Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 2233-2260

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

01-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 27, pagina 2233-2260

23-11-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van belastingwetten c.a. (Belastingplan 2001) (27431), en over: - de motie-Reitsma c.s. over compensatie voor ouderen (27431, nr. 24); - de motie-Reitsma/Van der Vlies over de ecotaks (27431, nr. 25); - en nog vier andere moties (27431, nrs. 26, 27, 28 en 29)Pagina 2227-2229
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van een aantal socialeverzekeringswetten ter verkorting van beslistermijnen bij beschikkingen op aanvraag (Wet beslistermijnen sociale verzekeringen) (27248), en over: - de motie-Schimmel c.s. over de beslistermijn voor het verlenen van subsidie aan niet-scholingsinstituten (27248, nr. 10)Pagina 2223-2223
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2229-2232
Stemmingen over tien moties, ingediend tijdens het debat over gekkekoeienziekte (BSE), te weten: - de motie-Poppe over een verplichte BSE-test op slachtrunderen (24688, 21501-16, nr. 39); - de motie-Poppe/M.B. Vos over aanmerken van zwezerik, darmen en T-bone steak als SRM (24688, 21501-16, nr. 40); - de motie-Poppe c.s. over het gebruik van vegetarisch voedsel door herkauwers (24688, 21501-16, nr. 41); - en nog zeven andere moties (24688, 21501-16, nrs. 42-48)Pagina 2232-2233
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 22 november 2000 over gekkekoeienziekte (BSE)Pagina 2196-2202
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)Pagina 2233-2260
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en de Algemene nabestaandenwet inzake de vrijwillige verzekering en wijziging van artikel X van de Invoeringswet nieuwe en gewijzigde arbeidsongeschiktheidsregelingen (Wet herziening vrijwillige verzekering AOW en ANW) (27468), en over: - de motie-Bijleveld-Schouten c.s. over de minimaal te betalen premie voor de vrijwillige verzekering AOW en ANW (27468, nr. 11)Pagina 2223-2224
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Regels met betrekking tot het beëindigen van de overeenkomst van samenwerking van de elektriciteitsproductiesector en tot het aandeelhouderschap van de netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet (Overgangswet elektriciteitsproductiesector) (27250), en over: - de motie-Voûte-Droste c.s. over verruiming van de capaciteit met 1000 megawatt in 2002 (27250, nr. 24); - en nog twee andere moties (27250, nr. 25 en 26)Pagina 2224-2226
Presentie en opening (donderdag 23 november 2000)Pagina 2169-2169
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2169-2182
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2183-2196
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van enkele belastingwetten c.a. (Tariefwet 2001) (27415)Pagina 2229-2229
Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)Pagina 2202-2223
Regeling van werkzaamheden (donderdag 23 november 2000)Pagina 2182-2183
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 23 november 2000)Pagina 2260-2261
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten in verband met de invoering van het gebruik van het sociaal-fiscaalnummer in die wet alsmede enkele wijzigingen van de Ziekenfondswet en enige andere wetten (27253); - en nog twee andere wetsvoorstellen (27448 en 27230)Pagina 2169-2169
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Aanpassingswet Wet inkomstenbelasting 2001 (27184), en over: - de motie-Kuijper over het zo gericht mogelijk ondersteunen van groepen met lage inkomens (27184, nr. 10)Pagina 2226-2227

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 128 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de
lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding) (26691).De algemene beraadslaging wordt hervat.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ik wil beginnen met beide ministers te bedanken voor hun zorgvuldige
en bewogen beantwoording.Ik realiseer mij, en met mij de overige leden van mijn fractie, dat de
aanvaarding van dit wetsvoorstel voor sommigen hier in de Kamer en daarbuiten
pijn veroorzaakt. Ik wil daar bij zeggen, dat dit mij spijt, maar ik realiseer
mij meteen dat het spijt mij zeggen in dezen beperkte waarde heeft, omdat
het uiteindelijk niets verandert aan ons oordeel. Anders dan de staatssecretaris
van Justitie het ooit bedoeld heeft, zijn er inderdaad schijnbaar onderwerpen
die zich niet lenen voor debat, omdat overtuigingen tegenover elkaar komen
te staan die eigenlijk niet onderhandelbaar zijn. Ik vind het raar om dat
te moeten vaststellen in dit parlement, maar dat lijkt hier wel aan de hand
te zijn. Daar geef ik de heer Rouvoet gelijk in, aangezien hij dat zeer uitgebreid
in zijn tweede termijn aangaf. Ik ben het met hem eens daar waar het gaat
om de controverse over de principiële uitgangspunten die ten grondslag
liggen aan dit wetsvoorstel. Ik ben het niet met hem eens als het gaat over
het debat rond de juridische constructie. Misschien heeft hij dat zo ervaren
in de beantwoording door de ministers, hij kán het niet zo ervaren
hebben in de reacties die hij vanuit de Kamer heeft gekregen en zeker niet
in de reacties die hij vanuit de GroenLinks-fractie heeft gekregen, omdat
wij al die voorstellen juist zeer serieus zullen wegen. Voorzitter! Voor mijn fractie wordt met dit wetsvoorstel een zorgvuldige
balans aangebracht tussen de beschermwaardigheid van leven, zelfbeschikking
en lotsverbondenheid of solidariteit, zoals ik het in eerste instantie heb
genoemd. Ik heb in dit debat met enige verbazing moeten constateren, dat het
principe van de zelfbeschikking enigszins in het defensief raakte. Dat was
misschien te danken aan het geslaagde offensief van de kleine christelijke
partijen, maar ik heb er toch behoefte aan mij daartegen te verzetten. Terzijde
moet ik direct opmerken, dat er, zoals al verschillende malen is aangegeven,
hier geen sprake is van zelfbeschikkingsrecht, omdat het hier ook gaat over
een derde, namelijk de arts. Daarom kan er geen recht worden ontleend aan
het zelf mogen beschikken. Dat neemt niet weg dat zelfbeschikking voor ons
een heel belangrijk principe is en dat het ook niet de connotatie van een
vies woord zou mogen krijgen. Voor ons is zelfbeschikking de voorlopige uitkomst
van een eeuwendurend emancipatieproces waarin de mens, zijn geest en lichaam,
zich ontworstelde aan overheersende structuren. De heer Van der Vlies heeft
gelijk dat ik, als ik zeg "overheersende structuren" daarmee de regerende
kerk bedoel en de almachtige vorst. En misschien wel met name die vorst die
lang heeft geheerst over de mens en niet alleen zijn lichaam, maar ook zijn
geest bezat. Volgens mij is zelfbeschikking uiteindelijk, dat die vorst er
niet meer is en dat de mens zijn eigen geest en zijn eigen lichaam bezit.
Dat is voor ons een heel groot goed. Ik vind het ook belangrijk om het in
verband met dit wetsvoorstel nog eens uitdrukkelijk zo te stellen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Na mijn waardering te hebben uitgesproken voor haar beginwoorden
en na haar visie op mijn inbreng daarin te hebben bevestigd, zou ik mevrouw
Halsema een vraag willen stellen. Sprekend over zelfbeschikkingsrecht zei
zij, dat daarvan geen sprake kan zijn, omdat er een derde nodig is, de arts.
Is dat het criterium voor het geen sprake kunnen zijn van een recht, zo vroeg
ik mij af, want ik ken nogal wat klassieke of sociale grondrechten die als
een recht worden aangeduid, hoewel niet absoluut, maar waarbij wel een derde
nodig is. Ik denk aan het recht op arbeid. Is dat een recht of is dat geen
recht? Er is wel een derde bij nodig.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik zou zeggen, dat u de Grondwet beter kent dan ik. In de Grondwet is
heel zorgvuldig niet gerept van een recht op arbeid, maar van een inspanningsverplichting
die de overheid heeft. Dat geeft volgens mij precies aan, dat er bij het verwerven
van arbeid een derde nodig is.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik corrigeer mijzelf in zoverre dat er wel sprake is van een recht op
vrije arbeidskeuze. Je kunt ook denken aan het recht op onderwijs. Het gaat
mij er echter niet om die rechten te bespreken. Als de reden om niet te spreken
van een zelfbeschikkingsrecht is dat dit geen absoluut recht is, kan ik mij
dit voorstellen, want dit geldt voor alle grondrechten. Maar als mevrouw Halsema
zegt dat een van de redenen waarom zij niet spreekt over een recht is, dat
er een derde bij nodig is, dan is dit voor mij een nieuwe interpretatie van
het begrip recht.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik moet dit preciseren. Geen enkel recht is absoluut. Dat moet eerst gezegd
worden. Daarom ben ik het ook niet eens met de stelling van de heer Rouvoet
dat de beschermwaardigheid van leven en zelfbeschikking onverzoenlijke beginselen
zijn. Omdat zij geen van beide absoluut zijn, denk maar aan de beschermwaardigheid
van leven in tijden van oorlog, denk ik dat zij wel degelijk met elkaar zijn
te verzoenen, ook al zijn zij altijd spanningsvol. Dit is wat er onder andere
in dit wetsvoorstel gebeurt. Naar mijn idee zorgvuldig. De heer Rouvoet oordeelt
daarover anders.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik wil mevrouw Halsema vragen of zij op de hoogte is van de
inhoud van de brief van de rooms-katholieke bisschoppen over het begrip zelfbeschikking
en over het zelfbeschikkingsrecht en of zij daarop een reactie wil geven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben daarvan niet op de hoogte.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik raad haar aan die brief eens te lezen, want dan zal zij waarschijnlijk
haar standpunt over het oordeel van de kerk willen herzien.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het spijt mij, maar voordat mevrouw Ross min of meer een oordeel geeft
over mijn standpunt, zou ik het wel zo fraai vinden als zij zegt wat er in
die brief staat.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Uit de woorden van mevrouw Halsema blijkt alleen maar dat zij absoluut
niet weet waarover zij het heeft en dat spijt mij buitengewoon. Ik heb haar
gevraagd of zij die brief heeft gezien. Nu blijkt dat dit niet het geval is.
Ik wil haar daarom adviseren zich te matigen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Het spijt mij zeer, maar ik moet zeggen dat ik
dit eigenlijk onfatsoenlijk vind. Mevrouw Ross verwijst naar een brief die
ik niet heb gelezen waarin het standpunt van de rooms-katholieke kerk op het
zelfbeschikkingsrecht wordt weergegeven. Omdat ik mij die brief niet eigen
heb gemaakt, zou ik niet weten waarover ik praat? Ik vind dit geen manier
van debatteren. Of mevrouw Ross legt uit wat er in die brief staat, zij confronteert
mij daarmee en geeft mij de mogelijkheid om daarop te reageren, of ik werp
alle interruptie van haar tot nu toe echt verre van mij en zal verder ook
niet meer antwoorden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik sta hier om vragen te stellen. Mevrouw Halsema geeft er
blijk van dat zij geen kennis heeft genomen van de standpunten van de rooms-katholieke
kerk inzake zelfbeschikkingsrecht. Dit is voor mij een belangrijk teken om
voor de rest enige kanttekeningen te maken bij haar opmerkingen over de standpunten
van de kerk over zelfbeschikkingsrecht.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Zo zij het.De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter! Mevrouw Halsema vraagt om een soort eerherstel
van het begrip zelfbeschikkingsrecht. Leidt dit in haar visie ook tot een
begrenzing van de reikwijdte van deze wet? Immers, in het verleden is dit
ook zo bepleit en toen heeft bijvoorbeeld de heer Van Boxtel als woordvoerder
van D66 uitdrukkelijk gezegd: ik kan niet spreken over euthanasie
niet op verzoek op wilsonbekwamen; dat is verboden terrein. Hij gebruikte
daarvoor andere woorden, maar dit is de strekking van wat hij zei. Deelt zij
die visie?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik hoop dat ik de vraag goed begrijp. Ik weet het niet zeker. Ik begin
met een antwoord en als blijkt dat ik de vraag niet goed begrijp, moet de
heer Van der Vlies mij maar onderbreken.Nogmaals, hier is geen sprake van zelfbeschikkingsrecht. Het principe
van zelfbeschikking is voor ons echter heel cruciaal. Nu is de vraag of er
sprake kan zijn van zelfbeschikking bij diegenen die geen wilsvrijheid meer
hebben. Ik betwijfel dat. Ik heb het gevoel dat er bewustzijn en wilsvrijheid
moeten zijn om zelf te kunnen beschikken. Dat is natuurlijk het grote probleem
als wij spreken over wilsonbekwamen. Je kunt eraan twijfelen of die wilsvrijheid
er nog is. Voor mijn fractie betekent dit dat wij de algemene maatregel van
bestuur op een andere manier zullen beoordelen.De heer Van der Vlies (SGP):Zelfbeschikking en onafhankelijke, vrije en weloverwogen wilsuiting horen
bij elkaar. Dit zijn onvervreemdbare elementen uit dat begrip af te leiden.
Zo is het tot nu toe gezien. Ik begrijp dat mevrouw Halsema op dit punt ook
aarzelingen hebt. Het ware mij liever als zij zou zeggen dat dit daarom ontoegankelijk
terrein is zoals in het verleden werd gezegd. Zover is zij niet, zij twijfelt.
Maar goed, wij denken hierover na.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Geldt uw redenering dat hiervoor een andere weging nodig is, niet ook
voor de in dit wetsvoorstel opgenomen wilsonbekwaam gewordenen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Vanaf het begin heb ik gezegd dat voor ons de wilsverklaring het moeilijkste
onderdeel van deze wet is. Wij hechten er zeer aan dat de nog wilsbekwame
patiënt zijn wil tot uitdrukking kan brengen in een schriftelijke verklaring.
De vraag die men daarbij steeds moet stellen, is: kan die vrije wil vooruit
wijzen naar de toekomst? Kan iemand die nog over zijn vrije wil beschikt,
vooruitzien naar het moment waarop hij die wil niet meer heeft? Het is een
grijs gebied en ik vind dat ten aanzien daarvan met grotere terughoudendheid
moet worden gehandeld dan ten aanzien van de wilsbekwamen, maar ik snijd dit
niet volledig af omdat er namelijk in een bepaald stadium wel een wilsbekwame
patiënt was, die zijn wil wel heeft kunnen uiten. In sommige situaties
zal het niet mogelijk zijn om het ondraaglijk lijden van een inmiddels wilsonbekwame
patiënt te peilen. Daar zal zeer voorzichtig mee moeten worden omgegaan.
Ik hoop dat deze reactie helder genoeg is geweest. Ik laat het hier even bij
maar ik kom nog terug op de wilsverklaring.Voorzitter! Ik ga nader in op zelfbeschikking en het belang dat wij daaraan
hechten. Zelfbeschikking betekent niet dat verbanden waarin mensen leven,
niet meer belangrijk zijn. Ze zijn des te belangrijker maar het grote verschil
is dat waar er voorheen verbanden werden opgelegd en autoritair waren, ze
nu door de mensen worden gekozen of verworpen. Dat is een uitvloeisel van
het zelfbeschikkingsrecht. Dit geldt vanaf de sociale gemeenschappen die verder
geen ordening kennen, tot en met de overheden. Van verschillende zijden is
betoogd dat het zelfbeschikkingsrecht in de internationale verdragen niet
voorkomt. Ik wijs erop dat het zelfbeschikkingsrecht van volkeren daarin wél
voorkomt. Volkeren hebben het recht, zelf te beschikken over hun eigen lot.
Ze mogen daarbij niet worden overheerst. In de afgelopen eeuw hebben wij ontwikkelingen
gezien in de richting van individualisering en de erkenning van het belang
van de autonomie van het individu. Wordt het zo langzamerhand geen tijd om
in die internationale verdragen het individuele zelfbeschikkingsrecht te gaan
opnemen? Is de regering bereid om hiervoor te pleiten in internationale fora?
Ik zou dit logisch vinden als een volgende stap, na de erkenning van het zelfbeschikkingsrecht
van volkeren.Voorzitter! Wij hebben het deze dagen vaak gehad over de staat van de
zorg, over de tekorten, de wachtlijsten en alles wat er thans mankeert aan
ons stelsel van gezondheidszorg. Men weet dat GroenLinks zich hierover grote
zorgen maakt en wat dit betreft een groot gevoel van urgentie heeft. Wij vinden
voorts dat er grote aandacht moet zijn voor de demografische verschuivingen,
de gevolgen van de vergrijzing, de veroudering van mensen; mensen kunnen tegenwoordig
veel langer leven dan ze soms lief is. Er moet ook aandacht zijn voor de keerzijde
hiervan, de vereenzaming, het isolement enz.En toch vinden wij, voorzitter, dat de discussie daarover moet worden
gescheiden van de discussie over euthanasie. Wij vinden dat deze problemen
uiteindelijk niets kunnen afdoen aan wat wij een elementair recht vinden,
namelijk het recht om een euthanasieverzoek te mogen doen. Dit recht kan niet
afhankelijk worden gesteld van de aantallen verzoeken die worden gedaan of
van de staat van de zorg of van de vergrijzing. Het individuele verzoek dient
altijd op dezelfde manier te worden beoordeeld, onafhankelijk van de context.
Ook in situaties van toenemende zorg, mindere vergrijzing en een lagere levensverwachting –
zo die er ooit mocht komen – hebben wij met dezelfde mate van zorgvuldigheid
en met dezelfde mate van weging van individuele factoren te besluiten over
het euthanasieverzoek. Daar mag voor ons derhalve geen verband tussen worden
gelegd.Voorzitter! Ik kom tot de bespreking van de wet zelf. Ik begin met de
zorgvuldigheidsvereisten. Allereerst nog iets over het uitzichtloos en ondraaglijk
lijden. Objectief deel en subjectief deel van het zorgvuldigheidsvereiste
behoren in samenhang te worden bezien en door de arts te worden gewogen. Naar
aanleiding van een discussie met de heer Rouvoet wil ik hierover nog iets
opmerken. Voor ons is het belangrijk dat het ondraaglijk lijden subjectief
is. De patiënt maakt duidelijk hoe hij lijdt en of dat ondraaglijk is
of niet. Dat neemt niet weg dat het ondraaglijk lijden altijd semi-geobjectiveerd
zal moeten worden, of het nu gaat om een mondeling verzoek of om een schriftelijke
wilsverklaring. Vereist is namelijk het invoelingsvermogen van de arts. Dat
betekent dat het nooit alleen gaat om het ondraaglijk lijden van de patiënt,
maar altijd ook om de mate waarin de ander zich in dat ondraaglijk lijden
kan vinden. Dan ben je het zuiver subjectieve te boven gegaan.De heer Dittrich (D66):Dilemma is, dat ook het invoelingsvermogen van de arts
enigszins subjectief is. De ene arts is de andere niet.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat klopt. Maar het is niet meer een volstrekt geïndividualiseerd,
subjectief lijden. Daar moet een of andere taal voor worden gevonden, een
of andere vorm van consensus. Dat gaat altijd gepaard met een zekere mate
van objectivering. Dat neemt niet weg dat het voor ons belangrijk is dat naast
dat zuiver objectieve bestanddeel – de uitzichtloosheid – er een
subjectief bestanddeel is toegevoegd aan dit zorgvuldigheidsvereiste. Voor
ons staat eerlijk gezegd nog te bezien of in de zaak-Brongersma niet in dezelfde
mate sprake was van samenhangend uitzichtloos en ondraaglijk lijden. De afgelopen
dagen heb ik nogal eens gestoord aan de mate waarin werd vooruitgelopen op
uitspraken die nog moesten worden gedaan. Vanaf het begin heb ik mij eraan
gestoord dat nu juist de zaak-Brongersma tot rechtszaak werd verheven. Ik
heb dat altijd moeizaam gevonden, omdat dat man al te omstreden is. Dat maakt
een zuiver oordeel in dit geval heel moeilijk. Dat vind ik jammer. Als ik
dan de heer Sutorius in een interview in de krant zie stellen, dat er vele
van dit soort gevallen zijn en dat ze wel worden gemeld, maar het leidt niet
tot een rechtszaak, en dat er bij hem anderhalf jaar mee is gewacht, dan krijg
ik een beetje een nare smaak in de mond. Dat wilde ik hier toch maar eens
gezegd hebben. In dit stadium, waarin er nog geen volstrekte duidelijkheid
is over wat er aan de hand is geweest in de zaak-Brongersma en of dit past
binnen de heersende jurisprudentie, hebben wij geen behoefte aan wettelijke
toevoegingen aan dat vereiste. Wij hebben ook het gevoel dat toevoegingen,
in welke zin dan ook, niet werkelijk verhelderend zullen zijn. We zullen altijd
met open normen moeten werken en derhalve zal er altijd interpretatieruimte
voor de rechter blijven. Ook als je nieuwe begrippen toevoegt – wat
die ook inhouden, denk aan zoiets als psychisch uitbehandeld zijn –
ontstaat er geen zekerheid. Ik denk namelijk dat iemand die duurzaam suïcidaal
is, kan worden beschouwd als psychisch uitbehandeld. Je krijgt telkens grensconflicten
en interpretatieverschillen. De rechter zal zich er steeds over moeten buigen.
Wij kunnen ons daarin vinden. Wij vinden het aanvaardbaar dat deze wet op
dit punt een enigszins open norm kent.Mevrouw Rouvoet (RPF/GPV):Stel nu eens dat de uitspraak wordt gedaan dat iets niet voldoet aan de
interpretatie die moet worden toegekend aan het nu in de wet opgenomen criterium
en stel nu eens dat die uitspraak door de Hoge Raad wordt bevestigd, hoe ziet
u dan de verhouding tussen de kenbaarheid van de wet en de jurisprudentie.
Die zijn dan duidelijk met elkaar in strijd op het moment dat de wet wordt
geschreven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Daar gaat precies onze discussie over. Ik zou dan namelijk zeggen: op
het moment dat die uitspraak van de Hoge Raad bevestigend is, zal ook blijken
dat het past binnen de, in de jurisprudentie vervatte en nu in de wet neergeslagen,
uitwerking van het uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Ik denk eerlijk gezegd –
dat is steeds mijn stelling geweest en daar kan ik wel enige steun voor vinden
bij de Haarlemse rechtbank – dat dit ook het geval is.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb het bewust steeds niet gedaan, dit koppelen aan een concrete zaak,
maar feit is wel dat er nu een hogerberoepszaak loopt. Laten we een fictief
voorbeeld nemen, nu hier door de minister van Justitie duidelijk is gezegd
dat het "klaar zijn met leven" niet valt onder het uitzichtloos en ondraaglijk
lijden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mijnheer Rouvoet, u heeft steeds gezegd dat dit een "klaar met leven"-zaak
zou zijn.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Nee, ik heb dat niet gedaan; dat wilde ik juist niet doen. Daarom zeg
ik: ik koppel het los van die zaak en kies voor een fictieve zaak. De minister
heeft het terecht ook niet zo gedaan. Hij heeft in het wetgevingsoverleg gezegd
geen uitspraak te willen doen over de zaak-Brongersma, maar hij wilde wel
in algemene zin iets zeggen over het "klaar met leven"-criterium. Dat vond
ik ook een zuivere opstelling. Maar als er een uitspraak komt waarin dat "klaar
met leven" wel wordt geacht te vallen binnen het criterium van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden, en het wordt tot in hoogste instantie bevestigd, terwijl
de wetgever, schrijvende aan de wet, zegt dat het er niet onder valt, hoe
kijkt u dan aan tegen die verhouding rechter-wetgever, terwijl de wet nog
niet geïnterpreteerd kán worden door de rechter?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als de Hoge Raad tot de conclusie zou komen dat dit een "klaar met leven"-zaak
is en naar de interpretatie van de Hoge Raad past binnen de wet, dan denk
ik dat wij opnieuw met elkaar moeten gaan praten. Dan denk ik dat de wetgever
er opnieuw aan te pas moet komen, omdat dit niet de intentie is geweest van
dit wetsvoorstel. Dat neemt niet weg dat ik – dat ben ik met de heer
Dittrich eens – vind dat er in een ander bestek, maar absoluut niet
binnen dit wetsvoorstel, wel eens over nagedacht zou mogen worden hoe om te
gaan met "klaar met leven"-zaken.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat is inderdaad een ander verhaal. Maar u bent het eens met diegenen
die hier vanavond ook hebben gezegd dat er dan een wijzigingsvoorstel zou
moeten komen om de wet op dat punt duidelijk te laten sporen met de opvatting
van de wetgever?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als hier wordt gezegd... Kijk, het blijft toch heel ingewikkeld, want
je gaat speculeren op een uitspraak die er niet ligt. Ik ga me daar toch zeer
ongemakkelijk bij voelen, zeker gezien het begin van mijn betoog. Ik zou daar
zelf wel enigszins trouw aan willen blijven.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Niet meer over de zaak-Brongersma wil ik een vraag stellen,
maar meer over de algemene opvatting die mevrouw Halsema neerzet, namelijk
dat we, nu we een wet maken, toch open begrippen moeten gebruiken en die niet
met bijvoeglijke naamwoorden, bijzinnen en nadere bepalingen moeten afsluiten.
Nu is het wel zo dat deze wet beoogt een en ander te regelen wat er tot nu
toe in wettelijke zin niet was. Er waren afspraken en er waren overeenkomsten
en er was iets over de meldingsplicht enz., maar we gaan dit nu voor het eerst,
de zorgvuldigheidseisen, bij wet vastleggen. Dan zou ik vinden
dat je zo precies mogelijk moet zijn. Hoe open moet zo'n wet nu blijven?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vind dat er met dit wetsvoorstel een duidelijke norm wordt gesteld.
Dat vind ik belangrijk: er wordt een norm gesteld. Maar het is wel een open
norm en daar kan ik mij heel goed in vinden. Zo heb ik dit ook in eerste termijn
verwoord: het is geen machteloosheid, maar realisme. Immers, de wetgever kan
niet in algemene termen het individuele lijden vatten. Je kunt hier niet eindeloze
opsommingen geven van individuele situaties, want waarschijnlijk moet je er
dan duizenden beschrijven, wil je precies zijn. Ik heb liever dat wij de rechter
wat meer manoeuvreerruimte geven dan dat wij de norm zo precies formuleren,
dat de rechter geen manoeuvreerruimte meer heeft en dat mensen individueel
tekortgedaan gaan worden, want dat gevaar bestaat dan.De heer Van der Vlies (SGP):Ik ben het met u eens dat je in een wet niet 100% limitatief bepaalde
dingen kunt beschrijven en opsommen en een norm kunt uitleggen, zodat er geen
enkele interpretatieruimte meer is. De consequentie van uw redenering is toch
dat ook nu de rechter nog altijd weer met dilemma's geconfronteerd zal blijven
worden waarvan de rechterlijke macht wel eens gezegd heeft: wettelijke macht,
neem je verantwoordelijkheid eens een keer!Mevrouw Halsema (GroenLinks):De wetgever heeft nu een norm gesteld. Hij heeft acht zorgvuldigheidsvereisten
in een wet opgenomen. Hij heeft de meldingsprocedure geregeld. Ik vind dat
er nu een norm wordt gesteld. Bovendien wordt er een juridische constructie
gecreëerd, die weliswaar een novum is maar wat ons betreft geen monstrum.
Daarmee doet de wetgever zijn plicht en komt hij zijn verantwoordelijkheid
na.Ik was het eens met de heer Dittrich toen hij in zijn tweede termijn een
debat uit de vorige eeuw aanhaalde en er nog eens op wees dat het niet alleen
om de scheiding van machten gaat maar ook om het machtsevenwicht tussen de
machten, dat is vaak het vergeten deel van de trias politica. Wij zoeken hier
naar een balans tussen rechter en wetgever. Ik denk dat wij met het stellen
van deze norm de rechter voldoende richting geven en hem tegelijkertijd enige
interpretatieruimte bieden.Voorzitter: CornieljeDe heer Van der Vlies (SGP):Dat er een norm gesteld wordt, ontken ik natuurlijk niet. Ik zou echter
vinden dat het nog wat preciezer zou kunnen. Vandaar dat er op die punten
amendementen in de Kamer neergelegd zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het amendement dat betrekking heeft op de onbehandelbaarheid zullen wij
niet steunen. Dat lijkt mij enigszins voor zich spreken.De heer Dittrich (D66):Ik wil even terug naar het discussiepunt met betrekking tot klaar met
leven, want er wordt nu weer zo gemakkelijk gezegd dat klaar met leven niet
onder deze wet valt. Bent u het met mij eens dat wij eigenlijk niet zeker
weten wat onder klaar met leven wordt verstaan, dat dit een heel diffuus begrip
is, mevrouw Halsema? Ook over de zaak waarover wij het eigenlijk niet willen
hebben, kun je van mening verschillen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ja, daarin heeft u gelijk. Zonder in de zaak te willen vervallen, dat
is natuurlijk een probleem. Als iemand duurzaam suïcidaal is, is het
dan een "klaar met leven"-zaak of gaat het om een psychische ziekte? Ik weet
het niet, eerlijk gezegd ben ik daar niet uit. Ik geloof dat het minister
Borst was, die zei: Kerngezonde mensen willen eigenlijk nooit dood. Ik denk
dat gezonde mensen nooit klaar met leven zijn. Ik vind dat wij helderheid
moeten scheppen, ook tegenover de mensen die de wet verontrustend vinden.
Wij moeten wel aangeven dat de meest gebruikte definitie van klaar met leven –
er is niets aan de hand maar iemand wil niet meer – ook voor ons buiten
deze wet valt.De heer Dittrich (D66):Daarmee zegt u toch ook dat er allerlei tussenvormen zijn van fysiek lijden,
psychisch lijden en ernstig ondraaglijk lijden die wel onder de wet kunnen
vallen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan komt het op de rechter aan. Voor mij is heel erg belangrijk dat die
twee elementen uit het zorgvuldigheidsvereiste – het moest uitzichtloos
zijn en ondraaglijk worden gevonden – in samenhang worden gewogen.Mevrouw Kant (SP):Ik ben heel erg benieuwd niet alleen wat er in uw interpretatie binnen
de wet valt, maar ook wat uzelf vindt, mevrouw Halsema. Wij hadden het zojuist
over het criterium klaar met leven. Dat is inderdaad een heel moeilijk criterium.
Kan voor uw fractie alleen de opvatting van patiënt zélf dat het
ondraaglijk en uitzichtloos lijden is en dat hij daarom wenst te sterven,
voldoende zijn voor een euthanasie?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, want dan gaat u voorbij aan wat ik zojuist de heer Dittrich geantwoord
heb. Alleen het subjectieve deel van het zorgvuldigheidsvereiste is nooit
genoeg. Er moet sprake zijn van een geobjectiveerde uitzichtloosheid. Dan
kan dus nooit het oordeel van de patiënt alleen doorslaggevend zijn.
Dat kan niet.Mevrouw Kant (SP):Maar als die patiënt de wens heeft te sterven, is dat voor u nooit
voldoende om daaraan tegemoet te komen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, en zeker niet binnen het bestek van deze wet. Ik wil daar wel even
zorgvuldig over zijn. U raakt bijna aan het recht op zelfmoord. Daar denken
wij wellicht ook anders over. Bij deze wet gaat het erom dat je de verantwoordelijkheid
voor je sterven moet delegeren aan een ander. Er is een derde in het spel,
namelijk de arts. In dit kader kan de eigen wens tot sterven niet doorslaggevend
zijn. Het verzoek moet geobjectiveerd worden en dit wordt gedekt door de term
"uitzichtloosheid".Mevrouw Kant (SP):In het kader van dit wetsvoorstel is dit uw mening. Ik heb ook met u voor
de radio gediscussieerd en ik meen mij te herinneren dat u toen de vraag of
u voor de pil van Drion was, bevestigend beantwoordde.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het is prettig dat u daarover begint. Ik sprak daar op persoonlijke titel.
Ik wil en zal dit niet herhalen als een standpunt van mijn
fractie. Wij hebben afgesproken dat wij dit punt buiten deze discussie houden.
Het is van het grootste belang dat deze discussie niet verder wordt vervuild.
Wij moeten zorgvuldig nagaan wat er wel en niet in deze wet behoort te worden
opgenomen.Er is veel gesproken over de ziekte van Alzheimer. Wij delen de opvatting
van de minister dat na vaststelling van deze uitzichtloze ziekte – mevrouw
Kant lijkt steeds bij deze ziekte het uitzichtloze karakter ervan buiten beschouwing
te willen laten – betrokkenen ondraaglijk kunnen leiden door het uitzicht
op volledige aftakeling. De angst hiervoor kan leiden tot een gerechtvaardigd
verzoek.De consultatie is in de wet opgenomen als zorgvuldigheidsvereiste en de
melding als aparte voorwaarde. Ik heb een aantal keren gewezen op het buitenproportionele
karakter hiervan. Dit geldt niet alleen voor de strafmaat van twaalf jaar
op niet melden, maar schept ook een ongewenste rechtsonzekerheid. Nadere bestudering
van de wetten leert dat voor het niet-melden drie verschillende strafbedreigingen
gelden. In artikel 7 van de Wet op de lijkbezorging wordt een strafmaat van
zes maanden genoemd. In artikel 228 Wetboek van Strafrecht – valsheid
in geschrifte door een arts – wordt een straf van drie jaar genoemd
en in artikel 293 Wetboek van Strafrecht wordt nu een straf van twaalf jaar
opgenomen. Omwille van de helderheid en de kenbaarheid van de wet is dit zeer
ongewenst. Wij stellen dan ook voor, het melden uit artikel 293 te schrappen.
De arts is gewend aan het huidige Wetboek van Strafrecht, dus aan artikel
228, waarin staat dat hij moet melden. Het is niet nodig, deze bepaling in
de onderhavige wet op te nemen, want dat leidt alleen maar tot verwarring
over de strafmaat.Wij hebben lang gezocht naar een aparte delictsomschrijving in de wet
in verband met de consultatie, maar daar hebben wij uiteindelijk van af moeten
zien. Wij moeten ons neerleggen bij de strafbedreiging van twaalf jaar.Voorzitter! Wij hebben een amendement ingediend op het punt van de handhaving.
Dit betreft de doorzending naar het OM of naar de medische inspectie. Dit
amendement is van belang met het oog op een proportionele strafbedreiging
op niet-consulteren. Ik noem het voorbeeld van een arts die wel een consulent
heeft ingeschakeld, maar deze heeft de patiënt door bijzondere omstandigheden
niet kunnen zien. Vervolgens oordeelt de commissie dat het een zeer licht
vergrijp is; zo licht dat er niet strafrechtelijk vervolgd moet worden. Bij
twijfel moet zij altijd doorzenden naar het openbaar ministerie en de medische
inspectie. Wij vinden het met name bij niet-consulteren juist dat, als het
om zulke lichte vergrijpen gaat, de commissie kan doorzenden naar de medische
inspectie, omdat zij er zeker van kan zijn dat er enkel een tuchtrechtelijke
sanctie volgt, die proportioneler is. Als dat niet mogelijk is, bestaat het
gevaar dat er misschien vaker niet zal worden doorgezonden naar het openbaar
ministerie en de medische inspectie dan wij wenselijk achten.De voorzitter:Voordat ik de gelegenheid geef aan de heer Dittrich voor het plaatsen
van een interruptie, wijs ik de woordvoerder erop dat zij, zij het met interrupties,
al een half uur aan het woord is. Omdat wij het debat vanavond willen beëindigen,
doe ik een beroep op de leden om terughoudend te zijn met het plaatsen van
interrupties. Ik verzoek kort en bondig te antwoorden, ook al vereist het
onderwerp zorgvuldige behandeling.De heer Dittrich (D66):Dit betreft het amendement op stuk nr. 30. Mevrouw Halsema verandert de
tekst van de wet daar waar staat "openbaar ministerie en medische inspectie"
in "openbaar ministerie of medische inspectie". Acht zij het denkbaar dat,
als de toetsingscommissie heeft geoordeeld dat er sprake is van een zeer lichte
overtreding van een zorgvuldigheidsvereiste, waarbij niet hoeft te worden
doorgezonden aan de procureurs-generaal en ook niet aan de inspecteur voor
de gezondheidszorg, dit wellicht, als derde mogelijkheid, kan worden afgedaan
door een gesprek met de arts?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik kan mij dat wel voorstellen, maar ik vind dat niet wenselijk. Het is
toch goed dat bij twijfel nog een toets van een andere instantie mogelijk
is. Het zal dan werkelijk om iets heel kleins moeten gaan. Ik zie liever dat
er in zo'n geval wordt gekozen voor een tuchtrechtelijke afdoening.Nog een argument ten faveure van mijn amendement betreft de dissenting
opinions. Tuchtrechtelijke afhandeling biedt misschien de mogelijkheid van
een compromis als er een dissenting opinion is.Voorzitter! Ik kom op de verzorgenden en de verpleegkundigen. Er is veel
gezegd over de uitvoeringshandelingen. De minister heeft gesteld, voorlichting
te geven aan de beroepsgroep. Ik heb erop gehamerd dat er ook voorlichting
moet worden gegeven aan de artsen en het management van instellingen. Ook
al is er geen sprake van formele hiërarchieën, zijn er in ieder
geval nog wel vaak sociale hiërarchieën die informele druk opleveren
waar veel verplegenden en verzorgenden gevoelig voor zijn, gezien ook de traditie
waar zij uit voortkomen. Ik vind het van groot belang, dat de minister nog
eens precies de grens tussen uitvoering en voorbereiding aangeeft. Ik heb
haar zo begrepen dat voorbereidingshandelingen uit het strafrecht niet hetzelfde
zijn als de voorbereidende handelingen die een verpleegkundige bij euthanasie
misschien kan verrichten. Er mag daarover geen verwarring zijn. Voorbereidende
handelingen kunnen nooit leiden tot een strafbaarstelling in het kader van
voorbereidingshandelingen.Wij vinden het van belang dat het raadplegen van verzorgenden en verpleegkundigen
wordt opgenomen in de zorgvuldigheidsvereisten. Daarmee wordt zekergesteld
dat gebruik wordt gemaakt van de kennis van de beroepsgroep over de patiënt.De heer Vos (VVD):Gisteren heb ik ook gesproken over de relatie tussen arts en verpleegkundige
en ik heb de minister opgeroepen overleg te bevorderen. Ik stel vast dat mevrouw
Halsema in het amendement het begrip "raadplegen" gebruikt. Ik kan mij voorstellen
dat onder raadplegen wordt verstaan het te rade gaan bij een gelijkwaardige
dan wel hiërarchisch hogere functionaris, althans iemand die in staat
is van raad te dienen. Iemand die van raad dient, kan invloed hebben op de
strategie en daarmee misschien strafrechtelijk betrokken worden. Wat wordt
er met raadplegen bedoeld? Is het niet verstandiger om voor de neutrale term
"overleg" te kiezen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):U geeft nu een juridische betekenis aan het raadplegen. Ik weet niet of
de interpretatie die u geeft, de meest gangbare is. Ik had mij deze niet volledig
gerealiseerd. Ik doel op overleggen. Zonder hier eindeloos op in te gaan kunnen
wij afspreken dat ik dit nog eens goed nazoek en dan bekijk of het amendement
in die zin veranderd of verhelderd moet worden. Ik zal er ook voor zorgen
dat het in de toelichting helder is, als de bezwaren daarmee worden weggenomen.De heer Vos (VVD):Nu wij toch over overleg praten, vindt u het niet voldoende dat in ziekenhuis-
en verpleeghuisprotocollen, die de werkwijze in de inrichting bepalen, staat
dat de arts ingeval van euthanasie overleg dient te plegen met de verpleegkundige?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, want dan hadden wij het niet opgenomen in de zorgvuldigheidsvereisten.
Dat spreekt voor zich. Wij vinden dat dit deel hoort uit te maken van de zorgvuldigheidsvereisten.
Bij een zorgvuldige toepassing van euthanasie is het niet meer dan logisch
dat de betrokken verplegende of verzorgende wordt geraadpleegd of dat er met
hem wordt overlegd.Mevrouw Swildens had bezwaar vanwege de groep verplegenden die al dan
niet aanwezig is. Ik denk dat het woord "betrokken" daarop voldoende toeziet.
Dat geeft aan dat iemand fysiek in de buurt en vakinhoudelijk betrokken moet
zijn.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U spreekt mij aan en u kijkt er zo hoopvol bij, maar er blijft een definitieprobleem.
Je krijgt een nieuw conflict, als het een officiële zorgvuldigheidseis
wordt. In het amendement staat "betrokken", maar wat is betrokken? Is het
criterium de frequentie? Dat wordt buitengewoon moeilijk. Het opnemen hiervan
als formeel zorgvuldigheidscriterium vormt weer een bron van discussie en
interpretatieproblemen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik denk dat u het moeilijker maakt dan het is. Ik denk dat zich vanzelf
natuurlijke personen aandienen. Als zij er niet zijn, kan de arts uitleggen
waarom hij niet aan dat zorgvuldigheidsvereiste heeft kunnen voldoen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik denk dat u zich vergist. Het kan zijn dat de familie als verzorgende
optreedt en dat er maar heel zelden iemand langskomt, voor welke behandeling
dan ook. Met die vliegende keeps zijn er niet dagelijks verzorgende professionelen
nodig.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan is het heel simpel. Dan is er geen betrokken verplegende of verzorgende
geweest.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Als er een keer in de week iemand komt, is het maar de vraag of die er
wel of niet bij betrokken was. Ik vind het altijd vervelend om in dat soort
casuïstiek te vervallen. Misschien zegt u: in dat geval niet. Het wordt
nog moeilijker als het niet steeds dezelfde persoon is. Ik vind dat veel te
onbepaald. Het zou niet erg zijn als u zegt dat het goed is om die mening
te vragen. Wij hebben tijdens de schriftelijke behandeling en in eerste termijn
ook een aantal keren naar voren gebracht dat het oordeel van de verpleegkundige
bij de besluitvorming moet worden betrokken, bijvoorbeeld door daarvoor een
plaats in te ruimen in het verslag van de arts. Daar zie ik veel meer heil
in.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Wat ik altijd moeilijk vind aan de argumentatie van mevrouw Swildens,
is dat wij het ten principale niet oneens zijn. Zij voorziet alleen allerlei
uitvoeringsproblemen. Misschien kan zij in haar tweede termijn zelf met een
suggestie komen.Er lag al een amendement van de heren Van der Vlies en Rouvoet. Ik had
hen al gewaarschuwd dat wij met een concurrerend amendement zouden komen.
Voor een deel is het tekstueel, maar voor een deel zit het verschil in de
laatste frase van de omschrijving. Daarin wordt gesproken over de mogelijke
alternatieven. Ik heb de betogen gehoord van beide woordvoerders, maar daarin
wordt te veel verwezen naar de palliatieve zorg. Hoewel wij palliatieve zorg
zeer belangrijk vinden, mag daarbij geen voorwaardelijke relatie worden gelegd.
Daarom vond ik het noodzakelijk een ander amendement op te stellen.Voorzitter! Ik kom te spreken over de wilsverklaring. Ik heb steeds aangegeven
dat dit voor ons het moeilijkste deel van de wet is, dat wil zeggen de wettelijke
status die de wilsverklaring krijgt. Wij erkennen de waarde die een wilsverklaring
heeft en kan hebben. Het is de opgeschreven wil van een patiënt die een
rol moet kunnen spelen in de besluitvorming als een deel van de levensgeschiedenis
van de patiënt. Wij vinden het van groot belang dat door het geven van
een wettelijke status geen valse hoop wordt gegeven aan patiënten, aangezien
de arts naar onze mening altijd aan de zorgvuldigheidsvereisten heeft te voldoen.
Dit zal vanzelfsprekend het meest gaan wringen bij de dementerenden die waarschijnlijk
juist de meeste hoop hebben op de mogelijkheid van euthanasie op basis van
de wilsverklaring.Er is verwarring geweest rond het amendement van de heer Dittrich. Dat
gold ook voor mij: gaat het om het vergroten van de kenbaarheid van de wet
of verandert het amendement de mogelijkheden van toepassing van euthanasie
door wat af te doen aan de zorgvuldigheidsvereisten bij een wilsverklaring?
Ik moet zeggen dat zowel door de verandering van het amendement als door de
toelichting van de heer Dittrich ik wel overtuigd ben geraakt. Ik ga ervan
uit dat het amendement ertoe dient, de kenbaarheid van de wet te vergroten
op een uitzondering na. Die uitzondering geldt als het feitelijk onmogelijk
is – met de nadruk op feitelijk – nog met de patiënt te overleggen.
Ik zal over dat amendement dan ook een positief stemadvies aan mijn fractie
uitbrengen.Voorzitter! Ik realiseer mij dat ik op moet schieten. Hoewel het amendement-Dittrich
onzes inziens een verbetering is van de wet, zijn hiermee niet onze twijfels
weggenomen over de wettelijke status van de wilsverklaring en de duidelijkheid
die hierover zal bestaan bij de patiënt. Ik vond het dan ook noodzakelijk,
hierover nog een motie in te dienen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat het hebbenHalsema ondertekend van een
schriftelijke wilsverklaring geen zekerheid biedt over de wijze waarop artsen
daarmee zullen omgaan;overwegende, dat de reactie op de wilsverklaring mede zal afhangen van
de motivering en formulering van de verklaring;overwegende, dat de rechtszekerheid voor alle betrokkenen zo groot mogelijk
moet zijn;verzoekt de regering een modelverklaring op te stellen, waarin de wetstekst
en de mogelijke consequenties van de verklaring worden uiteengezet, opdat
de aspirant-ondertekenaar optimaal is geïnformeerd over de status van
de verklaring,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Halsema. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 40 (26691).De heer Dittrich (D66):Wat gebeurt er als iemand zijn wilsverklaring schriftelijk vastlegt, maar
niet op zo'n modelformulier dat de regering kennelijk moet opstellen? Wat
gebeurt er als hij zelf een verhaal opschrijft, toegespitst op de eigen bevinding
van een toekomstige situatie waarin hij niet meer wil leven? Wat houdt dat
in voor de geldigheid van die wilsverklaring als deze motie zou zijn aangenomen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik denk dat de wilsverklaring dan een nog kleinere rol in de besluitvorming
zal spelen.De heer Dittrich (D66):Dat betekent dat u mensen eigenlijk dwingt om een wilsverklaring te maken
conform het modelformulier dat door de overheid ontworpen wordt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ja, dat vinden wij van groot belang. Nu die wilsverklaring een wettelijke
status krijgt, verandert immers de situatie: de wilsverklaring wordt nu officieel
door de overheid erkend. Dat betekent dat de overheid een andere verantwoordelijkheid
moet nemen. Dat wil niet zeggen dan andere wilsverklaringen van generlei waarde
zijn. Misschien hebben zij dezelfde waarde als de waarde die de wilsverklaring
voorheen had. De motie sluit andere wilsverklaringen immers niet uit. Het
is van belang dat de overheid richting geeft aan de wijze waarop de wilsverklaring
opgesteld zou moeten zijn. In de overwegingen staat waarom wij dat zo belangrijk
vinden: om de rechtszekerheid bij de patiënt en de arts zoveel mogelijk
te vergroten.Mevrouw Kant (SP):Ik kan het niet helemaal volgen. U hebt moeite met een wilsverklaring
in de wet, maar vervolgens komt u met een motie die stelt dat er een model
voor die wilsverklaring moet komen. Dat lijkt mij enigszins strijdig.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mij niet.Mevrouw Kant (SP):U zegt zelf dat mensen moeten beseffen dat de wilsverklaringen geen rechtsgeldigheid
hebben, maar als er vervolgens vanuit overheidswege een model komt, kan dat
mensen juist weer sterken in het gevoel dat de wilsverklaring wel rechtsgeldigheid
heeft; dat geeft u volgens mij zelf in de overwegingen bij de motie aan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, u had uit mijn verhaal kunnen begrijpen dat ik mijn fractie negatief
zal adviseren over het amendement waarmee u de wilsverklaring wilt schrappen.
Ik vind immers dat de wilsverklaring uiteindelijk in de wet moet blijven.
Als zij in de wet staat, vind ik het van groot belang dat de wilsverklaring
informatie bevat over de beperkingen die daaraan worden gesteld. Dat betekent
dat de wetstekst erin moet zijn opgenomen waarin staat dat de arts aan alle
zorgvuldigheidseisen moet voldoen en waarin ook wordt uitgelegd welke consequenties
dat kan hebben. Zo krijgen mensen een evenwichtig beeld van wat de wilsverklaring
is, zodat zij geen valse hoop krijgen. Dat is voor ons heel belangrijk en
daarom vinden wij het van belang dat er een modelverklaring komt.Mevrouw Kant (SP):Volgens mij wilt u eigenlijk dat de bevolking op goed wordt voorgelicht
en geïnformeerd. Dat staat volgens mij buiten kijf.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het is toch ook het meest logisch om dat zo te doen? Natuurlijk moet er
goed voorgelicht worden, maar ik vind het van groot belang dat mensen via
de wilsverklaring worden voorgelicht over wat er aan de hand is; volgens mij
gebeurt dat ook op de donorverklaring. Ik vind het het meest logisch dat mensen
die een wilsverklaring willen opstellen, op die verklaring zelf worden voorgelicht
over de situatie die zich kan aandienen en de consequenties die dat voor hen
kan hebben.De heer Rouvoet (RPF/GPV):U zegt dat de wilsverklaring het moeilijkste punt is en dat u daar moeite
mee hebt. Waarom zult u uw fractie dan adviseren om tegen het door mij ondertekende
amendement van mevrouw Kant te stemmen? Wij krijgen bij de bespreking van
de toegezegde regeling immers sowieso nog een discussie over het voor u zo
moeilijke punt van de wilsonbekwamen. Is het niet zuiverder om de vragen die
zo sterk samenhangen met de vragen inzake de wilsverklaring en de actuele
stervenswens, dan geïntegreerd te behandelen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb in het begin al gezegd dat dit een grijs gebied is. U plaatst het
bij de wilsonbekwamen, maar ik houd het bij de wilsbekwamen. De wilsverklaring
wordt immers opgetekend op een moment dat de betrokkene nog wilsbekwaam is.
Daarom vind ik dat de wilsverklaring en de situatie waarop zij toeziet, thuishoren
in deze wet, maar ik vind ook dat daar zeer zorgvuldig mee moet worden omgegaan.
Uiteindelijk kan ik mij vinden in het amendement van de heer Dittrich, terwijl
ik eerst dacht dat dat af zou kunnen doen van alle zorgvuldigheidsvereisten,
bijvoorbeeld het ondraaglijk lijden. Dat zou wat mij betreft niet mogen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik versta de worsteling van mevrouw Halsema als volgt. Zij vindt het vraagstuk
van de wilsonbekwaam gewordenen een kwalitatief ander vraagstuk dan de overige
situaties waarop het wetsvoorstel betrekking heeft. Dat bracht mij tot de
suggestie om een en ander in samenhang te behandelen. Deze vragen horen immers
daarbij.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het is een grijs gebied. Men kan het vraagstuk de ene of de andere kant opduwen. De heer Rouvoet duwt het naar de kant van de wilsonbekwamen.
Ik duw het vraagstuk uiteindelijk naar de kant van de wilsbekwamen en daarmee
naar dit debat. Daar heeft dit vraagstuk ook een plaats. Dat neemt niet weg
dat ik deze groep mensen, waarover wij nu spreken, ook in de context van deze
wet een zeer kwetsbare groep vind. Ik vind dat er heel voorzichtig met hun
belangen moet worden omgegaan.De heer Van der Vlies (SGP):Is de consequentie van het pleidooi van mevrouw Halsema niet dat er ook
enigerlei vorm van registratie zou kunnen gaan ontstaan, zoals bijvoorbeeld
bij het testament, een wilsbepaling waarvan een openbaar register wordt aangehouden?
Ik bepleit dat niet. Maar zou dat niet de consequentie kunnen zijn als men
het vanwege de overheid een bepaalde status geeft?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat bepleit ik niet. Ik denk ook niet dat dit zal gebeuren als gevolg
van mijn motie. Het lijkt mij onzin om dat te veronderstellen. Ik vind het
van belang, waar wij het hebben over een in de wet erkende verklaring, om
vast te stellen dat dit niet meer het domein is van belangenverenigingen,
hoe zorgvuldig die ook met een en ander zijn omgesprongen in de afgelopen
jaren. Als de wilsverklaring in de wet wordt opgenomen, vind ik dat de overheid
de verantwoordelijkheid heeft te nemen voor de vorm van en het formulier inzake
de wilsverklaring.De heer Van der Vlies (SGP):Het is goed dat mevrouw Halsema helder stelt dat het niet de bedoeling
is.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het lijkt mij ook in strijd met alle eisen van privacy die in dit soort
situaties moeten gelden.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Vindt mevrouw Halsema niet, waar het gaat om de persoonlijke relatie patiënt-arts,
ook in de "als, dan"-situatie, dat dit zo persoonlijk is dat dit niet in een
modelformulier te vatten is? Moeten wij de mensen niet de ruimte laten om
de zaken in hun eigen bewoordingen aan te geven, juist omdat men moet inzoomen
op specifieke situaties?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mevrouw Swildens doet net alsof er iets nieuws onder de zon is. Ook de
NVVE kent echter al heel lang een modelverklaring. Natuurlijk zal die altijd
ruimte moeten laten voor de eigen woorden van een persoon. Er moet echter
wel richting worden gegeven. Ik vind het logisch dat, nu de wilsverklaring
een wettelijke status krijgt, de overheid daarin haar verantwoordelijkheid
neemt. Dat wil niet zeggen dat ik een heel nieuw instrument introduceer. Dat
is niet het geval. Er bestaat al een modelverklaring. Ik wil dat die onder
de verantwoordelijkheid van de overheid gaat vallen. Ik vind het, in verband
met de onzekerheden die er bij mensen en artsen kunnen leven, van groot belang
dat op de verklaring zelf voorlichting wordt gegeven. Het lijkt mij een uitermate
redelijke eis.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):In concreto gaat het dus om voorlichting met een voorbeeld.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De motie is helder. De motie verzoekt, een modelverklaring op te stellen
waarbij de wetstekst wordt vermeld en uitgelegd in zijn consequenties. Elke
burger hoort de wet te kennen. Dat neemt niet weg dat mensen behoefte kunnen
hebben aan uitleg over specifieke onderdelen van een wet. Het lijkt mij dus
niet slecht om dat op een verklaring te zetten. Daarin is mijn motie heel
helder.De heer Vos (VVD):Ik heb mevrouw Halsema adequaat en terecht horen uitleggen dat de patiënt
uiteindelijk het ondraaglijk lijden bepaalt. Ik heb haar ook over de status
van de wilsverklaring horen spreken. Het ontgaat mij echter waarom de overheid
een modelverklaring moet opstellen. Ik kan mij een oproep voorstellen in de
zin dat de KNMG een modelverklaring moet opstellen. Het gaat immers om verklaringen
die altijd tussen arts en patiënt besproken worden.De voorzitter:Mevrouw Halsema, wilt u deze vraag kort beantwoorden en daarna uw betoog
afronden? U bent nu bijna een uur bezig, terwijl u een tweede termijn van
tien minuten had. Het is een beetje uit de hand gelopen. Nu is het onderwerp
er ook naar om het zorgvuldig te behandelen, maar u kunt wel kort en bondig
antwoorden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat is omdat de overheid nu ook in de wet erkent dat er een verklaring
is en dat die een rol kan spelen bij euthanasie. Dan heeft de wetgever, de
overheid, ook zijn verantwoordelijkheid te nemen. Dat doet de wetgever ook
bij het opstellen van modeljaarverslagen voor de commissies. Dus zo gek lijkt
het mij niet.Voorzitter! Dan kom ik bij de handhaving. Ik heb al gesproken over mijn
amendement over openbaar ministerie of medische inspectie. Ik zal daar nu
niets meer aan toevoegen.Wij hameren op openbaarheid en controle bij de databank. De minister zei
dat ik onvoldoende had geïnternaliseerd dat hij mijn suggestie van die
databank eigenlijk heel goed vindt. Dat heb ik mij deze keer aangetrokken
en ik heb het als een harde toezegging gezien. Er komt dus een databank. Die
databank wordt in voorbereiding genomen en die zal met het evaluatieonderzoek
in werking treden. Ik wil alleen nog van de minister vernemen dat die databank
niet afhankelijk wordt gemaakt van de uitkomst van het evaluatieonderzoek,
want dat zou ik onwenselijk vinden. Naar mijn idee moet die er sowieso komen.Ik heb een piepklein amendement ingediend op de nota van wijziging. De
laatste nota van wijziging zegt dat bij ministeriële regeling een modeljaarverslag
kan worden opgesteld voor de commissies. Ik heb daar een imperatieve bepaling
van gemaakt: bij ministeriële regeling stelt de minister een jaarverslag
op. Dat lijkt mij verhelderend en ook goed.De theoloog Schillebeekx heb ik aangehaald in mijn eerste termijn. Hij
zei dat euthanasie een ethische kwestie is en dat ethiek de consensus is die
ontstaat na lang menselijk zoeken. Deze weken leggen wij een ethische norm
vast in de wet. Je zou mogen veronderstellen dat deze norm vanwege het lange
zoeken dat eraan vooraf is gegaan – zo'n dertig jaar – duurzaam
is, maar dat zal natuurlijk nog moeten blijken. Wij vinden eigenlijk dat "blij"
niet op z'n plaats is als het gaat om een wetsvoorstel inzake euthanasie en
hulp bij zelfdoding. Daarvoor zijn de onderwerpen waarover het gaat en de mensen die erbij betrokken zijn te verdrietig, maar wij willen
hier wel gezegd hebben dat wij het goed vinden dat de wetgever na al die jaren
nu zijn verantwoordelijkheid heeft genomen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Wij zijn aan de afronding van de behandeling van het wetsvoorstel
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding toegekomen.
Ook ik dank de bewindspersonen voor hun zeer heldere beantwoording. In de
beantwoording kwam zeer duidelijk naar voren waar het allemaal om gaat: het
kunnen respecteren van de wens van mensen om ondraaglijk lijden te bekorten
en waardig te mogen sterven. Natuurlijk, het wetsvoorstel beoogt de strafwaardigheid
van de arts op te heffen, indien hij op dat verzoek ingaat. Hij speelt immers,
willen wij die wens van de patiënt kunnen respecteren, een cruciale rol.
Hij draagt uiteindelijk de verantwoordelijkheid voor zijn handelen. Voor dit
handelen is de norm in het Wetboek van Strafrecht neergelegd. Natuurlijk kan
het dan ook niet anders dan dat dit debat een hoog juridisch-technisch gehalte
heeft. Terecht, want het gaat om een onderwerp van leven en dood en dan dient
de behandeling van wetgeving die beoogt om de norm te clausuleren ook met
uiterste zorgvuldigheid, juist in wetstechnische zin, ter hand te worden genomen.Bij al die aandacht voor de positie van de arts stel ik vast dat in dit
debat, ook in het antwoord van de regering, de kern van de zaak, de ernstig
lijdende mens en het hem tegemoet kunnen komen in zijn verlangen naar een
waardige dood, daarbij niet in de schaduw is komen te staan. Mijn fractie
beschouwt bescherming van het menselijk leven en de waardigheid van mensen
beide als fundamentele rechten en dat stelt ons in dezen voor een dilemma.
Bij de immer moeilijke afweging om het juiste evenwicht te vinden tussen de
bescherming van het menselijk leven en het willen respecteren van de wens
van mensen om waardig te sterven, concluderen wij dat de nu voorgestelde codificatie
van de zich in de afgelopen decennia ontwikkelde rechtspraktijk een goed evenwicht
biedt. Wij zien het wetsvoorstel met de regering, het zij herhaald, als een
logisch sluitstuk van het sinds jaren gevoerde euthanasiebeleid.De uitspraak van de rechtbank Haarlem in de zaak-Brongersma die juist
werd gedaan tijdens de behandeling van het wetsvoorstel, heeft aan deze behandeling
een extra dimensie gegeven. Waar codificatie van de in de jurisprudentie ontwikkelde
zorgvuldigheidscriteria aan de orde is, mag immers wanneer onduidelijkheid
bestaat over de interpretatie van de criteria, van de wetgever worden verwacht,
dat deze daarin positie kiest, juist bij het tot stand brengen van nieuwe
wetgeving. En zoals ik in mijn eerste termijn heb gezegd, wordt met dit wetsvoorstel
niet beoogd het zogenaamde "klaar zijn met leven" – ik zet het uitdrukkelijk
tussen aanhalingstekens – te regelen. Er wordt dus geen nieuwe stap
gezet op weg naar de volstrekte zelfbeschikking, zo men niet wil spreken van
volstrekt zelfbeschikkingsrecht. Daarvan is absoluut geen sprake. Er zal altijd
sprake dienen te zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, waarbij het
element uitzichtloos naar heersend medisch-wetenschappelijk inzicht objectiveerbaar
dient te zijn. Omdat de ondraaglijkheid van het lijden altijd een subjectief
karakter heeft, zal deze voor de arts altijd invoelbaar dienen te zijn. Ondraaglijkheid
en uitzichtloosheid zijn altijd in samenhang te beoordelen.Wij onderschrijven de uitspraak van de Hoge Raad uit 1994 dat de oorzaak
van het lijden niet afdoet aan de mate waarin dit lijden wordt ervaren door
de patiënt. Een oordeel dat ook weer, nog steeds en weer herhaald, door
de bewindslieden wordt bevestigd en onderschreven. Naarmate het lijden een
meer psychische aard heeft, is dan extra behoedzaamheid geboden van de arts
en dan natuurlijk ook van de consulenten. Van artsen mag worden verwacht,
dat zij handelen met inachtneming van de in de medische ethiek heersende normen.
Met het gisteren aanhalen van de uitspraken van de heer Hanegouw, de voorzitter
van de KNMG, heb ik willen illustreren hoe moeilijk de beoordeling in concrete
situaties soms te maken is, wanneer er sprake is van psychisch lijden. Ik
heb het in de eerste termijn ook gesteld en ook de bewindslieden waren hierover
duidelijk. Ik herhaal het nog maar eens: met dit wetsvoorstel wordt niet beoogd
de situatie "klaar met leven" te regelen. Er zal altijd sprake moeten zijn
van lijden dat de arts vanuit zijn medische professionaliteit móét
beoordelen, maar ook moet kúnnen beoordelen.Ik heb slechts in algemene termen over dit onderwerp willen spreken, uitgaande
van de goede gewoonte dat wij over concrete zaken die onder de rechter zijn
geen uitspraken doen. De beoordeling van individuele zaken van ondraaglijk
en uitzichtloos lijden in specifieke concrete gevallen is niet aan ons hier.
Die beoordeling is aan de arts, aan de consulent, aan de toetsingscommissie,
eventueel aan het openbaar ministerie en uiteindelijk eventueel aan de rechter.
Wij kunnen dat niet beoordelen. Die pretentie moeten wij niet hebben en die
moeten wij ook niet willen hebben. Wij kunnen en moeten het kader scheppen
voor een goede beoordeling door de arts – daarbij heb ik de zorgvuldigheidseisen
op het oog – en voor een goede toetsing en controle. Wij moeten de toetsingsmogelijkheden
optimaliseren en dus de meldingsbereidheid bevorderen. Ik kan zeggen dat wij
verwachten dat dit wetsvoorstel als het eenmaal in werking is getreden, daartoe
zeker zal bijdragen. Het decriminaliseren van de zorgvuldig handelende arts,
wat dit wetsvoorstel inhoudt, zal zeker effect hebben. Ik hoop dan ook van
harte dat de KNMG die ook steeds zelf deze verwachting heeft uitgesproken,
daaraan actief zal willen bijdragen.Voorzitter! Het bevorderen van toetsbaarheid, meldingsbereidheid en het
verantwoording afleggen, want daar gaat het om, aan de samenleving was een
belangrijke drijfveer voor het indienen van dit wetsvoorstel. Voor mijn fractie
is het juridisch zuiver willen regelen van de bestaande rechtspraktijk voor
euthanasie en hulp bij zelfdoding zeker zo belangrijk. Hoe zeer de meldingsprocedure
zijn waarde ook heeft bewezen, er kan niet worden gezegd dat deze juridisch-technisch
zuiver was. Over de opzet van het wetsvoorstel, de bijzondere strafuitsluitingsgrond,
de toetsing achteraf door de commissie en de rol van het openbaar ministerie
hebben wij zeer uitvoerig van gedachten gewisseld. Ik denk dat het niet nodig
is die discussie te herhalen. Daarover is helderheid en duidelijkheid gecreëerd,
ook door de bewindsper sonen. De gekozen opzet heeft onze instemming.Na kennisneming van de resultaten van de onderzoeksrapporten van Van der
Wal en Van der Maas, maar ook van het onderzoek naar de rol van de verpleegkundige
bij levensbeëindiging, zullen wij met elkaar bezien of de regelgeving
wat uitwerking betreft nadere bijstelling behoeft. Ik spreek dus niet over
de regelgeving zelf, maar over de uitwerking ervan. Ik denk dan bijvoorbeeld
aan de samenstelling van de commissies en de rol van de verpleegkundige bij
de besluitvorming. Wij zijn tevreden over de wijze waarop het nu is geregeld,
maar het onderzoek kan een ander licht op de zaak werpen, overigens zonder
dat dit hoeft te leiden tot aanpassing van de wet.Wat de rol van de verpleegkundige bij de besluitvorming betreft, daarover
heb ik in eerste termijn en tijdens het wetgevingsoverleg al gezegd dat het
ons goed lijkt om die tot uitdrukking te brengen, bijvoorbeeld door het verslag
van de verpleegkundige op te nemen in het verslag van de arts. Daarvoor is
geen wetswijziging nodig, maar het zou wel meer informatie kunnen geven aan
de toetsingscommissie. Ik heb begrepen dat de bewindspersonen dit positief
beoordelen. Bij onze inbreng zijn wij vooral ingegaan op de waardevolle rol
die de verpleegkundige vervult bij de besluitvorming, de signalerende functie
van diegene die vaak dicht bij patiënt staat. Verder hebben wij aangegeven
dat het verstandig is indien van de bevindingen van de verpleegkundige in
het kader van de besluitvorming iets terug te vinden is in het verslag. Wij
hebben dit in het wetgevingsoverleg en onze eerste termijn ook naar voren
gebracht. Ik heb in het wetgevingsoverleg de suggestie gedaan dat het verslag
als de verpleegkundige dit aanlevert op papier, bijgevoegd zou kunnen worden.
In het wetgevingsoverleg hebben de bewindslieden hierop iets duidelijker gereageerd
dan gisteren in de eerste termijn, maar voor mij staat dit nog steeds.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Nu doet het geval zich voor dat na het wetgevingsoverleg,
voorafgaande aan en ter voorbereiding van de plenaire afronding van deze discussie,
de AVVV en NU'91 de woordvoerders nog hebben bericht dat zij weliswaar met
erkentelijkheid hebben vastgesteld wat er allemaal gebeurt en wordt gehonoreerd,
maar dat dit hen te weinig lijkt, gezien wat zich op de werkplek voltrekt.
Laat dit mevrouw Swildens onverschillig of parkeert zij dit voor de evaluatie?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Als de heer Van der Vlies mij een beetje kent dan weet hij dat de reacties
van de mensen ons nooit onverschillig laten. Al die geluiden en suggesties
nemen wij altijd zeer serieus. Wij hebben ook een gesprek gehad met de mensen
zelf. Als de heer Van der Vlies zegt dat het hen niet ver genoeg gaat, duidt
hij er waarschijnlijk op dat in de zorgvuldigheidseisen zelf tot uitdrukking
moet worden gebracht dat de verpleegkundigen bij de besluitvorming zijn betrokken,
terwijl de eindverantwoordelijkheid uiteindelijk bij de arts ligt. In een
interruptiedebatje naar aanleiding van het amendement dat is voorgesteld door
de heren Rouvoet en Van der Vlies en mevrouw Halsema, heb ik al aangegeven
dat mij dat te ver gaat. Ik vind de voorgestelde formulering te onbepaald.
Ik vind dat heel moeilijk en het lijkt mij verstandig om de uitkomsten van
het onderzoek dat nu wordt verricht, af te wachten en dan te bezien of in
de sfeer van de uitvoering de regelgeving moet worden bijgesteld. Ik heb het
daarbij niet over het wetsvoorstel, maar wij kennen ook de hele papiermassa
die achter het wetsvoorstel zit en die betrekking heeft op de uitvoering,
waar het gaat om de meldingsprocedure, het verslag van de arts enz. Op die
manier kan daaraan tegemoet worden gekomen. De minister van Volksgezondheid
gaf al aan dat bij dat verslag uiteraard ook het verslag van de verpleegkundige
een belangrijke plaats kan innemen.De heer Van der Vlies (SGP):Het woord "onverschillig" heb ik niet gebruikt om een waardeoordeel te
vellen over uw argumenten. Ik constateer niettemin dat u aan die brieven,
die toch een klemmend beroep doen op de Kamer, geen gevolg wenst te geven
in de zin van wetswijziging. Ik begrijp uw positie wel maar ik ben het er
niet mee eens. Ik vind dat wij aan de argumenten die juist door deze professie
worden aangereikt, een zwaarder gewicht zouden kunnen toekennen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U heeft in die zin gelijk dat daar altijd zorgvuldig naar moet worden
gekeken en dat hebben wij ook gedaan. Het gaat er niet om dat deze positie
en ook de functie van verpleegkundigen niet belangrijk zouden worden gevonden.
Echter, waar het toch uiteindelijk gaat om het oordeel van de arts gaat dit
ons net een stapje te ver, vooral ook wat de formulering betreft, mede gelet
op de verscheidenheid waarmee de verpleegkundigen in de praktijk hun hulp
en bijstand verlenen.Voorzitter! Het onderzoek van Van der Wal en Van der Maas ziet mijn fractie
nadrukkelijk als een soort nulmeting. Wij gaan ervan uit – wij vragen
de bewindslieden om dit te bevestigen – dat het effect dat deze wet
zal hebben op de meldingsbereidheid pas later valt vast te stellen. Wij kunnen
ons voorstellen dat een dergelijk onderzoek na vijf jaar wordt herhaald.Het hart van dit wetsvoorstel is het opnemen in het Wetboek van Strafrecht
van een bijzondere strafuitsluitingsgrond voor de artsen die op een verzoek
om euthanasie of hulp bij zelfdoding ingaan, mits zij zich houden aan de in
de wet opgenomen zorgvuldigheidseisen en zij hun handelen melden. Het in acht
nemen van deze eisen is een cruciaal punt. Voorop staat dat het verzoek vrijwillig
en weloverwogen tot stand moet zijn gekomen en dat de arts daarvan ook de
overtuiging moet hebben gekregen. Over deze eis van vrijwilligheid hebben
wij hier met de bewindspersonen zeer langdurig en indringend van gedachten
gewisseld. Dat is volkomen terecht, voorzitter, want bij euthanasie en hulp
bij zelfdoding is dit niet voor niets de eerst geformuleerde zorgvuldigheidseis
voor straffeloos handelen. De arts dient zich er altijd van de vergewissen
dat het verzoek echt vrijwillig tot stand is gekomen, zonder druk van buitenaf,
bijvoorbeeld van de familie, en zonder dat er sprake is van druk omdat men
zich overbodig voelt of vreest een last voor anderen te zijn. De arts zal
altijd moeten zoeken naar de motieven achter het verzoek.In dit verband is indringend naar voren gekomen dat het gevoel van eenzaamheid
of angst daarvoor of het ontbreken van goede zorg – ook denk ik hierbij
aan het in de samenleving gevoelde gezondheidsideaal –
geen aanleiding mag zijn voor de euthanasievraag. Of, zoals mijn collega Apostolou
het onlangs nog treffend weergaf: wij, de samenleving, hebben de plicht om
voor elkaar te zorgen in deze tijd van snelle individualisering. Daarover
zijn wij het met z'n allen eens. Mijn fractie is dan ook verheugd dat palliatieve
zorg zo'n centrale plaats is gaan innemen binnen de totale gezondheidszorg.
Groot belang hechten wij aan de aandacht die het in de politiek krijgt, aan
de intensivering ter verbetering van de structuur, de verbetering van de continuïteit
van palliatieve zorg en de verdieping en verspreiding van deskundigheid. Het
resulteert allemaal in kwaliteitsverbetering van die zorg bij de professionals.
Dat is uitstekend. Toch wil ik niet nalaten hier onze waardering uit te spreken
voor al die vrijwilligers, al die mensen die hun medemens in de laatste periode
van zijn leven bijstaan en begeleiden.Het is vaker gezegd: zelfs de allerbeste palliatieve zorg zal de vraag
naar euthanasie en hulp bij zelfdoding niet altijd kunnen wegnemen. Vrijwilligheid
en weloverwogenheid dienen altijd beide voorop te staan. Terecht is in het
debat dan ook zoveel aandacht besteed aan de vraag hoe om te gaan met deze
eis, indien van wilsbekwaamheid inmiddels geen sprake meer is.Mevrouw Kant (SP):Erkent u dat goede, menswaardige zorg in het algemeen en in het bijzonder
goede palliatieve zorg niet altijd voldoende voorhanden zijn?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Gisteren heb ik aandachtig geluisterd naar het debatje tussen de minister
en u, waarbij de minister aangaf dat er hier en daar nog wel iets ontbreekt.
Dat zijn wij met z'n allen met elkaar eens, maar dat betekent niet dat wij
er niet met z'n allen ook keihard aan werken om te zorgen dat die palliatieve
zorg niet alleen wordt uitgebreid, maar ook beter wordt gestructureerd, zodat
de continuïteit ervan kan worden gegarandeerd. Zo wordt er nu erg hard
gewerkt aan bijvoorbeeld het "verlies" dat optreedt doordat zorg niet goed
op elkaar aansluit. Denk ook aan de extra middelen voor de intensivering en
de waardevolle bijdrage van de COPZ'en. Dat alles is in een enorme stroomversnelling
gekomen. Vergelijk dat eens met een aantal jaar geleden, toen wij ook over
euthanasie in deze Kamer discussieerden. Toen was er nog geen sprake van een
begin van de palliatieve zorg zoals die nu bestaat. Toen werd nog veel meer
het accent gelegd op pijnbestrijding. Samenhang en continuïteit waren
toen nog niet aan de orde. Ik ben heel blij dat wij dit debat nu kunnen voeren
tegen een volstrekt andere achtergrond, een achtergrond waarin er sprake is
van veel bredere palliatieve zorg. Als u mij vraagt: is het altijd voldoende
beschikbaar, dan antwoord ik u: het is niet altijd voldoende beschikbaar,
dat zijn wij ons allemaal bewust en dat is ook de reden waarom daaraan zo
ontzettend hard wordt gewerkt en gesleuteld en waarom het intensiveringsbeleid
ook uit de kast is gehaald. Wij gaan er dus tegenaan. Dat is u overigens niet
ontgaan, want dat hebt u gisteravond allemaal gehoord.Mevrouw Kant (SP):Ik stelde slechts de simpele vraag of u erkent dat er nu in het algemeen
niet voldoende menswaardige zorg kan worden geboden en in het bijzonder palliatieve
zorg. Uw antwoord op die vraag is volgens mij "ja".Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Mijn antwoord is veel breder. Uw vraag suggereert veel meer en daarom
krijgt u een zeer uitgebreid antwoord.Mevrouw Kant (SP):Als die zorg niet altijd voorhanden is, kunt u toch niet uitsluiten dat
een euthanasieverzoek nooit wordt ingegeven door een tekort aan zorg.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik krijg nu een vreselijk déjà-vugevoel. Wij spreken hier
al een paar dagen over. U legt constant die relatie. Dat vind ik prima, maar
het gaat erom dat artsen bij de beoordeling van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden altijd eerst zullen bezien welke alternatieven voorhanden zijn. Dat
is nu niet voor het eerst omdat het in dit wetsvoorstel staat. Dat is gangbaar.
De patiënt kan vervolgens om welke reden dan ook – dan gaat het
echt om uitzichtloos en ondraaglijk lijden op basis van een weloverwogen verzoek
en uit vrije wil – toch om euthanasie vragen. Wij moeten dan nu niet
zeggen: dat gaan wij niet regelen, want het zou wel eens kunnen zijn dat de
allerlaatste juiste zorg op die ene plek misschien niet aanwezig is. Daar
wordt nu juist hard aan gewerkt en dat wil ik nog een keer beklemtonen. De
arts zal er altijd alert op zijn om te zien wat het achterliggende motief
is bij de vraag. Hij zal inspelen op de meest goede zorg die voorhanden is.De voorzitter:Ik heb de indruk, zo zeg ik tegen mevrouw Kant, dat dit al vaker gewisseld
is, ook als ik kijk naar de overige deelnemers aan dit debat. Ik probeer toch
vanavond tegen een uur of elf, hooguit half twaalf, het debat te beëindigen.
Ik denk dat u met drie instanties ruim de gelegenheid heeft gehad deze vraag
aan de orde te stellen. Mevrouw Swildens kan haar betoog nu vervolgen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Ik zei dat het terecht was dat er in dit debat zo ontzettend
veel aandacht is besteed aan de vraag hoe om te gaan met deze eis van vrijwilligheid
en weloverwogenheid, indien van wilsbekwaamheid inmiddels geen sprake meer
is, maar men zijn verzoek wel voordien heeft gedaan middels een schriftelijke
wilsverklaring. De schriftelijke wilsverklaring, dat weten we allemaal, beoogt
niet meer maar ook niet minder dan in feite de mondelinge verklaring in te
houden, als deze niet meer kan worden gedaan. Zij betreft een vrijwillig en
weloverwogen verzoek met het oog op een situatie waarin dit verzoek later
niet meer kan worden gedaan, als men dan inmiddels wél wilsonbekwaam
is.De vraag is dan, hoe met die schriftelijke wilsverklaring om te gaan.
De arts moet alle overige zorgvuldigheidseisen in acht nemen. Ook daar zijn
we het allemaal over eens. Hij moet dus beoordelen of er inderdaad sprake
is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden, zoals dat door de patiënt
in die verklaring is omschreven. Het gaat dus om een heel zorgvuldige interpretatie,
een interpretatie van de door de patiënt aangegeven situatie, gerelateerd
aan de actuele situatie waarin deze zich bevindt. Artsen zullen dat buitengewoon
scrupuleus moeten doen en zij doen dat mijns inziens ook zeer scrupuleus.
Zij zullen daarbij rekening houden met de door de patiënt
aangewezen vertrouwenspersoon of met zijn familie. Ook de onafhankelijke consulent
zal zich een oordeel moeten vormen en dat is nu juist een extra waarborg dat
de arts bij zijn besluitvorming niet alleen zorgvuldig te werk gaat, maar
daarbij ook de wetenschap heeft dat zijn oordeel gedragen wordt door de consulent.Minstens even belangrijk is het dat de patiënt – het is immers
zijn verzoek; hij wil graag dat dit ingewilligd wordt – er alles aan
doet om geen onduidelijkheid te laten bestaan over zijn bedoelingen. Het is
dan ook goed om de verklaring met de arts te bespreken en regelmatig te actualiseren.
De patiënt heeft daar natuurlijk ook echt een eigen verantwoordelijkheid
in. Hij heeft die verantwoordelijkheid, wil hij erop kunnen rekenen dat de
arts op zijn verzoek zal kúnnen ingaan. Het is natuurlijk nooit zwart
tegen wit; dat hebben we ook gisteren al aan de orde gehad. Hetgeen eerder
is neergeschreven in de schriftelijke wilsverklaring, geeft natuurlijk nooit
de absolute doorslag. Omgekeerd is het ook niet zo, dat de verklaring geen
enkele betekenis heeft. Ik herhaal het maar: het gaat er echt om de actuele
waarde van het document heel helder te maken door het te zien als onderdeel
van de levensgeschiedenis van de patiënt.Dat speelt ook, wanneer we spreken over dementie. Minister Borst heeft
daaraan zeer wijze woorden gewijd. Ik verwachtte eerlijk gezegd ook niet anders,
maar het was toch heel indrukwekkend. Zij gaf daar aan dat er verschillende
oorzaken en verschillen vormen, maar ook verschillende fasen van dementie
zijn, en dat ook daarom de problematiek niet zo in algemene termen benaderd
kan worden. Daarin, zoals zij dat gisteren verwoordde, kan mijn fractie zich
vinden. Bij een beginnende dementie, bijvoorbeeld bij het zich openbaren van
de ziekte van Alzheimer, is er vaak, zoals de minister het ook zei, sprake
is van ontkenning, maar vlak daarna, als men het zich wel degelijk realiseert,
en men die ernstige ziekte al heeft en zich geconfronteerd ziet met de ernstige
gevolgen daarvan, is er het moment waarop er al sprake is van ondraaglijk
en ernstig lijden. Het is uiteindelijk uitzichtloos en men kan dan nog geheel
wilsbekwaam het verzoek doen. Dit is absoluut niet nieuws. In het arrest-Schoonheim
betrof het een vergelijkbare situatie.Bij diepdemente mensen – ook al hebben zij eerder in een wilsverklaring
aangegeven die situatie niet te willen meemaken – kan van straffeloze
euthanasie geen sprake zijn als de patiënt niet ondraaglijk lijdt. Ook
daarover zijn de bewindspersonen zeer helder geweest en wij hebben in eerste
termijn reeds aangegeven dat dit onze invalshoek is. Ik herhaal dat wij het
volstrekt eens zijn met de visie van het kabinet op dit punt. Ik wil de woorden
van de minister van VWS niet herhalen, maar zij heeft die problematiek echt
heel treffend geschetst. Nogmaals, daarin kunnen wij ons vinden.Dat artsen zich uiterst terughoudend zullen opstellen, is logisch, zeker
gegeven het feit dat zij in het algemeen al zeer terughoudend zijn bij het
inwilligen van een verzoek om euthanasie of hulp bij zelfdoding, getuige het
gegeven dat slechts eenderde van de verzoeken in de praktijk blijkt te worden
gehonoreerd. Het is en blijft immers een uitermate moeilijk en voor de arts
ook emotionele en belastende beslissing die hij nooit lichtvaardig zal nemen.
Het vertrouwen dat wij in de beroepsgroep hebben, wordt dezer dagen rondom
de discussie in dit huis hier en daar wel eens ter discussie gesteld. Ik denk
dat dit wordt ingegeven door de angst of zorg dat de arts het ondraaglijk
en uitzichtloos lijden van de patiënt misschien wel niet juist zal beoordelen.Voorzitter! Ik kan mij die bezorgdheid hierbij wel voorstellen, zoals
ik mij bezorgdheid ten aanzien van onderwerpen die leven en dood betreffen,
altijd kan voorstellen. Bezorgdheid bij dit soort onderwerpen is naar mijn
gevoel ook zeer terecht. Voor de medewetgever is dat bij elke moeilijke ethische
afweging ook bepaald geen slechte drijfveer. Maar nu het wetsvoorstel goede
waarborgen biedt voor een zorgvuldige besluitvorming en consultatie door de
arts, goede waarborgen voor toetsing van zijn handelen en voor het verantwoording
afleggen aan de samenleving en het opheffen van de strafwaardigheid naar onze
mening de meldingsbereidheid zal bevorderen, menen wij dat de afweging in
positieve zin gemaakt kan worden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik denk dat het nu mijn beurt is om aan mevrouw Swildens te vragen of
zij man en paard wil noemen als zij zegt dat in dit huis de laatste dagen
het vertrouwen in de artsen ter discussie is gesteld.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Nee, niet hier in huis. Dan heeft u mij verkeerd begrepen. Het komt wel
vaker voor dat, wanneer wij hier in huis een bepaalde discussie voeren, mensen
hun bezorgdheid uitspreken. Ik kan mij daarbij iets voorstellen. Het is nogal
een ingrijpend onderwerp waarover wij spreken: leven en dood. U heeft in reacties,
commentaren en ingezonden stukken kunnen lezen dat men vindt dat dit wetsvoorstel
niet ver genoeg gaat en dat men zich afvraagt, waar het zelfbeschikkingsrecht
van mensen blijft. Er zijn echter ook geluiden waarin het vertrouwen in de
beroepsgroep weliswaar niet echt ter discussie wordt gesteld, maar waar men
wel kanttekeningen plaatst of artsen dit wel goed zullen doen. Dat soort signalen
hoor je ook in de media.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Het is goed om vast te stellen dat u inderdaad niet heeft gedoeld op woordvoerders
in dit debat die zouden hebben gesproken vanuit een soort wantrouwen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Nee.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik dacht dat te beluisteren. Daarom is het goed vast te stellen dat dit
niet het geval is.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Mijn opmerking "hier in huis" sloeg op het moment dat de discussie hier
werd gevoerd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het lijkt mij goed om vast te stellen dat in deze kwestie niemand in het
parlement voor een zelfbeschikkingsrecht heeft gepleit.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik wees erop dat naar aanleiding van het debat hier in de discussie elders –
in commentaren, reacties, ingezonden stukken enzovoorts – soms naar
voren komt dat het zelfbeschikkingsrecht geweld wordt aangedaan. Ik heb niet
gezegd dat door woordvoerders naar voren is gebracht dat het
zelfbeschikkingsrecht geweld wordt aangedaan.Onze bezorgdheid of, liever gezegd zorg, is een zeer goede invalshoek
voor alle ethische onderwerpen die in de Kamer worden behandeld. Bij het maken
van afwegingen moeten wij ons altijd rekenschap geven van de effecten van
wetgeving.Voorzitter! Dit wetsvoorstel biedt naar ons oordeel voldoende waarborgen.
Wij kunnen dan ook tot een positieve afweging komen. Ik ben het met mevrouw
Ross eens dat het debat zeer waardig is gevoerd. Ik hoop van harte dat dit
wetsvoorstel binnen niet al te lange tijd in het Staatsblad zal verschijnen
als sluitstuk van jarenlange discussies en van een jarenlang euthanasiebeleid
op basis van jurisprudentie. Eindelijk heft de wetgever de strafbaarheid voor
de zorgvuldig handelende arts op.De heer Vos (VVD):Mijnheer de voorzitter! Er is vanavond en de afgelopen dagen buitengewoon
veel over het onderwerp gezegd. Het is bepaald niet mijn bedoeling, daar een
uitgebreid betoog aan toe te voegen.Persoonlijk heb ik het een waardig, zinvol en uitermate interessant debat
gevonden. Er is ook de nodige helderheid gekomen over de inhoud van het wetsvoorstel.
Beide bewindspersonen hebben daartoe een bijzondere bijdrage geleverd. In
eerste instantie is gesproken over de aard en de kern van de wet. De kern
van de wet bestaat uit codificatie van de jurisprudentie tot en met het arrest-Chabot.
De minister van Justitie heeft zeer uitgebreid stilgestaan bij de criteria
"uitzichtloos" en "ondraaglijk". Wij delen zijn interpretatie daarvan. Minister
Borst heeft uitgebreid en zorgvuldig gesproken over de relatie euthanasie
en dementie. Ik kan mij in haar woorden vinden.Voorzitter! Ik kom nog op een enkel punt terug. Hoe gaat de toetsingscommissie
om met de resultaten van haar oordeel over de zorgvuldigheidseisen? Ik heb
mij afgevraagd hoe dit geïnterpreteerd moet worden. In het jaarverslag
1999 van de toetsingscommissies staat dat men over het geheel genomen van
mening is dat de meldingen voldoende zorgvuldig waren, maar dat bijvoorbeeld
de informatie-uitwisseling met betrekking tot de vooruitzichten voor verbetering
vatbaar is. Ik heb daar met artsen over gesproken. Zij brengen dan het volgende
onder mijn aandacht. Met een patiënt met veel pijn, die zich heel erg
naar voelt, moet een soort van pseudo-juridisch gesprek gevoerd worden. Al
moet de patiënt die informatie uiteraard hebben, toch zal het gesprek
niet altijd het gewenste juridische gehalte hebben. Voorzitter! Een arts moet
voldoen aan de eis van informatie-uitwisseling inzake de vooruitzichten op
verbetering. Als hij dat niet doet, is er sprake van onzorgvuldig handelen.
Hij kan dat op een wijze doen, die wellicht voor verbetering vatbaar is. In
zo'n geval kan de toetsingscommissie de kwalificatie "voldoende" eraan geven.
Zij zou er verstandig aan doen, nog eens met de arts te bespreken hoe het
nog beter kan, ook al is het op zichzelf voldoende zorgvuldig gedaan. Waar
houdt het oordeel van de toetsingscommissie op? Ik kan mij voorstellen dat
er kleine procedurele onzorgvuldigheden zijn die niet zodanig zwaarwegend
zijn dat het eindoordeel "onzorgvuldig" wordt gegeven. Dat spelveld mag een
toetsingscommissie misschien wel hebben, maar overigens geldt voor alle zorgvuldigheidseisen
dat, als daaraan niet is voldaan, dit gemeld moet worden.De heer Van der Vlies (SGP):Als er niet aan de zorgvuldigheidsvereisten is voldaan – ik heb
het dan niet over de mate waarin en de intensiteit waarmee zo'n gesprek is
gevoerd – wordt er altijd gemeld? Het is onmogelijk dat niet aan een
eis is voldaan?De heer Vos (VVD):Een arts moet met de patiënt uitwisselen wat zijn vooruitzichten
zijn. Doet hij dat niet, dan moet dat gemeld worden. Als hij dat in bescheiden
mate doet, kan de toetsingscommissie dat nog net voldoende vinden. Als hij
in het protocol een ondergeschikt puntje vergeet, kan ik mij voorstellen dat
de toetsingscommissie, ook al is het protocol niet geheel perfect, oordeelt
dat er voldoende informatie-uitwisseling heeft plaatsgevonden. Ik ben het
echter met u eens dat aan alle eisen voldaan moet worden.De heer Van der Vlies (SGP):Als dat niet het geval is, dan wordt er gemeld?De heer Vos (VVD):Dat is de essentie van de afspraken die wij hier maken.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Als er sprake is van een wilsverklaring op basis waarvan de arts zorgvuldig
handelen nastreeft en hij voordien goede afspraken met de patiënt heeft
gemaakt, moet deze verklaring worden meegestuurd met het verslag, omdat zij
mede onderdeel heeft uitgemaakt van de gehele procedure?De heer Vos (VVD):Dat vind ik een zinvolle suggestie. Als een patiënt een wilsverklaring
heeft opgesteld en daarna wilsonbekwaam is geworden, hoort bij de beoordeling
van de commissie van het palet van feiten ook de wilsverklaring.Voorzitter! Mijn laatste punt betreft de in het vooruitzicht gestelde
twee belangrijke onderzoeken, het nieuwe onderzoek van Van der Maas en Van
der Wal naar de beslissingen inzake het levenseinde en het onderzoek naar
de inhoudelijke betrokkenheid van de verpleegkundigen. De vaart zit erin en
ik roep beide ministers op, de onderzoeken snel op tafel te leggen.Concluderend, stel ik vast dat volgende week naar alle waarschijnlijkheid
een wet wordt aangenomen die in zeer belangrijke mate rechtszekerheid biedt
voor de patiënt en de arts in het buitengewoon moeilijke spanningsveld
van euthanasie. Bovendien krijgen arts en patiënt een eigen rol in de
wet en worden zij volledig in hun waarde beoordeeld.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.Minister Korthals:Voorzitter! Mevrouw Halsema heeft gevraagd om bij de databank niet te
wachten op de uitkomst van de evaluatie. Daar ga ik mee akkoord. Wij zullen
wel onderzoek doen naar de voorwaarden bij het opzetten. De bedoeling is dat
de databank primair ten dienste komt van de commissies, maar wij streven ook
naar een grotere openheid. Wij gaan bekijken hoe wij deze tot stand kunnen brengen. Wij vragen begrip voor het feit dat wij er snel mee beginnen,
maar dit toch langs de weg der geleidelijkheid zullen doen.Ik zal kort ingaan op het belangrijke punt dat de heer Rouvoet naar voren
heeft gebracht wat betreft het recht op zelfbeschikking. Mevrouw Halsema heeft
en passant gevraagd of ik bereid ben te zorgen dat het zelfbeschikkingsrecht
in internationale verdragen gestalte krijgt. Dit wetsvoorstel is niet de mooiste
gelegenheid om dat naar voren te brengen, omdat wij beweren dat het zelfbeschikkingsrecht
daarvoor geen grondslag vormt. Ik kan overigens ook wel andere redenen bedenken
om dat niet te doen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat ben ik met u eens, maar anderen hebben gezegd dat zelfbeschikking
niet aanwezig is bij dit wetsvoorstel, omdat het zelfbeschikkingsrecht niet
voorkomt in internationale verdragen. Eerlijk gezegd is dit mij door anderen
aangereikt.Minister Korthals:De heer Rouvoet heeft in eerste termijn beaamd dat er geen sprake is van
zelfbeschikkingsrecht, maar hij is wel teruggekomen op dit onderwerp door
zijn opvatting te herhalen dat het recht op leven vanuit het beginsel van
de menselijke waardigheid moet worden beschouwd als een onvervreemdbaar mensenrecht.
Onvervreemdbare rechten zijn die rechten waarbij de mens in zijn opvatting
nooit een respectabel belang heeft bij de mogelijkheid er afstand van te doen.
Dan erkent de rechtsorde die afstand eigenlijk niet als geldig.Hoe zit dat nu bij euthanasie? Daarbij kan een patiënt naar ons idee
een respectabel belang hebben bij de ingreep door de arts. Dat belang uit
zich in de weloverwogen wil van de patiënt zelf. Nu zijn wij bij de kern
van dit wetsvoorstel gekomen. De wetgever besluit met dit wetsvoorstel dat
een ondraaglijk en uitzichtloos lijdende patiënt de mogelijkheid krijgt
afstand te doen van zijn leven. Anders geformuleerd, de mogelijkheid om een
patiënt te laten sterven.Wanneer mag dat? Als voldaan is aan alle voorgeschreven zorgvuldigheidsvereisten.
De volgende vraag van de heer Rouvoet is of de wetgever dat recht heeft. Die
vraag is in rechtsfilosofische zin niet te beantwoorden, maar wel in rechtspolitieke
zin en dat is nu precies wat er vandaag gebeurt. De Kamer zal die vraag vanuit
de eigen levensbeschouwelijke, godsdienstige of politieke overtuiging beantwoorden.Dat dit geen eenvoudige keuze en afweging is, daarvan getuigt het debat
dat wij hier de laatste dagen hebben gevoerd. Ik respecteer de opvatting van
de heer Rouvoet dat de wetgever deze weg niet moet inslaan, maar ik meen dat
de uiting van een stervenswens door een ernstig lijdende patiënt door
de overheid gerespecteerd moet worden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik ben wel in voor een discussie over de interpretatie van het begrip
"onvervreemdbare mensenrechten", maar niet op dit uur en niet ter gelegenheid
van dit wetsvoorstel. Willen wij duidelijkheid krijgen over de vraag of dit
wetsvoorstel zich verdraagt met het onvervreemdbare mensenrechtenkarakter
van het EVRM, dan moeten wij wachten op de eerste zaak die aan het Europese
Hof wordt voorgelegd.Minister Korthals:In eerste termijn heb ik al gezegd dat dit een juridische vraag is die
wij moeten afwachten. Ik ben van oordeel dat die juridische toets doorstaan
kan worden. Ik wijs er tevens op dat ook de staatscommissie van 1985 en de
Raad van State die ongetwijfeld daaraan getoetst hebben, tot dit oordeel zijn
gekomen.Voorzitter! Mevrouw Halsema stelt in haar amendement op stuk nr. 34 voor,
vast te leggen dat de ministers voor het jaarverslag van de commissies een
model vaststellen. In het wetsvoorstel staat dat wij zo'n model kunnen vaststellen.
Het voorstellen van mevrouw Halsema om dit sowieso te doen, spreekt ons aan.
Wij laten het oordeel over dit amendement dan ook gaarne aan de Kamer over.Ik kom toe aan de wilsverklaring, het amendement van de heer Dittrich
op stuk nr. 35 en het amendement van mevrouw Kant op stuk nr. 28. Het is belangrijk
ons over de betekenis van de schriftelijke wilsverklaring nog eens heel duidelijk
uit te spreken. Verschillende sprekers hebben ook in tweede termijn daarvoor
nog eens aandacht gevraagd. Wij moeten die betekenis niet in de lucht laten
hangen. Ik wil proberen het nog eens duidelijk te zeggen, ook om aan te geven
dat wij het belangrijk vinden dat die schriftelijke wilsverklaring wordt erkend.
Daarmee geef ik aan waarom wij het amendement van mevrouw Kant op stuk nr.
28, dat ertoe strekt de regeling omtrent de wilsverklaring te laten vervallen,
niet kunnen onderschrijven.De aanwezigheid van een schriftelijke wilsverklaring betekent dat de arts
een zodanige verklaring kan – ik benadruk het woordje kan – beschouwen
als overeenstemmend met de wil van de patiënt. De verklaring heeft dezelfde
status als een concreet verzoek om levensbeëindiging. Ik zeg dat in reactie
op mevrouw Kant, maar ook op mevrouw Ross die aangaf dat de wilsverklaring
nooit een mondeling verzoek kan vervangen. Zowel een mondeling als een schriftelijk
verzoek legitimeert die arts, het verzoek in te willigen. Hij moet dit nooit
en hij mag dit alleen met inachtneming van de overigens in het wetsvoorstel
genoemde zorgvuldigheidseisen. Over de toepasselijkheid van die zorgvuldigheidseisen
wil ik ook nog het een en ander opmerken en daarbij tevens ingaan op het amendement
dat is ingediend door de heer Dittrich op stuk nr. 35.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Er zijn nu ook heel veel mensen die een wilsverklaring hebben
en wilsbekwaam blijven, maar bijvoorbeeld omdat palliatieve zorg geboden wordt
of omdat hun ervaring met dat wat zij dachten te zullen ervaren, toch anders
was, van wil veranderen. Van heel veel mensen met een wilsverklaring zal,
zo blijkt in de praktijk, uiteindelijk toch niet het leven beëindigd
worden, zoals zij in een wilsverklaring hebben opgeschreven. Dat is de praktijk.
Nu is er een wilsverklaring en iemand wordt wilsonbekwaam. Wij gaan er dan
van uit dat bij deze mensen die wil niet kan veranderen, omdat zij dat niet
meer kunnen uiten.Minister Korthals:Voorzitter! Als mevrouw Kant het goedvindt, ga ik niet direct op deze
vraag in, maar geef ik eerst mijn uiteenzetting over de schriftelijke wilsverklaring
in verband met de wilsbekwaamheid en dan met de wilsonbekwaamheid. Ik kom
dan vanzelf op haar vraag terug.In wezen is er bij de schriftelijke wilsverklaring precies hetzelfde aan
de hand als bij een mondeling verzoek. Ook dan kan nimmer de
garantie worden gegeven dat de arts aan het verzoek gevolg zal geven. De wilsverklaring
legitimeert de arts naderhand, als de patiënt wilsonbekwaam geworden
is, dit verzoek te volgen, maar slechts indien hij de overtuiging heeft gekregen
dat de situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden zich inmiddels voordoet.
Met name tegen mevrouw Ross zeg ik dat de wilsverklaring nooit kan leiden
tot een situatie van: u vraagt, wij draaien. Al heeft de patiënt drie
wilsverklaringen opgesteld, als de arts meent dat niet aan de zorgvuldigheidseisen
is voldaan, zal hij het verzoek niet inwilligen. Hetzelfde geldt voor het
mondelinge verzoek.De inachtneming van de in het eerste lid genoemde zorgvuldigheidseisen
is geboden, voorzover er een overeenkomst is tussen de situaties in het eerste
lid, dus bij een wilsbekwame patiënt, en het tweede lid, een wilsonbekwame
patiënt met een wilsverklaring. Voorlichting aan de patiënt en bespreking
met de patiënt van een mogelijk redelijke andere oplossing is slechts
mogelijk voorzover de communicatie met de patiënt zulks toelaat. Dat
zal in veel gevallen helemaal niet mogelijk zijn. Daarom is het belangrijk
dat de inhoud van de verklaring, als het enigszins kan, tussen patiënt
en arts wordt besproken. Zo kunnen de inhoud van de verklaring en de precieze
wensen van de patiënt met het oog op een eventueel in de toekomst zich
voordoende situatie duidelijk worden. Van dat gesprek tussen arts en patiënt
wordt aantekening gemaakt in het dossier, maar het kan voorkomen dat een arts
wordt geconfronteerd met een wilsverklaring van een wilsonbekwaam geworden
patiënt, terwijl hij niet met de patiënt over die verklaring heeft
kunnen spreken toen die nog wilsbekwaam was. In dat geval geldt de wilsverklaring
nog steeds als een vervanging van een mondeling verzoek. Dit is de rechtskracht
die het wetsvoorstel beoogt toe te kennen. De vraag of de patiënt ondraaglijk
lijdt, zal de arts dan moeten beantwoorden aan de hand van de omschrijving
in de wilsverklaring van de situatie waarin de patiënt levensbeëindiging
wenst. Verder zal hij moeten afgaan op zijn ervaringen als arts met de gevolgen
van een bepaalde gezondheidstoestand, die verschillende vormen en gradaties
kunnen hebben. Als arts moet hij beoordelen of er sprake is van een uitzichtloze
situatie. Je kunt het dus niet in algemene termen vastleggen; het zal uit
de context van de situatie moeten blijken.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik ben het volstrekt met de minister eens dat er nooit sprake kan zijn
van "u vraagt en wij draaien"; ik heb die woorden ook nooit in de mond genomen.
Ik heb twee vragen. Als een wilsverklaring ofwel als steun van een concreet
mondeling verzoek ofwel als basis voor handelen door de arts heeft gediend,
vindt de minister dan dat de wilsverklaring of een kopie daarvan eigenlijk
met het verslag moet worden meegezonden? Die verklaring heeft immers onderdeel
uitgemaakt van de door de arts gevolgde procedure. Dan mijn tweede vraag:
als de arts de in de wilsverklaring beschreven situatie heeft geconstateerd,
maar toch nog probeert om enigszins met de inmiddels wilsonbekwame patiënt
te communiceren en als de patiënt dan zegt dat hij toch niet wil, is
de arts dan gehouden om enigszins met regelmaat terug te komen op de wilsverklaring
om te bezien of hij alsnog aan het verzoek kan voldoen op het moment dat de
patiënt dat wel wil? Moet de arts daar het initiatief toe nemen of kan
hij de wilsverklaring dan na één keer vragen in de kast leggen?Minister Korthals:Het lijkt mij – in de praktijk is dat ook zo – dat een arts
daar zorgvuldig mee omgaat en probeert om zoveel mogelijk achter de ware bedoelingen
van de patiënt te komen. Dat betekent dat hij er niet is met één
gesprek waarbij de patiënt er niet over wil spreken. Als zich een gelegenheid
voordoet waarbij – om welke reden dan ook, bijvoorbeeld omdat er sprake
is van een helder moment – een betere wilsverklaring tot uiting kan
worden gebracht, zal de arts daar gebruik van moeten maken. Wat uw eerste
vraag betreft: het is inderdaad goed dat dat verslag wordt meegestuurd. Dat
staat overigens ook in de modelverklaring.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):De arts zou dus herhaald moeten toetsen of de wilsverklaring van de patiënt
bevestigd wordt en kan worden uitgevoerd. U zegt dat iedere arts dat zou moeten
doen en dat alle artsen natuurlijk zorgvuldig handelen, maar ik kan mij voorstellen
dat dit niet gebeurt. Moeten wij daarom toch in de wet vastleggen dat de arts
dat initiatief moet nemen? Ik heb dat natuurlijk liever niet, maar ik weet
niet hoe een arts daarmee zou moeten werken.Minister Korthals:Dan komen wij in de casuïstiek terecht en dat is ongelooflijk moeilijk.
De arts gaat in het medisch dossier na wat er is gebeurd en welke aanwijzingen
dat dossier geeft. Voorzover er familieleden en nabestaanden zijn, zal de
arts bovendien proberen om ook bij hen een indruk te krijgen. Als de betrokkene
zelf zijn mening nog kenbaar kan maken, zal de arts daar zeker gebruik van
maken.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De minister heeft een aantal overeenkomsten tussen het verzoek en de schriftelijke
wilsverklaring aangegeven, bijvoorbeeld op het punt van de strekking en de
wijze waarop de arts erop kan, moet of zal reageren. Impliciet heb ik ook
gehoord dat er een cruciaal verschil is: bij het verzoek kan de actualiteit
van de stervenswens tussen de arts en de patiënt gewisseld worden, maar
bij een schriftelijke wilsverklaring moet de actualiteit van de stervenswens
noodzakelijkerwijs als fictie in het systeem worden geïntroduceerd. Is
de minister het met die analyse eens?Minister Korthals:De term fictie gaat wel erg ver. Het is echter waar dat een mondeling
verzoek, dat bovendien herhaald wordt, betekent dat er meer duidelijkheid
is over de actuele situatie dan wanneer er wordt gewerkt met een wilsverklaring
op termijn. Dat betekent dat ervoor gezorgd moet worden dat men de wilsverklaring
zo duidelijk mogelijk formuleert. Daarom is het ook belangrijk dat er modellen
voor die wilsverklaring komen. Ik kom dadelijk nog te spreken over de motie
van mevrouw Halsema hieromtrent. Men moet echter precies te weten kunnen komen
wat de betrokkene heeft bedoeld.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik maak een onderscheid tussen de taxatie die een arts moet maken of er
op enig moment sprake is van het ondraaglijk lijden zoals dat in de wilsverklaring
is omschreven en de echte stervenswens op een moment. Een arts
bepaalt immers ook het moment waarop er sprake is van het ondraaglijk lijden.
Dan is bij wilsonbekwamen niet meer of minder vast te stellen dat er sprake
is van een actuele stervenswens. Daarom gebruik ik het woord fictie. Ik begrijp
dat dit een harde term is. Ik doel ook niet op een wettelijke fictie. Het
is echter een fictie als de arts uitspreekt aan te moeten nemen dat de patiënt
onder bepaalde omstandigheden zijn stervenswens gehandhaafd zou hebben.Minister Korthals:Ik wil duidelijk stellen dat de meest actuele uiting geldt. Wanneer er
uitsluitend een wilsverklaring van een tijd geleden ligt, betekent dit dat
de arts alles nog zorgvuldiger zal nagaan en dat hij naar mijn gevoel ook
terughoudender zal zijn. Dat is volgens mij een vanzelfsprekendheid. Het zal
niet zo zijn dat een arts denkt van: "Ha, er is een schriftelijke wilsverklaring
en dus heb ik alle mogelijkheden". De arts zal eerder denken: "Ik heb geen
mondelinge wilsverklaring en ik heb er met betrokkene zelden of nooit over
gesproken. Laat ik dus uiterst terughoudend zijn".De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik deel het idee dat hiermee terughoudend zal worden omgegaan. Ik refereerde
echter impliciet aan de berichten van deze week. Artsen zeggen daarin zich
soms onder druk gezet te voelen in gevallen waarin men geen zekerheid heeft
of er sprake is van een actuele stervenswens of van een situatie waarin ondraaglijk
lijden aangenomen moet worden geacht, omdat familieleden erop wijzen dat er
een wilsverklaring is. Die druk kan op gespannen voet komen te staan met een
zuiver oordeel over de actualiteit van de stervenswens.Minister Korthals:Ik besef dat de positie van de arts een zeer zware, gewetensvolle en moeilijke
is. Als een arts ook maar enigszins twijfelt, zal hij er dan ook nooit aan
moeten toegeven.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb een vraag over de manier waarop de authenticiteit van een wilsverklaring
wordt vastgesteld in de situatie dat er tot dan toe geen relatie bestond tussen
de arts en de betreffende patiënt. Ligt daar geen probleem?Minister Korthals:Wanneer er twijfel over kan ontstaan, moet precies nagegaan worden of
de verklaring inderdaad van de betrokkene afkomstig is. Ik ga er voor het
gemak van uit dat dit wel het geval is. In geval van twijfel moet langs alle
juridische wegen nagegaan worden of de verklaring inderdaad van de patiënt
afkomstig is en niet van, bijvoorbeeld, een belanghebbend familielid. Dat
is een vanzelfsprekendheid.De heer Van der Vlies (SGP):Vindt de minister van Justitie dat daar ook naar gekeken moet worden?
Moet dit eerst onbetwist zijn vastgesteld?Minister Korthals:Ja.Mevrouw Kant (SP):Misschien kan de minister ingaan op de zo-even door mij gestelde vraag.
Wilsverklaringen van mensen die wilsbekwaam blijven, kunnen heel vaak door
omstandigheden of omdat men zaken anders ervaart dan gedacht, anders komen
te liggen. Hun wil verandert. Bij de wilsverklaringen van mensen die wilsonbekwaam
worden, gaan wij er echter automatisch van uit dat hun wil niet verandert.Minister Korthals:Dat is dan ook de reden dat de arts precies moet nagaan of er sprake is
van een uitzichtloos bestaan of ondraaglijk lijden, waarbij hij de subjectieve
gevoelens van degene die de wilsverklaring heeft laten opstellen zoveel mogelijk
laat meetellen, ook rekening houdend met een veranderende situatie. Als uit
de wilsverklaring niet blijkt dat er enigszins rekening is gehouden met palliatieve
zorg, bijvoorbeeld, kan dat een element vormen in de afweging of iemand onder
bepaalde omstandigheden zijn situatie als ondraaglijk zou hebben ervaren.Mevrouw Kant (SP):Er is een groot verschil tussen iemand die zijn wil wel kan uiten en iemand
die zijn wil niet kan uiten. Uitzichtloos en ondraaglijk lijden beschrijf
je op een bepaald moment, maar als het moment daar is, kun je daar heel anders
tegen aankijken en dat heel anders waarderen. Er zijn veel mensen met een
wilsverklaring die liever veel meer ondraaglijk lijden accepteren dan dat
hun wil op dat moment wordt uitgevoerd, omdat die wil mee verandert. Dat kun
je niet vaststellen bij iemand die wilsonbekwaam wordt.Minister Korthals:Dat kun je inderdaad niet voor 100% doen, maar dat kun je naar eer en
geweten proberen te doen door je te verplaatsen in de huid van de betrokken
patiënt.Voorzitter! Dan kom ik bij het amendement van de heer Dittrich. Wij hebben
al gezegd dat wij met de nieuwe toelichting vrede hebben. Wij laten het oordeel
hierover ook graag over aan de Kamer.In haar motie verzoekt mevrouw Halsema de regering, een modelverklaring
op te stellen waarin de wetstekst en de mogelijke consequenties van de verklaring
worden uiteengezet. Laten wij ons wel realiseren dat wij te maken hebben met
mondige burgers. Juist de mensen die dit soort verklaringen afleggen, zijn
zeer mondig. Ik vind het primair de taak van de verenigingen die zich daarmee
bezig houden om daarbij behulpzaam te zijn. Dat neemt niet weg dat ook de
overheid alles in het werk zal stellen, bijvoorbeeld door voorlichting, om
ervoor te zorgen dat mensen precies weten wat zij daarmee kunnen doen. Ik
dacht dat mevrouw Swildens dat ook zei. De regering heeft dus geen behoefte
aan de motie, zoals zij nu gesteld is.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan gaat de minister er ook van uit dat er verschillende modelverklaringen
kunnen gaan rouleren en dat er geen eenduidigheid over bestaat. Dat kan dus
ook ongelijke situaties scheppen.Minister Korthals:Zo is het leven nu eenmaal. De één wil het op deze manier
doen, de ander wil het op een andere manier doen. Zo is het ook met testamenten.
Je kunt een testament zelfs op het laatste moment nog op een klein papiertje
neerschrijven. Er is niet of nauwelijks enig vormvereiste. Dit is op zichzelf
primair onwenselijk en ik roep dan ook alles en iedereen op om ervoor te zorgen
dat er voldoende modelverklaringen in omloop zijn. Ik denk dat dit nuttig
is. Ik denk ook dat het belangrijk is dat wij als overheid een duidelijk inzicht
geven in wat de mensen te wachten staat. Primair is en blijft het naar mijn
gevoel een verantwoordelijkheid van de betrokkene zelf.Voorzitter! Dan kom ik op de wijze van toetsen en het sanctioneren van
verschillende zorgvuldigheidseisen. Daarbij komen ook aan de orde het amendement
van mevrouw Halsema en het amendement van de heren Rouvoet en Van der Vlies.
Wij hebben al eerder gesproken over het onderlinge relatieve gewicht van de
zorgvuldigheidseisen. Daar wil ik in reactie op vragen daarover van nagenoeg
alle sprekers nog eens op ingaan. Daarbij ga ik ook in op de gevolgen die
niet-inachtneming van de eisen moet hebben voor de arts, met name op de vraag
wie dat moet beoordelen. Dan kom ik vanzelf te spreken over de genoemde amendementen.Alle zorgvuldigheidseisen, zowel de meer materiële als de meer procedurele,
dienen onverkort in acht te worden genomen. De taak om te beoordelen of alle
zorgvuldigheidseisen in acht zijn genomen, is volgens dit wetsvoorstel toebedeeld
aan de toetsingscommissies. De commissie beoordeelt of het handelen van de
arts over het geheel genomen als zorgvuldig kan worden aangemerkt. Wat houdt
dat in? De commissie gaat alle zorgvuldigheidseisen na. Indien sprake is van
één of meer onvolkomenheden, moet de commissie bezien of dat
tot de conclusie moet leiden dat aan een van de zorgvuldigheidseisen niet
is voldaan. In de eerste termijn is al aan de orde geweest dat niet iedere
onvolkomenheid wil zeggen dat aan een bepaald zorgvuldigheidsvereiste niet
is voldaan. In dit opzicht toetst de commissie naar de functie van de zorgvuldigheidsvereisten.
Het is in tegenstelling tot hetgeen onder anderen de heer Van der Vlies opmerkte,
geen goed idee om bij iedere onvolkomenheid het oordeel door te zenden aan
het openbaar ministerie. Ik kom overigens zo dadelijk nog apart terug op het
door hem ingediende amendement. Er is geen sprake van dat de commissie bij
de beoordeling of aan de verschillende zorgvuldigheidseisen is voldaan, naar
eigen goeddunken en dus maar willekeurig te werk kan gaan. Zij dient zich
daarbij te houden aan de betekenis die aan een bepaalde zorgvuldigheidseis
wordt toegekend in de jurisprudentie en binnen de medische professionele normering.
Zo heb ik ook de bijdrage van de heer Dittrich begrepen. Indien de commissie
tot het oordeel komt, dat aan één van de zorgvuldigheidseisen
niet is voldaan, dan moet de commissie – en dat benadruk ik nog eens –
tot de conclusie komen, dat niet zorgvuldig is gehandeld. Wat gebeurt er dan?
De commissie zendt in dat geval het oordeel dat niet zorgvuldig is gehandeld
aan twee instanties: het openbaar ministerie en de inspectie voor de gezondheidszorg.In het amendement van de heren Rouvoet en Van der Vlies op stuk nr. 36
wordt nu voorgesteld de tekst van artikel 9, tweede lid, onderdeel a, aan
te passen. Deze leden stellen voor de woorden "naar het oordeel van de commissie"
te schrappen. De strekking van dit amendement ontgaat mij eerlijk gezegd.
In artikel 8, eerste lid, staat de taak van de commissie omschreven. De commissie
beoordeelt of de arts overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld.
Hieraan willen wij niet tornen. De redactie van artikel 9, tweede lid, onder
a, vloeit rechtstreeks voort uit deze wettelijk toegekende taak van de commissie.
Dus de commissie geeft een oordeel of de arts wel of niet zorgvuldig heeft
gehandeld en zendt haar oordeel, als zij vindt dat het niet zorgvuldig was,
aan het openbaar ministerie en aan de inspectie.In reactie op de opmerking van de heer Van der Vlies dat iedere onvolkomenheid
door het openbaar ministerie nader moet worden bezien, wijs ik erop dat de
strekking van dit wetsvoorstel nu juist is om de toetsing van de zorgvuldigheid
in handen te leggen van de toetsingscommissies en niet meer in alle gevallen
en op alle aspecten door het openbaar ministerie te doen plaatsvinden. Die
commissies bestaan uit drie deskundige en integer handelende mensen van wie
wij mogen verwachten dat zij een weloverwogen oordeel geven, zoals de wet
voorschrijft.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! De minister zei dat de strekking van het amendement hem ontgaat.
Dat is jammer, want hij heeft gisteren zelf – en daarop reageren wij
met dit amendement – in een interruptiedebat gezegd: SGP-fractie als
u het anders wilt, kom dan met een amendement. En op welk punt? Als niet is
voldaan aan de zorgvuldigheidseisen zou, aldus de minister, nochtans de regionale
toetsingscommissie tot het oordeel kunnen komen dat er zorgvuldig is gehandeld.
Dat oordeel is, als niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, niet meer
alleen een medisch oordeel, maar ook een juridisch oordeel. Het medisch oordeel
te geven is het mandaat van de commissie. Het juridisch oordeel komt aan het
openbaar ministerie toe. Dat is de grondstructuur van het debat en dat is
ook de grondstructuur van dit amendement. Dus het muizengaatje van collega
Dittrich, het kleine foutje van de minister van gisteren, zou daarmee dan
in die zin zijn afgesloten dat het dan dus naar het OM gaat. Het OM heeft
een eigenstandige bevoegdheid om tot het oordeel te komen dat het gaat vervolgen
of niet. Als het inderdaad zo'n klein foutje is, een vergeeflijk iets, een
onvolkomenheidje dat te verklaren valt en ook verklaard is, dan zou tot seponeren
kunnen worden overgegaan. Ik zie dus niet goed waar de minister zich tegen
verzet. Het houdt de structuur helder.Minister Korthals:Voorzitter! Ik moet de heer Van der Vlies toegeven dat de woorden "de
strekking van het amendement ontgaat mij" niet helemaal juist zijn. Wat ik
eigenlijk wilde zeggen, is dat met dit amendement niet tegemoet wordt gekomen
aan wat hij bedoelde, omdat het, zoals ik heb gezegd, ook zonder deze woorden
precies zo gebeurt als ik zojuist heb weergegeven. Wat hij wil, is dat inderdaad
dat ene kleine muizengaatje nog wordt gedicht. Ik wil erop wijzen dat het
gaat om een deskundigenoordeel van de leden van de commissie. Niet uitsluitend
medisch, want er zitten ook een jurist, een ethicus en een medicus in de commissie.
Het gaat erom dat beoordeeld wordt of er zorgvuldig is gehandeld. Dit betekent
dat niet iedere kleine onvolkomenheid ertoe zou moeten leiden dat het openbaar
ministerie daarbij betrokken wordt, terwijl wij vonden, althans dat is de
strekking van het wetsvoorstel, dat het openbaar ministerie op enige afstand
zou moeten komen.De heer Van der Vlies (SGP):Wij moeten ervoor oppassen dat wij ronddraaien en teruggaan naar af. Gisteren
hebben wij vastgesteld dat in de regionale toetsingscommissie een medisch
oordeel wordt geveld, zij het dat daaraan ook een bijdrage
wordt geleverd door een jurist. Daarom kon de minister vrede hebben met het
feit dat niet aan de bevoegdheid en de reikwijdte van het openbaar ministerie
zou worden getornd door het tussenvoegen van een regionale toetsingscommissie.
Nu zegt de minister dat het niet helemaal een medisch oordeel is, omdat er
ook een jurist zitting heeft in de toetsingscommissie. Dan kom je aan de discipline
van het openbaar ministerie en dan wordt het echt een juridisch monstrum zoals
collega Rouvoet zei. Wij moeten hier heel scherp zijn, want dit raakt het
hart van het wetsvoorstel. Overigens waren wij het hierover gisteren ook eens.Minister Korthals:Nu noemt de heer Van der Vlies dit ook al een juridisch monstrum.De heer Van der Vlies (SGP):Nee, dat heb ik niet gezegd. Ik heb gezegd dat ik, als de minister persisteert
bij zijn opvatting, inderdaad ook vind dat dit een onheldere regeling is.Minister Korthals:Ik wilde hier aanvankelijk niet op ingaan, maar omdat de heer Van der
Vlies nu ook die kwalificatie van het wetsvoorstel uitspreekt, doe ik dit
toch. Ik heb al eerder aangegeven dat ik mij niet in die kwalificatie kan
vinden. Ik licht dit graag nog eens toe. Het verschil van mening met de heer
Rouvoet, nu gesteund door de heer Van der Vlies, begint bij de gedachtegang
dat de arts te allen tijde moet worden beschouwd als pleger van een misdrijf
overeenkomstig artikel 293 van het Wetboek van strafrecht. Als een dader dus.
Met de totstandkoming van de meldingsprocedure in 1998 is reeds een andere
weg ingeslagen. Toen is nadrukkelijk en met instemming van deze Kamer gekozen
voor een benadering van het euthanasievraagstuk waarbij justitie op afstand
is geplaatst. Ik moet de heer Rouvoet toegeven dat hij daar destijds tegen
was en ik neem aan dat de heer Van der Vlies daarvan ook een tegenstander
was. Niet langer staat de justitiële toetsing van het handelen van de
arts voorop, maar een beoordeling van het handelen door een bij uitstek deskundige
commissie bestaande uit een jurist, een medicus en een ethicus. Waarom is
toen voor die opzet gekozen? Het handelen van de arts dient te worden gezien
in de context van de euthanasiesituatie. De arts wordt tegen wil en dank geconfronteerd
met de stervenswens van een ernstig lijdende patiënt. Kort gezegd: hij
heeft daarom niet gevraagd. Daarom gaat iedere vergelijking met een pleger
van een misdrijf in de zin van het Wetboek van Strafrecht ook zo mank. Zo'n
pleger heeft het misdrijf doelbewust en nadrukkelijk gezocht en de arts heeft
dat niet. Ik meen dat ik hiermee een antwoord heb gegeven op de vraag van
de heer Rouvoet waarom is afgezien van een louter justitiële toetsing.De heer Van der Vlies (SGP):Ik stel de minister een heel concrete vraag. Wat is naar zijn mening het
karakter van het oordeel van de regionale toetsingscommissie? Is dat een medisch
oordeel, zoals wij dit gisteren hebben gedefinieerd, of is het een ander oordeel,
is het een juridisch oordeel? Het kan toch gaan om een strafbaar feit, het
hoeft niet, maar het kan wel zo zijn en dat vast te stellen en daaraan een
eventuele consequentie van vervolging te verbinden, is in ons rechtsbestel
voorbehouden aan het openbaar ministerie. Dit kan toch niet liggen bij een
niet-justitieel orgaan?Minister Korthals:Voorzitter! Het is een deskundigenoordeel waarvoor de zorgvuldigheidseisen
worden getoetst. Dit is niet uitsluitend gericht op medische toetsing, net
zo min als het uitsluitend is gericht op juridische toetsing.De heer Van der Vlies (SGP):De minister nuanceert nu de definitie van gisteren. Ik kan dit niet anders
zien. Ik probeer de minister echt niet op woorden te vangen, dat is mijn stijl
niet, maar ik vind dat dit heel precies luistert. Gisteren stelden wij vast
dat het om een medisch oordeel ging.Minister Korthals:Ik zou het moeten nalezen. Heb ik dat gezegd?De heer Van der Vlies (SGP):Ja.Minister Korthals:Ik zou het moeten nalezen. Ik kan mij bijna niet voorstellen dat ik mij
vergis, maar in bijzondere situaties kan zich dat voordoen. Dan geef ik nu
hiermee deze nuancering aan.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik wil even terug naar de aanvankelijke interruptie die handelde over
de kleine onvolkomenheden en het al dan niet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen.
De minister maakt onderscheid tussen kleine onvolkomenheden die nog niet behoeven
te leiden tot de conclusie dat er niet is voldaan aan de zorgvuldigheidseisen
en de conclusie dat er niet is voldaan aan die eisen. In het laatste geval
komen OM en inspectie in het vizier. Dat is het betoog van de minister. Ik
zou mij kunnen voorstellen dat, wanneer die zorgvuldigheidseisen zó
gedetailleerd zouden zijn ingevuld, er allerlei kleine onvolkomenheden in
de precieze handelwijze van de arts aan te wijzen zouden zijn. Echter, kijken
wij naar de tekst van die eisen, dan rijst de vraag waar de minister die kleine
onvolkomenheden mogelijk acht. Dat zie ik niet of nauwelijks.Minister Korthals:Als die er niet zijn, doet het probleem zich ook niet voor. Gisteren hebben
wij gesproken over de arts die geconsulteerd moet worden en ook persoonlijk
de patiënt moet hebben gezien, maar het kan onder omstandigheden gebeuren
dat die arts die patiënt niet kan zien. Dan kan de commissie niettemin
tot het oordeel komen dat een en ander zorgvuldig is verlopen. Toch is er
dan in letterlijke zin niet aan de zorgvuldigheidseisen voldaan.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat zie ik. Daarover hebben wij gisteren ook gesproken. Precies op dit
punt heb ik mijn vraag in tweede termijn geformuleerd. Ziet u, naast dit voorbeeld
van het niet zelf zien door de consulent van de patiënt als gevolg van
omstandigheden die invoelbaar zijn, nog andere situaties? Ik denk aan het
al dan niet voorlichten, het überhaupt al dan niet consulteren. Waar
ziet de minister nog andere kleine onvolkomenheden die niet noodzakelijkerwijze
tot het oordeel behoeven te leiden dat er niet zorgvuldig is gehandeld? Ik
zie dat in het geheel niet.Minister Korthals:Ik denk dat ze er wel zijn, maar als u ze niet ziet, doet het probleem
zich niet voor.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Natuurlijk wel, voorzitter. Wanneer de regering hier stelt dat het wetsvoorstel
zodanig moet worden gelezen dat in algemene zin bij kleine
onvolkomenheden rondom het voldoen aan die eisen, alsnog tot het oordeel "zorgvuldig"
kan worden gekomen, is dat een heel andere situatie dan die waarin de minister
zegt: neen, dat zie ik alleen maar mogelijk bij het niet zien door de consulent.Minister Korthals:Ik kan nog een voorbeeld geven. Er kan sprake zijn van consultatie van
een lid van een waarneemgroep. Daarvan kan men zeggen: had díe man
nou net geconsulteerd moeten worden of valt dit onder de zorgvuldigheidseisen
waaraan moet worden voldaan? Op een gegeven moment kan de commissie in alle
redelijkheid tot de slotsom komen dat er wel degelijk zorgvuldig is opgetreden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Is het aan de commissie om te bepalen welke muizengaatjes er zijn? Ik
begrijp, voorzitter, dat de minister daar zelf wat moeite mee heeft.Minister Korthals:Het gaat in dergelijke situaties vaak om de waardering van feiten. Had
het gesprek van de arts met de patiënt niet wat grondiger moeten plaatsvinden?
Het is belangrijk dat mensen die daarvan verstand hebben, daarover een oordeel
kunnen geven.De heer Vos (VVD):Voorzitter! Ik maak bezwaar tegen de term "muizengaatje". Eerder zou ik
over een hardheidsclausule willen spreken die ertoe kan leiden dat onder extreme
omstandigheden geen tweede meer kan worden geraadpleegd. Het begrip "gaatje"
geeft aan dat in feite inbreuk mag worden gemaakt op de voorwaarden.Minister Korthals:Inderdaad, er is iemand die ineens het woord "muizengaatje" laat vallen
en vervolgens laten wij ons allemaal meeslepen door die term. U stelt terecht
dat dit niet bepaald een gelukkige formulering is.Mevrouw Kant (SP):Ik blijf mij verbazen. De toetsingscommissies hebben hun naam niet voor
niets gekregen. Ze toetsen aan zorgvuldigheidseisen. Vervolgens hebben ze
daar dan een oordeel over. De minister zegt dat ze aan het toetsen op zorgvuldigheidseisen
ook een waardeoordeel mogen hangen.Minister Korthals:Ze toetsen inderdaad aan zorgvuldigheidseisen om te komen tot een oordeel.
Ze waarderen het allemaal. Uiteindelijk kan de commissie oordelen dat er zorgvuldig
is getoetst hoewel op grond van een kleine onvolkomenheid – in de discussie
zijn er terloops twee de revue gepasseerd – misschien niet precies is
gebeurd wat er in de zorgvuldigheidsvereisten staat.Mevrouw Kant (SP):Tot nu toe heb ik altijd begrepen dat de commissie toetst aan de zorgvuldigheidseisen.
Zij bekijkt of daaraan is voldaan. U zegt nu dat vervolgens ook wordt gewogen
hoe erg het is als niet volledig is voldaan aan een zorgvuldigheidsvereiste.
Dat is toch echt anders dan ik het wetsvoorstel tot nu toe heb begrepen.Minister Korthals:Het gaat toch niet alleen om de vraag of is voldaan aan de vereisten.
Het is toch niet automatisch goed als wordt geconstateerd dat de arts het
voorlichtend gesprek met de patiënt heeft gevoerd? Het hangt er toch
ook van af in welke mate dat is gebeurd? Dat zal de commissie moeten wegen
en waarderen.In haar amendement op stuk nr. 30 stelt mevrouw Halsema voor het wetsvoorstel
zo aan te passen dat de commissie zelf bepaalt aan welke instantie zij haar
oordeel over het handelen van de arts – indien dat als onzorgvuldig
wordt aangemerkt – toezendt. Tegen dit amendement hebben wij ernstige
bezwaren. De commissie beoordeelt het handelen van de arts. Zij toetst, maar
meer ook niet. Zij is niet belast met de handhaving, de sanctionering van
onjuist levensbeëindigend handelen. Indien zij vaststelt dat zorgvuldig
is gehandeld, begint een nieuwe fase. Dan komt de afweging aan de orde welke
reactie – een tuchtrechtelijke of een strafrechtelijke – op de
door de commissie vastgestelde omissie van de arts in de rede ligt. Bij deze
afweging speelt uiteraard een rol het gewicht dat aan het niet in acht nemen
van zorgvuldigheidseisen moet worden toegekend. Het niet in acht nemen van
de ene eis moet ernstiger worden opgevat dan het niet in acht nemen van de
andere eis. Het antwoord op de vraag wat de juiste reactie is op onjuist gedrag
van de arts hangt helemaal af van welke nalatigheid het betreft en hoeveel
invloed deze heeft gehad op de uiteindelijke besluitvorming over en uitvoering
van het levensbeëindigend handelen. Deze afweging kan naar onze stellige
overtuiging het best worden gemaakt door beide in dit wetsvoorstel genoemde
instanties, het OM en de inspectie voor de gezondheidszorg, ieder op grond
van hun eigen wettelijke taak en met behoud van de eigen verantwoordelijkheid.
Door de beslissing aan wie de zaak wordt toegezonden, bij de commissie te
leggen, gaat zij zich met handhaving en sanctionering bezighouden. Dat lijkt
een onverstandige doorbreking van een bestaand stelsel en doet ook afbreuk
aan de toetsende rol van de commissie. Wij moeten dit echt niet doen en ik
ontraad dan ook aanvaarding van dit amendement.In het amendement op stuk nr. 29 stelt mevrouw Halsema voor de meldplicht
uit het tweede lid van artikel 2 te schrappen. Zij stelt voor de melding overeenkomstig
het bepaald in de Wet op de lijkbezorging te schrappen uit de formulering
van de bijzondere strafuitsluitingsgrond. De meldplicht is namelijk uitdrukkelijk
in de omschrijving van de bijzondere strafuitsluitingsgrond opgenomen om expliciet
tot uitdrukking te brengen dat euthanasie en hulp bij zelfdoding alleen gerechtvaardigd
zijn indien de arts zich aan de zorgvuldigheidseisen houdt en als hij zijn
handelen meldt, opdat hij hierover verantwoording aflegt. Hiermee wordt tot
uitdrukking gebracht dat euthanasie en hulp bij zelfdoding onlosmakelijk verbonden
moeten zijn met de plicht te melden en openheid van zaken te geven. Melden
is een zorgvuldigheidseis. Ik dacht dat wij het er hier in de Kamer allen
over eens zijn dat melden moet.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! De minister maakt hier een feitelijke fout, want het melden
is geen zorgvuldigheidsvereiste, maar een voorwaarde. Nu zou de minister mij
eens moeten uitleggen of op het moment dat je het schrapt uit dit artikel,
het melden dan niet meer geldt.Minister Korthals:Voorzitter! Het is toch één van de voorwaarden en zorgvuldigheidseisen
zoals deze opgenomen zijn? Dat zal toch niemand ontkennen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het gold al; het gold ook in de oude situatie. Natuurlijk, een arts moet
melden. Daar heb je deze omschrijving niet voor nodig, want het geldt ook
al ingevolge artikel 228 Wetboek van Strafrecht en zelfs ook nog ingevolge
artikel 7 van de Wet op de lijkbezorging. De arts moet altijd melden en daar
heb je dit artikel niet bij nodig. Het enige wat met dit artikel wordt gedaan,
is dat een derde soort strafbedreiging wordt toegevoegd aan hetzelfde delict.Minister Korthals:Voorzitter! Het is inderdaad waar: als er uitsluitend niet gemeld wordt,
maar overigens aan alle vereisten is voldaan, dan zou het openbaar ministerie
ook kunnen vervolgen op grond van artikel 228 van het Wetboek van Strafrecht.
Maar nu gesteld dat er niet gemeld wordt en dat ook andere zorgvuldigheidseisen
niet in acht zijn genomen: dan zou je dat toch in combinatie moeten kunnen
beoordelen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Dat wordt nu toch ook in combinatie beoordeeld? Het is toch
onzin om te zeggen dat je daarvoor nog eens een aparte vermelding in de nieuwe
wet nodig hebt? Dat is nu juist niet nodig. Het was al zo, dat dit ingevolge
artikel 228 Wetboek van Strafrecht samenhangend werd beoordeeld.Minister Korthals:Als dat samenhangend wordt beoordeeld, kun je maar tot een maximumstraf
van, naar ik meen, drie jaar komen, terwijl je bijvoorbeeld, als aan andere
zorgvuldigheidseisen niet is voldaan, in samenhang wel eens tot een veel hogere
straf zou willen komen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar nu vergist u zich...De voorzitter:Ik heb de indruk dat dit soort zaken in het wetgevingsoverleg aan de orde
hadden moeten komen, als het over feiten gaat. Maar u krijgt nog een gelegenheid
om in derde instantie deze vraag te stellen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het had inderdaad, wat betreft de feiten, wel uitgediscussieerd moeten
zijn en daarom schokt het me ook een beetje dat de minister de fout weer maakt,
want het melden is geen zorgvuldigheidsvereiste. Het melden enerzijds en alle
zorgvuldigheidsvereisten anderzijds vormen twee voorwaarden voor niet-strafbare
euthanasie. De ene voorwaarde zijn alle zorgvuldigheidsvereisten, en de andere
voorwaarde is al gegeven in artikel 228 Wetboek van Strafrecht, met een strafbedreiging
van drie jaar. Dat is een proportionele strafbedreiging; die heb je niet opnieuw
nodig in de nieuwe wet.Minister Korthals:Voorzitter! We hebben nu, meen ik, in vier instanties de argumenten gewisseld.
Ik denk niet dat mevrouw Halsema en ik tot elkaar komen. Het amendement ligt
er zoals het er ligt. Ik heb in drie instanties, twee keer bij het notaoverleg
en nu ook in de eerste termijn, aangegeven dat ik niet voor dit amendement
ben. Ik wil het eigenlijk daarbij laten.De voorzitter:De minister is meester over zijn eigen antwoord, mevrouw Halsema.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat begrijp ik, maar ik heb één vraag. Het gaat me namelijk
iets te gemakkelijk, omdat ik opzettelijk gewacht heb met het indienen van
het amendement. Wat vindt de minister, als minister van Justitie die ook het
strafrecht heeft te bewaken en de eenheid in wet- en regelgeving, ervan dat
er nu op één delict drie strafbedreigingen voorkomen van heel
verschillende hoogte? Dat schept toch rechtsonzekerheid?Minister Korthals:Dat is, omdat het melden in dit verband echt veel met de zorgvuldigheidseisen
te maken heeft. Ik geloof dat het een slecht signaal zou zijn, als de wetgever
de indruk zou wekken de melding een minder prominente plaats te willen geven.
Dit, terwijl de beroepsgroep een- en andermaal de beroepsgenoten heeft voorgehouden
dat de melding uit professioneel oogpunt absoluut moet.De voorzitter:De minister kan zijn betoog vervolgen.Minister Korthals:Voorzitter! Dan kom ik nu op het punt waar eigenlijk alle sprekers nog
een keer de aandacht op gevestigd hebben: het "klaar met leven" en het levensmoe
zijn. Verschillende sprekers – ik noem mevrouw Ross en mevrouw Kant –
hebben naar aanleiding van de Brongersma-zaak gevraagd om een bevestiging
van ons standpunt over de vraag of mensen die, zoals dat wordt genoemd, levensmoe
zijn of "klaar met leven", op grond van dit wetsvoorstel voor euthanasie of
hulp bij zelfdoding in aanmerking komen. Het antwoord daarop luidt –
ik herhaal het nogmaals – ondubbelzinnig ontkennend. Met instemming
heb ik geconstateerd dat deze opvatting ook breed wordt gedragen. Er is, zoals
gisteren even ter sprake kwam, onvoldoende aanleiding om deze opvatting in
de wetstekst duidelijk tot uitdrukking te laten komen. Wij herhalen dat voor
de gerechtvaardigde inwilliging van een verzoek om euthanasie, niet alleen
is vereist dat er sprake is van ondraaglijk lijden zoals door de patiënt
zelf aangegeven, maar eveneens van een situatie van uitzichtloos lijden naar
het oordeel van de behandelend arts in dat concrete geval. Elk individueel
geval vergt een uiterst zorgvuldige beoordeling door de arts.Het wetsvoorstel, zo haal ik met instemming de heer Vos aan, beoogt slechts
te codificeren die aspecten op grond waarvan volgens vaste jurisprudentie
tot dusver een beroep op noodtoestand is aanvaard. Met hem ben ik van mening
dat volstrekte helderheid moet bestaan over de tekst van het wetsvoorstel.
Zojuist heb ik aangegeven hoe die tekst naar onze opvatting moet worden verstaan
op het punt van het criterium van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Nu dit
wetsvoorstel alleen een codificatie van reeds geldend recht beoogt, zou het
niet goed zijn om andere begrippen of een andere terminologie in het wetsvoorstel
op te nemen, ook al geschiedt dat met het oogmerk van verheldering. Dat zeg
ik ook in reactie op mevrouw Ross. Het begrip uitzichtloos en ondraaglijk
lijden is een open norm die door achtereenvolgende jurisprudentie een vaste
betekenis en inhoud heeft verkregen en daaraan moeten wij nu niet gaan tornen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik denk dat minister Korthals een heldere norm stelt. Hij zegt dat levensmoeheid
als enkel criterium nu niet kan worden opgenomen. De Hoge Raad zal straks
een uitspraak doen. Stel dat die uitspraak hetzelfde is als die van de rechtbank
Haarlem, wat gaat de minister dan doen om ervoor te zorgen dat de dan ontwikkelde jurisprudentie geen onderdeel wordt van de jurisprudentie
waarmee ook door de toetsingscommissies gewerkt wordt?Voorzitter! Ik ben geschokt door de uitspraak van minister Borst in het
journaal, dat zij eigenlijk de volgende stap al wil nemen. Zij heeft namelijk
gezegd, dat zij vindt dat er een maatschappelijke discussie moet komen over
het criterium levensmoeheid en over het verstrekken van de pil van Drion.
Denkt de minister van Justitie dat in deze regeerperiode nog een regeling
daarvoor getroffen kan worden? Dat zou mij in het licht van het debat van
deze week buitengewoon schokkend lijken.De voorzitter:Ik stel voor, dat de minister van Volksgezondheid straks in haar termijn
op het tweede deel van uw interruptie ingaat, mevrouw Ross.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Nee, voorzitter, daarmee ben ik niet akkoord. Ik zou graag van de minister
van Justitie willen horen, wat hij vindt van de ruimte die de minister van
Volksgezondheid lijkt te scheppen.Minister Korthals:Voorzitter! De ellende doet zich voor dat ik die uitzending van het nieuws
niet heb gezien. Ik heb gezegd hoe wij nu met het wetsvoorstel moeten omgaan.
In dit wetsvoorstel is inderdaad geen plaats voor klaar met het leven en levensmoeheid.
En daar gaat het mij nu om. Ik sta hier om dít wetsvoorstel te verdedigen.Minister Borst-Eilers:Even heel kort ter verheldering, voorzitter. Ik heb op de eerste plaats
gezegd dat het buiten dit wetsvoorstel valt. Dit wetsvoorstel beperkt zich
immers tot die zaken waarin een arts zich op grond van zijn medische deskundigheid
een oordeel over het lijden kan vormen.Op de tweede plaats heb ik gezegd, dat, wanneer dit inderdaad een maatschappelijk
probleem is, het dan een probleem is waarover de discussie nu nog moet beginnen.
Ik heb inderdaad gezegd: dit is wat sommigen noemen de wens naar de pil van
Drion, maar dan moeten wij daarover eerst met elkaar een maatschappelijk debat
voeren. Wij weten allemaal dat je daarvoor eerder vijf à tien jaar
voor rekent dan binnen deze kabinetsperiode. Ik heb absoluut niet de suggestie
gewekt dat wij nu even volop aan de slag gaan. Maar als er een maatschappelijk
probleem is in deze samenleving, vind ik wel dat de overheid kan zeggen: laten
wij daarover dan eens met elkaar beginnen te praten. Volgens mij moeten wij
daar nog aan begínnen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb persoonlijk geen behoefte aan zo'n debat. Ik ben namelijk van mening
dat daar duidelijke normstelling nu al op haar plaats is. Maar ik zou de minister
nogmaals willen vragen, of hij denkt dat het maatschappelijke debat nu al
gestart moet worden en wij ons zouden moeten bezinnen op het verstrekken van
bijvoorbeeld de pil van Drion.Minister Korthals:In de eerste plaats heeft dit niets met dit debat te maken. In de tweede
plaats ben ik niet voornemens, dit in de komende twee jaar te entameren.De heer Dittrich (D66):U heeft gezegd dat de "klaar met leven"-problematiek niet onder dit wetsvoorstel
valt. Verstaan wij daar echter wel allemaal hetzelfde onder? Kankerpatiënten
die na vele chemokuren "op" zijn en op een waardige manier willen sterven,
zijn klaar met het leven. Op dergelijke gevallen is het wetsvoorstel wel toepassing.Minister Korthals:Daar heeft u gelijk in. Wij kunnen het zo ingewikkeld maken dat wij de
meest voor de hand liggende begrippen nader willen definiëren, maar dan
komen wij er helemaal niet meer uit. In deze context is duidelijk wat met
"klaar met leven" en met "levensmoe" wordt bedoeld. Als het ooit nodig is,
zal het debat hierover wel gevoerd worden.Voorzitter! Tot slot. Veel sprekers hebben het gehad over de waardige
en respectvolle wijze waarop is gesproken over dit moeilijke en delicate onderwerp.
Graag sluiten mijn collega van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en ik ons
daarbij aan. Wij behandelen vandaag een wetsvoorstel met een lange voorgeschiedenis.
De heer Dittrich sprak over 25 jaar. Wij zijn nu zover dat een belangrijke
stap kan worden gezet op de weg naar de totstandkoming van een wettelijke
regeling die het mogelijk maakt dat een arts gevolg mag geven aan de weloverwogen
en oprechte stervenswens van een ernstig lijdende patiënt. Wij zijn ervan
overtuigd dat dit gebeurt met de grootst mogelijke zorgvuldigheid. Bovendien
ziet het kabinet het als een uiting van mededogen die een beschaafde samenleving
niet misstaat. Het verwijt dat wij ons nu op het hellend vlak begeven –
hetgeen ik een beetje hoorde doorklinken in de bijdragen van mevrouw Ross
en van de heer Rouvoet – werpen wij verre van ons. Dit wetsvoorstel
is een uiting van de gewetensvolle wijze waarop in onze samenleving wordt
omgegaan met de weloverwogen stervenswens van degenen tegenover wie de medische
wetenschap moet bekennen dat zij helaas met lege handen staat en voor wie
ook goede palliatieve zorg geen uitkomst meer biedt. Ook doet dit wetsvoorstel
recht aan de moeilijke positie waarin artsen tegen wil en dank komen te verkeren
als deze stervenswens wordt geuit. Dit besluit van de wetgever behelst het
antwoord op de rechtspolitieke vraag of überhaupt aan zo'n stervenswens
gehoor mag worden gegeven. Ieder van ons zal dit antwoord beoordelen vanuit
de eigen levensbeschouwelijke, godsdienstige of politieke overtuiging. Dat
antwoord vergt een moeilijke afweging. Daarvan getuigt het debat dat wij dezer
dagen gevoerd hebben.Het kabinet respecteert uiteraard de opvattingen van de heren Rouvoet
en Van der Vlies dat de wetgever deze weg nooit mag inslaan. Wij delen die
opvatting echter niet. Dit wetsvoorstel getuigt ervan dat de overheid een
effectieve bescherming van het menselijk leven als uitgangspunt neemt. Dat
is ook de taak van de overheid. Een kenmerk van onze rechtsstaat is dat de
overheid zich bindt aan zelfgetrokken grenzen in de uitoefening van haar taken,
met oog voor de maatschappelijke werkelijkheid. Dit wetsvoorstel – ik
zei het al eerder – verdient het om wet te worden omdat het de weerslag
vormt van de moeilijke maar evenwichtige afweging van de belangen die er op
het punt van de euthanasie in het geding zijn. Ik durf mede namens collega
Borst te stellen dat dit wetsvoorstel niet te kort doet aan een effectieve
bescherming van het leven. Naar ons idee brengt het die bescherming juist
dichterbij.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Ik heb met belangstelling naar de woorden van de minister
geluisterd. Op zichzelf heb ik er geen behoefte aan, daar kanttekeningen bij
te plaatsen, want daar hebben wij kansen genoeg voor gekregen en die hebben
wij ook gegrepen. De minister heeft daaraan gerefereerd. De minister spreekt
ook over mededogen en over een gerechtvaardigde wettelijke regeling. Ik vraag
hem expliciet of de keerzijde van deze medaille is dat de fracties die zich
hiertegen principieel verzetten, tekortschieten in het betonen van barmhartigheid
of mededogen aan de lijdende medemens. Met die interpretatie zou ik absoluut
moeite hebben.Minister Korthals:Dan zou ik ook geen respect voor uw opvatting hebben. Ik heb heel duidelijk
uitgesproken dat ik die wel heb. Die conclusie mag u zeker niet trekken.Minister Borst-Eilers:Voorzitter! Mevrouw Swildens en de heer Vos hebben ten aanzien van dementie
en het daarmee samenhangende lijden, steun uitgesproken voor onze opvattingen
hierover, waarvoor dank. Maar er zijn ook enkele sprekers die daar nog kritische
vragen over hebben gesteld. Zo heeft de heer Van der Vlies moeite met het
begrip "ondraaglijk" ten aanzien van het vooruitzicht op de aftakeling die
dementie met zich brengt. Van ondraaglijk is bij sommigen in de beginfase
inderdaad sprake, in het besef dat men lijdt aan een ziekte waardoor men zichzelf
geheel zal verliezen. Dat proces wil men niet meemaken en denkt men ook niet
te kunnen meemaken. Het besef dat het die kant opgaat, kan men letterlijk
niet verdragen. Formeel is er sprake van een patiënt met een bekende
diagnose, lijdend aan een ernstige, ongeneeslijke ziekte, uiteindelijk leidend
tot de dood. Op dat moment is er sprake van ondraaglijk, uitzichtloos lijden.
Dan is voldaan aan de criteria waarover wij steeds spreken. Ik zeg hierbij
dat dit speelt bij een minderheid van de patiënten met de ziekte van
Alzheimer. Maar als zich dit voordoet en er wordt voldaan een deze criteria,
kunnen wij er begrip voor opbrengen dat een arts in dat geval het verzoek
tot levensbeëindiging inwilligt.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Ik heb daar inderdaad moeite mee. Ik kan niet over die drempel
heenstappen. Wij weten dat de ziekte van Alzheimer doorgaans een lange, moeilijke
weg betekent. Ik oordeel daar niet lichtvaardig over. Is een deel daarvan
niet door medische hulp enzovoorts draaglijk te maken? Het is toch niet meteen
onafwendbaar en ondraaglijk? Wat is het verschil met bijvoorbeeld de diagnose
MS? De ziekte heeft andere kenmerken en er is een andere leeftijdsindeling,
maar het gaat om dezelfde elementen.Minister Borst-Eilers:Over dit punt hebben ook mevrouw Kant en mevrouw Ross gesproken, namelijk
het verschil tussen lijden bij beginnende dementie en lijden bij een andere
ziekte in de beginfase. De heer Van der Vlies noemt een goed voorbeeld, namelijk
multiple sclerose, een ziekte met een lange weg, ook al is er een geneesmiddel
dat het ziekteproces bij veel patiënten kan vertragen, waardoor men nog
jarenlang een leven van een aanvaardbare kwaliteit kan hebben. Betrokkenen
hebben echter niet het vooruitzicht hun persoonlijkheid in de loop van dat
proces totaal kwijt te raken. Sommigen met beginnende ziekte van Alzheimer
lijden ondraaglijk in het besef dat er straks nog een lichaam in een stoel
zal zitten en dat zij dat eigenlijk niet meer zullen zijn. Dat is wezenlijk
anders dan bij al die andere ziekten. Er kunnen zich daarbij ook wel enige
psychische symptomen voordoen, maar mensen in het eindstadium van multiple
sclerose hebben niet het gevoel dat zij een ander zijn geworden. Ook wij hebben
niet dat gevoel. Wij zeggen nog altijd dat is die en die, herkenbaar in uitingen
van menselijk gedrag.De heer Van der Vlies (SGP):Het perspectief "zo in een stoel terecht te komen", betekent nog niet
dat je meteen zo in een stoel zit. Ik probeer mij discreet uit te drukken.
Ik wil daar zeker niet grof over doen, want ik vind het allemaal heel ernstig
en teer. Maar zo is dat toch? Wij moeten ons toch niet laten brengen in een
situatie waarin dat als begripsvol tegemoet moet worden getreden en een grond
is voor euthanasie, de stelling die u betrekt? Ik wil uw opvatting toch bestrijden.Minister Borst-Eilers:Ik vrees dat wij het hierover niet eens worden. Ik heb gisteren al gezegd
dat het heel moeilijk is voor artsen. De heer Korthals zei al dat artsen niet
op euthanasie zitten te wachten, zeker niet in zo'n heel moeilijke situatie,
waarbij het vooruitzicht van het verdere ziektebeeld het huidige lijden veroorzaakt.
Formeel bekeken herhaal ik dat het gaat om iemand die ziek is, waarvan de
diagnose bekend is en de ziekte onbehandelbaar is. Deze leidt uiteindelijk
tot de dood en de weg naar de dood leidt dan ook nog tot verlies van de eigen
persoonlijkheid. Degene die dit voor zich ziet, heeft dit misschien bij een
ander meegemaakt en is daar enorm van onder de indruk geraakt. Men lijdt dan
aan dat vooruitzicht, dus formeel lijdt men uitzichtloos en ondraaglijk. Nogmaals,
de toetsingscommissie zal hier driedubbel naar kijken. Het blijft niet alleen
moeilijk, maar gelukkig voor alle artsen ook uitzonderlijk. Er zijn ook mensen
die het Alzheimerproces ingaan en het wel vreselijk vinden, maar denken: misschien
vinden zij er nog wat voor. Zij staan er anders tegenover. Het gaat om die
enkeling die dat proces niet in kan.De voorzitter:Ik heb de indruk dat dit debat al een aantal keren is gevoerd. Wij kunnen
het blijven herhalen, maar ik verzoek de leden om kort en bondig nieuwe punten
in te brengen, zodat wij het debat tot een einde kunnen brengen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De minister van Volksgezondheid heeft duidelijk stelling betrokken over
de kwestie van het vooruitzicht op. Ik heb er moeite mee om dat te rijmen
met de tegengestelde uitspraak van de regering die deel uitmaakt van de wetsgeschiedenis.
Ik vind dit wel belangrijk bij zo'n onderwerp. Door de regering is gezegd
dat het vooruitzicht op lijden, ongeacht of dit zal voortvloeien uit pijn,
ontluistering of angst voor een onwaardige dood, niet als uitzichtloos en
ondraaglijk lijden kan worden aangemerkt. Dat staat toch haaks op wat de minister
vanavond zegt?Minister Borst-Eilers:Ik denk dat dit kwalitatief wezenlijk verschillende dingen zijn die alles
te maken hebben met het karakter van dit ziekteproces, dat de persoonlijkheid
totaal verdwijnt. Ik ken geen ander ziektebeeld waarbij dit
zo is. Als er zo'n fundamenteel verschil is, kan het lijden een heel uniek
karakter krijgen. Wij kunnen dat niet vergelijken met allerlei andere ziektebeelden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Moeten wij de uitspraak die u vanavond doet, beschouwen als het overrulen
van een eerdere uitspraak?Minister Borst-Eilers:U mag deze uitspraak over de ziekte van Alzheimer niet vertalen naar allerlei
andere ziekten. Als iemand een ziektebeeld tegemoetziet met pijn, verlamd
raken of wat dan ook, en daar tegenop ziet en dat eigenlijk onverdraaglijk
vindt, zeg ik niet dat dit voor een arts reden is om te zeggen dat hij die
wens moet honoreren. In alle andere gevallen staan de arts nog mogelijkheden
ter beschikking om het leven leefbaar te houden tot in een heel ver stadium.
Mijn stelling is dat dit bij de ziekte van Alzheimer wezenlijk anders is.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Wat de minister nu betoogt, is eigenlijk exact hetzelfde als wat gisteravond
is gezegd.Minister Borst-Eilers:Precies.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Deze omschrijving valt precies onder de omschrijving in het Schoonheim-arrest
van de Hoge Raad, waarbij ook sprake is van een ernstige ziekte die zich al
heeft gemanifesteerd. Het grote verschil met andere ernstige ziekten die zich
hebben gemanifesteerd, bijvoorbeeld een ernstige voortschrijdende vorm van
kanker of multiple sclerose, is dat de patiënt daarbij nog aanspreekbaar
is en in een latere fase niet wilsonbekwaam wordt.De voorzitter:Het is niet de bedoeling om allerlei nieuwe stellingen te betrekken. Men
kan een interruptie plaatsen om een vraag te stellen, maar niet om het antwoord
van de minister te geven.De heer Dittrich (D66):Ik wil de minister graag een vraag stellen op grond van het antwoord dat
de minister net heeft gegeven. De vrees voor verdergaande ontluistering kan
zich toch ook afspelen bij andere ziektes dan Alzheimer? De Hoge Raad heeft
daarover al in 1984 gesproken. Het is toch niet de bedoeling van de minister
dat uit te sluiten of in te perken?Minister Borst-Eilers:Nee, wij hebben steeds gezegd dat de commissies niet alleen aan de hand
van de zorgvuldigheidscriteria beoordelen, maar ook aan de hand van de jurisprudentie
die daar inmiddels over is. Het betreft meestal iemand die natuurlijkerwijze
al dichter bij het sterven staat en de laatste ontluistering niet meer wil
meemaken, omdat hij de wens heeft waardig en bewust te sterven. Daarover zijn
inmiddels vele voorbeelden in de jurisprudentie bekend. Dat blijft zo.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb er behoefte aan, even iets recht te zetten. Het citaat
van de minister van Justitie waarnaar wordt verwezen, was een reactie op het
"klaar met leven" waarbij niet is voldaan aan de uitzichtloosheid. In dat
geval kan geen euthanasieverzoek worden gehonoreerd. Dat is iets anders dan
bij Alzheimer, waarbij wel sprake is van een uitzichtloze ziekte.De voorzitter:Ik wil de heer Rouvoet de gelegenheid geven hierop te reageren.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Normaal gesproken ben ik dol op exegese, misschien wel van
andere teksten. Ik heb echt oprecht geciteerd uit het wetgevingsoverleg, waarin
de minister van Justitie gevraagd werd om een oordeel over de uitspraak in
de zaak-Brongersma. Hij wilde dat in concreto niet geven. Hij heeft in algemene
zin wel deze opmerking gemaakt over het vooruitzicht op lijden, die ik net
citeerde. Hij vervolgt: dat geldt eveneens voor een hoogbejaarde die klaar
is met het leven. Dan komen dus de woorden "klaar met het leven". Het vooruitzicht
op lijden, waardoor ook veroorzaakt, kan nooit worden gevat onder het uitzichtloos
en ondraaglijk lijden. Dat is de uitspraak van de minister van Justitie toen
en die verschilt van die van de minister van Volksgezondheid nu.De voorzitter:Het lijkt mij verstandig als de regering nu antwoordt.Minister Borst-Eilers:Wat de regering zegt, is dat er een heel duidelijke, niet mis te verstane
grens te trekken is tussen het ziekteproces van de ziekte van Alzheimer met
dat persoonlijkheidsverlies en al die andere ziekten die inderdaad veel lijden
meebrengen en waar voor een groot deel nog heel veel aan te doen is. Dat kan
ook via palliatieve zorg. De aard van het lijden bij de ziekte van Alzheimer
is wezenlijk van een ander karakter dan bij al die andere ziektebeelden. Daarom
is er eigenlijk geen verwarring mogelijk en zal zich die ook niet uitbreiden
als een olievlek over allerlei andere ernstige ziekten die uiteindelijk dodelijk
aflopen.Mevrouw Kant heeft mij gevraagd, in te gaan op het lijden bij psychische
ziektebeelden, met name depressies. Uit het laatste evaluatieonderzoek van
Van der Maas en Van der Wal kwam naar voren dat er eigenlijk geen euthanasie
plaatsvindt, een doodenkele uitzondering daargelaten, op basis van lijden
aan een psychiatrisch ziektebeeld. Het is de vraag of in dit geval wel sprake
is van een problematiek van betekenis. De meeste psychiatrische ziekten zijn
goed te behandelen in de zin van het genezen of in ieder geval het wegnemen
van alle symptomen. Het lijden is meestal draaglijk te maken.Een suïcidewens bij depressie kan een van de symptomen van de ziekte
zijn. Als dat echter als zodanig door de arts herkend wordt en hij nog behandelingsmogelijkheden
voor die depressie te over heeft – en dat kun je tegenwoordig gelukkig
echt wel zeggen – dan is er sprake van maximale terughoudendheid en
zal de arts altijd overgaan tot behandelen van de depressie. Het is wel een
verraderlijk element in het geheel.De heer Dittrich heeft een vraag gesteld over de SCEN-artsen. In het concept
van het onderzoeksvoorstel van Van der Wal en Van der Maas wordt uitgegaan
van onderzoek naar de rol en de positie van de SCEN-artsen. Hun functie in
het kader van de wettelijke regeling wordt dus ook geëvalueerd in dat
onderzoek. Hoewel dat wel gaat gebeuren, ga ik niet zover als de heer Dittrich
die zei dat wij dit doen met het oog op een overgang naar een situatie waarin
alleen vooraf getoetst kan worden. Het is niet uitgesloten dat zoiets eruit
komt, waarbij je vooraf en misschien ook achteraf nog iets met die SCEN-artsen
kunt doen. Ik blijf bij mijn standpunt van gisteren dat consultatie vooraf
iets anders is en niet vermengd moet worden met toetsing achteraf
waarbij wordt beoordeeld of het hele proces wel zorgvuldig doorlopen is. Ik
denk dat dat element in het onderzoek van Van der Wal en Van der Maas zal
worden meegenomen.De heer Dittrich is ook ingegaan op de dissenting opinion in het jaarverslag.
De heer Korthals heeft al gereageerd op het punt van de databank. Wij vinden
het prima dat alles zo transparant en inzichtelijk mogelijk wordt gemaakt;
daar kan de dissenting opinion dan natuurlijk een plek in krijgen. Nogmaals:
het komt volgens de commissies nauwelijks voor, tot dusverre zelfs helemaal
niet.De heer Rouvoet heeft een belangrijke opmerking gemaakt: er is nog veel
misverstand en onbegrip over de 12- tot 16-jarigen; velen denken dat zij helemaal
uit het wetsvoorstel zijn verdwenen. Het gaat daarbij om twee bevolkingsgroepen,
ten eerste de leden van deze Kamer. Ik kan mij eerlijk gezegd niet voorstellen
dat een lid van dit huis ter stemming gaat over dit wetsvoorstel zonder grondig
kennis van de inhoud te nemen; het gaat immers om een zeer wezenlijk onderwerp.
Daarnaast is er echter de rest van de bevolking. Wij moeten het ons aantrekken
dat er, als dit wetsvoorstel kracht van wet krijgt, goed aan de bevolking
moet worden voorgelegd wat het wel en niet inhoudt. Wij mogen de mensen daarover
niet in het ongewisse laten.Dan het punt van de gewetensbezwaarde artsen: is een arts verplicht om
te verwijzen als hij zelf gewetensbezwaren heeft tegen het meewerken aan euthanasie
of tegen hulp bij zelfdoding? Ik begrijp de opvatting van de heer Van der
Vlies goed; hij heeft er natuurlijk de grootst mogelijke moeite mee dat iemand
die daar grote gewetensbezwaren tegen heeft, de weg moet wijzen naar datgene
waar hij die gewetensbezwaren tegen heeft. De arts heeft echter ook de rol
van goed hulpverlener en moet toch een weg vinden om ervoor te zorgen dat
de patiënt in ieder geval de ruimte krijgt om in contact te komen met
een arts die daar anders over denkt. Het is natuurlijk makkelijk om te zeggen
dat men op dat punt zelf geen functie heeft, maar het kan gaan om een patiënt
in een terminaal stadium; die kan natuurlijk moeilijk zelf op zoek gaan naar
een dokter die daar anders over denkt. Ik vind daarom dat de arts, onder het
nogmaals verklaren dat hij het er absoluut niet mee eens is, toch moet zeggen:
als u – sprekend vanuit de gedachte van de heer Van der Vlies –
in het kwaad volhardt, moet u die dokter maar bellen.De heer Van der Vlies (SGP):De minister heeft niet ten onrechte altijd beklemtoond dat er, daar waar
dat ook maar enigszins mogelijk is, op een tijdig moment een heldere communicatie
tussen de patiënt en de arts moet zijn. Nu beroept zij zich op de terminale
fase, maar als de patiënt in die fase vraagt om een einde aan zijn leven
gemaakt te mogen krijgen en als de arts dan ineens voor het eerst zegt dat
hij dat niet doet, is er inderdaad voor de betrokkene een probleem. De minister
heeft echter niet ten onrechte altijd beklemtoond dat dit al veel eerder besproken
moet worden. Dat bepleit ik ook. Ik vind dat een gewetensbezwaarde arts aan
al zijn patiënten helder moet maken – daar moet een zorgvuldige
mogelijkheid voor bestaan, bijvoorbeeld een intakegesprek – wat men
wel en niet van hem mag verwachten en vragen en dat de patiënt er geheel
vrij in is om vanaf dat moment hulp bij een ander te zoeken; daarin laat de
arts de patiënt dus vrij. Ik vind dat het zo moet gaan.Minister Borst-Eilers:Dat zijn wij roerend met elkaar eens: zo moet het gaan. Een arts die het
zo gedaan heeft, hoeft later ook niet die moeilijke weg te gaan. Ik dacht
echter aan een arts die verzuimd heeft om in het begin die duidelijkheid te
scheppen. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren omdat hij het woord "levensbeëindiging"
niet direct in de mond wil nemen bij iemand bij wie juist een diagnose is
gesteld. Er is echter natuurlijk wel een mogelijkheid voor zo'n gesprek te
vinden. Als het, om welke reden dan ook, toch tot de ongelukkige situatie
komt dat de patiënt niet in staat is om dit zelf te doen, zou de arts
natuurlijk ook kunnen vragen of de patiënt een vertrouwensrelatie heeft
met een geestelijk leidsman of iemand anders; de arts stelt die persoon dan
op de hoogte van het probleem van de patiënt en bemoeit zich er verder
niet mee; dan moet die persoon maar even intermediëren. Dan signaleert
de gewetensbezwaarde arts alleen maar dat zijn patiënt een probleem heeft.De heer Van der Vlies (SGP):Mogen wij de verwijsplicht zo verstaan? Dit is immers een nuancering daarvan.Minister Borst-Eilers:Die mogen wij zo verstaan, vind ik.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik kan het betoog van de heer Van der Vlies goed volgen. Normaal gesproken
moet een arts dat ook veel eerder bespreken. Er zijn echter situaties denkbaar,
bijvoorbeeld bij een ernstig verkeersongeval, waarbij men te maken krijgt
met een arts die men nog nooit eerder heeft gezien, terwijl er geen schriftelijke
wilsverklaring bestaat.De heer Van der Vlies (SGP):In het wetgevingsoverleg is vastgesteld dat dit altijd een ziekenhuiskwestie
is. Dat is een instelling waar altijd meer dan een arts aanwezig is. Daar
is het altijd een kwestie van teamwork en zal het probleem zich dus hoogstwaarschijnlijk
niet voordoen. Wij moeten niet al te theoretisch aan de gang gaan.De voorzitter:Aangezien dit punt besproken is in het wetgevingsoverleg, kunnen wij voortgaan
met de behandeling.Minister Borst-Eilers:Ook in een ziekenhuis hoort men de patiënt of de familie van een
patiënt te informeren als er levensbeschouwelijke aspecten aan een instelling
kleven waardoor bepaalde dingen niet mogelijk zijn. Dat kan abortus zijn,
euthanasie of iets anders.Mevrouw Kant stelt dat zij in haar persoonlijke contacten met verpleeghuisartsen
signaleringen krijgt van een toename van het aantal euthanasieaanvragen. Dat
is een waarneming. Die accepteer ik. Het is echter de vraag of er sprake is
van een landelijke ontwikkeling. Ik denk dat hier het evaluatieonderzoek van
de professoren Van der Wal en Van der Maas inzicht moet verstrekken. Ik wil
dat onderzoek afwachten alvorens conclusies te trekken. Ik wil overigens zeggen
dat in een verouderende en ontgroenende bevolking er naar verhouding meer
mensen gaan lijden aan ouderdomsziekten: kanker, hartvaatziekte, ernstige
longziekte, en dat dit kan leiden tot een toename van het aantal euthanasieverzoeken.
Nogmaals, het onderzoek zal even zorgvuldig zijn als de twee vorige. Het zal
hier zeker uitsluitsel over geven.Mevrouw Kant vroeg wat de overheid doet met punt 10 uit de verklaring
van dokter Baars. In de afgelopen dagen is het verband tussen een tekort aan
zorg en het doen van een verzoek aan euthanasie eerder aan de orde geweest.
Ik heb die relatie niet uitgesloten. Ik heb ook gezegd hoe een arts daarmee
naar mijn mening om moet gaan. Hij moet de kreet om hulp of zorg honoreren,
linksom of rechtsom. Er blijkt altijd weer dat er voor ieder individueel noodgeval
een oplossing te vinden is. Iets anders is of er een relatie bestaat met het
aantal uitgevoerde gevallen van euthanasie. Daarover heb ik geen signalen
ontvangen. Ik leg deze suggestie dus naast mij neer. Verder deel ik de opvatting
van mevrouw Halsema dat wij de discussie over zorgtekorten moeten scheiden
van de euthanasiediscussie.Mevrouw Kant (SP):Ik heb de minister gevraagd om een reactie op de uitlatingen van mevrouw
Sorgdrager. Ik ben niet tevreden over de manier waarop de minister daar gisteren
op reageerde. Mevrouw Sorgdrager, voorzitter van de toetsingscommissie, heeft
zich in de krant uitgelaten in de trant dat zij vermoedens had van een relatie
tussen tekortschietende zorg en euthanasie. Het gaat dus om een relatie met
daadwerkelijk toegepaste euthanasie.Minister Borst-Eilers:Ik wil daar kort opnieuw op reageren. Ook hier zal het komende onderzoek
naar het voorkomen van levensbeëindiging in Nederland een antwoord op
moeten geven. In de eerste twee onderzoeken heeft men kunnen zien dat deze
vraagstelling meegenomen is. De vraag is dan wat de werkelijke reden is van
een verzoek van een patiënt tot euthanasie, in gevallen dat het verzoek
wel en gevallen dat het verzoek niet is gehonoreerd. Daarbij is de angst om
te weinig zorg te zullen ontvangen soms een reden. In die gevallen is het
euthanasieverzoek dan ook niet gehonoreerd. Als dat een enkele keer wel voorkomt,
zal dat wel blijken uit het onderzoek. Mevrouw Sorgdrager uitte een vermoeden,
een indruk, zonder hard bewijs. Ik gun haar een eigen opvatting. Het vormt
ook een serieus punt in het onderzoek.Mevrouw Halsema vroeg naar het verschil tussen voorbereiding en uitvoering
voor de verpleegkundigen. Daarover is eerder al het nodige gewisseld. De organisaties
van verpleegkundigen zeggen dat de grens tussen die handelingen niet altijd
voldoende duidelijk zou zijn. Bij hen leeft de vrees dat zij onbedoeld toch
bij de uitvoering worden betrokken. Ik heb gisteren nog aangegeven dat er
bij voorbereidende handelingen misschien een grijs gebied is, maar aan de
andere kant weten verpleegkundigen meestal heel goed waartoe zij een bepaalde
handeling verrichten en anders zijn zij mondig genoeg om dat te vragen.Dan heeft de heer Dittrich nog gevraagd of ik bereid ben om de wet aan
te passen als uit het onderzoek dat wij gaan doen blijkt dat er knelpunten
zijn. Ik heb toen toegezegd zodanige maatregelen te nemen dat die onduidelijkheid
verdwijnt. Ik vind dat die ook zo snel mogelijk moet verdwijnen. Ik denk dat
wij ook geen twee jaar op die duidelijkheid hoeven te wachten door het onderzoek
af te wachten. Daarom wil ik de inspectie voor de gezondheidszorg vragen om
een initiatief te nemen en samen met de betrokken beroepsgroepen te komen
tot een goede omschrijving van wat wel en niet kan in het kader van de rol
van de verpleegkundige en het daarheen te leiden dat de omschrijving in de
protocollen van de instellingen gehanteerd zal worden. Als die omschrijving
klaar is, zal ik die aan de Kamer toesturen.Voordat ik aan de amendementen begin, zeg ik nog tegen de heer Vos dat
het onderzoek van Van der Maas en Van der Wal snel moet starten. Wij zijn
al volop met ze in gesprek. Het is, zoals hij weet, onze bedoeling om iedere
vijf jaar een goed beeld te krijgen van hoe het gaat met levensbeëindiging
in Nederland om ook trends te kunnen signaleren.Ik wil nu ingaan op de amendementen en de moties. Het amendement op stuk
nr. 14 betreft het vastleggen in een schriftelijke wilsverklaring en dat als
een extra zorgvuldigheidsvereiste opnemen. In de praktijk zal er zonder enige
twijfel gestreefd worden naar een schriftelijke wilsverklaring, ook door de
arts. Dat is iets steviger in het vervolgtraject bij de beoordeling. De toetsingscommissies
vragen ook of er een wilsverklaring is. Zo ja, dan moet die worden toegevoegd.
Er zijn ook omstandigheden denkbaar waarin dat niet kan. Een patiënt
kan in de situatie zijn dat hij dat niet meer op schrift kan stellen, terwijl
hij nog wel een mondeling verzoek kan doen. Dan kun je zeggen dat een vertegenwoordiger
dan de wens van de patiënt kan aanhoren en vastleggen, maar dat is weer
heel formaliserend en bureaucratisch. Dan moet in dat geval het verslag van
de arts toch helder genoeg kunnen zijn.In de discussie kwam ook nog ter sprake of je dan niet zou kunnen zeggen
dat in beginsel een euthanasieverzoek schriftelijk moet worden vastgelegd.
Dat is juridisch toch wel bezwaarlijk. In een van strafbedreiging voorzien
wetsartikel mogen natuurlijk geen onhelderheden staan. Er staat eigenlijk
nooit "in beginsel" in een wet. Het alternatief is dan dat er iets staat als:
"Het moet altijd zus en zo, tenzij...". Dat zou hier worden dat het altijd
schriftelijk moet gebeuren, tenzij... Dan moet je alle uitzonderingen weer
uitspellen en dat leidt weer tot moeilijk hanteerbare normen. Wij hebben hier
dus serieus over gesproken met elkaar, ook in de lange pauze, maar wij zijn
toch tot de conclusie gekomen dat wij dit niet wenselijk vinden. Wij moeten
aanneming van dit amendement dan ook ontraden.Op stuk nr. 31 heeft mevrouw Ross een amendement ingediend met als doel
om één palliatieve arts en één verpleegkundige
toevoegen aan de commissie. Ik heb daar gisteren ook al op gereageerd. Wij
vinden, en ook de commissie zelf, dat zo'n drietal uitstekend werkt. Wij zullen
natuurlijk de toetsingscommissies nog evalueren, maar wij voelen er op het
ogenblik niet voor om het te veranderen, mede om de volgende reden. De toetsingscommissies
besteden bij de toetsing altijd aandacht aan de alternatieven die zijn aangeboden.
Ook wordt gekeken of de arts voldoende rekening heeft gehouden met de palliatieve
zorg, of het besproken is en of er alles aan is gedaan om dat te realiseren.
Als er op dit punt vragen rijzen, wordt de arts altijd uitgenodigd voor een
gesprek ter toelichting. Verder kennen wij het begrip "palliatief
arts" als zodanig eigenlijk niet. Misschien is er een enkele arts in Nederland
die zich met die titel siert en dat zal ongetwijfeld terecht zijn, maar in
principe hoort iedere arts naast de kennis van diagnosticeren en genezen ook
kennis te hebben van het verlichten van lijden en het verlichten van symptomen,
van palliatie dus.Dan kom ik bij de opname van de verpleegkundige in de commissie. Het is
het handelen van de arts dat getoetst wordt. Wij denken niet dat de verpleegkundige
iets toevoegt aan de deskundigheid om te kijken of de hele euthanasieprocedure
zorgvuldig verlopen is. Zoals bekend, staan op het meldingsformulier dat de
arts moet invullen vragen als: Heeft u met de verpleegkundigen hierover gesproken?
Zo ja, wat was hun opvatting? Zo nee, waarom heeft u ze niet gevraagd naar
hun mening? Wij denken dat dat for the time being gewoon meer dan voldoende
is en dat wij daarin niet moeten veranderen. Daarom zouden wij ook dit amendement
willen ontraden.Ook op stuk nr. 32 heeft mevrouw Ross een amendement ingediend. Zij wil
aan artikel 2, eerste lid, onder c, toevoegen: waarbij hij palliatieve zorg
heeft aangeboden. Ik heb net al gezegd, dat duidelijk is dat de arts alle
alternatieven met de patiënt moet hebben besproken en die ook moet hebben
aangeboden en dat hij een poging moet hebben gedaan om op een andere manier
het lijden minder te maken dan via levensbeëindiging. Daar hoort dus
ook een gesprek over palliatieve zorg bij. Wij dachten dat al duidelijk is
dat dit gewoon tot de goede gebruiken behoort. En, nogmaals, de commissies
vragen er ook naar. Om die reden ontraden wij ook dit amendement.Dan het amendement van mevrouw Halsema waarin zij voorstelt om een onderdeel
toevoegen, inhoudende dat ook een verplegende of verzorgende geraadpleegd
moet zijn. Mevrouw Swildens heeft hierover gezegd: laten we het onderzoek
naar die positie afwachten. Dat is ook onze opvatting. Ik ken overigens diverse
verpleegkundigen op de werkvloer die het nog niet tot een bestuursfunctie
hebben gebracht, maar wel op een afdeling kanker of aids werken en geen behoefte
hebben om dit op te nemen in de wet, omdat dit, zoals zij zeggen, een zaak
voor de medici is. Zij stellen: wij moeten ieder signaal vermijden dat wij
hierin ook formeel een rol hebben, natuurlijk zitten wij in het teamgesprek
wanneer een arts dit overweegt en natuurlijk geven wij alle signalen die wij
van patiënten krijgen door, maar dat wil niet zeggen, dat wij dat allemaal
moeten formaliseren. Hetzelfde geldt voor de verzorgenden. Mevrouw Swildens
heeft nog enkele argumenten genoemd waarom zij het standpunt van de regering
deelt. Ik zal die kortheidshalve niet herhalen. Ik heb al wel gewezen op de
protocollen in ziekenhuizen en op het belang dat de rol van de verpleegkundigen
daarin heel helder aan de orde komt. Dit leidt ook tot het ontraden van dit
amendement door de regering.Mevrouw Kant heeft in haar motie op stuk nr. 37 gesteld, dat het van belang
is inzicht te krijgen in de redenen waarom mensen ertoe komen een wilsverklaring
te schrijven. Hier staan wij positief tegenover. Wij willen dit graag meenemen
in het grote onderzoek dat volgend jaar van start gaat.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Na deze toezegging trek ik mijn motie in.De voorzitter:Aangezien de motie-Kant (26691, nr. 37) is ingetrokken, maakt zij geen
onderwerp van beraadslaging meer uit.Minister Borst-Eilers:Voorzitter! Mevrouw Kant stelt in haar motie op stuk nr. 38 dat euthanasie
alleen kan plaatsvinden in de context van goede palliatieve zorg. Daar zijn
wij het over eens. In de motie wordt de regering verzocht een plan van aanpak
op te stellen, zodat op zo kort mogelijke termijn kan worden gekomen tot een
netwerk van supportteams. Deze motie achten wij echt overbodig, omdat de opgerichte
COPZ'en palliatieve consultatieteams hebben ingesteld. Die kunnen door het
hele veld extramuraal worden geraadpleegd. Bovendien heb ik gisteren al gezegd,
dat wij nu een ontwikkeling zien waarin ook buiten de COPZ'en de deskundigen
op het gebied van palliatieve zorg bijvoorbeeld bij patiënten met kanker
zich vanuit de ziekenhuizen beschikbaar stellen voor niet alleen de huisarts,
maar ook de hospices. Dat netwerk ontwikkelt zich dus op het ogenblik, zij
het niet helemaal via palliatieve supportteams. Daar waar een verzoek wordt
gedaan, komt er iemand die op dat moment het meest van die zaak weet. Ik heb
al gezegd, dat ik vind dat dat goed werkt. Ik zie het ook steeds toenemen.
Met palliatieve teams worden weer meerdere mensen ingeschakeld. Zij hebben
allemaal ook wel wat beters te doen. Zoals het nu gaat, ontwikkelt zich op
een bevredigende manier een supportnetwerk zonder teams. Zulke teams zijn
er kennelijk wel in België. Ik zal aan mijn Belgische collega af en toe
vragen hoe dat bevalt, maar ik vind dat het bij ons op deze manier de goede
kant opgaat. Ik herhaal dan ook dat ik de motie overbodig vind.De motie op stuk nr. 39 heeft betrekking op het onderzoek naar de langetermijneffecten
van euthanasie op onze samenleving in cultureel, sociologisch en psychologisch
opzicht. Wij hebben recent een gesprek gehad met een van de beide onderzoekers,
professor Van der Wal. Toen is in ieder geval duidelijk afgesproken dat het
onderzoek ook een onderzoek zal omvatten naar de ervaringen van nabestaanden
en hun reacties achteraf wanneer iemand in hun omgeving aan euthanasie is
overleden. De onderzoekers hebben verder voorgesteld om te proberen de reacties
van het publiek in kaart te brengen op de huidige gang van zaken rond euthanasie
in Nederland. Ik denk dat wij daarmee voor een belangrijk deel tegemoet komen
aan de wensen van mevrouw Kant voor dit onderzoek. Verder staat het natuurlijk
iedere socioloog en iedere universitaire vakgroep vrij nog eens een ander
onderzoek te doen, maar het onderzoek dat de overheid betaalt, omvat deze
elementen.Mevrouw Halsema zei: ik ben blij, maar ik vind dit woord hier niet zo
toepasselijk. Ik wijk hierin van haar af. Ik zou willen zeggen dat als deze
wet straks is aangenomen, wat ik ook van harte hoop, ik dan wel zal durven
zeggen dat ik blij ben dat de wet er is. Ik ben blij dat er voor patiënten
duidelijkheid is gekomen en een mogelijkheid is geschapen om het leven af
te sluiten met wat zij een goede dood vinden en dat zij weten dat hun arts
daarbij buiten de strafvervolging kan blijven. Nogmaals, ik vind dat je daarmee
blij mag zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb een meer procedurele opmerking. Het
overkomt mij niet vaak, maar de minister heeft mij overtuigd in de argumentatie
over mijn amendement op stuk nr. 30, dat de commissies in alle gevallen aan
het openbaar ministerie en medische inspectie moeten zenden. Ik zou ook niet
willen dat de commissies sanctioneringbevoegdheid krijgen. Ik trek mijn amendement
op stuk nr. 30 dus in.De voorzitter:Aangezien het amendement op stuk nr. 30 is ingetrokken, maakt het geen
onderwerp van beraadslaging meer uit.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik heb op enig moment een vraag gesteld over een amendement
dat ik samen met collega Van der Vlies heb ingediend en dat beoogde dat het
schriftelijk oordeel van de geconsulteerde arts integraal wordt opgenomen
in het verslag van de arts. Ik heb tussen neus en lippen door in eerste termijn
gezegd dat ik meende begrepen te hebben dat dit al op een vergelijkbare wijze
gebeurt. Dan zou ik het amendement willen intrekken. Willen de bewindslieden
dit bevestigen?Minister Borst-Eilers:In het meldingsformulier voor de arts is ook de vraag opgenomen of de
consulent zijn oordeel op schrift heeft gesteld. In dat geval moet dit oordeel
worden bijgevoegd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):In dat geval wordt het integraal aan het verslag van de arts toegevoegd?Minister Borst-Eilers:Ja, het zal er dan achter komen met een nietje, maar het maakt er integraal
onderdeel van uit.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Dan kan ook het amendement op stuk nr. 17 worden ingetrokken.De voorzitter:Aangezien het amendement op stuk nr. 17 is ingetrokken, maakt het geen
onderwerp van beraadslaging meer uit.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Helemaal aan het einde van dit debat heb ik toch de behoefte
om de minister een vraag te stellen naar aanleiding van haar uitlatingen in
het NOS-journaal vanavond. Het is al even gewisseld. Ik vind dit echter heel
wezenlijk, omdat hiermee iets is gezegd in de media.De voorzitter:U zegt het zelf: het is al gewisseld. U maakt het mij erg moeilijk, want
u vraagt allemaal aan mij om het debat tijdig te beëindigen. U kunt één
vraag stellen aan de minister.Mevrouw Kant (SP):Ik heb de minister op de televisie horen zeggen dat de maatschappelijke
discussie over verdere verruiming en mogelijk de pil van Drion nog moet starten.
Een maatschappelijk debat is altijd goed. Mijn vraag aan de minister is of
zij een pil van Drion in principe voorstelbaar acht.Minister Borst-Eilers:Mijnheer de voorzitter! Ik sta ook nog aan het begin van het debat met
mijzelf daarover. Ik kan die vraag niet beantwoorden.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, op een nader te bepalen tijdstip te stemmen.Daartoe wordt besloten.Sluiting 23.51 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-2233-2260.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl