de plaats te
stellen.Ongetwijfeld speelt daarbij een rol dat de overheid een beter gevulde
kas heeft dan de particulier. Dat is echter niet het enige en zelfs niet het
belangrijkste aspect. Eerder lijkt het erop dat veel burgers de overheid vooral
zien als de leverancier van de producten en diensten waar zij als belastingbetaler
aanspraak op kunnen maken. In die houding proeft men enerzijds een soort contractdenken:
de overheid is niet alleen gebaseerd op een sociaal contract, maar iedere
burger heeft als het ware een individueel contract met de overheid waaraan
civielrechtelijke aanspraken kunnen worden ontleend. Anderzijds proeft men
in die houding een reductie van de overheid tot een economische actor en tot
producent van nut: als zij in haar prestaties te kort schiet, wordt zij als
een civiele economische partij aangesproken; is de overheid niet van nut voor
de individuele burger, dan wil die burger met de overheid niet te maken hebben.
Daarin klinkt veel door van het bestuurlijke gedachtegoed van de afgelopen
decennia: de overheid als partner van het particuliere bedrijfsleven, de overheid
als dienstverlener, de burger als klant, de ambtenaar die probeert om wensen
van burgers te honoreren en de bestuurder die vragen van burgers in beleid
moet vertalen. Iets van dat denken proef ik ook in het concept dat de minister
in de memories van toelichting op zowel deze als de vorige begroting hanteerde,
namelijk dat van de "bruikbare rechtsstaat". Dat begrip spreekt ons vanwege
de associatie met calculerend gedrag en nutsdenken niet erg aan. Het is niet
de invalshoek van waaruit de CDA-fractie de burger op zijn verhouding tot
de staat zou willen aanspreken. Als was het maar, omdat in de visie van het
CDA de overheid niet is gegrond in een contrat social.Geprononceerd vertaalt dit moderne denken over de overheid zich in de
notie van de strafbaarheid van de staat. Mijn fractie heeft ernstige vragen
bij dit thema. Zodra de regering een standpunt heeft bepaald over het rapport
van de commissie-Roelvink is er ongetwijfeld gelegenheid om nader in te gaan
op dit onderwerp. Voor mijn betoog van vandaag is van belang dat mijn fractie
de overheid niet ziet als just another person. Het handelen van de overheid
dient wel gelegitimeerd te zijn en genormeerd te worden door het recht, maar
dat is iets anders dan de overheid te beschouwen als een gewoon subject van
strafrechtelijke handhaving. Als de overheid op basis van een democratisch
genomen besluit een bepaalde taak met publiekrechtelijke middelen uitvoert,
begeeft zij zich daarmee niet in het maatschappelijk verkeer of in het rechtsverkeer
als een particulier. In onze visie dient de overheid zich echter wel zeer
terughoudend op te stellen. Door te veel taken op zich te nemen die niet de
kern van de overheidstaak betreffen of daartoe in te ver verwijderd verband
staan, heeft de overheid zelf de scheidslijn tussen publieke sfeer van het
algemeen belang en de particuliere sfeer van het individuele
belang doen vervagen.De CDA-fractie is van mening dat dit een factor van gewicht is geweest
en nog is in de wijze waarop burgers de overheid zijn gaan zien en zijn gaan
bejegenen. Wie de overheid als just another person ziet en zichzelf als een
klant van de leverancier overheid, gaat anders om met regels, met de handhaving
ervan en met de handhavers dan een burger die de overheid ziet als behartiger
van het algemeen belang en als drager van het daarbij behorende gezag.De heer Kox (SP):Welke kant gaat het betoog van de heer Van de Beeten nu eigenlijk op?
Aan de ene kant beluister ik kritiek op het beleid dat in de afgelopen twintig
jaar is gevoerd: de calculerende burger, alles wordt als product gezien, de
overheid krijgt de burgers die zij verdient. Aan de andere kant zegt de heer
Van de Beeten dat de overheid niet te veel moet doen, dat zij zich moet terugtrekken
op haar kerntaken. Kan dat zo wel? Als de overheid zich steeds meer terugtrekt
en tegen de burger zegt: zoek het zelf maar uit, dan krijg je vanzelf calculerende
burgers.De heer Van de Beeten (CDA):Ik zie geen tegenstelling. In de afgelopen twintig jaar is van alles en
nog wat aan de overheid gevraagd, zowel in de vorm van prestaties als in de
vorm van het verschaffen van veiligheid etc., terwijl de overheid tegelijkertijd
gevraagd is om zich zo weinig mogelijk met de burgers te bemoeien. Mijn betoog
loopt uit op het streven naar een nieuw evenwicht in dit opzicht.De overheid als speler in het publieke domein is een onderhandelingspartner
die men kan proberen te slim af te zijn of desnoods voor de rechter daagt.
Dit verschijnsel van deïnstitutionalisering is een kant van de medaille
die op de andere zijde "individualisering" vermeldt.Dit betoog heeft consequenties voor de wetshandhavers in ons land. Van
hen mag een integere, beheerste en professionele aanpak worden gevraagd bij
de uitoefening van hun taken. Als er iets fout gaat, is er niet per definitie
een fout gemaakt, laat staan een verwijtbare fout. A fortiori is er ook niet
per definitie sprake van een strafbaar feit. Indien een politieagent een burger
neerschiet, vereist de handhaving van integriteit en professionaliteit dat
zo'n incident onderzocht wordt. Indien een burger een andere burger neerschiet,
is er per definitie het vermoeden van een strafbaar feit dat strafrechtelijk
onderzoek rechtvaardigt. Dit verschil in benadering mag een wetshandhaver
van het bestuur verlangen. Zelfs als er een verwijtbare fout is gemaakt door
een overheidsdienaar, is er aanleiding om terughoudend te zijn met vertaling
daarvan in strafrechtelijke aansprakelijkheid van de betrokkene en evenzeer
vertaling in strafrechtelijke aansprakelijkheid van de overheid. Zonder die
terughoudendheid wordt het overheidsoptreden gereduceerd tot een aansprakelijkheidsvraag
en tot optreden als "just another person".Ik teken hierbij aan dat dit geen pleidooi is voor een doofpotcultuur.
Integendeel, de door ons voorgestane benadering draagt juist bij aan handhaving
van het gezag van de overheid door een grote mate van openheid en transparantie
te betrachten ten aanzien van de feiten.Met deze beschouwing heb ik tevens duidelijk willen maken dat in de visie
van mijn fractie de herovering van het publieke domein en het geweldsmonopolie
niet wel denkbaar is zonder nieuwe gezagsvorming, zonder verwerving van gezag
van politie en justitie als overheidsinstanties ten dienste van het algemeen
belang. Regering en volksvertegenwoordiging zullen hen daarin de nodige ruggesteun
moeten bieden. Belangrijk is ook ruggesteun in de vorm van aandacht voor effectieve
en efficiënte uitvoering van taken. In de nota Naar een veilige samenleving
wordt een groot aantal voornemens gelanceerd op juist dit punt. Niets is echter
zo weerbarstig en taai als de uitvoeringspraktijk. Dat dwingt ertoe de burgers
in dit land duidelijk te maken dat wij een lange weg te gaan hebben. Het dwingt
er ook toe veel tijd en energie te besteden aan juist die uitvoering. Mijn
fractie wenst de ministers van Justitie en van BZK toe dat zij met medewerking
van de overzijde voldoende tijd kunnen vrijmaken voor de oplossing van de
problemen in de uitvoeringspraktijk.Eerder heb ik op dit punt al eens lof toegezwaaid aan de ministers en
ambtenaren ten departemente en die in het veld toen wij spraken over de verlenging
van de Tijdelijke wet noodcapaciteit drugskoeriers. In zeer korte tijd is
met een toegewijd team bijzonder veel gepresteerd. In december jl. hebben
leden van de vaste commissie een werkbezoek gebracht aan de rechtbank Schiphol
en toen gezien hoe voortreffelijk daar wordt samengewerkt tussen politie,
parket, rechtbank en huis van bewaring.De huisvesting op één lokatie van parket, rechtbank en huis
van bewaring werd ons als een noviteit gepresenteerd. Met name het ontbreken
van arrestantenvervoer leverde veel efficiencyvoordeel op. Toen ik als advocaat
aantrad, zo'n 23 jaar geleden, heb ik de laatste huizen van bewaring, die
vroeger allemaal naast de rechtbanken stonden, afgebroken zien worden ten
gunste van schaalvergroting op excentrische plekken. Schiphol is derhalve
een voorbeeld van succesvolle schaalverkleining. Dit thema zal de komende
jaren opnieuw aan de orde komen als het gaat om politie, justitie, gevangeniswezen
en efficiënte samenwerking binnen de strafrechtketen. Indien de regering
voornemens is om voorstellen tot reorganisatie te doen, zal mijn fractie met
name schaalvergroting met gepast wantrouwen tegemoet treden.Op Schiphol werd ten tijde van ons bezoek ruim anderhalf jaar gewerkt
met enkelvoudige kamers die vrijheidsstraffen tot een jaar opleggen. Ondanks
het feit dat het daarbij gaat om min of meer getarifeerde zaken en ondanks
de ruime ervaring spraken de drie rechters daar zich ervoor uit om de grens
terug te brengen naar zes maanden. Ik moet zeggen dat ik verrast was door
die opvatting. Ik had kort tevoren kennisgenomen van het WODC-onderzoek De
competentiegrens van enkelvoudige kamers in strafzaken, waaruit bleek dat
er geen draagvlak was binnen de zittende magistratuur voor uitbreiding tot
twee jaar, zoals indertijd bepleit aan de overzijde, maar een jaar leek wel
acceptabel. Ik ging er dus van uit dat juist de Schipholrechters zich zouden
kunnen vinden in die conclusie. Dat was echter niet het geval. Ik vind dit
van belang, niet alleen vanwege het aan deze Kamer toegezegde wetsvoorstel
28866 ter beperking van de bevoegdheid van enkelvoudige kamers dat in de Tweede
Kamer aanhangig is en daar door de minister nog verdedigd moet worden, maar
ook voor de manier waarop de overheid met haar dienaren omgaat.Uit de rapportage van Van Westerloo over de trambestuurders is mij vooral
bijgebleven dat zij zich zo in de steek gelaten voelden door hun leidinggevenden
en door het gemeentebestuur. Mijn fractie meent dat wij het ons niet kunnen
permitteren om dat gevoel te laten voortbestaan, als het al bestaat, of te
laten ontstaan wanneer het om politie, parket en zittende magistratuur gaat.
De loyaliteit bij deze overheidsdiensten is nog steeds buitengewoon groot.
De overheid slaagt er ook nog steeds in om zonder commerciële salarissen
te betalen een beroep te doen op "the best and the brightest". De regering
zou er wijs aan doen rekening te houden met de op praktische ervaring gebaseerde
opvattingen in die kringen. Dat geldt ook voor het gevangeniswezen. Op het
punt van meerpersoonscelgebruik zal mijn fractie vooral met de minister van
gedachten wisselen over de gevolgen voor het personeel en de opvattingen binnen
de kring van penitentiaire inrichtingwerkers.Over de inzet van particuliere beveiligingsbedrijven, zoals thans plaatsvindt
in de noodopvang, zullen wij nog nader met de minister spreken bij de behandeling
van het wetsvoorstel meerpersoonscelgebruik. In algemene zin merkt mijn fractie
echter in dit debat al wel op dat privatisering van politie- of justitietaken
als die in het gevangeniswezen in beginsel niet aanvaardbaar zijn, dus niet
"ja, mits" en ook niet "nee, tenzij", maar "in beginsel niet aanvaardbaar".
Dit standpunt hangt nauw samen met onze visie op de overheid en de analyse
die ik eerder in mijn betoog heb gegeven. Het gaat hier om de ultieme toepassing
van overheidsgezag, te weten vrijheidsontneming en geweldstoepassing, bijvoorbeeld
om het gevangenisregime te handhaven. Privatisering van dergelijke wezenlijke
overheidstaken vervaagt de scheidslijn tussen het publieke en het private
domein, leidt tot een algemeen beeld van de overheid als "just another person"
en tast per saldo het gezag van de overheid als overheid aan.Overigens doet dit standpunt niets af aan de steun die ook de CDA-fractie
in deze Kamer wil verlenen aan wettelijke maatregelen die een efficiënte
en effectieve samenwerking tussen de partners in de strafrechtketen kunnen
bevorderen en ook de werking van deze overheidsdiensten zelf verbeteren. Een
bedrijfsmatige wijze van werken, gericht op kostenbewustzijn en streven naar
een maximaal rendement van ingezette middelen, impliceert in de opvatting
van mijn fractie niet zonder meer een keuze voor privatisering van taken,
te meer omdat deze aanpak, zeker op grote schaal, snel zal leiden tot versnippering
en coördinatieproblemen. Door nauwe samenwerking tussen verschillende
diensten op kleine schaal ontstaat vaak een vorm van sociale controle en inzicht
in eigen en andermans werk, waardoor meer efficiency en effectiviteit wordt
bereikt dan met privatisering van taken. Zie opnieuw de aanpak van de drugskoeriers
en de samenwerking op Schiphol.Ik sprak al over de weerbarstigheid en de taaiheid van de uitvoeringspraktijk.
Die kwalificaties zijn te meer op hun plaats wanneer het gaat om preventie
van criminaliteit. Onze toenmalige fractievoorzitster heeft bij de Algemene
Politieke Beschouwingen in 2001 namens de CDA-fractie een motie ingediend
met betrekking tot adequaat preventiebeleid. Op 16 april 2002 zou met
minister Korthals worden gedebatteerd over een door hem aan de Kamer gezonden
brief, doch het kabinet-Kok bracht zichzelf ten val, waarna het debat werd
aangehouden. Sindsdien heeft zich geen gelegenheid meer aangediend om dit
thema te hernemen, terwijl door de nota Naar een veiliger samenleving en de
discussie over de rol van onderwijs en jeugdzorg bij criminaliteitspreventie
een nieuwe start is gemaakt. Bij de behandeling van de begroting van het ministerie
van Justitie is aan de overzijde de nodige aandacht besteed aan preventie,
vooral van jeugdcriminaliteit en van recidive. Ik zal mij in dit debat dan
ook beperken tot enkele opmerkingen over aspecten die in de Tweede Kamer niet
aan de orde kwamen.Ik begin met de verhouding tussen preventie en repressie. In de visie
van mijn fractie kunnen beide overheidsreacties op het verschijnsel criminaliteit
wel onderscheiden worden, maar niet gescheiden. De wisselwerking tussen handhaving
van normen en gedragskeuzen van individuen en groepen van mensen is complex.
De individuele burger zal onder sommige omstandigheden een kansberekening
maken. Onder andere omstandigheden zal een innerlijk gevoel van schaamte of
vrees voor verlies van sociaal aanzien van invloed zijn. Bovendien zullen
de leeftijd en de sociale context van een individu van belang zijn voor het
effect van het enkele bestaan van een repressief apparaat op zijn gedrag.
Van één ding kunnen wij echter tamelijk zeker zijn: indien de
overheid normen niet geloofwaardig handhaaft, zal dat ertoe leiden dat calculerend
gedrag toeneemt en dat die normen niet of verzwakt worden geïnternaliseerd
door burgers. Daarmee is ook de noodzaak gegeven om een eind te maken aan
verwaarlozing van de normhandhaving.Tegelijk brengt het complexe karakter van de verhouding tussen repressie
en preventie mee, dat – al is handhaving de basis voor gedragsbeïnvloeding
en normbevestiging, ook in het bewustzijn van de wet eerbiedigende burgers –
met name bij jongeren meer nodig is dan repressie. Dat geldt evenzeer het
vraagstuk van de recidivisten in het algemeen en de veelplegers in het bijzonder.
Enkel een repressief beleid dat is gericht op beperking van overlast door
groepen delinquenten uit de roulatie te nemen – incapacitatie als beleidsdoelstelling –
ontkent de noodzaak om de publieke ruimte op langere termijn weer veilig te
maken door én een stevige aanpak bij de handhaving én gerichte
bemoeizorg bij jongeren en veelplegers.Als ik de minister van Justitie in zijn antwoorden aan de Tweede Kamer
goed begrijp, is hij het wel met deze zienswijze eens. Hij voelt zich echter
gebonden aan het Hoofdlijnenakkoord, waarvan de financiële kaders hem
dwingen, zich te concentreren op de kerntaken van zijn departement. Ik heb
daar wel begrip voor. Niettemin zou ik de minister willen aanmoedigen, zich
niet onbetuigd te laten wanneer het gaat om de rol van onderwijs en jeugdzorg
bij de aanpak en preventie van jeugdcriminaliteit of de rol van gemeenten
wanneer het gaat om de resocialisatie van ex-delinquenten. Over de veelplegers,
de relatie repressie/preventie, de rol van de gemeenten en de taak van de
minister van Justitie komen wij nog te spreken bij het desbetreffende wetsvoorstel. Het onderwerp jeugdcriminaliteit geeft mij vandaag aanleiding tot enkele
opmerkingen en vragen. Volgende week wordt in deze Kamer de ontwerp-Wet op
de jeugdzorg behandeld. In die wet worden ook justitiële taken ondergebracht
bij de provinciaal werkende bureaus voor jeugdzorg. De aansturing is een verantwoordelijkheid
van de provincies. In het Actieprogramma aanpak jeugdcriminaliteit 2003-2006
lees ik echter, dat de minister van Justitie op centraal niveau verantwoordelijk
is voor de coördinatie en uitvoering van het actieprogramma. Daarin is
op verschillende punten voorzien in samenwerking met of taakuitvoering door
de jeugdzorg. Dit roept bij de CDA-fractie enkele vragen op. Ten eerste, hoe
ziet de minister zijn positie zowel op het punt van het actieprogramma als
op het punt van de justitiële taken die bij de provinciale jeugdzorg
worden ondergebracht? Ten tweede, op welke wijze wordt voorzien in de samenwerking
tussen de provinciale bureaus voor jeugdzorg enerzijds en de regionaal werkende
politiekorpsen en arrondissementsgewijs georganiseerde parketten anderzijds?Wat geldt voor de Nederlandse publieke ruimte geldt, wanneer wij spreken
over georganiseerde criminaliteit, in vergelijkbare mate voor de Europese
Unie. De groeiende verwevenheid van de economieën, van het internationale
personen-, goederen- en kapitaalverkeer is niet gelijk op gegaan met de samenwerking
tussen de instanties van politie en justitie in de Europese Unie. De onderscheiden
overheden hebben zodoende de internationaal georiënteerde georganiseerde
criminaliteit te veel ruimte gelaten. De laatste jaren is sprake van een aanzienlijke
inhaalslag. Die slag wordt gemaakt zonder een helder beeld van de gewenste
toestand op middellange termijn. Deze minister van Justitie komt de verdienste
toe in de aanloop naar de Intergouvernementele Conferentie over het Verdrag
voor de Europese grondwet wél een helder beeld te hebben geschetst
van het middellangetermijndoel. Op zijn analyse van de nadelen die zijn verbonden
aan enkel harmonisatie van allerlei delen van strafrecht en strafvordering
valt weinig af te dingen. Over de mate waarin harmonisatie nodig blijft, zullen
wij met deze minister nog nader spreken bij de behandeling van de ontwerp-Overleveringswet.
Beide Kamercommissies van Justitie hebben intussen het plan opgevat om tijdens
het Nederlands voorzitterschap op 2 en 3 september a.s. een parlementaire
bijeenkomst te wijden aan het thema van de Europese strafrechtelijke ruimte.
Dat biedt ons een goede gelegenheid om bij andere parlementen de visie van
de minister te bepleiten en die visie verder uit te diepen.Dat zullen wij ook doen op grond van de opvatting van onze fractie over
het belang van institutionalisering voor de goede werking van de rechtsorde.
Zichtbaar aanwezige instituten van de overheid zijn nodig in de Nederlandse
publieke ruimte én in de Europese publieke ruimte. Ook de Europese
Unie is meer dan het product van een sociaal contract, meer dan een contractueel
samenwerkingsverband van staten. Het Hof van Justitie van de Unie heeft in
het verleden de gemeenschapsorde gekenschetst als een rechtsorde sui generis.
Bij zo'n rechtsorde horen instituten sui generis. Dat geldt ook voor het strafrechtelijk
terrein. De CDA-fractie heeft niet de illusie dat tijdens het Nederlands voorzitterschap
een grote sprong voorwaarts kan worden gemaakt. Het lijkt ons echter van groot
belang om te bewerkstelligen, dat de door de minister bepleite weg niet wordt
geblokkeerd. Op dat punt vernemen wij dan ook graag van de minister welke
kansen en risico's hij de komende maand ziet.In mijn bijdrage heb ik weinig vragen voorgelegd aan de minister van Justitie
en in het geheel niet aan minister Verdonk. Ik heb vooral een aantal overwegingen,
uitgangspunten en noties voorgelegd aan de hand waarvan onze fractie met name
het wetgevingsprogramma van de minister zal toetsen en beoordelen. Weinig
vragen dus. Niettemin hoop ik minister Donner voldoende te hebben geprikkeld
tot een grondige reactie.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Voorzitter. Tot nu toe heeft de Eerste Kamer nog niet gedebatteerd over
het grote project Naar een veiliger samenleving, terwijl dat project nu al
bijna twee jaar loopt. Dat wordt dus hoog tijd. Het thema "de strafrechtketen"
biedt daarvoor voldoende aanknopingspunten nu het project zwaar hangt op meer
repressie, uitbreiding van politie en justitie, vergroting van bevoegdheden
van het OM, zwaarder straffen en uitbreiding van de sanctiecapaciteit in het
algemeen en de celcapaciteit in het bijzonder. Het zal vooral de strafrechtketen
moeten zijn die die veiliger samenleving (in 2006 zicht op 20% à 25%
minder criminaliteit en overlast, hoezo afrekenbaar?) moet realiseren. Sterker
nog, het woord "preventie" moet je in de uitgebreide nota's met een lantaarntje
zoeken.Het veiligheidsgevoel bij het publiek lijkt de drijfveer van het handelen
van het kabinet. Het doet zelfs geen moeite om te verhullen dat het bij Naar
een veiliger samenleving vooral gaat om het geven van een antwoord op gevoelens
van toenemende onveiligheid bij de bevolking. Daarbij is het kennelijk niet
nodig om op basis van feiten en cijfers te handelen, zoals het feit dat de
criminaliteit al jarenlang min of meer stabiel is. Evenmin lijkt het nodig
om het beleid te verdedigen in termen van effecten op langere termijn of in
termen van rechtvaardigheid. Een voorbeeld: de minister rekent ons voor dat
1000 extra cellen 5% afname van criminaliteit betekenen als je die cellen
vol zet met veelplegers. Dat is het gevolg van een simpele rekenoefening want
er zijn 5000 veelplegers en die zijn samen goed voor 25% van de strafbare
feiten. Dus zet je ze alle 5000 een paar jaar vast en dan heb je als kabinet
je doelstelling al bereikt. In feite is dit trouwens, gezien de ernst van
de meeste door veelplegers gepleegde feiten, eerder een vorm van preventief
oppakken dan het uitdelen van een voor die feiten passende sanctie.Het is een volgend kabinet dat zich het hoofd zal moeten breken over de
problemen die mensen veroorzaken die na twee jaar weer op straat komen te
staan, zonder dat er iets aan hun resocialisatie is gedaan. Als het aan het
kabinet ligt, is dat laatste voorbehouden aan gemotiveerde gedetineerden.
Verder is er geen huis, werk of hulp, want op de reclassering wordt zwaar
bezuinigd en gemeenten is het inmiddels verboden om de kosten van huur van
kamer of woning door te blijven betalen. Heeft de regering zich eigenlijk
wel rekenschap gegeven van criminologische inzichten over de
soms negatieve en in ieder geval gebrekkige speciaal-preventieve effecten
van langdurige detentie?Uiteraard is aandacht voor veelplegers van groot belang. Het is echter
beter om naar de oorzaken te krijgen. Het gaat vaak om harddrugsverslaafden.
Het strafrecht helpt daar niet aan. Zij blijven na hun detentie niet clean
en je kunt ze in veel gevallen beter de middelen verstrekken zodat ze hun
criminele carrière kunnen afbreken. Het kabinet blijft echter geloven
in het terugdringen van recidive door hogere straffen. Nog nooit is bij mijn
weten een dergelijk verband aangetoond, behalve voor zolang mensen "uit de
roulatie worden gehaald" of "aan het maatschappelijk verkeer worden onttrokken",
zoals het kabinet dat telkens zo subtiel weet op te schrijven.Intussen verstoppen hogere straffen de strafrechtspleging verder. Verdachten
zullen nog vaker in hoger beroep en cassatie gaan, waardoor ingewikkelde zaken
weer zo lang op de plank blijven liggen dat de "redelijke termijn" verstrijkt
en het überhaupt niet tot meer berechting komt. Hoe oordeelt de minister
over dit risico?Bij de algemene beschouwingen van 2003 hebben wij een parlementair onderzoek
voorgesteld naar de effectiviteit van de strafrechtelijke handhaving van de
Opiumwet. Het kabinet riep toen heel snel dat de Algemene Rekenkamer al zo'n
onderzoek gaat doen. Daarom hield ik mijn voorstel aan. Bij navraag blijkt
echter dat de Algemene Rekenkamer vooral de volksgezondheidsaspecten van drugsgebruik
gaat onderzoeken en niet de strafrechtelijke aspecten. Kan de minister dat
bevestigen? In 2001 werd 24% van de detentiecapaciteit in beslag genomen in
verband met overtredingen van de Opiumwet. De Noodwet drugskoeriers heeft
aangetoond dat de strafrechtelijke aanpak van drugssmokkel dweilen met de
kraan open is. Hierover zijn vriend en vijand van de wet het inmiddels roerend
eens. Ex-SOV-cliënten hebben voortdurend dure begeleiding nodig of dreigen
in oude fouten te vervallen, maar uit angst voor een libertair imago in het
buitenland en uit angst voor de kiezers die geen genuanceerde verhalen over
overlast en veiligheid meer zouden willen horen, wil de regering geen fundamentele
discussie over de strafrechtkant van het drugsbeleid. Waar blijft trouwens
de beleidsbrief cannabis die al een half jaar geleden geschreven zou worden?In een interview in de Staatscourant van 21 januari jl. noemde de
Leidse hoogleraar penologie Moerings politici "net verslaafde veelplegers
die snel willen scoren en zich onvoldoende afvragen wat de maatregelen die
zij invoeren op lange termijn teweegbrengen". En zo is het. In ieder geval
past de minister in dit profiel. Meld Misdaad Anoniem is nu een landelijk
systeem dat als geslaagd wordt beschouwd, omdat van de 25.000 anonieme meldingen
er 2500 "bruikbaar" waren. Nog los van de vraag of een score van 10% bruikbare
meldingen niet erg weinig is, vraag ik mij ernstig af of je moet willen dat
er in een jaar tijd 25.0000 keer anoniem geklikt wordt en naar wat voor maatschappelijke
verhoudingen je dan op weg bent. Ik hoop dit nog heel lang niet normaal te
vinden. Een minister die roept dat allochtonen maar zwaardere straffen moet
krijgen dan autochtonen. Nog los van de vraag of hij daarmee niet de scheiding
der machten geweld aandoet, vraagt hij zich eigenlijk wel af welke vooroordelen
hij met zo'n opmerking bij het publiek bevestigt?De prestatiecontracten met de politie staan vooral in het teken van het
aanpakken van overlast en kleine criminaliteit die mensen direct raken. Zullen
wij niet over een paar jaar verbijsterd tot de conclusie komen dat andere
opsporingsprioriteiten hadden moeten worden gesteld: het aanpakken van wapenbezit
en geweld, mensenhandel, witwasoperaties, corruptie en fraude, milieucriminaliteit,
kindermishandeling?Als slot van mijn betoog had ik een aantal opmerkingen willen maken over
de noodkreet die de kinderrechters drie weken geleden hebben geslaakt over
de honderden jongeren die ten onrechte worden gedetineerd terwijl zij op de
achtlijst staan voor behandelinrichtingen. Ik sluit mij aan bij de vragen
die mevrouw Tan heeft gesteld. Zij heeft deze gang van zaken opzienbarend,
om niet te zeggen gênant genoemd. Dit lijken mij beide eufemismen.Ik wacht met belangstelling het antwoord van de minister af.Voorzitter. Als u mij toestaat wil ik een mededeling van huishoudelijke
aard maken. Ik wil namelijk motie EK-nr. 186 van het voormalig lid De Boer
waar deze bewindslieden niets mee te maken hebben, intrekken.De voorzitter:Aangezien de motie-De Boer (EK nr. 186) is ingetrokken, maakt zij geen
onderwerp van beraadslaging meer uit.De heer Rosenthal (VVD):Mevrouw de voorzitter. Voor mijn fractie is de kern van dit debat dat
de minister van Justitie complimenten verdient voor de voortvarendheid waarmee
hij na het verloren jaar 2002-2003 een groot aantal wetten voorbereidt en
aan het parlement voorlegt. Ik heb in dit verband horen spreken over "Donnerwetter-wetten".
Wij zullen in de komende maanden bijvoorbeeld de wetten met betrekking tot
meerpersoonscellen, stelselmatige daders, identificatieplicht en de antiterreurwetgeving
behandelen.Ook op dit beleidsterrein is echter de kloof zichtbaar tussen beleid en
wetgeving enerzijds en tussen de uitvoerig en de resultaten anderzijds. Bij
de uitvoering en de resultaten gaat het vaak om heel simpele zaken. Ik geef
een voorbeeld. Wij nemen een wetsvoorstel aan, omdat wij met de regering verwachten
dat daarmee resultaten zullen worden geboekt. Als dan vervolgens blijkt dat
er onvoldoende capaciteit is om die resultaten te boeken, is dat frustrerend.
Juist op het gebied van justitie heeft dit een negatieve uitwerking, omdat
het geloof in de rechtsstaat en de rechtshandhaving onder druk kunnen komen
te staan. Mijn fractie heeft waardering voor de wetgevende inspanningen van
de minister, maar zij maakt zich echt bezorgd over de uitvoering en de resultaten.De minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie verdient volgens de
VVD-fractie een groot compliment voor de wijze waarop zij de afgelopen maanden
consequent en consistent het uitzettingbeleid vaste vorm heeft gegeven. Anders
dan de International Herald Tribune naar aanleiding van de besluitvorming
in de Tweede Kamer hierover opmerkte, betreft het geen wetsvoorstel dat deze
Kamer passeert; het gaat immers om de uitvoering van de Vreemdelingenwet 2000.
Wij hebben er het volste vertrouwen in dat deze minister haar
consistente en consequente koers zal voortzetten.Bij de versterking van de strafrechtsketen en bij concrete wetsvoorstellen
worden we continu geconfronteerd met de vraag of de beoogde doelstellingen
wel te realiseren zijn met de daartoe beschikbare middelen en of daarmee wel
voldoende doeltreffend en doelmatig wordt omgesprongen. Maxime Verhagen verwijt
ambtenaren, ook die van Justitie, dat zij niet hard genoeg werken aan de voorbereiding
van wetgeving. Voor de VVD-fractie geldt dat zo'n verwijt, als je het al maakt,
niet naar ambtenaren behoort te gaan, maar naar de verantwoordelijke bewindslieden.
Bovendien vinden wij dat dit niet het belangrijkste is waarover we met de
minister van Justitie van gedachten zouden moeten wisselen, want als bij Justitie
zaken op dit beleidsterrein niet goed zouden gaan, dan ligt dat volgens ons
eerder aan onvoldoende gevoel voor de uitvoering en uitvoerbaarheid van beleid
en wetten dan aan het doen en bedenken van wetsvoorstellen.In de begroting van Justitie staat op pagina 19 het volgende citaat: "Het
gaat vooral om maatregelen die betrekking hebben op de versterking en de verbetering
van opsporing, vervolging, berechting, samenwerking in de justitiële
keten, strafproces en sanctietoepassing." Daarop volgt een omineus zinnetje:
"Hierbij past de opmerking dat de capaciteit van de diverse schakels in de
justitieketen wel grenzen kent." Nu dan, de betekenis van de strafrechtelijke
keten en de versterkte samenwerking daarin staan nu al twintig jaar centraal
in de rechtshandhaving, maar eigenlijk worden wij al die tijd geconfronteerd
met problemen in de keten. Er is veel te doen over de waarde die wij moeten
hechten aan aangiftebereidheid, ophelderingspercentage etc., maar niemand
trekt in twijfel dat beide zorgwekkend laag zijn en blijven: aangifte 25%
van vijf miljoen misdrijven, opheldering 15% tot 20%, straftoekenning 4%.
Natuurlijk, bij geweldsmisdrijven zijn de cijfers bepaald hoger, maar de lage
overallpercentages roepen vragen op over de geloofwaardigheid van het hele
stelsel, dat van de strafrechtsketen in het bijzonder.De schakels in de strafrechtsketen zijn nog steeds te zwak. Zo zijn er
veel klachten over hoe de politie omgaat met aangiftes. Uit het eerste onderzoek
dat echt gaat over hoe de recherche werkt, het onderzoek "Rechercheportret"
van De Poot en anderen, blijkt dat de recherche er vaak te laat bij is. De
instelling van de Landelijke Recherche is een goede ontwikkeling, maar de
taakverdeling met de regionale politiekorpsen verloopt kennelijk nog steeds
moeizaam en vergt erg veel overleg. Wij vragen de minister in dit verband
of het bij de politie nu eindelijk echt achter de oren zit dat klantvriendelijke
bejegening van burgers die aangifte komen doen, werkelijk essentieel is voor
resultaten. En hoe is het met elektronische aangifte gesteld? En krijgt de
Landelijke Recherche op dit punt eindelijk voldoende armslag? Is alles met
overleg gedaan en komen er daden?Nu het openbaar ministerie. Het is op de kop af tien jaar geleden dat
de commissie reorganisatie openbaar ministerie, de commissie-Donner waarvan
ikzelf ook lid was, haar laatste hand legde aan een mooi rapport. Het leek
enige tijd beter te gaan en het gaat in veel opzichten ook beter; dat kan
ook niet anders als er zo'n commissie aan het werk is geweest. Het laatste
jaar herinnert echter toch weer te vaak aan bepaalde zaken die destijds ook
speelden. Het openbaar ministerie opereert niet altijd even gelukkig in zaken
die gemakkelijk veel maatschappelijke commotie wekken. Het lijkt het rechtsgevoel
als bron van recht wat te onderschatten. Dit blijkt onder meer uit de commotie
rond schikkingen, de bedreiging van officier van justitie Plooij en de kwesties
rond onze militairen in Irak. Mijn fractie heeft de indruk dat wij op dit
punt terug zijn bij hoe het tien jaar geleden was: het openbaar ministerie
als een club van professionals in plaats van als een echt professionele organisatie.
Het gaat bij tal van afzonderlijke arrondissementsparketten onmiskenbaar een
stuk beter dan vroeger, maar wij zijn, gezien en gehoord – dit in de
meest letterlijke zin – bezorgd over het functioneren van de top van
het openbaar ministerie, het college van procureurs-generaal.In de begroting staat op pagina 11: "Daar waar het gaat om de verhouding
tussen overheid en burger dient een bruikbare rechtsorde natuurlijk de burger
voldoende bescherming te bieden." Moet "voldoende bescherming" niet minstens
zozeer gelden voor het eigen personeel, bijvoorbeeld officieren van justitie?Zet de minister in op een reorganisatie van het openbaar ministerie? Streeft
hij naar vermindering van het aantal regionale parketten? Is er in dat kader
een relatie met de mogelijke plannen voor politieregio's en veiligheidsregio's?
Neemt hij meteen het college van procureurs-generaal in zijn plannen mee?Aan het einde van de strafrechtelijke keten hebben wij te maken met het
gevangeniswezen. Het wetgevingsprogramma op dit terrein is positief. Hoe kan
het echter dat wij al twintig jaar niet in staat zijn, een van de belangrijkste
schakels van de strafrechtketen op orde te krijgen? Er zijn almaar niet genoeg
cellen. Steeds weer komen er ineens voorstellen waarvan de uitvoerbaarheid
op zijn minst twijfelachtig is. Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan het plaatsen
van gevangenen op boten en de hoogste verdiepingen van gebouwen. Verder valt
in een rapport over het gevangeniswezen te lezen dat het aantal leegstaande
cellen het aantal heenzendingen ruim overstijgt. Hoe kan het dat er na de
brief van de minister aan de Tweede Kamer van 8 december 2003, met veel
cijfers over detentiecapaciteit, nu alweer nieuwe vragen opkomen? Is er samenhang
tussen de cijfers en de feiten van alledag in de justitiële keten? Wordt
er wel gekeken naar de feitelijke ontwikkelingen? In dit verband moet ik denken
aan een opmerking van boer Koekoek aan de overkant: "Mijnheer de voorzitter,
aan cijfers heb ik niks, ik wil de feiten horen."In de brief van 8 december 2003 wordt gesproken van nieuwe tekorten:
"De behoefte aan sanctiecapaciteit groeit sneller en sterker dan vorig jaar
werd geprognosticeerd." Mijn fractie heeft er geen behoefte aan om de minister
op dit punt met zijn eigen cijfers te confronteren, waardoor wij in een cijferspel
terecht zouden komen. Wij constateren wel dat hij zelf zegt dat de extra 41
mln euro in 2004 – dit loopt op vanaf 2005 – slechts in beperkte
mate soelaas biedt. Dit, volgens de minister, "gezien de andere tekorten in
de strafrechtketen".Een vraag voor beide ministers is: worden de lege gebouwen van het COA
omgebouwd tot inrichtingen met laag beveiligingsniveau? Dit
punt komt op vanuit het detentiepersoneel. Is er niet meer efficiencywinst
te boeken op het punt van de logistiek, het vervoer van gedetineerden en vreemdelingen
dwars door het land? Is het departement werkelijk niet bij machte om, vanuit
de strafrechtketen beoordeeld, tot betere prognoses voor de komende jaren
te komen? Het gaat daarbij om projecties voor de toekomst.Een kernvraag met betrekking tot de strafrechtketen is: wat schieten wij
ermee op om tekorten in eerdere schakels van de keten – daarbij gaat
het om politie, OM en de zittende magistratuur – te verminderen als
daarmee alleen maar een stuwmeer voor de lagere schakels in de keten wordt
gecreëerd?Het kernpunt van ons betoog is: beleid en uitvoering. Het is trouwens
een kernpunt in veel discussies in de Kamer. Hoe zit het met de uitvoerbaarheid
en met de beschikbare middelen om doelstellingen van de wet te realiseren?
De op dat punt gangbare instrumenten die de minister hanteert zijn de ex post
evaluaties en soms ook experimenten. Bij de ex post evaluaties leggen wij
het vraagpunt voor dat er vaak al allerlei investeringen zijn gedaan. De trein
is al in beweging gezet. Er zal dus gauw de neiging ontstaan om wat mild te
oordelen. Bij de experimenten hebben wij, zeker in de sfeer van de strafrechtelijke
wetgeving, principiële vragen over de rechtsgelijkheid in het land. Als
je experimenteert, laat je sommigen wel en anderen niet in aanmerking komen
voor de uitkomsten van strafrechtelijke wetgeving.In de afgelopen jaren zijn veel verbeteringen aangebracht in de strafrechtelijke
instrumenten. Die blijken op zichzelf goede resultaten te bieden. De kern
van ons betoog is echter dat wij voortdurend worden geconfronteerd met planningsproblemen
en met heel concrete capaciteitsproblemen. Daardoor lijkt lang niet het onderste
uit de kan te worden gehaald. Ik noem enkele voorbeelden.De DNA-wetgeving leidt tot goede resultaten. Bij een aantal cold cases
blijken die zelfs heel goed te zijn. Hoe zit het echter met de capaciteit
van het Nederlandse Forensisch Instituut, om er echt alles uit te kunnen halen?
Toen wij twee jaar geleden een werkbezoek aan het instituut brachten, werd
alles in gereedheid gebracht. Daarbij kwam dit al aan de orde.Ook collega Witteveen refereerde aan de taakstraffen, die nu een volwaardige
categorie in onze straffencatalogus zijn geworden. Zij blijken in veel opzichten
goed te werken. Bij jeugdige veroordeelden bijvoorbeeld werkt dit soort straf
echter alleen als zij snel wordt geëxecuteerd. Wat is dan, na de door
de minister gemelde capaciteitsgroei van 7500 taakstraffen vorig jaar, voor
dit jaar te verwachten? Vooral, hoe zit het met de snelheid van afdoening?
Ik vraag dit in zekere zin in het verlengde van een aantal opmerkingen van
de heer Witteveen over andere mogelijke deficiënte punten in de uitvoering
van de taakstraffen.Over de strafrechtelijke opvang verslaafden (SOV) komen wij nog nader
te spreken in het kader van het wetsvoorstel stelselmatige daders/veelplegers,
waarbij het immers gaat om de incorporatie van SOV in het desbetreffende wetsvoorstel.
Nu al merk ik op dat uit onderzoek in onder andere Rotterdam blijkt dat de
SOV op zichzelf goed werkt, niet alleen bij de afmakers, maar zelfs bij de
afhakers. De afhakers worden voor langere tijd van de straat gehouden. Dat
is de bekende incapacitatie. Dat levert de samenleving, zo is door de stichting
SOV in Rotterdam berekend, aanzienlijke opbrengsten op. Eigenlijk is het bizar
dat wij blij moeten zijn dat mensen belet wordt om tientallen misdrijven op
een dag te plegen, maar het is wel de realiteit.Tegelijkertijd blijkt, niet alleen in het Rotterdamse, maar bijvoorbeeld
ook in het Amsterdamse, dat een aanzienlijk veelvoud van mensen voor die strafrechtelijke
opvang verslaafden in aanmerking zou komen. In een wat wonderlijk jargon heten
zij SOV-waardigen. Een probleem is echter dat er niet genoeg plaatsen zijn.
Waarom zetten wij dan niet in op een aanzienlijke uitbreiding van de capaciteit?
Een eenvoudige rekensom leert dat de baten de kosten overtreffen. Wat let
ons dan om de capaciteit te vergroten?Ook bij het gevangeniswezen gaat het om capaciteit, waarmee ik terechtkom
bij de meerpersoonscellen. Hierbij geldt eigenlijk hetzelfde; de minister
voorziet nu al een aanzienlijk tekort aan cellen. Zal hij over enige tijd
niet met het zoveelste extra tekort geconfronteerd worden? Welke visie heeft
de minister in verband hiermee op de aard en de omvang van het gevangeniswezen
op langere termijn? Als hij net als de VVD-fractie weinig voelt voor een all-outprivatisering
van gevangenissen – dit is het publieke domein, een kerntaak van de
overheid; outsourcing van een aantal activiteiten binnen gevangenissen is
natuurlijk iets anders – hoe denken hij en zijn collegae in het kabinet
dit probleem dan binnen het overheidsdomein te kunnen oplossen? Kunnen wij
bijvoorbeeld gelet op de resultaten in enkele andere landen niet veel meer
doen met elektronische detentie, meer dan wat de minister verleden jaar heeft
aangekondigd? Jaren geleden, toen de eerste ideeën over elektronische
detentie in Nederland werden geïntroduceerd, voelde het ministerie van
Justitie, nog niet onder leiding van deze minister, hier absoluut niets voor,
terwijl er uit allerlei onderzoek bleek dat er zeer positieve effecten mee
konden worden gesorteerd, zowel voor de overheid als voor de gedetineerde.Er is veel te zeggen voor een uitvoeringstoets bij wetsvoorstellen, niet
alleen om na te gaan of de wet de beoogde uitwerking heeft, maar ook om heel
concreet te bezien of er wel genoeg geld beschikbaar is om de wet daadwerkelijk
te kunnen uitvoeren. Dit geldt des te sterker bij justitiële wetsvoorstellen,
want als daarbij verwachtingen worden gewekt die niet waar worden gemaakt,
als wij bij deze kerntaak van de overheid met wachtlijsten te kampen hebben,
dan is het vertrouwen van de burger in het geding. Onze fractie heeft aan
de voorganger van deze minister gevraagd naar wachtlijsten in bepaalde contreien.
Deze meldde toen dat er in deze sector niet over wachtlijsten gesproken hoefde
te worden. Dit zijn toch omineuze zaken, die moeten wij voorkomen.Euro's zijn maar één keer uit te geven, er moeten prioriteiten
worden gesteld. Dan rijst meteen de vraag waar het meeste maatschappelijke
rendement uit de financiële middelen van Justitie gehaald wordt. Kan
de minister dit aangeven? En welke instrumenten leveren het meeste rendement
op voor een bruikbare rechtsorde?Tot slot een paar opmerkingen over de Europese strafrechtelijke ruimte.
De minister volgt de lijn van een aparte rechtssfeer voor grensoverschrijdende
delicten, van het overigens overeind houden van het nationale strafrechtstelsel
en van het afwijzen van besluitvorming via een gekwalificeerde meerderheid.
Daarmee gaat hij in tegen een aantal voorstellen in de Europese conceptgrondwet;
de heer Van de Beeten sprak hier ook al over. Aan beide ministers vragen wij
of ons nationale strafrechtstelsel in alle opzichten beter is dan dat van
andere lidstaten van de Europese Unie. Zijn er op sommige punten geen "best
practices" uit andere landen te halen? Kunnen wij op geen enkel punt profiteren
van de harmonisatie van het strafrecht? Mogen wij bijvoorbeeld niet tevreden
zijn met de Europese impulsen voor de antiterreurwetgeving, een wetsvoorstel
dat binnenkort in deze Kamer behandeld zal worden? Zou het niet de moeite
waard zijn om eindelijk een serieus te kijken naar strafrechtstelsels waarin
bij opsporing en vervolging niet het opportuniteitsbeginsel maar het legaliteitsbeginsel
gehanteerd wordt? Ik stel deze vraag ten principale. Het WWR-rapport "De toekomst
van de nationale rechtsstaat" stelt voor om bij zwaardere delicten, in het
bijzonder geweldsdelicten, uit te gaan van het negatieve opportuniteitsbeginsel.
Ik noem het maar even legaliteitsbeginsel. Daarmee is naar het oordeel van
de VVD-fractie eigenlijk niets mis. Integendeel! In een tijd dat de overheid
van alle kanten wordt aangesproken op handhaving en op optreden in het geval
de wet wordt overtreden, is een duidelijke vastlegging van het legaliteitsbeginsel
als fundament van de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde naar onze
mening heel belangrijk. De regering verwijst in haar reactie op het WRR-voorstel
naar de gangbare praktijk, met inbegrip van aanwijzingen van het OM en de
prestatieafspraken met de politiekorpsen en het OM. Mijn fractie blijft met
name haken bij de prestatieafspraken. Zij vindt dat erg vrijblijvend. Dat
lijkt alsof de toepassing van de wet als een soort prestatieafspraak kan worden
afgedaan. Volgens ons is het punt daarvoor principieel te belangrijk. Ik vraag de
minister dan ook wat er op tegen is om dit in alle duidelijkheid wettelijk
in termen van het legaliteitsbeginsel vast te leggen. Laten wij op sommige
punten leren van de praktijk in andere landen. Ik wacht de antwoorden van beide ministers met veel belangstelling af.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Mevrouw de voorzitter. De implementatie van Europese richtlijnen zou een
soepel lopend proces moeten zijn in alle lidstaten van de Europese Unie. Helaas,
dat is niet het geval. De implementatie van Europese richtlijnen in de nationale
rechtsstelsels verloopt steeds trager en wat vooral zorgen baart, is het feit
dat Nederland het relatief nog slechter doet dan de meeste andere landen.Uit het Kwartaaloverzicht Richtlijnen dat de staatssecretaris voor Europese
Zaken op 23 januari 2004 naar de Tweede Kamer stuurde, blijkt dat het
aantal richtlijnen waarvan de uitvoeringstermijn is verstreken, is opgelopen
van 37 in 2002 naar 59 in 2003. Van die 59 richtlijnen waarvan de uitvoeringstermijn
is verstreken, lopen er in ieder geval 10 op het ministerie van Justitie.
De achterstand bij die 10 richtlijnen bedraagt, per richtlijn, ongeveer één
à twee jaar!Op Europees niveau heeft Europees commissaris Bolkestein zijn zorgen uitgesproken
over het steeds trager verlopende implementatieproces in de lidstaten van
de EU. De ontwikkeling van de Europese markt wordt erdoor vertraagd. Om die
reden heeft hij een tien puntenplan ontwikkeld. Eén van de tien punten
is het instellen in alle lidstaten van een onafhankelijke nationale toezichthouder
die controleert of Europese wetgeving tijdig wordt omgezet in nationale regels.Tijdens een algemeen overleg op 27 november 2003 met de staatssecretaris
voor Europese Zaken heeft de Tweede Kamer de implementatieproblematiek aan
de orde gesteld. Tijdens dit overleg heeft de staatssecretaris erop gewezen
dat hij als coördinerend bewindspersoon een aanjaagfunctie kan vervullen,
maar ook niet meer dan dat! De wetgeving is een verantwoordelijkheid van de
betrokken ministeries. De verantwoordelijkheid van de vakminister blijft de
kern. Mede om die reden toonde de staatssecretaris zich op voorhand niet positief
over de suggestie van Europees commissaris Bolkestein om een onafhankelijke
vorm van toezicht in te stellen. Mijn fractie is het met die opvatting van
de staatssecretaris wel eens. Hoe denkt de minister van Justitie hierover?Eén van de maatregelen die de staatssecretaris voor Europese Zaken
in zijn brief van 28 oktober 2003 aan de voorzitter van de Tweede Kamer
noemt om de onwenselijke implementatieachterstand aan te pakken, betreft wetgevingsbeleid
met betrekking tot delegatie en afwijking van de wet bij lagere regeling.
Het gaat dan om de mate waarin het noodzakelijk en/of wenselijk is om ter
bevordering van tijdige implementatie ruimer dan gebruikelijk wetgevende bevoegdheid
te delegeren en/of daarbij afwijking van de formele wet bij lagere regeling
mogelijk te maken. Er bestaat daarover al beleid, maar in reactie op de door
de Eerste Kamer geuite bezwaren is een herbezinning op dit beleid toegezegd.
De minister van Justitie zal met een wetsvoorstel komen. Wat is de stand van
zaken met betrekking tot dit wetsvoorstel en kan de minister wellicht enige
informatie verschaffen over de inhoud ervan?Naar wij hebben begrepen is ook de minister van Economische Zaken in actie
gekomen om de implementatie van Europese richtlijnen te bespoedigen. De minister
heeft een wetsvoorstel om de implementatie van Europese richtlijnen op het
terrein van energie, post en telecommunicatie te versnellen voor advies naar
de Raad van State gestuurd. Kan de minister van Justitie enige informatie
verschaffen of er ten aanzien van beide wetsvoorstellen sprake is van coördinatie
en afstemming en wat de verhouding is tussen beide wetsvoorstellen? Deelt
de minister de opvatting van de VVD-fractie dat het enigszins merkwaardig
overkomt dat min of meer tegelijkertijd door twee verschillende ministeries
twee wetsvoorstellen met, naar ik vermoed, een vergelijkbare strekking worden
ontwikkeld, zij het dat het wetsvoorstel van Economische Zaken zich beperkt
tot energie, post en telecommunicatie? Zou de ermee gemoeide wetgevingscapaciteit
niet nuttiger besteed hebben kunnen worden, bijvoorbeeld met het inlopen van
implementatieachterstanden? Wat is het regeringsbeleid in dezen?Tot zover, mevrouw de voorzitter, de zorg van mijn fractie over de achterstand
van Nederland bij de implementatie van Europese richtlijnen
in het algemeen. Ik wil mij nu meer specifiek richten op het ministerie van
Justitie en hierbij de volgende punten aan de orde stellen: 1. Europa en de
implementatie van Europese richtlijnen in de begrotingstoelichting en 2. hoe
kan voorkomen worden dat de implementatie van Europese richtlijnen, in het
bijzonder op het terrein van het civiele recht, achterstand oploopt?Wat het eerste punt betreft, Europa en de implementatie van Europese richtlijnen
in de begrotingstoelichting, merk ik het volgende op. Het ministerie van Justitie
is een departement dat belangrijke Europese richtlijnen ter implementatie
voor haar kiezen krijgt. Ik noem in dit verband onder andere terrorismebestrijding,
het Europees aanhoudingsbevel en de elektronische handel. Kortom, voor de
wetgevingstaak van het ministerie van Justitie speelt Europa een belangrijke
rol. Het verbaast dan ook dat Europa weliswaar op verschillende plaatsen in
de begrotingstoelichting aan de orde komt, bijvoorbeeld op pagina 14 waar
staat "Europa is praktisch juridisch binnenland. Omdat Europese regelgeving
directe doorwerking heeft in onze samenleving, steekt de regering veel energie
in het beïnvloeden van de beleidsontwikkeling en besluitvorming in Europa"
en op pagina 47 waar staat "Op het terrein van het privaatrecht zal in 2004
de aandacht bij voorrang gericht zijn op de tijdige uitvoering van Europese
richtlijnen en verordeningen...", maar dat er geen apart hoofdstuk Europa
in de begroting is opgenomen. Mijn fractie is voorstander van het opnemen
van zo'n apart hoofdstuk. In dit hoofdstuk zou in ieder geval moeten worden
opgenomen: welke Europese richtlijnen op welke terreinen verwacht worden,
welke Europese richtlijnen van kracht zijn geworden, welke implementatiewetgeving
met toekomstige c.q. reeds van kracht zijnde Europese richtlijnen gemoeid
is en welke implementatietermijnen gelden. Verder zou daarin moeten worden
opgenomen een overzicht met de stand van zaken van het wetgevingstraject met
betrekking tot de te implementeren Europese richtlijnen. Mijn fractie zou
hierover graag de reactie van de minister vernemen. Denkt hij niet met de
leden van de VVD-fractie dat een apart hoofdstuk Europa in de begroting, zoals
door mij geschetst, een nuttig instrument kan zijn voor de voortgangsbewaking
van de implementatie van Europese richtlijnen? Is de minister bereid een dergelijk
hoofdstuk in de begroting voor 2005 op te nemen?Dan wil ik iets zeggen over het tweede punt: hoe kan voorkomen worden
dat de implementatie van Europese richtlijnen, in het bijzonder op het terrein
van het civiele recht, achterstand oploopt? Met Europese richtlijnen wordt
beoogd om op bepaalde terreinen een zekere harmonisatie van wetgeving in de
lidstaten van de Europese Unie tot stand te brengen. Ik noem als voorbeeld:
de consumentenbescherming. De implementatie van een richtlijn wordt echter
in Nederland nogal eens onnodig aangegrepen om de regelgeving zwaarder op
te tuigen dan volgens de richtlijn nodig is en om niet-noodzakelijke elementen
eraan toe te voegen. Dit geldt overigens niet alleen voor het civiele recht,
maar voor alle rechtsgebieden. Dat is in die gevallen vragen om problemen,
mevrouw de voorzitter. Mijn fractie bepleit een wijze zelfbeperking op deze
punten. Als recent voorbeeld noem ik de Wet medisch wetenschappelijk onderzoek
die thans bij de Eerste Kamer aan de orde is. Ook dat wetsvoorstel gaat verder
dan de richtlijn.Is de minister bereid om ter versnelling van de implementatie het mes
in deze praktijken te zetten? Wil de minister voortaan bij ieder wetsvoorstel
aangeven wat richtlijnconform is en wat "extra" is?Uit het wetgevingstraject voor implementatie van Europese richtlijnen
blijkt nogal eens dat geruime tijd verstrijkt tussen het van kracht worden
van de richtlijn en het toezenden van het wetsvoorstel aan de Tweede Kamer.
Bij het wetsvoorstel elektronische handel ging er bijvoorbeeld anderhalf jaar
overheen. Waardoor wordt deze vertraging veroorzaakt? Is het mogelijk om al
tijdens het totstandkomingsproces van een richtlijn op een aangepast aggregatieniveau
voorbereidingen te treffen voor een wetsvoorstel, zodat na het van kracht
worden van de richtlijn met een vliegende start het wetsvoorstel ter implementatie
van de richtlijn kan worden gelanceerd? Is de minister bereid daartoe maatregelen
te treffen? Belangrijker is om al in een vroeg stadium invloed uit te oefenen op de
beleidsontwikkeling en besluitvorming in Brussel. De regering steekt daar
veel energie in, zo staat te lezen op pagina 14 van de begroting. Wat betekent
dit voor de Europese regelgeving? Betekent het bijvoorbeeld dat door de regering
ingezet wordt op meer consistentie in de Europese regelgeving, dat meer wordt
ingezet op een heldere systematische ordening van het acquis en minder op
ad-hocregelgeving, dat ingezet wordt op coherentie van het privaatrecht? Hoe
valt in dit verband te verklaren dat, naar ik heb begrepen, van de kant van
de Nederlandse overheid niet gereageerd is op het actieplan van de Europese
Commissie van februari 2003 "Een coherenter Europees verbintenissenrecht"?
Is de minister het niet met mij eens dat er winst valt te behalen met het
doel dat de Commissie met dit actieplan voor ogen staat, namelijk "te komen
tot een Europees acquis op het gebied van het verbintenissenrecht dat uitermate
consistent is, zowel qua opstelling als qua omzetting en toepassing"? Ik wil
graag een reactie van de minister.Haastige spoed is zelden goed. Dat geldt zeker voor wetgeving, maar het
proces van implementatie van Europese richtlijnen zou zeker een dot peper
kunnen gebruiken. Ik wacht de antwoorden van de minister met belangstelling
af.De heer Kox (SP):Mevrouw de voorzitter. Net als de meeste andere sprekers voor mij heb
ik geen specifieke opmerkingen aan het adres van minister Verdonk. Dat heeft
te maken met afspraken die wij eerder gemaakt hebben over het thema van deze
dag. Ik kan wel zeggen dat ik graag een beleidsdebat met haar zou voeren over
het integratiebeleid en het asielbeleid. Ik kan het mij voorstellen dat meerdere
fracties in deze Kamer daar behoefte aan hebben. Het zou goed zijn als wij
dit najaar zo'n debat zouden houden. Dan kunnen wij beoordelen of deze Kamer
het meer eens is met de complimenteuze benadering van collega Rosenthal of
met de wat kwestieuze benadering van onze kant. Thema's die belangrijk genoeg
zijn om in de internationale pers besproken te worden, moeten hier niet
onbesproken blijven. Wellicht kan de minister ons een toezegging doen. Voor
de rest richt ik mij dus tot de minister van Justitie. Minister Verdonk heeft
het de afgelopen tijd al redelijk druk gehad, dus misschien zit zij wel een
beetje te relaxen, en dat mag.Mevrouw de voorzitter. Misdaad loont. Dit jaar kunnen wij zo'n 13.000
criminelen gelijktijdig opsluiten, zo begrijp ik uit de begroting van Justitie.
Het gaat om een klein deel van de mensen die opgesloten zouden moeten zitten,
uitgaande van de regels die wij in dit land hebben. Lang niet iedereen die
een misdrijf begaat, komt ook in de gevangenis. Wij hebben veel te veel criminelen
en veel te weinig mogelijkheden voor politie, justitie en rechterlijke macht
om die criminelen aan te pakken. Dat is rampzalig, vooral vanwege de schade
die onze criminelen aanrichten aan de samenleving en aan slachtoffers. Volgens
onderzoek werden in 2002 zo'n 3,7 miljoen mensen in ons land slachtoffer van
enige vorm van criminaliteit, en dit jaar zal het wel niet minder zijn. Ik
weet dat dit getal enige relativering behoeft. Enquêteurs hebben mij
ook gevraagd of ik slachtoffer ben geweest van criminaliteit en per abuis
meldde ik dat er bij mij uit het voortuintje een skimmia was weggehaald. Vervolgens
werd genoteerd dat ik slachtoffer was van een delict. De plant zag er echter
dusdanig uit dat het eerder als een vriendendienst beschouwd moest worden.
Ik denk dus dat wij ons niet te gek moeten laten maken door die getallen.
Desalniettemin is het een buitengewoon groot getal en ondanks de noodzakelijke
relativering betekent het dat heel veel mensen een knap beroerd gevoel hebben
als het om veiligheid gaat. Volgens de veiligheidsmonitor roept 70% van de
bevolking de regering op om meer te doen aan criminaliteitsbestrijding. Dat
is nogal wat. Gebeurt dat niet, dan neemt het vertrouwen in de samenleving
af. Mensen die minder vertrouwen in de samenleving krijgen, investeren ook
minder in de samenleving. Zij gaan minder maatschappelijk gedrag vertonen
en dragen dusdoende ook weer bij aan verdere maatschappelijke verloedering.
Ziedaar de spiraal naar beneden. Als ik goed naar de sprekers voor mij heb
geluisterd, overdrijf ik op dit punt niet, maar is dat een algemene constatering.Zo'n 400.000 slachtoffers van crimineel gedrag worden soms dagelijks geconfronteerd
met wat hen overkomen is. Deze 400.000 mensen zitten gevangen in gebeurtenissen
uit het verleden en angst voor de toekomst. Deze groep onschuldige gevangenen
is daarmee dertig keer zo groot als de groep criminele gevangen. Slachtoffergevangenen
hebben veel vaker levenslang. In dat licht is de extra aandacht voor slachtofferhulp,
zoals die in deze begroting gegeven wordt, naar mijn oordeel aan de magere
kant. Vindt de minister dat met mij en, zo ja, waarom is dat dan? Daarbovenop
komt nog de grote groep mensen die zichzelf preventief gevangenzet, door 's
avonds niet de straat op te gaan of bepaalde gebieden van hun woonplaats voor
zichzelf ontoegankelijk te verklaren uit angst dat zij slachtoffer van crimineel
gedrag zouden worden. Wij hebben het dan vooral over vrouwen en ouderen. Het
is extra cynisch dat de bevolking in onze gevangenissen voor slechts 6% uit
vrouwen bestaat, maar dat een groot percentage vrouwen zichzelf gevangenzet
uit angst voor voornamelijk mannelijke daders. Dat zou ook te denken moeten
geven.Een van de redenen voor het onveiligheidsgevoel is de wetenschap dat veel
daders niet gepakt worden. Dat is onrechtvaardig. Dat druist in tegen het
idee van de rechtsstaat en zou dus niet getolereerd mogen worden. De minister
van Justitie wil laten zien dat het hem menens is met de strijd tegen de criminaliteit.
Daarom moeten er dit jaar 40.000 zaken meer voor de rechtbank worden gebracht
door het openbaar ministerie. De politie moet daarvoor het materiaal aanleveren
en verder moeten er nog 180.000 extra boetes en transacties gerealiseerd worden.
Dat klinkt strijdlustig. Daar is ook niets mis mee, maar ik zou graag wat
meer willen weten over de streefcijfers van de minister voor het verminderen
van crimineel gedrag. Daar zou het beleid toch vooral op gericht moeten zijn.
Hij moet niet zeggen: kijk eens hoeveel mensen wij voor het gerecht brengen
of hoeveel boetes wij uitschrijven, maar: kijk eens hoe wij mensen op het
rechte pad brengen. Ik hoor graag hoe realistisch die streefcijfers zijn. In principe zou elke dader gepakt en berecht moeten worden; dat vraagt
ons rechtvaardigheidsgevoel. Als wij dat principe konden waarmaken, zou de
misdaad niet meer lonen en de maatschappij een stuk gezelliger zijn. De vraag
is natuurlijk hoe je dat moet realiseren. Moet je dan een hek om het land
zetten, een politieagent op elke hoek en overal videocamera's, zodat niets
ons ontgaat en niemand voor wangedrag kan wegkruipen? Als je het zo drastisch
formuleert, wordt meteen duidelijk dat slechts weinig mensen voor zo'n oplossing
zouden kiezen. De prijs voor een veilige samenleving zou dan een onleefbare
samenleving zijn. Het omgekeerde dat je wel hoort, is: niet zeuren, en vervolgens
zeggen dat dit nu eenmaal bij een dynamische maatschappij hoort, dat dit ook
een kant van vrijheid is en dan maar hopen dat jij de dans ontspringt. Dat
is in onze ogen echter al te cynisch. Dat biedt geen soelaas voor mensen die
datzelfde cynisme niet kennen. Overigens is het erg dom, want criminelen maken
uit of ze jou ten dans vragen. Daar ga je zelf slechts in weinig gevallen
over.Een populaire oplossingsrichting is de eigen verantwoordelijkheid. Je
moet zelf zorgen voor je eigen veiligheid en als het kan met behulp van je
eigen beveiligingsmechanismen, extra hang- en sluitwerk, een eigen valse hond,
een videocamera, een bewakingsdienst of eventueel een bodyguard. Wij zien
dat de veiligheidszorg in die zin ook steeds meer geprivatiseerd wordt door
de overheid en de burgers, waarbij de laatsten de grenzen van het toelaatbare
opzoeken, onder andere door meer privéwapenbezit. Dat mensen zelf meer
alert zijn en niet alleen naar de politie kijken, is in orde en aan te moedigen.
Op je eigen spullen passen, daar is niks mis mee. En evenmin met het passen
op de spullen van de buren. Echter, wij vinden het een gevaarlijke ontwikkeling
dat ook min of meer gewelddadige eigen of ingekochte bescherming wordt opgeroepen.
Dat is immers voor lang niet iedereen realiseerbaar en leidt dus snel tot
grotere sociaal-economische veiligheidsverschillen.De beste vorm van veiligheid is naar onze overtuiging het zoveel mogelijk
beperken van asociaal gedrag. Ook de collega's Witteveen en Van de Beeten
hebben daarop gewezen. Naarmate mensen zich beter gedragen en
zich daar gelukkig bij voelen, hebben wij minder trammelant. De samenleving
moet, althans naar onze mening, haar kaarten dus vooral zetten op opvoeden.
Jarenlang is het als een erg vervelend paternalistisch begrip gezien, maar
het mag tegenwoordig weer worden gezegd. Opvoeden wil zeggen: jonge mensen
leren wat wel en wat niet kan in onze samenleving. Wie als jongere niet ontspoort,
heeft nu eenmaal een grote kans om als volwassene ook te blijven deugen. Ook
aan het heropvoeden – ook dat woord mag weer worden gebruikt –
van degenen die zijn ontspoord, moeten wij veel aandacht besteden. Dat is
een stuk moeilijker dan jongeren opvoeden, maar dient desalniettemin onderdeel
van de strafrechtketen te zijn. Wij vinden het trouwens in dit verband wat
vreemd dat in de begroting wordt gerept van kansrijke en kansloze criminelen.
Kan de minister zijn gedachten daarover nog eens toelichten?Maar wat heb je eraan om als persoon te deugen als de samenleving zelf
steeds minder gaat deugen? Met andere woorden, is een dergelijke aanpak niet
slechts dan zinnig, als de samenleving zelf recht doet aan de waarden en normen
die ze zegt voor te staan? Is het niet zo, dat hoe eerlijker de samenleving
is, hoe aantrekkelijker het wordt om zélf ook eerlijk en rechtvaardig
te zijn? Is het niet zo, dat als de politiek zorgt voor een eerlijker, rechtvaardiger
samenleving, het aantal ontspoorde jongeren zal dalen, de sociale controle
zal toenemen en het aantal delicten en daders zal verminderen?Ik kom terug op de relatie tussen individu en samenleving. Vloekt het
idee van preventie door opvoeding niet met het willens en wetens toestaan
dat de samenleving steeds hardvochtiger en oneerlijker wordt? Is het toelaten
van het ontstaan van een mentaliteit van vooral goed voor jezelf zorgen, pakken
wat je pakken kunt, eigenbelang eerst, niet het scheppen van een broedplaats
voor asociaal en crimineel gedrag? En, hebben wij niet een kuil voor onszelf
gegraven door in de afgelopen decennia toe te staan, zoals anderen ook al
hebben vermeld, dat allerlei zaken gaandeweg op de achtergrond zijn gekomen?
Ik noem barmhartigheid, mededogen, solidariteit; allemaal begrippen die verdacht
zijn gemaakt in twintig jaar neoliberale politiek in dit land. Heeft de politieke
keuze om de publieke sector, die toch de uitdrukking is van de georganiseerde
solidariteit, stap voor stap uit te kleden niet uiteindelijk averechts uitgepakt
als het gaat om gemeenschapszin? Waarom hebben wij de tweedeling in de samenleving
eigenlijk bewust laten groeien, en daarmee ook de gevoelens van afgunst en
verongelijktheid, terwijl wij op basis van uitgebreid onderzoek wisten dat
een meer egalitaire samenleving tevens een meer veilige samenleving is? Met
andere woorden: mijnheer de minister, krijgt niet elke samenleving uiteindelijk
de criminelen die ze verdient?Waarom staan wij nog steeds toe dat sommigen zich legaal buitenproportioneel
kunnen verrijken en tolereren wij bepaalde vormen van asociaal gedrag wel
en andere vormen niet? Waarom jagen wij wel op bolletjesslikkers, maar veel
minder op grote fraudeurs en oplichters? Als ik naar de begroting kijk met
zoveel cijfers, dan zie ik toch wel erg treurige productiecijfers als het
over die laatste vorm van criminaliteit gaat. In de begroting wordt gemeld
dat een handvol grote fraudezaken extra zal worden aangespannen in de wereld
van transport, logistiek en telecom. Zullen al die andere oplichters niet
"bingo" hebben geroepen, mijnheer de minister, toen zij dat lazen? Wij weten
allen dat de eerste bouwfraudeur nog moet worden voorgeleid. Dat soort ongerijmdheden
in onze samenleving leidt er naar mijn stellige overtuiging toe dat andere
mensen gaan denken: waarom zij wel en ik niet? Dat is een slechte gedachte
die wij moeten bestrijden, maar het is tegelijkertijd een realistische gedachte
die wij moeten onderkennen. Een regering die dat ziet, moet daar iets op ondernemen."Sterft, gij oude vormen en gedachten" staat in de Internationale. Ik
krijg de indruk de heer Rosenthal wil meezingen.De heer Rosenthal (VVD):Ik houd het liever wat prozaïscher. Ik ken één groot
en vrij recent onderzoek naar de relatie tussen inkomensverhoudingen en criminaliteit.
Daaruit komt naar voren dat de criminaliteit het grootst is waar de inkomensverschillen
het grootst zijn of geheel ontbreken. Een egalitaire samenleving kent dus
niet de afwezigheid van criminaliteit waarop de heer Kox doelt.De heer Kox (SP):Ik had het niet over een "egalitaire samenleving" maar over een "meer
egalitaire samenleving". Ik ben het met u eens dat in een samenleving waarin
iedereen hetzelfde krijgt en alle extra's moeten worden teruggegeven de veiligheid
niet wordt bevorderd. Er zal in ieder geval geen sprake zijn van een aangename
samenleving. Misschien dat wij het erover eens kunnen zijn dat een meer egalitaire
samenleving leidt tot een veiliger samenleving.De heer Rosenthal (VVD):Misschien dat er enige harmonie kan ontstaan, maar de toonaarden zullen
niet dezelfde zijn. Niet meer dan dat.De heer Kox (SP):Wij zijn het erover eens dat een meer egalitaire samenleving veiliger
is dan een minder egalitaire samenleving?De heer Rosenthal (VVD):Ik zal u het door mij genoemde onderzoek nog eens laten zien. Daarin is
sprake van allerlei klassen van ongelijkheid. Ik heb de indruk dat u met uw
uitspraak over een egalitaire samenleving doelt op een samenleving waarin
wel degelijk sprake is van veel corruptie, onveiligheid en criminaliteit.
In uw verhaal zit een empirisch beeld dat niet het mijne is.De heer Kox (SP):U hebt nu wel erg veel woorden nodig om te zeggen dat wij het eigenlijk
wel met elkaar eens zijn maar dat u de SP ervan verdenkt dat zij iedereen
een uniform wil aanmeten en dat er dan ook niets van terecht komt. Dat beeld
klopt niet. Ik ben er niet op uit om te scoren, maar wil duidelijk maken dat
wij ons moeten realiseren dat criminaliteit ergens vandaan komt en dat wij
kunnen leren van het feit dat er meer egalitaire samenlevingen zijn geweest
die veiliger waren. Dat zouden wij met z'n allen toch moeten nastreven?De heer Rosenthal (VVD):Ik stel vast dat wij het op dit punt met elkaar oneens zijn. Bij de meer
egalitaire samenleving in de klasse van landen waartoe Nederland behoort,
gaat het niet om de thematiek waarop u nu doelt. Er waren ook egalitaire landen
waarin sprake was van een hoge mate van corruptie en onveiligheid.De heer Kox (SP):Ik heb het over "normale" landen in bijvoorbeeld de Scandinavische wereld
waar dergelijke onderzoeken zijn gedaan. Nogmaals, ik denk dat wij het met
elkaar eens zijn. Het is natuurlijk voor een liberaal vervelend om dat tegen
een socialist te zeggen. Ik denk toch dat wij die weg moeten inslaan, anders
blijven wij met de huidige problemen zitten."Sterft gij oude vormen en gedachten" luidt een regel van de Internationale.
Daarbij ging het juist niet om het laten sterven van de waarden die onder
het neoliberalisme te grabbel zijn gegooid. Dat laatste heeft een zeker effect
gehad op het gedrag van een deel van de burgerij. Nogmaals, dat gedrag valt
niet te respecteren, maar het is wel de realiteit van vandaag de dag. Ik denk
dat de kat op het spek is gebonden door de samenleving zo in te richten als
de afgelopen 20 jaar is gebeurd. Bij al die treurigheid is het plezierig te
constateren dat een andere inrichting van de samenleving de criminaliteitscijfers
en het veiligheidsgevoel van de burgers positief beïnvloedt.Dat mensen ontsporen, is niet te voorkomen. Er is wel iets te doen aan
het feit dat er zoveel ontsporen en ook dat zij zo jong ontsporen. Naast het
beperken van de sociaal-economische verschillen is naar mijn overtuiging opvoeding
de beste preventie. De bevordering van een goed stelsel van sociale controle
heeft mijn ware instemming. Wij moeten onszelf weer leren om niet weg te kijken,
maar om onze stem te laten horen. Daar moet dan wel de garantie tegenover
staan dat wie roept, ook wordt gehoord door justitie en door de samenleving
en adequate voorzieningen zoals goede wijkagenten, open en bereikbare politieposten,
makkelijke meldsystemen, rappe-reactie-eenheden van de politie en een stevig
lik-op-stukbeleid. Ik ben het eens met de opmerking van collega Rosenthal
over taakstraffen voor jonge mensen. Dit kan een goede werkwijze zijn, maar
de straffen moet dan wel snel worden uitgevoerd. Waarom wil de minister eigenlijk
af van zijn verantwoordelijkheid voor de justitie-in-de-buurtbureaus? Veel
mensen vinden dit een goede aanpak. Is hij nu niet "penny wise and pound foolish"
door te zeggen: als het dan zo goed is, moet je het zelf maar betalen? Hier
zit misschien wel iets in, maar als het resultaat is dat er straks minder
bureaus zijn, zijn we toch in de aap gelogeerd.Naast preventie is repressie nodig en niet zo zuinig ook. Regels zijn
regels en wie zich daar niet aan houdt, hoort een probleem te hebben in plaats
van een ander een probleem te bezorgen. Mijn fractie heeft aanzienlijk meer
compassie met slachtoffers dan met daders. Wij zijn niet van die richting
die de ongelukkige jeugd of ander meegemaakt onheil van de dader als excuus
voor zijn asociale gedrag ziet. Uiteindelijk is ieder mens zelf verantwoordelijk
voor wat hij doet. Er zijn gelukkig heel veel mensen die het ook niet meegezeten
heeft en die zich toch fatsoenlijk weten te gedragen. Het aanpakken van daders
hoort in de visie van mijn partij bij een goed geordende samenleving. Overigens
teken ik hierbij wel aan dat de beste straf die straf is die de dader tot
bezinning en beter gedrag brengt. Daar zijn wij nu nog een heel eind van af
en in vind niet dat de minister op dit punt overloopt van creativiteit, maar
wellicht mis ik iets.De heer Kohnstamm (D66):Mevrouw de voorzitter. Peinzend over de inbreng van mijn fractie voor
deze begrotingsbehandeling heb ik mij zelf een aantal keren hardhandig tot
de orde moeten roepen. Mij bekroop namelijk de onweerstaanbare neiging om
de volgende welgemeende boodschap ongeveer als volgt aan de minister van Justitie
mee te geven.Mijnheer de minister van Justitie, u hebt zich in een bijna onmogelijk
parket gemanoeuvreerd en wel hierom. In de ogen van mijn fractie bent u bij
uitstek de functionaris die pal moet staan voor een aantal – soms lang
bevochten – essentiële elementen in onze rechtstaat. Bijvoorbeeld:
een evenwichtige verhouding tussen de rechtsbescherming van burgers tegen
het geweldsmonopolie van de overheid enerzijds en de rechtsbescherming van
diezelfde burgers in de samenleving tegen derden die het niet zo nauw nemen
met het respecteren van andermans goed en lijf en met het respecteren van
de openbare ruimte die van ons allen is, anderzijds. Bijvoorbeeld: een evenwichtige
verhouding tussen de bescherming van het slachtoffer en die van de dader.
Bijvoorbeeld: een evenwichtige verhouding tussen de inzet van middelen ten
behoeve van de repressieve door de overheid te verrichten taken enerzijds
en de inzet van middelen ten behoeve van de preventieve taken die onder meer
tot doel hebben de repressieve werklast te verlichten, anderzijds. Maar, zo
meende ik de heer minister van Justitie te moeten gaan toespreken, het huidige
tijdgewricht waar snelle behoeftebevrediging in combinatie met een door velen
als apert onveilig ervaren samenleving de boventoon voert, maakt er het vinden
of handhaven van het juiste evenwicht niet gemakkelijker op.De minister van Justitie heeft tegen die achtergrond de dure plicht om
zich de drie p's: pers, politiek en publiek van het rechtstatelijke lijf te
houden en zich geblinddoekt en haast doof, onverstoorbaar teweer te stellen
tegen populistische oprispingen die er bijna altijd toe leiden dat er –
veelal zonder al te veel bekommernis voor de bewijsvoering die moet aantonen
dat daarmee een keer ten goede kan worden gerealiseerd – gegrepen wordt
naar meer bevoegdheden voor politie en justitie, naar hogere uitgaven voor
het gevangeniswezen onder gelijktijdige versobering van het gevangenisregiem
en van de omvang en de inzet van de reclassering of gegrepen wordt naar hogere
straffen en inperkingen van rechten die lang voor onaantastbaar werden gehouden.
Tegen die achtergrond zou het de minister van Justitie tot eer moeten strekken
om, in reactie op de roep om dat alles, gedistingeerd de rust zelve uit te
stralen en tot tien en verder te tellen vooraleer in uiterste instantie voorstellen
te doen die zien op de introductie van nieuwe instrumenten en wetgeving. Voor
de minister van Justitie zou het namelijk een gruwel moeten zijn om bijna
te liegen, althans de onjuiste suggestie te laten bestaan dat de veiligheid
daarmee haast een op een is gediend. Hij of zij zou als geen andere bestuurder
het verwachtingspatroon, dat de overheid garant zou kunnen staan voor een
veilige samenleving, moeten bijschaven, ombuigen en zo mogelijk naar het rijk
der fabeltjes, of naar collega's op andere departementen verwijzen. En toch, als de minister van Justitie consequent die houding verbaal en
non-verbaal zou uitstralen, vrees ik met grote vreze dat hij ondankbaar kort
dit schone ambt zal kunnen bekleden. Amerikanen kennen voor veel situaties
van die mooie oneliners: "don't be too honest, you won't be elected; don't
be too dishonest, you won't be re-elected" is daar een van. Mijn hoofdboodschap
voor deze begroting was daarom: minister, laat u zich op het terrein van het
strafrecht niet door de waan van de dag regeren, wees visionair en loop bij
voorkeur achter de feiten aan, zelfs als dit tot gevolg heeft dat u bij de
eerstkomende verkiezingen de meerderheid zou verliezen. Wat ik dus als hoofdboodschap
in mijn hoofd had, was een oproep waarvan ik dacht dat hij in absolute termen
aan dovemansoren zou zijn gericht, dus geen enkel effect zou sorteren, en
bovendien, erger nog, als onvriendelijk zou kunnen overkomen, zeker voor een
fractie die ook in politieke zin een band heeft met dit kabinet en in het
bijzonder met de huidige minister van Justitie. En daarom dacht ik steeds:
Kohn, niet verstandig, niet doen!Opgelucht las ik echter een interview met de minister, waarin hij gelukkig
zelf het pad effende waarlangs ik het centrale thema in welwillende bespreking
hoop te brengen, ook gekoppeld aan de onmiskenbare problemen van de schakels
in de strafrechtsketen. In Trouw van 15 januari 2004 wordt de minister
namelijk als volgt sprekend opgevoerd: "Helaas is het strafrecht per definitie
een terrein waarop de politiek soms bij de waan van de dag reageert. Eigenlijk
heb je voor het strafrecht een visionaire Kamer nodig, maar zo'n Kamer zou
bij de eerstvolgende verkiezingen de meerderheid verliezen. Een parlement
zou op dit terrein bij voorkeur achter de feiten moeten aanlopen."Hoewel ik van deze begrotingsbehandeling gebruik zou kunnen maken om een
groot aantal concrete vragen en opmerkingen te maken, wil ik de minister vandaag
bovenal vragen – omdat hij komt te spreken over de strafrechtketen en
over het zogenaamde "veiligheidsprogramma" – of hij wil reflecteren
over hetgeen ik tot nu toe in mijn bijdrage heb geprobeerd naar voren te brengen.
Het causale verband tussen veiligheid enerzijds en het doen en laten van Justitie
anderzijds, is veel minder vanzelfsprekend dan in het algemeen publiekelijk
wordt gesuggereerd en niet – althans niet effectief – wordt weersproken
door degenen die worden geacht daar echt meer van te weten. Daardoor ontstaat
het gevaar dat Justitie, soms of vaak tegen haar wil, in de repressieve remote
control schiet en instrumentaal reageert, met als gevolg dat het evenwicht
tussen rechten en plichten, rechtsbescherming tegen de macht van de overheid
en rechtsbescherming tegen strafrechtelijke gedragingen van individuen en
organisaties, uit het lood schiet; maar erger nog, dat vervolgens grote groepen
van de bevolking en hoofdredactionele commentaarschrijvers niet lang daarna
ertoe neigen vast te stellen dat er desondanks geen noemenswaardige verbetering
van veiligheid op de lat is komen te staan, met als ultiem en dramatisch gevolg
een steeds verder eroderend draagvlak voor de rechtstaat en opnieuw de roep
om verregaande maatregelen van vooral repressieve aard. Een niet helemaal
toevallig gekozen voorbeeld ter concretisering is de affaire met de bolletjesslikkers.
Het moment waarop de stroom bolletjesslikkers die via Schiphol probeerden
hun waar in Nederland in te voeren, dramatische vormen begon aan te nemen,
viel ongelukkigerwijze samen met het hoogst denkbare koortsige politieke seizoen:
gemeentelijke en landelijke verkiezingen waren aanstaande. De eerste justitiële
reactie op de massaliteit van het aantal verdachte bolletjesslikkers kon niet
anders zijn dan, met alle middelen rechtens, te proberen de verdachten en
hun waar te scheiden om ze vervolgens – al dan niet voorzien van een
dagvaarding – "heen te zenden", zoals dat in die kringen heet. Tegen
die handelswijze maakte de toenmalige minister van Justitie geen bezwaar.
Toen echter de drie "P's", pers, Tweede Kamer en publiek, daarvan op de hoogte
geraakten, werd de minister van Justitie in no time in de verdediging gedrongen.
Zodanig dat hij zich genoodzaakt zag om zijn koers subiet en in repressieve
zin bij te stellen: geen drugskoerier ongestraft de importlanden uit, te beginnen
met Nederland. Geen wettelijk of financieel middel werd geschuwd, mede met
het oog op de naderende verkiezingen, om die nieuwe slogan van, tenminste
ogenschijnlijk, daadkrachtige instrumentele middelen te voorzien. Tijdens
het debat over de Tijdelijke wet noodcapaciteit drugskoeriers is – als
ik mij dat goed herinner – door geen van de woordvoerders in de Tweede
Kamer, noch overigens door de toenmalige minister van Justitie, stilgestaan
bij de vraag of dat nieuw te introduceren middel wel effectief zou zijn. In
die zin dat de hausse aan drugskoeriers richting Nederland daadwerkelijk zou
worden gestopt en Nederland daardoor veiliger zou worden; noch is stilgestaan
bij de vraag of hier geen sprake was van "drugskoerieren am Symptom", laat
staan dat serieus is bekeken of de voorgestelde aanpak, getoetst aan de eisen
van proportionaliteit, gelijkheid en evenwichtigheid, de rechtsstatelijke
toets der kritiek wel kon doorstaan. Immers: good or wrong, de drie P's moesten
stante pede bediend worden.Een tweede voorbeeld ter illustratie betreft de veelplegers. Laat er geen
misverstand over bestaan: het fenomeen van de draaideurverdachten, de zogenaamde
veelplegers, is voor iedereen die daarbij betrokken is, zodanig ontwrichtend
dat een uiterste poging moet worden gedaan om die verdachten in de allereerste
plaats sneller en effectiever weer op het rechte pad te krijgen en –
als het echt niet anders is – ook iets langer uit de open samenleving
te verbannen. Wij komen in deze Kamer nog over het desbetreffende wetsvoorstel
te spreken, reden waarom ik de wetstechnische merites van dat voorstel laat
rusten, althans nu. Terzijde en zonder vooruit te lopen ons stemgedrag over
dat nog te behandelen wetsvoorstel, roep ik wel even in herinnering dat mijn
fractie destijds voor de voorloper daarvan, het wetsvoorstel inzake strafrechtelijke
opvang verslaafden, heeft gestemd.In het managen van de verwachtingen die door de veiligheidsnota op het
punt van de meerplegers en veelplegers worden gewekt, is een storende fout
geslopen; er is echt iets fout gegaan. Ik volg hierbij onder andere de redenering
die is terug te vinden in een, overigens voor minister Donner niet erg vleiend,
artikel in het Advocatenblad van 28 november 2003. De meerplegers en
veelplegers, die tezamen ongeveer de helft van de verdachten
vormen, zijn goed voor 60% van de opgehelderde misdrijven, met als gevolg
dat aangenomen mag worden dat 40% van de misdrijven wordt gepleegd door mensen
die min of meer eenmalig in strafrechtelijk zin de mist in gaan. Het is niet
erg aannemelijk dat het doen en laten van die laatste categorie, in de termen
van de nota vóór 2006, effectief verandering zal worden gebracht,
ook al zou justitie erin slagen om deze mensen sneller te doen berechten en
hen sneller hun straf te laten uitzitten. De inzet van het beleid om vanaf
2006 een vermindering van criminaliteit en overlast in de publieke ruimte
met 20% tot 25% "in het vizier" te brengen, komt dus feitelijk neer op de
halvering van de activiteiten van de meer- en veelplegers. Die, om meerdere
redenen, heroïsch aandoende doelstelling staat beschreven in de nota
die uitgerekend de titel Naar een veiliger samenleving meekreeg. Daarin worden
de strafrechtketen weliswaar meer geld en bevoegdheden in het vooruitzicht
gesteld, maar wordt – als ik het goed zie – noch ten behoeve van
de reclassering en de socialisatie, noch ten behoeve van dat deel daarvan
dat door de gemeentelijke instellingen moet worden opgevangen, substantieel
meer geld in het vooruitzicht gesteld. Enigszins gechargeerd gesteld, kun
je erop wachten dat de doelstelling, een veiliger samenleving, niet wordt
gehaald. Als gevolg daarvan zal de roep om verdergaande, repressief georiënteerde
maatregelen klinken. De minister van Justitie als functionaris zal zich genoodzaakt
zien om opnieuw nieuwe, veelal niet echt effectieve, instrumentele antwoorden
te geven op de op zichzelf begrijpelijke roep om grotere veiligheid.Nu gaat het mij niet zozeer om de twee gegeven voorbeelden, hoewel ik
wel heel nieuwsgierig ben hoe deze minister in retrospect tegen de toen gevoerde
discussie en besluitvorming over de Tijdelijke wet noodcapaciteit drugskoeriers
aankijkt. Mij gaat het meer ten principale om de vraag hoe de minister van
Justitie die afwegingen in alle rust en doorwrochtheid kan blijven maken,
oprecht kan komen tot het oordeel of er wel sprake is van effectiviteit en
evenwichtigheid in de voor te stellen wettelijke middelen en financiële
prioriteitsstelling, zonder dat hij daardoor een te groot risico loopt om,
in de eigen woorden van de minister, bij de eerstvolgende verkiezingen de
meerderheid te verliezen. Anders geformuleerd: hoe kan de minister van Justitie,
zoals eerder gezegd bij uitstek de hoeder van de basisbeginselen van de rechtsstaat,
deze beginselen onverkort overeind houden, effectief blijven communiceren
over de uiteindelijk vaak marginale bijdragen van straf en strafprocesrecht
voor de veiligheid van burgers en samenleving, zonder als gevolg daarvan als
een softe bestuurder na ommekomst van zijn ambtsperiode ter zijde geschoven
te worden?Zelfs als de heer Donner in zijn reactie gemotiveerd zal doen weten dat
ik in mijn bijdrage de positie van ministers van justitie in binnen- en buitenland
in het algemeen in het huidige tijdsgewricht te wanhopig heb afgeschilderd –
eerlijk gezegd hoop ik enigszins op zo'n soort reactie – dan nog stel
ik het op prijs als hij uiteenzet waarom het totaal van gemaakte keuzen, die
blijkens de justitiebegroting voor 2004 op het terrein van het straf- en sanctierecht
worden voorgesteld – ik verwijs naar de bladzijden 53 t/m 56 van de
begrotingstoelichting – niet uiteindelijk het grote risico lopen dat
zij het daarmee ten minste impliciet beoogde effect niet zullen sorteren.
Mogelijk worden zij namelijk niet als zodanig ervaren door burgers, leden
van de Tweede Kamer en wakkere journalisten als een verbetering van de veiligheid.Daaruit vloeit de vraag voort op welke wijze door ministers van Justitie
effectief vorm kan worden gegeven aan het verwachtingsmanagement, zodanig
dat zij niet steeds gevraagd zullen worden om meer en ingrijpender strafrechtelijke
bevoegdheden en maatregelen te realiseren, waardoor het handhaven van het
aantal voor hen en ons wezenlijke rechtsstatelijke beginselen steeds kwestieuzer
wordt, terwijl de veiligheid van burgers en samenleving als zodanig niet of
niet noemenswaardig wordt gediend.De heer Kox (SP):Voorzitter. Collega Kohnstamm maakt zich zorgen dat wij een door de drie
P's gedwongen instrumentele minister van Justitie zouden hebben, die niet
doet wat hij vindt dat er gedaan moet worden: visie ontwikkelen, niet achter
de waan van de dag aan lopen, je laten leiden door feiten en liever achter
de feiten aan lopen dan er op vooruit lopen. Hij geeft aan dat het risico
is dat je dan niet herkozen wordt.Wij kunnen het omdraaien. De partij van de heer Kohnstamm heeft de sleutel
in handen om te zeggen dat zij als wij een minister hebben die niet visionair
is, wel achter de waan van de dag aanloopt, voor de cijfers uit en zich laat
imponeren door de drie P's, er een eind aan maakt. De sleutel kan dan worden
omgedraaid. Moet dat dan ook de consequentie zijn? De heer Kohnstamm brengt
het met enig gevoel voor drama, maar zegt hij ook dat het voor hem niet meer
hoeft als de minister zegt dat de drie P's voor hem te sterk zijn?De heer Kohnstamm (D66):Dat is natuurlijk een heel aardige vraag. Ik zou echter eerst het antwoord
van de minister op mijn dilemma willen horen. Ik heb geprobeerd te poneren
dat ministers van Justitie in het algemeen in het huidige tijdsgewricht, met
snelle reactie en consumptie, direct met de ochtendkrant geconfronteerd met
onveiligheidsgevoelens, daarop moeten reageren, met de middelen die de minister
van Justitie heeft. Die middelen zien altijd op strafrecht, strafprocesrecht
en de ketenaangelegenheden. En dat terwijl je zeker weet dat de veiligheid
zelfs als je dit voor de volle 100% doet, veel meer gediend is met investeren
in onderwijs, in preventieve maatregelen in het algemeen, in meer samenhang
in de samenleving, desnoods – in uw redenering – in meer gelijkheid
van inkomens.De heer Kox (SP):Niet "desnoods", hoor...De heer Kohnstamm (D66):Ik sta wat dit betreft als liberaal aan de zijde van de heer Rosenthal,
ik geloof absoluut niet dat meer gelijkheid van inkomens 1:1 meer veiligheid
met zich mee zal brengen. Zeer grote verschillen van inkomens hebben daar
overigens wel een negatief effect op. Maar goed, per saldo discussiëren
wij met de minister van Justitie, welke dan ook, steeds over het instrumentele
van het strafrecht, waarvan de suggestie uitgaat dat er veiligheid wordt geboden.
Mijn dilemma is dat het verschrikkelijk ingewikkeld is om als minister van Justitie toe te zeggen dat je doet wat je kan, bijvoorbeeld een effectievere
ketenbenadering hanteren, terwijl je weet dat van het moment van aantreden
tot het moment van aftreden het gevoelen van veiligheid niet noemenswaardig
zal veranderen. Dit betekent tegelijkertijd dat de vicieuze cirkel misschien
doorbroken kan worden. Deelt de minister van Justitie deze analyse en hoe
beziet hij in dit licht zijn eigen voorstellen? Ik wil overigens absoluut
niet suggereren dat de voorstellen die nu aan ons voorgelegd zijn, stuk voor
stuk niet aan de rechtsstatelijke eisen zouden voldoen.De heer Kox (SP):Mijn moeder zaliger zou hebben gezegd: "Die man moet in de politiek gaan,
want die kan praten!" Maar de vraag was of u tegen de minister zegt dat hij
zijn werk niet goed doet als hij niet doet wat volgens u nodig is, namelijk
een visie, niet de waan van de dag volgen, eerder achter de feiten aanlopen
dan erop vooruitlopen en zich niet laten domineren door de drie P's. Daar
gaat het om.De heer Kohnstamm (D66):Ik ben zo vrij om de bal in die zin terug te spelen dat ik zeg dat dit
precies de citaten van de minister zijn. Ik heb hem geciteerd uit Trouw van
15 januari, waarin hij trouwens over de Tweede Kamer spreekt, maar ik
mag toch aannemen dat wat hij met een rechte rug tegenover de Tweede Kamer
probeert te realiseren, ten minste ook van zichzelf mag vergen.De heer Kox (SP):Maar u staat hier nu om het beleid van de minister te beoordelen, want
het is een begrotingsdebat.De heer Kohnstamm (D66):Het begin van de aanzet tot het beleid van het nieuwe kabinet is aan ons
voorgelegd. Wij hebben er nog niet zoveel van gezien, maar dat komt nog wel.
Voorlopig is voor mij het belangrijkste thema bij deze begrotingsbehandeling
het dilemma dat voortvloeit uit de analyse die ik gemaakt heb. De minister
van Justitie, die moet staan voor de elementen van de rechtsstaat, ook in
het strafrecht en in het strafprocesrecht, terwijl er aan hem steeds instrumentele
reacties worden gevraagd die niet 1:1 veiligheid teweegbrengen, heeft dus
een zeer ingewikkeld communicatieprobleem. Zolang ik het antwoord van de minister
nog niet heb gehoord en verder mee heb mogen denken over het beleid, zult
u van mij nog geen eindoordeel horen. Het was mij in de korte tijd die wij
tegelijkertijd in deze Kamer hebben doorgebracht, al opgevallen dat u veel
sneller oordeelt.De heer Kox (SP):Dan is het in orde, in tweede termijn krijgen wij uw oordeel dus wel.
Dan kom ik er nog wel op terug.De heer Kohnstamm (D66):Zeker, in de tweede termijn van de laatste begrotingsbehandeling met deze
minister van Justitie zal ik er een oordeel over geven.De heer Witteveen (PvdA):Voorzitter. De zeer subtiele overwegingen van de heer Kohnstamm maken
mij nog nieuwsgieriger naar de opvattingen van de minister over het verminderen
van de criminaliteit. Als ik merk dat er zulke dilemma's in de kring van de
regering zijn, vind ik het interessant om te weten of het terugdringen van
de misdaad en het verbeteren van de veiligheid doelstellingen zijn die de
regering al heeft opgegeven, of het uiteindelijk toch om een papieren operatie
gaat. Ik ben zeer benieuwd.De heer Kohnstamm (D66):Ik ook. En ik herhaal nog even voor de zekerheid het citaat van de minister
uit Trouw: "Helaas is het strafrecht per definitie een terrein waarop de politiek
soms bij de waan van de dag reageert. Eigenlijk heb je voor het strafrecht
een visionaire Kamer nodig, maar zo'n Kamer zou bij de eerstvolgende verkiezingen
de meerderheid verliezen. Een parlement zou op dit terrein bij voorkeur achter
de feiten aan moeten lopen."De heer Rosenthal (VVD):De heer Kohnstamm reageert in de richting van de heer Kox met onder meer
een appèl op de minister om vooral de rechtsstatelijke vereisten van
het justitieel beleid overeind te houden. Zou hij kunnen expliciteren wat
hij in dit geval bedoelt met rechtsstatelijke vereisten? Betrekt hij daarbij
ook hetgeen door de heer Kox terecht in eerste termijn aan de orde is gesteld,
namelijk de rechten van slachtoffers, van mensen die hun huis niet uit kunnen,
etc.? Of doelt hij alleen op de bescherming van verdachten in een rechtsstatelijk
verband?De heer Kohnstamm (D66):Staat u mij toe, mevrouw de voorzitter, terug te gaan naar het begin van
mijn betoog? Ik heb gezegd: "In de ogen van mijn fractie bent u bij uitstek
de functionaris die pal moet staan voor een aantal – soms lang bevochten –
essentiële elementen in onze rechtsstaat. Bijvoorbeeld: -
een evenwichtige verhouding tussen de rechtsbescherming van burgers tegen
het geweldsmonopolie van de overheid enerzijds en de rechtsbescherming van
die zelfde burgers en samenleving tegen derden die het niet zo nauw nemen
met het respecteren van andermans goed en lijf en met het respecteren van
de openbare ruimte die van ons allen is, anderzijds;- een evenwichtige
verhouding tussen de bescherming van het slachtoffer en die van de dader;- een evenwichtige verhouding tussen inzet van middelen ten behoeve
van de repressieve door de overheid te verrichten taken enerzijds en de inzet
van middelen ten behoeve van de preventieve taken die onder meer tot doel
hebben de repressieve werklast te verlichten, anderzijds."Kort en goed, daarin zal evenwicht betracht moeten worden. Als een minister
van Justitie geconfronteerd wordt met een probleem in de criminaliteit en
vervolgens op veiligheidsniveau antwoordt met instrumenten die dat evenwicht
in gevaar brengen, meen ik dat wij niet goed bezig zijn. De heer Rosenthal
en ik hebben hierover eerder discussies gehad. Ik verwijs naar onze laatste
discussie over de bolletjesslikkers. Ik vond het beleid onevenwichtig en disproportioneel,
nog afgezien van het feit dat ik voorspelde dat het niet effectief zou zijn.
Eerlijk gezegd, ik heb de afgelopen dagen met tranen van ontroering in mijn
ogen mijn eigen teksten uit die tijd nog eens overgelezen. Zij zijn werkelijk
bijna helemaal uitgekomen. Het is echter vervelend wanneer je wel gelijk hebt
maar het niet krijgt en dat was hier het geval.De heer Rosenthal (VVD):Ik vind het pure winst dat de heer Kohnstamm langzamerhand beseft dat
wanneer het om rechtsstatelijkheid en rechtsstatelijke vereisten gaat, dit niet alleen betrekking heeft op de rechten van verdachten, van mensen
die vrijheidsstraffen krijgen etc., maar ook ziet op al die mensen die het
slachtoffer zijn van criminaliteit enz. Helaas haalt de heer Kohnstamm weer
een deel daarvan terug in het slot van zijn antwoord op mijn interruptie.De heer Kohnstamm (D66):Ik kan de heer Rosenthal geruststellen, als ik het evenwicht uit het oog
verlies, is de heer Dittrich er altijd heel snel bij om mij weer bij de les
te halen.Mevrouw Tan (PvdA):De heer Kohnstamm zei aan het begin van zijn inbreng dat hij anders dan
voorgaande sprekers niet zozeer wilde ingaan op allerlei concrete factoren.
Hij heeft zijn voorspelling inderdaad recht gedaan door zijn betoog op een
hoog abstractieniveau te houden. Nu wij in dit stadium van het debat zijn
aangekomen, wilde ik toch proberen om hem weer naar het concrete leven te
brengen en naar de concrete situatie in buurten en wijken. Hij spreekt over
evenwicht en over effectiviteit van maatregelen. Wat is zijn standpunt over
het beleid van de minister met betrekking tot het project justitie in de buurt?
Het is bewezen dat dit een goed middel is. Daarop wordt nu echter weer bezuinigd.
Althans, er wordt op een zeer bescheiden mate tegemoetgekomen aan verzoeken
uit de Tweede Kamer.De heer Kohnstamm (D66):Mevrouw Tan en ik verschillen kennelijk van mening over de wijze waarop
debatten over begrotingen gevoerd moeten worden. Ik ben van mening dat dit
moet gebeuren op een houdingsniveau, op grote lijnen. Wat justitie in de buurt
betreft, vind ik het echt heel jammer dat de kraan verder dicht gaat dan ik
zelf zou wensen. Mijn standpunt heeft ook te maken met mijn eigen verleden,
met mijn bemoeienis met het grotestedenbeleid. Ik denk hierbij aan de tijd
waarin wij het project justitie in de buurt mede hebben gepromoot. Wij vonden
het ontzettend goed dat in de buurt de directe contacten gelegd werden. Het
gaat nu echter om iets anders, om mijn hoofddilemma. Dat betreft de vraag:
hoe communiceer je ten aanzien van straf en strafprocesrecht op effectieve
wijze en zodanig dat je niet de suggestie achterlaat dat wat je doet rechtstreeks
veiligheidsbevorderend is? Zeker, zoals de heer Rosenthal meldde, betekent
hetgeen je doet wel iets in de strijd tegen de criminaliteit, maar het heeft
niet één op één tot gevolg dat het gevoel van
meer veiligheid wordt vergroot. Hoe dan ook, voorzitter, mijn fractie zou
een bespiegelende beschouwing van de zijde van de minister over het centrale
dilemma dat ik heb geprobeerd te schetsen, zeer op prijs stellen.Mevrouw de voorzitter. Mijn spreektijd laat het, meen ik, nog net toe
om echt in telegramstijl even stil te staan bij het tweede thema van deze
begrotingsbehandeling: de Europees strafrechtelijke ruimte. Mijn fractie staat
als één man achter de minister als het gaat om wat hij schrijft
in de notitie die hij vorig jaar mei het licht deed zien. De grote vraag is
natuurlijk of de minister niet alleen gelijk heeft met het in die notitie
ingenomen standpunt, maar of hij in het gevecht op het Europese niveau dat
gelijk ook echt gaat krijgen. Graag krijg ik een update van de discussie die
op dit punt in het kader van de Europese conventie wordt gevoerd. Mijn fractie
zou het op prijs stellen als de minister tevens een reactie wil geven op twee
punten die ons nog zijn aangedragen door de permanente commissie van deskundigen
in internationaal vreemdelingen-, vluchtelingen- en strafrecht in een briefje
aan de Eerste Kamer van enkele dagen geleden. Voor de uitwerking van de gedachte
aan een Europees strafrechtelijke ruimte is het vrij essentieel om nader te
definiëren wat onder het criterium "grensoverschrijdende criminaliteit"
zou kunnen en moeten vallen. Bovendien is het waarschijnlijk als sluitstuk
op de voorgestelde regelgeving noodzakelijk om ook hier het subsidiariteitsbeginsel
"stevig te verankeren". Graag krijg ik dus inzicht in de strategie die de
minister volgt om ervoor te zorgen dat zijn voorstel op dit punt daadwerkelijk
wordt verankerd in de nieuwe Europese grondwet. Zeker als zou blijken dat
het Nederlandse voorzitterschap belast zou worden met de afronding van de
discussie over de conventie, zou dat immers voor deze minister wel eens een
gouden kans op een herkansing opleveren. Graag krijg ik op dit punt een reactie
van de zijde van minister Donner. Voorzitter. Twee leden van de Kamer, de heren Rosenthal en Kox, hebben
gebruik gemaakt van de aanwezigheid van minister Verdonk. Ook ik wil nog één
zin in haar richting uiten. Mijn fractie is zeer kritisch ten aanzien van
het beleid dat zij heeft ingezet met betrekking tot de uitgeprocedeerde asielzoekers.
Zij heeft een te zuinig gebruik gemaakt van haar discretionaire bevoegdheid.
Dat is een heel voorzichtige formulering van het idee dat daarover in mijn
fractie leeft. Ik hecht er evenwel aan om met de minister in de meest absolute
termen afstand te nemen van het gebruik van het woord deportatie in dit verband.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Na de discussie van zo-even op, naar mijn gevoel althans,
bijna metaniveau mag ik als hekkensluiter in eerste termijn een bijdrage leveren
aan de discussie naar aanleiding van de begroting. Ik mag dat doen namens
de SGP-fractie, maar tevens namens de ChristenUniefractie.Voorzitter. In het weekblad Boerderij van afgelopen week komt een kort
interview met onze oud-voorzitter en oud-minister van landbouw, de heer Braks,
voor. Hij zegt daarin onder andere het volgende: "Ik vrees dat ook Haagse
politici zich te beperkt bemoeien met Brusselse zaken. Ze zijn vooral bezig
met hun eigen dossiers." En even verder zegt hij: "Europa wordt in Nederland
onvoldoende erkend als een politiek dominante factor. Dat is volstrekt bezijden
de werkelijkheid. Je moet vanaf het begin betrokken zijn bij de ontstaansgeschiedenis
van regels en continu invloed op Brussel uitoefenen."Persoonlijk moet ik mij het vermaan van de oud-voorzitter zeker aantrekken,
omdat mijn eerste belangstelling binnen de Justitieportefeuille ook bepaald
niet in eerste instantie naar Europa uitgaat. Wat de heer Braks verder over
de invloed van Europese regelgeving op ons nationale beleid opmerkt, heeft
gelet op de context van het interview in de eerste plaats betrekking op de
landbouw, maar het is duidelijk dat het ook in toenemende mate voor het terrein
van justitie en politie geldt. Dat onderkennende, heb ik mijzelf de opdracht
gegeven om bij deze begrotingsbehandeling uitsluitend stil te
staan bij Europese aspecten van het justitiebeleid. Ik kies dus een ander
aandachtsveld dan bijvoorbeeld mevrouw Broekers-Knol, die het accent legde
op de vertaling van de richtlijnen op civielrechtelijk gebied. Ik kies voor
het strafrecht en het strafprocesrecht. In één ding ben ik het
zeker met haar eens: in de toelichting op deze begroting komt Europa er karig
van af.De nationale soevereiniteit is ons dierbaar. Daarom heeft onze fractie
nooit vooropgelopen bij het proces van de Europese integratie en heeft zij
af en toe tegen bepaalde voorstellen nee gezegd. Wij zien evenwel ook onder
ogen dat de georganiseerde criminaliteit steeds vaker grensoverschrijdend
te werk gaat, waardoor de bestrijding door de afzonderlijke lidstaten tekortschiet.
Waarom het punt van de nationale soevereiniteit en de burgerrechten echter
uitsluitend bij de onderwerpen politie, justitie en asiel zo expliciet in
stelling wordt gebracht, is ons niet altijd even duidelijk. Voor ons is die
gevoeligheid bijvoorbeeld op het terrein van het personen- en familierecht
zeker niet minder.De gevoeligheid van het nu aan de orde zijnde beleidsterrein weerspiegelt
zich in de architectuur van de samenwerking op dit terrein. De lidstaten kunnen
alleen bij unanimiteit besluiten nemen en het Europees Parlement, de Europese
Commissie een het Europese Hof van Justitie staan langs de zijlijn. Trage
onderhandelingen en grijze compromissen zijn soms het gevolg. Een ander nadeel
is de gebrekkige democratische en juridische controle op het werk van de Europese
justitieministers. Dat is nog eens gebleken bij het verdrag over de uitlevering
en bij het verdrag over de wederzijdse rechtshulp tussen de Europese Unie
en de Verenigde Staten. De gebruikelijke procedures voor verdragen werden
terzijde gesteld. Formeel kan dat, omdat zogenaamde politieke akkoorden niet
onder de procedures vallen die voor verdragen of andere bindende besluiten
gelden. Inhoudelijk is de ruimte van het parlement bij zulke akkoorden echter
vrijwel nihil.Los van het controleaspect is het de vraag welke strategie de Nederlandse
regering nu eigenlijk in het verleden voor ogen heeft gestaan én wat
de strategie voor de toekomst is bij de voortgaande samenwerking op politie-
en justitiegebied. De Amsterdamse rechter en hoogleraar Swart concludeerde
in 2001 dat er sprake was van een incidentenpolitiek die toenmaals geïnspireerd
werd door mensensmokkel en smokkel van nucleair materiaal. Aan het beleid
lag geen deugdelijke analyse van praktische knelpunten ten grondslag, meende
hij. Het risico van dit abstracte denken was volgens hem dat het gemakkelijk
kon leiden tot de verkeerde oplossingen voor de verkeerde problemen.Ook hoogleraar Tak uit Nijmegen was in juli 2002 nog van oordeel dat Nederland
geen visie had op de ontwikkeling van het Europese strafrechtsbeleid. "Nederland
geeft niet aan hoe het Europese strafrecht zou kunnen functioneren met behoud
van nationale beginselen als het opportuniteitsbeginsel en de afwezigheid
van minimumstraffen. Als Nederland wel zo'n duidelijke visie zou hebben, dan
heeft de minister de argumenten in huis om zijn Europese collega's te overtuigen.
Dan kan hij aangeven dat de andere lidstaten niet te zwaar over ons systeem
behoeven te vallen, omdat het spoort met een Europees beleid. Maar die visie
is er niet. Dus heeft de minister eigenlijk geen argumenten in huis, behalve
dat we het hier nu eenmaal zo doen. Daar krijgt hij echt problemen mee in
Europa. Daarvoor waarschuw ik eigenlijk vooral. De minister houdt dit nooit
en te nimmer vol in Europa. Ik ben ervan overtuigd dat er wat gaat schuiven
de komende jaren." De geciteerde passage ontleen ik aan de Staatscourant van
3 juli 2002.Tak achtte het hoog tijd voor een uitgebreide discussie in Nederland over
de wenselijkheid van het opportuniteitsbeginsel en minimumstraffen. Hij zag
daar alleen maar voordelen in, onder andere doordat het parlement zodoende
meer zeggenschap zou krijgen over het strafrechtklimaat. Het parlement zou
zich dan wel moeten realiseren dat hogere straffen vragen om meer capaciteit
bij de politie en het gevangeniswezen. Als dat niet mogelijk zou blijken,
zou het parlement prioriteiten moeten stellen in de opsporing en vervolging.
Dat zou duidelijkheid scheppen, zowel in Nederland als naar Europa toe, zo
meende Tak.Weer een ander, de hoogleraar internationaal strafrecht in Groningen,
Strijards, verweet de ambtsvoorganger van de huidige minister dat deze niet
formuleerde wat hij in Europa wilde bereiken, maar alleen wat hij in Nederland
niet wilde opgeven. Daardoor was Nederland in een defensieve positie terechtgekomen,
waarin het hoogstens nog kon afremmen of bijsturen en waarin het niet meer
bepaalde waar het heen zou gaan. Nederland wilde toen – het was 2001 –
een Europees openbaar ministerie met een vervolgingsmonopolie, maar dan zodanig
ingebed dat het niet politiek manipuleerbaar zou worden, dat wil zeggen door
de Europese Raad. Het openbaar ministerie zou een direct aan de rechterlijke
macht gelieerd orgaan blijven. Het opportuniteitsbeginsel en het legaliteitsbeginsel
wilde men niet weggeven. Strijards vond de Nederlandse houding dubbel. Men
wilde niet harmoniseren, maar politiek meende men zich dat niet te kunnen
veroorloven. Dat leidde er volgens hem toe dat de regering steeds instemde
met een voorstel in afgezwakte vorm. Het was steeds hetzelfde patroon van
tegensputteren, maar uiteindelijk toch door de bocht gaan.Strijards zelf bepleitte toen al een federalisering van het strafrecht
op de gebieden van terrorisme, fraude met gemeenschapsgeld, actieve en passieve
corruptie van ambtenaren en mensenhandel. Supervisie door een Europees openbaar
ministerie met eigen strafvorderlijke bevoegdheden achtte hij onvermijdelijk.
Het leek hem ook ondenkbaar dat men de uitvaardiging en executie van een Europees
aanhoudingsbevel nationaal zou kunnen houden. Mijn vraag is uiteraard wat
de reactie van de huidige minister is op deze kritische stemmen die in het
nog nabije verleden klonken.Ook historisch bezien kan ik niet zo'n heldere lijn in de Nederlandse
opstelling ontdekken. In de verdragen van Maastricht in 1992, Amsterdam in
1997 en tijdens de Europese Raad van Tampere in 1999 zijn afspraken tot stand
gekomen ter bestrijding van georganiseerde, grensoverschrijdende misdaad.
Tampere zou voor een doorbraak moeten zorgen. Al eerder hadden de regeringsleiders
hun gebruikelijke terughoudendheid laten varen. Er kwamen nieuwe afspraken
over Europol. Er werd een akkoord bereikt over een Europees arrestatiebevel.
Eurojust zou als voorbode van een Europees openbaar ministerie
gaan fungeren en er werden definities van mensenhandel en terrorisme alsmede
een afstemming van de straffen voor die feiten overeengekomen.Nederland probeerde in Tampere de boot af te houden, want het vond blijkbaar
dat het het beste strafsysteem van de wereld heeft. Tijdens de top van Nice
in december 2000 stelde de Europese Commissie nog weer eens een Europees openbaar
ministerie voor fraudebestrijding voor. Niettemin denk ik dat zonder de aanslagen
van 11 september 2001 het EU-arrestatiebevel in zijn huidige vorm en
voor 32 misdrijven ondenkbaar was geweest. Van een definitie van terrorisme
zou nog geen sprake zijn geweest en de Europese onderzoeksteams zouden zeker
nog twee jaar op zich hebben laten wachten, zo vermoed ik. De vraag rijst
dan: opnieuw incidentenpolitiek?Bij het overleg van Laken op 14 en 15 december 2001 stond Nederland
opnieuw op de rem en wist te bereiken dat een aangezocht land overdracht van
een opgeëiste verdachte mag weigeren voor een delict dat op zijn eigen
grondgebied is gepleegd. Daarmee waren elementen van het Nederlandse liberale
strafklimaat als het gedogen van softdrugs en het niet vervolgen van abortus
en euthanasie veiliggesteld. De minister zal zich overigens realiseren dat
over deze "verworvenheden" verschillend kan worden geoordeeld.In december 2002 is kennelijk door de Europese ministers van Justitie
besloten dat de minimumstraffen voor de handel in soft- en harddrugs flink
omhoog gaan, maar dat het Nederlandse coffeeshopbeleid buiten schot blijft.
Een vraag van mijn kant daarbij is of vaststaat dat het Nederlandse beleid
geen nadelige gevolgen heeft voor de buurlanden.Iets vergelijkbaars als tijdens en na Tampere gebeurde, lijkt zich voor
te doen met het Europese Groenboek van januari 2002, waarbij de Europese Commissie
nog weer eens de noodzaak bepleitte van een Europese officier van Justitie
voor fraude en corruptie gericht tegen de financiële belangen van de
Gemeenschap. De jurisdictie van de Europese aanklager zou gaan boven de jurisdictie
van de lidstaten. De opsporingshandelingen zouden moeten worden uitgevoerd
door nationale politiediensten, maar de Europese aanklager zou het onderzoek
moeten sturen en leiden. Speciaal aangestelde nationale rechters zouden het
opsporingsonderzoek moeten controleren. De berechting zelf zou ook door de
nationale rechter moeten geschieden. De Europese Commissie benadrukte dat
het niet de bedoeling was, een afzonderlijk Europees strafrechtsysteem te
creëren. Nederland pleitte er bij monde van de ambtsvoorganger van de
huidige minister voor, dit type criminaliteit te laten aanpakken door het
Europese antifraudebureau OLAF, waarbij wel van het legaliteitsprincipe zou
worden uitgegaan en het opportuniteitsbeginsel zou worden losgelaten. In het
(nadere) regeringsstandpunt van 4 juni 2002 beoordeelde de toenmalige
minister het initiatief tot instelling van een EG-aanklager voor de bestrijding
van gemeenschapsfraude namens de Nederlandse regering echter positief, zij
het dat de regering nadere uitwerking en doordenking wenselijk achtte. Zonder
op dit moment zelf in deze discussie positie te kiezen, stel ik toch de vraag
wie de Nederlandse positie op dit punt nog helder voor ogen heeft. Wat is
het standpunt ter zake van het huidige kabinet?Inmiddels speelt de discussie over justitiële en politiële samenwerking
zich af in het kader van de eventuele totstandkoming van de Europese Conventie
en het verdrag over een Europese grondwet. De Europese Raad heeft in de conceptartikelen
over Europese justitiële en politiële samenwerking voor ernstige,
grensoverschrijdende misdrijven in de Unie en voor bestrijding van fraude
met Gemeenschapsgeld de instelling bepleit van, alweer, een Europese aanklager,
die ondergebracht zou moeten worden bij het justitiële samenwerkingsorgaan
Eurojust. Er is blijkbaar in deze artikelen geen verplichting opgenomen om
een Europees openbaar ministerie op te richten.Duidelijk is geworden dat de Nederlandse regering een tegenstander is
van meerderheidsbesluitvorming op het gebied van Europese justitiesamenwerking.
Ook is duidelijk geworden dat Nederland wél een voorstander is van
een grotere rol van het Europees Parlement en tevens parlementaire controle
op Europol en Eurojust wenselijk vindt. Tenslotte blijkt ook dat men –
nog steeds – geen voorstander is van de oprichting van een Europees
openbaar ministerie. De Nederlandse regering zou weer niet afwijzend staan
tegenover een Europese aanklager voor de vervolging van fraude met EG-gelden.
Dat lijkt in overeenstemming met de reactie op het Groenboek waarover ik al
sprak. Een vraag voor mij blijft evenwel of de regering ook akkoord gaat met
een Europese aanklager die ook andere misdrijven dan de genoemde voor zijn
rekening neemt. Tevens vraag ik hoe de regering het voorstel op dit punt,
maar ook meer algemeen beoordeelt in het licht van de eis van proportionaliteit
en subsidiariteit.Om de koers die de regering volgt, helder voor ogen te krijgen, attendeer
ik nog op de notitie "Europa in de steigers" van september 2002. Daarin constateert
de regering onder andere dat de gemeenschappelijke criminaliteitsbestrijding
te veel op ad-hocbasis tot stand komt. De inzet van de regering bij de Conventie
is dan ook – zo lezen we – gericht op een sterkere samenwerking
geschoeid op de leest van de communautaire methode en een centrale rol voor
de Europese Commissie. Dit betekent onder meer de overgang naar een gekwalificeerde
meerderheidsbesluitvorming, een grotere rol voor het Hof van Justitie en voor
het Europees Parlement. De regering neemt in de volgende alinea echter al
direct gas terug. Op het gebied van strafrechtelijke samenwerking zal voortzetting
van de intergouvernementele aanpak voorlopig het hoogst haalbare zijn, zo
lees ik. "De keuze tussen een communautaire versus een intergouvernementele
aanpak zal hier afhangen van de aard van het onderwerp, de omstandigheden
op Europees niveau of het feit dat speciale nationale belangen in het geding
zijn", aldus de notitie. Daarnaast stelt de regering voorstander te zijn van
wat genoemd wordt "een inhoudelijke impuls voor de samenwerking". Uit de notitie
bleek evenwel niet wat die inhoudelijke impuls zou behelzen.Het antwoord op die vraag moet kennelijk gezocht worden in het idee van
"Een Europese strafrechtelijke ruimte" dat de toen demissionaire minister
eind april 2003 in een algemeen overleg met de Tweede Kamer lanceerde en dat
in een notitie van 9 mei 2003 door de staatssecretaris
voor Europese Zaken aan de Eerste Kamer werd aangeboden. Daarin wordt de harmonisatie
(zeg: uniformering) van strafrechtelijke wetgeving als een onhaalbare en ongewenste
weg principieel afgewezen, vanwege de verstrekkende consequenties en met het
oog op het bereiken van onvoldoende concrete resultaten in de politiële
en justitiële samenwerking. Deze benadering impliceert, als ik het goed
versta, een voorkeur voor een gedeeltelijk federaal Europees strafrecht, dat
wil zeggen voor zware criminaliteit met een grensoverschrijdende dimensie,
zoals internationaal terrorisme, mensensmokkel, grootschalige drugshandel
en eurovalsemunterij. Tevens blijkt dat Nederland vasthoudt aan de huidige
wijze van besluitvorming, namelijk bij unanimiteit, en zich verzet tegen uitbreiding
van de meerderheidsbesluitvorming.Dit op de Verenigde Staten geënte, maar al eerder in 2001 door een
werkgroep van de Europese Beweging geopperde idee getuigt in elk geval van
een visie. Bovendien is het een visie die onze fractie wel aanspreekt. Wij
kunnen slechts hopen dat Nederland niet te laat komt of – volgens anderen –
veel te vroeg is. Er is, zo begrepen wij, door de Europese Commissie ruimte
geboden om de ideeën van de minister uit te werken. Wij zien daarnaar
uit. Wellicht is een voorproefje daarvan vandaag al te geven.De achilleshiel van het idee van de minister lijkt ons de praktische uitvoerbaarheid
met institutionele voorzieningen, als politieteams, OM en rechtbanken. Verder
kunnen de Verenigde Staten ook als voorbeeld dienen, maar dan in negatieve
zin, van onderlinge haat, nijd en competentieconflicten tussen de "feds" en
de lokale politie, die een ramp zijn voor effectieve misdaadbestrijding. Wij
voorzien enigszins dat precies op het snijvlak van de bevoegdheden van de
Europese politieteams en de nationale politieteams zich een bureaupolitieke
guerilla zal kunnen ontwikkelen.Zo zijn er zonder moeite nog meer problemen te bedenken. Wat te doen met
informatie over een nationale zaak die een Europees politieteam als "bijvangst"
van een Europees onderzoeksteam krijgt? Wat te doen als die informatie met
opsporingsmiddelen is verkregen die in de nationale lidstaat verboden zijn?
Wie stelt de Europese prioriteiten vast voor de Europese FBI, zoals ik het
maar noem? Juist met dit soort zaken zou de uitvoerbaarheid van de ideeën
van de minister wel eens kunnen staan of vallen.Tot besluit van mijn bijdrage vraag ik nog kort aandacht voor Europol.
De ambtsvoorganger van deze minister had, wellicht terecht, nogal wat kritiek
op Europol. Europol was – ik verwoord nu wat van die kritiek –
te weinig effectief en zou geen meerwaarde voor de Nederlandse informatiepositie
hebben. Europol mag alleen gegevens opvragen die nodig zijn voor de uitvoering
van haar wettelijk vastgelegde taken en mag de gegevens alleen gebruiken voor
het doel waarvoor ze verstrekt zijn. Ook moet Europol alle ondervragingen
van het Schengen Informatie Systeem vastleggen, zodat later controle mogelijk
is. Bovendien mag Europol de gegevens uit het SIS niet kopiëren of downloaden
of een verbinding leggen tussen het SIS en de Europol-computer. Tevens mag
Europol de gegevens uit het SIS niet doorspelen aan andere landen of organen.
Dit zijn de handicaps waarmee Europol te maken heeft en die stuk voor stuk
op hun waarde moeten worden bekeken.Duidelijk is dat Europol ruimere toegang wil krijgen tot de gegevens van
het SIS. Het Europees Parlement ondersteunt deze wens, mits er waarborgen
zijn dat het gebruik van de gegevens legitiem en rechtmatig is. Hetzelfde
parlement pleitte eveneens voor samenvoeging van de databanken van Schengen,
Europol en de douane tot één databank. De Conventie bepleitte
een aparte wettelijke basis voor operationele samenwerking tussen Europese
politiediensten. Een aparte eenheid die onder de Europese Raad zou vallen,
zou de operationele activiteiten moeten coördineren. Europol krijgt volgens
de conceptartikelen van de Conventie de mogelijkheid om operationele acties
samen met lidstaten te coördineren, te organiseren en te implementeren.
De uitoefening van dwangbevoegdheden, zoals arrestaties, zou de exclusieve
verantwoordelijkheid van de lidstaten blijven. Daarnaast zouden politiediensten
van de lidstaten op elkaars grondgebied moeten kunnen opereren. De vraag waarmee
ik besluit ligt voor de hand: welke positie neemt de regering ten aanzien
van de van diverse kanten geopperde ideeën met betrekking tot Europol
in?Ik wacht de reactie op mijn beschouwing en vragen met grote belangstelling
af.De vergadering wordt van 16.35 uur tot 18.00 uur geschorst.Minister Verdonk:Voorzitter. Sinds de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer heeft de
tijd bepaald niet stilgestaan. In de Tweede Kamer heb ik al uitvoerige debatten
gevoerd over het terugkeerbeleid. Op het terrein van het integratiebeleid
was het nog wat stiller. Dat zal niet lang meer duren. Zoals ook blijkt uit
het Hoofdlijnenakkoord is er heel veel te doen op de terreinen van het vreemdelingenbeleid
en het integratiebeleid. Dit jaar worden veel nieuwe plannen gelanceerd en
in uitvoering genomen. De komende jaren zullen die verder gestalte moeten
krijgen, bijgeschaafd moeten worden waar nodig en onderdeel moeten worden
van reguliere processen. Dat vergt veel inspanning, niet alleen van mijzelf
als minister of van de overheid als geheel, maar van de gehele maatschappij.
Het betekent immers een omslag in het denken en handelen zoals wij dat tot
nu toe gewend waren. Daarnaast zijn er in Europees verband ook op het gebied
van integratie en immigratie veel ontwikkelingen.Ik ga kort in op de vraag van de heer Rosenthal over het ombouwen van
de lege gebouwen van het COA tot inrichtingen met een laag beveiligingsniveau.
Per lokatie wordt grondig onderzocht of er alternatieve gebruiksmogelijkheden
bestaan in het algemeen. Strafrechtelijke inrichtingen vereisen echter specifieke
voorzieningen. De COA-lokaties voldoen hier niet aan of aan die voorzieningen
zijn buitenproportionele kosten aan verbonden. Er loopt op dit moment een
onderzoek naar de mogelijkheden voor herinrichting van de COA-centra die nog
afgestoten moeten worden. De Kamer weet dat een aantal oude COA-lokaties gebruikt
zijn voor, bijvoorbeeld, studentenhuisvesting. Wij gaan die ook in gebruik
nemen als vertrekcentra. Te zijner tijd zal ik beide Kamers over een en ander
berichten. Ik had vandaag graag verder gedebatteerd met de Kamer. Ik begrijp dat
ervoor gekozen is om minister Donner vanavond het vuur aan de schenen te leggen.
Als de Kamer mij mocht willen uitnodigen om een debat met mij te voeren, ben
ik daartoe gaarne bereid. Rest mij slechts om de Kamer een concreet en bespiegelend
debat toe te wensen.Minister Donner:Voorzitter. Het is mij een bijzonder genoegen om hier vandaag in uw midden
de begroting van Justitie te bespreken. Dit is de eerste keer. Vorig jaar
zat ik rond dit tijdstip wel in dit huis, maar niet in deze Kamer.De begroting is aanleiding geweest voor een aantal uiteenlopende beschouwingen
over de doelstellingen van het kabinet op het punt van het veiligheidsbeleid,
de uitvoering daarvan en een aantal daarmee verwante onderwerpen. De analyse
van de problematiek, de oorzaken daarvan en de waardering van de aanpak van
het kabinet verschillen. De heer Van de Beeten ziet een falende criminaliteitsbestrijding
door een gebrek aan een effectieve en doortastende handhaving en door de afwezigheid
van de overheid in de publieke ruimte. Een toename van geweld en een groeiend
onveiligheidsgevoel zijn het gevolg. Dat gevoel als maatstaf voor beleid is
mevrouw De Wolff juist een doorn in het oog. Zij vraagt naar de verantwoording
voor meer inzet op dit terrein. Zij ziet een al jaren min of meer stabiel
gebleven niveau van criminaliteit. Dat is wellicht dezelfde vraag die mevrouw
Tan stelt, namelijk waarom zo weinig maatregelen wetenschappelijk worden onderbouwd.
De heer Kox ziet juist weer een situatie waarin de criminaliteit aan de winnende
hand is, omdat politie, justitie en gevangeniswezen te weinig capaciteit hebben.
De heer Witteveen valt het juist op dat het kabinet kiest voor kwantitatieve
doelstellingen. Hij vraag hoe het kabinet die wil realiseren zonder navenant
extra middelen vrij te maken. Hij stelt dat wij het doel van 25% minder criminaliteit
niet kunnen bereiken als wij niet 25% meer middelen aanwenden. Die concrete
doelstelling acht de heer Van de Beeten juist riskant. Hij vreest dat in het
beleid wetswijzigingen onevenredig veel aandacht krijgen, maar dat uitvoering
en handhaving geen gelijke pas houden. Dat standpunt is ook de heer Rosenthal
toegedaan. De heer Kohnstamm raadt mij aan om mij vooral niets van de democratie
aan te trekken en niets te doen. Als ik faal, wakkert dat immers alleen de
angst verder aan. Zo veel hoofden, zo veel zinnen is het welhaast.De zorg over de dagelijkse gang der dingen, zoals capaciteitstekorten
in de strafrechtketen of het gevangeniswezen, eisen de aandacht vrijwel geheel
op. Ik kan mij ertoe beperken ieder van die punten te weerleggen of de zorgen
weg te nemen. Dat biedt geen bevredigend antwoord. Ook dan blijft de aandacht
geconcentreerd op de problemen zoals die zich thans voordoen. Wanneer dat
het beeld en vervolgens het beleid gaat bepalen, komen wij niet verder dan
voortdurend bijstellen, beredderen en het dichten van gaten aan de hand van
nieuwe prognoses.De vraag is niet "hoe nu", maar "waar zijn wij mee bezig" en "waar willen
wij heen". Dat veronderstelt een beeld van de toekomst. Te vaak is dat beeld
slechts het resultaat van het doortrekken van een lijn vanuit het verleden
via het heden. Heden en verleden bepalen vervolgens het beeld van de toekomst.
Wie een sober heden vergelijkt met een mooi verleden, ziet een sombere toekomst.
Wie hetzelfde heden vergelijkt met een arm verleden, ziet een betere toekomst.
Vandaar misschien ook het verschil in analyse tussen de heer Van de Beeten,
die spreekt van verval, en mevrouw De Wolff, die zegt dat er niets aan de
hand is, zonder zich af te vragen of het niveau van criminaliteit misschien
niet al jaren te hoog is.Ik meen wel dat gevoel een graadmeter kan zijn voor beleid. Wij zijn hier
immers niet bezig met technocratisch determinisme, maar met politiek. In die
zin spelen ook de gevoelens van burgers een rol en is het de taak van de regering
om rekening te houden met de vrees, de angst en de somberheid. De overheid
moet deze gevoelens wegnemen. Wat dat betreft moet er wat gebeuren. Naar ik
vrees wordt de toekomst te vaak gezien als een gegeven, waar wij slechts nog
niet bij kunnen. Een wereld dus als het ware achter het glas van het heden.
Hoe meer echter het glas vervuild is met de problemen van vandaag, des te
meer het vuil de aandacht trekt en het zicht onttrokken wordt op wat er achter
ligt. Bovendien kan met een klein laagje zilver op dat glas het zicht geheel
veranderd worden. Wij zien in die spiegel dan niet de toekomst, maar de werkelijkheid
die achter ons ligt. De welvaart van nu richt zo de blik op het heden en op
wat geweest is. Dan kom je vooral uit op behoud.Dat is ook de reden waarom het kabinet heeft gemeend om te komen met doelstellingen
in de orde van 20% tot 25%. Er zijn veel vragen over gesteld. Het kabinet
wil bereiken dat de groei in criminaliteit in deze jaren omgebogen wordt naar
een neerwaartse lijn, die op termijn perspectief biedt op een vijfde tot een
kwart minder criminaliteit in Nederland. Dat is de essentie van het geheel.
Gevraagd is hoe dat gemeten wordt. In het Veiligheidsprogramma en in de voortgangsrapportage
wordt elke keer concreet ingegaan op de wijze waarop gemeten wordt, juist
om deze gevreesde discussie te vermijden. Ik realiseer mij dat dit soort concrete
doelen, zoals de heer Van de Beeten stelt, het gevaar in zich bergen dat zij
gevoelens van onrust stimuleren als zij niet worden gehaald. Een en ander
moet echter gezien worden tegen de achtergrond van de verkiezingen van 2002.
Het is dan ook nodig om het niet te laten bij "wij zullen zorgen dat het beter
gaat", maar om te werken met meer concrete doelstellingen. Ik denk nog steeds
dat dit terecht is.De heer Kox vraagt zich af of de voorgestelde maatregelen een oplossing
bieden. Het gaat immers om meer opvoeding en om meer gelijkheid. Dat strookt
met andere standpunten die ingenomen zijn, namelijk dat het ook een kwestie
is van preventie. Wij moeten ons realiseren dat het verhaal van gelijkheid
en opvoeding jaar in, jaar uit, is gehouden. Er is altijd geld naar onderwijs
en naar de sociale zekerheid gegaan. Het heeft de criminaliteit niet doen
verminderen. De ongelijkheid aan het begin van de vorige eeuw was aanzienlijk
groter dan die aan het einde van de vorige eeuw. De criminaliteit was ook
aanzienlijk groter. Ik ben het geheel eens met iedereen die zegt dat preventie
de aandacht verdient. Dat geldt voor alle elementen die criminaliteit kunnen
voorkomen. Het gaat echter niet om een een-op-eenrelatie. Het is bovendien
ook niet zo dat iedere euro die in het onderwijs is gestopt
een euro minder voor de criminaliteit betekent. Er is een ontwikkeling geweest
dat er jaar in, jaar uit, meer geld in het onderwijs is gestopt. Ook toen
nam de criminaliteit toe, omdat wij vanuit gevoelens van gelijkheid en van
ideeën van niet al te strakke handhaving het normbesef weg hebben laten
lopen. Het is daarom inderdaad verontrustend als ook in de scholen de onveiligheid
toeneemt. In die zin denk ik niet dat de stelling juist is dat criminaliteit
ergens vandaan komt en dat het een kwestie is van herinrichting van de samenleving.
Samenlevingen die meer egalitair zijn ingericht dan Nederland hebben vaker
te maken gehad met meer criminaliteit.De heer Kox (SP):Over dat laatste hoeven wij niet te steggelen. Er zijn voldoende onderzoeken
naar het naoorlogse Scandinavië waarbij verbanden tussen egalitaire verhoudingen
en criminaliteit zijn aangetoond. De minister zegt dat er steeds is geïnvesteerd
in onderwijs en opvoeding, maar dat de criminaliteit toch is toegenomen. De
vraag is echter hoe er is geïnvesteerd in de opvoeding. In de afgelopen
twintig tot vijfentwintig jaar hebben wij immers toch vooral de zorg-maar-lekker-voor-jezelfmentaliteit
aangewakkerd. Het werd zelfs de slogan van een van politieke partijen in Nederland.
Zorg vooral goed voor jezelf. Kijk naar jezelf en laat een ander voor zichzelf
zorgen. Dat is toch de opvoeding die wij aan onze kinderen hebben verkocht,
ook in de optiek van de bekende filosoof, Jan-Peter Balkenende? Er is wel
geïnvesteerd in onderwijs. De vraag is echter hoe wij onze kinderen hebben
opgevoed.Minister Donner:Nee. De reactie die heer Kox schetst, is een reactie op een periode waarin
wij steeds regel op regel voegden en die vervolgens niet konden handhaven.
Daarmee hebben wij het normbesef ondergraven. Dat is niet gebeurd door het
gevoel dat wij vooral voor onszelf moeten zorgen. Het uitgangspunt is altijd
dat niet in de eerste plaats de overheid voor de mensen moet zorgen. De overheid
kan immers geen veiligheid verschaffen. In de eerste plaats is het aan de
mensen. De overheid heeft een aantal middelen om dat te steunen.De heer Kox (SP):De tegenstelling van "zorg voor jezelf" versus "laat de overheid voor
mij zorgen" is een fout is geweest van de sociaal-democratie van de jaren
zestig en zeventig. Tegenover de zorg voor jezelf moet immers het zorgen voor
elkaar staan. Daarvoor is de overheid soms nodig, maar vaak ook niet. Die
mentaliteit van zorgen voor elkaar, met termen zoals sociale controle, opvoeden
en heropvoeden, was verdacht vanaf 1980. Er is op een besmuikte manier mee
omgegaan. Daarmee zijn wij in de fout gegaan. Toen is de opvoeding van onze
jeugd in de problemen gekomen. Dat heeft te maken met de tijdsgeest van toen.Minister Donner:Die geest vormde ook de inspiratie voor kreten als "ik ben tegen". Dat
is dezelfde individualistische geest.De heer Kox (SP):De slogan is "Stem tegen. Stem SP". Die slogan lokt de vraag uit waar
iemand dan wel voor is. Een ding is zeker. De tijdsgeest van de afgelopen
jaren staat tegenover de wat naïeve kijk van mijn partij op de toekomst.
Mijn partij zegt dat wij ervan moeten uitgaan dat mensen voor elkaar moeten
zorgen en voor elkaar moeten opkomen. Dat is iets anders dan alleen maar het
idee aanwakkeren dat mensen voor zichzelf moeten opkomen. Vandaar dat wij
dit soort uitwassen zien. Een aantal mensen kan immers niet meekomen en probeert
vervolgens op een andere manier voor zichzelf te zorgen. Als de minister dat
verband ontkent, is het toch vreemd als men ziet welke mensen er ontsporen?
Er is geen sprake van een een-op-eenrelatie. Het gaat echter wel erg ver als
de minister het verband helemaal ontkent.Minister Donner:Ik ontken dat de genoemde relatie leidt tot meer criminaliteit. Ik kan
immers parallellen laten zien uit de geschiedenis van andere landen die dat
aantonen. Het Scandinavische voorbeeld wordt iedere keer uit de kast gehaald.
Alsof dat het bewijs is. Juist het feit dat het hier een uitzonderlijke situatie
betreft, geeft aan dat er mogelijk heel andere factoren een rol spelen. In
landen die een meer egalitaire richting zijn ingeslagen, is niet te zien dat
dit tot minder criminaliteit leidt. Ik ben het in essentie eens met de heer
Kox dat het geen kwestie is van een terugtredende overheid die zegt dat ieder
individu maar voor zichzelf moet opkomen. Het gaat hier om de functie van
de staat, namelijk hoe mensen in staat worden gesteld om individueel en gezamenlijk
tot hun recht te komen. Dat is het punt. Het is niet het individu die het
moet doen. Het gaat opnieuw om de samenleving in haar verschillende verbanden.
Die moet in staat worden gesteld om de problemen op te pakken. Dat biedt het
grotere perspectief om het probleem van de veiligheid onder controle te brengen.
Daarom hecht het kabinet belang aan de discussie over waarden en normen. Wij
zijn het immers geheel eens dat het geen kwestie is van het strafrecht en
het strafrecht alleen of van alles regelen in de wet. Als wij daarvan afhankelijk
zijn, hebben wij het voorlopig nog niet opgelost. De heer Kox stelt dat het
een kwestie is van inrichting van de samenleving. Ik betwijfel echter of die
samenhang bewijsbaar is.De heer Rosenthal (VVD):Ik wijs even op de individuele verantwoordelijkheid voor burgers in het
regeerakkoord en het Hoofdlijnenakkoord.Minister Donner:Het gaat om de individuele verantwoordelijkheid voor het eigen bestaan
en de verantwoordelijkheid voor elkaar. Dat zijn de mechanismen waarop een
samenleving draait. Daarvoor is een overheid en een markt nodig. De meerderheid
van wat wij dagelijks doen, rust in essentie op samenwerking en verantwoordelijkheid.
De toekomst is dan ook geen gegeven, maar is een product van keuzen en handelen.
Daarbij wordt gehandeld, individueel en collectief, op basis van beelden en
ervaringen uit het verleden, op basis van de werkelijkheid en de mogelijkheden
van nu en op basis van verwachtingen en idealen omtrent de toekomst en van
wat een samenleving kan. De toekomst is wat wij willen bereiken en wat niet
binnen ons bereik ligt. Als het gaat om het recht en de rechtstaat moeten
wij ons niet richten op de zichtbare slijtplekken, de problemen en behoeften
die bepalend zijn, maar op het beeld waar wij heen willen. Het gaat niet alleen
om wat wij willen bereiken met het rechtsbestel: meer of beter recht, een
doeltreffender rechtshandhaving of een nog toegankelijk ere
rechtspleging. Het rechtsbestel is niet een doel op zichzelf, maar onderdeel
van de functie van de overheid in de samenleving. De vraag is dus niet zozeer
"waartoe het recht", maar "waartoe de overheid". Dat is in de huidige tijd
geen eenvoudige vraag, omdat wij bijna alles van de overheid verwachten. Als
ik op de media en de opiniepeilingen afga, moet ik ook constateren dat men
van mening is dat de overheid welhaast altijd met het verkeerde bezig is:
zij bemoeit zich met mij en let niet op hetgeen de ander doet; als zij voor
de ander zorgt vergeet zij mij doorgaans. Als het misgaat is de overheid ook
steevast de schuldige, al was het enkel omdat het is misgegaan. Dat moet worden
voorkomen, het liefst zonder regels en administratieve lasten.Het is tekenend voor een zekere verwarring over wat wij willen, terwijl
het antwoord op de vraag "waar hebben wij die overheid voor, wat mogen wij
daarvan verwachten" in wezen door alle eeuwen duidelijk is. Zij verzekert
dat wij vreedzaam kunnen samenleven en vruchtbaar kunnen samenwerken. Niet
de rechtsstaat is opdracht en ideaal, maar in de klassieke term, in de brede
zin van het woord, gerechtigheid scheppen en waarborgen. Dat is de opdracht
van de overheid: de voorwaarden scheppen opdat wij individueel en gezamenlijk
aan onze bestemming kunnen beantwoorden. Dan gaat het er niet primair om rechten
of veiligheid te scheppen en te geven, maar om ervoor te zorgen dat eenieder
tot zijn recht kan komen. Daar is recht en zijn rechtvaardige verhoudingen
voor nodig, als voorwaarde en niet als doel. Het beleid van het kabinet is
daarop gericht en meer in den brede ook het beleid van Justitie. Dat is veel
breder dan alleen het strafrecht. De Kamer heeft evenwel aangegeven zich vandaag
te concentreren op de strafrechtketen, dus daar beperk ik mij ook toe.Nogmaals, Justitie heeft een belangrijke rol om die doelstellingen te
bereiken: niet als doel, maar als voorwaarde; vandaar het gebruik van "bruikbaar"
als kwalificatie van de rechtsorde. De heer Van de Beeten spreekt die term
minder aan, omdat het niet de invalshoek is van waaruit het CDA de verhouding
tussen de burger en de overheid ziet. Ik hoop dat het CDA dat toch anders
ziet, want in die houding klinkt een gevaarlijke reductie door van het recht
tot iets wat die verhouding betreft en wat door de overheid aan de burger
wordt opgelegd. Dan vergeet u Augustinus en Thomas. Recht is er voor de mens,
de mens is er niet voor het recht. Recht gaat ook vooraf aan de staat. Rechtsvinding
is ouder dan wetgeving. Het gaat om het vinden van die wederkerige en bestendige
verhoudingen tussen mensen onderling en binnen de staat, tussen overheid en
onderdaan die in het onderling gebruik tot rechtvaardige verhoudingen leiden.
Recht is wat dat betreft wederkerig, zowel tussen burgers als tussen overheid
en onderdaan. Het komt pas tot zijn recht in het gebruik. Bestendige en wederkerige
verhoudingen verdienen de kwalificatie "recht", wanneer zij door het gebruik
leiden tot rechtvaardige verhoudingen; vandaar dat alleen een bruikbare rechtsordening
tot gerechtigheid kan leiden. Ik zal het nu verder minder prekend houden.De heer Rosenthal (VVD):U zette in eerste instantie in dit mooie betoog sterk in op de functionaliteit
van het recht in de richting van de samenleving. Ik hoor u nu zeer verheven
woorden spreken over wederkerigheid. U noemt Thomas, Augustinus enz. Een voorganger
van u in dit ambt, de heer Hirsch Ballin, was veel minder op die functionaliteit
van het recht gericht dan bij u het geval lijkt te zijn. Dat lijkt mij op
zijn minst een interessant punt binnen de christen-democratie.Minister Donner:U beluistert mij verkeerd als u uit mijn woorden concludeert dat het recht
functioneel is. Ik heb gezegd dat recht niet een doel op zichzelf is, maar
een onderdeel van wat de overheid als geheel produceert. Ik heb aangegeven
dat het recht als zodanig het instrument is om in een samenleving rechtvaardige
verhoudingen en rechtvaardige betrekkingen te scheppen. In dat opzicht is
recht een aspect van de staat. Ik stel mij te weer tegen opvattingen, bijvoorbeeld
van de heer Kohnstamm, over rechtsstatelijkheid die buiten ons staat en die
een objectieve maatstaf is waar de democratie zich verder aan onttrekt, omdat
men zich daaraan moet houden. Dat is nu net de verwarring over het idee dat
recht iets is wat buiten de samenleving staat. Nee, het recht is in de samenleving;
het is in de verhoudingen.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Zoals de minister nu het concept van de bruikbare rechtsorde uitwerkt,
kan hij volgens mij in dit huis geen enkele kritiek verwachten. De vraag laat
zich stellen of de rechtsorde die de minister heeft aangetroffen bij het aantreden
in dit ambt minder bruikbaar was dan hij zou wensen. Waarin zit dat eventuele
gebrek aan bruikbaarheid?Minister Donner:Als de rechtsorde op dat moment naar mijn mening volstrekt bruikbaar was
geweest, had ik daarin geen enkele wijziging voorgesteld. Het is wel degelijk
een element van het vinden in iedere tijd: wat zijn in deze tijd de juiste
verhoudingen, wat is in deze tijd het recht waardoor ik die verhoudingen rechtvaardig
houd? Het is niet iets eeuwigs. Daarom verzet ik mij tegen een visie op rechtsstatelijkheid
die in evenwichten besloten ligt. Het beeld van evenwichten leidt tot immobilisme,
want men moet eeuwig het evenwicht bewaren en iedere verandering verstoort
het evenwicht. Recht is uiteindelijk een kwestie van het besef van goed en
kwaad, een kwestie van kiezen. Dat doe je collectief ook, maar het berust
op morele en levensbeschouwelijke overwegingen en niet op rationele overwegingen.
Vanuit de visie "wat is goed voor de mensen, wat wil ik bereiken" probeer
ik een bruikbare rechtsorde te creëren, waarbij ik ervan uitga dat recht
niet absoluut buiten ons staat, maar een wederkerig instrument is voor de
relatie tussen mensen en bedoeld is om te worden gebruikt.De heer Rosenthal (VVD):Ik hoop dat de minister zo meteen in onze richting en in het bijzonder
in de richting van collega Kohnstamm gaat vertellen hoe hij die accenten wil
leggen in de rechtsstaat gericht op de toekomst en of hij vindt dat sommige
zaken op dit ogenblik te zwaar worden aangezet in de rechtsstatelijkheid en
andere te weinig.De heer Witteveen (PvdA):Ik luister met bijzonder veel belangstelling naar dit college rechtsfilosofie.
Dat roept bij mij de wens op om er allerlei auteurs bij te halen, maar ik zal die wens onderdrukken. De minister zegt dat rechtsvinding voorafgaat
aan wetgeving. Die gedachte kan ik geheel onderschrijven. Zijn opmerkingen
wijzen eerder in de richting van kwalitatieve overwegingen die de beslissing
moeten dragen dat er sprake is van recht. Ik ben dan ook zeer benieuwd hoe
hij aankijkt tegen de managementstijl van de Raad voor de rechtspraak, die
de rechtspraak toch vooral ziet als een apparaat dat je met de juiste parameters
moet sturen om een bepaalde stroom van beslissingen te genereren. Ik ga ervan
uit dat de minister, als hij die rechtsvinding vooropstelt, veel ruimte wil
laten voor het professionele oordeel en de beslissing welke middelen moeten
worden ingezet. Is dat wel te rijmen met het streven naar rationalisering?Minister Donner:Nu beluistert u iets wat ik niet betoog. Ik zeg nu juist dat het ook in
deze tijd, waarin ik word geconfronteerd met een toenemend beroep op de rechter
om geschillen binnen de samenleving op te lossen, onze verantwoordelijkheid
is om de rechtspleging zo in te richten dat die beantwoordt aan de functie
om die geschillen te beëindigen en uit de samenleving te halen. Dat is
niet het objectief bewijzen waarop het geschil wordt beslecht; dat is inderdaad
dat professionele element. Ons rechtssysteem moet ongeveer anderhalf miljoen
geschillen per jaar oplossen, waarvan een miljoen verkeersgeschillen. Hoe
kan ik dat vaardig doen? Hoe kan ik het systeem van rechtspleging zodanig
inrichten dat er niet onnodig geschillen in dat systeem moeten worden opgelost
en dat die geschillen waarvoor ik geen andere oplossing heb doelmatig worden
afgehandeld? Dat kan in sommige opzichten betekenen bijna volautomatisering
van de oordelen.De heer Van de Beeten (CDA):De opmerking van de minister over de bruikbare rechtsstaat zal ik in tweede
termijn van commentaar voorzien.Minister Donner:Rechtsorde.De heer Van de Beeten (CDA):Zijn opmerking over de rechtsvinding die voorafgaat aan de wetgeving is
rechtshistorisch wel juist. Maar als de minister dat als een actuele stelling
poneert, rijst de vraag of hij van mening is dat daarmee ook het verschijnsel
van wetgeving, niet alleen in onze rechtsorde, maar ook in onze rechtsstaat,
niet een te vergaande relativering zou kunnen opleveren. Dan kom ik bij de
opmerking van de heer Kohnstamm over de rechtsstaat. Men moet de rechtsstaat
inderdaad niet zien als een statisch gegeven, als in beton gegoten of in marmer
uitgehouwen. Het vertegenwoordigt natuurlijk wel een waarde. Die waarde heeft
iets te maken met het verschijnsel van wetgeving die tot stand is gekomen
in een democratische rechtsstaat langs een bepaalde weg, waarbij men van de
burgers verwacht dat men zich aan die wetgeving zal houden omdat er in belangrijke
mate rechtszekerheid van uitgaat. Die rechtszekerheid heeft weer een belangrijke
relatie met het voor de minister en voor mij overheersende doel dat de overheid
moet nastreven, te weten het vreedzaam samenleven. Ik zie wel degelijk een
verbinding tussen die heel wezenlijke taak van de overheid die de minister
ziet en die voor hem en voor mij in belangrijke mate een levensbeschouwelijke
achtergrond heeft en het begrip "rechtsstaat", de waarde ervan en datgene
wat erachter ligt in de vorm van wetgeving, rechtszekerheid en alle andere
verschijnselen in de rechtsorde. Ik vraag de minister daarop te reflecteren,
vooral gelet op zijn opmerkingen dat rechtsvinding voorafgaat aan wetgeving,
waarmee hij het begrip "wetgeving" weer sterk relativeert.Minister Donner:Dat wil ik niet relativeren, want ook wetgeving is een vorm van rechtsvinding.
U moet die twee niet tegenover elkaar zetten alsof de rechter de enige is
die tot rechtsvinding kan komen. Ook een parlement doet aan rechtsvinding
in een samenleving, met name in een democratische samenleving. Daarom stel
ik dat het niet enkel een kwestie is van achter de publieke opinie aan lopen
en van het vertalen van de gevoelens die de ochtend leven. Dat is geen rechtsvinding;
dat hoort een parlement niet te doen. Tegelijkertijd is het een democratisch
parlement. Het is een middel om de vrede in de samenleving te bewaren en om
onze collectieve conflicten op te lossen. Daarom is er geen sprake van dat
het parlement zich met het strafrecht buiten de democratie moet plaatsen,
maar is het ook daar een onderdeel van.De rechtsstaat zie ik anders. Wij hebben de rechtsstaat ontwikkeld als
beperking op de democratie. Daarom is het een democratische rechtsstaat. Juist
de constatering dat het zuiver democratie is, leidt tot willekeur. Daarom
hebben wij mechanismen ontwikkeld om binnen de democratie ook de wetgeving
tot rechtsvinding te maken en ervoor te zorgen dat die wetgeving en de onvermijdelijke
overheidsmacht die nodig is om ordelijk en vreedzaam samen te leven beantwoorden
aan de regels die wij van het recht verwachten. Derhalve moeten wij niet te
veel elementen en te veel idealen in de rechtsstaat leggen. Dat gebeurt vandaag
de dag te veel. Het is de balans tussen de democratie en de rechtsstaat. Daarom
spreken wij van een democratische rechtsstaat. Het is echter gevaarlijk om
de twee in een adem te noemen. Ik zeg niet dat ze in evenwicht zijn, maar
wel dat ze wel in relatie tot elkaar staan.De heer Kohnstamm geeft een beschouwende kijk op de plaats van de minister
van Justitie en zijn dilemma's in het geheel. In wezen betoogt hij dat het
de functie van een minister van Justitie is om zich te onttrekken aan de democratie,
althans in de zin van publieke opinie, politiek en pers, wat toch wezenlijke
elementen zijn van de democratie. Als ik aan een ervan zou komen, zou u onmiddellijk
roepen dat ik de democratie en de fundamentele vrijheden om zeep hielp.De heer Kohnstamm (D66):U moet u niet onttrekken aan de democratie, maar misschien ook niet al
te makkelijk met populistische elementen daarin meegaan. Het handhaven van
dat evenwicht is een onwaarschijnlijk lastige klus, specifiek voor de minister
van Justitie.Minister Donner:Ik mag hopen dat ook andere ministers uit hoofde van hun ambt daartoe
geroepen zijn. Het is inderdaad een element van de taak van Justitie in de
samenleving: hoe verschaf ik die infrastructuur die de samenleving in staat
stelt om op vreedzame wijze samen te leven en vruchtbaar samen te werken?
Dat vereist – dat is het gevaar dat in uw benadering kan zitten –
dat in de zorgen die tot uitdrukking komen en in de reacties op situaties
die ontstaan ook de behoefte doorklinkt aan nieuwe oplossingen
voor de vragen die leven. In die zin is een minister van Justitie geen rechter,
maar verantwoordelijk voor overheidsbeleid. Het gaat om de verantwoordelijkheid
van de overheid om op ieder tijdstip opnieuw verantwoorde oplossingen te vinden
die de samenleving in staat stellen om als zodanig te functioneren. Daarom
wil ik het niet formuleren als"in evenwicht" en hoed ik ervoor om de rechtsstaat
te zien als een evenwicht. De rechtsstaat betreft een aantal beginselen die
wij hebben afgesproken, maar niet iedere oplossing is een element van de rechtsstaat
omdat wij die ooit binnen de rechtsstaat hebben gevonden. Het is een oplossing
die wij op een gegeven moment hebben gevonden. Dat geldt ook voor evenwichten
tussen privacy en bevoegdheden van de overheid. De overheid staat als eerste
garant voor die privacy en moet ervoor zorgen dat burgers niet onderling inbreuk
maken op die privacy dan wel op de rechten of op het leven van anderen. Daarvoor
heb ik een overheid nodig. Die overheid kan en moet ik onder omstandigheden
ontslaan van bepaalde beperkingen, als zij anders ineffectief wordt. In de
maatvoering zit de verantwoordelijkheid en niet in het afstand nemen van behoeften
die tot uitdrukking komen. Zo zie ik de functie van de minister van Justitie.De bolletjesslikkers en de veelplegers zijn genoemd. De verontwaardiging
die daarover is ontstaan, geeft uiting aan een rechtsgevoel binnen de samenleving
waarvoor op dat moment een oplossing moet worden gevonden. Die is zoveel mogelijk
binnen het rechtssysteem gevonden. Dat kan leiden tot een noodwet, tot aparte
gevangenisvoorzieningen en dergelijke. De conclusie dat slechts ongeveer 15%
van de import van drugs op die wijze werd ondervangen, heeft ertoe geleid
dat ik een andere oplossing heb gezocht en mij tijdelijk niet aan de strikte
eisen van het strafrecht heb gehouden. Dat zie ik niet als een inbreuk op
de rechtsstaat, omdat de rechtsstaat primair wordt gewaarborgd door het doen
naleven van de norm dat wij geen drugs ingevoerd willen hebben. Dat kan ik
via het strafrecht bereiken, maar het kan eventueel ook op een andere wijze
worden bereikt. Het gaat om de vraag hoe het kan worden bereikt, uiteraard
binnen grenzen. Het moet immers niet onrechtvaardig worden. Ik ben tot de
conclusie gekomen dat ik met de andere aanpak, namelijk om tijdelijk bepaalde
beperkingen niet als beperking van het systeem te beschouwen, verder kom in
de richting van de uiteindelijk rechtvaardige situatie: het tegengaan van
de invoer. Dat zijn die afwegingen die moeten worden gemaakt, ook door de
minister van Justitie.Hetzelfde geldt voor de veelplegers. De benadering zoals u die bepleit
heeft er in het verleden toe geleid dat een verslaafde veelpleger voor de
keuze werd gesteld: of twee jaar dwangverpleging – het is eigenlijk
meer drangverpleging – of een week in de gevangenis. Die keuze was vrij
eenvoudig te maken. Daarom was er behoefte aan een maatregel om dit beter
in evenwicht te brengen. Er moest een oplossing worden gevonden voor dit maatschappelijke
probleem. Ik ben het volstrekt met u eens dat deze stap weer een volgende
stap inleidt.Uit de problematiek rond veelplegers en ook jeugdcriminaliteit, leid ik
af dat wij vastzitten in onze benadering van dit soort problemen vanuit het
strafrecht. Wij worden in wezen geconfronteerd met bevolkingsgroepen voor
wie het strafrecht maar één instrument is. De eerste verantwoordelijkheid
van de overheid is echter om ervoor te zorgen dat deze groepen uit de criminaliteit
worden gehaald met alle mogelijkheden die er zijn. Het strafrecht is er daar
één van. Men moet zich niet beperkt voelen door de vraag of
er voldoende grond is voor straf tot het moment dat wordt geconstateerd dat
mensen inderdaad weer op een sociaal aanvaardbare wijze kunnen functioneren.
Dat zijn de keuzes waarvoor wij staan.Ik hoop voor de zomer een nota aan de Tweede Kamer te sturen over het
effect van ons strafrecht. Op dit moment loop ik tegen grenzen van ons strafrecht
aan. Mevrouw De Wolff wees er al op. Het beeld is dat Nederland een zacht
strafrechtklimaat heeft. De afgelopen jaren zijn wij echter vrij snel opgeschoten
naar de bovenkant in Europa. In Nederland zijn er ongeveer 100 gevangenen
per 100.000 inwoners. In de Verenigde Staten zijn er 900 gevangenen per 100.000
inwoners. Daar ziet men inderdaad dat men de eigen criminele klasse aan het
bevestigen en bestendigen is. Dat is geen oplossing. Dat betekent echter niet
dat wij op dit moment kunnen besluiten om het maar niet te doen. Gevangenisstraf
is op dit moment een middel. Ik zal echter moeten onderzoeken hoe ik op dit
punt tot een meer bevredigende situatie kan komen waarin gevangenisstraf,
zorg en andere middelen, zoals dwangverpleging, kunnen worden gecombineerd
om met bepaalde groepen personen in de samenleving om te gaan. Ik zal hierover
ook voorstellen doen. Dat is de verantwoordelijkheid van de minister van Justitie.De heer Kohnstamm (D66):Ik wilde niet interrumperen midden het betoog omdat ik het boeiend vond
om naar te luisteren. Ik wil nog even terugkomen op de bolletjesslikkers.
Dit speelde twee jaar geleden. Iedereen kon weten of wist dat er in de maatvoering
van de reactie van de zijde van pers, politiek, publiek en ook de minister
van Justitie iets mis ging. Zeer veel mensen hebben betoogd dat deze reactie
niet tot het gewenste doel zou leiden en dat de maatvoering onjuist was.Welnu, de minister van Justitie wordt aangesproken op dit soort plotseling
opkomende zaken waarop een reactie moet worden gegeven. De minister zit er
als bewindsman om te reageren en vervolgens moet bij deze reactie ook de maatvoering
in de gaten worden gehouden. Hoe houd je nu enerzijds in de democratie rekening
met dat gevoel en zorg je er anderzijds voor dat het wel verstandig blijft
op het punt van de maatvoering? Daar zie ik een dilemma, waarvan ik denk dat
wij er steeds vaker tegenaan zullen lopen. Wij zullen ons daarbij misschien
iets harder moeten opstellen door te zeggen: wij tellen tot tien en wij wachten
even voordat wij iets doen, wij gaan niet meteen instrumenteel reageren.Mevrouw Tan (PvdA):Ik wil mij liever niet mengen in de discussie tussen twee heren, maar
mijn gevoel voor rechtvaardigheid gebiedt mij om ook iets naar voren te brengen.
Bij mijn weten was het namelijk de Tweede Kamer die een uitspraak heeft gedaan
waardoor wij in de situatie werden gebracht waarin wij uiteindelijk ook over
die noodwet hebben gesproken en waarbij wij contrecoeur daartoe hebben moeten
besluiten. Dat kwam, in mijn herinnering, doordat wij geconfronteerd
werden met een besluit van onze collega's aan de overzijde.De heer Kohnstamm (D66):Dat is precies het probleem: de overzijde zit net iets meer dan wij midden
in de drietrapsraket van publiek, politiek en pers. Wij hebben daar iets meer
afstand van, waardoor wij – u en ik in het bijzonder – het toen
misschien iets makkelijker hadden in het stemgedrag dan in de Tweede Kamer
het geval was. Dat laat onverlet dat je op de een of andere manier voor een
deel met dit dilemma zult moeten leren leven, terwijl je er voor een deel
ook een oplossing voor moet zien te vinden, zodat je niet te snel opstoomt
naar het instrumentele antwoord als je nog niet zeker weet of de maatvoering
de juiste is.Minister Donner:Ik denk inderdaad dat de discussie niet moet gaan tussen de twee Kamers
van de wetgever. Beide Kamers zijn nodig om tot een evenwichtige rechtsvinding
te komen in de vorm van wetgeving. Wat dat betreft zijn de twee elementen
nodig.Een wezenlijk element voor een minister van Justitie is ook het vinden
van draagvlak voor de maatregelen. Immers, recht is dan pas recht als het
ook mede gedragen wordt en niet gezien wordt als een beperking die de samenleving
niet in staat stelt om de problemen die er zijn, op te lossen. Met de noodwet
hebben wij een maatregel getroffen die meer lag in de sfeer van: wat kan ik
doen op het terrein van het gevangeniswezen? Dat was een maatregel waarvan
ik nu moet constateren dat wij die meer structureel nodig zullen hebben in
het gevangeniswezen. Het gaat hierbij ook om de vraag wat de verantwoordelijkheid
van een regering is. Het is namelijk niet in iedere situatie zelf gegeven
wat recht is. Nee, het is ook het vinden van wat recht is en het vinden van
de instrumenten die de samenleving nodig heeft om de problemen op te lossen.
In die zin denk ik dat wij uiteindelijk voor de drugskoeriers een oplossing
hebben moeten vinden. Immers, de andere oplossing was: waar maak je je druk
over; zou je ze niet laten lopen en moeten wij ze niet uit het strafsysteem
halen? Daarvan moet ik zeggen dat dit te lang heeft geduurd. Ik zie nu immers
wat het effect van de maatregelen die wij op Schiphol hebben genomen, is op
de eilanden van de Nederlandse Antillen in de vorm van de enorm toegenomen
criminaliteit dáár, omdat men niet meer de inkomsten kan krijgen
via de drugs. Dat betekent dat wij zelf eraan hebben bijgedragen om daar de
economie steeds meer afhankelijk te maken van de drugsuitvoer. Dat schept
ook de verantwoordelijkheid om nu bij te dragen aan het oplossen van het probleem
dáár. Dit betreft gewoonweg het evenwicht en zo zal ik steeds
de oplossingen moeten vinden.Daarmee kom ik in wezen ook op de vraag van de heer Witteveen, namelijk
of er niet een tendens is dat wij steeds meer problemen in de samenleving
met het strafrecht proberen op te lossen. Dat beeld kan ontstaan, maar het
is geen tendens waarbij je vrijelijk kunt kiezen. Het is aan de wetgever om
te kiezen welke wetgeving hij gebruikt voor strafrechtelijke handhaving. Strafrechtelijke
handhaving heb ik echter nodig in die situaties, waarin de overheid geen andere
betrekking heeft tot de burger. Zolang er via vergunningen wordt gewerkt,
kan de overheid via die vergunningen en via het bestuursrecht oplossingen
vinden, bijvoorbeeld met behulp van boetes. Als dat soort structuren echter
wordt afgeschaft, bijvoorbeeld omdat de verantwoordelijkheid meer in de samenleving
moet worden gelegd, ben ik op steeds meer terreinen aangewezen op het strafrecht
als het instrument van de overheid om het gedrag van burgers te reguleren.
Dat is geen kwestie van vrije keuze. Je kunt niet wel of niet voor strafrecht
kiezen. Het strafrecht is in die zin ultimum remedium. Daarom onderschrijf
ik de lijn van het OM dat, als strafbare feiten of situaties mede voorkomen
kunnen worden door bestuurlijk optreden, het OM mag eisen dat er eerst wordt
gekeken of en hoe er bestuurlijk kan worden opgetreden, voordat gebruik wordt
gemaakt van vervolging als instrument om de norm te handhaven. Dat is de reden
waarom op het terrein van de verkeerswetgeving aan gemeenten de eis zal worden
gesteld eerst hobbels in de weg aan te leggen, voordat een bord voor snelheidsbeperking
wordt geplaatst. Op die wijze handhaaft het verkeer zichzelf en hoeft dat
niet strafrechtelijk te gebeuren. Dat zijn iedere keer weer keuzen. In sommige
opzichten leidt het overigens tot uitwassen. Daarmee ben ik ook al geconfronteerd.
Het is voorgekomen dat het OM eiste dat een coffeeshop eerst werd toegelaten,
voordat wij konden optreden tegen illegale straathandel. Dit soort keuzen
moet je maken in een bepaalde situatie, maar dat is de consequentie van de
keuze om strafrecht als ultimum remedium te zien. Desondanks moet ik dit in de
wet voorzien.Ik ben al ingegaan op de discussie over de bruikbare rechtsorde, maar
dat neemt niet weg dat ik het standpunt van de heer Van de Beeten over de
verhouding tussen overheid en burger deel. Verschillende leden zijn in dat
kader ingegaan op de vraag over privatisering, maar volgens mij is die vraag
verkeerd. De vraag over privatisering heeft niet te maken met de taak als
zodanig, maar met de rechtsbetrekking die nodig is om die taak uit te voeren.
Als het gaat om de uitoefening van geweld wil ik dat dit gebeurt onder volle
verantwoordelijkheid van de overheid, zodat ik de verantwoordelijke autoriteiten
erop kan aanspreken, via de rechter of via de democratisch vertegenwoordigende
organen. De vraag of een overheid daarbij iemand gebruikt die ambtelijk is
aangesteld, of die op basis van een arbeidscontract is aangetrokken, raakt
niet noodzakelijkerwijs aan de kwestie of de taak als zodanig is geprivatiseerd.
Daarom was het bij de noodvoorziening in Zeist mogelijk om op arbeidscontract
en op tijdelijke basis cipiers aan te trekken via een uitzendbureau. Dat privatiseert
die functie niet.De privatiseringskwestie heeft twee kanten die ervoor zorgen dat ik sommige
zaken niet wens te privatiseren. Dat zijn enerzijds die zaken waarbij ik via
het democratische proces of via de rechter de overheid volledig moet kunnen
aanspreken op de wijze waarop bevoegdheden worden uitgeoefend en anderzijds
die zaken waarbij de overheid optreedt door het eenzijdig scheppen van rechtsverhoudingen.
Ook dat laten wij niet over aan particulieren in hun onderlinge rechtsverhoudingen,
want dat is bij uitstek de functie van de overheid. Daarbinnen kunnen echter
bepaalde onderdelen heel wel door private instanties worden verzorgd. Ik kan
een gevangenis aanbesteden bij een private inrichting onder de voorwaarde
dat ik de overheid steeds ten volle kan aanspreken en dat zij
zich niet kan verschuilen achter een eventueel privaatrechtelijk contract
met de exploitant van de gevangenis. Overigens is dat op dit moment niet aan
de orde. Wij zijn niet bezig met het opzetten van nieuwe gevangenissen. Ik
kan echter wel het verzorgen van de keuken uitbesteden, want dat hoeft niet
per definitie door ambtenaren gedaan te worden. Wellicht is het een aardige
vervanging voor het dagprogramma als gevangenen zelf koken, hoewel daar ook
veiligheidsaspecten aan verbonden zijn.De heer Rosenthal (VVD):Ik krijg nog graag duidelijkheid over de betrekkingen tussen bewakers
en gedetineerden. Is op dat terrein privatisering mogelijk?Minister Donner:Dat betreft de geweldsuitoefening en daar moet ik de overheid altijd volledig
op kunnen aanspreken. Dat betekent overigens niet dat ik in die verhouding
alleen maar ambtenaren kan gebruiken. Zoals gezegd, is er in Zeist gewerkt
met tijdelijke arbeidskrachten. In de eenzijdige verhouding van bewakers met
gevangenen is er sprake van geweldsuitoefening en daar moet ik de overheid
volledig kunnen aanspreken.Ik ga niet uitgebreid in op de opmerkingen van de heer Van de Beeten over
de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de Staat. Ik onderschrijf in verregaande
mate het advies van de Raad van State ter zake. Ik hoop binnenkort een reactie
uit te brengen op de voorstellen van de commissie-Roelvink. Op een aantal
punten wordt toch geprobeerd om een oplossing te vinden voor de gesignaleerde
problemen. Het is niet verstandig om een en ander nu uit te discussiëren.
Uitgangspunt is de grondhouding die de heer Van de Beeten beschreef.Volgende week verdedig ik hier de Wet op de jeugdzorg en dan zal ik ook
ingaan op de vraag hierover van de heer Van de Beeten.De heer Van de Beeten (CDA):Ik geef de minister graag gelegenheid om er nog wat langer over na te
denken.Minister Donner:Voor een goed functioneren van justitie in deze tijd zijn aanpassingen
op een breed terrein nodig. Ik noem de regelgeving, die ook aan de orde komt
in het veiligheidsprogramma. Dit geldt ook voor de handhaving. Ik noem ook
het gevangeniswezen en het sanctiestelsel. Ik wijs op de brief aan de Tweede
Kamer over de modernisering van het sanctiestelsel. Er is binnen het gevangeniswezen
een ontwikkeling in gang gezet waarbij getracht wordt om met dezelfde middelen
aanzienlijk meer capaciteit te genereren. Dat vergt een vergaand proces van
differentiatie binnen de sancties en de inrichtingen. Ik zal daar straks meer
in het bijzonder op ingaan. Het betekent ook een proces van verandering met
betrekking tot de rechtspleging. Dat bestaat in de eerste plaats uit het afronden
van de reorganisatie van de rechterlijke macht, de derde fase. Ik hoop hierover
binnenkort een bericht naar de Tweede Kamer te sturen evenals een antwoord
op de vraag hoe gereageerd moet worden op het arrest-Klein van het Hof in
Straatsburg. Het vergt in de tweede plaats een verder uitwerken van de veranderingen
die we met de Raad voor de Rechtspraak in gang hebben gezet om te komen tot
een afgewogen stelsel. Het vraagt in de derde plaats een bredere beschouwing
van de wijze waarop we het stelsel moeten inrichten en hoe we dat kunnen doen
op een zodanige wijze dat we niet voor de beslechting van alle geschillen
aangewezen zijn op de publieke rechter maar dat er ook andere mogelijkheden
zijn van geschilbeslechting. Mediation is er een van, maar het is niet de
enige oplossing op dat terrein. Het vergt ten slotte aanpassingen op het terrein
van de strafvordering maar ook op het terrein van het burgerlijk procesrecht
en het bestuursprocesrecht. Er is op een aantal terreinen zoals op het terrein
van de strafvordering – zoals door de heer Witteveen is aangegeven –
vergaande herijking nodig van een aantal onderdelen daarvan. Ik zal daar straks
ook op ingaan. Het gaat dus niet om een aantal gelokaliseerde acties maar
om veranderingen op een breed terrein.Er is door de heren Rosenthal en Van de Beeten gezegd dat de minister
wel met wetten komt, maar dat het om de uitvoering gaat. Dat lijkt me geen
terechte opmerking. Wat er in het afgelopen jaar gedaan is, is geen kwestie
van alleen maar wetten produceren. Het veiligheidsprogramma is in vergaande
mate in gang gezet, niet alleen met wetten maar ook met afspraken met het
bedrijfsleven over de wijze waarop de preventie van criminaliteit daar beter
georganiseerd kan worden. Dat is met diverse branches gedaan. Er is in de
vier grote gemeenten een programma voor veelplegers op gang gekomen, wat er
voor die tijd niet was. Er zijn in vele andere gemeenten programma's op gang
gekomen over de wijze waarop de overlast aangepakt kan worden en een betere
preventie mogelijk is. Er zijn ook programma's op gang gekomen voor programmatisch
handhaven van andere wetgeving dan de strafwetgeving. Er is een breed proces
in gang gezet.Dat is ook het geval met betrekking tot het jeugdrecht. Er zijn een aantal
maatregelen ingevoerd, zoals de nachtdetentie. De capaciteit van Den Eng is
uitgebreid, het justitiële casusoverleg is algemeen ingevoerd en er wordt
een inventarisatie gemaakt van de interventies die er in Nederland zijn. Ook
op dat specifieke onderdeel zijn de ontwikkelingen in gang gezet.Op het terrein van de sanctietoepassing kan men inmiddels spreken van
15.000 plaatsen. De heer Kox sprak nog van 13.000 plaatsen. Eind 2003 zijn
boven de aantallen die gerealiseerd hadden moeten worden, ongeveer duizend
extra plaatsen gerealiseerd. Er zijn op vrijwillige basis 300 plaatsen meerpersoonscelgebruik
geïntroduceerd. Er zijn 300 plaatsen gevonden voor vreemdelingenbewaring
in twee uitzetcentra. Ook elders zijn extra plaatsen beschikbaar gekomen.
De heer Rosenthal vroeg of sinds november ook elektronische detentie is ingevoerd.
Het gaat daarbij om 100 plaatsen. Binnen het basispenitentiair programma wordt
nagegaan in hoeverre in de extramurale fase elektronische detentie mogelijk
is. Op een breed terrein is dus meer gerealiseerd dan in de brief over de
modernisering van het sanctiewezen was aangekondigd.Gevraagd is wanneer het mogelijk wordt om behoorlijke prognoses te maken.
De prognoses zijn al behoorlijk. Dat er voortdurend een gat blijft, is het
gevolg van het feit dat het een dynamisch proces is. Er zijn in wezen nu al
weer 1700 plaatsen extra nodig ten opzichte van het moment waarop de brief
over de modernisering van het sanctiewezen werd verzonden. Dat
onderstreept de effecten van het veiligheidsprogramma. Het openbaar ministerie
heeft in 2003, hoewel er geen extra middelen waren, 14.000 zaken extra aangebracht.
De rechterlijke macht heeft in dezelfde periode waarschijnlijk 7% meer geproduceerd.
Meer in het bijzonder op het terrein van de strafrechtspleging zijn er 3000
celjaren meer opgelegd dan in het jaar ervoor. Desondanks is het gat niet
groter geworden dan op het moment van verzending van de brief over de modernisering
van het sanctiewezen. Op dit moment wordt er gewerkt aan de prognoses die
bij de begroting dit jaar zullen worden aangegeven. Ik kan nu al garanderen
dat zij waarschijnlijk weer hoger zullen uitvallen dan werd verwacht, enkel
als gevolg van het feit dat het programma op gang is gekomen. Daar valt geen
voorspelling over te doen.De heer Rosenthal (VVD):Vooral collega Kohnstamm heeft in eerste termijn gesproken over "verwachtingenmanagement".
Daar hebben wij het bij dit soort zaken in belangrijke mate over. De VVD-fractie
maakt zich er zorgen over dat in een brief van 8 december 2003 werd gemeld
dat de behoefte aan sanctiecapaciteit op een bepaald moment niet goed geprognosticeerd
bleek te zijn. Verwacht de minister dat hij in een brief van 8 december
2004, dus aan het eind van dit jaar, een andere mededeling over deze zaak
kan doen? De dynamische elementen in de strafrechtketen moeten in het kader
van de prognosticering voor elke schakel van die keten te realiseren zijn.
Mijn fractie doet een appèl op de minister om de techniek waarmee de
prognoses worden opgesteld, te dynamiseren. De minister zei aan het begin
van zijn betoog dat hij naar de toekomst wil kijken. Bij een toekomstgerichte
aanpak behoren toekomstgerichte prognoses. Dat is meer dan projecteren vanuit
het heden.Minister Donner:Dat ben ik met u eens. De prognoses waaraan u refereert, die bij de begroting
zijn gevoegd, berustten ook op een beter stelsel, als uitwerking onder andere
van het advies van de heer Bomhoff. In de prognoses zal er een gat blijven
als gevolg van het dynamische karakter. De heer Rosenthal sprak over de verschillende
schakels. Dat is precies de reden waarom in de begroting van Justitie de extra
middelen niet zijn verdeeld voor 2004. Er is inmiddels gewerkt aan een mechanisme
waarin alle verschillende schakels van het systeem zijn opgenomen. Mede op
basis van de historische gegevens en de ontwikkelingen tracht men te komen
tot een beeld van de verhoudingen. Het is geen kwestie van het uitkiezen van
één schakel waar meer middelen naartoe moeten gaan om een maximaal
rendement te hebben. Het beeld van de schakel is verwarrend. Het is eerder
een stelsel van buizen. Als één buisstuk te nauw is, belemmert
dat stuk de capaciteit van het totale systeem. Om die reden is ervoor gekozen
om tot het heden te werken aan een systeem dat adequaat in beeld brengt hoe
de capaciteit van de verschillende buisstukken op elkaar aansluit, wat de
effecten zijn van maatregelen op één punt en wat de doorwerking
daarvan is op de rest van het systeem. Ik hoop dat ik zo een beter dynamisch
beeld krijg van de totale keten, zodat ik op basis daarvan tot een verdeling
van middelen kan overgaan. Tegelijkertijd wil ik nu al opmerken dat er vooralsnog
schaarste zal zijn. Het is een verdeling van schaarste die gerealiseerd moet
worden. Mevrouw De Wolff en de heer Kox geven aan dat hier of daar meer moet
gebeuren, maar waar moet ik het dan weghalen? Ik kan wel meer geld in preventie
stoppen, maar dan heb ik nog minder cellen. Ik kan ook meer middelen stoppen
in het totale strafrechtelijke systeem, maar dan heb ik minder civiel recht,
of minder sociale zekerheid, of minder zorg. De totale overheidsmiddelen moeten
immers worden verdeeld over de verschillende behoeften. Dat leidt ertoe dat
een bepaald bedrag beschikbaar is. Dit kabinet heeft extra middelen uitgetrokken,
bovenop de middelen die beschikbaar waren voor andere departementen, om tegemoet
te komen aan de extra behoeften. Dan kan niet worden gezegd "met nog meer
kan het nog beter". Die kritiek snijdt dan geen hout, want dit zijn de middelen
die er zijn.De heer Witteveen (PvdA):De minister zegt dat het gaat om het verdelen van schaarste. Dat uitgangspunt
kunnen wij allemaal begrijpen en billijken, maar dan wordt het misschien nog
belangrijker om te bezien of minder strafbaarstellingen mogelijk zijn, dus
minder terreinen waarop het openbaar ministerie actief hoeft te zijn, om op
die manier de druk een beetje van de ketel te halen. Ik hoop dat de minister
daarop nog iets concreter wil ingaan en niet wil blijven bij de algemene visie
dat hij het strafrecht als ultimum remedium ziet. Er is immers voortdurend
druk vanuit de maatschappij om nieuwe zaken onder het strafrecht aan te pakken.Minister Donner:Daarover ben ik het met de heer Witteveen eens. Het openbaar ministerie
heeft in het plan voor 2006 aangegeven welke prioriteiten de komende jaren
worden gesteld. Dat houdt onvermijdelijk in dat er voor sommige zaken minder
aandacht zal zijn. Juist daarover wordt voortdurend gediscussieerd. Zodra
zich iets voordoet, wordt immers gezegd dat daar meer aandacht aan moet worden
besteed. Dat is het probleem van de waan van de dag. Telkens moet aandacht
worden besteed aan iets wat op dat moment belangrijk is. Die keuze hoort bij
de vraag hoe je op een verantwoorde wijze kunt omgaan met het systeem. Als
de wetgever eenmaal bepaalde zaken strafbaar heeft gesteld, is het echter
niet aan het OM om te bepalen dat die niet worden vervolgd. Dat blijft zo.Dit brengt mij overigens op de vraag of wij in het kader van het Europees
strafrechtsysteem moeten overstappen op een legaliteitsbeginsel. Laat ik er
dit over zeggen. Het introduceren van een legaliteitsbeginsel in de huidige
situatie zou de Staat ongeveer failliet maken, en wel zonder dat dit tot veel
meer leidt. Ik weet dus niet of dat echt zinvol is. Ik ga hier straks nog
op in.Ik ben het eens met degenen die betogen dat het niet om de wetten gaat
die wij voorstellen, maar om de uitvoering. Ik heb er wel op willen wijzen
dat de vrij forse wijzigingen die thans worden doorgevoerd, niet moet worden
miskend. Daarom heb ik mij eerder enigszins gestoten aan kritiek op ambtelijke
apparaten, bijvoorbeeld op het ambtelijk apparaat van het gevangeniswezen.
Ik moet juist vaststellen dat zij op dit moment op een vrij unieke wijze iets
realiseren wat bij een geprivatiseerd systeem vermoedelijk niet gereali seerd had kunnen worden omdat dan alle contracten opengebroken hadden
moeten worden.Over het Veiligheidsprogramma is een aantal vragen gesteld. Op de vraag
van de heer Rosenthal hoe kan worden voorkomen dat de keten verstopt raakt,
ben ik al ingegaan. De heer Witteveen vroeg of het niet te veel is gericht
op meten. Dat denk ik niet. Nogmaals, het systeem van bepaalde afspraken berust
op keuzen die in de verschillende arrondissementen worden gemaakt met betrekking
tot de criminaliteit die daar speelt. Die prestatiecontracten met de politie
waren en zijn nodig om het politieapparaat te kunnen aanspreken op het functioneren.Natuurlijk kun je daar een karikatuur van maken door te zeggen dat men
alleen nog maar bezig is met boetes uitschrijven. Als je het omrekent naar
de praktijk van een korps, komen die 180.000 boetes extra neer op misschien
drie per dag, dus er is wel degelijk een keuze wat er wordt ingezet. In die
zin heeft het gewerkt. Ik wees op de cijfers die voor het OM gelden, en die
het resultaat zijn van extra inspanningen van de politie. In sommige arrondissementen
zit men nu al op 75% van de doelstelling die over vier jaar gehaald zou moeten
worden.De heer Witteveen zei dat er in één jaar 40.000 zaken meer
gerealiseerd moeten worden, maar dat is over een periode van vier jaar. Het
is ook niet zo dat wij in 2007 25% minder criminaliteit moeten hebben, maar
er moet dan een ontwikkeling in gang zijn gezet die dat in zicht brengt. Dat
is een andere doelstelling dan de heer Witteveen formuleerde.De heer Witteveen (PvdA):Ik schrik er even van dat deze doelstelling weer vager is, zodat het moeilijker
is om de overheid daarop aan te spreken en wij als oppositie weer minder te
doen hebben. Waar ik ook van schrik, is dat u zegt dat sommige afdelingen
bij de politiecontracten al na een jaar op 75% van de afspraken komen. Ik
ben bang dat wij dan bezig zijn met een papieren operatie en dat er niet veel
prikkels van uitgaan om je best te doen.Minister Donner:Ik had het over 75% bij sommige arrondissementen van het openbaar ministerie.
Daar zijn die prestatiecontracten niet op van toepassing. Dat is een reden
waarom ik op dit moment geen prognoses kan maken voor het gevangeniswezen.
Ik kan wel prognoses maken, als het in verschillende stadia verloopt zoals
voorzien was, maar op dit moment is in verschillende arrondissementen een
veel snellere ontwikkeling in gang gezet. Deze zal zich voorlopig blijven
vertalen in een wijkend perspectief binnen het gevangeniswezen. Het allerbelangrijkste
is dan dat het gat niet groter wordt.Een andere vraag van de heer Rosenthal over het veiligheidsprogramma betrof
de stand van zaken bij de elektronische aangifte. Deze is inmiddels bij zes
korpsen mogelijk en zal eind van dit jaar bij alle korpsen mogelijk zijn.
De aandacht voor die aangifte is een wezenlijk onderdeel van het programma
en van het beleid en de afspraken die zijn gemaakt met het bedrijfsleven.
Het tweede element is dat er een aanwijzing is gegeven door het openbaar ministerie
aan de politie dat er in alle gevallen van geweld of van inbraak sporenonderzoek
plaatsvindt. Kortom, ook op dat punt zijn er al vrij belangrijke veranderingen
in gang gezet.Hij vroeg ook of de nationale recherche nu voldoende armslag heeft. De
nationale recherche is sinds 1 juli 2003 operationeel en bestaat uit
de zes oude kernteams, het landelijk rechercheteam, de unit synthetische drugs,
de unit mensensmokkel en het XTC-team. Daar is terrorisme aan toegevoegd.
Inmiddels is de nationale recherche volledig operationeel. Ik heb daar laatst
voorlichting over gehad.De capaciteit van het Nederlands forensisch instituut om DNA-onderzoek
uit te voeren, is sinds de inwerkingtreding van de Wet uitbreiding DNA-onderzoek
in strafzaken met behulp van middelen aanmerkelijk uitgebreid. De formatie
van de afdeling is in vier jaar tijd gegroeid van 20 fte naar 65 fte. Onder
meer als gevolg van technologische ontwikkelingen waardoor steeds verfijndere
methoden van DNA-onderzoek mogelijk worden en een aantal successen bij de
opsporing is de vraag naar verder onderzoek nog weer verder toegenomen. Dat
is ook het gevolg van de toegenomen aandacht voor oude zaken. Om die reden
wordt in het wetsvoorstel voor uitbreiding van het DNA-onderzoek dat bij de
Kamer ligt, aangegeven hoe tot een verdere gefaseerde toepassing van DNA-onderzoek
wordt gekomen en waarom de bevoegdheid niet in een keer moet worden uitgebreid.Naar mijn mening wordt de rechterlijke onafhankelijkheid op dit moment
niet belemmerd door de bureaucratische beheersmethodiek van de Raad voor de
rechtspraak, met name omdat gewerkt wordt met benchmarking. Er wordt dus vergeleken
hoe effectief de verschillende rechterlijke colleges soortgelijke zaken verwerken.
Binnen de rechterlijke macht is een ontwikkeling gaande om na te gaan hoe
tussen de verschillende arrondissementen de werklast georganiseerd kan worden,
hoe andere colleges werklast kunnen overnemen en hoe een zekere specialisatie
mogelijk is.Dat sluit aan bij de ontwikkelingen die gaande zijn bij het openbaar ministerie.
De heer Rosenthal vroeg daarnaar onder verwijzing naar de commissie reorganisatie
openbaar ministerie waarvan wij beiden indertijd deel uitmaakten. Men dient
te beseffen dat wat op dit moment gebeurt, het gevolg is van de vorige reorganisatie.
De huidige reorganisatie is namelijk niet in gang gezet door het ministerie,
maar door het openbaar ministerie zelf vanuit de behoefte om tot een doelmatiger
werkwijze te komen zowel bij bulkzaken als bij zaken die specialisatie vereisen.De reorganisatie die nu op papier staat en waarvan de voorstellen worden
uitgewerkt, houdt geen reductie in van het aantal arrondissementen. De externe
relatie is een wezenlijke parameter waarmee rekening moet worden gehouden.
Binnen die grenzen wordt gezocht hoe men kan komen tot een doelmatiger werkwijze.
Omdat de vorige reorganisatie een succes was, stelde het openbaar ministerie
vast behoefte te hebben aan een nieuwe reorganisatie, waartoe inmiddels is
besloten.Het openbaar ministerie is de afgelopen periode negatief in het nieuws
geweest. Ten onrechte wordt het beeld geschapen van een openbaar ministerie
dat fout op fout stapelt. Een belangrijk verschil met tien jaar geleden is
dat het toen over vormfouten ging die op elkaar gestapeld werden. Nu wordt
het openbaar ministerie verweten dat het te strak handhaaft. Het verwijt is
dat het behoorlijk handhaaft ook als men meent dat er niet gehandhaafd zou moeten worden, dat een deal met criminelen afgewezen wordt ook als
men meent dat er wel een deal met criminelen gemaakt moeten of dat er niet
vervolgd moet worden. Kortom, in die zin is het een totaal andere ontwikkeling.Ik neem gaarne de kans waar, hoewel ik over twee weken in de Tweede Kamer
over hetzelfde onderwerp spreek, om de beeldvorming die is ontstaan als zou
het openbaar ministerie onvoldoende bescherming geven als leden van het openbaar
ministerie bedreigd worden, ten enenmale onterecht is. Vanaf het eerste moment
dat de bedreiging bestond, is daar met alle middelen op ingegrepen. Betrokkene
heeft niet meer in de eigen woning gewoond. Het achter een lid van het openbaar
ministerie staan houdt echter niet in dat er dan ook deals worden gemaakt
met criminelen. Met de Tweede Kamer is uitdrukkelijk afgesproken dat dat niet
zou gebeuren. In die zin zou het juist mis zijn als de loyaliteit binnen het
OM zover gaat dat ook in situaties waarvan uitdrukkelijk is afgesproken dat
er geen deals gemaakt worden, wel deals gemaakt zouden worden. In die zin
is het ook achteraf beter geweest dat die deal niet gemaakt is.De heer Rosenthal (VVD):Nog even de kwestie van het OM als professionele organisatie in plaats
van een "club van professionals", een soort formulering die destijds in het
rapport van de commissie-Donner nogal centraal stond. Daarbij hoort ook een
positionering van het college van procureurs-generaal, zoals ik in mijn eerste
termijn nadrukkelijk heb gezegd. Dat college hebben wij op dit ogenblik nog
altijd. Is daar door de minister nog iets over te zeggen? Ik heb het nadrukkelijk
niet over de "super-PG", een term die de derde "P" van de heer Kohnstamm steeds
introduceert. Zo las ik laatst ook over de "superrechter Van Delden", maar
ik heb het over het college van procureurs-generaal.Minister Donner:Dat is een onderdeel van de houtskoolschets; het is daarin meegenomen.
Ik moet eerlijk zeggen dat er op dat punt geen reden is om terug te komen
op de besluiten die door de wetgever genomen zijn ten aanzien van de inrichtingen
op dat punt. Ook de reacties van het OM van de afgelopen tijd bevestigen dat
het ten enenmale niet juist is dat er sprake is van een vertrouwenscrisis.Ik wil verder niet ingaan op de specifieke punten die gespeeld hebben.
Ik heb de Tweede Kamer zojuist een brief gestuurd over de verdere planning
van de reorganisatie die het OM op dit moment overweegt. Voordat daartoe besloten
wordt, hoop ik te zijner tijd met de Kamer overleg te voeren over de consequenties,
maar ik herhaal dat dat een reorganisatie is binnen de grenzen van de opzet
zoals die nu is vastgelegd in de wet. Zij zal vooralsnog dus niet leiden tot
verdere aanpassing. Het gaat inderdaad vooral om een professionele organisatie
die bekijkt hoe zij op dit terrein haar werk beter kan doen.In het verlengde daarvan liggen een aantal opmerkingen van de heer Witteveen
over het project Strafvordering 2001. Daarover hebben de hoogleraren Groenhuijsen
en Knigge een rapport opgesteld. In een brief van 22 oktober 2003 heb
ik de Tweede Kamer kenbaar gemaakt wat de selectie en het beleid op dat terrein
zullen zijn. Er is inderdaad gekozen voor een aantal onderwerpen waaraan bij
voorrang gewerkt wordt. Dat berust mede op de overweging dat, als met in wezen
dezelfde hoeveelheid geld meer gedaan moet worden, zowel de rechterlijke macht
als het OM daartoe in staat moet worden gesteld. Onderdeel daarvan is onder
andere een verschuiving tussen de rechterlijke macht ofwel de zittende magistratuur
en het OM, die haar beslag zal vinden in de voorstellen over afdoening door
het OM, die ik binnenkort hoop in te dienen bij de Kamer. Dat heeft op dezelfde
wijze geleid tot de verbetervoorstellen die eerder zijn ingediend en die ten
dele nog bij de Tweede Kamer liggen. Die voorstellen sluiten ten dele aan
bij voorstellen in Strafvordering 2001, maar zijn ontwikkeld binnen de rechterlijke
macht zelf als voorstellen voor vereenvoudiging van de procedure. Daarbij
speelt ook het element dat eerder moet worden aangegeven welke getuigen bij
het hoger beroep gehoord moeten worden, dit eveneens ter rationalisering van
het hogerberoepsproces.Uitgangspunt is geweest dat een effectieve bestrijding van criminaliteit
moet worden gediend, zonder dat afbreuk wordt gedaan aan de eisen van een
behoorlijk en eerlijk proces. Het verwijt dat op dit moment de krenten uit
de pap worden gehaald, is onjuist. Het zou niet terecht zijn om niet te letten
op de budgettaire problemen waar de regering voor staat. Dat maakt dat ik
nu bij voorrang voorstellen doe die binnen de financiële mogelijkheden
blijven. Naast de verbetervoorstellen en de OM-afdoening wordt echter ook
verder gewerkt aan de vertaling van het rapport.In het verband van de OM-afdoening is gevraagd hoe de transactie, het
voorwaardelijk sepot, wordt gerationaliseerd. Ten dele zal dat gebeuren in
het kader van onder andere de OM-afdoening, omdat de transactie daarbij vervangen
zal worden door de strafbeschikking. Dit geldt dus niet voor het hele terrein
van de transactie, maar voor een deel daarvan. Ik hoop dat op die wijze tot
een rationeler systeem gekomen kan worden.De andere onderwerpen die nu met voorrang zullen worden uitgewerkt, zijn
in de eerste plaats de versterking van de positie van het slachtoffer. In
redelijkheid kan niet blijken, welke bezuinigings- of doelmatigheidsoogmerken
daarbij aan de orde zouden kunnen zijn. Dit behoort dus zeker niet tot de
categorie "krenten uit de pap". In de tweede plaats gaat het om het verbeteren
van de betekeningsvoorschriften. Dat heeft tot doel dat de verdachte beter
en tijdig op de hoogte wordt gebracht van de dagvaarding, van de inhoud van
de tenlastelegging en van informatie over de zittingsdatum en de hem toekomende
rechten voor zijn verdediging. Hoe meer het openbaar ministerie erin slaagt
de verdachte te bereiken, des te meer kan het aantal verstekzaken teruglopen.
Dat is een belangrijke vooruitgang, maar ook dat betekent geen bezuiniging,
want als het aantal verstekzaken terugloopt, heb ik meer zaken op tegenspraak.In de derde plaats noem ik de stroomlijning van het hoger beroep. Ook
daar zal rekening worden gehouden met de proceshouding van de partijen. Het
uitwerken van het voortbouwend karakter van het hoger beroep betekent, dat
de rechter in tweede aanleg niet moet gaan overdoen wat partijen niet verdeeld
houdt. Dat is dus een belangrijke verbetering die ik hoop te realiseren. De
aandacht zal zich moeten richten op die punten waarover na het
beroep in eerste instantie nog controverse bestaat.Met de voorbereiding van de herstructurering van het vooronderzoek wordt
dit jaar al begonnen. Het belang daarvan is voornamelijk de systematische
verbetering van het wetboek. Over de noodzaak hiervan bestaat in brede kring,
zowel wetenschappelijk als in de praktijk, consensus. Beoogd is tot een integratie
te komen van de vele wijzigingen die in de afgelopen 25 jaar op het terrein
van de opsporingsbevoegdheden in het wetboek zijn aangebracht.In verband met een mogelijk misverstand merk ik op dat de verbetervoorstellen –
wetsvoorstellen nrs. 29253 en 29255 – een beperkte stroomlijning betreffen
in de procedure van voorlopige hechtenis, respectievelijk een vereenvoudiging
van de motiveringsvoorschriften in het geval van een bekennende verdachte.
Er geldt dus niet dat de zaak niet meer zou hoeven te dienen, of dat er geen
vonnis zou moeten zijn.Ook is gevraagd naar de administratieve lasten die voortvloeien uit de
Wet bijzondere opsporingsbevoegdheden. Op dit moment loopt er een evaluatie
van het WODC. Hierbij moet u zich wel realiseren dat niet al het papierwerk
van de politie onder het begrip "administratieve lasten" valt. Het onderzoek
van het WODC zal na de zomer worden afgerond en naar de Tweede Kamer worden
gezonden. Pas dan is het mogelijk om een redelijk oordeel te vellen over de
vraag of lasten onevenredig zijn en of er een andere regeling nodig is. Juist
bij bijzondere opsporingsbevoegdheden is een zekere administratieve lastendruk
echter altijd onvermijdelijk.Mevrouw Tan heeft de berichten over bezuinigingen op het penitentiaire
systeem aan de orde gesteld. In het Hoofdlijnenakkoord is inderdaad afgesproken
dat door het gevangeniswezen een aantal bezuinigingen moet worden gerealiseerd.
Overigens moet daarbij wel in het oog worden gehouden dat het voor het overgrote
deel bezuinigingen betreft die al eerder gerealiseerd hadden moeten worden.
Deze tekorten, die jaar op jaar zijn blijven liggen, moeten worden aangevuld.Een en ander betekent echter niet dat er geen extra middelen beschikbaar
zouden zijn voor uitbreiding van de capaciteit. Door modernisering van de
sanctietoepassing kunnen er namelijk besparingen binnen het gevangeniswezen
worden gerealiseerd. Daarbij moet onder meer worden gedacht aan veranderingen
in het dagprogramma. In het verleden is gekozen om bij een aantal programma's
geen selectie toe te passen en iedereen voor deze programma's in aanmerking
te laten komen.Zo is het naar mijn mening een verbetering dat er op dit moment van wordt
uitgegaan dat er geen reden is om kortgestraften op te nemen in een reclasseringsprogramma.
Dat is een belangrijke verandering, omdat 80% van de gevangenispopulatie bestaat
uit mensen die een straf moeten uitzitten van minder dan drie maanden. Overigens
wordt 80% van de capaciteit bezet door mensen die een straf van meer dan drie
maanden moeten uitzitten. In het verleden is geen onderscheid gemaakt tussen
kort- en langgestraften in de bewakingsregiems. Men heeft indertijd namelijk
gekozen voor uniforme regiems, omdat daardoor de selectie eenvoudiger werd.
Het gevolg van een en ander is echter wel dat er onnodige kosten worden gemaakt
voor beveiliging en begeleiding. Op dit moment wordt op dit terrein dus een
fundamentele verandering doorgevoerd.De heer Rosenthal heeft gewezen op mijn mijmeringen over gevangenissen
in de bossen. Toen ik die opmerking maakte, dacht ik overigens aan inrichtingen
als Veenhuizen en gevangenissen bovenin torenflats, omdat die wellicht een
oplossing kunnen bieden voor sommige problemen. Als een dergelijke differentiatie
wordt gerealiseerd, zal dat bij voorrang worden gedaan op het terrein van
bestaande gevangenissen, omdat dan voor de verminderde regiems gebruik kan
worden gemaakt van dezelfde overhead en hetzelfde personeel.Met het oog hierop zal het de Kamer niet verbazen dat het ministerie van
Justitie niet onmiddellijk reageert op elk willekeurig aanbod van een leegstaand
gebouw. Dat is immers vaak de duurste oplossing. Overigens bevindt zich het
overleg met Rotterdam over de inrichting op een boot van een aantal cellen
voor de vreemdelingenbewaring in een vergevorderd stadium. In dit overleg
is verder wel gebleken dat het stichten van een gevangenis op een havenkade
net zo moeilijk kan zijn als het bouwen van een nieuwe inrichting in een woonwijk,
want ook hier loopt men tegen tal van procedurele bezwaren aan. Die differentiatie
is dus doorgevoerd in het kader van de modernisering van de sanctietoepassing.
Deze heeft ook gevolgen voor de organisatie van het gevangeniswezen zelf omdat
ernaar wordt gestreefd om de keuze voor het regime dat meest geschikt is voor
de persoon in kwestie zo veel mogelijk binnen de clusters zelf te laten maken.
Dat moet niet allemaal centraal worden geregeld. Er wordt tegelijkertijd geprobeerd
om een zekere mate van regionalisering te realiseren, met name met het oog
op de behoefte in bepaalde grote steden om te weten op welke cellen men terug
kan vallen. Op dit moment is dat nog niet echt realiseerbaar.Er werd gesproken over leegstand. Een aantal inrichtingen heeft soms een
bezettingsgraad van meer dan 100%. De gemiddelde bezettingsgraad ligt rondt
de 98%. Er is dus geen flexibiliteit voor nieuwe ontwikkelingen. Deze moet
primair worden gevonden in de grotere variatie en de grotere differentiatie
in het gevangeniswezen. De voorstellen voor een herziening van het systeem
van vervroegde invrijheidsstelling zullen daar onderdeel van zijn. Op dit
moment worden personen op tweederde van hun straftijd zonder verdere voorwaarden
vrijgelaten. Met die tweederde van de straftijd zitten wij helemaal aan de
bovenkant van de termijnen die in Europa worden gehanteerd. Tegelijkertijd
missen wij de mogelijkheid om voorwaarden op te leggen in de periode na de
gevangenschap. Deze mogelijkheid zou juist zinvol kunnen zijn, mede met het
oog op het voorkomen van recidive. De vraag hoe er wordt omgegaan met recidive
zal aan de orde komen in de nota over de effecten van het strafrecht waar
ik al over heb gesproken.Er werd gewezen op het onderzoeksrapport over de Extra Beveiligde Inrichtingen,
de EBI's. Dit rapport is in december naar de Tweede Kamer gezonden. Het onderzoek
betreft de negatieve effecten van detentie in een EBI op de psychische conditie
van de gedetineerde. Er werd mij verweten dat ik in de begeleidende brief
heb aangegeven dat dit onderzoek geen aanleiding geeft voor
een grondige herziening van de EBI. Dat onderzoek is gehouden om de vraag
te beantwoorden of het EBI-regime leidt tot een verslechtering van de psychische
conditie van de gedetineerde. Er is een vergelijking gemaakt met gedetineerden
die onder een gewoon zwaar regime in het gevangeniswezen vallen. Er waren
verschillende metingen nodig. Ik denk dat het een vrij wetenschappelijk onderzoek
was. Het onderzoek heeft geen antwoord kunnen geven op de vraag, onder andere
omdat het aantal onderzochte gedetineerden binnen de EBI heel klein was. Er
bleken maximaal twee metingen per persoon mogelijk te zijn.Mevrouw Tan (PvdA):Ik heb uit het rapport begrepen dat de hoofdconclusie was dat de hypothese
dat het EBI-regime schadelijk was, werd onderschreven door vijf waarnemingen
en dat deze hypothese door twee waarnemingen werd genuanceerd. Daarom heb
ik ook voor een voorzichtige formulering gekozen. Ik heb niet gezegd dat het
helemaal zo was. Het onderzoek wees echter wel degelijk in de richting van
de conclusie dat het EBI-regime schadelijk is voor de psychische toestand
van de gedetineerde. Gezien die conclusie vond ik het nogal makkelijk om te
zeggen dat er niet grondig naar gekeken hoeft te worden. In de brief stond
dat men zich gaat concentreren op de visitaties, waar het Europese Hof een
uitspraak over heeft gedaan. Verder werd het afgedaan met de opmerking dat
er nog wel eens naar zal worden gekeken.Minister Donner:Ik begreep dat de conclusies zijn gebaseerd op twee metingen per persoon.
Dat maakte nou juist dat ook de onderzoekers zelf geen vast oorzakelijk verband
konden leggen tussen het EBI-regime en de psychische conditie van de gedetineerde.
U zegt zelf ook dat het voorzichtig was geformuleerd. Nu, dan moet u ook inzien
dat wij dit EBI-regime niet voor niets hebben geïntroduceerd. Dat is
op een gegeven moment een keuze geweest om een antwoord te vinden op het probleem
van personen die zich met vrij grote regelmaat onttrokken aan de hun aangeboden
verblijfsruimte. Je moet dan op een gegeven moment een afweging maken: is
een mogelijk effect op de psychische conditie reden om het regime helemaal
te herijken? Op dat punt heb ik gezegd dat daar geen aanleiding voor is. Tegelijkertijd
heb ik wel onder meer aan de EBI gevraagd – de visitatie was al veranderd –
om te kijken welke andere aanpassingen eventueel mogelijk zijn om tegemoet
te komen aan punten waar de onderzoekers op wezen. Dat overleg vindt nog plaats.
Het is derhalve niet zo dat er helemaal niets gebeurt, maar op uw algemene
vraag waarom het niet wetenschappelijk is verantwoord, zeg ik dat er nu eenmaal
afwegingen gemaakt moeten worden, in de zin van: wat was het doel ook alweer?Voorts is een vraag gesteld over de 6000 veelplegers. Wat dat betreft
heb ik begrepen – het is van horen zeggen – dat de directeur sancties,
reclassering en slachtofferzorg door Trouw niet geheel juist is geciteerd.
Daar waar ook de heer Kohnstamm Trouw als zijn bron heeft, zou ik wellicht
een ander dagblad in overweging kunnen geven. Overigens is Trouw een betrouwbaar
dagblad, maar op deze wijze beschikt men niet over bepaalde informatie –
al is het ook weer zo dat meer kennis smarten vermeerdert.Het punt bij de veelplegers is dat ook daar bewust ervoor gekozen is om
de resocialisatieprogramma's niet, zoals tot nu toe gebruikelijk is, door
de bank genomen overal in te zetten, maar ernaar kijken waar dit naar de omstandigheden
ook effect heeft. Dat leidt ertoe dat bij een aantal categorieën gezegd
wordt: nu geen resocialisatieprogramma. Die diagnose wordt uitgevoerd door
de reclassering. Indien de veelpleger niet meer kan of wil meewerken aan de
resocialisatie, wordt er niet meer in geïnvesteerd. Dan blijft er wel –
dat bespreken wij in het kader van het wetsvoorstel veelplegers – de
maatregel zoals die nu wordt voorgesteld. Doordat er geen verschil meer is
tussen de lengte van enerzijds de gevangenisstraf en anderzijds de gedwongen
behandeling hoop ik dat in veel meer gevallen de keuze voor de veelpleger
beter wordt, namelijk een keuze voor behandeling. Dit laat onverlet dat met
het veelplegersprogramma nu een heel andere vraag boven water komt: op welke
wijze en met welke maatregelen kunnen wij dit soort groepen personen als overheid
en als samenleving zodanig onderbrengen dat zij in ieder geval niet door het
veelplegen in hun bestaan moeten voorzien? Op die vraag heb ik op dit moment
geen antwoord, maar ik onderken de vraag wel. Dat is nu net een element waarom
ik de nota heb toegezegd over de vraag: hoe werkt het gevangeniswezen?Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Mag ik de minister vragen of het denkbaar is dat de productie van die
nota wordt bespoedigd, in die zin dat wij deze hier hebben wanneer wij het
wetsvoorstel inzake veelplegers gaan behandelen?Minister Donner:Nee, dat is uitgesloten.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Dat is dan toch de omgekeerde wereld? Als die notitie zo fundamenteel
ingaat op het effect van vrijheidsstraffen – waarom doen wij het en
wat hebben wij eraan? – zouden wij die dan niet eerst moeten hebben,
voordat wij besluiten dat mensen twee jaar vastgezet kunnen worden?Minister Donner:Zonder nu al over dit wetsvoorstel te gaan discussiëren, wijs ik
er wel op dat dit wetsvoorstel nodig is, juist ook als tegenhanger en alternatief
voor het SOV-regime. Het mag immers niet zo zijn dat wij tot de vreemde conclusie
komen dat een veelpleger, als hij behandelbaar is, twee jaar wordt vastgezet,
maar dat hij als hij niet behandelbaar, een week wordt vastgezet, waarna wij
hem weer loslaten. Dat is de situatie waarmee wij te maken krijgen zonder
dit wetsvoorstel. Ik realiseer mij echter dat door het aan de orde stellen
van de problematiek van de veelplegers een ander probleem aan de orde komt,
waarop wij binnen het strafrechtelijke systeem nog geen antwoord hebben. De
vraag is hoe wij tot een clientcentered-systeem kunnen komen, in plaats van
een zaakgericht systeem, dat niet berust op de strafbare feiten. Hoe komen
wij op een persoonsgericht systeem? Dat is geen vraag naar het strafsysteem.
Het heeft ook geen betrekking op het wetsvoorstel dat nu voorligt. Het gaat
om de vraag hoe wij zorgvoorzieningen, GGZ-voorzieningen en de BOPZ kunnen
aanpassen, zodat meer gericht, vanuit een bepaalde regie, kan worden
ingegrepen als het gaat om dat soort personen.Mevrouw Tan (PvdA):Even ter correctie. Ik heb niet om extra onderzoek gevraagd. Ik heb gevraagd
een en ander zorgvuldig te behandelen. Ik heb wel om extra onderzoek gevraagd
op andere delen dan deze materie. De minister zegt dat deze evaluatie gaande
is, maar dat het rapport niet op tijd komt. De minister geeft voorts aan dat
het voor een bepaalde categorie niet meer nuttig is om er een programma op
los te laten. Wat gebeurt er dan met die categorie? Ik heb verwezen naar de
mogelijkheid van pensions met eventueel gratis heroïne. Wordt dat nog
overwogen? Zijn er al ideeën hoe om te gaan met de door de grote steden
aangedragen voorstellen op dit punt?Minister Donner:Zoals bekend, moet het kabinet nog een standpunt innemen over heroïneverstrekking,
maar daarvoor is nog een evaluatie nodig. Ik heb al vaker aangegeven dat heroïneverstrekking
nooit een middel mag zijn om de overlast van criminaliteit in de samenleving
te voorkomen. Het zal mede in relatie moeten staan met de gezondheid van betrokkene.
Dit behoort wel tot de criteria die onder andere de commissie-Baas heeft gehanteerd.
Als er een standpunt over is ingenomen, dan kan dat mede onderdeel zijn van
de manier waarop met deze personen wordt omgegaan. Wij zijn overigens pas
een jaar bezig met het verschijnsel van de veelpleger. Voor die tijd werd
het niet genoemd. De grote steden hebben er nu allemaal een programma voor
ontwikkeld. Ze organiseren nu heel gericht programma-activiteiten en projecten
voor deze personen. In die projecten komen ze tot de conclusie dat een van
de problemen is dat de inzet vooral strafrechtelijk is geweest, terwijl juist
een bredere regie nodig is. Wij zijn bezig met het vinden van een antwoord
op dat probleem. Overigens gaat het ten dele om de effecten van de veranderingen
die de afgelopen 20 jaar in de GGZ hebben plaatsgevonden.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Ik haak nu nog meer af. Als nu al duidelijk wordt uit het experiment-SOV
dat er een andere regie nodig is voor de groep waar ook de veelplegers onder
horen te vallen, waarom worden wij dan geconfronteerd met een wetsvoorstel
veelplegers – volgende week volgt het voorbereidend onderzoek al –
dat juist heel erg leunt op de strafrechtelijke aanpak, terwijl wij over drie,
vier maanden waarschijnlijk een notitie krijgen, waarin die problematiek veel
meer in de breedte wordt behandeld?Minister Donner:Die brengt geen verandering in de constatering dat zich op dit punt een
probleem voordoet, waarbij de huidige strafrechtelijke benadering niet adequaat
is. Het gaat om personen die jaarlijks honderden strafbare feiten van een
gering karakter plegen. Bij de normale strafrechtelijke behandeling krijgen
ze een paar dagen straf, maar ik kan de samenleving daar toch niet verder
mee opzadelen? De vraag is hoe je deze kwestie op termijn anders kunt aanpakken,
maar dat wil niet zeggen dat het wetsvoorstel daarmee overbodig wordt. Je
moet echter wel stappen verder zetten, omdat er een probleem zichtbaar is
geworden als gevolg van de eerste stappen. In die zin blijf je bezig. De vraag
zou verder niet aan de orde zijn als het wetsvoorstel er niet zou liggen.
Ik dring er dus bij de Kamer op aan dit zo snel mogelijk te aanvaarden, zonder
discussie.De heer Rosenthal (VVD):De berichten en de documentatie over de SOV die mij hebben bereikt, wijzen
in de richting van redelijk positieve resultaten, met name uit het oogpunt
van maatschappelijk rendement. Ziet u dat anders?Minister Donner:De SOV wordt toegepast op degenen die zich hier vrijwillig voor beschikbaar
stellen. Deze regeling moet nog geëvalueerd worden. Als u het heeft over
redelijk positieve berichten, heeft u kennelijk mensen uit Rotterdam gesproken.
Spreekt u echter mensen die in Amsterdam hiermee ervaring hebben opgedaan,
dan krijgt u iets anders te horen. Hoe groot is het risico van terugval in
het oude gedrag? Welke mogelijkheden zijn er om personen vast te houden in
het programma? Die vragen kunnen nog niet beantwoord worden omdat de SOV nog
te kort van kracht is. De evaluatie komt nog, maar nu is al zichtbaar dat
de SOV niet het antwoord is op het probleem van de veelplegers, omdat zij
zich hieraan kunnen onttrekken. Moet ik personen die niet behandelbaar zijn,
door laten gaan met het plegen van kleine vergrijpen? Dat kan de samenleving
zich niet permitteren, dus dat rechtvaardigt een maatregel zoals ik heb voorgesteld.
De vraag die ik naar aanleiding van de opmerkingen van mevrouw Tan aan de
orde heb gesteld, is veel breder. Er zijn groepen die op andere wijze aangepakt
of begeleid moeten worden dan via het strafrechtelijk systeem.De heer Rosenthal (VVD):Uw opmerkingen verbazen mij een beetje. Uit het Rotterdamse, maar met
nadruk ook uit het Amsterdamse, heb ik van degenen die nauw bij de SOV betrokken
zijn, gehoord dat deze regeling een belangrijke stap voorwaarts is. Nu wij
het hebben over beeldvorming en verwachtingen lijkt het mij goed dat u op
dit punt geen misverstanden in het leven roept.Minister Donner:Dat wil ik zeker niet doen. Ik ben ook niet tot een andere conclusie gekomen.
Het wetsvoorstel inzake veelplegers is geen vervanging van de SOV. Ik heb
de indruk dat de SOV een positieve bijdrage kan leveren, maar zij berust op
vrijwilligheid. Uit Amsterdam heb ik geluiden gehoord dat de SOV minder effectief
is, maar dat wil nog niet zeggen dat het instrument niet werkt. Mijn punt
is dat het maar een oplossing is voor een deel van het probleem. Daarnaast
heb ik het wetsvoorstel inzake veelplegers nodig.De heer Van de Beeten (CDA):De woorden van de minister zouden zo uitgelegd kunnen worden dat het wetsvoorstel
veelplegers alleen bedoeld is om de onbehandelbare gevallen de mogelijkheid
tot het plegen van strafbare feiten te ontnemen. Dan zou er sprake zijn van
draaideurgedetineerden die twee jaar zitten, daarna even vrij komen om vijftig
delicten te plegen en vervolgens weer twee jaar worden opgesloten. Dat zal
echter niet de bedoeling zijn. Ik vermoed dat de minister doelt op een categorie
waar wij op dit moment nog niet mee uit de voeten kunnen, bijvoorbeeld psychiatrische
gevallen. Er is nog geen sluitend systeem van maatrege len dat
voor die mensen in een adequate opvang voorziet. Dat zal ongetwijfeld onderdeel
zijn van de nota waar de minister eerder over sprak.Minister Donner:Dat is een onderdeel van het geheel, al gaat het niet alleen om die grensgevallen.
De maatregel veelplegers is ook niet bedoeld als stok achter de deur om meer
mensen in de SOV te krijgen. Ik heb de maatregel zelfstandig nodig. Het lijkt
me verstandig om dit punt, als hierover al discussie nodig is, zo snel mogelijk
op de agenda te zetten. Dat geldt overigens ook voor de andere wetsontwerpen
die er nog liggen, zoals twee op een cel.Mevrouw Tan heeft gevraagd naar de vacaturestop bij DJI. Er zal volgens
de begroting enerzijds bezuinigd moeten worden door efficiencymaatregelen
en rationalisering op een aantal plaatsen. Anderzijds zijn er in de loop van
de komende jaren extra middelen mogelijk. Er is een mogelijkheid om bij groeiende
capaciteit – waarvoor extra middelen voorzien zijn, zoals de 41 mln
voor 2004 – mensen aan te nemen. Maar je moet deze mensen vervolgens
weer ontslaan in het kader van de bezuinigingen die gerealiseerd moeten worden.
Om te kunnen garanderen dat de overgang niet met dalen en pieken gepaard gaat
maar gelijkmatig plaats zal vinden, zodat ik wat moet uitstromen via de instroom
weer te werk kan stellen, heb ik besloten tot het instellen van een vacaturestop.
Dat is het gevolg van de methodiek zoals deze is gekozen bij de inrichting
van de bezuinigingen en intensiveringen binnen het gevangeniswezen.Mevrouw Tan (PvdA):Voorzitter. Klopt het dat het om een vermindering van 1170 fte gaat in
het PIW? Klopt het dat door andere inroostering van diensten de bewakingstijd
per dag maximaal 9 uur zal worden, terwijl deze nu naar ik heb vernomen 12
tot 13 uur is, zodat gedetineerden veel langer "achter de deur" zullen moeten,
misschien zelfs in cellen van meer dan twee op een cel?Minister Donner:Er zijn twee verschillende ontwikkelingen. De ene is het vinden van meer
ruimte door toepassing van twee op een cel. De andere is de maatregel tot
reductie van medewerkers die op termijn 51 mln euro zal opleveren. Dat is
slechts 51 mln van de 126 mln die structureel op dat punt binnen DJI verminderd
zal moeten worden. Andere maatregelen op dat punt zijn inderdaad een aanpassing
van de werktijden tot 7 maal 9 uur, een verlaging van het deelnamepercentage
aan arbeid en de invoering van een eenvoudig arrestantenregime. Het zijn onderdelen
van de maatregelen zoals aangegeven. Deze leiden niet tot een verandering
van de werkdruk van de penitentiaire medewerkers. Er zijn ook geen aanwijzingen
dat ze leiden tot meer angstgevoelens op de werkvloer.Mevrouw Tan (PvdA):Betekent dit concreet dat de bewakingstijd terug zal gaan van 12 tot 13
uur naar 9 uur, zodat gedetineerden veel langer "achter die deur" moeten zitten
en dan ook nog in cellen met meer dan twee personen?Minister Donner:Dat kan het gevolg zijn. De voorstellen van de groepsondernemingsraad
waar u op doelt, bieden geen oplossing voor de vraagstukken die er zijn. Er
is sprake van een groot aantal verschillende maatregelen om de doelstellingen
te realiseren, zoals deze in de begroting zijn aangegeven. Deze zijn ingegeven
door enerzijds geaccumuleerde tekorten die alsnog gerealiseerd moeten worden.
Zij zijn bedoeld om te voorkomen dat er een vestzak-broekzaktransactie plaatsvindt,
namelijk dat de intensiveringen die nodig zijn om de toegenomen criminaliteit
effectief aan te pakken gebruikt zouden worden om de gaten te vullen die ontstaan
door de bezuinigingen.In de noodvoorziening in Zeist is begonnen met acht op een cel, zonder
dagprogramma. Bij de verlenging van de noodwet drugskoeriers is toegezegd
dat 8 op een cel wordt teruggebracht tot vier op een zaal. De dagprogramma's
in de noodvoorziening voldoen inmiddels overal aan de eisen van de Penitentiaire
beginselenwet. Zij zijn vergelijkbaar met reguliere voorzieningen en soms
zelfs beter. Er zijn wel verschillen in de dagprogramma's. Zo is in de programma's
van de vrouwengroepen bijvoorbeeld koken als activiteit opgenomen. Misschien
is dat wel discriminerend. Over de gehele linie is er een tendens om de regimes
te versoberen, met name ten aanzien van de kortverblijvenden.Ik kom op de problematiek van de crisisopvang binnen de jeugdinrichtingen.
Het manifest van de kinderrechters volgde na twee weken waarin ik reeds driemaal
met de Kamer over deze problematiek had gesproken. Mijn ambtsvoorganger op
dit onderdeel, staatssecretaris Kalsbeek, heeft een convenant gesloten over
de opvang van jeugdigen in een justitiële jeugdinrichting ingeval van
crisis, waarbij onderdak moet worden gevonden voor kinderen die niet meer
thuis of in een inrichting kunnen blijven. Dat is helaas een groter succes
geworden dan op dat moment was te voorzien. Op dit moment wordt er een structureel
beslag gelegd op 650 plaatsen.Ik heb in de Kamer aangegeven dat het structurele karakter van deze aantallen
voor mij aanleiding was om met de minister van Onderwijs en de staatssecretaris
van Volksgezondheid te overleggen over deze opvang en het vinden van behandelplaatsen.
Het komt niet voor dat er behandelplaatsen beschikbaar zijn, terwijl betrokkenen
in de opvang zitten, tenzij het gaat om behandelplaatsen die niet geschikt
zijn voor de personen die in de jeugdinrichtingen zitten. Het gaat vaak om
jeugdigen die zelf al eerder in zo'n behandelplaats hebben gezeten, maar daar
niet te handhaven waren. Zij moesten echter wel ondergebracht worden. Het
vraagstuk is complexer dan alleen de vraag naar een plaats in een behandelcentrum.
Het is ook complexer dan alleen de vraag naar de bouw van behandelplaatsen
in plaats van jeugdinrichtingen. Ik heb de jeugdinrichtingen hard nodig voor
de andere gevallen die daar terechtkomen. Er is slechts gedeeltelijk sprake
van overlapping. Er wordt op dit moment gewerkt aan een oplossing. De consequentie
kan niet zijn dat betrokkenen de straat op gestuurd worden, omdat zij niet
opgevangen kunnen worden in een jeugdinrichting. Het probleem kan niet van
de ene op de andere dag worden opgelost. Het manifest van de kinderrechters
was mosterd na de maaltijd, want ik heb al eerder toegezegd dat het probleem
de aandacht heeft.De heer Kox (SP):Het is de vraag of het mosterd na de maaltijd is. Ik vond
het nogal een noodkreet van mensen die normaal gesproken niet vooraan staan
om hun beklag te doen. Wij hebben het over zo'n 600 jonge mensen die op plaatsen
zitten waar zij niet thuishoren. U zegt dat dit probleem niet van de ene op
de andere dag opgelost kan worden, maar hoeveel dagen kost het om het probleem
wel op te lossen? Wij zijn zo ongeveer het rijkste land van de wereld. Ik
heb begrepen dat uw horizon voor een kwart reductie van de criminaliteit veel
verder ligt dan ik en anderen dachten. Wat is de horizon voor deze 600 plaatsen?
Wat kunnen wij als samenleving?Minister Donner:Het gaat om personen die in behandelplaatsen niet te handhaven zijn.De heer Kox (SP):Het gaat bijvoorbeeld over een jongen van 12 jaar die in Vugt zit.Minister Donner:Het is gevaarlijk om dit soort maatregelen te bediscussiëren aan
de hand van één geval.De heer Kox (SP):Ik ga niet in op één geval.Minister Donner:In alle gevallen is de rechterlijke uitspraak gedaan dat de plaatsing
in een inrichting nodig is.De heer Kox (SP):Tegelijkertijd is er een manifest van kinderrechters die dit absoluut
niet tolerabel vinden en menen dat daarvoor een oplossing moet worden gevonden.
Mijn eenvoudige vraag aan de minister is: wanneer heeft u die oplossing?Minister Donner:Dat klopt. Toen het convenant gesloten werd, dacht men dat een oplossing
voor de pieken moest worden gevonden, maar die pieken blijken nu structureel
te zijn. In deze tijden moeten vrij forse bezuinigingen worden doorgevoerd,
vooral in de zorg. De oplossing ligt niet in het inzetten van middelen van
Justitie voor behandelinrichtingen, maar in het vinden van behandelinrichtingen
binnen de volksgezondheid. Zoals gezegd, houd ik mij daar samen met de staatssecretaris
van Volksgezondheid mee bezig.De heer Kox (SP):Mijn vraag blijft: wanneer denkt de minister het opgelost te hebben?Minister Donner:Daar kan ik op dit moment nog geen antwoord op geven.De heer Kox (SP):Heeft de minister ook geen streefcijfers?Minister Donner:Ik streef ernaar om het structurele element zo snel mogelijk te beëindigen,
maar wel onder de voorwaarde dat degenen die crisisopvang nodig hebben niet
op straat worden gezet. Nogmaals, ook daarna zal het voor blijven komen. Ik
moet behandelinrichtingen immers niet op pieken inrichten, maar op de structurele
behoefte. Hierbij gaat het echter om vrij ernstige gevallen die vaak niet
in een gewone inrichting kunnen worden ondergebracht en dus een heel andere
inrichting nodig hebben. Juist daarom zal dat niet van de ene op de andere
dag gerealiseerd zijn. Tegelijkertijd geldt dat in individuele gevallen zo
snel mogelijk naar uitstroom wordt gestreefd. Er zitten dus niet permanent
650 personen in de inrichtingen, nee, 650 plaatsen zijn nodig en daarbinnen
proberen wij zo snel mogelijk de uitstroom te realiseren van degenen die in
de inrichtingen zitten.De heer Kox (SP):Ik kan alleen maar constateren dat de opmerking van de minister dat de
kinderrechters met hun manifest als mosterd na de maaltijd komen, helemaal
niet klopt. Het is nog meer actueel dan het al leek. De minister heeft immers
nog steeds geen zicht op een oplossing.Minister Donner:Dat klopt. Juist daar begon ik net mee. Als iedereen alles onmiddellijk
van de overheid verwacht, wordt niet voldaan aan het verwachtingenmanagement.
Er is een probleem ontstaan; met de Kamer is over de verwachtingen en een
oplossing daarvan gesproken. Die blijken nu anders te zijn, maar een andere
oplossing ligt dan niet meteen voorhanden. Wie dat van de overheid verwacht,
heeft inderdaad onterechte verwachtingen. Indien de term "mosterd na de maaltijd"
niet juist is, zal ik dat graag aangeven. Het probleem had de aandacht en
was op dat moment ook als probleem erkend.Mevrouw Tan vroeg wat wordt gedaan aan de begeleiding van de reclassering
en het terugdringen van de recidive. Het WODC verricht op dit moment een onderzoek
naar de effectiviteit van de verschillende maatregelen en programma's. Het
WODC heeft een recidivemonitor. Daarin zitten ook de ex-pupillen van de justitiële
jeugdinrichtingen. Ook ex-tbs'ers worden gevolgd op recidive. De recidivemonitor
wordt verder uitgebreid. Kortom, wij proberen daar een zo goed mogelijk beeld
van te krijgen. Nu wordt een apart onderdeel opgestart: hoe kunnen wij de
effectiviteit van de verschillende programma's op dit terrein beoordelen en
meten?Mevrouw De Wolff stelt dat ik de oproep zou hebben gedaan om allochtonen
zwaarder te straffen. Dat is onjuist. Ik hecht eraan dit punt recht te zetten.
Bij de bestraffing wordt ook nu al mede gelet op het effect van die straf
op jongeren. Dat is ook al aangekondigd in de nota Jeugd Terecht. In de huidige
media wordt dat onmiddellijk vertaald als "allochtonen-autochtonen". Ook in
de Tweede Kamer heb ik erop gewezen dat dit een gevaarlijke ontwikkeling is.
Het is echter wel degelijk een onderdeel van de aanpak van jeugdigen. Maatregelen
zoals HALT zijn voor bepaalde groepen juist, maar voor andere groepen niet.
Dan moeten wij niet vanuit een misplaatst gevoel van gelijkheid toch in alle
gevallen eerst de HALT-maatregel toepassen of in alle gevallen de HALT-maatregel
afschaffen omdat die voor sommige jongeren niet geschikt is.De heer Rosenthal heeft nog een specifieke vraag gesteld over de SOV.
Er is een uitbreiding gepland van het aantal SOV-plaatsen met 144. Nogmaals,
deze zal niet toereikend zijn voor het probleem. De bedoeling is om een derde
deel van de verdere uitbreiding van de capaciteit voor veelplegers als SOV-achtige
plaatsen in te richten.De heer Witteveen vroeg mij naar het ziekteverzuim bij DJI. In 2003 was
dat nog 8,4%. Dat was al 2% minder dan in 2001. In die zin is dat een onderwerp
van aandacht.Van verschillende zijden is gevraagd naar de Europese aspecten. De heer
Holdijk heeft zijn gehele interventie gewijd aan de ontwikkelingen op het
terrein van JBZ, anderen hebben meer in het bijzonder gevraagd naar de ontwikkelingen
in de discussie over de intergouvernementele conferentie en van het nieuwe
verdrag.Ik begrijp uit de woorden van de heer Van de Beeten dat er op 2 en 3 september een bijeenkomst zal plaatsvinden, mede over dit
onderwerp. Ik ben verheugd dat de heer Kohnstamm heeft opgemerkt dat men als
een man achter de voorstellen van de minister van Justitie staat. Ik wou dat
dit vaker het geval was.De heer Van de Beeten (CDA):Als voorzitter van de werkgroep die dit voorbereidt, kan ik mededelen
dat de minister zelf ook is uitgenodigd om daar te komen spreken.Minister Donner:Ik ga eerst in op de woorden van de heer Holdijk dat er sprake is van
een gebrek aan visie op de strafrechtelijke dimensie van de Europese samenwerking.
Ik beluister dat ook bij anderen. In eerlijkheid moet je constateren dat de
samenwerking op dit terrein vrij pril is. Wij zijn pas sinds tien jaar bezig.
In die tien jaar is er vrij veel tot stand gekomen. Het raadssecretariaat
op het terrein van JBZ heeft het meest omvangrijke wetgevingsprogramma vergeleken
met de andere terreinen. Het is dus niet zo dat er niets is gebeurd.Na het Verdrag van Maastricht overheerste bij de toenmalige lidstaten
het idee dat titel IV van het Unieverdrag primair een politieke verbintenis
inhield. Nogal wat lidstaten, vooral de Schengenlanden, zagen weinig heil
in verdere integratie. In die context hebben de verschillende bewindslieden
van Justitie in Europa geopereerd, net als beide Kamers van het Nederlands
parlement die met hun instemmingsrecht de ontwikkelingen op het terrein van
JBZ ten nauwste volgen en daarbij betrokken waren. In die periode wekten zij
zelden de indruk dat zij een van de regering afwijkende visie hadden op de
Europese integratie. Als er is gezondigd, is er in commissie gezondigd.In 1999 en 2001 hebben de toenmalige regeringen notities uitgebracht over
het Eurostrafrecht, waarin meer de nadruk lag op wat men niet wilde dan op
wat men wel wilde, dat ben ik met de heer Holdijk eens. De discussie over
de Europese integratie op strafrechtelijk terrein is pas op gang gekomen met
de discussies over de Europese Conventie van de afgelopen jaren. De voorstellen
in het ontwerpverdrag zijn ingrijpend. Uit het feit dat op de zes strafrechtelijke
artikelen rond de duizend amendementen zijn geformuleerd en ingediend, mag
worden afgeleid dat de materie leeft. Dat is ook bij de regering het geval.
Voor mij was het indertijd reden, in de Conventie een visie naar voren te
brengen hoe naar mijn mening de ontwikkeling zou moeten plaatsvinden.Voordat ik daarop inga, wil ik iets zeggen over het punt waaraan de heer
Holdijk frequent refereerde, namelijk het Europees openbaar ministerie. Het
standpunt dat mijn ambtsvoorganger dienaangaande innam, werd indertijd in
deze Kamer bekritiseerd, omdat het te terughoudend zou zijn. Toen de Europese
Commissie een hoorzitting hield over het onderwerp, bleek Nederland na Portugal
en België het meest positief te zijn over de voorstellen. De overige
lidstaten stonden er negatief of zelfs ronduit afwijzend tegenover. Die negatieve
houding was reden dat de Commissie tevergeefs probeerde, in het Verdrag van
Nice een bepaling te doen opnemen. Die is toen vierkant afgewezen.Het ontwerpverdrag van dit moment bevat wel een bepaling. Ik klap niet
uit de school als ik zeg dat er door veel lidstaten negatief op wordt gereageerd.
Ik sluit echter niet geheel uit dat de bepaling alsnog gehandhaafd en gedoogd
zal worden, omdat de uiteindelijke instelling van een openbaar ministerie
een unaniem besluit in de Raad zal vergen.Voor mijn visie in dezen verwijs ik onder andere naar de notitie op dat
punt. Mijn zienswijze is niet dat wij een Europees openbaar ministerie zoveel
mogelijk moeten voorkomen. Mijn vrees is wel dat de figuur van de Europees
aanklager zoals die nu wordt voorgesteld, te sterk in de richting gaat van
een voortgaande harmonisatie van het hele nationale strafprocesrecht. Dat
is de achtergrond van mijn aantekeningen. De idee van een Europees strafrecht
er niet op gericht het nationale strafrecht van de lidstaten te vervangen.
Het is er primair op gericht, een adequaat kader te bieden voor strafrechtelijke
samenwerking.De strafrechtelijke samenwerking is primair gericht op de grensoverschrijdende
criminaliteit, maar vormt ten gevolge van de omvang en de intensiteit van
die criminaliteit een conditio sine qua non voor een effectieve bestrijding
van binnenlandse criminaliteit. Mijn beoordeling ten principale is dat een
ontwikkeling op strafrechtelijk terrein binnen de Europese Unie nodig is en
een conditio sine qua non om op termijn binnenlands adequaat de strafrechtsorde
te handhaven en effectief criminaliteit te bestrijden. De keuze is niet wat
wij meer kunnen doen. De vraag is wat wij nodig hebben om te herwinnen wat
wij verloren hebben in het proces van geleidelijke integratie.In de memorie van antwoord bij het wetsvoorstel tot goedkeuring van de
Europese Unie rechtshulpovereenkomst van 2000 heb ik aangegeven hoe de verhoudingen
binnen de IGC liggen. Inmiddels is het maart 2004 en kan op dat punt gemeld
worden dat ondanks de geuite kritiek op het strafrecht geen wijzigingen zijn
opgetreden ten opzichte van de Conventietekst voor de Europese grondwet. De
belangrijkste reden daarvoor was dat tot december 2003 in de IGC nauwelijks
ruimte is gecreëerd om inhoudelijk over deel III van het ontwerpverdrag
te spreken. Afronding van de IGC is belangrijk. Ik verwacht dan ook dat alle
energie zal worden geconcentreerd op de institutionele vraagstukken en dat
er voor behandeling van deel III weinig ruimte zal zijn. In alle eerlijkheid:
ik zie beperkte mogelijkheden om op dat punt binnen het verdrag tot een fundamentele
aanpak te komen. Dat laat onverlet dat, sinds die ideeën gelanceerd zijn,
zij steeds meer bespreekbaar worden in de lidstaten. Dat is niet een kwestie
van "waren die ideeën er maar een jaar eerder geweest". Toen was ik nog
geen minister, maar bovendien had dat op dat punt waarschijnlijk weinig uitgemaakt
omdat de ideeën ook vrij scherpe tegenstellingen oproepen tussen sommige
lidstaten. De analyse dat het ongewenst is dat wij in Europa gaan in de richting
van een proces dat steeds meer harmonisatie van strafrecht nodig zal maken,
wordt algemeen gedeeld, niet omdat wij van mening zijn dat het Nederlandse
strafrecht beter is dan het strafrecht elders, maar omdat het strafrecht een
organisch geheel vormt. Dat zie je op tal van terreinen. Onderdelen daarvan
kun je niet harmoniseren zonder dat je de andere onderdelen harmoniseert.
Tegelijkertijd blijkt uit discussies over het strafrecht, ook vanavond, hoezeer
het strafrecht en de opvattingen ter zake verweven zijn met nationale opvattingen.
Dat betekent niet dat je niet zou mogen harmoniseren, maar dat
je niet daar moet harmoniseren waar je dat kunt vermijden en waar andere oplossingen
beter zijn. In die zin heb ik inderdaad voorgesteld dat je zou moeten denken
in structuren die in wezen een jurisdictie daarnaast creëren om binnen
dat kader te bekijken hoe het verder kan met de ontwikkeling; dat idee is
wel degelijk geleidelijk meer een onderwerp van studie. Ik hoop dat de bijeenkomst
van uw Kamer daaraan zal bijdragen. Ik ben gaarne bereid om, als de agenda
dat toelaat, hier op dat moment te komen spreken.Tegelijkertijd moet u ook dat zien als een kwestie van de lange termijn,
althans van de middellange termijn. Op dit moment kunnen wij werken met de
samenwerking zoals die er is en met de kaders. Het is ook zeker mijn bedoeling
om ons tijdens het Nederlands voorzitterschap vooral te richten op de vraag
hoe wij de ruimte kunnen creëren om praktisch samen te kunnen werken.
Dat betreft problemen in de grensstreek en problemen in de samenwerking met
andere landen op het terrein van de drugsbestrijding. Kortom: het gaat om
het verder bevorderen en faciliteren van de praktische samenwerking op dat
punt. Op een goed moment zal men echter oplopen tegen de beperkingen die inherent
zijn aan het gegeven dat wij te maken hebben met verschillende jurisdicties.
Dat probleem wordt ook niet opgelost door de figuur van het Europese openbaar
ministerie zoals dat nu wordt voorzien in de bepaling, omdat dat uiteindelijk
niet meer is dan een personele unie van een functie die in elke lidstaat weer
onderscheiden is. Men zal immers als officier van justitie opereren naar het
recht van elk van de betrokken lidstaten. Het gaat dus slechts om het scheppen
van de mogelijkheid van een personele unie.In het proces zal verder worden gegaan met betrekking tot de uitvoering
van de bestaande verdragen. Bij de uitvoering van toekomstige verdragsbepalingen
moet een aantal zaken goed onder ogen worden gehouden. Zonder eerdere schriftelijke
opmerkingen te herhalen, vat ik die samen in de stelling dat ik vrees dat
een ongebreidelde uitvoering van de nu voorgestelde verdragsbepalingen zal
leiden tot een voortgaande verstoring van het strafrecht en strafprocesrecht.
Wat dat betreft, moet er nog steeds op worden gelet dat, als daartoe besloten
wordt, daarvoor gekozen wordt als dat nodig is.Ik betwijfel of unanimiteit hiervoor de oplossing is. Ik verwacht dat
de ontwikkeling toch meer in de richting van gekwalificeerde meerderheid zal
gaan.In alle eerlijkheid moet ik daarbij zeggen dat unanimiteit enerzijds een
voordeel is op het moment dat je moet besluiten om iets te doen, maar anderzijds
een molensteen op het moment dat je zaken moet aanpassen aan veranderde omstandigheden.
Dan moet je immers wachten tot het laatste land en blijf je tot die tijd zitten
in een systeem dat je niet kunt veranderen. Dit is dus een aspect met twee
kanten.Blijft het punt dat verder wordt gestreefd naar een systeem van wederzijdse
erkenning, harmonisatie waar er lacunes in de nationale wetgeving zijn, en
operationele samenwerking waar dat mogelijk is.De heer Holdijk vroeg nog naar mijn opvattingen over Europol. Uit de Europol-overeenkomst
vloeit rechtstreeks voort, dat Europol alleen persoonsgegevens mag opvragen
en opslaan voor de uitoefening van zijn wettelijk vastgestelde taken. Op het
ogenblik heeft Europol nog geen toegang tot het Schengeninformatiesysteem,
want de verordening die deze toegang moet geven, is nog niet vastgesteld.
De vraag of aan Europol te zijner tijd een ruimere toegang tot het Schengeninformatiesysteem
moet worden gegeven, laat zich daarom nu nog niet beantwoorden. Het lijkt
mij beleidsmatig wel van belang dat de verordening waarover ik sprak, wordt
vastgesteld en in werking treedt, zodat Europol kan beginnen om gegevens uit
het Schengeninformatiesysteem op te vragen. Daarna kan worden bezien of uitbreiding
nodig c.q. wenselijk is.De bepalingen in de Conventie over de operationele samenwerking op het
strafrechtelijk terrein hebben de Nederlandse steun. Thans is nog niet duidelijk
hoe de aparte eenheid die onder de Raad van ministers van de EU komt te hangen,
ingebed zal worden. In het algemeen ben ik voorstander van een actieve rol
van Europol, uiteraard binnen de grenzen zoals die worden voorgesteld door
de Conventie.Mevrouw Broekers stelde mij een aantal vragen over de implementatie van
Europese regelgeving. In algemene zin heeft zij gevraagd om een apart hoofdstuk
Europa in de begroting. Ik ben er enigszins huiverig voor om aan ieder horizontaal
onderwerp een apart beleidsartikel of operationele doelstelling te verbinden.
Wel heb ik met ingang van de begroting voor 2005 gekozen voor een nieuwe opzet
van de begroting. In die opzet wordt afzonderlijk aandacht besteed aan het
thema internationale rechtsorde, dus niet specifiek Europees recht, maar het
brede thema internationale rechtsorde met enerzijds Europees recht en anderzijds
meer in den brede de ontwikkeling van internationale regelgeving.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Maar komt dan in de begroting wel de stand van zaken met de implementatie
apart aan de orde? Dat lijkt ons namelijk heel efficiënt, want de Staten-Generaal
kunnen dan volgen wat er gebeurd is en wat er staat te gebeuren en kunnen
dus de vinger goed aan de pols houden.Minister Donner:Dan moet ik u verwijzen naar de update van de stand van zaken bij de implementatie,
die de staatssecretaris van Europese Zaken ieder kwartaal uitbrengt. Het zou
geen bijdrage zijn om dat ook nog in de begroting van Justitie op te nemen.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ja, dat is bekend en het zal u ook bekend zijn dat de Tweede Kamer daar
in december met de staatssecretaris over gediscussieerd heeft. De staatssecretaris
heeft toen gezegd – en hij heeft dat ook al eerder gedaan – dat
het implementeren van Europese richtlijnen tot de taak van de vakminister
behoort. In de visie van mijn fractie zou het dan ook heel handig zijn als
niet alleen het ministerie van Justitie, maar ook alle andere ministeries
die met het implementeren van Europese regelgeving te maken hebben, jaarlijks
in de begroting een overzicht opnemen. Ik denk dat dit een efficiënte
operatie is. De overzichten van de staatssecretaris voor Europese Zaken krijg
ik overigens ook en het moet mij van het hart dat de toegankelijkheid van
die overzichten soms te wensen overlaat.Minister Donner:U vraagt mij dus om een overzicht van de implemen tatie
van de richtlijnen die specifiek op het terrein van het ministerie van Justitie
liggen. Ik had u zo niet begrepen, want ik meende dat u mij vroeg om in mijn
begroting een lijst van alle richtlijnen op te nemen. Dat leek mij minder
aantrekkelijk.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Nee, natuurlijk niet. Wij spreken vanavond over de begroting van het ministerie
van Justitie en ik doelde alleen maar op die richtlijnen die op het bordje
liggen van dit ministerie.Minister Donner:Als het goed is, verandert deze lijst snel. Ik kan dan ook niet helemaal
overzien wat de implicaties zijn van een dergelijke lijst, hetgeen niet wegneemt
dat ik dit voorstel zal meenemen bij de volgende begrotingsbehandeling. Ik
kan mij namelijk voorstellen dat mevrouw Broekers het een goede zaak vindt
dat in het totale wetgevingsprogramma een categorie wordt opgenomen voor wetgeving
die strekt tot uitvoering van Europese richtlijnen en waarvoor derhalve specifieke
bepalingen gelden.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ik ben blij dat de minister toezegt om deze suggestie van mijn kant over
te nemen.Minister Donner:Ik overzie niet helemaal wat de consequenties hiervan zijn en daarom beperk
ik mij ertoe te zeggen dat ik deze suggestie positief zal bejegenen.Mij is gevraagd of ik de opvatting van de heer Bolkestein deel dat onafhankelijk
toezicht op de implementatie door de lidstaten wenselijk is. Een duidelijke
en eenduidige verantwoordelijkheidsverdeling is mijns inziens inderdaad een
belangrijke voorwaarde voor tijdige implementatie. De verantwoordelijkheid
hiervoor is op dit moment echter al helder en duidelijk verdeeld, want die
ligt bij de eerstverantwoordelijke minister. Mij is niet duidelijk wat onafhankelijk
toezicht hieraan kan toevoegen. Bovendien moet dan ook antwoord worden gegeven
op de moeilijke vraag welke bevoegdheden en handhavingsmogelijkheden een dergelijke
toezichthouder zou moeten krijgen.De Europese Commissie houdt bij of lidstaten voldoen aan hun verplichtingen.
Bovendien moet in het oog worden gehouden dat het het gevaar van al te strakke
procedures is dat de uitvoering van Europese richtlijnen wetgeving wegdrukt,
waaraan door de Kamer en de regering een grotere prioriteit wordt gehecht.
Als hieraan boven alles prioriteit wordt gegeven, wordt dus ook met voorrang
beslag gelegd op een deel van de capaciteit.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ik ben het geheel met de staatssecretaris voor Europese Zaken eens dat
een dergelijke onafhankelijke autoriteit helemaal niet nodig is. Ik verschil
hierover dan ook niet van mening met de minister van Justitie.Minister Donner:Dat is geweldig. Ik wist echter niet wat de heer Nicolaï hierover
had gezegd en ik meende dat hij hiervan een voorstander was.Mevrouw Broekers heeft een vraag gesteld over delegatie en tijdige implementatie.
Uit haar vraag maak ik op dat er bij haar sprake is van een misverstand. Het
ministerie van Economische Zaken werkt aan een aantal wetsvoorstellen, waarbij
volstrekt duidelijk is welke richtlijnen worden uitgevoerd. Het betreft dus
de implementatie van specifieke richtlijnen en de mogelijkheid dat daarvoor
nadere bepalingen worden opgenomen. Deze figuur die wij al langer kennen,
wordt hier wat breder toegepast, aangezien het richtlijnen betreft waarover
nog onderhandeld moet worden.Het ministerie van Justitie werkt niet aan een wetsvoorstel voor hetzelfde
terrein. In het kader van het vraagstuk van de implementatie wordt wel bezien
welke figuren mogelijk zijn. Ik wijs er echter op dat al die figuren om de
implementatie te versnellen feitelijk uiteenvallen in twee basismogelijkheden.
Of er wordt vastgehouden aan de figuur "wet" en dan moet worden bepaald hoe
een wetsvoorstel sneller door beide Kamer van de Staten-Generaal kan worden
geloodst. Of er wordt gekozen voor de figuur dat de wet kan worden gewijzigd
bij algemene maatregel van bestuur of eventueel bij ministeriële regeling.
Dat is op zichzelf denkbaar als tijdelijke oplossing. Als wij dat echter structureel
zouden invoeren, ontstaat een volstrekt onduidelijke situatie ten aanzien
van de wetgeving. Het primaat van de wetgeving is dan niet meer duidelijk.
Er moet dan op ieder moment worden bekeken of een bepaling van een AMvB strekt
tot uitvoering van Europese wetgeving of niet. In dat geval zou namelijk een
latere wet ook de eerdere AMvB niet meer opzij kunnen schuiven. Als er in
het kader van een tijdige implementatie maatregelen worden genomen zonder
dat het hele wetgevingsproces wordt doorlopen, moet naar mijn mening achteraf
alsnog het wetgevingsproces worden uitgevoerd. Wat wij als wet in de wetboeken
en het Staatsblad hebben staan, moet immers de kwalificatie van wet hebben.
Wij moeten geen AMvB's krijgen die een sterkere werking hebben dan wetten.De heer Van de Beeten (CDA):Dat roept bij mij de vraag op wat de minister vindt van alle wetsvoorstellen
die wij hier al hebben laten passeren waarin de mogelijkheid werd geboden
om naar aanleiding van richtlijnen bij AMvB bepaalde bepalingen uit wetten
in formele zin buiten werking te stellen. Wij hebben daar hier vele malen
principiële discussies over gevoerd met verscheidene bewindslieden, omdat
daar in feite geen grondwettelijke basis voor is. Die discussies hebben ook
geleid tot de motie-Jurgens en tot het onderzoek van Besselink. Als ik mij
niet vergis, moet het kabinet hier nog een standpunt over innemen. Deze problematiek
moet eens grondig aan de orde worden gesteld als de minister er zo over denkt.
Het standpunt dat minister hier verwoord, staat namelijk haaks op de wetgevingspraktijk
van dit moment.Minister Donner:Er vindt op zo'n breed terrein wetgeving plaats dat ik geen volledig overzicht
heb over alle gevallen waarin dit is gerealiseerd. Het is wel voorgekomen
dat specifieke bepalingen buiten werking kunnen worden gesteld. Dat is op
zichzelf niet strijdig met het standpunt dat ik nu heb ingenomen. Ik sluit
niet uit dat inderdaad in bepaalde wetten ook verdergaande figuren van amendering
zijn opgenomen. Over het algemeen is de tendens tot nu toe echter dat de mogelijkheid
om de wet bij AMvB te wijzigingen steeds aan bijzondere voorwaarden is onderworpen.
Ik geef toe dat het een algemeen vraagstuk is dat wij hier bespreken mede
in het licht van enerzijds de noodzaak van tijdelijke implementatie en anderzijds
de noodzaak van het duidelijk en eenduidig houden van het eigen
rechtssysteem. Daar gaan de oplossingen over. De voorstellen die door het
ministerie van Economisch Zaken zijn ontwikkeld, beantwoorden daaraan omdat
er op voorhand wordt gepreciseerd om wat voor regels het moet gaan. In dat
geval past het binnen onze traditionele opvattingen over de mogelijkheid van
delegatie van regelgeving. Dat is een figuur die wel mogelijk is.Mevrouw Broekers merkte op dat wij de implementatie niet moeten verscherpen
door meer te doen dan de richtlijn eist. Dit is al een onderdeel van de aanwijzingen
voor de wetgevingstechniek. Daarin staat dat dit niet moet gebeuren. Het kan
zijn dat dit soms voorkomt, maar het is in de regel niet het geval. Zaken
die in die zin worden genoemd, betreffen vaak situaties dat een richtlijn
een keuze open laat, maar wel een keuze nodig maakt. Dan kan het zijn dat
een ruimte die binnen de richtlijn zit nationaal wordt geïmplementeerd.
Die richtlijn moet dan worden geïmplementeerd met een eigen keuze om
geen lacunes te laten ontstaan.Er werd gevraagd naar de reden van de vertraging van de behandeling van
het wetsvoorstel inzake elektronische handel. Dit is een buitengewoon ingewikkelde
richtlijn omdat hieraan uitvoering moet worden gegeven in zowel het privaatrecht,
als het strafrecht, als ook in het publiekrecht. Er werd gevraagd of dit proces
niet kan worden versneld door al te beginnen met de uitvoering terwijl de
richtlijn nog in onderhandeling is. Welnu, dat proberen wij ten dele te bereiken
met de fiches over richtlijnen. Men moet zich echter realiseren dat vaak de
moeilijkste vragen van een richtlijn, die vaak ook fundamentele keuzen impliceren,
tot het laatst punt van onderhandeling zijn. Daardoor is het zo moeilijk om
al te beginnen aan een wetsvoorstel, als juist een aantal fundamentele punten
niet duidelijk is doordat de beslissingen op dat punt niet genomen zijn; vervolgens
zit je dan met een uitwerking.Er zit ook het logistieke probleem aan vast dat de ambtenaren die de wet
moeten schrijven, doorgaans ook degenen zijn die in Brussel betrokken zijn
bij de onderhandelingen en dan een keuze moeten maken: wil ik in Brussel zijn
om de richtlijn af te maken of wil ik in Nederland zijn om de richtlijn alvast
uit te voeren? Dat zijn praktische problemen die ik zelf in mijn leven ook
regelmatig heb meegemaakt, want het idee is op zichzelf niet nieuw. Daar waar
dit echter mogelijk is, wordt ervoor gezorgd het te versnellen.Overigens moet ik erop wijzen dat uit de laatste overzichten van de staatssecretaris
ten aanzien van de richtlijnen waarbij sprake is van ernstige overschrijdingen,
blijkt dat dit ten dele samenhangt met de beide Kamers van de Staten-Generaal.
De wetsvoorstellen zijn wel ingediend maar zeker ten aanzien van de richtlijnen
die ernstige overschrijdingen laten zien, is er op dit moment een aantal gevallen
waarin wetsvoorstellen vaak al maanden in de Tweede Kamer liggen te wachten
op behandeling. Het betekent dat ik in ieder geval één van de
Kamers van de Staten-Generaal hierop aanspreek.Mevrouw Broekers-Knol heeft aandacht gevraagd voor het Europese initiatief
op het gebied van het privaatrecht, het actieplan van de Europese Commissie
voor een coherenter verbintenissenrecht. Wij hebben op alle niveaus –
op ministersniveau, in de JBZ-raad en elders – gereageerd op dit actieplan.
Daarin wordt voorgesteld een gemeenschappelijk referentiekader te ontwikkelen,
met uniforme principes en begrippen, als hulpmiddel om het contractenrecht
van de lidstaten naar elkaar toe te laten groeien. Verder zou de ontwikkeling
van in de Europese Unie algemeen toepasselijke algemene voorwaarden moeten
worden gestimuleerd. In de mededeling is de wenselijkheid van een Europees
wetboek voor contractenrecht als optioneel instrument aan de orde gesteld.
De lidstaten en vrijwel alle belanghebbenden hebben uiterst terughoudend op
die gedachte gereageerd; in elk geval geven zij prioriteit aan het ontwikkelen
van het gemeenschappelijke referentiekader.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ter verduidelijking wijs ik de minister erop dat ik niet heb gepleit voor
een gemeenschappelijk burgerlijk wetboek.Minister Donner:Nee, maar ik geef aan wat volgens de voorstellen in het verschiet ligt
en waarom ook van Nederlandse zijde ervoor is gekozen om, als wij dit doen,
te beginnen met het gemeenschappelijke referentiekader. Nederland heeft het
project aangegrepen om met name het onderwerp kwaliteit van Europese regelgeving
ook op civielrechtelijk gebied te agenderen. Het gaat dan vooral om het bevorderen
van het gebruik van gemeenschappelijke begrippen in de onderscheiden maatregelen
en de onderlinge afstemming van de verschillende, elkaar rakende onderwerpen.Mevrouw de voorzitter. Ik meen hiermee aan het einde te zijn gekomen van
de beantwoording van alle vragen die mij gesteld zijn.De vergadering wordt van 20.51 uur tot 21.05 uur geschorst.De heer Witteveen (PvdA):Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn antwoorden op mijn vragen over
de herziening van het Wetboek van Strafvordering. Hij is weliswaar niet op
alle, toegegeven, nogal technische punten ingegaan, maar zijn antwoorden gaven
mij het vertrouwen dat daar op een goede manier aan zal worden gewerkt. Ik
hoop dat de makers van de wetsvoorstellen wel regelmatig zullen terugdenken
aan de waarschuwingen van de strafrechtgeleerden om een evenwichtig pakket
te maken. Wanneer wetsvoorstellen ons zullen bereiken, zullen wij met name
daar aandacht aan besteden bij onze beoordeling.Ik gebruik mijn tweede termijn voor het iets uitvoeriger uitdiepen van
een thema. Dat is het thema van de maatschappelijke vraag naar steeds meer
en steeds zwaarder strafrecht. Ik begin met mijn waardering uit te spreken
voor de rechtsfilosofische exercitie waarmee de minister zijn antwoord vele
uren geleden begon. Het gebeurt niet vaak dat een minister zijn licht op fundamentele
wijze laat schijnen op een moeilijk vakgebied. Ik heb daar gefascineerd naar
geluisterd. Ik heb ervan opgestoken dat de term "bruikbare rechtsorde" niet
slaat op een functionalisme, zoals men in de Tweede Kamer meende, maar dat
wij veeleer moeten denken aan de traditie van Thomas van Aquino en vermoedelijk
ook van Pascal, om een andere favoriete auteur van de minister aan te halen.
Waar ik een beetje begon te steigeren, mentaal althans, was
toen de minister stelde dat de rechtsstaat alleen een beperking inhoudt van
de democratie. In zekere zin is dat het geval, want in een rechtsstaat is
behalve de burger ook de overheid gebonden aan maat en regel, maar ik denk
toch dat het anders ligt. In onze ogen is rechtsstatelijkheid, de aanwezigheid
van wetgeving, de onafhankelijke rechterlijke macht en het vertrouwen in de
overheid, een voorwaarde voor democratie, een voorwaarde voor een democratisch
bestel. Omgekeerd is een zekere mate van democratie ook een voorwaarde voor
de rechtsstaat in de zin van de "rule of measures and not of men". Dan moet
je een open samenleving hebben waar mensen zonder vrees kunnen spreken en
waar de vrijheden op grote hoogte al zijn gerealiseerd.Kortom, hier is sprake van een moeilijke materie, waarbij het glas wellicht
beslaat en wij in de situatie komen, volgens het bijbelwoord, van "we see
through a glass darkly". Er is wat dat betreft niet alleen sprake van een
spanningsverhouding, maar ook van een wisselwerking. Tot mijn eigen favoriete
filosofen op dit punt behoort Jean Bodin, die ook alweer heel lang geleden
schreef. Van hem heb ik enerzijds het idee dat soevereiniteit een absolute
claim kan zijn, maar anderzijds dat wie de soevereiniteit wil waarmaken zich
moet onderwerpen aan allerlei vergaande rechtsstatelijke beperkingen. Je moet
in die zin een wederkerigheid, een reciprociteit tussen overheid en burger
accepteren. Alleen, dat maakt het lastig om in onze tijd nostalgisch terug
te verlangen naar zulke middeleeuwse en laat-middeleeuwse denkers, men ging
toen uit van een beperkt en overzichtelijk domein van overheidsactiviteiten,
waarbij de verhouding tussen overheid en burger heel stabiel kon worden gereguleerd.
Dat nu is tegenwoordig heel anders. Kijk naar onze probleemgerichte omgang
met het strafrecht. Ik heb wel eens de indruk dat, zodra iemand een of ander
nieuw probleem verzint, men drie minuten later op de gedachte komt dat er
wet tegen moet komen, dat daar strafbaarstellingen in moeten en dat politie
en justitie moeten optreden. Dat zag ik een aantal jaren geleden het meest
indringend toen wij een discussie voerden over telefoonverslaving in Nederland.
Het ging om het draaien van 06-nummers. Toen werd er een door de overheid
gesubsidieerde werkgroep Bestrijding telefoonverslaving opgericht. Het eerste
wat de werkgroep bedacht, was dat er een wet moest komen die telefoonverslaving
zou verbieden. Als je erbij stilstaat wat dit allemaal inhoudt als je dat
zou willen, dan concludeer je als jurist dat je daar nooit aan moet beginnen.
Er is een maatschappelijke vraag naar meer strafrecht die helaas door politici
vaak buitengewoon onkritisch wordt overgenomen. De voorbeelden die ik noemde,
deden zich allemaal de afgelopen week voor. Als je nagaat wat er in een jaar
op dit terrein wordt geopperd, krijg je een bizarre verzameling van voorstellen
om problemen in andere domeinen via het strafrecht op te lossen.Ik was dan ook erg blij met het antwoord van de minister waaruit ik kon
afleiden dat hij het strafrecht nog steeds ziet als ultimum remedium. Hij
heeft geen antwoord gegeven op mijn vraag naar zijn eigen initiatieven om
nieuwe zaken strafbaar te stellen. Dat was erg prettig en ik hoop niet dat
hij daar alsnog iets aan toevoegt. Ik begrijp dat hij uiterst terughoudend
omgaat met het introduceren van nieuwe strafbare zaken en dat ben ik zeer
met hem eens.Op het terrein van Justitie is het wellicht mogelijk om de strafbaarstellingen
terug te dringen, maar dan blijven al die andere terreinen over waarop men
in alle wijsheid meent het strafrecht te moeten mobiliseren. In dat opzicht
is een actieve houding van de minister vereist.Ik zou het zeer waarderen als hij alsnog ingaat op de opmerkingen van
de heer Brouwer, president van de rechtbank te Utrecht. Ik heb deze laatste
niet voor niets geciteerd, want hij weet er meer van dan ik. De minister is
nooit rechter in Utrecht geweest, dus hij kan een en ander ook niet zo goed
beoordelen als de heer Brouwer. Het zware middel van de strafrechtelijke handhaving
moet in elk geval ingezet worden ten aanzien van levens-, gewelds- en zedendelicten,
maar het is de vraag of dit ook moet gebeuren bij vermogensdelicten, economische
delicten en milieudelicten. Dit zijn drie terreinen waarop voortdurend voorstellen
worden gedaan voor meer en zwaardere strafrechtelijke handhaving. Wil de minister
deze drie categorieën nog even nalopen? Het wetgevingsbeleid berust bij alle ministers, maar de kwaliteitsbewaking
ervan is bij uitstek een zaak van de minister van Justitie. Deze minister
moet niet alleen oog hebben voor zijn eigen beleidsterrein, maar hij moet
ook met zijn collega's in debat gaan wanneer zij voorstellen doen waarin het
strafrecht op een minder verstandige wijze wordt ingezet. Wij moeten symboolwetgeving
voorkomen. Als de minister die discussie niet aangaat, zullen wij niet snel
afkomen van de aanhoudende druk op het strafrecht.Voorzitter. Tot zover het thema dat ik voor mijn tweede termijn heb ik
gekozen. Gezien het gevorderde uur en het feit dat ik al elf seconden over
mijn spreektijd heen ben, laat ik het hierbij.De voorzitter:Ik geef het woord aan mevrouw Tan. De Kamervoorzitter betreurt het ten
zeerste dat zij gezien haar functie niet meer kan optreden als woordvoerder
Justitie.Mevrouw Tan (PvdA):Voorzitter. De minister heeft ons vergast op een brede bespiegeling over
het staatsrecht en de functie van het recht daarin en over de rechtsstaat
en de democratie. Ik dank hem hartelijk voor zijn beantwoording. In tweede
termijn ga ik eerst in op enkele concrete punten en daarna sluit ik af met
een wat meer algemeen deel.Ik ben blij dat het dagregime in de noodvoorzieningen inmiddels gelijk
is getrokken met het regime in andere voorzieningen.Naar aanleiding van de drugskoeriers heb ik de minister gevraagd wat hij
vindt van de gewenste veranderingen in het Statuut. Straks is Nederland voorzitter
van de EU en hoe denkt de minister zijn verplichtingen ten opzichte van de
EU-partners te kunnen nakomen op het punt van handhaving van het strafrecht
binnen het Koninkrijk? De minister is naar aanleiding van de bolletjesslikkers
ingegaan op de Antillen, maar mijn vraag heeft een bredere strekking, zoals
men zal begrijpen.Kennelijk heb ik de brief over de EBI te lichtzinnig geïnterpreteerd.
Ik begrijp van de minister dat hij van plan is om de aanbevelingen uit het
WODC-rapport goed te bestuderen. Het stelt mij gerust als de
minister ons op de hoogte wil houden van hetgeen uiteindelijk met de aanbevelingen
gedaan wordt. Het mag dan gaan om de categorie zware gevallen, maar ook dan
heeft de gemeenschap de plicht ervoor te zorgen dat deze groep zo min mogelijk
psychische schade wordt toegebracht. Er zullen nog nadere mededelingen komen
over de aanpak van de multiproblemgevallen onder de veelplegers. De zaak is
nog in behandeling, inclusief de voorstellen vanuit de grote steden. Wij kijken
uit naar de nadere berichtgeving.De berichten over de vacaturestop binnen de penitentiaire instellingen
en de gevolgen voor de PIW'ers zijn minder vreugdevol. Collega Van de Beeten
heeft in eerste termijn gezegd dat de loyaliteit in het gevangeniswezen voor
het CDA een belangrijk goed is. Het CDA zal de gevolgen van de meerpersoonscellen
ook beoordelen op wat de consequenties voor de PIW'ers zullen zijn. Ik neem
aan dat het CDA hier met veel aandacht en nauwgezetheid naar zal kijken. Als
het regime teruggaat van 12 uur naar 9 uur bewaking, dan betekent dit navenant
meer uren voor gedetineerden "achter de deur". De eerste vraag is dan wanneer
een sober regime nog humaan is voor gedetineerden. Minstens zo belangrijk
is de vraag wat dit betekent voor de werkdruk van de PIW'ers. De minister
gaf als antwoord op de vraag van collega Witteveen dat het ziekteverzuim bij
DJI hoger is dan 8%. De vraag is hoe dit zich onder dit soort omstandigheden
verder zal ontwikkelen. Wij hebben het wetsvoorstel over de meermanscellen
in behandeling. Wij zullen daar nog uitgebreid over spreken. Ik wil vast een schot
voor de boeg geven. Wij vinden dit heel ernstig. Wij zullen bij de behandeling
van het wetsvoorstel aan de minister vragen welke voornemens er zijn voor
deze reorganisatie en welke concrete gevolgen dit zal hebben voor het leven
van gedetineerden en PIW'ers binnen de instellingen.De minister heeft op het gebied van de reclassering melding gemaakt van
de WODC-recidivemonitor. Hij heeft aan het begin van zijn betoog gezegd dat
ik heb gevraagd om onderzoek ter onderbouwing van maatregelen. Mijn vraag
naar onderzoek was iets specifieker. Waarom worden maatregelen genomen in
de zin van het terugdringen van resocialisatieprogramma's op grond van vermeende
ineffectiviteit? De minister wil bezuinigingen doorvoeren waardoor er slechts
25% van het budget overblijft voor resocialisatieprogramma's. Dat baart mij
grote zorgen met betrekking tot het zorgaspect. De minister heeft in zijn
betoog gezegd dat rechtspleging kan inhouden gevangenisstraf, zorg en soms
ook dwangverpleging. De zorgfactor komt op deze wijze erg op de tocht te staan.
Graag verneem van de minister hoe hij aankijkt tegen het zorgaspect in de
reclassering. Hoe moet dit verder? Wie moet dit doen? Hoe moet dat gebeuren
met een budget van slechts 25%? Hoe zit het met de blanco opdrachten van individuele
officieren van justitie? Je kunt mensen toch niet in de kou laten staan, met
navenante consequenties voor het risico van recidive?Last but not least hebben wij zeer dringend een beroep gedaan op de minister
om zijn stellingname ten aanzien van de motie-Griffith te herzien. In deze
motie wordt gevraagd om garanties om justitie in de buurtbureaus te kunnen
continueren. Wij vinden het niet alleen vreemd dat wij geen antwoord krijgen
op de vragen. Wij vinden het vooral vreemd gezien de zaak waarom het gaat.
De minister hamert steeds op de effectiviteit van zorgmaatregelen. Bij "justitie
in de buurt" is bewezen dat dit effect heeft. De minister heeft in zijn betoog
gezegd dat het ook gaat om gevoelens van veiligheid, om burgers die zich serieus
genomen voelen, die toegang krijgen en merken dat er adequate maatregelen
volgen op hun klachten. Dat is het resultaat van JIB. Onderzoeken zeggen dat
JIB bijdraagt aan sociale en objectieve veiligheid. Niettemin zou dat niet
gecontinueerd moeten worden. Voor ons zijn veiligheid en sociale cohesie in
achterstandsbuurten en -wijken essentieel. Gemeenten en de gemeenschap kampen
met gebrek aan expertise om juist de maatschappelijke opbouwactiviteiten beter
te ondersteunen. Ik ben bang dat het grote risico van kapitaalvernietiging
aan de orde is. Dit geldt voor de ketens van Justitie in de buurt, die breder
zijn dan alleen de justitiële invalshoek, maar ook voor de expertise
en de inzet van de reclassering, die door de bezuiniging afgebroken dreigt
te worden. Graag een reactie hierop.De heer Van de Beeten (CDA):Mevrouw de voorzitter. De beantwoording van de minister was geheel naar
mijn verwachting, met inbegrip van zijn weigering om mij in alle opzichten
gelijk te geven. Dat begon al bij de term "bruikbare rechtsorde". Ik denk
dat wij het over de inhoud wel eens zijn, maar dat wij van mening blijven
verschillen over de vraag of de term wel zo gelukkig is, al was het maar omdat
het hanteren ervan impliceert dat er een onbruikbare rechtsorde zou zijn.
Dat is een contradictio in terminus. Uit het utilitaristisch woordgebruik
van de minister blijkt dat hij in ieder geval etymologisch gezien een kind
van zijn tijd is. Wij hoeven daar verder dan ook geen punt van te maken.Mevrouw Tan heeft mij aangesproken op het punt van het gevangeniswezen
en haar zorgen geuit over een aantal kennelijk voorgenomen maatregelen, die
onder andere zullen leiden tot een groter aantal uren dat gedetineerden achter
de deur zullen verblijven. Op zich deel ik die zorg, maar ik kan mij voorstellen
dat de minister ons kan uitleggen dat die maatregelen bijvoorbeeld niet zullen
worden toegepast bij langgestraften, maar op zeer kortgestraften. Op basis
van enkele berichten over dat soort maatregelen wil ik niet op voorhand daar
een onaanvaardbaar over uitspreken. Ook op het punt van het personeelsbeleid
past de Eerste Kamer terughoudendheid. Wij kunnen niet zonder meer roepen
dat een eventuele maatregel tot vermindering van het aantal fte's niet acceptabel
is. Het gaat uiteindelijk om het totale pakket.Ik wijs nog wel op het advies "Taakstelling. Een andere richting van de
groepsondernemingsraad". Dit stuk, dat ons gisteren heeft bereikt, getuigt
op zich van grote mate van betrokkenheid van de groepsondernemingsraad van
het gevangeniswezen en van de nodige creativiteit bij het uiten van ideeën,
onder andere om gedetineerden zelf te laten koken. In het voorstel wordt dat
niet beperkt tot vrouwelijke gedetineerden, zo kan ik de minister meedelen.
Ook ons bezoek aan Hoogvliet van enkele weken geleden heeft mij de indruk
gegeven dat er in dat opzicht nog veel te winnen is. Een groot
aantal van de voorstellen heeft betrekking op dergelijke maatregelen. Ik beveel
deze van harte in de aandacht van de minister aan.Ik deel de opvatting van collega Witteveen over de verhouding tussen democratie
en rechtstaat. Zijn opmerkingen sluiten aan bij die van de minister. De volkswil
moet in het kader van een democratische rechtstaat enigszins beteugeld worden.
Dit was ook het thema van de heer Kohnstamm. Hij sprak zich in dezelfde zin
uit met zijn drie P's. Ik kreeg de indruk dat hij in ieder geval blij is dat
de minister van Justitie niet rechtstreeks wordt gekozen. Ik had zelfs de
indruk dat hij er bijna voor pleitte om ook de leden van de Tweede Kamer niet
meer rechtstreeks te kiezen, zoals dat bij de leden van deze Kamer het geval
is. Ik vond dat een opmerkelijk betoog. Wij zullen de heer Kohnstamm bij gelegenheid
nog eens herinneren aan de opvattingen die hij met de drie P's ten beste heeft
gegeven.Een belangrijk punt in mijn betoog in eerste termijn was de kwestie van
de privatisering. Ik dring er bij de minister op aan om zich daarover uit
te laten. Hij heeft onder andere gezegd dat het wat hem betreft denkbaar zou
zijn dat de bewakingstaken zouden worden uitgevoerd door bijvoorbeeld mensen
die door een particuliere werkgever ter beschikking worden gesteld aan het
gevangeniswezen. Dat zou betekenen dat personen die geen ambtenaar zijn op
basis van een civielrechtelijk contract tussen de overheid enerzijds en een
particulier bedrijf anderzijds, de bevoegdheid wordt gegeven om geweldsuitoefening
toe te passen. De redenering van de minister was: als ik maar verantwoordelijkheid
kan afleggen aan het parlement voor datgene wat in het kader van een dergelijke
particuliere relatie gebeurt, is er niets aan de hand. Dat zou volgens mij
niet juist zijn. Als de minister het daarmee eens is, hoor ik dat heel graag.
Principieel ben ik van mening dat personen die krachtens de wet de bevoegdheid
krijgen om namens de overheid geweld toe te passen – het maakt daarbij
niet uit of dat gebeurt in het kader van een politiedienst of in het gevangeniswezen –
rechtstreeks onder aansturing van een politiek verantwoordelijke bewindspersoon
horen te staan en niet in dienst kunnen zijn van een particuliere onderneming.
Ik hoop dat de minister dat kan bevestigen, want dan kunnen wij op dit punt
wel een belangrijke mate van overeenstemming vaststellen.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Voorzitter. De minister moet zich bezighouden met de verdeling van de
schaarste. In mijn eerste termijn heb ik geprobeerd om de Opiumwet aan de
orde te stellen. Een van de vragen die mijn fractie bezighoudt, is immers
hoe effectief de strafrechtelijke handhaving is van de Opiumwet. Die vraag
heb ik vorig jaar tijdens de algemene beschouwingen gesteld. De minister-president
heeft daarop meegedeeld dat de Rekenkamer daar een onderzoek naar zou doen.
Ik heb dat nagevraagd, maar dat blijkt niet het geval te zijn. Als in een
civiele procedure een stelling niet wordt weersproken, geldt die als de waarheid.
Deze minister heeft die mededeling niet weersproken en dat kan volgens mij
ook niet. Ik ga er daarom van uit dat de mededeling van de minister-president
tijdens de algemene beschouwingen op onjuiste informatie berustte. Ik zal
mij daarom beraden op het voorstel dat ik tijdens de algemene beschouwingen
aan deze Kamer heb voorgelegd.De minister heeft in zijn beantwoording aangegeven dat er voor de zomer
een nota verschijnt over het effect van de toepassing van het strafrecht.
Ik heb de indruk dat dit een tamelijk fundamentele nota wordt. Verschillende
woordvoerders in dit debat hebben gevraagd om een fundamenteler onderbouwing
van de verschillende maatregelen. Het lijkt mij dat de Kamer in ieder geval
over die nota moet beschikken voor de behandeling van een aantal belangrijke
wetsvoorstellen dat binnenkort op de agenda staat, zoals het wetsvoorstel
over de veelplegers. De minister gaf zo-even zonder motivering aan dat het
onmogelijk is om op korte termijn over die nota te beschikken. Dat heeft mij
te denken gegeven. Ik roep mijn collega-woordvoerders daarom op om bij de
behandeling van ingrijpende wetsvoorstellen, zoals het wetsvoorstel over de
veelplegers, net als ik te vragen om een fundamenteler onderbouwing van de
effecten die de regering verwacht van de toepassing van dat soort wetten.Als er één kans is om onze reputatie van kamer van reflectie
waar te maken, dan ligt die toch in het hanteren van de juiste volgorde: eerst
beschikken over de informatie die nodig is om wetten te beoordelen, en niet
andersom. Bij de noodwet over drugskoeriers hebben wij gezien hoe onzinnig
het is geweest dat wij ons door een hype hebben laten meeslepen en een wet
hebben aangenomen die al twee jaar later als "niet werkzaam" werd betiteld
en feitelijk overbodig werd.Als ik de minister woorden in de mond heb gelegd die hij niet heeft gezegd
over de bestraffing van allochtonen, neem ik alles wat ik daarover heb gezegd
graag terug onder het aanbieden van excuses en het uitspreken van de mededeling
dat ik de media met nog meer wantrouwen zal lezen.De heer Rosenthal (VVD):Mevrouw de voorzitter. Ik dank de minister zeer voor zijn presentatie
in eerste termijn. Ik het begin waande ik mij de congresganger die ooit eens
na een congres verzuchtte dat hij nog steeds verward was, maar wel op een
hoger niveau. Later werd het wat gemakkelijker. Daarvoor dank ik de minister.Ook mijn fractie bleef even haken bij de mededeling van de minister over
de rechtsstaat en de democratie: de rechtsstaat kon als beperking van de democratie
worden opgevat. Ik heb zelf steeds geleerd dat het in een democratie niet
alleen gaat om een platte meerderheidswil die wordt opgelegd aan degenen die
net niet de 50% plus 1 hebben gehaald, maar ook om het respect van de meerderheid
voor de minderheid en om een redelijke catalogus van grondrechten die beschermd
moeten worden voor het individu. Dan kruipen rechtsstaat en democratie veel
meer en dichter tegen elkaar aan.Dat gezegd zijnde vind ik het pure winst dat wij in de discussie die er
is geweest, dankzij de minister en dankzij een aantal collegae in deze Kamer,
wat meer duidelijkheid hebben gekregen over wat ik wel eens noem de tweezijdige
oriëntatie van de rechtsstaat. Deze is niet alleen gericht op verdachten
die in hun rechten moeten worden beschermd, het oude idee van de rechtsstatelijkheid,
maar ook op gewone burgers die rechtsconform werken en handelen. Zij moeten
dus ook door die rechtsstaat beschermd worden. De heer Kox was hierover zeer
uitgesproken. De heer Kohnstamm zocht het nog in evenwichten die naar mijn
oordeel terecht door de minister als een immobiel element in het huidige tijdsgewricht
werden afgewezen. Het lijkt mij dat de minister wat meer op de lijn zit dat
wij bij de rechtsstatelijkheid vooral moeten letten op de rechten van de rechtsconforme
burger, van wie wij het in deze samenleving vooral moeten hebben.De minister noemde heel kort een punt dat hier direct bij aansluit, maar
dat voor mijn fractie toch saillant was, namelijk het thema van het willen
onderkennen van het rechtsgevoel dat in de samenleving bestaat. Van wijlen
de procureur-generaal bij de Hoge Raad Remmelink heb ik ooit geleerd dat wij
het rechtsgevoel als bron van recht nog wel eens willen onderschatten. Ik
denk dat de minister op dit punt een juiste lijn volgt.Wij hebben weinig gehoord over de uitnodiging aan de minister om iets
te zeggen over de best practices die wij uit andere landen in de Europese
strafrechtelijke ruimte kunnen halen. Nadat hij het aan het begin van zijn
eerste termijn aankondigde, hebben wij ook heel weinig gehoord van de minister
over het legaliteitsbeginsel. Ik denk dat de minister er niet zo gemakkelijk
af zal komen, omdat de thematiek van het legaliteitsbeginsel en de ruimte
die voor het OM wordt gecreëerd, centraal komt te staan bij de herziening
van de strafvordering. Dat heb ik tenminste gehaald uit de recente behandeling
van strafvordering in de Tweede Kamer. Het gaat niet alleen om de Europese
kant, maar bepaald ook om de binnenlandse benadering van dit belangrijke thema
in onze rechtsstaat.Wetgeving en uitvoering waren de rode lijn in mijn bijdrage in eerste
termijn. Wij zitten hier om ons te laten overtuigen door tegenargumenten en
vooral door feiten die op tafel worden gelegd. Ik dank de minister dat hij
een aantal aanknopingspunten aanreikte voor de uitvoering van het beleid.
Hij vermeldde niet alleen een grotere capaciteit dan de fractie van de VVD
in eerste termijn noemde, maar ook een aantal activiteiten bij de uitvoering
van de strafrechtelijke wetgeving, zoals samenwerking met het bedrijfsleven,
wat er in de grote steden gebeurt etc. Dat mitigeert de bezorgdheid van mijn
fractie op veel punten.Ik kom wel met bezorgdheid terug op het verweer van de minister over de
prognose van de capaciteit in de strafrechtelijke keten, omdat dit voor mijn
fractie wat mager bleef. Wij zijn van mening dat er meer mee te doen is dan
de minister op dit moment voor ogen heeft. De minister heeft niet echt gereageerd
op de kernvraag over de strafrechtelijke keten in zijn totaliteit, namelijk
waar valt het meeste maatschappelijke rendement te boeken binnen die strafrechtelijke
keten? Door de woordvoerders van de verschillende fracties zijn in eerste
termijn impliciet voorstellen gedaan. Wij hebben gesproken over het risico
van een stuwmeer aan de achterkant van de strafrechtelijke keten. Wij vertrouwen
erop dat de minister nu of op een ander moment duidelijker zal zijn over de
toegevoegde waarde van de euro's die wij besteden aan de verschillende punten
in de strafrechtelijke keten. Wij wachten de reactie van de minister in tweede
termijn met belangstelling af.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Mevrouw de voorzitter. Ik dank de minister voor zijn duidelijke en vrij
korte antwoorden op de door mij gestelde vragen. Het doet mij genoegen dat
wij het op een aantal punten met elkaar eens zijn. Volgend jaar kunnen wij
in de begroting voor het ministerie van Justitie dus een hoofdstuk internationalisering
verwachten. Ik heb begrepen dat de minister ook met een overzicht zal komen
van de implementatie van de Europese regelgeving, specifiek voor zijn ministerie.
Ik roep de minister op, zijn collega's voor te stellen dat eveneens in hun
begrotingen te doen, zodat de Staten-Generaal het kunnen bijhouden.Enigszins teleurgesteld ben ik, omdat ik weinig van de minister heb gehoord
over de manier waarop hij de achterstand van het ministerie van Justitie bij
de implementatie van de Europese regelgeving denkt in te lopen en hoe hij
eventuele achterstanden in de toekomst wil voorkomen. Ik begrijp zeer wel
dat wetgeving soms meer vergt dan het gewoon implementeren van de kale tekst
van de Europese richtlijn. Desalniettemin hoor ik graag van hem hoe hij de
achterstanden wil inlopen en nieuwe wil voorkomen. De minister heeft evenmin
geantwoord op mijn vraag of hij voortaan kan aangeven wat er voor "extra's"
vastzit aan een wetsvoorstel boven de kale implementatie van de richtlijn.Ik heb de minister gevraagd om informatie over het wetsvoorstel met betrekking
tot delegatie in afwijking van de Wet bij lagere regeling. Ik heb begrepen
dat hij aan dat wetsvoorstel werkt. Uit de gebaren van de minister maak ik
nu op dat hij er niet aan werkt. Ik heb dat dan kennelijk verkeerd begrepen
en hoef daar niet verder op in te gaan.In mijn eerste termijn heb ik gesproken over de beïnvloeding van
de beleidsontwikkeling en besluitvorming in Brussel. De minister is ingegaan
op mijn opmerking over het actieplan van de Europese Commissie. Ook daarover
waren wij het met elkaar eens. De Commissie wil het gemeenschappelijk referentiekader
al over vier jaar vaststellen. Dat is heel snel. Het is zaak dat de minister
de vinger aan de pols houdt. Wil de minister alsnog ingaan op mijn vraag in
hoeverre de regering inzet op meer consistentie in de Europese regelgeving,
los van het actieplan? Ik noem als voorbeeld de consumentenbescherming. Op
dat punt zijn er bedenktermijnen: bij koop op afstand, bij time-sharing en
dergelijke zijn verschillende bedenktermijnen in de wet opgenomen, met ad-hocregelingen
vanuit Europa. Mijn opmerking is erop gericht dat door de minister en het
ministerie van Justitie al in een veel eerder stadium, bij de totstandkoming
van een richtlijn, wordt getracht om enige structuur en systematiek aan te
brengen in een dergelijk geheel. Duitsland heeft dat achteraf gedaan. Misschien
is het aardig om te weten dat in het Bürgerliches Gesetzbuch in artikel
355 over het "Wiederrufsrecht bei Verbraucherverträgen" is bepaald dat
men voor bedenktermijnen als algemene regel uitgaat van twee weken; daar valt
dan in principe alles onder. Mijn opmerking is erop gericht dat regelgeving
vanuit Europa misschien veel beter systematisch en gestructureerd gedaan kan
worden en dat het ministerie of de minister daar een aanzet toe kan geven.De heer Kox (SP):Mevrouw de voorzitter. Ik dank de minister voor zijn uitgebreide antwoord.
Ik droom er eerlijk gezegd van dat ik ooit nog eens zoveel tijd krijg om de
minister te beantwoorden nadat hij mij in vijftien minuten heeft verteld hoe
hij tegen de zaak aan kijkt. Hoewel ik met genoegen naar zijn antwoord heb
geluisterd, kan ik niet net zoals collega Van de Beeten zeggen dat het geheel
naar mijn verwachting was. Eerlijk gezegd had ik zeker na de woorden van Jacob
Kohnstamm toch iets meer de visionair en de doortastende crimefighter verwacht.
Wij kregen echter iets meer een wat aarzelende minister die in de praktijk
korter van zicht blijkt te zijn. Blijkbaar is hij ook gemankeerd door gebrek
aan geld, want zijn boodschap is: geen geld, geen extra beleid. Dat betekent
echter wel dat wij hier niet de man zien zitten die over vier jaar zal worden
gezien als de man die de war on crime in Nederland gewonnen heeft. Ik vrees
dat hij dan zal worden gezien als de man die de war on crime niet eens echt
begonnen is en niet eens op de helft van de tegenstander is gekomen.De op zich als staal klinkende reductietoezegging blijkt in de praktijk
ook eerder vergelijkbaar met boter. Als je goed leest wat er staat, staat
er drie keer dat "misschien, wellicht, circa tussen de 20% en 25% in het vizier
gaat komen". Ik ben nooit goed geweest in wiskunde, maar dan weet ik niet
meer hoeveel procent daar nou eigenlijk staat. Dat vind ik jammer. Ik wil
natuurlijk op geen enkele manier beweren dat het een makkelijk klusje zou
zijn om de op zich geweldige criminaliteitscijfers waarop wij ook dankzij
de begroting zicht hebben gekregen, substantieel terug te brengen, maar ik
denk dat Kohnstamm er gelijk in had dat je daarvoor toch meer visie moet hebben.Het viel mij tegen dat de minister zo stellig is in zijn veroordeling
van de visie dat je met opvoeden iets kunt bereiken. Hij zei eigenlijk met
zoveel woorden: wij hebben al zoveel geld in het onderwijs en de opvoeding
gestoken en kijk nou eens naar alle criminelen die er rond lopen. Dat is een
erg defaitistische houding, want ik ben ervan overtuigd dat je niet echt substantiële
winst kunt boeken op het terrein van de criminaliteitsbestrijding als je niet
begint bij de opvoeding en bij het inrichten van de samenleving naar de waarden
en normen die je zelf van al je burgers verlangt. De minister gaat ook wat
makkelijk voorbij aan onderzoeken die in het verleden hebben aangetoond dat
er wel degelijk een verband is tussen hoe de samenleving is ingericht en het
niveau van de criminaliteit. Als wij dat niet onderkennen, is er niet erg
veel te bereiken, hoewel ik een heleboel van de door de minister in zijn begroting
voorgestelde maatregelen natuurlijk weet te waarderen. Er staat veel verstandigs
in en dat moet ook vooral zo uitgevoerd worden, maar dit is toch vooral de
minister van de repressie. Ik denk niet dat hij dat wil zijn, maar dat blijkt
toch vooral uit zijn beleid. Ik heb in mijn eerste termijn gezegd dat repressie
moet en ook niet te zuinig, maar ook dat het daar niet bij gelaten kan worden.
De minister heeft gezegd dat de vergelijking van de keten niet zo goed is,
omdat het in buizen moet worden gezien, maar als er aan het begin steeds maar
meer ingepropt wordt, kun je buizen aanleggen wat je wilt, maar schiet het
niet op. Je zult de kraan dicht moeten draaien, anders blijft het dweilen
met de kraan open. Dat is op zichzelf niet helemaal hopeloos en ook niet helemaal
zinloos, maar erg effectief is het niet, zo kan iedere huisvrouw en huisman
u vertellen.De heer Van de Beeten (CDA):Begrijp ik goed dat de heer Kox vindt dat preventie zou moeten worden
toegepast en dat hij daaronder verstaat dat de inkomensverschillen kleiner
moeten worden en dat de minister van Justitie daarvoor verantwoordelijk is?De heer Kox (SP):U zit een aardig eind in de richting, mijnheer Van de Beeten, als u al
begrijpt dat justitie niet begínt met justitie en de minister van Justitie
altijd aan het einde zit. Als je een veiliger samenleving wilt, moet je zorgen
dat je betere mensen krijgt die zich beter gedragen. Als je wilt dat mensen
zich beter gedragen, zul je ervoor moeten zorgen dat ze in hun omgeving voorbeelden
van dat betere gedrag zien. Als je mensen echter confronteert met mensen die
graaien, plukken, zichzelf verrijken en die "stik de moord" aan anderen hebben,
om het op z'n Brabants te zeggen, krijg je een bepaalde groep mensen die zich
daardoor laat leiden. Volgens mij zijn u en ik en heel veel verstandige mensen
het daar wel over eens. Het is wel heel ingewikkeld om dit te doen, maar dat
wil niet zeggen dat je het niet moet proberen. Als je het niet gaat proberen,
zul je her en der wel wat successen boeken, maar zul je niet fundamenteel
iets veranderen aan het probleem van de criminaliteit. Maar goed, wellicht
kunnen wij daar op een ander moment nog verder over debatteren.Er is weinig soelaas voor de reclassering gekomen. Ik had graag gezien
dat er wat meer ruimte was gekomen voor dat belangrijke deel van het werk.
Ik vind het ook heel vervelend dat er geen zicht is op een oplossing voor
kinderen die ten onrechte in gevangenissen zitten. Natuurlijk heeft de minister
gelijk als hij zegt dat ik niet met één concreet voorbeeld moet
aankomen, maar ik ken te veel concrete voorbeelden om als lid van de volksvertegenwoordiging
te accepteren dat wij voor zó'n kleine groep mensen niet eens een goede
oplossing zouden kunnen vinden. Ik vind dat dit niet geaccepteerd mag worden
en bij de behandeling van de Wet op de jeugdzorg zullen wij daarover met voorstellen
komen.Mevrouw Tan was zo boos over de Justitie-in-de-buurtbureaus dat ze vergat
om een motie in te dienen die wij samen, met steun van de GroenLinksfractie,
wilden indienen. Ik doe dat nu alsnog. Ik vind dat de minister niet pennywise
en poundfoolish moet zijn en moet garanderen – zoals de Tweede Kamer
ook van hem heeft gevraagd bij monde van mevrouw Griffith en anderen –
dat die bureaus blijven bestaan. Het is echt gekkenwerk om daar korte metten
mee te maken, nu gebleken is dat ze effectief zijn. Ik hoop dat de Kamer deze
motie wil ondersteunen.De voorzitter:Door de leden Kox, Tan, Witteman, Witteveen en De Wolff wordt de volgende
motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging, vaststellende dat een substantiële vermindering van de criminaliteit
een doelstelling is van het regeringsbeleid;constaterende dat Justitie in de buurtbureaus een effectieve bijdrage
levert aan preventie en vroegtijdige aanpak van bepaalde vormen van criminaliteit
in buurten;van mening dat het hiervoor geconstateerde bijdraagt aan de voornoemde
doelstelling van beleid;verzoekt de regering, garanties te geven dat het werk van de bestaande
bureaus kan worden voortgezet,en gaat over tot de orde van de dag.Deze motie krijgt C (29200 VI).De heer Kohnstamm (D66):Voorzitter. Het is een mooi debat. De heer Schuyer en ik keken elkaar
na een half uur aan en besloten dat wij dit nog maar een keer moesten nalezen.
Een hoogtepunt in mijn parlementaire loopbaan is, dat ik voor het eerst een
verwijt heb moeten incasseren dat ik tracht de democratie terzijde te schuiven.
Dat deed mij denken aan een interview dat ik op de Duitse televisie heb gezien
met een Duitse politicus, die met kracht van argumenten een bepaalde stelling
poneerde. Hem werd vervolgens door de interviewer op scherpe wijze gezegd,
dat dit haaks stond op een standpunt dat hij pas een paar weken eerder had
ingenomen. Daarop zei deze Duitse politicus nijdig tegen de interviewer: Was
gib ich um meine verdamt blöde Meinung von Gestern? Ik stel de Kamer
wellicht teleur, want uit mijn bijdrage kan niet redelijkerwijs worden afgeleid
dat ik de democratie thans terzijde heb trachten te schuiven. Overigens riep
de minister de senaat kort na deze opmerking op om een wetsontwerp heel snel
en zonder discussie te aanvaarden! De pot en de ketel: u begrijpt wel wat
ik bedoel.Vanwege het reeds gevorderde uur zal ik proberen om de opmerkingen die
ik in eerste termijn heb gemaakt, op niet al te polemische wijze te verduidelijken.
Er zijn politici die volgend zijn en politici die leiding geven. Beiden zijn,
dunkt mij, democraten. Veiligheid aan de ene kant en criminaliteitsbestrijding
aan de andere kant zien op twee aparte delen van het veiligheidsgevoel. Dat
gevoel komt veelal voort uit andere elementen dan bedreiging door of ervaring
met criminaliteit. Perspectiefloosheid, 11 september, de oorlog in Irak
of het Midden-Oostenconflict zijn vaak veel bepalender voor het gevoel van
veiligheid van mensen.De antwoorden worden echter steevast gezocht, bijna gemakshalve, in de
verandering van het Wetboek van Strafrecht en Strafvordering. Er wordt met
andere woorden gekozen voor een instrumenteel antwoord vanuit het strafrecht
en de strafvordering op een gevoel dat ergens anders op slaat. Deze antwoorden
werken daardoor soms, maar zeker niet altijd, als een placebo. Vanuit deze
houding zal mijn fractie de wetgeving die ons zal worden voorgelegd, beoordelen.
Zijn het daadwerkelijk wetten die niet voornamelijk een verbetering zijn van
bestaande wetten? Zijn het wetten die leemtes vullen? Of zijn het wetten waarmee,
op de wijze die ik zojuist heb geschetst, niet effectief wordt gereageerd
op een gevoel van onveiligheid?Het ministerie van Justitie en zijn minister zijn uiteindelijk de leverancier
van wetgeving en prioriteitsstellingen. Zij zijn echter niet primair de belangrijkste
leverancier van veiligheid. Dat communicatieprobleem was soms een gevolg van
eerdere wetgeving. Of dat met de komende wetgeving ook het geval zal zijn,
kan ik op dit moment natuurlijk nog niet zeggen. Maar vanuit de door mij weergegeven
grondhouding zal mijn fractie de wetten die aan ons worden voorgelegd, echter
wel beoordelen.De heer Van de Beeten (CDA):De heer Kohnstamm diagnosticeert het veiligheidsgevoel als de kern van
het probleem. Het is echter de vraag of dat niet een onterechte verenging
van zowel het debat als het probleem is. Ook de heer Kohnstamm kan immers
niet ontkennen dat het criminaliteitsniveau 25 jaar geleden, ook percentueel,
aanzienlijk lager lag en dat de geweldscriminaliteit in de afgelopen jaren
sterk is toegenomen. Deze ontwikkeling heeft natuurlijk gevolgen voor het
veiligheidsgevoel, maar dat betekent niet dat het veiligheidsgevoel ons motiveert
om tot deze aanpak en deze maatregelen te komen. De ontwikkeling van de criminaliteit
zelf vereist een strengere aanpak en daarom kan de heer Kohnstamm niet zeggen
dat dit niet zo relevant is, omdat het alleen maar om een veiligheidsgevoel
zou gaan.De heer Kohnstamm (D66):Na 11 september is door de VS pressie uitgeoefend om werk te maken
van terrorismebestrijding, omdat de veiligheid in het geding zou zijn. Niet
te ontkennen valt dat door de gebeurtenissen op 11 september de veiligheid
van Amerikanen een knauw heeft gekregen die wereldwijd werd gevoeld. Het is
echter wel de vraag of een verandering van de Nederlandse wetgeving noodzakelijk
was om aan dat gevoel tegemoet te komen. Als de heer Van de Beeten zegt dat
er dingen zijn die verbetering behoeven en dat er in wetgevingstechnische
en mogelijk ook andere zin verbeteringen moeten worden aangebracht omdat de
samenleving en de samenstelling daarvan zijn veranderd, ben ik dat volstrekt
met hem eens. Als ik het debat in kranten en ook in de Handelingen van de
Tweede Kamer lees, krijg ik echter de indruk dat er heel erg op hypes en op
de waan van de dag wordt gereageerd. Ik vind dat wij hier in elk geval bij
tijd en wijle onze rug recht moeten houden. Ik weet dat een aantal andere
leden het daar zeer mee eens is en dienovereenkomstig een inbreng levert hier.
Ik heb het debat over de begroting aangegrepen om nog eens centraal te stellen
dat dit een problematisch punt is in de beredenering van het voorstellen van
wetgeving.De heer Van de Beeten (CDA):Ik kan ten dele meegaan in de redenering van de heer Kohnstamm dat de
zaak van de drugskoeriers en bolletjesslikkers destijds een hype was. Ik vond
echter dat er ook wel degelijk een reëel probleem was dat moest worden
aangepakt. Hij betrekt daar nu 11 september bij en hetgeen in de Verenigde
Staten is gebeurd. Dat is naar mijn mening om twee redenen wat bezijden de
realiteit van het Nederlandse publieke debat. In de eerste plaats komen zaken
als detentie en Guantanamo Bay in Nederland en West-Europa niet voor. Als
hij daarop kritiek heeft, ben ik dat met hem eens. Ik heb daar ook de grootst
mogelijke bedenkingen bij. In de tweede plaats moet gekeken worden naar de wetgeving op dit terrein
die hier al is gepasseerd. Het Europees aanhoudingsbevel en een aantal verdragen
op dit terrein zijn ook met instemming van deze Kamer door de minister geaccordeerd
in Brussel. Van deze maatregelen kan niet worden gezegd dat die uitsluitend
uit een hype zijn voortgevloeid. Het betrof reële maatregelen die noodzakelijk
waren om het terrorisme aan te pakken. Ik heb niet het gevoel dat wij ons
in deze Kamer daarin door een gevoel van onveiligheid hebben laten meeslepen.De heer Kohnstamm (D66):Ik houd niettemin staande dat het goed is om bij de verwachtingen die
worden gewekt rond wetgeving duidelijk te maken welk onderdeel men feitelijk
in het vizier heeft. Als de nota waar wij het vandaag onder andere over hebben
de Veiligheidsnota wordt genoemd terwijl deze naar mijn mening vooral gaat
over criminaliteitsbestrijding, zijn wij communicatief niet op de juiste wijze
bezig. Wij suggereren immers dat wij met een aantal punten veiligheid bevorderen
terwijl veiligheid een veel breder begrip is. Bij het veiligheidsgevoel is
perspectiefloosheid een belangrijker element dan de vraag of men wel of niet
direct te maken heeft gehad met criminaliteit. Dat is wat ik heb bedoeld te
betogen. Ik heb ook gesteld dat de minister ook in een lastig pakket kan zitten.
Bij tijd en wijle moet worden gewacht tot de hype een beetje over is in plaats
van dat er direct instrumenteel wordt gereageerd.De heer Rosenthal (VVD):Het is toch onmiskenbaar dat de criminaliteitscijfers over de afgelopen
decennia op een aantal zeer cruciale punten ernstig omhoog zijn geschoten,
in het bijzonder waar het gaat om geweldsmisdrijven? Dan gaat het toch niet
aan om daar uitsluitend over te praten in termen van hypes en de drie p's?
Wij spreken dan toch over bittere feiten? De heer Kohnstamm hangt als het
erop aankomt constant naar de rechten van verdachten. De rechtsstaat moet
er toch ook zijn voor burgers die wet koesteren en die de dupe worden van
dit soort criminaliteit? Laat hij zich daar nu eens over uitspreken.De heer Kohnstamm (D66):Ik spreek mij uit over hetgeen waarover ik mij wens uit te spreken. De
heer Rosenthal brengt steeds de rechten van slachtoffers ter sprake. Ik heb
niet betoogd, anders dan de minister mij in de mond legde, dat er sprake moet
zijn van evenwicht. Immers, het absolute evenwicht – dit om de verwarring
van de heer Rosenthal nog op een hoger niveau te brengen – betekent
immobiliteit, maar ik heb het steeds gehad over een evenwichtige verhouding.
Uiteindelijk komt dit laatste veel dichter bij het woord uit dat de minister
gebruikte, te weten maatvoering, dan bij de immobiliteit die mij nu in de
schoenen wordt geschoven. Ik heb niet de gedachte gehad, noch bij het uitspreken
van dit betoog of bij het voeren van dit debat – noch eerder en, naar
ik vrees, ook niet later – dat wij anders dan in een democratische rechtsstaat
zouden moeten leven. Ik wens de minister daar heel veel succes mee, want de
post waarop hij zit, is knap ingewikkeld. Dat is ook de hoofdzaak van mijn
betoog geweest.Misschien mag ik eindigen met een opmerking die een beetje naast dit alles
zit. Ik eindig daarmee met een wat vrolijker noot, ook in de richting van
de heer Rosenthal, die vragen heeft gesteld over de elektronische aangifte –
vragen die de minister bij mijn weten volstrekt correct heeft beantwoord.
Ik heb er om andere redenen enige betrokkenheid bij. Het komische met die
elektronische aangifte, om het zo maar te zeggen, is het volgende. In de regio's
waar de elektronische aangifte nu werkt, blijkt dat het een groot succes is.
Burgers vinden het heel plezierig en agenten vinden het heel plezierig. Er
moet nog een omslagpunt gevonden worden in ICT-achtige zin om met de elektronische
aangifte niet in een stand alone-applicatie te blijven maar om deze verder
te kunnen voeren. Welnu, in één van de regio's waar de test
is geweest, bleek dat het aantal aangiftes met bijna 30% omhoogging en dat
heeft dramatische gevolgen – over "lies, damned lies and statistics"
gesproken. Immers, het betekent dat het oplossingspercentage – het noemer-tellereffect –
gigantisch naar beneden gaat. Soms is winst moeilijk te vertalen, ook in communicatief
opzicht, naar degenen die er gebruik van maken!Minister Donner:Mevrouw de voorzitter. Graag zeg ik de leden dank voor hun woorden over
mijn eerdere reactie. Ik denk dat het inderdaad een goede gelegenheid is geweest
om op een aantal punten iets fundamenteler op de vragen in te gaan.Als ik inderdaad heb gezegd dat de rechtsstaat alleen maar een beperking
is op de democratie, dan is dat onjuist. Ik zie het aspect dat, zoals het
hier is uitgedrukt, rechtsstaat en democratie in de loop van de tijd meer
naar elkaar toe zijn gekropen en dat er althans een wisselwerking is. Ik zal
niet zeggen dat zij in elkaars verlengde liggen. Zeker als de heer Witteveen
refereert aan Jean Bodin, geeft hij in wezen aan waarom de rechtsstaat toen
ontwikkeld is. Bodin heeft het concept ontwikkeld van de wereldlijke overheid
die soeverein is en ook soeverein moet zijn om de maatregelen te kunnen nemen
die in het belang van de gemeenschap nodig zijn. In het Ancien Régime
kwam hij uit op een systeem van wederkerige afspraken, maar in een modernere
tijd is dat helemaal vastgelopen. De echte verandering van de Franse Revolutie
was niet dat men daardoor een beperkte overheid kreeg, maar een onbeperkte
overheid. De Franse Revolutie liep daardoor eerst vast op allerlei zaken,
bijvoorbeeld op het onvermogen de belastingen te saneren, vanwege het feit
dat die berustten op afspraken, conventies, standen en op charters. Desondanks
kon het belastingstelsel binnen vijf jaar worden veranderd. De absolute overheid
kon geen dienstplicht invoeren, kon burgers niet verplichten buiten het eigen
district, buiten de landweerfiguur, in dienst te treden en anderen op zich
te laten schieten. Toen de democratie eenmaal was bedacht, is dat in vijf
jaar ingevoerd. De landen die de democratie invoerden, hebben onmiddellijk
de verworvenheden ervan ingevoerd. Voortaan kon men burgers op zich laten
schieten. Daartoe kon men ze zelfs verplichten. Neem het systeem van algemene
wetten, het je losmaken van wetten, zoals die geleidelijk aan waren ontstaan.
De Franse Revolutie kon dat binnen een paar jaar.De Franse Revolutie en het beginsel van de Trias Politica, zoals dat is
ontwikkeld, gingen aan de rechtsstaat vooraf, na de beschrijving
van Montesquieu dat wetten niet absoluut waren, maar steeds naar de omstandigheden
gevonden zouden kunnen worden, bijvoorbeeld vanwege klimatologische of andere
factoren. Montesquieu stapte vervolgens af van het natuurrechtelijke concept
en vroeg zich af hoe een bestel kon worden ingericht dat de vrijheid waarborgde,
maar toch de wetten zou geven die nodig waren voor het systeem. Het begin
van de negentiende eeuw laat vervolgens de gevaren zien van de democratische
willekeur die daarmee is ontketend. Daarom deed aan het eind van de negentiende
eeuw het concept van de rechtsstaat zijn ingang, met name via het Duitse denken.
Bij ons is die tot stand gekomen via het onder andere het Meerenbergarrest.
Dat is de ontwikkeling geweest. Uiteraard zijn die ontwikkelingen samen gaan
lopen, maar de rechtsstaat is ontwikkeld om daar een antwoord op te vinden.Ik ben het eens met de heer Witteveen dat onze tijd, mede vanuit het concept
van de rechtsstaat, wordt gekenmerkt door een zekere verslaafdheid aan wetten.
Wij hebben ons vandaag overigens beperkt tot het strafrecht, want anders zou
ik daar graag over van gedachten hebben gewisseld met de Kamer. De vraag waar
wij voor staan, is hoe we moeten voorkomen dat de rechtsstaat vastloopt in
steeds meer regelgeving, niet alleen de strafrechtelijke, maar überhaupt
het feit van meer regelgeving. De oplossing is niet deregulering. Een moderne
samenleving behoeft namelijk regels om te kunnen functioneren. In een steeds
grotere kring van volstrekte onbekenden moet je een mate van voorspelbaarheid,
van betrouwbaarheid kunnen creëren. De vraag is voorts of alleen de overheid
die regels kan geven of dat er ook andere methoden zijn om die kwestie tot
ontwikkeling te brengen. Tegelijkertijd leven wij in een tijd waarin de ontwikkelingen
vaak zo snel gaan dat je ze niet door gebruik kunt laten ontstaan. Dat zijn
de meer fundamentele vragen waar de samenleving voor staat. Hoe kan enerzijds
worden voldaan aan de behoeften en de verwachtingen en hoe kunnen anderzijds
mechanismen gevonden worden waardoor het proces van steeds meer regelgeving
doorbroken wordt? Ik erken dat het ministerie van Justitie op dit punt een
bredere verantwoordelijkheid heeft. Niet alleen op het eigen terrein moet
de strafwetgeving zoveel mogelijk beperkt worden, maar ook op andere terreinen.Ik kan de heer Witteveen overigens geruststellen, want de heer Brouwer
gaat per 1 april a.s. over naar het college van procureurs-generaal,
waar hij zijn visie op het onnodig gebruik van strafwetgeving in de advisering
kan laten doorklinken. Overigens wijs ik erop dat het strafrecht bij vermogensdelicten
wordt ingezet omdat er eigenmachtig inbreuk wordt gemaakt op de rechten of
het vermogen van een ander. Dat levert een gekwetst rechtsgevoel op. Wij zetten
het strafrecht in bij milieudelicten omdat onze bestuurlijke instrumenten
op dat terreinen falen, terwijl wij toch ongewenste ontwikkelingen willen
tegengaan. Daartoe dienen wij meer te kunnen doen dan alleen iemand aanspreken.Dit brengt mij bij het betoog van de heer Kohnstamm. Ik ben het met hem
eens dat een minister van Justitie niet met iedere hype mee moet gaan. Dat
heb ik ook niet bedoeld. Ik bedoel ook niet dat de bolletjesslikkers een hype
zijn. Het gaat mij wel degelijk om de meer bestendige vragen. Er is een veel
belangrijker punt, namelijk de zorgwekkende ontwikkeling van een steeds stijgend
niveau van geweld. Juist om het geweldsmonopolie van de overheid te handhaven,
heb ik mede strafwetgeving nodig. Ik heb daar vooralsnog geen antwoord op.
Een van de belangrijkste vragen is hoe wij die ontwikkeling weer terug kunnen
draaien.Het is dan ook niet juist om te stellen dat er een veiligheidsprogramma
wordt gepresenteerd dat in wezen niets anders is dan criminaliteitsbestrijding.
Ik ben het wel met de heer Kohnstamm eens dat het om meer gaat dan alleen
criminaliteitsbestrijding. De ergste criminaliteit wordt trouwens niet ontdekt.
Dat verschijnsel zullen wij moeten blijven bestrijden. Wij zullen een passende
reactie moeten vinden op de verontrusting onder de bevolking door bepaalde
ontwikkelingen. Dan moeten er maatregelen worden genomen. Als men het gevoel
heeft dat de overheid geen passend antwoord heeft, dreigt de verontrusting
zich te ontladen in oplopende irritatie en uiteindelijk in geweld tussen mensen
en bevolkingsgroepen. De belangrijkste functie van de democratie is dat daarmee
afstand kan worden genomen van de zuiver technocratische of juridische benadering.
Ook de democratie is een mechanisme om conflicten in de samenleving te beslechten,
niet door een rechter, maar door er gezamenlijk over te spreken. Dat is het
veel oudere beginsel dat nog van voor Bodin dateert, namelijk van Marcilius
van Padua, de defensor pacis. Op die wijze dient dat wat eenieder aangaat,
door eenieder besloten te worden. Op die wijze kunnen wij onze conflicten
beslechten. Ik heb ook het beginsel tot uitdrukking proberen te brengen dat
er in alle tijden het besef is geweest dat de overheid nodig is om vreedzaam
samenleven mogelijk te maken en vruchtbaar samen te werken.Voorzitter. Ik heb hiermee de punten van de heer Witteveen besproken.
Ik zal tegelijkertijd de opmerkingen van de heer Kohnstamm meenemen. Ik twijfel
er niet aan dat hij de democratie niet terzijde heeft willen zetten. Hij wekte
wel de indruk dat hij liever had dat de minister van Justitie zich nog uitsluitend
in de Eerste Kamer kwam verantwoorden en liever niet meer in de Tweede Kamer.
Gegeven het feit dat de Eerste Kamer maar een dag per week vergadert, zou
ik dat ook verre prefereren.De heer Kohnstamm (D66):Sinds ik lid ben van de Eerste Kamer vind ik het ook jammer dat de leden
niet voor het leven benoemd worden.Minister Donner:Ik zal niet toezeggen dat ik hier ook iets aan zal doen.Ik wil graag nog een ding bestrijden, namelijk dat de problematiek van
de bolletjesslikkers een hype was. We hebben sinds december vastgesteld dat
de invoer via Schiphol van een omvang in de orde van grootte van 50 ton was.
Honderden mensen maakten gebruik van de vluchten. Zoals gezegd, heb ik vandaag
de rapportage naar de Tweede Kamer gestuurd. Het enkele gegeven dat sinds
december drie van de vier luchtvaartmaatschappijen die tussen Curaçao
en Nederland vlogen, inmiddels failliet zijn, geeft aan wat de omvang van
het probleem was.De heer Kohnstamm (D66):Voorzitter. Ik wil hier een misverstand wegnemen. De bolletjesslikkers
as such waren geen hype. We kunnen allemaal constateren dat het een hausse
was en dat daar een reactie op moest volgen. De hype was meer er meer in politieke
zin. Hoe moest je daarop gaan reageren? Voor uw aantreden als minister, in
de campagneperiode, rollebolde iedereen over elkaar heen en vond dat er instrumenteel
voorzien moest worden. De toenmalige minister van Justitie vond echter dat
hij de capaciteit niet had. Hij vond dat je de mensen fatsoenlijk moest scheiden
van hun waar, hen zo mogelijk met een dagvaarding terugzetten op het vliegtuig
en mogelijk paspoorten afnemen in plaats van met nieuwe instrumenten het probleem
te lijf gaan. Je moet vaststellen dat de nieuwe instrumenten er op de politieke
hype gekomen zijn en niet effectief zijn gebleken. Het gevolg is dat u als
minister nu met het probleem zit. U bent overigens op uw eigen wijze bezig
om hier opnieuw naar te kijken en het op te lossen.Minister Donner:De instrumenten die toen zijn aanvaard, zijn uitermate effectief gebleken.
Ze zijn niet afdoende gebleken, maar ze zijn zo effectief gebleken dat ze
inmiddels geïntegreerd worden in het normale systeem.De heer Kohnstamm (D66):Dit is een prachtige debattechniek. De bedoeling van de destijds aangenomen
wetgeving en de verwachting van uw ambtsvoorganger was dat het aantal bolletjesslikkers
daardoor zou afnemen. Dat is niet gebeurd. We moeten het dus hebben over een
hype in de politieke zin en een verwachtingspatroon dat absoluut niet is waargemaakt.Minister Donner:Het zal nog vaker gebeuren dat je eerst maatregelen neemt vanuit een bepaalde
optiek en dat vervolgens blijkt dat je polsstok tekortschiet. Inmiddels is
gebleken dat de polsstok wel degelijk nodig is en dat we die moeten introduceren.
Ik ben het er volledig mee eens dat de oorspronkelijke visie hoe we het ook
zouden kunnen aanpakken inmiddels is geprobeerd en in die zin ook werkt. Tegelijkertijd
kun je ook niet zeggen dat we dat toen hadden kunnen doen. We konden het nu
doen, omdat inmiddels uit de al genomen maatregelen gebleken was dat deze
niet toereikend waren.De heer Kohnstamm (D66):Zo heb ik van mijn ouders leren schaatsen: van vallen, leer je het. Ik
wens u weinig vallen en veel lering.Minister Donner:Ik zei iets meer, namelijk dat er ook een zeker draagvlak moet zijn.De heer Van de Beeten is in eerste termijn ingegaan op een van de onderdelen
van de noodwetgeving, de enkelvoudige kamer. Hij heeft aangegeven dat dit,
mede in het licht van het WODC-rapport, wellicht op een andere wijze hier
aan de orde gesteld moet worden. Ik heb eerder bij brief daartoe een poging
gedaan. Het gaat erom dat wij op een of andere manier een oplossing vinden
voor de problematiek. Inmiddels ben ik tot de overtuiging gekomen dat wij
dat breder moeten doen dan alleen voor de bolletjesslikkers. Wellicht moeten
wij zelfs overwegen om dit niet één jaar, maar eventueel langer
te doen. De heer Van de Beeten brengt naar voren dat er rechters zijn die
van mening zijn dat weer moet worden teruggekeerd van die weg. Ik ben inmiddels
door rechters benaderd die voorstellen om over te gaan naar een termijn van
drie jaar. Wij moeten hier verder mee komen. Ik hoop dat wij gezamenlijk een
oplossing kunnen vinden. De zaak dient hier in alle openheid besproken te
worden. Er is een toezegging gedaan en zij wordt uitgevoerd, ook ten aanzien
van de Tweede Kamer. Ik zou het echter op prijs stellen als wij dit kort kunnen
sluiten met een debat in de Eerste Kamer, want hier dient de discussie plaats
te vinden.De heer Van de Beeten (CDA):Bij de behandeling van het wetsvoorstel door de ambtsvoorganger van deze
minister heeft mijn fractie al gezegd dat het onvoldoende onderbouwd was.
Om die reden wilden wij het niet steunen. Uiteindelijk is er een compromis
uitgekomen. Het hield in dat het wetsvoorstel werd aangenomen, maar dat het
beperkt wordt toegepast met vervolgens een wetswijziging tot beperking van
de bevoegdheid. Nu ligt er het WODC-rapport. Wij moeten proberen om het inhoudelijke
debat te scheiden van het procedurele debat. Ik wil vermijden dat wij alleen
discussiëren over de vraag of de minister een toezegging wel of niet
nakomt. Hij wil graag met deze Kamer over het WODC-rapport spreken. Hij wil
over de enkelvoudige bevoegdheid van gedachten wisselen. Ik ben graag bereid
om op dat verzoek in te gaan. Bij een eerstvolgende gelegenheid zouden wij
dat kunnen doen.Minister Donner:Ik verwacht dat ik hier met grote regelmaat mag zijn voor de behandeling
van wetsvoorstellen. Een en ander zal door de commissie bezien moeten worden.
Ik wil graag op die wijze het inhoudelijke debat voeren.De heer Van de Beeten heeft gewezen op de voorstellen van de groepsondernemingsraad.
Alle voorstellen worden meegenomen bij de heroverweging, die zeer breed is.
Ik onderstreep dat het van belang is om de loyaliteit van de medewerkers in
het gevangeniswezen te bewaren. Ik heb groot respect voor de wijze waarop
zij menen dat invulling gegeven moet worden aan hun werkzaamheden. Gegeven
de omstandigheden moet ik echter overgaan tot wijzigingen in het systeem.Mevrouw Tan wees op de nog steeds hoge ziekteverzuimcijfers binnen het
gevangeniswezen. Sinds sprake is van twee op een cel is het ziekteverzuim
verder gedaald. Misschien moeten wij dat uitbreiden; dan zakt het ziekteverzuim
nog verder! Het geeft aan dat het één proces is. Mevrouw Tan
gaf in haar tweede termijn aan dat de reductie in de bedrijfstijd of "twee
in één cel" op dit moment blijkt te leiden tot een hogere druk,
maar dat is niet het geval. De reductie in de bedrijfstijd leidt juist tot
een minder hoge werkdruk. Bij "twee in één cel" houd ik nog
steeds vast aan de evaluatie, als het wetsontwerp wordt aangenomen, om te
bekijken hoe een en ander moet worden ingevoerd. Ook dit wetsontwerp is echter
dringend noodzakelijk om verder te kunnen gaan op dat terrein.Mevrouw Tan (PvdA):De heer Van de Beeten wees al op het rapport van de landelijke ondernemingsraad.
Ook ik heb mij daarop en op de informatie daarover gebaseerd. Ik heb uit die
kringen vernomen dat zij er bang voor zijn dat het aanpassen van het dienstrooster
ertoe leidt dat de bewaking veel korter aanwezig zal zijn dan nu. De minister
noemde dit feit ook al bij interruptie in de eerste termijn.
Dat betekent dat de gedetineerden veel langer achter de deur zitten. De verwachting
is dat dit tot spanningen onder de gedetineerden leidt, wat natuurlijk weer
doorwerkt en kan leiden tot spanningen onder het personeel, meer werkdruk
en risico's op ziekteverzuim.Minister Donner:De redenering kan ik volgen, maar zij komt erop neer dat er ten opzichte
van de huidige situatie niets verandert. Uiteraard weet ik ook dat in dat
rapport een aantal voorstellen wordt gedaan dat ook uitvoerbaar is, maar als
deze redenering wordt gevolgd, blijft alles bij het oude. De standaard gemiddelde
prijs van een cel, ongeacht de duur dat iemand in de gevangenis zit, is ongeveer € 250
of € 280 per dag per gevangene. Deze gemiddelde kosten moeten en
kunnen naar beneden. Dat is onder andere gebleken bij de regimes die elders
geworden toegepast. In Zeist zit men op € 150 per dag. Ook op andere
punten kan het goedkoper, en wel zonder dat dit de zaak wezenlijk aantast.
Natuurlijk worden in de overgang fouten gemaakt. Er zullen fricties ontstaan,
maar als wij een oplossing willen vinden voor de problematiek die hier aan
de orde is gesteld, moeten wij dat systeem veranderen. Als wij behoorlijk
willen functioneren en geen stuwmeer willen creëren moeten wij de strafrechtketen
op gang krijgen. Daarvoor wil ik mij inzetten.Mevrouw Tan vroeg verder naar de drugskoeriers en de verhouding tot het
Statuut. Die zaken bijten elkaar niet. Bij de drugskoeriers is het de vraag
in hoeverre ook juridische maatregelen genomen kunnen worden die betrekking
hebben op de inreis. In de praktijk is dat niet nodig gebleken. De maatregel
die is genomen – een zwarte lijst die berust op een privaatrechtelijke
handhaving, namelijk luchtvaartmaatschappijen die weigeren om te vervoeren –
is namelijk even effectief gebleken. Als het langs die weg kan, moet ik dat
zeker doen. De ervaring leerde dat de drugskoerier die werd vastgenomen en
vervolgens werd bedreigd met ettelijke maanden gevangenis dat vrij gelaten
over zich heen liet gaan. De maatregel die invloed heeft op de mobiliteit
wordt veel scherper gevoeld. Ik ben graag bereid om te kijken hoe wij het
arsenaal aan effectieve straffen op dat terrein kunnen uitbreiden. Op de eilanden
worden onder andere gedacht aan het ontnemen van het paspoort.Zij vroeg vervolgens naar de uitvoering van EU-verplichtingen binnen het
Koninkrijk. Strikt genomen liggen de Nederlandse Antillen en Aruba niet binnen
de Europese Unie. Tot nu toe is er op dat terrein geen probleem gebleken.
Op het moment dat er in de wetboeken veranderingen worden aangebracht, zou
dat een punt kunnen zijn, maar tot dusver is niet gebleken dat dit een probleem
is.Op de EBI ben ik al ingegaan. Ik heb de DJI gevraagd om te bekijken welke
aanpassingen op onderdelen noodzakelijk en mogelijk zijn. Ik zal de Kamer
te zijner tijd gaarne melden wat daar uit is gekomen.Mevrouw Tan vroeg naar een onderbouwing van het terugdringen van de resocialisatiemaatregelen.
Dit berust eenvoudig op de constatering dat het toepassen van resocialisatiemaatregelen
op alle gevangen bij een vrij voorspelbaar percentage geen enkel succes heeft.
Je kunt in de praktijk de kenmerken ontwikkelen van degenen bij wie dat het
geval zal zijn. Dan is het zinloos om die resocialisatiemaatregelen in die
gevallen te handhaven.Dat betekent niet dat er dan niets anders wordt gedaan, maar dit betekent
wel voor een deel dat ik zeg dat mijn instrumentarium op dit moment tekortschiet.
Het is niet zinvol om geld te blijven uitgeven in gevallen waarbij ik bijna
op voorhand kan zeggen dat het geen effect zal hebben. Dat is de onderbouwing
van die maatregelen. Ik heb al gezegd dat wij proberen om daar met de recidivemonitor
en met een toetsing van de programma's die effectief zijn wat betreft recidive,
beter zicht op te krijgen.Ik werd er terecht aan herinnerd dat ik niet ben ingegaan op de "Justitie
in de buurt"-projecten. Ik ontraad de Kamer de voorgelegde motie ten stelligste,
omdat deze benadering niet heeft voorgestaan toen "Justitie in de buurt" werd
voorgesteld. "Justitie in de buurt" is van het begin af aan voorzien als een
tijdelijke maatregel om een proces op gang te krijgen. In de begroting heb
ik vermeld dat ik bereid ben om mee te werken aan andere oplossingen om de
financiering te dragen. Als er wordt gewezen op de verschillende tekorten binnen de strafrechtketen
om oplossingen te vinden voor de werkelijke justitietaken, is het toch redelijk
dat er keuzes worden gemaakt vanuit de optiek van het openbaar ministerie
om met de beschikbare middelen zoveel mogelijk zaken te doen? Ik heb daar
tegenover gesteld dat er een gemeenschappelijk platform moet worden gevonden
voor de voortzetting van de financiering, als het goed werkt in een wijk,
als andere diensten er belang bij hebben en als de gemeente er belang bij
heeft. Voor zover er ook een belang van Justitie bij is, zal dat mede worden
gedragen door Justitie.In de motie staat dat de regering de betaling moet garanderen, terwijl
het nooit de bedoeling was om het langer dan een tijdelijke periode te doen.
Op kosten van Justitie betekent in wezen dat de maatregel wordt veranderd.Mevrouw Tan (PvdA):Vanwege het late uur en omdat ik zoveel mogelijk binnen mijn spreektijd
wilde blijven, heb ik niet alleen nagelaten om de motie in te dienen, maar
ook om aan te geven in welke richting de dekking gevonden moet worden. Naar
mijn idee moeten de verschillende onderdelen van de strafrechtketen meer in
evenwicht worden gebracht. De minister heeft in zijn betoog benadrukt dat
het niet alleen gaat om detentie, maar ook om zorg. Hij heeft gezegd dat dit
waar nodig tot en met dwangverpleging is. De voorgestelde maatregelen voor
detentieplaatsen zijn indrukwekkend, maar daar staan bezuinigingen tegenover,
bijvoorbeeld op de salariskosten van PIW en de programmeringskosten van de
reclassering. Mij komt dat voor als onevenwichtig. Als de minister kiest voor
bezuinigingen door vergroting van effectiviteit en als hij kiest voor programma's
waarvan de effectiviteit gebleken is, dan is naar mijn mening Justitie in
de buurt heel effectief gebleken. Zou het dan niet redelijk zijn om het evenwicht
te herstellen door iets meer aan de zorgkant te besteden en wat minder aan
repressie?Minister Donner:Er is al een proces in gang gezet. Om die reden zijn de extra middelen
voor het ministerie van Justitie na 2004 nog niet verdeeld. Nagegaan wordt
hoe de verschillende onderdelen van Justitie in evenwicht kunnen
worden gebracht en wat een gebalanceerde situatie is. De vraag is hoe ik de
middelen die er zijn, moet verdelen om de schaarste op te vangen. Het gaat
dan wel over de schaarste binnen de keten. Mij wordt gevraagd, de gelden van
Justitie te besteden aan zaken die buiten de keten liggen waardoor de problematiek
binnen de keten groter wordt. Er is gesproken over de prognoses die duiden
op 1700 extra cellen. Ik wijs op de enkele duizenden cellen voor veelplegers.
Voor hen geldt een sober regime van€ 150 per dag per gevangene.
De kosten daarvan bedragen 75 mln euro. Als de extra middelen uitsluitend
in het gevangeniswezen werden besteed, zou dat onvoldoende zijn om zonder
differentiatie daarop een antwoord te vinden. Ik wees er al op dat voor het
eind van het jaar de prognose van de behoefte weer hoger zal zijn. Dat zijn
de afwegingen die ik op dit moment moet maken en niet de constatering of iets
al dan niet effectief is. Ik maak ook niet de afweging dat Justitie in de
buurt moet eindigen. Ik wil wel een evenwichtige basis voor die diensten die
er belang bij hebben en die functies waarvoor de middelen belangrijk zijn.
Ik wil geen middelen aan de strafrechtketen onttrekken om te gebruiken in
andere takken.De heer Kox (SP):De minister heeft zo-even aangegeven dat hij bij zijn opereren rekening
moet houden met het feit hoe in het parlement gedacht wordt. Aan de overkant
is een motie van gelijke strekking aangenomen. In deze Kamer bestaat grote
zorg over de toekomst van de bureaus voor Justitie in de buurt. Het is het
goed recht van de minister om een en ander ten stelligste te ontraden. Misschien
is het verstandig om goed te luisteren naar wat in beide Kamers is gezegd
en daarvoor begrip te hebben en niet te zeggen dat hij de middelen dan ergens
anders weg moet halen. Dat klopt. JIB is een effectieve instelling, maar toch
wil de minister er vier mln op bezuinigen. Hij kan ook luisteren naar de argumenten
van het parlement en het op die manier te doen.Minister Donner:Ik ben volledig bereid te luisteren naar wat het parlement zegt. Ik moet
werken binnen de begrenzingen die de begroting stelt. Het oorspronkelijke
voorstel van de Kamer was, de extra middelen te zoeken in de boetes, waarbij
men ervan uitging dat die opbrengsten hoger zouden zijn. De hogere opbrengst
uit boetes moet wel eerst gerealiseerd worden, voordat die middelen uitgegeven
kunnen worden. Bij de keuze uit de middelen gaat het niet om middelen die
ik nodig heb voor het financieren van het OM, want het OM kiest zelf hoe het
de middelen wil inzetten. Wij constateren dat wij met hetzelfde geld effectiever
buiten de JIB dan in de JIB kunnen werken. Er kunnen andere overwegingen zijn
om daaraan geld te besteden, maar wij kunnen niet met de schaarse middelen
voor het openbaar ministerie andere gaten opvullen. Dat probleem moet de Kamer
voor mij oplossen, maar binnen de gegeven omvang is het niet echt oplosbaar.De heer Van de Beeten heeft een vraag gesteld over het privatiseren. Ik
denk dat er op dat punt een misverstand is. Zodra de verhouding door de privatisering
zodanig zou zijn dat ik in de Kamer de behandeling in een penitentiaire inrichting
zou moeten verdedigen met als argument "ik heb dit contract gesloten en het
contract staat mij niet toe om te voorkomen dat gevangenen eventueel onheus
worden bejegend", ben ik het met u eens. Dat is niet de privatisering die
mij voor ogen staat. De figuur waarbij ik, zoals in Zeist, op basis van uitzendcontracten
cipiers of werkers in een penitentiaire inrichting inhuur via een uitzendbureau,
terwijl zij onder regie en onder aanwijzing van een ambtenaar functioneren,
is echter heel goed mogelijk, want langs die lijn kan ik het gedrag volledig
verantwoorden. Het is niet zo dat het absoluut een ambtenaar moet zijn. Dat
beginsel hebben wij ook op andere terreinen allang losgelaten. Ik denk dat
wij dat beginsel op een aantal andere terreinen los zullen moeten laten omdat
wij anders de flexibiliteit verliezen. Dat doet op zich echter geen afbreuk
aan het beginsel dat er, waar geweld wordt uitgeoefend of waar de overheidsmacht
wordt uitgeoefend, volle verantwoordelijkheid moet zijn.Nu kom ik bij mevrouw De Wolff. Het is zeker niet zo dat mijn antwoord
niet zou stroken met het antwoord dat de minister-president tijdens de algemene
beschouwingen heeft gegeven. Dat kan men uit mijn zwijgen niet afleiden. De
Algemene Rekenkamer is op dit moment bezig met een onderzoek naar de effectiviteit
van handhaving in het algemeen, waarvan de strafrechtelijke handhaving van
het drugsbeleid een onderdeel is. Volgens mij is de Algemene Rekenkamer bovendien
meer in het bijzonder ook bezig met een onderzoek ten aanzien van de drugshandhaving,
maar op dat punt is de precieze reikwijdte van het onderzoek nog niet eens
vastgesteld. Leid uit mijn zwijgen in eerste termijn dus zeker niet af dat
ik iets anders heb willen zeggen dan de minister-president bij de algemene
beschouwingen.Met betrekking tot het bredere onderzoek over strafwetgeving herhaal ik
dat dat onderzoek in die zin niets te maken heeft met de nu voorgestelde maatregelen,
die gerechtvaardigd en gemotiveerd worden met de gegeven toelichting. Het
is niet zo dat er nu ander onderzoek is dat eerst moet worden gedaan. Nee,
ik heb aangegeven dat men door de maatregelen die getroffen worden, nieuwe
dingen en nieuwe problemen ziet. Dat is een gegeven van het leven. Je kunt
niet zeggen: nu stop ik met het leven totdat ik alle problemen boven water
heb en een antwoord heb gevonden op alle problemen. Nee, eerst moeten deze
maatregelen aanvaard worden omdat zij ook gerechtvaardigd zijn op basis van
de gegevens. Tegelijkertijd heb ik aangegeven dat vervolgens een verdergaand
probleem bezien zal moeten worden.De heer Rosenthal vroeg mij naar de best practices uit andere landen en
met name naar het legaliteitsbeginsel. Op die vraag heb ik al geantwoord in
mijn reactie op vragen naar aanleiding van het WRR-rapport. In de gevallen
waarin de WRR dit voorstelde voor de ernstige geweldsdelicten, hebben wij
de facto een legaliteitsbeginsel, want dan wordt er gewoon vervolgd en wordt
het opportuniteitsbeginsel hooguit gebruikt in gevallen waarin de bewijsbaarheid
op voorhand onzeker is. Het is vaak een discussie over woorden. Het opportuniteitsbeginsel
zoals wij dat hanteren, hanteren wij nou juist op een aantal terreinen om
het strafrecht zinvoller in te kunnen zetten als ultimum remedium. Omdat het
OM niet gehouden is, kan het tegen het bestuur zeggen: wilt gij eerst de maatregelen treffen die gij als bestuur kunt treffen, voordat gij
van het OM verwacht dat het tot vervolging overgaat. Derhalve denk ik dat
het op dat punt niet zonder meer een winstpunt is.De heer Rosenthal (VVD):De VVD-fractie wordt het toch iets te gortig nu ze ziet dat de binding
van het openbaar ministerie aan de toepassing van het recht onder andere wordt
gezocht in prestatieafspraken die met de politie worden gemaakt. Ik kom dat
tegen in de reactie van de regering op het WRR-rapport. Dat is net even te
brug te ver. Voor de VVD-fractie is dat te vrijblijvend. Ik heb erop gewezen
dat bij de behandeling in de Tweede Kamer van de herziening van het Wetboek
van Strafvordering uitgebreid op die materie is ingegaan, aan de hand van
eerst de propositie van Knigge omtrent het legaliteitsbeginsel in de strafvordering,
en vervolgens de constatering dat de ruimte voor het openbaar ministerie om
te doen en te laten wat het openbaar ministerie op een bepaald moment relevant
vindt, toch wel erg groot wordt gemaakt.Minister Donner:Het lijkt mij niet zinvol om op dit moment de hele discussie te voeren.
Dat zullen wij op een ander moment moeten doen en het zal ook in het kader
van de voorstellen tot herziening van het Wetboek van Strafvordering aan de
orde komen. Dit is een zodanige systeemwijziging dat ik vermoed dat wij daar
eerst tien keer over zullen praten voordat wij ertoe overgaan. Er wordt ook
voortdurend gelet op de best practices in andere landen, met name in het kader
van onderhandelingen in EU-verband. In eerste termijn heb ik erop willen wijzen
dat bij dat soort processen te vaak uit het oog wordt verloren, dat je in
een strafrechtsysteem nooit een maatregel op zichzelf kan bekijken. Wij hebben
vaak met andere methoden oplossingen gevonden en daardoor is vergelijking
vaak moeilijk.Mevrouw Broekers vroeg mij nog wat ik doe om de achterstanden met de implementatie
van Europese regelgeving in te lopen. Er zijn al een aantal maatregelen genomen.
In de eerste plaats heeft staatssecretaris Nicolaï bij de Tweede Kamer
het verzoek ingediend tot spoedige agendering van een groot aantal wetsvoorstellen
die dienen ter uitvoering van EG-richtlijnen. Verder toetst het ministerie
van Justitie nog nauwkeuriger op het tijdig maken van implementatieplannen
door de departementen. Intern hameren wij ook op de hoge prioriteitstelling.
De Tweede en de Eerste Kamer zullen in een zeer vroeg stadium inhoudelijk,
op hoofdlijnen, worden geïnformeerd over de te verwachten implementatiewetgeving,
naar aanleiding van voorstellen van de Commissie voor richtlijnen. Ook zal
er in de aanloop naar het Nederlandse voorzitterschap een zeer strikte voortgangsbewaking
plaatsvinden, juist om ervoor te zorgen dat het probleem tijdens dat voorzitterschap
in ieder geval beperkt is.De heer Kox verweet mij wat ik volgens de heer Kohnstamm niet had, namelijk
dat ik wat weifelde tussen crime fighten en het vaststellen van de onvermijdelijkheden
des levens. Eén ding zult u mij nooit horen zeggen: dat over vier jaar
de misdaad in Nederland met wortel en tak is uitgeroeid. Dat is niet over
vier jaar het geval, niet over acht jaar en ook niet later. Wel acht ik mij –
daarom heb ik gezegd dat je politici hebt die volgen, en politici die leiden –
gelet op de situatie die is ontstaan, verantwoordelijk en verplicht om in
discussies de leiding te nemen, daar waar dat nodig is om maatregelen te treffen.
Ik meen inderdaad dat wij te lang de criminaliteit op zijn beloop hebben gelaten.
Dat zit niet alleen in de cijfers die wij nu zien, maar ook in de cijfers
die wij niet zien, in de wijze waarop criminaliteit ook beslag legt op de
economie.Wij zijn het ook erover eens dat dit niet alleen een kwestie van wetgeving,
maar ook een kwestie van mentaliteit is. Begrijp mij wel: opvoeden speelt
daarbij een belangrijke rol, maar ik kan de opvoeding niet gebruiken om mijn
ideale samenleving dichterbij te brengen. Als ik dat zou willen doen, dreig
ik snel in een totalitair regiem te vervallen. Ik geef u na dat wij een probleem
hebben met het vinden van goede voorbeelden voor jongeren en dat wij bij een
aantal groepen jeugdigen eerder zullen moeten overwegen om in te grijpen,
bijvoorbeeld door middel van een ondertoezichtstelling. Bij sommige groepen
kunnen wij nu eenmaal niet volstaan met een zaaksbenadering, maar zullen wij
met een meer persoonsgerichte benadering moeten gaan werken.Ik blijf benadrukken dat deze aanpak niet op basis van een inzicht mag
worden toegepast. Het is erg gemakkelijk voor de overheid om een maatregel
als een ondertoezichtstelling te treffen, maar vervolgens is diezelfde overheid
wel verantwoordelijk voor die jongere en dan is het nog maar de vraag of zij
het zoveel beter kan en zoveel betere resultaten kan boeken. Die verantwoordelijkheid
nemen wij dan echter wel degelijk op onze schouders. Ik ben het al met al
op een aantal punten met de heer Kox eens, maar ik denk niet het een gevolg
is van economisch gedrag waarover je van mening kunt verschillen.Ik denk bovendien al helemaal niet dat een veilige samenleving vereist
dat ik betere mensen krijg. Ik moet het nu eenmaal doen met de mensen die
ik heb. Ik moet daarmee proberen te leren leven. Overigens ben ik blij dat
de heer Kox net als ik het grote belang van de discussie over waarden en normen
onderschrijft. Daar zal het immers moeten gebeuren. Die discussie betreft
echter wel een terrein waarop de overheid niet moet optreden, maar waar zij
moet proberen om mensen te motiveren en te mobiliseren om op een bepaalde
wijze te handelen. Als ik er een overheidsverplichting van maak, ben ik namelijk
in wezen weer uitgekomen waar ik begonnen ben. Als wij het daarover eens kunnen
worden, zijn wij het over veel eens.In tweede termijn zei de heer Kox dat de doelstellingen minder hard zouden
zijn. Daarmee schuift hij mij in de richting van de heer Van de Beeten die
harde doelstellingen al snel onverstandig vond. Ik zal wel tussen u en de
heer Van de Beeten heen en weer blijven worden geschoven.Voorzitter. Hiermee ben ik aan het einde gekomen van mijn beantwoording
in tweede termijn. Ik bedank de Kamer dat zij mij zolang heeft willen aanhoren.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor om aanstaande dinsdag over de ingediende motie te stemmen.Daartoe wordt besloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.Sluiting 22.57 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20032004-919-976.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl