Beleidsdebat naar aanleiding van de begroting van het Ministerie van Defensie voor het jaar 2005 (29800 X) en het onderdeel NAVO van de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 2005 (29800 V), waarbij tevens wordt betrokken het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen (SMT-2) (28114)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2004-2005, pag. 1069-1087

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

30-05-2005

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

nr. 25, pagina 1069-1087

10-05-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28114Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 29800-XToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 29800-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 10 mei 2005)Pagina 1135-1137
Debat over de Derde Top van de Raad van Europa, waarbij tevens wordt betrokken het AIV-rapport 'De Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa'Pagina 1093-1104
Beleidsdebat naar aanleiding van de begroting van het Ministerie van Defensie voor het jaar 2005 (29800 X) en het onderdeel NAVO van de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 2005 (29800 V), waarbij tevens wordt betrokken het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen (SMT-2) (28114)Pagina 1069-1087
Beëdiging H.S. Pruiksma tot lid van de Eerste KamerPagina 1104-1104
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden het Koninkrijk België inzake arbitrage betreffende de spoorlijn 'IJzeren Rijn'; 's-Gravenhage, 22/23 juli 2003 (29579)Pagina 1068-1068
Rapport van de commissie tot onderzoek van de geloofsbrief van de heer H.S. PruiksmaPagina 1138-1138
Behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs in verband met de decentralisatie van de vervangingsuitgaven en van de bovenwettelijke wachtgelduitgaven (decentralisatie vervangingsuitgaven en bovenwettelijke wachtgelduitgaven vo) (27744); - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, gericht op vermindering en vereenvoudiging van regelgeving en op verdere zelfregulering in het hoger onderwijs (27848); - het wetsvoorstel Goedkeuring van de op 22 april 2002 te Valencia totstandgekomen Europees-mediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschap en haar lidstaten, enerzijds, en de Democratische Volksrepubliek Algerije, anderzijds (Trb. 2002, 121) (28848); en 8 andere wetsvoorstellenPagina 1068-1069
Presentie en opening (dinsdag 10 mei 2005)Pagina 1067-1068
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering met betrekking tot verklaringen van getuigen die in ruil voor een toezegging van het openbaar ministerie zijn afgelegd (toezeggingen aan getuigen in strafzaken) (26294); - het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht in verband met het niet afleggen van een getuigenverklaring na een daartoe strekkende toezegging (28017)Pagina 1088-1093
Voortzetting van het beleidsdebat naar aanleiding van de begroting van het Ministerie van Defensie voor het jaar 2005 (29800 X) en het onderdeel NAVO van de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 2005 (29800 V), waarbij tevens wordt betrokken het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen (SMT-2) (28114)Pagina 1104-1134
Lijst van besluiten (dinsdag 10 mei 2005)Pagina 1134-1135

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 109 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het beleidsdebat naar aanleiding van
de begroting van het Ministerie van Defensie voor het jaar 2005 (29800 X) en het onderdeel NAVO van de begroting van het ministerie
van Buitenlandse Zaken voor het jaar 2005 (29800 V),
waarbij tevens wordt betrokken het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen
(SMT-2) (28114).De heer Middel (PvdA):Voorzitter. Vorig jaar hebben wij gesproken over de defensiebegroting
en over de NAVO meteen nadat bij het departement van Defensie, en dan met
name binnen onze krijgsmacht, een ingrijpende reorganisatie had plaatsgevonden.
Mijn fractie wil dit jaar het beleidsdebat gebruiken om stil te staan bij
een aantal aspecten die ons verontrusten. Het gaat om zaken die wij willen
uittillen boven de waan van de dag en boven de partijpolitieke discussie,
die vaak heftig wordt gevoerd, maar waarbij inhoudelijke argumenten nogal
eens op de achtergrond raken. Wij willen vanmiddag met het kabinet praten
over de uitzending van onderdelen van onze krijgsmacht, de ontwikkelingen
binnen de NAVO, het al dan niet gecommitteerd zijn aan schendingen van het
oorlogsrecht en de internationale verdragen inzake de behandeling van krijgsgevangenen,
en de uitwerking van de reorganisatie van de krijgsmacht en wat daarbij zoal
is komen kijken.Ik begin mijn betoog over de uitzendingen met een parafrase op een bekende
slogan van de omroeporganisatie Veronica van een aantal jaren geleden: je
bent klein en je wilt wat. Daarmee is aangegeven wat voor Nederland de motivatie
is om in internationaal verband op zoveel plekken tegelijk aanwezig te zijn.
Wij zaten vorig jaar in Irak met 1350 mensen, en later nog een paar mensen
extra. Wij zaten in Afghanistan met 400 mensen, onze special forces niet meegerekend.
Wij zaten rond het Arabisch schiereiland met een fregat en 180 militairen.
Wij zaten met 500 mensen op de Balkan, vooral in Bosnië. Wij lagen voor
de kust van Liberia, met een zogenaamd "landing platform deck", zoals dat
in het Nederlands heet. Daar tussendoor waren er nog wat commando's actief
in Ivoorkust, alsmede adviseurs in andere verre landen. Als je naar het aantal
mensen kijkt dat daarbij betrokken is geweest, dan kom je op een veelvoud.
Bovendien zijn er nog duizend militairen elk moment inzetbaar binnen de snelle
reactiemacht van de NAVO.Voorzitter. Ons land spreekt een woordje mee, zou je wel mogen zeggen.
Het wil daarnaast ook nog eens in een hoger geweldsspectrum actief worden.
Je zou kunnen zeggen dat er aan ambities geen gebrek is. Ter rechtvaardiging
en verklaring daarvan wordt er gesteld dat wij toch bij de grotere economische
machten in de wereld horen met onze dertiende plek of zo. Wij zijn een belangrijk
exportland. Wij zijn in internationaal verband door de eeuwen heen altijd
al heel actief geweest. Wij hebben overal economische belangen en onze Grondwet
stelt dat Nederland een krijgsmacht heeft om onder meer de internationale
rechtsorde te bevorderen.Die Nederlandse krijgsmacht – het moet gezegd worden – is
zeker na de ingezette herstructurering relatief goed inzetbaar. Je zou met
televisieprofessor Rob de Wijk kunnen zeggen dat ons leger feitelijk een verkleinde
versie is van de krijgsmacht van landen als Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
Onze krijgsmacht is volledig expeditionair, zoals dat heet, en dat kun je
dus niet zeggen van de meeste andere NAVO-partners, behalve de twee die ik
al noemde, de Verenigde Staten en over een tijdje ook Italië en Spanje.
Als wij zo doorgaan – ik weet niet of de minister dat wil en ik wil
graag van hem weten of dat zo is – dan zijn wij naar onze mening straks
na de Verenigde Staten, na Israël, Rusland, Noord-Korea en China het
zesde land – misschien vergeet ik er een – met een "full spectrum
force". En dat voor minder dan 2% van ons nationale inkomen en met een personeelsbestand
van nog geen 65.000 medewerkers.Kortom, het ontbreekt ons niet aan politieke ambities en blijkbaar evenmin
aan een hoog profiel. De minister zegt altijd – ik vind het trouwens
een prachtige uitspraak – wij hebben de mensen ervoor opgeleid, wij
hebben de spullen aangeschaft, dus wij kunnen het. Er is blijkbaar
een hoge risicobereidheid. De vraag die ik hier toch in alle ernst wil benadrukken,
is echter: zijn ook de minder zichtbare capaciteiten van onze krijgsmacht
wel toereikend? Ik bedoel die vraag niet zozeer in technische zin, maar in
sociale en psychologische zin. Ook mag je je afvragen hoe het draagvlak onder
de bevolking ligt, zoals de vooral achteraf omstreden missie naar Irak duidelijk
maakt. Er hoeft maar wát te gebeuren – iets triests zoals een
gesneuvelde jonge onderofficier uit Franeker of iets ergerlijks zoals de onverkwikkelijke
zaak rond marinier Erik O. – of de media, de publieke opinie en zeker
ook onze vrienden aan de overkant raken onmiddellijk in een stuip. Daarmee
bedoel ik alle fracties in de Tweede Kamer. Dat rechtvaardigt de vraag of
ons land, of Nederland inderdaad zo'n moderne internationaal georiënteerde
en bijna overal tot militaire inzet bereide samenleving huisvest, zoals de
regering ons graag wil laten geloven.Ik wil niet dramatiseren, maar ik heb het ook van collega's hier gehoord,
ik heb met mensen gesproken en ik heb her en der informatie opgedaan: er komen
te veel jonge mannen en vrouwen beschadigd terug van vredesoperaties. Niet
zozeer lichamelijk, maar wel geestelijk en dat is voor hen zeker niet minder
ingrijpend. Het is heel merkwaardig dat hier zelden of nooit bij wordt stilgestaan.
Politieke debatten gaan daar niet over. Die gaan over termijnen, over aantallen
manschappen, over commandostructuren, over bijzonder hypermodern materieel
en noem maar op, maar o zo weinig over menselijke capaciteiten en dus evenmin
over menselijke tekortkomingen. Daarmee bedoel ik nog niet eens de begeleidende
marechaussees die volgens de direct betrokkenen niet helemaal of helemaal
niet op hun taak berekend zouden zijn.Wij willen van de minister graag op korte termijn informatie ontvangen –
dat hoeft natuurlijk niet vandaag, dat kan ook niet en het zou het leukst
zijn als het naar de andere kant ging – over trauma's, over het aantal
mensen dat echt beschadigd is, niet meteen na terugkomst, maar ook na een
periode van drie jaar, wanneer het meestal echt gaat openbreken. Wij hebben
als commissie Defensie in aanwezigheid van de minister een tijdje geleden
een alleraardigst openhartig gesprek gehad op het Departement. Dat heeft de
minister mogelijk gemaakt nadat wij als commissie hadden gezegd dat wij met
mensen wilden praten die weten waar het over gaat. Het was een goed gesprek.
Alleen viel wel op dat het generaalsgehalte buitengewoon hoog was. Er waren
veel sterren en strepen aanwezig, de laagste in rang was majoor, geloof ik.
Ik heb het niet helemaal op mijn netvlies, maar er waren geen mannen en vrouwen
bij die daar het werk gedaan hadden, terwijl wij dat wel hadden gewild. Misschien
hadden wij dat eerder nog duidelijker moeten aangeven. Wat die mensen voor
ervaring hebben, is voor ons natuurlijk ook van heel groot belang als volksvertegenwoordiging.
Wij willen daar graag informatie over. Als de minister vindt dat het allemaal
overtrokken is en dat het onzin is, willen wij ook horen waarom dat zo is.
Dit is in elk geval een aspect dat te veel wordt verwaarloosd in het politieke
debat. In het publieke debat is dat overigens minder het geval.Een volgend punt betreft – het is een beetje gevaarlijk om te generaliseren –
onze volksaard. Wij zijn nog steeds een land waarvan kan worden gezegd dat
het niet echt tot vechten bereid is. Wij willen ons wel overal mee bemoeien,
maar wij willen ons niet echt opofferen zoals dat in andere landen soms wel
het geval is. Wij gaan er niet echt keihard voor. Wij praten en onderhandelen
vooral, daar zijn wij heel goed in. Echt vechten doen wij niet.Wij hebben echter wel een beroepsleger. Mensen die in een beroepsleger
gaan, weten wat er van hen kan worden verwacht. Zij moeten op een bepaald
moment vechten of in elk geval voorkomen dat er ergens gevochten gaat worden.
Wij hebben bewust gekozen voor een beroepsleger. De vraag is echter of zo'n
beroepsleger met de taken die nu worden vervuld en die vervuld moeten blijven
worden past binnen onze volksaard. Is er geen sprake van discrepantie? Sommigen
vinden het misschien soft klinken, maar voor ons is het een wezenlijke vraag.
Onze volksaard is voor een groot gedeelte zo als hij is. Natuurlijk verandert
die in de tijd. Hiertegenover staat een taak die volgens grote meerderheid
van ons moet worden uitgevoerd en die misschien niet zo goed past bij die
volksaard. Wij zijn geen land van vechters. Nu ja, wij vechten soms wel met
woorden en af en toe op het voetbalveld, maar niet in de laatste minuut.Het is mogelijk dat het beeld dat door de overheid wordt gecreëerd
niet in alle opzichten klopt met de harde werkelijkheid. Dat zal straks misschien
ook blijken in Afghanistan waar 165 leden van onze elitetroepen en 85 militairen
van een helikopterdetachement naartoe gaan om de Amerikanen te helpen bij
hun terroristenjacht die zij eufemistisch Enduring Freedom noemen. De regering
geeft toe dat het heel gevaarlijk is. Dezelfde regering zegt echter ook dat
het veilig is, want in ons land verblijvende asielzoekers uit Afghanistan
kunnen best terugkeren. Dat moet de minister van Defensie bekend voorkomen
vanuit zijn vroegere bezigheden.De PvdA-fractie deelt met de regering de opvatting dat Nederland een rol
moet vervullen in internationale operaties die vanuit de NAVO, de Verenigde
Naties of de Europese Unie worden geëntameerd en ook gelegitimeerd. De
vraag blijft altijd onder welke voorwaarden dat moet gebeuren. Ik denk hierbij
ook aan artikel 100 van de Grondwet. De heer Van Middelkoop zal hier straks
vast meer over zeggen. Wij moeten weten waar onze grenzen liggen. Wij kennen
het antwoord op die vraag in militair-operationele zin, maar nog niet in sociaal-psychologische
of sociaal-culturele zin. Wij moeten de vraag durven stellen in hoeverre wij
overal de rol van politieagent moeten vervullen. In hoeverre moeten wij altijd
het beste jongetje van de klas zijn dat oh zo graag de joviale bovenmeester
Bush en zijn norse conciërge Rumsfeld wil behagen? Die discussie is nauwelijks
gevoerd. Zij vereist echter een wat ander abstractieniveau dan wij doorgaans
gewend zijn in defensiepolitieke aangelegenheden.De afgelopen 25 jaar zijn bij vredesmissies en militaire uitzendingen
29 Nederlandse militairen omgekomen. Dat zijn er 29 te veel, vooral omdat
er voornamelijk politiefuncties werden uitgevoerd. Misschien moet er dan heel
cynisch moet worden gesproken over ingecalculeerde risico's. Dat neemt echter
niet weg dat de discussie over uitzending van onze mannen en vrouwen naar
de brandhaarden in de wereld zeer zorgvuldig en ook heel breed, dus breder
dan alleen defensie of buitenlandse politiek, moet worden gevoerd.
Dat geldt zowel voor peacekeeping als voor peace enforcing. Wij moeten in
internationaal verband iedere keer bekijken of alle niet-militaire middelen
al zijn uitgeput, of er een brede steun is in de volkerengemeenschap en of
er een rechtvaardiging ligt in het volkenrecht. In nationaal verband gaat
het niet alleen om een juiste interpretatie van artikel 100 van de Grondwet.
Bij de afweging moeten niet alleen militair-operationele criteria worden betrokken.
Er moet bovenal worden bekeken of het noodzakelijke maatschappelijke draagvlak
er is onder de Nederlandse bevolking. Het zijn niet alleen verdragsverplichtingen,
hoe belangrijk die ook zijn, of mooie spullen die er bij uitzendingen toe
doen, maar vooral onze mannen en vrouwen die daar het vuile werk opknappen.Het maatschappelijke en politieke debat over het nut en de noodzaak van
de NAVO is de laatste decennia qua aard en inhoud nogal veranderd. Dat heeft
natuurlijk alles te maken met de sinds 1989 veranderde wereldorde, met het
in duigen vallen van het paradigma van de onkwetsbaarheid op 11 september
2001, met de toetreding van de nieuwe lidstaten uit Centraal-Europa en met
een verbreding van de taak van de NAVO in de richting van het bevorderen van
mensenrechten en democratische vrijheden. Dat is wel eens anders geweest.
In alle onbescheidenheid, voorzitter, ik sta zelf een beetje symbool voor
de veranderende opvattingen over de NAVO. Dat kan natuurlijk komen door een
verregaande en verontrustende verrechtsing in de opvattingen bij zowel mijn
partij als bij mijzelf. Tegen de heer Kox zeg ik daarom: u hoeft niet te interrumperen,
want ik geef meteen toe dat dit het geval is. Die verrechtsing is ook het
gevolg van andere ontwikkelingen. In de jaren zeventig van de vorige eeuw
wilde de achterban van mijn partij het liefst uit de NAVO stappen. Zelf liep
ik vooraan bij demonstraties tegen wat wij dan de agressieve NAVO-politiek
noemden. De NAVO pretendeerde een verdedigingsverbond te zijn, maar zij zocht
haar toevlucht tot aanvalswapens. Daar protesteerden wij tegen. De NAVO stond
voor vrijheid en democratie, maar fascistische dictaturen als Portugal, Griekenland
en Turkije waren doodleuk volwaardig lid van de NAVO. De Nederlandse regering,
ook die van onze onvolprezen Joop den Uyl, accepteerde dit als een voldongen
feit. Het gevaar uit het oosten moest immers hoe dan ook afgewend worden en
daarbij kun je blijkbaar niet altijd kritisch zijn tegen je vrienden. De vraag
is natuurlijk wel of je met zulke vrienden nog wel vijanden nodig hebt. Die
vraag is simpel weggewimpeld.Voorzitter. Eind vorig jaar koos de NAVO-assemblee mij tot rapporteur
voor de Kaukasus. Van de voormalige Sovjetrepublieken Azerbeidzjan, Armenië
en Georgië moet ik binnenkort rapport opmaken en daarbij melden wat de
stand van de mensenrechten en de democratische verworvenheden is, en dat tegen
de achtergrond van de wens van deze landen om binnenkort vredespartner te
worden en het liefst ook lid van de NAVO. Vanochtend heeft de president van
Georgië nog gezegd dat hij dat absoluut wil en Bush is het daarmee eens.
Dus dat zal wel gebeuren, want dan is Nederland het er ook mee eens.Je zou kunnen zeggen dat de NAVO steeds meer aan politiek doet, breed
gedragen, inderdaad, en met oog op de toekomst. Maar voordat wij hierover
met z'n allen gaan jubelen, wil ik erop wijzen dat er kortgeleden een domper
kwam in de vorm van een opmerking van onze eigen minister van Buitenlandse
Zaken. Vorig jaar heb ik al gezegd dat hij ook bij ons bekend staat als een
buitengewoon intelligent en genuanceerd denkend mens. Wij hebben gezegd: hij
is goeie minister. Natuurlijk, hij zit in het verkeerde kabinet, maar dat
hij een goeie minister is, blijven wij zeggen. Er is echter iets heel vreemds
gebeurd op de CDA-bijeenkomst onder de naam de Norbert Schmelzerlezing. Als
je een beetje historisch besef hebt, weet je dat het mis moet gaan als je
op zo'n lezing het woord voert. Op die bijeenkomst pleitte de minister van
Buitenlandse Zaken voor een versoepeling van het unanimiteitsbeginsel binnen
het bondgenootschap. Blijkbaar leidde de interne NAVO-ruzie over de oorlog
in Irak tot de gedachte die de minister op de bijeenkomst verwoordde. Hij
zei dat door een kleinere groep een bepaalde activiteit binnen NAVO-verband
ondernomen gaat worden zonder dat de gehele NAVO zich hier unaniem achter
hoeft te scharen. Voorzitter. Een betere manier om de saamhorigheid in NAVO-verband
te doorbreken lijkt er niet te zijn. Daar komt bij dat de door de regering
zo gekoesterde transatlantische betrekkingen met de Verenigde Staten onder
druk kunnen komen te staan. Stel dat Joscka Fischer en Jacques Chirac, een
prachtige blauwgroene coalitie, enkele andere Europese NAVO-landen zo gek
krijgen om tegen de zin van de Verenigde Staten in ergens iets te ondernemen.
Dit is niet eens zo'n rare gedachte. Het is echt iets voor Chirac, en eigenlijk
ook voor Fischer, maar dit gaat heel diep. In zo'n geval heb je wel de poppen
aan het dansen. Daaraan zou dan zelfs de in de ogen van de Amerikanen hondstrouwe
Nederlandse secretaris-generaal niets meer kunnen veranderen.Tegelijk geeft een doorbreking van het unanimiteitsbeginsel de Amerikanen
en in hun kielzog hun vrienden in het Verenigd Koninkrijk een vrijbrief om
gelegitimeerd door te gaan op het pad dat zij met de oorlog in Irak zijn ingeslagen.
Dat zou een afbrokkeling van de betekenis van internationale verdragen met
zich brengen. Daarom wil de Partij van de Arbeid-fractie graag van de minister
van Buitenlandse Zaken weten of hij al op zijn schreden is teruggekeerd, of
wij en met ons velen anderen hem verkeerd hebben begrepen of dat er toch iets
anders aan de hand is. Wij zijn zeer benieuwd.Voorzitter. Met onze buitenlandse en defensiepolitiek volgen wij al jarenlang
het NAVO-gedachtegoed dat grotendeels door de Verenigde Staten wordt bepaald.
Net als de Verenigde Staten staan wij voor vrede, vrijheid en democratie en
net als dat land hebben wij de neiging om daar een eigen draai aan te geven.
Binnen vijftien jaar gingen wij twee keer zonder dralen naar Irak. Echter,
in dezelfde periode gingen wij niet naar Rwanda, wij gingen niet naar het
oosten van Kongo en wij gingen niet naar Darfur. Wij zonden alleen een schip,
dat op veilige afstand voor de kust van Liberia bleef liggen. Er werd benadrukt
dat die kust vooral niet betreden mocht worden, want stel je eens voor dat
wij echt bij het conflict in Liberia betrokken zouden worden. Alleen commando's
naar de Ivoorkust sturen. Om wat te doen? Om onze landgenoten te evacueren.
Prima hoor! Maar dit geeft aan dat je op de ene plaats wel
wat doet en op de andere niet. Het betrof hier immers maar Afrika, dat blijkbaar
zijn eigen problemen maar moet oplossen. Wij hebben er nauwelijks economische
belangen. In Darfur, in Rwanda en in het oosten van Kongo zit geen olie in
de grond.Tegen deze achtergrond kun je niet anders dan alle mooie woorden over
democratie en mensenrechten relativeren. De Verenigde Staten zeggen in Afghanistan
aan zelfverdediging te doen en wij lopen daar weer eens achteraan. De Verenigde
Staten staan pal voor recht en gerechtigheid en onttrekken zich vervolgens
aan het Internationaal Strafhof. Een Amerikaan staat blijkbaar boven alles
en iedereen. Door de Nederlandse senaat is onder aanvoering van Tini Kox bij
herhaling eensgezind, eenstemmig en genuanceerd gewezen op de verbijsterende
wijze waarop Amerika krijgsgevangenen behandelt. In strijd met alle internationale
regels worden zij zonder enige vorm van proces en juridische bijstand opgesloten,
geïntimideerd, geïsoleerd, zo nu en dan gemarteld en structureel
vernederd. Het excuus is dat het niet om krijgsgevangenen gaat, maar om terroristen
en dat men nu eenmaal informatie moet zien los te krijgen om toekomstige terroristische
acties te voorkomen.Ik vraag de minister waar wij dit eerder hebben gehoord in de geschiedenis.
Het antwoord is natuurlijk dat wij dit overal hebben gehoord waar mensenrechten
en democratische vrijheden met voeten getreden worden. Guantánamo Bay
staat symbool voor iets wat gewoon niet deugt en waar wij in zekere zin nog
aan meewerken ook. Wij hebben geprobeerd om deze misstand in de NAVO Assemblee
aan de orde te stellen, maar het wordt ook daar niet van belang geacht. Men
vindt het niet opportuun. De Verenigde Staten slagen er blijkbaar in om hun
bondgenoten zo te intimideren dat door de vingers wordt gezien wat elke andere
NAVO-lidstaat in eigen huis als uitgesloten beschouwt. Stel je eens voor dat
wij hier zoiets zouden willen proberen als Guantánamo Bay. Dan zou
de regering nog geen halve dag blijven zitten en zou het parlement, terecht,
naar huis gestuurd worden. Mensen zouden dan te hoop lopen, maar wij pikken
het wel van onze grootste bondgenoot. Sterker nog, wij lopen er achteraan.
Dat is schijnheiligheid ten top. Daar komt nog bij dat landen waar dit soort
dingen gebeuren door de NAVO worden gezien als toekomstige objecten van interventie,
zoals dat heet. Dan moet je echter wel optreden en mensenrechten en democratische
verworvenheden beschermen. Kijk dus eerst in je eigen tuin.Vorig jaar heeft de PvdA-fractie al geconstateerd dat deze minister van
Defensie de wind er goed onder heeft op zijn departement. Dat viel des te
meer op omdat wij dat niet zo goed kunnen zeggen van een hele reeks van zijn
voorgangers. Voor zover zij het eventueel vergeten waren, weten militairen
in Nederland nu weer dat de politiek de dienst uitmaakt. De minister heeft
dit bewerkstelligd door duidelijk en transparant te handelen en daarbij de
confrontatie met het parlement niet te schuwen en door te blijven argumenteren.
Je kunt het in tal van opzichten met de minister en zijn collega's oneens
zijn – het is helder dat dit voor de PvdA ook geldt – maar deze
minister is wel een competente minister. Ik zou bijna zeggen dat ik dit volgend
jaar weer hoop te kunnen zeggen, maar uiteindelijk hoop ik natuurlijk dat
deze regering er dan niet meer zit. Ik zou voor de minister bijna het woord
"excellent" gebruiken, maar de staatssecretaris zou dat verkeerd kunnen begrijpen.
Daarom doe ik dat maar niet.Met deze loftuitingen in de richting van de minister van Defensie zijn
wij er echter niet, want er is nog wel wat aan de hand. De reorganisatie van
Defensie verloopt gladjes, althans in vergelijking met de grootscheepse herstructureringen
elders. Er kan echter heel snel veel veranderen. Zo werden er een kleine tien
jaar geleden her en der vestigingen van de marine gesloten, zoals het MEOB
in Oegstgeest, om de positie van Den Helder te versterken. Inmiddels is onze
nationale marinehaven – de commissie is er onlangs geweest – door
eigen toedoen gekrompen, met als gevolg een negatieve economische spin-off
naar de regio. Nu gebeurt dus het tegendeel van datgene wat nog niet zo lang
geleden werd beoogd. En zo zijn er meer voorbeeld, zoals Twente en straks
ook Valkenburg. Reorganiseren en inkrimpen doen pijn, ook als de rechtspositie
van de medewerkers goed geregeld is. De vraag blijft evenwel waarom ons land ook met een op de eisen van deze
tijd gerichte krijgsmacht op alle fronten moet meedoen en zelfs voorop wil
lopen. Is dat omdat wij vanuit onze traditie nooit een keuze hebben durven
maken tussen de landmacht, de marine en de luchtmacht? Dat is eigenlijk heel
gek, want in het licht van de vorming van gezamenlijke legerkorpsen zou het
toch voor de hand liggen om binnen de Nederlandse krijgsmacht keuzes te maken.
Op werkbezoeken bij de landmacht hoor ik echter altijd dat onze mannen en
vrouwen om een boodschap gestuurd kunnen worden. Eigenlijk zijn er geen betere
militairen; internationaal behoren zij bij de allerbesten. Bij de marechaussee
leer ik steeds dat geen land zo zijn mannetje staat bij grensbewaking en burgerbescherming
als Nederland. Bij de luchtmacht hoor ik dat men ervan overtuigd is bij de
top drie van de wereld te zitten. Dat trio bestaat dan uit de Verenigde Staten,
Israël en Nederland. Bij een recent commissiebezoek aan de marine blijkt
dat men geheel en al in lijn van de grote De Ruyter en vader en zoon Tromp
alle wereldzeeën denkt te kunnen beheersen, ook met minder schepen. Laat
er geen misverstand over bestaan: trots is een groot goed en moet niet verward
worden met arrogantie, maar toch. Waarom geen expliciete keuze voor een van
de krijgsmachtonderdelen? Op termijn is het niet vol te houden om overal de
beste of de op een na beste in te willen zijn.Intussen wordt de krijgsmacht getroffen door incident na incident. Ik
heb een selectie gemaakt uit de berichten van de laatste maanden: de grootste
diamantroof op Schiphol ooit onder de ogen van de marechaussee, de vuurwapenroof
op Gilze-Rijen, dronken onderofficieren in opleiding die in Limburg een knokpartij
beginnen met de politie en een gebrekkige paspoortcontrole en wapensmokkel,
ook al onder de ogen van de marechaussee. Als je deze incidenten op een rijtje
zet, kan het behoorlijk structureel lijken. De vraag is dan ook of wij met
het aantrekken en opleiden van militair personeel wel zo goed zijn als wij
zelf lijken te denken. Natuurlijk is ons defensieapparaat een afspiegeling
van de samenleving en zullen wij moeten accepteren dat er af en toe zaken
misgaan, maar het kan geen kwaad om toch ook een beetje model te willen
zijn. Vooral als je draagvlak voor je handelen moet zien te vinden, kan het
geen kwaad om zelf het goede voorbeeld te geven. Leiding geven is ook een
kwestie van waarden en normen – dat zal dit kabinet aanspreken –
en niet te vergeten: gedrag.De heer Russell (CDA):Mevrouw de voorzitter. De NAVO is nog steeds de hoeksteen van ons veiligheidsbeleid.
Het is nog steeds een succesvolle alliantie en niet een snel aftakelende organisatie,
zoals generaal-majoor buiten dienst Schaberg recent in de Volkskrant suggereerde.
De minister van Buitenlandse Zaken begon de Norbert Schmelzerlezing op 30 maart
jl. met de volgende woorden: "Om een ideaal levend te houden en van tijd tot
tijd nieuw leven in te blazen, moet men er in geloven, en ook durven toegeven,
dat men er in gelooft. Dat geldt ook voor de transatlantische samenwerking
in al haar facetten."De CDA-fractie sluit zich daar volgaarne bij aan, met name omdat zij gelooft
in idealen en de wereld van vandaag te veel idealen makkelijk bij tegenwind
laat varen. Natuurlijk, tijden veranderen en de NAVO zal zich moeten aanpassen
aan de eisen van deze tijd. Het is goed dat Nederland in de discussie over
de NAVO een positieve bijdrage levert. Het CDA heeft er bovendien ook alle
vertrouwen in dat de NAVO onder het leiderschap van Jaap de Hoop Scheffer
een nieuwe levensfase ingaat die een moderne invulling geeft aan de transatlantische
samenwerking. Kan de minister duidelijk maken of er al voortgang geboekt wordt
en, zo nee, wanneer die dan wel te verwachten valt? Wat vond de minister van
het voorstel van bondskanselier Schröder om de NAVO politieker te maken?De voorstellen die de minister heeft uitgesproken, zoals het werken met
avant gardes binnen de NAVO, zijn er – als wij het goed begrijpen –
op gericht om vernieuwende ideeën naar voren te brengen over de besluitvorming
en het optreden van de NAVO, waardoor het minder noodzakelijk zou worden om
door middel van coalitions of the willing buiten de NAVO om te gaan. Daarbij
is het cruciaal dat ieder beroep op de bondgenoten primair in NAVO-verband
wordt aangekaart en niet een bondgenoot – wie dan ook – naar willekeur
onder de NAVO-leden gaat shoppen. Voor de goede orde: is het voorstel van
de minister dat constructieve onthouding mogelijk moet maken dat de NAVO toch
tot een besluit komt wanneer een land geen onoverkomelijke bezwaren heeft,
maar zich politiek niet achter een optreden van de NAVO wil scharen? Van afwijking
van het consensusbeginsel zou volgens de minister geen sprake zijn en het
vetorecht zou blijven bestaan. De vraag die nu opkomt, is echter wat precies
consensus is volgens de minister. Is dat wanneer een beslissing wordt genomen
zonder tegenstemmen of is dat een beslissing die genomen wordt met gelijke
stemmen zonder onthoudingen? Is dit ook nu niet al het uitgangspunt? Lidstaten
die geen bezwaar hebben tegen een NAVO-operatie zijn ook nu niet verplicht
tot een bijdrage. Zal dit plan van constructieve onthouding "free rider"-gedrag
van landen niet in de hand werken? Dat is toch juist wat lidstaten trachten
te voorkomen? De CDA-fractie wil graag dat de minister zijn pleidooi voor
een NAVO met meer snelheden nader toelicht. Is de minister het met de CDA-fractie
eens dat er in de NAVO moet worden gestreefd naar een meer evenwichtige verdeling
van verantwoordelijkheden over zoveel mogelijk landen? Dan moeten wij die
er wel bij houden.In het licht van mogelijk "free rider"-gedrag is de CDA-fractie blij met
het pleidooi van minister Kamp voor een koppeling tussen financiering en inzet,
zodat wij duidelijker kunnen zien of de kosten niet het zwaarst drukken op
lidstaten die meer in operaties kunnen of willen participeren dan andere.
De secretaris-generaal van de NAVO heeft inmiddels aan het internationale
secretariaat van de NAVO gevraagd, aanpassing van de financiële regelingen
voor crisisbeheersingsoperaties te onderzoeken, omdat een gemeenschappelijke
financiering de beschikbaarheid van eenheden voor operaties kan vergroten.
De CDA-fractie wil graag op de hoogte blijven van de verdere ontwikkelingen.
Is hierover al meer bekend?Uit de recente voorstellen van de minister van Buitenlandse Zaken blijkt
dat ook de minister hecht aan de NAVO als hoeksteen van ons veiligheidsbeleid.
Voorwaarde voor een sterke NAVO is een versterkte Europese defensiesamenwerking.
Naarmate de Europese samenwerking beter wordt, kan de Europese Unie meer voor
de NAVO betekenen. Secretaris-generaal van de NAVO De Hoop Scheffer gaf recentelijk
aan dat hij de gezamenlijke agenda's van de NAVO en de EU "zeer dun" vond.
Hij noemde deze samenwerking zelfs "kunstmatig". Kan de minister aangeven
hoe hij de samenwerking tussen de NAVO en de EU duidt? Wat vindt de minister
van de uitspraak dat de samenwerking kunstmatig zou zijn?Naast het Europese defensiebeleid, de NAVO en de VN is ook de Nederlandse
krijgsmacht aan constante, nogal grote veranderingen onderhevig. Ook de Nederlandse
krijgsmacht gaat met zijn tijd mee, en dat moet ook. Maar wat is er over van
een zekere toekomst bij de krijgsmacht? Al tijden wordt er gekort op de defensiebegroting.
In 2003 werd in de prinsjesdagbrief aangekondigd dat 12.000 militairen moesten
verdwijnen. Hierdoor ontstonden vervolgens ongewenste tekorten. Er moeten
7000 jonge militairen per jaar aantreden voor de geplande expeditionaire krijgsmacht.
De pensioenleeftijd werd in 2000 met drie jaar verhoogd, naar 58 jaar. Naar
verwachting wordt dit al in 2006 ingevoerd. Voor 3000 oudere militairen dreigt
nu ontslag wegens overtolligheid. De vraag is of het defensiepersoneel nog
weet waar het aan toe is.De CDA-fractie is bezorgd over het dreigende ontslag voor oudere militairen
en vraagt of deze maatregel losstaat van de maatregelen die werden aangekondigd
in de prinsjesdagbrief uit 2003. Zij vraagt zich verder af wat er ten grondslag
ligt aan het ontslag dat in de lucht hangt voor oudere BOT'ers. Is dit toch
een onderdeel van de maatregelen uit de prinsjesdagbrief of is er een samenhang
met het kabinetsbesluit om het prepensioen fiscaal te ontmoedigen en de pensioenleeftijd
te verhogen? Voert de regering geen beleid om ouderen langer aan het werk
te houden? Indien deze 3000 militairen daadwerkelijk worden ontslagen, komt
er dan een overgangsregeling voor hen? Kan de regering aangeven wat er wordt
gedaan om hen aan andere, civiele banen te helpen?Over het door de staatssecretaris aangekondigde "up or out"-systeem bestaat
nog veel onduidelijkheid en onzekerheid. De CDA-fractie hoort graag hoe dit
systeem precies vorm zal krijgen. Wanneer kunnen wij het wetsvoorstel tot
wijziging van de militaire ambtenarenwet verwachten? Hoe denkt de staatssecretaris
dat dit traject zal verlopen? Zijn er al afspraken gemaakt met de bonden?Met het invoeren van het "up or out"-systeem wil het ministerie van Defensie
zijn organisatie verder verjongen en flexibeler maken. Dit systeem heeft voor-
en nadelen. Een pluspunt van dit systeem kan zijn dat het leidt tot vroegtijdige
duidelijkheid over het toekomstperspectief van het personeel. Mensen die zich
bij defensie voor Nederland hebben ingezet, mogen niet zonder "bagage" op
straat worden gezet. Bij het gebruik van het "up or out"-systeem is het van
groot belang, mensen die uitstromen bagage mee te geven die een goede kans
op de civiele arbeidsmarkt kan vergroten. Civiele certificering van defensieopleidingen
lijkt de CDA-fractie een van de voorwaarden. Uit het antwoord op de schriftelijke
vragen blijkt dat slechts 13% van de opleidingen van defensie gecertificeerd
is. Dat is erg weinig. Een deel van de opleiding is uiteraard specifiek toegesneden
op het militaire beroep en leent zich daarom niet direct voor civiele certificering.
Een groter deel dan die 13% is wel civiel te certificeren.Bij het van kracht worden van het "up or out"-systeem in 2007 moet het
merendeel van de te certificeren opleidingen civiel erkend zijn, zo lezen
wij in het antwoord. Waarom het merendeel en niet alle civiel te certificeren
opleidingen? Welk percentage van de opleidingen is überhaupt civiel te
certificeren? Kan de staatssecretaris daar concreter over zijn? Ook dat hoort
bij de menselijke maat waarover collega Middel het eerder had. Over het menselijk
welzijn van de uitgezonden militairen heb ik vorige jaar tijdens de begrotingsbehandeling
uitvoerig gesproken. Ik blijf daar achter staan.Jarenlang wordt er al gekort op defensie. De krijgsmacht wordt voornamelijk
toegesneden op taken tot ver buiten de landsgrenzen, terwijl in toenemende
mate ook een beroep wordt gedaan op militaire middelen voor civiele doeleinden
op het eigen grondgebied. De vraag van de CDA-fractie is of de huidige krijgsmacht
door deze kortingen en het toesnijden op taken buiten de landsgrenzen nog
wel beschikt over genoeg reserves aan personeel en materieel om de civiele
autoriteiten bij te staan. Kan de regering dat in aantallen benoemen?Volgens de beleidsnota Defensie en nationale veiligheid noodzaken de reducties
in defensiecapaciteit en het toegenomen belang van de derde hoofdtaak van
defensie, te weten de bijstand aan civiele autoriteiten, tot structurele afspraken
over het beschikbaar stellen van capaciteit en aansturing daarvan. Kan een
tekort wel met het maken van afspraken ondervangen worden? Kan de minister
aangeven wat met betrekking tot deze vraag de bevindingen zijn van de recente
grote rampenoefening in de Arena?De CDA-fractie heeft in de schriftelijke voorbereiding van dit debat wederom
gevraagd naar de rol van de Eerste Kamer met betrekking tot artikel 100 van
de Grondwet. Het antwoord van de regering is dat het niet aan haar is om te
bepalen wat de specifieke verantwoordelijkheid van de Eerste Kamer op dit
terrein zou moeten zijn. Er wordt verwezen naar de memorie van toelichting
op artikel 100 van de Grondwet waarin staat dat "of daadwerkelijk overleg
met de Staten-Generaal wordt gevoerd en zo ja, wanneer en op welke wijze,
is in de geldende staatsrechtelijke verhoudingen primair een aangelegenheid
van de Staten-Generaal zelf". Einde citaat.De bedoeling van de CDA-fractie met deze schriftelijke vraag is daadwerkelijk
te komen tot een soort spoorboekje en goede werkafspraken tussen de regering
en Tweede en Eerste Kamer bij uitzendingen in het algemeen. De acute dreiging
of noodtoestand vereist vaak een maximale flexibiliteit van handelen, doch
ook securiteit van handelen van alle betrokkenen in dezen, ook van de Eerste
Kamer. Wij stellen vast dat de politieke discussie over uitzendingen in de
Tweede Kamer plaatsvindt en daar ook behoort te blijven plaatsvinden.De fundamentele vraagstelling voor ons is welke zinvolle, staatsrechtelijke
rol de Eerste Kamer kan en moet vervullen bij uitzendingen. Dan doelt de CDA-fractie
met name op aspecten die de Tweede Kamer zou kunnen hebben laten liggen, bijvoorbeeld
de kwestie van uitvoerbaarheid, rechtmatigheid en de langetermijnvisie die
ten grondslag ligt aan een bepalende inzet. Hierbij moet uiteraard rekening
worden gehouden met enerzijds de tijdsdruk en anderzijds het tijdsverloop
en de planning van de discussie in de Tweede Kamer. Onze recent overleden
en zeer gewaardeerde collega Alis Koekoek, die staatsrecht combineerde met
buitenlandexpertise, was bijvoorbeeld van mening dat artikel 100 zo geformuleerd
is dat de Eerste Kamer er altijd na de Tweede Kamer over zou moeten spreken.
In de praktijk gaat het echter anders. De Eerste Kamer spreekt vaak niet,
mede door tijdsdruk in het beslissingstraject en dus niet door tijdsdruk in
de Eerste Kamer. Er is daarnaast geen spoorboekje waarin staat wanneer de
Eerste Kamer wel en wanneer niet spreekt.De CDA-fractie beoogde met het stellen van vragen over artikel 100 van
de Grondwet, zowel verleden jaar als nu, het goed en praktisch invullen van
zo'n spoorboekje, zodat deze discussie niet telkens hoeft te worden gevoerd.
Is het veelal geen kwestie van goed plannen tussen regering, Tweede Kamer
en Eerste Kamer en van het zo veel mogelijk voorkomen van overlap in de discussie?
Een goede procedure kan zijn dat de Eerste Kamer het debat in de Tweede Kamer
afwacht. De Eerste Kamer laat de regering vervolgens zo snel mogelijk weten
of zij overleg met de regering wil. De regering wacht de mededeling van de
Eerste Kamer af. De regering kan in het tijdspad dat zij van tevoren opstelt
een termijn voor de Eerste Kamer inbouwen. In mijn voorstel heb ik daar een
week voor genomen. De Eerste Kamer vergadert immers maar een keer per week.
Het gaat dus om één vergaderdag.De minister van Defensie heeft in antwoorden op vragen in het vorige jaar
gezegd te willen voorkomen dat de discussie over artikel 100 gejuridificeerd
wordt. Dat was toen de angst van de minister. Ik ben het daarmee in principe
eens. De minister van Buitenlandse Zaken heeft op een aantal vragen verleden
jaar toegezegd dat de AIV de artikel 100/artikel 97-discussie zou meenemen.
Dat is nog niet gebeurd. Wij nemen aan dat een en ander nog komt. De minister
heeft eveneens een debat daarover toegezegd. Dat kan ook nog komen. Omdat
het vaker dan in het verleden voorkomt en voor zal komen, doe
ik mijn voorstel. De minister heeft de Kamer daartoe uitgelokt door in de
beantwoording aan te geven niet met een praktisch voorstel te zullen komen.
Ik hoop dat de regering zich daarin kan vinden. Ik kan mij overigens voorstellen
dat in bepaalde, dringende gevallen afgeweken wordt van dit voorstel. Ik stel
maximale flexibiliteit voor. De regering kan zich waarschijnlijk niet altijd
binden aan de termijn van een week.De heer Pormes (GroenLinks):Ik deel de opinie van het kabinet, dat de bal op de helft van de Kamer
legt. Ik wil de heer Russel helpen om het spoorboekje concreter te maken.
Wij leveren in NAVO- en EU-verband troepen. Vindt de heer Russel dat dit onderworpen
moet worden aan artikel 100?De heer Russell (CDA):Dit is een vraag over de discussie die wij verleden jaar uitvoerig, tot
driemaal toe, hebben gevoerd. Mijn standpunt hierover is volstrekt helder
en kan in de Handelingen worden teruggevonden. De minister had een andere
mening, maar om duidelijkheid te krijgen wilde hij eerst een advies van de
AIV. Dat advies is nog niet beschikbaar, dus wij blijven hier een beetje om
elkaar heen dansen.De heer Pormes (GroenLinks):U kunt voor de helderheid de inzet van de CDA-fractie toch aangeven? Ons
standpunt bepalen wij namelijk zelf. U heeft zelf een vraag gesteld over artikel
100 en daarop een antwoord gekregen. De bal ligt nu dus hier. U kunt nu toch
wel duidelijk maken of dit naar uw overtuiging en inzicht moet worden onderworpen
aan het toetsingskader van artikel 100 of niet? Simpeler kan ik het niet vragen.De heer Russell (CDA):Als wij het hier samen voor het zeggen hadden, was het makkelijk; dan
kon ik u een snel antwoord geven en waren we eruit. De bewindslieden aan de
andere kant van de tafel zullen het echter met onze interpretatie en wensen
eens moeten zijn. Zo niet, dan hebben we een gezellig intern debat, waar we
echter niets aan hebben. Mijn spoorboekje zou dus zijn: u weet wat ik verleden
jaar heb gezegd, dat is glashelder, het is bekend wat het kabinet verleden
jaar hierover heeft gezegd – het hield vast aan het standpunt van toen
en wilde wachten op het AIV-advies – het AIV komt met zijn advies en
daarna komt het toegezegde debat. Het lijkt me daarom nuttig om van de regering
te horen wat zij vindt van dit praktische voorstel. Daarna kunnen wij naar
aanleiding van het AIV-advies een inhoudelijk debat voeren. Ik garandeer u
namelijk één ding: jammer genoeg zullen we het daar vandaag
niet over eens worden.Nog een korte vraag "en marge" van dit debat. Het is de CDA-fractie bekend
dat de NAVO door de Afrikaanse Unie op 26 april jl. formeel is gevraagd
om ondersteuning te verlenen in Darfur. Kan de minister ons informeren over
de stand van zaken en het standpunt van de Nederlandse regering en daarbij
ingaan op de verschillende vormen van ondersteuning, waaronder indirecte ondersteuning
door middel van trainingen, verzorging van uitrustingen, intelligence, sturen
van hospitaal- of transportvliegtuigen? En hoe staan de andere partners daartegenover,
met name Frankrijk?De heer Pormes (GroenLinks):Voorzitter. Het einde van de Koude Oorlog in 1989 betekende ingrijpende
veranderingen in de veiligheidssituatie in Europa. De NAVO en het Warschau
Pact waren de belangrijkste militaire allianties tijdens de Koude Oorlog.
Terwijl het Warschau Pact in juni 1991 ophield te bestaan, heeft de NAVO zowel
interne als externe veranderingen doorgevoerd om zich aan te passen aan de
veranderde veiligheidssituatie in Europa. Het beeld is niet geheel rooskleurig.
Er is sprake van een groeiende kloof tussen de Verenigde Staten en andere
leden van de alliantie op het gebied van militaire capaciteiten, zoals bleek
in Kosovo. In de Irakcrisis stonden Frankrijk en Duitsland lijnrecht tegenover
de VS, Groot-Brittannië en Spanje. Ook minister Bot sprak in de Norbert
Schmelzer-lezing over een transatlantische crisis.De ontstane kloof in de transatlantische betrekkingen is mede het gevolg
van een heroriëntatie van de Amerikaanse buitenlandse politiek. Deze
lijkt te zijn afgestapt van oude standpunten; bedreigingen worden niet langer
ingedamd maar met militaire middelen aangepakt. Amerika heeft geleerd dat
de landsgrenzen niet langer veilig zijn, dus worden deze maar verlegd. De
Amerikaanse neoconservatief Robert Kagan weet het belang van de VS als geen
ander te beschrijven. Hij beschrijft een wereld waarin de VS militair geweld
niet schuwen wanneer dat in het belang van Amerika of de vrijheid wordt geacht,
terwijl de Europeanen zich voortdurend beroepen op de internationale rechtsorde
omdat zij het lef niet hebben het voorbeeld van de Amerikanen te volgen. Hij
voegt eraan toe: al zouden zij willen, dan nog hebben zij de middelen er niet
eens voor. Europa dwingt de VS tot eenzijdig handelen in de strijd tegen het
internationaal terrorisme en de as van het kwaad. Voor GroenLinks is deze
perceptie een karikatuur, voor het Pentagon een realiteit.Ook het belang van de NAVO is voor de VS afgenomen, in tegenstelling tot
wat mijn collega Russell zojuist heeft betoogd. De NAVO heeft namelijk meer
waarde gehecht aan ad-hoccoalities. Amerikaanse veiligheidsbelangen zijn overal
ter wereld in het geding en het minst in Europa. Het is al enige tijd dat
Washington van mening is dat de bescherming van haar belangen niet langer
aan multilaterale instituties kan worden toevertrouwd. Het werkt volgens de
VS verlammend in bijvoorbeeld de strijd tegen het internationaal terrorisme.
De NAVO is om die reden al ongeschikt. Daarbij komt dat in Europa veel verzet
is tegen het gebruik van geweld. De VS kiezen voor een eigen interpretatie
van het internationaal recht. Ook dat heeft de heer Middel betoogd. Als het
internationaal recht ze niet uitkomt, wordt het terzijde geschoven. Hiervan
zijn voorbeelden te over, bijvoorbeeld Kyoto, het Internationaal Strafhof
en het kernstopakkoord.De minister blijft geloven in dat transatlantische ideaal en dat valt
zeker te prijzen. Hij ontkent de tegenstellingen niet, maar meent dat Europeanen
en Amerikanen moeten blijven investeren in de transatlantische relatie in
woord en daad. Het gaat erom niet alleen over elkaar, maar ook met elkaar
te praten. De Europese Unie zal zich in de Verenigde Staten bovendien beter
moeten leren verkopen. Daarnaast moeten en kunnen de regeringen de politieke
dialoog binnen de NAVO tussen de EU en de NAVO en tussen de
EU en de Verenigde Staten intensiveren.De alliantie, aldus de minister, wordt moreel geïnspireerd door democratie,
vrijheid en menselijke waardigheid en is ook een cruciale zuil onder het bouwwerk
van de Verenigde Naties en een effectief multilateraal stelsel. Met veel passie
en optimisme heeft de minister dit betoogd. Hij lijkt daarin de NAVO tot hoeksteen
van het buitenlandbeleid te verheffen, maar de ontwikkelingen wijzen vooralsnog
een andere richting uit. Ik wil de minister dan ook uitnodigen in ieder geval
een poging te ondernemen om mij tot andere inzichten te brengen. Laat ik het
heel zwart/wit stellen: mijn stelling is dat de Amerikanen zich tegen onze
morele waarden keren. Ik geef drie voorbeelden.Mijn eerste voorbeeld betreft het plaatsen van "pre-emptive" en preventief
militair optreden op de internationale agenda. De VS stellen in hun nationale
veiligheidsstrategie dat eenzijdig militair ingrijpen zonder goedkeuring van
de Veiligheidsraad gerechtvaardigd is. De AIV constateert dat het bij deze
strategie niet alleen gaat om het neutraliseren van onmiddellijke dreigingen,
maar ook om het voorkomen van realisering van zich ontwikkelde dreigingen.
Met andere woorden: preventief optreden. In de Amerikaanse tekst zijn in het
geheel geen criteria te vinden die grenzen zouden stellen aan de daar genoemde
preëmptieve actie of anticiperende zelfverdediging, behalve dat deze
niet gebruikt mag worden als een voorwendsel voor agressie. Op grond waarvan
bepaalt wie waarom en wanneer er geïntervenieerd wordt? Rob de Wijk stelt
terecht: hiermee worden de klassieke hoekstenen van het volkenrecht, soevereiniteit
en niet-inmenging, ondermijnd. Het is logisch dat ook de AIV concludeert dat
de Amerikaanse veiligheidsstrategie niet in overeenstemming is met het volkenrecht.Ik kom op mijn tweede voorbeeld. In Washington wordt gewerkt aan een zogenaamde
Quadrennial Defense Review, een document dat ertoe dient het Amerikaanse defensiebeleid
elke vier jaar opnieuw te bezien. De Amerikaanse regering is van plan om zowel
in NAVO-verband als met de afzonderlijke bondgenoten en met partners en organisaties
buiten het bondgenootschap over die zogenaamde QDR te consulteren. Nederland
is voor deze bijeenkomst uitgenodigd. Is al bekend hoe deze consultaties vorm
gaan krijgen en wanneer zij zullen plaatsvinden? Biedt de regering de Kamers
de gelegenheid om een boodschappenlijst mee te geven? In de QDR worden preventief
militair ingrijpen en vredesmissies genoemd als taken. Naast strategische
concepten worden methoden uit de Koude Oorlog van stal gehaald: "Preventive
actions also might entail other military operations, for example the outbreak
of hostilities, or to help defend or restore a friendly government." Het gaat
mij met name om de woorden: "to restore a friendly government." Die woorden
hebben onze boosheid opgewekt. Voorbeelden uit de jaren zestig en zeventig
hebben ons geleerd dat deze benadering alleen maar haat zaait en geweld en
terreur oogst. Ik noem terreur in Vietnam, steun aan de apartheid, staatsgrepen
in Chili, Argentinië en Indonesië, om maar te zwijgen over al die
honderden geheime acties. Wat is "friendly"? Dat hebben wij gezien in de jaren
zestig en zeventig. Het begrip is uitermate subjectief en met name gebaseerd
op eigen politiek en economisch belang.Ik noem een ander voorbeeld. De Verenigde Staten willen allerlei arrangementen
en verdragen met landen afsluiten: "Legal arrangements should encourage responsibility
sharing between us and our partners and provide legal protection for our personnel,
through all status of forces agreements and protections against transfers
of US personnel to the International Criminal Court." Volgens mij is er geen
grotere belediging denkbaar aan het adres van de internationale gemeenschap.Waar staat de Nederlandse regering? Mijn fractie mag toch aannemen dat
zij zich hiertegen verzet? Wij nemen de waarden serieus en verzetten ons hiertegen,
of wij bevestigen het beeld dat wij het schoothondje van de Amerikanen zijn.
Hoe verhoudt dit Amerikaanse beleid zich tot voorstellen van de heer Kofi
Annan, waarin hij criteria formuleert op basis waarvan vroegtijdige interventies
in antwoord op acute bedreigingen voor de internationale vrede en veiligheid
legitiem zijn?Waar staat GroenLinks? Wij vinden dat de Europese Unie een belangrijke
hoeksteen moet zijn van buitenlands beleid. Binnen dat kader moet worden gewerkt
aan een geloofwaardig defensie- en veiligheidsbeleid. Er moeten regionale
veiligheidsorganisaties komen, die als regionale vredesmachten van de VN kunnen
optreden. In dat Europese veiligheids- en defensiebeleid, zoals dat momenteel
door de EU wordt ontwikkeld, staan het voorkomen en beheersen van conflicten
centraal. Een essentieel onderdeel is een Europese snelle reactiemacht. Wij
steunen die ontwikkeling. Zolang de NAVO bestaat, moet deze worden omgevormd
tot een democratischer en opener organisatie.De heer Kox (SP):Ik ging rechtop zitten toen de heer Pormes zich afvroeg waar de fractie
van GroenLinks staat, want het antwoord op die vraag is erg interessant, nadat
hij de regering van de Verenigde Staten en die van Nederland de maat heeft
genomen. De fractie van GroenLinks vindt dat wij niet het schoothondje van
Amerika moeten zijn. Wij moeten niet de NAVO, maar de Europese Unie beschouwen
als de hoeksteen van ons veiligheidsbeleid. De Europese Unie moet een gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid hebben en moet een gemilitariseerde unie
worden. Begrijp ik dat zo goed? Dit laatste is de ontwikkeling in het denken
van de GroenLinks waarin ik buitengewoon ben geïnteresseerd. Moeten wij
in plaats van aan een gemilitariseerde NAVO werken aan een gemilitariseerde
Europese Unie? Is dat het standpunt van de fractie van GroenLinks?De heer Pormes (GroenLinks):Dat is afhankelijk van de interpretatie van het woord "gemilitariseerd".De heer Kox (SP):Ik bedoel een Europese Unie met schietgeweren, tanks, bommen, een leger,
een defensiebeleid en een defensiestaf.De heer Pormes (GroenLinks):Militairen zijn nodig om vredesmissies uit te voeren. Wij schuwen dat
niet, zoals wij in het verleden ook wel hebben aangetoond. Als er sprake is
van genocide en van ernstige schending van mensenrechten, is soms de inzet
van militaire middelen nodig. Dat hebben wij ook gezegd. Er zijn twee militaire
eenheden of response forces. Die zijn natuurlijk geschikt en worden ook geschikt gemaakt voor het uitvoeren van dat soort acties.De heer Kox (SP):Mijn vraag is heel kort, mijnheer Pormes. Is de fractie van GroenLinks
voor een gemilitariseerde Europese Unie als alternatief voor een gemilitariseerde
NAVO? Het is interessant voor ons om dat te weten.De heer Pormes (GroenLinks):Volgens mij heb ik heel duidelijk gemaakt dat wij kiezen voor snelle reactiemachten
om in ieder geval datgene wat wij hebben opgenomen in de grondwet, herstel
van de internationale rechtsorde, mogelijk te maken. Simpeler kan ik het niet
maken.De heer Kox (SP):Maar de vraag is anders. Is de fractie van GroenLinks voor een gemilitariseerde
Europese Unie met een eigen defensiebeleid, een eigen leger en eigen reactiemogelijkheden
om buiten het eigen grondgebied op te treden, als alternatief voor de NAVO?
Daar wil ik eigenlijk gewoon een ja of een nee op horen.De heer Pormes (GroenLinks):U noemt een heleboel dingen achter elkaar.De heer Kox (SP):Dingen die allemaal in de Europese grondwet staan.De heer Pormes (GroenLinks):Ik heb mij uitgesproken over de reactiemachten.De heer Kox (SP):Volgens mij hebt u het er een beetje moeilijk mee het zo te zeggen.De heer Pormes (GroenLinks):Nee, helemaal niet. U wilt gewoon horen dat wij voor een gemilitariseerde
EU zijn die vergelijkbaar is met de huidige NAVO. Dat is niet het geval.Wij vinden wel dat er een duidelijke, evenwichtige politieke leiding moet
zijn over de militaire structuren zoals wij die nu kennen. Grote landen mogen
hun traditionele machtspolitiek niet ongehinderd kunnen doordrukken. De GroenLinks-fractie
vindt verder dat de transparantie in het besluitvormingsproces te allen tijde
moet worden gewaarborgd. De democratische controle hoort in handen te zijn
van de nationale parlementen van de NAVO-lidstaten. Zij beslissen over het
leveren van troepen voor NAVO-acties. Vandaar ook dat mijn fractie het onvoldoende
vindt dat de regering bij de inzet van snelle reactiemachten de Staten-Generaal
op slechts twee momenten wenst te informeren over de Nederlandse deelname
aan de reactiemachten, namelijk bij de toewijzing van eenheden en voorafgaand
aan de werkelijke inzet. De fractie van GroenLinks wijst het standpunt dan
ook af en meent dat dit echt onderworpen moet worden aan artikel 100 van de
Grondwet. Overigens wijken wij daarmee ook af van het advies dat in juni vorig
jaar is gegeven met betrekking tot artikel 100.De fractie van GroenLinks steunt het beleid dat meer militaire samenwerking
wil tussen de krijgsmachten uit de verschillende EU-lidstaten. Het zou kostenbesparingen
opleveren en daarmee een lager defensiebudget mogelijk maken. De bespaarde
gelden kunnen voor een deel worden aangewend voor een snel inzetbare Europese
vredesmacht. De Europese defensiebegrotingen zijn bij elkaar opgeteld de helft
van het Amerikaanse militaire budget. Toch kan Europa slechts 10% van het
Amerikaanse militaire vermogen leveren. Die beroerde verhouding tussen prijs
en prestatie moet de EU rechttrekken, zonder de Amerikanen te willen evenaren
in budget. Mijn vraag is dan ook of het kabinet op dit punt al een beleid
voert en welke maatregelen daaruit voortvloeien.Een Europese vredesmacht is niet bedoeld voor zeer grootschalig militair
optreden. Het is ondenkbaar dat de EU de Amerikaanse militaire capaciteit
evenaart of zelfs maar benadert. Het is niet nodig dat elk leger zelf over
duizenden eigen tanks, fregatten en jachtvliegtuigen beschikt. Taakspecialisatie
moet te veel overlap in militair materieel voorkomen. Betere afstemming tussen
de EU-lidstaten zou kosten besparen en daarmee een lager defensiebudget mogelijk
maken. Ik vraag de regering of zij deze analyse deelt.Wij mogen er van uitgaan dat wij in de nabije toekomst te maken krijgen
met verzoeken om deelname aan vredesmissies in falende staten. Ik onderstreep
wat de heer Middel hierover heeft verklaard. Er wordt nogal selectief omgegaan
bij het bepalen van vredesmissies. Als het gaat om falende staten, dan hebben
wij het ook over het feitelijke verlies van het geweldsmonopolie in die landen,
over dreigende humanitaire crisis en genocide, over staten die niet langer
in staat zijn, de internationale rechtsorde te handhaven. Werkt het kabinet
aan een agenda voor het herstel van de internationale rechtsorde in falende
staten en zo ja, hoe ziet die agenda er uit? Kunnen wij niet komen tot een
humanitair toetsingskader? Ik ben bang dat de keuzes die worden gemaakt vaak
niet zijn gebaseerd op een humanitair kader, maar dat zij zijn gemaakt op
grond van sociaal-economische en politieke belangen. Weten wij waar de dreiging
in de wereld vanuit gaat, welke falende staten er zijn en wat er nodig is
om daar het tij te keren? Beschikt het kabinet over een lijst van staten waarvoor
interventie tot de reële mogelijkheden behoort?Tot slot wil ik een aantal losse onderwerpen aan de orde stellen. Mijn
fractie is bezorgd over het optreden van de Amerikaanse special forces in
Afghanistan. Tweede-Kamerlid Koenders van de PvdA-fractie heeft de regering
een aantal vragen gesteld. Die hoeven niet in deze Kamer te worden beantwoord.
Mede met het oog op de aanwezigheid van onze troepen in Afghanistan, vraag
ik het kabinet echter wel hoe kan worden voorkomen dat onze troepen over één
kam worden geschoren met de special forces. Naast een dialoog en het uitspreken
van ongerustheid en zorg over schendingen van mensenrechten en internationale
verdragen, is er wellicht ook ruimte voor ander instrumenten.Minister Bot heeft in een lezing gesproken over een rol die de NAVO zou
kunnen spelen in het Midden-Oosten. Kan hij zijn stelling toelichten en dit
idee nader vormgeven? Ik vraag dit in het licht van wat bondskanselier Schröder
in een lezing heeft gezegd. Hij sprak over afscheid nemen van de NAVO als
platform voor transatlantisch overleg. Schröder stelde de diagnose dat
de NAVO misschien niet meer het beste forum is om de grote veiligheidsproblemen
van deze tijd in te bespreken. Wat kan de NAVO doen met Iran of met het Israelisch-Palestijnse
conflict. Daar denkt niet de NAVO, maar de EU mee over de zoveelste uitvoering
van de roadmap.Volgend jaar neemt het kabinet een besluit over de vervanging van de F16.
Ik wil niet vooruitlopen op het debat daarover, maar ik wil er wel op aandringen
dat wij vroegtijdig geactualiseerde informatie ontvangen over de voors en
tegens en het nut en de noodzaak van dit project. Het is bekend dat wij de
grootst mogelijke moeite hebben met dit project. Een specifiek doel binnen
de NAVO is het volledig interoperabel maken van nieuwe lidstaten. Kan inzicht
worden gegeven in de stand van zaken? Van de nieuw toegetreden leden wordt
verwacht dat zij een evenredige bijdrage gaan leveren. Hoe ziet dat traject
eruit en wat betekent het voor de financiële bijdrage? Is er sprake van
inzet van capaciteit en materieel? Wat kunnen wij toetsen en wanneer is er
sprake van gelijkwaardigheid?Wij ontvingen gisteren de antwoorden op onze vragen. Een van de onderwerpen
waarover wij vragen hebben gesteld, was de uitzending van militairen naar
Afghanistan. Impliciet onderschrijft de regering de conclusie van de president
van Afghanistan en een aantal NAVO-commandanten dat er geen serieuze bedreiging
is voor de stabiliteit van Afghanistan. Er zijn nog wel wat veiligheidsproblemen
in het zuiden en zuidoosten, maar de dreiging is beperkt. Er kan worden getoetst
aan artikel 51 waarin onder andere wordt gesproken van reële dreiging
van grensoverschrijdende gewapende aanvallen en de vereiste noodzakelijkheid.
Op beide punten stelt de regering eigenlijk dat zij niet meer van toepassing
zijn. Er is geen reële dreiging van grensoverschrijdende gewapende aanvallen
en wij hebben ISAF voor de vereiste noodzakelijkheid. Omdat onze analyses
ongeveer gelijk zijn, had ik verwacht dat de regering ook onze conclusie had
gedeeld dat er eigenlijk geen grond meer is voor Enduring Freedom en dat ISAF
moet worden versterkt en verbreed. Hoe is het mogelijk dat wij dezelfde analyse
maken, dezelfde optelsom, maar dat de uitkomsten anders zijn?De heer Hoekzema (VVD):Mevrouw de voorzitter. Na lezing van de memorie van antwoord beperk ik
mij namens de VVD-fractie tot de volgende onderwerpen: de NAVO, de uitzendingen
en het personeelsbeleid in het kader van de reorganisatie bij defensie.Tijdens de begrotingsbehandeling Defensie en NAVO 2004 vorig jaar heb
ik namens mijn fractie moeten vaststellen dat er binnen de NAVO duidelijke
tegenstellingen zijn. Zij zijn met name tot uitdrukking gekomen na de invasie
van de Verenigde Staten in Irak en bij de vorming van een coalition of the
willing waaraan met name Frankrijk en Duitsland niet deelnamen. Na zijn deze
keer overtuigende herverkiezing bracht president Bush zijn eerste buitenlandse
bezoek aan de NAVO en de Europese Unie. Hij deed inderdaad zijn best om de
zorgen over de toewijding van de Verenigde Staten aan de Europese Unie in
het algemeen en de NAVO in het bijzonder weg te nemen. Toch was er in Brussel
de stemming dat de alliantie versterkt moet worden door de organisatie te
ontwikkelen tot een forum voor strategische en politieke consultatie en door
de coördinatie tussen de bondgenoten te bevorderen. Secretaris-generaal
De Hoop Scheffer bepleit al sinds zijn aantreden in 2004 om van de NAVO meer
een forum voor politieke consultatie te maken. Ook onze minister van Buitenlandse
Zaken zei in de Litouwse hoofdstad Vilnius dat de NAVO "veel meer een forum
voor een zuivere politieke dialoog" moet worden. Mijn fractie gaat ervan uit
dat deze uitspraken bedoeld zijn als de wens om binnen het transatlantische
bondgenootschap politieke meningsverschillen benoembaar en bespreekbaar te
maken en daarmee de ontbindende krachten op te heffen. Als wij echter de opstelling
van de Fransen in dezen bezien, die veel meer uitgaan van de NAVO als een
militaire organisatie en die liever een sterkere Europese Unie zien dan een
sterkere NAVO, vragen wij ons wat de mening van de regering is over de concrete
mogelijkheden om daadwerkelijk de NAVO invulling te laten geven aan haar rol
als platform voor strategische en politieke consultatie. Velen van ons zullen
de situatie van 1956 herinneren. Toen hadden wij de Suezkwestie en was de
NAVO ook zeer verdeeld.Mevrouw de voorzitter. Mijn fractie vraagt zich in dit verband af of de
Schmelzer-lezing op 30 maart jl. van minister Bot een poging was tot
het losweken van de vastgeroeste tegenstellingen binnen de NAVO. Kort gezegd
deed de minister in deze lezing onder meer de suggestie om te komen tot grotere
flexibiliteit bij de besluitvorming inzake de inzet van het bondgenootschap.
Concreet noemde hij de mogelijkheid dat het bondgenootschap activiteiten of
missies, niet zijnde situaties als bedoeld met artikel 5 van het NAVO-verdrag,
ontplooit onder de NAVO-vlag en met behulp van NAVO-structuren, ook indien
niet alle lidstaten daarbij betrokken kunnen of willen zijn. Niet-participerende
bondgenoten nemen niet deel aan de besluitvorming over de verdere uitvoering
van het optreden. Brengt de gedachte van de minister van Buitenlandse Zaken
om binnen de NAVO kleine coalities, avant-gardes, te vormen die aan specifieke
acties deelnemen in situaties waarin niet alle 26 NAVO-lidstaten volledig
achter een actie staan, niet een groot gevaar met zich? Ik doel op het gevaar
dat de NAVO, van oorsprong een collectief verdedigingssysteem, uiteen zal
vallen en als uniek bondgenootschap dat zich zeer bewezen heeft, zal verdwijnen?
Gaarne hoor ik hierop een reactie van de regering.Met betrekking tot het onderwerp uitzendingen stelt mijn fractie het besluit
van de regering tot het inzetten van Nederlandse speciale grondtroepen en
een helikopterdetachement ten behoeve van de operatie Enduring Freedom in
Afghanistan aan de orde. Deze operatie vloeit voort uit de terroristische
aanvallen op het Pentagon in Washington en de Twin Towers in New York op 11 september
2001. Aangezien de veiligheidssituatie in veel van de provincies nog steeds
slecht is – dit staat ook in de gisteren door ons ontvangen beantwoording
van de nadere vragen – en zolang het Al-Qa'idanetwerk, de Taliban en
andere terreurcellen erin blijven slagen om de situatie in die gebieden te
destabiliseren en daarmee een onveilige situatie te creëren waarin hulporganisaties
en de VN hun werk niet kunnen doen, is mijn fractie van mening dat ook Nederland
mede met het oog op de bestrijding van het internationale terrorisme mee moet
helpen om deze zogenoemde Opposing Militant Forces te bestrijden. Op basis
van artikel 51 van het VN-Handvest en artikel 5 van het NAVO-Verdrag betreft
de reactie van de vrije wereld, in dit geval onder aanvoering van de VS, een
zaak van collectieve zelfverdediging. Mijn fractie kan deze
redenering volgen en vindt dat deze strijd tegen het internationale terrorisme
ook voor ons land van groot belang is. Het is mede onze strijd tegen dit monster
van deze tijd.Wel heeft de VVD-fractie nog een aantal vragen aan de regering. Voor hoe
lang worden deze speciale eenheden ingezet en hoe lang is artikel 51 van het
VN-Handvest van toepassing? Met andere woorden: gedurende welke tijdsspanne
kan een beroep worden gedaan op de besluitvorming naar aanleiding van 11 september
2001? Welke criteria hanteert de regering hier? Ten aanzien van de uitzending
van de troepen gaat mijn fractie ervan uit dat er sluitende afspraken tussen
het openbaar ministerie en Defensie zijn gemaakt die een tweede Eric O.-affaire
voorkomen. Zij vraagt de minister van Defensie welke maatregelen hij daartoe
heeft genomen. Anders gezegd: op welke wijze zijn kennelijke verschillen van
mening tussen het OM en Defensie weggenomen?De VVD-fractie is van mening dat de Nederlandse troepen zich in het kader
van de operatie Enduring Freedom in Afghanistan dienen te bewegen binnen de
regels van het oorlogsrecht en in het bijzonder van de Geneefse conventies.
Zij vraagt van de regering de toezegging dat zij zich stevig zal blijven inzetten
voor handhaving van het humanitair oorlogsrecht bij acties waarbij wij direct
of indirect zijn betrokken. Dit is een gevaarlijke missie met meer risico's
dan de missies waaraan Nederlandse militairen tot nu toe hun bijdrage hebben
geleverd. Van de minister en staatssecretaris van Defensie wil mijn fractie
dan ook de toezegging dat militairen die aan de missie geestelijke of lichamelijke
schade of gezinsproblemen overhouden, direct en op een menselijke, niet bureaucratische
wijze worden ondersteund. Ook wil mijn fractie volstrekte duidelijkheid van
de bewindslieden omtrent de wijze waarop de verzekeringen van de militairen
en hun nabestaanden zijn geregeld. Een goede nazorg is ook voor deze commando's
en mariniers van groot belang.De heer Pormes (GroenLinks):Ik ben het uiteraard helemaal met u eens dat wij ons aan de internationale
verdragen moeten houden. Onze troepen kunnen echter mensen aanhouden en overdragen
aan de Amerikanen. Uit een serie artikelen blijkt dat er sprake is marteling
en andere schendingen van de mensenrechten van gevangen. Tot hoever reikt
onze verantwoordelijkheid? Zijn wij nog verantwoordelijk voor de personen
die wij hebben overgedragen aan de Amerikanen?De heer Hoekzema (VVD):Wij hebben daar bepaald geen directe verantwoordelijkheid voor. In mijn
betoog heb ik duidelijk gemaakt dat ik ervan uitga dat in de vele goede contacten
met de Amerikaanse regering zoveel druk wordt uitgeoefend dat dergelijke zaken
tot het verleden behoren. Ik heb met nadruk van de regering gevraagd om er
alles aan te doen dat het humanitair oorlogsrecht wordt nageleefd.De heer Pormes (GroenLinks):Daar ben ik het helemaal mee eens, maar dat is voor een deel wishful thinking.De heer Hoekzema (VVD):Uit de stukken maak ik op dat onze regering zeer goede contacten met de
regering van de VS heeft en hard bezig is om de situatie te verbeteren.De heer Pormes (GroenLinks):Ik weet welke innige relaties onze regering met de Amerikaanse regering
heeft, maar daar gaat het niet om. Mijn punt is dat onze troepen mensen overdragen
aan de Amerikanen, terwijl achteraf blijkt dat zij worden gemarteld. Tot hoever
reikt onze verantwoordelijkheid?De heer Hoekzema (VVD):De verantwoordelijkheid ligt bij het land dat deze mensen uiteindelijk
arresteert. De Nederlandse troepen dragen in die zin geen directe verantwoordelijkheid.Mijn volgende onderwerp is het personeelsbeleid in relatie tot de grote
herstructurering van defensie. In de memorie van antwoord zijn de vragen van
mijn fractie in het algemeen naar tevredenheid beantwoord. Voor het onderhavige
beleidsdebat blijven nog een aantal aandachtspunten van belang. Met betrekking
tot de ontslagleeftijd stellen de minister en staatssecretaris van Defensie
dat de huidige generieke ontslagleeftijd zal worden vervangen door een individueel
ontslagmoment dat, op grond van de behoefte van de organisatie, ligt tussen
het 60ste en 65ste levensjaar. De bewindslieden vervolgen in de memorie van
antwoord met: "Afhankelijk van de individuele omstandigheden van de militair,
waaronder de rang en functie, wordt dit ontslagmoment nader bepaald. Ook wordt
conform de motie-Veenendaal c.s. de diensttijd tijdens uitzendingen betrokken
bij de bepaling van het ontslagmoment."In de brief van de staatssecretaris van Defensie van 25 april 2005
over de door de Tweede Kamer aangenomen motie-Veenendaal c.s. (29800-X, nr.
26), waarin de regering wordt verzocht, onderzoek te doen naar een tropenjarenregeling
of een vergelijkbare regeling voor militairen op uitzending in het buitenland
in relatie tot pensionering, leest mijn fractie evenwel een andere opstelling
wat betreft de bepaling van het ontslagmoment. De staatssecretaris schrijft
aan het slot van zijn brief: "Thans onderzoekt Defensie, ook met het oog op
de motie-Veenendaal c.s., of de in uitzendingen doorgebrachte diensttijd als
mogelijk criterium kan worden betrokken bij de beoordeling van de individuele
omstandigheden van de militair." Vervolgens stelt de staatssecretaris, en
dat is opmerkelijk in relatie tot wat de bewindslieden in de memorie van antwoord
hierover ten positieve hebben geschreven: "Dit kan er echter nooit toe leiden
dat bij de vaststelling van de ontslagleeftijd de eerdere ondergrens van 60
jaar wordt doorbroken." De VVD-fractie vraagt nadere opheldering van de staatssecretaris
over deze te constateren tegenstellingen. Ik zie hem al knikken.In de memorie van antwoord schrijven de minister en de staatssecretaris
van Defensie dat de invoering van het "up or out"-systeem momenteel onderwerp
van studie is. Dat betekent dat de genoemde uitkomsten van het systeem, zoals
verdergaande verjonging en flexibilisering van de defensieorganisatie, op
verwachtingen berusten en sterk afhankelijk zijn van succesvolle werving en
goed begeleide tussentijdse uitstroom.Mijn fractie stelt voorop dat het "up or out"-systeem een actieve inzet
vraagt bij het bemiddelen naar de arbeidsmarkt van militairen die "out" gaan.
Op welke wijze gaat de staatssecretaris deze concretiseren? De staatssecretaris
zal de uitgangspunten van het "up or out"-systeem medio dit jaar opnemen in
een voorstel tot wijziging van de militaire ambtenarenwet.
Kan hij de verzekering geven dat dit voorstel tot wijziging het ons mogelijk
maakt om de concrete aanpak van het "up or out"-systeem te beoordelen op de
werkelijke effecten, dus niet langer meer op de verwachtingen?Mijn fractie constateert dat de nota over het veteranenbeleid, die bij
de behandeling van de begroting van Defensie op 3 februari 2004 is toegezegd,
helaas te laat komt voor een gedachtewisseling in dit debat over de positie
en de nazorg van veteranen. Gelukkig schrijft de staatssecretaris in de brief
aan de voorzitter van de Tweede Kamer van 20 april 2005, dat op de geboortedag
van prins Bernhard de eerste veteranendag zal plaatsvinden. Dat is een verheugend
bericht, omdat de veteranen in Nederland al vele jaren hebben moeten wachten
op brede erkenning en waardering in de samenleving. Bovendien wordt met deze
dag het onderlinge begrip tussen de Nederlandse bevolking en de veteranen
vergroot. Het indrukwekkende bezoek van president Bush aan Margraten onderstreepte
de belangrijke rol van de oud-strijders voor de vrijheid van ons volk.Tot slot is de toegezegde nota over het reservistenbeleid op 20 april
jl. verschenen. Dit nieuwe beleid verschuift de inzet van reservisten voor
de invulling van de eerste hoofdtaak tijdens de Koude Oorlog – de verdediging
van het grondgebied van het bondgenootschap – naar de inzet voor de
tweede en derde hoofdtaak, namelijk internationale crisisbeheersingsoperaties
en ondersteuning van de civiele autoriteiten. De reservisten vormen een defensiebrede
capaciteit voor militaire bijstand en steunverlening en voor specialistische
taken en steunverlening bij internationale crisisbeheersingsoperaties. Kenmerkend
na de opschorting van de dienstplicht is dat het nieuwe reservistenbeleid
berust op de vrijwillige aanmelding als reservist en een vrijwillig aangegane
verplichting tot inzet. Mijn fractie vraagt in dit verband de staatssecretaris
of in deze situatie van vrijwilligheid de inzet van voldoende vrijwilligers
voortdurend is verzekerd.Mevrouw de voorzitter. Mijn fractie wacht de reactie van de regering met
belangstelling af.De heer Kox (SP):Mevrouw de voorzitter. Ik wil in mijn bijdrage ingaan op de ontwikkelingen
in de NAVO en de Europese Unie op militair gebied, op de Nederlandse rol bij
internationale militaire operaties, de spanning tussen internationale militaire
operaties en het internationaal recht en de positie van Nederland daarin en
op de vraag of het parlement nog ooit zal onderzoeken wat wij in het recente
verleden op dit terrein hebben gedaan.Na 4 en 5 mei, 8 mei en 9 mei, allemaal belangrijke herdenkingsdagen,
is het niet slecht om even bij de tiende mei stil te staan. Het is vandaag
precies 65 jaar geleden dat mijn vader, die de sigarenfabriek tijdelijk moest
verlaten, ergens in Brabant met een schietgeweer rondliep in wat volgens de
Nederlandse militaire top de Peel-Raam stelling was, maar waaraan op die tiende
mei 1940 de Duitsers niet echt een boodschap hadden. Hij heeft mij verteld
hoe hij overlopen werd door de Duitsers en vervolgens op last van hogerhand
de Duitsers achterna moest in de richting van de Grebbeberg. Dat waren voor
hem indrukwekkende dagen. Bij de Grebbeberg werd immers de grootste slag uit
deze kleine oorlog gevoerd.In vier dagen tijd verloren 2200 Nederlandse militairen het leven, raakten
er 2700 ernstig gewond en stierven bijna 2200 burgers, waaronder honderden
Rotterdammers. Mijn vader overleefde het gelukkig. De tiende mei zou pas 51
jaar later voor hem alsnog zijn sterfdag worden. Na vijf jaar oorlog kon hij
dus nog 45 jaar vrede meemaken. Zijn blijdschap uitte hij onder andere in
het verwekken van tien kinderen, waarvan ik er eentje ben.Het is goed om op deze tiende mei even stil te staan bij het geluk dat
daarna is gevolgd, maar ook om respect te betuigen aan al die mensen die toen,
in die korte oorlog, hun leven hebben gegeven. Zij streden met tienduizenden
voor ons land in soms, achteraf gezien, bizarre omstandigheden, en lieten
met duizenden het leven. Het is goed om op zo'n dag na te denken over de vraag
hoe de Nederlandse regering en het parlement sindsdien Nederlandse soldaten
op pad hebben gestuurd en waartoe dat allemaal heeft geleid. Het is ook goed
om na te denken over de vraag waar wij onze militairen in de toekomst wellicht
naartoe sturen. Wij hebben er 65.000, zo heeft de heer Middel straks nog even
gememoreerd. Als de regering en het parlement daartoe besluiten, moeten zij
gaan. Zij gaan niet met 65.000 tegelijk, maar het dreigt voor allen.Een ding is zeker: als wij in de toekomst van een ramp zoals die in 1940
plaatsvond, bespaard willen blijven, is samenwerking met anderen nodig. Dat
kunnen wij niet alleen. Het is goed om daarover in een debat zoals dit na
te denken. De grote vraag is hoe en met wie wij dat samen doen.Na de oorlog deden wij dat via bondgenootschappelijke samenwerking in
de NAVO. De feiten zijn duidelijk en wrang: ten koste van een waanzinnig verspillende
en levensgevaarlijke Koude Oorlog behielden wij hier een halve vrede. Weeg
dat maar eens. Je moet het ook afwegen tegen het gegeven dat, omdat wij een
Koude Oorlog hadden, er elders in Azië, Afrika en delen van Latijns-Amerika
een hete oorlog plaatsvond. Het is geweldig fijn dat wij hier al die tijd
de vrede behielden, maar het is erg wrang dat anderen daarvoor zo'n hoge rekening
moesten betalen.Het einde van de Koude Oorlog betekende ook het einde van de oude NAVO.
Weliswaar is Nederland nog steeds verdragspartner in een bondgenootschap met
die naam, maar zowel doel, samenstelling als strategie van het genootschap
zijn wezenlijk veranderd sinds het ineenstorten van het Warschaupact. Oude
vijanden zijn nieuwe bondgenoten en oude bondgenoten staan soms diametraal
tegenover elkaar in nieuwe oorlogen die op deze wereld gevoerd worden. Van
eensgezind NAVO-optreden is sinds het einde van de Koude Oorlog feitelijk
geen sprake meer geweest. Het is fijn als college Russell zegt dat desondanks
de NAVO de hoeksteen blijft. Hoekstenen zijn belangrijk als je iets bouwt.
Je hebt ze dan nodig om het zaakje bij elkaar te houden. Op het moment van
de sloop doet die hoeksteen er niet echt meer toe.Het is goed, ons te bezinnen op de ontstane realiteit. Of iemand het gewild
heeft of niet, feit is dat de huidige Amerikaanse regering afscheid heeft
genomen van de oude NAVO en als het erop aan komt haar keuze
heeft gemaakt voor coalities die met haar willen meedoen in nieuwe interventies
onder haar leiding. Ik veronderstel dat onze minister van Buitenlandse Zaken
tot de conclusie is gekomen dat de oude NAVO niet meer bestaat, de nieuwe
geen vorm weet te krijgen en er dus wisselende coalities optreden. Wellicht
kan de regering haar visie geven over de ontwikkeling van de NAVO en of zij
feitelijk nog wel bestaat.Ik kom te spreken over de op stapel staande militarisering van de Europese
Unie. Ik noem het maar even zo. Gelukkig kreeg ik gisteren in een debat met
Hans van Baalen, het orakel uit de Tweede Kamer van de VVD, op dat punt gelijk:
de Europese Unie militariseert inderdaad. Deze op stapel staande militarisering
is volgens mij een van de reacties van de as Berlijn-Parijs op het afscheid
dat de Amerikanen van de NAVO genomen hebben. In de geo-politiek is dat goed
te begrijpen. De gekunstelde vervlechting van de NAVO en de gemilitariseerde
Europese Unie in het grondwettelijk verdrag zal naar mijn mening eerder tot
toekomstige spanningen leiden dan dat het spanningen oplost. Wellicht kan
de regering mij op dat punt geruststellen.In mijn visie zal een Europese Unie die zichzelf en alle lidstaten grondwettelijk
verplicht, het militaire vermogen voortdurend te verhogen en toe te werken
naar een gemeenschappelijk defensiebeleid en eventueel een gemeenschappelijke
defensie op een bepaald moment botsen met de eisen die vanuit Amerika gesteld
worden, onder andere op basis van hetgeen in november 2002 in Praag is overeengekomen
over de uitbouw van de capaciteiten van de NAVO. Volgens NAVO-kringen moet
dat leiden tot een ophoging van onze defensiebegroting tot 2% van het bruto
binnenlands product. Ik vind het altijd fantastisch als Sam Pormes uitlegt
dat wij op militair gebied steeds meer doen en het allemaal goedkoper wordt.
Ik zal Kees Vendrik vragen daar eens naar te kijken, want volgens mij kan
dat niet. Je kunt niet steeds meer doen voor minder geld. Misschien kan de
regering ons vertellen wat die militarisering van de Europese Unie ons gaat
kosten.Wij hebben straks te maken met een NAVO en een Europese Unie die beschikken
over snelle interventielegers die overal ter wereld ingezet kunnen worden
als de belangen van een van beide allianties dat vergen. Dat laatste zeg ik
tegen Sam Pormes. Wij gaan niet overal vrede uitdelen, wij kunnen ook ingrijpen,
zowel op basis van de nieuwe NAVO-strategie als van de nieuwe Europese Grondwet.
Hoe gaat het als elementaire zaken zoals olie en handelsroutes in het geding
zijn? Zouden die verschillende belangen op grond van het door Amerika gebruikte
NAVO-verdrag en het door Europese landen gebruikte Unieverdrag met elkaar
in botsing kunnen komen? Heeft de regering daarvoor al een oplossing gevonden?
Ik noem een theoretisch voorbeeld, alhoewel niet van enige realiteitszin gespeend.
Turkije en Cyprus krijgen achtereenvolgens nieuwe regeringen, die het vervolgens
niet met elkaar kunnen vinden en die tot een conflict komen. Moet Nederland
als NAVO-partner op grond van artikel 5 Turkije steunen of moet Nederland
als lid van de Europese Unie EU-lidstaat Cyprus steunen? Daarover moet nagedacht
zijn. Het zijn natuurlijk maar theoretische oefeningen. Toch is het erg verstandig
om dit soort oefeningen te doen. Dat moet op school ook, zodat je een antwoord
hebt als het zich in de praktijk voordoet.Ik zie aan de lichaamstaal van de minister van Buitenlandse Zaken dat
ik mij niet druk moet maken. Hij heef immers alles onder controle. Was dat
maar zo! Dan was er in het verleden ook niet zo veel ellende geweest. Het
is interessant om te lezen hoe in 1939 de minister van Buitenlandse Zaken
eveneens stelde alles onder controle te hebben, toen met betrekking tot onze
ietwat luidruchtige oosterbuur. Dat was weliswaar een andere minister. De
les is echter dat vooral nagegaan moet worden wat er allemaal kan gebeuren,
zodat het wellicht ooit voorkomen kan worden.Noch de naar een nieuwe weg zoekende nieuwe NAVO noch een gemilitariseerde
Europese Unie vormen een wezenlijke oplossing van het mondiale veiligheidsprobleem.
Daarvoor moet iets anders worden bedacht. Het moet een oplossing zijn die
niet anderen laat betalen voor onze vrijheid, vrede en veiligheid, zoals in
de Koude Oorlog gebeurde. Ik ben een voorstander van creatief denken op dit
punt. Bert Middel heeft zijn worsteling geschilderd. Ooit was hij tegen de
NAVO. Hoe moet hij er nu tegenaan kijken? Een dergelijke worsteling vindt
ook plaats in de hoofden van leden van de SP. Mijn stelling is dat de NAVO
moet verdwijnen. Daar hoef ik tegenwoordig weinig aan te doen. Die verdwijnt
immers vanzelf. De vraag is vervolgens: wat dan. Alle legers weg? Ieder voor
zich? Als ik het antwoord had, was ik waarschijnlijk miljonair of beroemd.
Het een noch het ander is het geval. Wij moeten er echter over prakkiseren.Onlangs hoorde ik bij een bijeenkomst van de NAVO-Assemblee een verrassend
voorstel, namelijk om de N van de NAVO te schrappen. Dan blijft de AVO over,
een Atlantisch bondgenootschap en een veiligheidsstructuur waarin ook de zuidelijke
landen aan diezelfde oceaan een plaats vinden. Dat zou een bijzonder experiment
zijn om de tegenstelling noord-zuid op te lossen via een militaire alliantie.
Het is maar een idee. Ik omarm het niet meteen. Het geeft echter aan dat creatief
denken ons af kan helpen van oude structuren.De heer Pormes (GroenLinks):Staat de heer Kox een mondiale militarisering voor?De heer Kox (SP):Ja. Wij moeten de militaire vermogens van de wereld mondiaal organiseren,
onder toezicht van de Verenigde Naties. Dat is het allerbeste. Ik zie de heer
Van Middelkoop met zijn lichaamstaal aangeven dat dit nog wel een tijdje duurt.
De doelen die zijn partij zich stelt, zullen echter ook nog wel enige tijd
op zich laten wachten. Ik mag toch optimistisch zijn?Hoewel de Defensiebegroting voor dit jaar hier als hamerstuk is afgedaan,
deelt de senaatsfractie van de SP het standpunt van haar collega's aan de
overkant dat deze begroting niet de onze is. Het is immers de financiële
vertaling van een naar onze mening foutieve koers van Nederland als bijwagen
van de Amerikaanse regering en haar interventionistische militaire politiek
in bijvoorbeeld Irak en Afghanistan. Ook in de toekomst kan dat gebeuren.
In antwoord op de door deze Kamer aan beide bewindslieden gestelde vragen
wordt gezegd dat de regering in de toekomst militaire interventies ziet, als
het kan met steun van de VN, maar ook zonder die steun. Dat
is precies de doctrine die de Amerikaanse regering ons voorhoudt en waarvan
de Amerikaanse regering de Nederlandse regering heeft overtuigd.Hoe trouw wij zijn aan de Amerikaanse regering werd bewezen met de zending
van Nederlandse militairen naar Afghanistan, om daar met de Amerikanen een
oorlog voort te zetten die eigenlijk al lang beëindigd had moeten worden
en waarvan de legitimiteit op dit moment ontbreekt, zo die er ooit was. De
vragen van collega's Hoekzema en Pormes over de houdbaarheid van de artikel
51-status zijn hiervoor wezenlijk van belang. Ik zie het antwoord van de regering
met interesse tegemoet. De SP-fractie maakt zich ernstig zorgen over de wijze
waarop onze regering ons land in deze oorlog heeft gemodderd; dat ging niet
via een spoorboekje, het is er gewoon van gekomen. Ik sta ervan te kijken
hoe snel de Kamers hebben ingestemd met deze duistere operatie. Ik denk dat
we daar later nog veel spijt van zullen hebben. We laten ons in een onbekend
moeras zuigen vanwaaruit ontsnappen steeds moeilijker zal blijken. Wij vinden
dat de regering het parlement buitengewoon slecht heeft geïnformeerd
over wat echt in Afghanistan gebeurt en staat te gebeuren. We vinden ook dat
de Tweede Kamer te gemakkelijk ja heeft gezegd tegen deze operatie die dat
niet verdiende. Het doel is niet duidelijk, de strategie evenmin, de risico's
zijn veel te groot en de kans dat ons land besmeurd raakt door deelname aan
deze duistere oorlog is levensgroot. Gisteren kwamen bij het sluiten van de
dag nog wat antwoorden op onze vragen binnen, maar ook die waren volstrekt
onvoldoende.Onze zorgen betreffen in de eerste plaats onze militairen, die te veel
risico's lopen, zowel fysiek, psychisch als juridisch. Zoals de heer Middel
stelde: je kunt wel deelnemen aan een vredesmissie, maar met een oorlog in
je hoofd terugkomen. Er is geen zicht op wat daar in die uithoek van de wereld
gebeurt en alleen dat al geeft te denken. De Amerikanen omhullen hun geheime
oorlog in Afghanistan op vergelijkbare wijze als de barbaarse behandeling
van krijgsgevangenen in Guantánamo en elders. Ik vind het beschamend
dat we met dat eerste, dat omhullen van de werkelijkheid, meedoen en dat we
het tweede tolereren. De regering is alleen bereid het parlement vertrouwelijk
te informeren over wat daar gebeurt, daarmee het toezicht van de media uitschakelend.Onze zorgen betreffen verder de positie van ons land in de wereld door
dit aanlopen achter de Amerikaanse regering in oorlogskwesties. Optreden als
bondgenoot van een land dat bekend staat als schender van het internationale
recht, met name de mensenrechten en het humanitaire recht, is bizar en feitelijk
niet te rechtvaardigen. Ik vind het antwoord van de regering op een vraag
van mij hierover ronduit schokkend: in antwoord op mijn vraag 6 zegt de regering
namelijk dat in algemene zin gesteld kan worden dat de enkele samenwerking
tussen een land en een ander land dat veroordeeld zal worden wegens schending
van het internationale recht, niet onrechtmatig is. Daaraan wordt toegevoegd:
onder het internationale recht is dat slechts het geval als aan een aantal
voorwaarden is voldaan en een daarvan is dat steun wordt geboden aan de schending
van het internationale recht, met het oogmerk die schending te faciliteren
en de steun die schending ook daadwerkelijk faciliteert. Het staat er allemaal
erg mooi, hier zijn duidelijk juristen bezig geweest. Maar laten we als normale
politici eens nagaan wat hier staat: schending van het internationale recht
door een land is op zich dus geen reden om niet met dat land samen te werken.
Ik hoor hier toch graag een toelichting van de regering op.In het verleden lukte het niet om in de NAVO-Assemblee de schending van
de mensenrechten door onze bondgenoot Amerika bespreekbaar te maken. Het lukte
echter wel in andere internationale assemblees: de Parlementaire Assemblee
van de Raad van Europa heeft in haar zitting van 26 april immers zonder
één stem tegen een resolutie aangenomen waarin werd uitgesproken
dat de Amerikaanse regering door haar behandeling van gevangen in de oorlog
tegen het terrorisme "haar eigen hoogste principes verraadt". Die resolutie
is dus zonder één tegenstem aangenomen. Aan de regeringen van
de lidstaten werd door de Assemblee opgedragen deze veroordeling te bezorgen
bij de regering van de Verenigde Staten en die regering te wijzen op de strijdigheid
van haar gedrag met de principes van de Raad van Europa, waaraan ook de Amerikanen
vanwege hun waarnemerstatus gebonden zijn. Graag hoor ik van de bewindslieden
of zij kennis hebben genomen van deze ongekend harde resolutie en de daaraan
gekoppelde aanbeveling aan het Comité van Ministers. Wat is hun reactie?In deze Kamer, alsook in de Assemblee van de Raad van Europa, heb ik de
minister van Buitenlandse Zaken verzocht om bij de Amerikaanse regering aan
te dringen op respect voor internationale conventies, met name inzake behandeling
van gevangen. Wij prijzen de minister omdat hij het aandurfde het onderwerp
verschillende keren bij de Amerikaanse autoriteiten ter sprake te brengen.
Dan durft hij al veel meer dan andere bewindslieden elders. Ik kan zijn recente
uitspraak dat Amerika naar Europa luistert echter niet rijmen met de kennelijke
minachting van de Amerikaanse regering voor alle bezwaren, dus ook van de
minister van Buitenlandse Zaken, als het gaat om de behandeling van oorlogsgevangenen.
Ik vind het erg mager dat de regering op mijn vragen daarover antwoordt dat
men zal blijven aandringen op naleving van de Geneefse Conventie door de Amerikanen.
Als zij met ons ten strijde willen trekken, dan hebben zij zich te houden
aan de regels die internationaal afgesproken zijn. Ik zal in tweede termijn
zonodig met een motie komen, want ik heb de indruk dat deze Kamer daar redelijk
eensgezind over denkt. Ik vind ook dat wij als Kamer consequenties moeten
verbinden aan de opstelling van onze afgevaardigden in de Raad van Europa.
Nogmaals, het was een unanieme veroordeling.Onze militairen die in Irak gediend hebben, zijn weer terug en daar ben
ik erg blij mee. Volgens ons hadden zij daar nooit moeten zijn, maar dat valt
hen niet te verwijten. Daarom complimenteer ik ze voor het werk dat zij daar
gedaan hebben in vaak uiterst moeilijke en gevaarlijke omstandigheden. Zij
hebben het in ieder geval beter gedaan dan de Amerikanen. Respect betuigen
aan Nederlanders die hun leven of gezondheid gaven in deze missie past op
een dag als vandaag. Zij hadden er echter beter nooit kunnen zijn, omdat wij
daardoor gewild of ongewild betrokken zijn geraakt in de bedrieglijke oorlogspolitiek
van de Amerikaanse en de Britse regering. Wij hadden beter
kunnen zoeken naar andere wegen om Irak van zijn dictator te bevrijden.Het Amerikaans-Britse bedrog is aan de overkant van de Noordzee en de
Atlantische Oceaan parlementair onderzocht. In Nederland is zo'n onderzoek
nog steeds niet geweest. Zal er nog ooit een evaluatie komen van wat wij daar
gedaan hebben en waarom? Ik herinner mij een uitspraak van Tweede-Kamerlid
Hans van Baalen in een publiek debat met mij. Hij zei dat er wat hem en de
VVD betrof een parlementair onderzoek mocht komen nadat de Nederlandse troepen
teruggekeerd waren. Aan die voorwaarde is voldaan. Hij vond het toen overigens
met mij een goed idee om dat onderzoek te laten doen door deze Kamer. Vindt
de regering met Hans van Baalen en mij dat het moment is aangebroken om zo'n
onderzoek te doen? Vindt de regering het een goed idee om dat door deze Kamer
te laten doen? Ik hoor ook graag de reacties van de overige fracties.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De laatste toevoeging was nodig. Wat moeten wij in vredesnaam met het
oordeel van de regering over het gebruik van het enquêtemiddel, het
zwaarste instrument van het parlement?De heer Kox (SP):Ik ben een schappelijk mens.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Mensen die dat zeggen, vertrouw ik niet zo erg.De heer Kox (SP):Ik hoor graag of de regering vindt dat het goed is dat wij gaan onderzoeken
wat wij gedaan hebben. Mijn idee is dat het een parlementair onderzoek, een
parlementaire enquête, moet zijn en dat dit uitstekend door deze Kamer
gedaan zou kunnen worden. U hebt gelijk dat wij er uiteindelijk over gaan.
De bewindslieden komen alleen maar opdraven als wij ze willen horen, maar
enig collegiaal overleg is volgens mij niet zo fout.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik heb hier echt principiële bezwaren tegen. U vindt zelf dat er
een onderzoek moet komen. Wat voegt het oordeel van de regering daar nog aan
toe? Stel dat de regering zegt dat zij dat niet echt nodig vindt. Bent u dan
bereid om uw standpunt te veranderen?De heer Kox (SP):Nee, dan verandert mijn standpunt niet, maar het zou wel een beetje helpen
als de regering zou zeggen: wij zijn niet zo negatief als de woordvoerder
van de ChristenUniefractie in de Senaat, maar wij vinden het een erg goed
plan omdat het een buitengewoon ingrijpende operatie is om onze troepen ten
oorlog te sturen en dat willen wij graag onderzocht zien.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Voordat er misverstanden ontstaan: ik heb namens mijn fractie nog niets
gezegd over de wenselijkheid van zo'n onderzoek.De heer Kox (SP):Uw oordeel is dat de regering zo'n onderzoek wel niet nodig zal vinden.De heer Middel (PvdA):Ik heb het idee dat de heer Kox het nu een beetje omdraait, want de interventie
van de heer Van Middelkoop is terecht. Er ligt een principieel en een praktisch
punt en die punten worden hier door elkaar gehaald. Als de heer Kox vindt
dat een onderzoek gerechtvaardigd is, dan kan hij daartoe een voorstel formuleren
en zien wat de steun is van de andere fracties. Ik zal daarop namens de PvdA-fractie
reageren. Je hoeft ook helemaal nog niet te spreken over een parlementaire
enquête, want je kunt ook nog een lichtere variant bedenken. Ik ben
echter absoluut niet geïnteresseerd in het standpunt van de regering
in dit opzicht, want het is een zaak die uitsluitend ons aangaat en niemand
anders.De bewindslieden mogen horen wat wij ervan vinden, want wij vergaderen
in openbaarheid, maar het gaat ze verder op dit moment niet aan. Als er vervolgens
een onderzoek komt en er verschijnt een rapport, dan neemt de regering op
dat onderzoek een standpunt in. Over dat regeringsstandpunt gaan wij hopelijk –
in ieder geval gaat dat aan de andere kant zo – met de regering in debat.
Wij horen dan van de regering – of ik moet eigenlijk kabinet zeggen,
want anders krijg ik staatsrechtelijk op mijn donder van de heer Van Middelkoop –
wat zij ervan vindt. De heer Kox zegt terecht dat hij benieuwd is wat de regering
ervan vindt, maar dan gaat het over dat onderzoek. Tot het zover is, is het
een zaak van de Kamer en van niemand anders.De heer Kox (SP):Ik hoor de heer Middel altijd graag spreken en daarom luister ik ook met
beide oren naar hem. Ik ben echter toch ook geïnteresseerd in het antwoord
van de regering op mijn vraag. Misschien kunnen de bewindslieden even een
seintje geven als zij antwoord op mijn vraag geven, want dan kan de heer Middel
zijn handen over zijn oren leggen zodat hij het niet hoeft te horen. Ik ben
wel geïnteresseerd in het antwoord, omdat ik als politicus weet dat je
ook enige steun moet mobiliseren om tot een resultaat te komen.De heer Middel (PvdA):Ik houd niet van scherpslijperij, maar dit gaat mij even te ver. Ik heb
alle sympathie voor het betoog van de heer Kox, maar het gaat hier om een
principieel punt. Als wij als Kamer vinden dat er een onderzoek moet komen,
dan vinden wij dat als Kamer. De regering kan daar een opvatting over hebben,
maar dat mag onze besluitvorming over het uitvoeren van een eventueel onderzoek
op geen enkele manier beïnvloeden. Wij lezen dat in de krant of horen
dat later wel in de koffiekamer, maar niet hier. Het is een leuke grap om
te zeggen dat je je handen maar over je oren moet doen, maar het gaat mij
om het principe. Het gaat de regering niet aan. Het gaat de regering pas aan
als het rapport van het onderzoek hier ligt. Ik hoop dat de heer Kox de flexibiliteit
op kan brengen om toe te geven dat ik deze keer gelijk heb.De heer Kox (SP):Ik zou dat graag willen doen, maar ik weet dat er naast de gewaardeerde
steun van de fractie van de PvdA op zijn minst de steun nodig is van een van
de twee regeringsfracties om tot het door mij gewenste onderzoek te komen.
Daarom blijf ik op het standpunt staan dat ik graag de mening van de regering
hierover hoor. Ik heb Hans van Baalen aangevoerd en als de regering nu zegt
"wij vinden onderzoek ook goed", dan weet ik zeker dat de heer Hoekzema in
tweede termijn gaat zeggen: geweldig idee en ik word voorzitter van die enquêtecommissie
van de Eerste Kamer. In dat geval hebben wij het allemaal goed opgelost.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Voorzitter. Vorig jaar stonden wij in het defensiebeleidsdebat voornamelijk
stil bij de prinsjesdagbrief en de gevolgen daarvan. In de marge van mijn
bijdrage, die ik uitsprak en uitspreek namens de fracties van de ChristenUnie
en de SGP, heb ik ook aandacht gevraagd voor de geschiedenis die wij de laatste
decennia hebben geschreven met tal van vredesmissies. Ik wees erop dat het
aanbeveling verdient die geschiedenis te boekstaven. Welnu, daarmee bleek
men reeds aan de gang te zijn en ten bewijze daarvan ontving ik enkele maanden
geleden van het Instituut voor Militaire Geschiedenis het fraaie boek Vredesmacht
in Libanon, de Nederlandse deelname aan UNIFIL 1979-1985. Dat was inderdaad
wat ik voor ogen had en ik zou via de minister van Defensie zijn ambtenaren
willen bedanken voor hun geste en ik complimenteer hen voor deze proeve van
geschiedschrijving.Ik wil vandaag doorgaan met het thema vredesmissies, al is de term steeds
vaker een eufemisme. Het gaat mij nu vooral om de juridische aspecten en dat
betekent dat ik mij in dit debat voornamelijk tot de minister van Defensie
zal wenden. Mijn excuses aan de minister van Buitenlandse Zaken, maar wij
komen elkaar dit jaar vast nog wel tegen. Recht en oorlog staan op gespannen
voet met elkaar. Het eerste wil normeren en disciplineren. Het tweede heeft
een instinctieve voorkeur voor carte blanche. In het midden van die spanning
staat de militair met zijn kwetsbare rechtspositie. Men herinnere zich slechts
de zaak van Eric O.Op mijn verzoek ontving de Kamer een jaar geleden een korte notitie van
de minister van Defensie over juridische aspecten bij uitzendingen van militairen.
Naar aanleiding daarvan wil ik een aantal opmerkingen maken. Al eerder is
opgemerkt dat het bevreemdend is dat er geen expliciete wettelijke basis bestaat
voor het geweldgebruik door militairen. Ik meen dat de heer Hoekzema daar
in een vorig debat al op heeft gewezen. Er is wel een Rijkswet geweldgebruik
in de krijgsmacht in de uitoefening van de bewakings- en beveiligingstaak,
maar die dekt lang niet alle relevante situaties. Op verzoek van de minister
van Defensie heeft zijn ambtgenoot van Justitie ermee ingestemd om de politieregeling
voor zogenaamde "rake zaken" ook op militairen toe te passen. Het college
van procureurs-generaal heeft daarom een aparte aanwijzing opgesteld voor
militairen die functioneel geweld toepassen. Wat is daarvoor nu eigenlijk
de wettelijke basis? Die zou er toch moeten zijn. Een wettelijke basis is
er wel weer op grond van artikel 8 van de Oorlogswet voor Nederland, waarin
staat dat de militair in buitengewone omstandigheden onder voorwaarden geweld
mag gebruiken. Allemaal mooi en aardig, maar waar is de wettelijke basis voor
geweldgebruik bij crisisbeheersingsoperaties? Moet dan worden volstaan met
een resolutie van de VN-veiligheidsraad waarin het gebruik van "all necessary
means" wordt geautoriseerd? En wat gebeurt er als de Veiligheidsraad niets
heeft uitgesproken? Ook die situatie kennen wij inmiddels.Ik meen dan ook dat er goede gronden zijn om verder te gaan, beter gezegd
om een meer algemene formulering te zoeken, die militairen bevoegd verklaart
tot het gebruik van geweld in de rechtmatige uitoefening van alle taken die
krachtens de Grondwet aan de krijgsmacht kunnen worden opgedragen. Een dergelijke
bepaling kennen wij natuurlijk allang voor de politie in de Politiewet. Ik
pleit dus voor een Rijkswet geweldgebruik krijgsmacht. Ter aanvulling zou
ik nog willen verwijzen naar hetgeen Luitenant-generaal Van Baal opmerkte
bij zijn verhoor door de parlementaire enquêtecommissie Srebrenica:
Ik doe de suggestie om de inzet van de krijgsmacht bij vredesoperaties wettelijk
te verankeren, net zoals dat bij de politie is gebeurd. Daarmee wordt helder
hoe de verantwoordelijkheden liggen bij uitzending en bij voorbereiding van
uitzending, en wat de rechten en plichten van militairen zijn als zij functioneren
in een vredesoperatie en naderhand. De heer Van Baal is, zoals bekend, een
deskundige en verstandige militair. Een vraag van Internationale reikwijdte
is die naar de toepasselijkheid van het humanitaire oorlogsrecht. Er Is een
tijd geweest dat wel werd beweerd dat dit oorlogsrecht niet van toepassing
zou kunnen zijn op VN-operaties, maar die gevaarlijke en onwenselijke benadering
is na het bekende Brahminirapport van 2000 gelukkig verlaten. Het humanitaire
oorlogsrecht heeft een groot en erkend toepassingsgebied verworven; het geweldgebruik
in geval van zelfverdediging niet uitgezonderd. Tegen deze achtergrond begrijp
ik niet wat in de notitie wordt bedoeld met de verwijzing naar "operaties
waarop het humanitaire oorlogsrecht formeel niet van toepassing is". Geruststellend
is dan wel de verzekering dat de restricties van het humanitaire oorlogsrecht,
zoals het ontzien van de burgerbevolking, in die gevallen zullen worden nageleefd,
maar dat is dan kennelijk een welwillendheid van onze kant en geen naleving
van recht. Mag ik op dit punt een verduidelijking?Er staat nog een zin in de notitie die om verduidelijking vraagt. Aan
het eind wordt erop gewezen dat het toepassingsgebied van het humanitaire
oorlogsrecht zich beperkt tot gewapende conflicten. Kan worden uitgelegd waaruit
nu eigenlijk in concreto die beperking bestaat? Wellicht heeft het iets te
maken met een bepaalde ijking van het begrip "gewapend conflict", waar ik
zo dadelijk nog een andere vraag over heb, en dan wordt het antwoord nog relevanter
en interessanter.De vraag naar de reikwijdte en relevantie van het humanitaire oorlogsrecht
was en is ook voor Nederland van belang wanneer het gaat over de verantwoordelijkheidsverdeling
bij het nemen en overdragen van krijgsgevangenen. Voor sommige fracties in
de Tweede Kamer was dit zelfs een breekpunt bij de laatste uitzending, te
weten die van de special forces naar Afghanistan. Een en ander nog eens nalezend
meen ik toch, los van genoemde politieke conclusies van fracties aan de overkant,
dat deze zaken juridisch niet voldoende zijn helder gemaakt. Samenvattend
was de teneur dat Nederland alles op alles moest zetten om naleving van de
Geneefse conventies door alle coalitiepartijen, vooral door de Amerikanen,
te garanderen. De regering heeft ter zake een inspanningsverplichting op zich
genomen. Er zal, zo zei minister Bot op 17 maart in de Tweede Kamer,
een gesprek plaatsvinden tussen Amerikaanse en Nederlandse experts. Daar zal
de minister van Defensie ongetwijfeld bij betrokken zijn en daarom vraag ik
nu of daarover al kan worden gerapporteerd. De vraag blijft echter wat ter zake de Nederlandse verantwoordelijkheid is en blijft. Daarover
stond in de Volkskrant van 22 mei 2004 een verhelderend artikel van de
heren Baarda en De Bruijn. Beide auteurs zijn verbonden aan het ministerie,
zo voeg ik er niet zonder reden aan toe. Hun stelling was dat volgens de Derde
Geneefse Conventie de staat die krijgsgevangenen maakt aansprakelijk blijft
voor hun lot, ook als zij worden overgedragen aan een derde partij. Hetzelfde
geldt conform de Vierde Geneefse Conventie voor gedetineerde burgers. Ik citeer
uit het Volkskrantinterview:"Mocht er van een correcte behandeling geen sprake
zijn, dan zijn de coalitietroepen verplicht die behandeling te corrigeren,
dan wel de gevangenen terug te vragen. Overdracht van een gevangene betekent
dus niet overdracht van de verantwoordelijkheid." Dat is bepaald een stevige
analyse en conclusie. Het betekent namelijk dat via het bekende begrip command
responsibllity niet alleen een Nederlandse commandant, maar ten slotte ook
de minister van Defensie aansprakelijk kan worden gesteld voor het zich schuldig
maken aan oorlogsmisdrijven. Dat is natuurlijk geen aangename gedachte, zeker
niet in een wereld waarin, overigens met onze warme instemming, tribunalen
in het leven zijn geroepen om beter dan in het verleden recht te spreken.
Ik zou graag op deze gedachtegang een goed beargumenteerde reactie van de
minister ontvangen. Dat is ook in zijn eigen belang, zo voeg ik er met enige
compassie aan toe.Mijn laatste vraag die is ontleend aan eerdergenoemde notitie, gaat over
de zogenaamde statusovereenkomsten. Uitgangspunt daarbij is, zo schrijft de
minister, het verkrijgen van exclusieve jurisdictie van Nederland over de
uit te zenden Nederlandse militairen. Dat is een goed uitgangspunt. Ik herinner
mij nog de problemen die wij op dit punt hadden met de uitzending van onze
apaches naar Djibouti. Echter, in de op 17 november 2003 in Brussel getekende
Status of Forces Agreement van de EU is, en ongetwijfeld met instemming van
Nederland, ten aanzien van de regeling van de strafrechtelijke immuniteiten
gekozen voor verdeling van de strafrechtelijke jurisdictie tussen zend- en
ontvangststaat. Ik heb begrepen dat ook in de NAVO sinds jaar en dag voor
een dergelijke verdeling van jurisdictie wordt gekozen. Als dat zo is, kan
ik moeilijk anders dan concluderen dat de minister in zijn notitie onvolledig
of onzorgvuldig is geweest. Hierover graag opheldering.Twee weken geleden verraste de minister de Tweede Kamer met het besluit
om een verklaring ex artikel 71 WMSr af te geven, inhoudende dat de bepaling
"tijd van oorlog" van kracht is voor de taakgroep met "Special Forces" die
worden ingezet voor de operatie Enduring Freedom. Ik denk dat dit een verstandig
en gerechtvaardigd besluit was, dat ook juridisch interessant kan worden genoemd.
Op het laatste ga ik nu door. De verklaring activeert artikel 38 WMSr dat
een strafuitsluitingsgrond biedt voor de desbetreffende militairen. Dit is
natuurlijk geconditioneerd, allereerst aan het humanitaire oorlogsrecht en
ook aan "de aan de militair gegeven bevoegdheden". Het gaat mij nu over het
laatste. Wordt daaronder precies hetzelfde verstaan als de bevoegdheden op
grond van de rules of engagement? Als dat zo is, wil de minister eens overwegen
of de wettelijke duidelijkheid niet gediend kan worden door op enig moment
artikel 38 te preciseren in dier voege dat er expliciet een strafuitsluitingsgrond
in wordt opgenomen voor militairen die op grond van de ROE geweld gebruiken?
Ik ontleen deze suggestie aan de vakliteratuur. Ook wijs ik er op dat de Militaire
Kamer van de Rechtbank van Arnhem al eens heeft uitgesproken dat de huidige
terminologie, dus de term oorlog, onvoldoende aansluit bij de nieuwe internationale
taken van de krijgsmacht.Nu wij toch een bepaling van militair strafrecht van stal hebben gehaald,
wil ik vragen hoe deze zich verhoudt tot de bepaling van artikel 43 WSr, waarin
staat dat iemand niet strafbaar is als hij een feit begaat ter uitvoering
van een ambtelijk bevel, gegeven door het daartoe bevoegde gezag. In deze
bepaling is dus het ambtelijk bevel de strafuitsluitingsgrond. Ik teken daarbij
aan dat dan wel de eis van proportionaliteit en subsidiariteit geldt. Mijn
vraag is daarom wat artikel 38 WMSr toevoegt aan genoemde klassieke strafrechtelijke
bepaling. Graag op dit punt enige juridische verduidelijking.Ik heb nog een andere specifieke vraag over een situatie die zich vermoedelijk
ook al bij deze concrete operatie in Afghanistan kan voordoen. Het betreft
de vraag of een strafuitsluitingsgrond van toepassing kan zijn, ongeacht wie
als bevoegd gezag de militair instrueert of beveelt. Kan een strafuitsluitingsgrond
dus ook van toepassing zijn in geval van buitenlands gezag? Als ik het niet
wil weten, dan toch in ieder geval de betrokken militairen. Als een strafuitsluitingsgrond
ingeroepen kan worden wanneer gehandeld is conform de ROE, is het voor de
militair natuurlijk van het grootste belang dat hij en detail op de hoogte
is van die regels. Is dat altijd wel het geval? ROE zijn immers om voor de
hand liggende redenen geheim, althans voor de buitenwacht. Is het niet gewenst
om wettelijk vast te leggen dat in alle gevallen de geweldsinstructie aan
de militairen bekend moet worden gemaakt? Nu is dat onduidelijk. Er is al
eens een onderofficier vrijgesproken die handelde in strijd met de instructie,
maar waarvan de rechtbank constateerde dat niet voldoende duidelijk was dat
die instructie hem letterlijk onder ogen was gebracht.In de Defensiekrant van 24 maart jl. stond een verslag van de Derde
Nationale Onderofficiersconferentie in de marinekazerne in Amsterdam. Daar
wees prof. dr. mr. G.J. Knoops, hoogleraar internationaal recht, op de noodzaak
om onderofficieren meer kennis bij te brengen van het internationale strafrecht.
Hij merkte op dat militairen ook strafrechtelijk kunnen worden vervolgd voor
het nalaten van meldingen of het niet ingrijpen bij ongeoorloofde handelingen.
"Een onderofficier zou zich een oordeel moeten kunnen vormen over de politieke
consequenties, de politieke lading en daarnaast de juridische component moeten
kunnen inschatten. Kortom, een uitbreiding van de achtergrondkennis van de
rules of engagement acht ik van groot belang", aldus prof. Knoops. Mag ik
over deze waarschuwing het oordeel van de minister vernemen? Wanneer vindt
in formele zin de nationale autorisatie van rules of engagement plaats en
wie is daarvoor verantwoordelijk? Is dat de Chef Defensiestaf, of de minister?
Zijn daar regels voor?Ik vind dat er nog iets anders vreemd is aan de rules of engagement. Dat
ligt misschien aan mij, want ik ben geen jurist. De minister legt de rules
of engagement niet op aan militairen op grond van een wetgevende
bevoegdheid. Hoe is dan toch mogelijk dat hij met de rules of engagement strafrechtelijke
aansprakelijkheid voor de militair kan creëren? Hoe verhoudt de sanctionering
op grond van de rules of engagement zich tot artikel 16 van de Grondwet, waarin
staat: "Geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane
wettelijke strafbepaling"? Over het precieze karakter van de rules of engagement
blijft op onderdelen onduidelijkheid bestaan. Daar kan ik misschien mee leven,
maar de militair niet. Daarom alleen al is verheldering nodig.In de zaak tegen Eric O. heeft de rechtbank van Arnhem de geweldsinstructie
aangemerkt als een dienstvoorschrift, bevattende instructienormen en ge- en
verboden die van algemene betekenis zijn en voldoen aan de eisen van artikel
135 van het Wetboek van Militair Strafrecht. Maar dan komt het: "de rules
of engagement zijn inderdaad van een andere orde", aldus de rechtbank. Waaruit
die andere orde dan bestaat, werd niet gezegd. De indruk wordt echter gewekt
dat deze rules niet direct strafrechtelijk relevant zijn. Als dat het geval
is, heb ik de neiging om af te haken omdat ik het dan niet meer kan volgen.
Het lijkt me echt gewenst dat hier veel meer duidelijkheid over komt.Toen ik dit schreef, ergens vorige week, beschikte ik nog niet over het
arrest van het gerechtshof Arnhem in het hoger beroep in zaak Eric O. Dat
kwam vorige week woensdag echter beschikbaar. Daar ben ik met het oog op dit
debat buitengewoon gelukkig mee. In dit arrest doet het Hof de belangrijke
uitspraak dat de rules of engagement voldoen aan alle eisen die artikel 135
van het Wetboek van Militair Strafrecht aan een dienstvoorschrift stelt. Dat
lijkt mij pure winst. Als ik het goed heb begrepen, is het duidelijk in afwijking
van wat de rechtbank eerder opmerkte. Wat betekent dit nu voor de rechtszekerheid
van militairen in meer algemene zin? Is deze uitspraak voldoende of is een
vorm van bevestiging nodig door de regering of de wetgever?Ik wil dit deel van mijn betoog afronden met enkele algemene opmerkingen
over onze militaire strafrechtspraak. Die is aan het eind van de Koude Oorlog
gemoderniseerd door de militaire rechtspraak in de gewone rechtspraak te integreren.
Het lijkt me niet nodig daarop nu ten principale terug te komen, maar de huidige
situatie vraagt wel om het overwegen van aanpassingen. Ik vraag graag aandacht
voor enkele zinnige suggesties van de emeritus hoogleraar staats- en bestuursrecht
F.H. van der Burg, gedaan in het Nederlands Juristen Blad van 17 september
2004. Daarin wijst hij onder meer op de noodzaak van beter overleg tussen
het OM en Defensie. Ik acht het niet onmogelijk dat de minister van Defensie
dit met hem eens is. Er is immers het nodige gebeurd na 17 september.De minister van Defensie heeft in zijn brief van 9 juli 2004 enkele,
wat ik zou willen aanduiden als "sfeerverbeterende", maatregelen voorgesteld.
Er moet echter meer gebeuren. Van der Burg doet het voorstel om een overleg
voor te schrijven, dus te verplichten, tussen het OM en de betrokken militaire
autoriteiten. Hij noemt het onaanvaardbaar dat in de zaak Eric O. kennelijk
geen overleg heeft plaatsgevonden tussen het OM en de commandant van het Nederlandse
bataljon voorafgaande aan het besluit betrokkene in voorlopige hechtenis te
nemen. Daarin heeft hij mijns inziens gelijk en vandaar het voorstel dit formeel
voor te schrijven. Uit eerdergenoemd arrest van het Arnhemse Hof begrijp ik
dat het OM inmiddels van opvatting is dat een schietende militair in het vervolg
niet primair als verdachte zal worden aangemerkt, zulks in navolging van de
Instructie positie politiefunctionaris bij geweldsaanwending. Dat lijkt me
winst, maar ook hier heb ik weer de vraag hoe zeker deze beleidslijn in de
toekomst is voor militairen. Het OM kan er toch ook weer op terugkomen?Van der Burg doet nog meer interessante suggesties waar de minister zijn
winst mee kan doen. Ik citeer: "Daarbij valt te denken aan de herziening van
de bepalingen betreffende het begrip 'tijd van oorlog' – ik sprak daar
zelf al over – uitbreiding van de mogelijkheden van tuchtrechtelijke
afdoening van strafbare feiten, de invoering van een militaire officier van
justitie of wellicht het herstel van het oude systeem dat vervolgingsbeslissingen
worden genomen door de verwijzingsofficier."Ook bepleit hij de geheimhoudingsplicht
en het verschoningsrecht betreffende gegevens die uit veiligheidsoverwegingen
niet openbaar gemaakt mogen worden. Ten slotte zou er een bepaling moeten
komen dat de Koninklijke Marechaussee de commandant van een uitgezonden eenheid
terstond in kennis stelt van de processen-verbaal betreffende strafbare feiten
die zijn gepleegd door militairen van zijn eenheid. Het lijkt heel wat, maar
het gaat in feite slechts om het bij de tijd stellen van het regime van het
militaire strafrecht en wel in het belang van onze militairen en omwille van
hun rechtszekerheid. Dat spreekt de minister toch aan?Over het functioneren van artikel 100 maak ik graag enkele opmerkingen,
al moet ik de heer Middel melden dat ik dat aanvankelijk niet van plan was.
Zonder zijn uitnodiging doch al nadenkend, ben ik op dingen gestuit die mij
ertoe brengen, aandacht aan dit artikel te besteden. Ik stel graag voorop
dat het mij een lief ding waard zou zijn als artikel 100 gewoon tot het vanzelfsprekende
rustige bezit van parlement en regering behoorde. Dat is gelukkig vaak het
geval. Dit gezegd hebbend, moet mij van het hart dat er te vaak onzorgvuldig
over dit artikel wordt gesproken. Toen de minister van Defensie en ook de
minister-president zich bepaald ongelukkig uitlieten over de informatieplicht
in het geval van de extra missie voor Enduring Freedom, ontstond onmiddellijk
groot kabaal met fractievoorzitters voor het Journaal en moest er zelfs een
apart Kamerdebat over worden gehouden. Dat kan de minister van Defensie niet
worden verweten; ik vond het zwaar overdreven. Mag ik dat een keer zeggen?
Het had misschien wat minder duidelijk kunnen worden uitgelokt. Het is allemaal
goed afgelopen, gelukkig, maar ik hoop dat zeker deze minister zich wat zorgvuldiger
wil uitlaten, al was het maar om gevoelige zieltjes te ontzien.Minister Kamp:Voorzitter. Ik laat mij graag door de heer Van Middelkoop corrigeren.
Op welke onzorgvuldige uitlating doelt hij?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik doel op de uitlatingen die u voor de voeten zijn geworpen in dat debat
in de Tweede Kamer. Ik heb mij niet op een herhaling van dat debat voorbereid,
maar zij betroffen de reikwijdte van artikel 100 in het geval van uitzending
van de Special Forces naar Afghanistan. Ik voeg hieraan toe
dat de minister-president voor mijn gevoel iets triomfantelijker leek op te
treden of in ieder geval echt voldoening leek te putten uit het feit dat er
geen verplichting was om de Kamer te informeren. De minister van Defensie
merkte naar aanleiding daarvan op dat de Kamer natuurlijk werd geïnformeerd.
Dat siert hem. Dit is zo ongeveer wat hij in interviews heeft gezegd. Op grond
hiervan is veel commotie en een apart Kamerdebat ontstaan.Belangrijker is dat ik de bereidheid van de minister van Defensie noteer
om conform artikel 100 zoveel mogelijk vooraf te informeren zo de NATO Response
Force moet opereren op basis van artikel 5 van het NAVO-verdrag. Hij heeft
die bereidheid eerder uitgesproken tijdens de begrotingsdebatten in de Tweede
Kamer. Toch ben ik zelf gaan betwijfelen of hiermee kan worden volstaan. Ik
ben tot de conclusie gekomen dat de regering de schijn tegen heeft en dat
zij zich op dit punt met een minimalistische benadering van haar verantwoordelijkheid
tegenover het parlement afmaakt. In zijn brief van 14 november 2004 poneert
de minister dat de terbeschikkingstelling van eenheden van de krijgsmacht
aan de NATO Response Force niet onder artikel 100 valt. Ik citeer: "Het gaat
immers niet om een besluit tot inzet van militaire eenheden voor de deelneming
aan operaties, maar slechts om de beschikbaarstelling." De formulering is
goed gekozen, maar komt sterk overeen met de formulering van de informatieplicht
van de regering ex artikel 100. In dat artikel wordt immers gesproken over –
ik citeer – "inlichtingen over de inzet of het ter beschikking stellen
van de krijgsmacht ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde."
Terminologisch is het precies hetzelfde. Ik kan dan ook moeilijk anders concluderen
dan dat in elk geval de terbeschikkingstelling – dat is vooral een politieke
daad die wij misschien al achter de rug hebben – wel degelijk onder
het regime van artikel 100 valt. Dat is in formele zin nog iets anders dan
een daadwerkelijke inzet. Dat erken ik bij voorbaat. Is de minister bereid
om mij in deze nuancering van zijn oorspronkelijke standpunt te volgen? Ik
geloof niet dat hij zichzelf daarmee in de vingers zou snijden.Voorzitter. Dan wil ik nog stilstaan bij het gestelde in artikel 96 van
de Grondwet, waar de zogenaamde dode letter staat over het in oorlog verklaren.
Er zijn goede, historisch-constitutionele gronden om te poneren dat bij een
actie van collectieve zelfverdediging op grond van verdragsverplichtingen
wegens een aanval op een derde land dit artikel van toepassing is. Dat wil
dus zeggen dat parlementaire goedkeuring – dat is meer dan wat in artikel
100 staat – vereist is. Van een dergelijke situatie hebben wij natuurlijk
inmiddels een passend voorbeeld, namelijk het meewerken door Nederland aan
Enduring Freedom op grond van artikel 5 van het NAVO-verdrag. Ik erken onmiddellijk,
zeker tegenover mijn oud-collega, dat toen dit voor het eerst speelde en ik
nog lid van de Tweede Kamer was, dit nog niet mijn overtuiging was, maar men
kan tot andere inzichten komen. Wij hebben, naar het mij nu voorkomt, te gemakkelijk
artikel 96 tot een dode letter gemaakt of laten maken. Ik meen nu dat niet
de formele handeling gepaard gaande met een in-oorlogverklaring geldt. Hiermee
zou men overigens een verouderd taalgebruik toepassen en een taal bezigen
die gebruikt werd voor de oprichting van de Verenigde Naties en de Veiligheidsraad.
Daarentegen moet het besluit tot oorlogsvoering beslissend zijn. Materieel
is dat wel hetzelfde, maar daar praten wij voortdurend over: over beslissingen
tot oorlog voeren. Pas daarmee kan recht worden gedaan aan de tekst en de
strekking van deze uit 1922 daterende grondwettelijke bepaling.Ik realiseer mij dat een en ander moeilijk is terug te draaien. Daar vraag
ik ook niet om. Ik meen wel dat dit aanleiding zou moeten zijn om de reikwijdte
van de artikelen 96 en 100 en hun onderlinge verhouding nog eens grondig te
doordenken. Niemand heeft ooit de vrijmoedigheid gehad om artikel 96 uit de
Grondwet te schappen. Ik herinner mij de opmerkingen in het debat over artikel
100, maar of het artikel stelt niets voor of wij moeten het in de praktijk
toepassen. Met die kwestie houd ik mij nu bezig. Alleen dan, dus als de onderlinge
verhouding opnieuw wordt doordacht, kan worden voorkomen dat onduidelijkheden
blijven bestaan over de verdeling van bevoegdheden ter zake tussen regering
en parlement. Ik herinner aan de motie van mevrouw Karimi, ingediend tijdens
het eerste debatje over de uitzending van de special forces. Die motie is
weliswaar verworpen, wellicht niet zonder goede gronden, maar daarmee is naar
mijn overtuiging het verhaal niet rond.Ik wijs nog op een andere onhelderheid, namelijk op die van de betekenisrelatie
tussen het begrip oorlog in de zin van de oorlogsverklaring ex artikel 96
van de Grondwet en de strafrechtelijke betekenis, zoals eerder genoemd in
de notie "tijd van oorlog" ex artikel 71 Wetboek Militair Strafrecht. Het
volkenrechtelijke respectievelijk het strafrechtelijke gebruik van het oorlogsbegrip
zijn zo langzamerhand op een weinig geloofwaardige manier uiteen gaan lopen.
Te vaak hebben wij situaties van geweldgebruik gehad die normaliter als oorlogssituatie
zouden worden getypeerd, die in elk geval in de volksmond als zodanig werden
aangeduid, maar die dan toch weer niet zo mochten heten, vermoedelijk om strafrechtelijke
gevolgen te voorkomen. Ik meen dat hier echt helderheid gewenst is. Ik nodig
de minister uit om deze zaak te heroverwegen, al dan niet in samenspraak met
zijn collega van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden, die verantwoordelijk
is voor de Grondwet. Hij kan dat nu doen, maar ook met een notitie waarvoor
men ongetwijfeld ook in de Tweede Kamer belangstelling zal hebben. De zaak
is het meer dan waard. Ik laat dit graag aan de minister over. Wij moeten
in elk geval voorkomen dat operaties noch onder artikel 96 noch onder artikel
100 vallen en dat het parlement formeel dus het nakijken heeft. Dat zal deze
minister niet op zijn geweten willen hebben.Mevrouw de voorzitter. Het aardige van deze Kamer is dat je een thema
eens goed kan uitspitten. Dat heb ik zo-even gedaan ter zake van enkele juridische
aspecten bij de uitzending van militairen. Ik ben ervan overtuigd dat de minister
het belang van dit thema inziet en ik ben dan ook nieuwsgierig naar zijn antwoord.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20042005-1069-1087.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl