Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Aanvulling van titel 7.1 (Koop en ruil) van het nieuwe Burgerlijk Wetboek met bepalingen inzake de koop van onroerende zaken alsmede vaststelling en invoering van titel 7.12 (Aanneming van werk) (23095)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, pag. 828-841

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-06-2003

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 27, pagina 828-841

03-06-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23095Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Aanvulling van titel 7.1 (Koop en ruil) van het nieuwe Burgerlijk Wetboek met bepalingen inzake de koop van onroerende zaken alsmede vaststelling en invoering van titel 7.12 (Aanneming van werk) (23095)Pagina 828-841
Behandeling van het Verslag van de commissie voor het onderzoek van de geloofsbrieven van de nieuw benoemde leden der KamerPagina 841-843
Presentie en opening (dinsdag 3 juni 2003)Pagina 815-815
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie (28665)Pagina 815-828
Afscheid van niet in de Kamer terugkerende ledenPagina 843-853
Noot 1: Rapport van de commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van de benoemde leden der Kamer - in alfabetische volgorde opgenomen in groep I; Noot 2: Rapport van de commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van de benoemde leden der Kamer - in alfabetische volgorde opgenomen in groep IIPagina 854-855

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 71 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Aanvulling van titel 7.1 (Koop en ruil) van het nieuwe Burgerlijk
Wetboek met bepalingen inzake de koop van onroerende zaken alsmede vaststelling
en invoering van titel 7.12 (Aanneming van werk) (23095).(Zie vergadering van 2 juni 2003.)De beraadslaging wordt hervat.De voorzitter:Ik heet de minister van Justitie opnieuw van harte welkom.Minister Donner:Mijnheer de voorzitter. Dank voor de bereidheid om het wetsvoorstel nog
in deze periode van de Kamer te bespreken. Dat biedt mij de eer en het genoegen
om nog een laatste maal met enkele oude leden te discussiëren. Dank voor
de inbreng en de suggesties voor verbetering van het wetsvoorstel. Zie ik
het goed, dan onderschrijven de verschillende fracties wel de behoefte aan
versterking van de positie van de koper van onroerend goed, maar lopen de
meningen uiteen over de wijze waarop daarin optimaal kan worden voorzien.
Het is bijna: zoveel hoofden, zoveel zinnen.Mevrouw Broekers meent dat versterking niet in de bedenktijd gezocht moet
worden, maar in de verplichte inschakeling van de notaris.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Dit is een misverstand. Ik heb niet gezegd dat het per se de notaris moest
zijn, maar ik heb een tweewegenleer voorgesteld: of de notaris of een schriftelijke
overeenkomst met een bedenktermijn.Minister Donner:Ik begreep dat dit vooral een compromis met uzelf was, omdat u zei dat
u eigenlijk verplichte inschakeling van de notaris wilde, maar tot een tweewegenleer
kwam. Ik heb dat genoteerd en ik zal daarop ingaan.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Dat was uw interpretatie, dat het een compromis met mijzelf zou zijn.Minister Donner:Ik zei ook: zie ik het goed. Dan heb ik het dus niet goed gezien op dit
punt.De heer Van de Beeten meent weliswaar dat de afwijzing van verplichte
inschakeling van de notaris in de stukken niet overal coherent is, maar hij
ziet de oplossing vooral in het verlengen van de bedenktijd en het stellen
van minimumeisen waaraan de inhoud van het schriftelijk contract moet voldoen.Mevrouw Le Poole meent dat verbetering gezocht moet worden in de mogelijkheid
om bij AMvB eisen te stellen aan de inhoud van de overeenkomst en om het schriftelijkheidsvereiste
uit te breiden tot alle kooptransacties met betrekking tot onroerend goed.De heer Holdijk ten slotte zoekt de verbetering ook in de verplichte inschakeling
van de notaris. Als ik het goed begrijp, gaat het daarbij vooral om het verlengde
van het opstellen van de transportakte. Hij meent dat bepaald zou kunnen worden
dat er geen extra tarief mag worden gevraagd voor het opstellen van de koopakte.De heer Van de Beeten (CDA):Het spijt mij dat ik van mijn kant de minister moet corrigeren. Ik heb
niet gezegd dat ik voor een langere bedenktijd ben, maar alleen gewezen op
een aantal problemen die voortvloeien uit de korte duur van de bedenktijd.
Ik heb gepleit voor vaststelling van de inhoud van de akte en mij aangesloten
bij het PvdA-standpunt over de verruiming van het schriftelijkheidsvereiste,
dus het uiteenlopen valt erg mee.De voorzitter:Ik raad de minister aan om het samenvatten van de sprekers aan de Handelingen
over te laten.Minister Donner:Als ik tegemoet zou willen komen aan de wensen van de Kamer, is daarmee
nog niet duidelijk aan welke wensen.Tegelijkertijd stel ik vast dat de verschillende sprekers het voorstel
niet verwerpen, omdat het slecht zou zijn voor de koper, maar omdat het beter
of anders zou kunnen. Bij geen van de partijen beluister ik de stelling dat
de bestaande situatie beter zou zijn dan de beoogde, zodat het voorstel niet
moet worden aanvaard. Dat kan ook moeilijk, want het voorstel wijzigt de positie
van de koper ook op andere punten. Men meent alleen dat wat wordt voorgesteld,
nog niet genoeg is. Mijn interpretatie is dat de Kamer vooral amendering van
het voorstel wil om het te verbeteren. Dat is in wezen niet de beslissing
die hier aan de orde is. De Kamer moet beslissen om het voorstel te verwerpen
en daarmee de situatie te laten zoals deze is, of het te aanvaarden.Verschillende leden hebben terecht gewezen op de lange voorgeschiedenis
van het voorstel. Gelet op die voorgeschiedenis en gezien mijn afwijzing van
een verplichte inschakeling van de notaris zal het gevolg van een afwijzing
van het wetsvoorstel zijn dat de situatie blijft zoals die is. De vraag aan
de Eerste Kamer is derhalve, zoals die door de grondwetgever is voorzien,
of de bestaande situatie te verkiezen is boven de voorgestelde. Een keuze
voor verbetering is niet aan de orde. De Kamer weet na de discussie over het
huurrecht dat ik niet onder alle omstandigheden tegen wijziging van een voorstel
ben. Ik heb echter minder dan een week geleden gezworen om de Grondwet te
onderhouden en tenzij daar een goede reden voor is, zou ik die in stand willen
houden, zij het dat ik de Kamer ter wille wil zijn waar dat mogelijk is.Bovendien is er naar mijn mening geen maatschappelijk draagvlak en geen
goede reden voor een afwijzing. Die conclusie moet men zien tegen de achtergrond
van het feit dat de verschillende betrokken maatschappelijke organisaties
voor aanvaarding van het voorstel pleiten. Ik heb deze week nog van verschillende
zijden dienaangaande brieven ontvangen. De enige uitzondering
is de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie.Rechtvaardiging voor de afwijzing van het wetsvoorstel valt ook niet te
vinden in de gang van zaken in de Tweede Kamer. Anders dan sommige sprekers
het willen doen voorstellen, is de Kamer niet gezwicht voor een machtswoord
van de minister. Over het amendement-Swildens-Rozendaal is nooit gestemd.
Onduidelijk is dus of dat een meerderheid zou hebben gekregen. Mijn ambtsvoorganger
heeft het amendement afgewezen. Na indiening van de nota van wijziging waarin
aan wensen van de Kamer tegemoet werd gekomen, werd het amendement ingetrokken
en werd het wetsvoorstel met algemene stemmen aanvaard. Dat is waarlijk niet
het beeld van een Kamermeerderheid die een voorstel met een machtswoord door
de strot geduwd krijgt. Dan zou tenminste de oppositie – toen was dat
het CDA – tegengestemd hebben. Het beeld is mitsdien dat de Tweede Kamer
en de maatschappelijke organisaties dit voorstel aanvaarden. De enige uitzondering
is de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. Vandaar dat er naar mijn
mening geen draagvlak zou zijn voor een nieuw voorstel, nog afgezien van het
feit dat ik om principiële redenen een verplichte betrokkenheid van de
notaris bij de koopovereenkomst afwijs.Nu zal ik de eerste zijn om te erkennen dat ieder wetsvoorstel dat langer
dan tien jaar onderweg is op punten mogelijk te verbeteren valt. Misschien
zou een bedenktijd van vier of vijf dagen of een ander aantal dagen beter
zijn. Dat neemt niet weg dat het onderhavige voorstel naar mijn mening nog
steeds op zeer adequate wijze een antwoord biedt op de behoefte aan bescherming
van de consument en de verschillende belangen die daarbij in het geding zijn.
Het eerste belang daarbij is dat die bescherming zo goed mogelijk past in
de uitgangspunten van het burgerlijk recht. Uiteraard zal afgeweken moeten
worden, want anders kan geen andere bescherming geboden worden dan die voortvloeit
uit het algemene systeem. Die afwijking moet wel zo doelmatig en proportioneel
mogelijk zijn.De fundamenten waarop het contractenrecht berust, zijn daarbij aan de
orde. In de eerste plaats wordt een overeenkomst vormvrij gesloten. Dat berust
op het beginsel van het consensualisme dat door de enkele wilsovereenstemming
de overeenkomst tot stand komt. In de tweede plaats zijn partijen onmiddellijk
aan het gegeven woord, te weten de bereikte wilsovereenstemming gebonden.
De overeenkomst strekt partijen daarbij tot wet. Dat is het beginsel van de
verbindende kracht van de overeenkomst. Tenslotte zijn partijen vrij ten aanzien
van de inhoud van de overeenkomst. Dat is het beginsel van de contractsvrijheid.
Op ieder van die beginselen bestaan in de wetgeving uitzonderingen. De bescherming
van de koper van onroerend goed kan ook niet zonder enige afwijking. Als men
niet wil afwijken, dan concludeert men in wezen dat er geen reden is voor
een bijzondere bescherming van de koper.Uit het standpunt van de verschillende sprekers leid ik af dat algemeen
aanvaard wordt dat er aanleiding is om wat te doen. Ik zal dadelijk nader
ingaan op die aanleiding. Dat neemt echter niet weg dat afwijkingen steeds
getoetst zullen moeten worden aan de beginselen en de mate waarin ze afwijken
teneinde de consistentie van het gehele burgerlijk recht te bewaken. Dat vereist
dat wij eerst teruggaan naar de aanleiding voor het wetsvoorstel. Die was
gelegen in het pleidooi van de consumentenorganisaties, namelijk de Vereniging
Eigen Huis en de Consumentenbond, en voorts de Raad voor onroerende zaken
voor een betere wettelijke bescherming van kopers van woningen. De achtergrond
daarvan was: 1. de wenselijkheid om de mogelijkheid van voorlichting
door deskundigen te verzekeren en te vergroten;2. de behoefte aan
een mogelijkheid om een overhaast gesloten koop ongedaan te maken;3. de behoefte aan bescherming van het recht op levering van de koper;4. de behoefte aan een betere bescherming van de koper/opdrachtgever van
een nieuw te bouwen woning.Gegeven het feit dat er reden is voor wetgeving, is de eerste mogelijkheid
die van een minimaal vormvereiste: de eis dat de overeenkomst schriftelijk
wordt aangegaan. De vraag is vervolgens of de genoemde wensen meer rechtvaardigen
dan de eis dat de overeenkomst schriftelijk moet worden aangegaan. Die vraag
moet bevestigend worden beantwoord. Ook de Kamer onderschrijft dat. Het schriftelijkheidsvereiste
alleen levert nog geen daadwerkelijke bescherming tegen onkunde, onervarenheid
en ondeskundigheid. Ook de bescherming van het recht op levering en de bescherming
van de koper/opdrachtgever van een nieuw te bouwen woning zijn niet gebaat
bij het enkele schriftelijkheidsver-eiste. Er is dus aanleiding om meer te
doen. Dan is de vraag langs welke van de genoemde invalshoeken die verdergaande
bescherming gezocht moet worden: meer vormvoorschriften; beperking van de
vrijheid om een contract aan te gaan, bijvoorbeeld door de verplichte inschakeling
van een notaris; beperking van de onmiddellijke binding aan een overeenstemming
door een bedenktijd; beperking van de contractsvrijheid door de inhoud van
de overeenkomst te bepalen.De wetgeving biedt voorbeelden van beperkingen voor ieder van die invalshoeken.
Een uitzondering op het beginsel van het consensualisme, namelijk een vormvereiste
in het belang van de rechtszekerheid, is nu al te vinden in de transportakte
die door de notaris moet worden verleden. Het is ook te vinden in de huurkoop
roerende zaken. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor de verbindende kracht van
de overeenkomst door bedenktijden in de Colportagewet, bij timesharing of
koop op afstand. De voorstellen zijn ook gedaan vanuit de drie invalshoeken.
Het voorstel van de fracties van PvdA en CDA om nadere eisen te stellen aan
de inhoud van de overeenkomst komt neer op beperking van de contractsvrijheid
en het stellen van vormvereisten. Het voorstel tot verplichte inschakeling
van de notaris, de tweewegenleer, komt eveneens neer op een vormvoorschrift.
Het voorstel voor een bedenktijd houdt ten slotte een beperking van de volledig
verbindende werking van de wilsovereenstemming in. Het laatste, het feit dat
een gegeven woord niet onmiddellijk bindt, vormt een belangrijke afwijking,
maar dat is niet minder het geval als wij de vrijheid beperken om het woord
te geven, bij een verplichte inschakeling van de notaris of wanneer de contractsvrijheid
wordt beperkt. Vanuit die optiek is het voorgestelde uitstel
van onmiddellijke binding aan het gegeven woord nog de minst vergaande inbreuk
op het systeem van het burgerlijk recht. Het gaat immers uitsluitend om een
uitstel en niet om een beperking.Invoering van een bedenktijd is ook om andere redenen het meest adequaat.
Op zichzelf kan ik mij de gedachte voorstellen dat bescherming wordt gezocht
in het stellen van bepaalde eisen met betrekking tot de inhoud van de overeenkomst,
maar dat is alleen effectief indien partijen altijd beter af zijn zonder overeenkomst.
Eisen aan de inhoud tasten immers op fundamentele wijze de rechtszekerheid
aan. Op ieder later moment kan blijken dat niet is voldaan aan de inhoudelijke
eisen en dat er mitsdien helemaal geen koopovereenkomst is. De bescherming
die het biedt, is derhalve slechts dat beide partijen met lege handen achterblijven
en weer opnieuw kunnen beginnen. Als ook langs die weg bescherming moet worden
gezocht, dan moet die worden gevonden door de lacunes in een overeenkomst
op te vangen door regelend recht of eventueel door dwingend recht. Dat tast
niet de rechtszekerheid van de overeenkomst aan, maar vult de inhoud ervan
in. Het moet dus niet door inhoudelijke eisen te stellen aan de overeenkomst,
want dat tast op deze wezenlijke markt de rechtszekerheid in verregaande mate
aan en dreigt ook het systeem van de openbare registers voor registergoederen
uit te hollen, omdat er allerlei transacties in kunnen zijn geregistreerd
waarvan de koopovereenkomst later onvolledig is gebleken te zijn.Verplichte inschakeling van de notaris bij de koop is niet doelmatig,
tast de fundamenten van het burgerlijk recht aan, grijpt diep in de bestaande
situatie in en is niet proportioneel. Het verplicht inschakelen plaatst de
notaris bovendien in een onmogelijke positie. Het tast het meest wezenlijke
uitgangspunt van het burgerlijk recht aan in die zin, dat het ervan uitgaat
dat partijen niet kunnen worden geacht zélf hun belang te behartigen,
maar dat dit een deskundige vereist. Het betekent ook dat de notaris in een
wezenlijk andere positie wordt gebracht met betrekking tot de overeenkomst.
De inschakeling nú berust op het algemeen belang om te verzekeren dat
de overeenkomst rechtsgeldig is, zodat de betrouwbaarheid van de openbare
registers kan worden gewaarborgd. Wanneer de notaris aan de zijde van de koper
moet gaan interveniëren, wordt hij in een partijpositie gebracht die
in wezen uitsluit dat dezelfde notaris ook de transportakte kan verlijden.
Het gaat om wezenlijk verschillende functies en rollen. In wezen is het hetzelfde
probleem als in de Procola-jurisprudentie over adviseren en rechtspreken tegelijkertijd,
want de notaris wordt dan in beide rollen gebracht. Anders dan de heer Holdijk
stelt, kan de verplichte inschakeling van de notaris bij de koopakte niet
eenvoudig een naar voren verschuiven zijn van de positie van de notaris. Hij
treedt bij het adviseren in een andere rol op en die mag in wezen niet worden
verweven met zijn objectief registrerende functie bij de overeenkomst. Om
dezelfde reden biedt de tussenkomst van een notaris geen bescherming aan zowel
koper als verkoper.De heer Van de Beeten (CDA):Alhoewel ik geen principieel verdediger ben van de rol van de notaris
in dit debat roept het betoog van de minister wel de vraag op of hij van mening
is dat het de notaris moet worden verboden om in het vervolg adviserend op
te treden bij het sluiten van enige koopovereenkomst of iets van dien aard,
want dat gebeurt op dit moment op grote schaal. Dat zou dan allemaal niet
helemaal in orde zijn.Minister Donner:Zolang de notaris daarbij adviseert over de kwaliteit van de overeenkomst
die wordt gesloten, is zijn optreden zinvol, maar dat is niet de bescherming
die wij hier zoeken. Daarbij gaat het om verborgen gebreken en om de vraag
of het belang van bepaalde zaken voldoende onderkend is. Dat betekent dat
wij in wezen de notaris in een materiële partijpositie brengen.De heer Van de Beeten (CDA):In dat geval geef ik de minister in overweging om voor de tweede termijn
nog eens te kijken naar de repercussies van het Dicky Trading-arrest. Dat
heeft ook echt te maken met advisering en het behartigen van de belangen van
een van beide contraherende partijen.Minister Donner:Ik geef volledig toe dat het op dit moment op een aantal punten plaatsvindt,
maar je kunt het niet daarom nu op deze wijze verplicht stellen. De bescherming
die met dit wetsvoorstel wordt bedoeld te geven is niet de bescherming van
juridische zekerheid, maar van materiële partijbelangen. De belangen
van koper en verkoper zijn nu eenmaal tegengesteld en derhalve kan de notaris
niet op hetzelfde moment de één over mogelijk verborgen gebreken
adviseren en de ander beschermen in zijn belang. In de koopsituatie is dat
wat dat betreft een zero sum situatie. Dat is precies de reden waarom indertijd
werd geconcludeerd dat makelaars ook niet tegelijkertijd koper en verkoper
kunnen vertegenwoordigen. Die weeffout zal worden hersteld als wij nu bij
de notaris zeggen dat hij door de koopovereenkomst te sluiten bescherming
moet bieden aan koper en verkoper samen.Een ander argument is dat het kopers of verkopers op kosten jaagt. De
notaris moet meer doen. Het gaat om wat anders dan de recherches die plaatsvinden
in het kader van de transportakte. In Amsterdam, waar de koopakte door de
notaris pleegt te worden opgemaakt, liggen de notariële tarieven hoger
dan elders in het land en dat kan bijna geen toeval zijn. Ik kan daar niet
tegen optreden. Dat kan alleen voor zover optreden kennelijk noodzakelijk
is om de continuïteit van de toegankelijke notariële dienstverlening
te waarborgen en dat nu is niet aan de orde.Waarom mijn stelling dat de wijziging van de Wet op het notarisambt niet
per se mislukt is en anderzijds de stelling dat de verplichte inschakeling
partijen op kosten jaagt elkaar bijten, zoals de heer Van de Beeten suggereerde,
vermag ik niet in te zien. Het betekent alleen maar dat er geen monopoliewinst
gemaakt mag worden, maar er moet wel extra werk worden gedaan, verplicht in
alle overeenkomsten, en dat betekent dat partijen daardoor op kosten worden
gejaagd.De verplichte positie van de notaris verdringt andere beroepsbeoefenaren
die nu ook vaak bij het opmaken van de koopakte worden ingeschakeld, zoals
makelaars en advocaten, en daarbij, zonder dat van ernstige misstanden is
gebleken, ook niet op juridisch gebied, adviseren. De bescherming
door de notaris is in die zin beperkt dat hij mogelijk wel goede advisering
kan geven en goede overeenkomsten kan sluiten op juridisch gebied, maar voor
de noodzaak van bouw- of bodemkundig onderzoek, ook niet veel meer kan doen
dan doorverwijzen naar andere deskundigen, terwijl het zwaartepunt van de
problemen bij koop nu juist niet ligt bij juridische zaken, waarin de notaris
kan adviseren, maar bij zaken als verborgen gebreken, hogere dan voorziene
kosten van herstel van bestaande gebreken, meer dan voorziene hinder, burenoverlast,
etc.Voorzitter: BraksMinister Donner:Alle belangenorganisaties, met uitzondering van de Koninklijke Notariële
Beroepsorganisatie, zijn al meer dan tien jaar tegen de verplichte notariële
tussenkomst bij de koop. Dat is ook bevestigd in een brief van de Vereniging
Eigen Huis van 26 mei jongstleden aan mij gericht. Ik neem niet aan dat dit
zal veranderen. Het notariaat pleit, vermoedelijk ook nu nog, alleen maar
voor verplichte notariële tussenkomst om zo een verdedigingslinie op
te werpen voor het behoud van de verplichte notariële transportakte.
Dat is althans de teneur aan het begin van het proces van een artikel van
de heer Van Velten in de nieuwsbrief van de KNB van augustus 1991. Dat is
een oneigenlijk argument om een verplichte notariële interventie op het
punt van de koopakte te realiseren. Bedenktijd is de meest redelijke oplossing,
het is een redelijk gemiddelde tussen de verschillende belangen die in het
geding zijn, het is doelmatig, het zadelt de koper niet met extra kosten op
waar hij niet onderuit kan, het is niet ingrijpend en het is wel proportioneel,
het respecteert de rechtszekerheid zo goed mogelijk en laat de gewenste bedenktijd
voor de koper niet ten koste gaan van de zekerheid omtrent de leverplicht.
Tegelijkertijd is de duur zodanig dat de verkoper niet onredelijk lang in
het ongewisse blijft. Dat maakt dat het middel proportioneel is ten opzichte
van het met het beginsel van de verbindende kracht van de overeenkomst beoogde
belang.De eerste functie van de bedenktijd is het verzekeren en vergroten van
de mogelijkheid van de koper om deskundig advies in te winnen alvorens definitief
aan de koop vast te zitten. De tweede functie is om kopers die door welke
oorzaak dan ook overhaast een koop hebben gesloten, de gelegenheid te bieden
om van de koop af te komen. Belangrijk is dat de bedenktijd de huidige keuzevrijheid
van de koper voor het inschakelen van deskundigen in stand laat.Bedenktijd is een instrument dat wij al kennen in het eigen burgerlijk
recht bij colportage, timesharing en verkoop op afstand. In het buitenland
komt de bedenktijd ook voor bij de koop van onroerende zaken. In Duitsland
is die bedenktijd minimaal twee weken, alleen als de koop nauw verbonden is
met een geldlening en de verkoper ondernemer is. Daarnaast is notariële
inschakeling verplicht voor de koop.Frankrijk kent daarnaast ook notariële inschakeling, maar de koopovereenkomst
doet in tegenstelling tot het Nederlandse stelsel de eigendom al overgaan.
Ook Oostenrijk en Denemarken kennen een bedenktijd.Er is gevraagd waarom een bedenktijd van drie dagen is gekozen. Dit heeft
te maken met het belang van de verkoper. Die is vaak ook een consument en
hij wil zo snel mogelijk weten waar hij aan toe is. Ontbindt de koper, dan
moet hij immers weer opnieuw gaan onderhandelen. Verder heeft meegewogen dat
de bedenktijd feitelijk vaak langer is dan drie dagen, doordat tussen het
moment van het bereiken van wilsovereenstemming en het moment dat de koopakte
aan de koper ter hand wordt gesteld, doorgaans enkele dagen zullen verstrijken.
De bedenktijd begint niet te lopen op de dag dat de koper de koopakte krijgt,
maar op de dag daarna. De bedenktijd zal niet zelden met een of twee of zelfs
meer dagen worden verlengd op grond van de Algemene termijnenwet en partijen
kunnen een langere bedenktijd overeenkomen. Ik bestrijd dan ook dat de bedenktijd
te kort zou zijn voor het raadplegen van deskundigen. Hierbij is ook belangrijk
dat in de praktijk in 90% van de gevallen de deskundigen al worden geraadpleegd
voordat de koop wordt gesloten en dat niet valt te verwachten dat de bedenktijd
daarin verandering zal brengen. In de voorlichting zal dit punt wel worden
meegenomen. De vraag die is gesteld over de bedenktijden bij de koop van woningen
in Denemarken, Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk kan ik als volgt beantwoorden.
In Denemarken geldt een bedenktijd van zes werkdagen te rekenen vanaf het
moment van overeenstemming over de koop. De ontbindingsverklaring van de koper
moet de verkoper binnen de bedenktijd hebben bereikt. De koper moet –
als hij de koop binnen de bedenktijd ontbindt – de verkoper een vergoeding
van 1% van de koopsom betalen, tenzij de verkoper bij de verkoop beroepsmatig
heeft gehandeld. Die regeling is opgenomen in artikel 6 en volgende van de
Wet op de bescherming van de consument bij de koop van onroerende zaken.In Duitsland bedraagt de bedenktijd in beginsel 14 dagen vanaf het moment
dat de koper op de hoogte is gesteld van het herroepingsrecht, maar daarbij
gaat het om gevallen waarin de verkoper als ondernemer handelt bij het sluiten
van de koop en waarin de overeenkomst nauw samenhangt met een geldlening.
Ik verwijs naar de paragrafen 495, 355 en 358 van het Bürgerliches Gesetzbuch.In Frankrijk bedraagt de bedenktijd zeven dagen vanaf de dag die volgt
op de aanbieding van de koopakte. Dit is opgenomen in artikel L 271-1 van
de Code de la Construction.In Oostenrijk bedraagt de bedenktijd een week vanaf de instemming van
de consument met de overeenkomst. Dit staat in paragraaf 30a van het Konsumentenschutzgesetz.In antwoord op het verzoek van mevrouw Le Poole bevestig ik de toezegging
dat bij de evaluatie van de wettelijke regeling – indien het wetsvoorstel
wordt aangenomen – zowel de wenselijkheid van verschillen in duur van
diverse bedenktijden in de Nederlandse wetgeving als de wijze waarop andere
landen de bescherming van consument-kopers van woningen hebben vormgegeven,
onder ogen zullen worden gezien.Mevrouw Le Poole vroeg naar de reden waarom verkopers niet worden beschermd
in het wetsvoorstel; ook mevrouw Broekers vroeg hiernaar. Zij noemde het voorbeeld
van projectontwikkelaars die percelen in landelijke gebieden opkopen. Verkopers
ontlenen echter al bescherming aan algemene bepalingen uit het
Burgerlijk Wetboek, zoals die over het wilsgebrek misbruik van omstandigheden.
De verkoper kent de grond of de woning die hij verkoopt; de koper heeft die
kennis juist niet. Dat is een van de punten waarom het hier gaat, de verborgen
gebreken waartegen de koper moet worden beschermd, of een eventuele wanverhouding
tussen prijs en zaak. Ook de consument-verkoper die zich niet sterk genoeg
voelt tegenover een projectontwikkelaar, kan zich van deskundige bijstand
voorzien op het moment dat hij tot verkoop overgaat. Daarom is er naar mijn
mening geen behoefte aan specifieke bescherming van de consument-verkoper.Mevrouw Le Poole (PvdA):Ik begrijp het toch nog niet helemaal. De algemene regels van het burgerlijk
recht gelden natuurlijk voor iedereen, ook voor de koper. Wij vinden dat die
koper desondanks speciale bescherming nodig heeft. Mijn stelling is dat de
verkoper net zozeer speciaal beschermingswaardig zou kunnen zijn als de koper,
bijvoorbeeld in het soort zaken dat ik zonet heb genoemd. Dat de verkoper
de algemene bescherming krijgt die voor iedereen geldt, is niets extra's.Minister Donner:In de situatie waarin een projectontwikkelaar een stuk grond koopt, gaat
het er meestal om dat hij meer kennis heeft dan de verkoper over de toekomstige
situatie van het perceel. Dat zijn punten van wilsgebreken, van misbruik van
omstandigheden; dit zijn algemene bepalingen. Voor de koper gaat het erom
dat hij iets koopt wat hij niet kent, althans wat hij niet grondig heeft kunnen
doorzien, terwijl de verkoper dit wel grondig kent. Omdat de verkoper langer
overweegt, weet hij ook beter wat een redelijke prijs is. Kortom, de verkoper
heeft alle aspecten veel langer kunnen overwegen dan de koper, wat de aanleiding
vormt voor bescherming van de koper.Mevrouw Le Poole (PvdA):Ik ben toch nog niet helemaal overtuigd door dit argument. Er zijn nog
andere redenen waarom een consument bescherming nodig heeft. Voor de mogelijkheid
dat er verborgen gebreken in een zaak kunnen zitten, zijn ook allerlei algemene
civielrechtelijke regelingen. De argumenten van de minister om op dit punt
verschil te maken tussen verkoper en koper overtuigen mij dus niet helemaal.Minister Donner:Nogmaals, de bescherming die ik hiermee beoog, gaat specifiek over het
verschil in kennis van het onroerend goed; dat blijft een fundamenteel verschil
tussen verkoper en koper. Uiteraard geldt ook de bescherming tegen verborgen
verbreken, maar het gaat erom dat de koop kan worden ontbonden. De bescherming
tegen verborgen gebreken biedt slechts een vergoeding van de schade. Het gaat
verder alleen om bescherming in het geval van een woning en niet om bescherming
bij de verkoop van grond. Bij projectontwikkelaars gaat het veelal om de verkoop
van grond. De situatie van overhaaste verkoop van een woning aan een projectontwikkelaar
komt misschien weleens voor, maar dat was niet de problematiek die aanleiding
gaf voor het indienen van dit wetsvoorstel. In dit wetsvoorstel gaat het daarom
specifiek om de bescherming bij de koop van woningen en niet van grond. In
dat geval ligt de kennis in het algemeen bij de verkoper, niet bij de koper.Ik kom bij de vraag over de onderhandse executoriale verkoop. Mevrouw
Le Poole vroeg of als de koop tijdens de bedenktijd wordt ontbonden, dit leidt
tot het opnieuw opstarten van de veiling. Die situatie doet zich echter niet
voor, want in het geval van een openbare veiling ten overstaan van een notaris
heeft de koper geen bedenktijd. Dit wordt geregeld in het vijfde lid van artikel
7:2. De consument/koper kan daarentegen in het geval van een onderhandse executoriale
verkoop behoefte hebben aan reflectie binnen de bedenktijd. Dan kan de verkoper
een bod van een consument weigeren of kiezen voor een openbare verkoop ten
overstaan van een notaris. Ik zie dan ook geen reden om vanuit die optiek
artikel 7:2 te wijzigen. Ik heb ook niet begrepen van banken dat zij zouden
overwegen om de onderhandse executoriale verkoop na invoering van de bedenktijd
niet meer te gebruiken.Mevrouw Le Poole (PvdA):De minister zegt niet van banken te hebben begrepen dat er problemen zijn.
Ik kan mij voorstellen dat dit punt in ieder geval in de evaluatie wordt meegenomen.
De KNB, die hier al vaak aan de orde is geweest, heeft ook recentelijk gesteld
dat zij problemen voorziet. De banken zouden het namelijk te veel sores vinden
als een koper na een bedenktijd zegt dat hij niet meer wil. Zij zouden dan
niet meer meedoen. Voor iedereen is echter duidelijk dat een onderhandse verkoop,
zoals geregeld in het BW, de voorkeur heeft boven een executieverkoop. Het
lijkt mij dat daaraan in ieder geval in de evaluatie aandacht moet worden
besteed.Minister Donner:Dat zeg ik u direct toe. Zoals aan de meeste praktische effecten van het
voorstel als het is aanvaard, hoop ik er in de evaluatie aandacht aan te besteden.
Daarom herhaal ik graag de toezeggingen die in de nadere memorie van antwoord
zijn gedaan inzake de voorlichting en de aanpassing van de modelcontracten
vanwege de begrijpelijkheid voor de leek. Deze punten worden eventueel bezien
in het kader van de evaluatie. Die toezeggingen zijn al eerder gedaan.Voorzitter. Mevrouw Broekers vroeg aandacht voor de notariële inschakeling.
Ik ben daarop al ingegaan. Zij gaf een overzicht van het recht van enige Europese
landen, dat afkomstig was van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie.
De bedenktijden die ik in de nadere memorie van antwoord noemde, werden volgens
haar niet door de KNB gesignaleerd. Ik ken het onderzoek van de Beroepsorganisatie
niet, maar ik kan mij het laatste wel voorstellen, omdat het vermoedelijk
niet was gericht op het voorkomen van bedenktijd in andere landen, maar op
het voorkomen van verplichte notariële tussenkomst. In dat opzicht klopt
het overzicht van mevrouw Broekers wel. Ik heb al gezegd dat in vier Europese
landen bedenktijden gelden voor de koop van woningen. Overigens blijkt uit
het onderzoek van de KNB niet dat de verplichte notariële tussenkomst
bij koop in het buitenland vaker voorkomt dan de bedenktijd. Mevrouw Broekers
heeft volgens mij drie landen genoemd die de verplichte tussenkomst kennen,
namelijk Duitsland, Griekenland en Zwitserland.De heer Van de Beeten zei dat slechts één concreet beschermend
effect uitgaat van de bedenktijd, namelijk de bescherming tegen overhaaste
beslissingen. Ik heb al aangegeven dat ik het daarmee niet eens
ben, omdat de bedenktijd nadrukkelijk ook is bedoeld om de mogelijkheid te
verzekeren dat deskundigen worden ingeschakeld. Op dat punt heeft men te maken
met een afweging tussen het belang van de verkoper en dat van de koper. Daarom
is gekozen voor de duur van de bedenktijd zoals zij is.Bij wijze van voorbeeld heb ik al gewezen op de mogelijkheid dat de koopakte
maatwerk bevat, in de vorm van aanvullende bedingen op een modelcontract.
Die bedingen kunnen speciaal voor de koop zijn geformuleerd en de koper heeft
zich in dat geval nog niet kunnen laten voorlichten, voordat hij de koopakte
tekent. Verwacht mag worden dat in de praktijk op dat soort gevallen zal worden
ingespeeld door een snelle advisering. Ik verwacht daarom dat de termijn in
dat opzicht wel degelijk voldoende kan zijn.De heer Van de Beeten acht het voorts onwaarschijnlijk dat de consument
al voor de koop kosten maakt voor een bouw- of milieukundig onderzoek. In
de praktijk gebeurt dat echter nu al. De Vereniging Eigen Huis adviseert het
ook. Zij wijst erop dat zo'n onderzoek zaken aan het licht kan brengen die
de potentiële koper tijdens de onderhandelingen kan aanvoeren als argument
om de prijs te laten dalen. Als een gegadigde vóór het sluiten
van de koop deskundigen raadpleegt – hetgeen in 90% van de gevallen
gebeurt – geeft de bedenktijd een extra mogelijkheid om het advies van
een deskundige te overdenken. Ik herhaal dat de feitelijke bedenktijd van
de koper in de praktijk vaak langer zal zijn dan drie dagen. De bedenktijd
komt naar mijn mening dan ook wel degelijk tegemoet aan de problemen die de
consumentenorganisaties hebben gesignaleerd, zoals verborgen gebreken, kosten
van herstel van gebreken die hoger zijn dan voorzien en meer hinder dan was
voorzien. Ik deel daarom niet de conclusie van de heer Van de Beeten dat het
niet goed mogelijk is een consument zo vergaand te beschermen dat deze in
staat is zich tijdig een goed beeld te vormen van de toestand van de te kopen
woning in bouwkundig en milieukundig opzicht. In dat standpunt weet ik mij
ook gesteund door de consumentenorganisaties en bijna alle andere organisaties
van belanghebbenden. De heer Van de Beeten meende dat het modelkoopcontract van de Nederlandse
Vereniging van Makelaars, de Vereniging Eigen Huis en de Consumentenbond ook
voor makelaars niet eenvoudig te lezen clausules bevat. Hij vroeg of de makelaar
de koper dan toch niet ten minste adequaat voorlichting zou kunnen geven over
de inhoud en de consequenties van het contract. Ik wijs erop dat bij het model
een uitvoerige toelichting hoort van veertien pagina's. Uiteraard kunnen zich
gevallen voordoen waarin de makelaar reden heeft tot twijfel over de vraag
hoe adequaat het model op een bepaald punt is. De makelaar zal dan verstandig
genoeg zijn om een deskundige zoals de notaris te raadplegen. Standaard is
er echter een toelichting van veertien pagina's bij het model gevoegd.Als gevolg van de concurrentie is er meer differentiatie ontstaan in de
notariële tarieven. Dit neemt niet weg, dat verplichte notariële
tussenkomst bij de koop tot hogere kosten voor de koper kan, en vermoedelijk
ook zal, leiden. De notaris moet nu eenmaal extra werk verrichten. De heer
Van de Beeten ziet die extra kosten kennelijk ook en hij kan zich voorstellen
dat de verplichte inschakeling van de notaris ertoe leidt dat de kosten van
de koopovereenkomst tussen koper en verkoper zullen worden toegedeeld. Dit
laat onverlet dat de kosten omhoog gaan. Daarnaast zie ik niet in waarom het
schriftelijkheidsvereiste tot rechtsonzekerheid zou leiden. Ik ben het ermee
eens dat elk vormvoorschrift en de eis dat een overeenkomst aan bepaalde eisen
voldoet, tot rechtsonzekerheid leiden. Wat het schriftelijkheidsvereiste als
zodanig betreft zie ik dat minder in. Ook zonder dat er nadere eisen aan de
inhoud van de akte worden gesteld, is het immers duidelijk wat er in het voorstel
wordt bedoeld met een tussen partijen opgemaakte akte. Dat is een door verkoper
en koper ondertekend stuk, dat van de koop is opgemaakt. Als bijvoorbeeld
de leveringstermijn niet is gespecificeerd in de koopakte, neemt dit niet
weg dat er wel sprake is van een koopakte in de zin van artikel 7:2.De vraag van de heer Van de Beeten over de elektronische handel betreft
niet zozeer dit wetsvoorstel als wel het wetsvoorstel Aanpassingswet richtlijn
inzake elektronische handel, dat nog bij de Tweede Kamer in behandeling is.
Ik zal dit punt meenemen bij de overweging van dat wetsvoorstel, maar een
en ander kan niet worden uitgesloten door de regeling die nu voorligt.De heer Van de Beeten stelde voorts enkele situaties aan de orde op het
terrein van de koop en de aanneming. Ik ben van mening dat de regel van artikel
7.12.16, derde lid, namelijk dat het vormvereiste en de bedenktijd niet gelden
als de aannemingsovereenkomst niet in verband staat met de koop van de grond,
voldoende duidelijk is en voldoende flexibel is om ontduiking tegen de gaan
door splitsing in een aparte aanneming en een aparte koop. Mocht zo'n splitsing
toch plaatsvinden, dan maakt dat niet uit voor de bescherming die het derde
lid biedt. De consument kan dan zowel de koop als de aanneming tijdens de
bedenktijd ontbinden. Als de koop van de grond niet in verband staat met de
aanneming, hetgeen moet worden aangetoond, is er geen bedenktijd of bescherming.Ten slotte merk ik op dat ik blij ben dat ik de heer Van de Beeten aan
mijn zijde vind wat betreft het antwoord op de vraag of verbouwingen onder
de titel aanneming van werk vallen. Dit geldt ook voor onderhoud, zoals op
blz. 32 van de memorie van toelichting al is aangegeven.Bij de consequenties van het toezicht namens de opdrachtgever is het belangrijk
om onderscheid te maken tussen het toezicht tijdens de uitvoering en het toezicht
bij de oplevering. Het toezicht tijdens de uitvoering wordt in het wetsvoorstel
niet geregeld. De rechtsvergelijkende opmerkingen in de nadere memorie van
antwoord hadden betrekking op het toezicht tijdens de uitvoering. Het toezicht
bij de oplevering wordt wel geregeld, namelijk in het derde lid van artikel
7.12.7a. Deze bepaling heeft niet te maken met de directievoering tijdens
de uitvoering van het werk.De Algemene termijnenwet is inderdaad niet van toepassing op de overeengekomen
bedenktijd. Verlenging op grond van deze wet is dan ook niet nodig.Op grond van hetgeen ik eerder heb betoogd, kan ik de conclusie van de
heer Van de Beeten over de deugdelijkheid van het wetsvoorstel uit een oogpunt
van rechtsbescherming en rechtszekerheid niet echt delen. Ik
deel ook niet zijn mening dat het wetsvoorstel een experimenteel karakter
zou hebben. Evaluatie van een wettelijke regeling maakt die regeling zeker
niet automatisch experimenteel van aard. Evaluatie van wetgeving is een waardevol
instrument, dat geregeld wordt toegepast. Ook als in het wetsvoorstel in verplichte
notariële tussenkomst voorzien was, zou er waarschijnlijk evaluatie hebben
plaatsgevonden. Kortom, evaluatie maakt van wetgeving geen experimenteerwetgeving,
ze getuigt slechts van het wijze inzicht van de wetgever dat de werkelijkheid
niet te voorzien is, ook niet achter de beste tekentafels.De heer Holdijk hoopt dat de aannemingstitel uit het wetsvoorstel de huidige
regeling van aanneming zal vervangen. Ik ben het graag met hem eens. Verder
meent hij dat de regeling van artikel 7:3 niet van toepassing kan zijn bij
ABC-constructies. Ik denk dat deze stelling enige nuancering behoeft. Het
zou te ver voeren om nu in extenso op deze zeer technische materie in te gaan
en ik zou dan ook willen verwijzen naar de nota naar aanleiding van het eindverslag
van de Tweede Kamer. Daarin is op de bladzijden 11 en 12 nader op de ABC-constructies
ingegaan.Ik heb er al eerder op gewezen dat het bestempelen van de gang van zaken
bij de intrekking van het amendement-Swildens-Rozendaal als machtswoord een
foutieve typering is, want het wetsvoorstel is in de Tweede Kamer met algemene
stemmen aangenomen.De heer Holdijk is ook nog ingegaan op de figuur van de verplichte tussenkomst
van de notaris. Hij is een voorstander hiervan. Ik begrijp uit zijn opmerkingen
dat hij dit vooral ziet als een verschuiving naar voren van de betrokkenheid
van de notaris, die ook bij de transportakte is betrokken. Ik heb aangegeven
dat de notaris daarbij in een wezenlijk andere rol optreedt.Ten slotte betreurt de heer Holdijk de in het wetsvoorstel gekozen oplossing
van een bedenktijd als vorm van kopersbescherming. Ik roep in herinnering
dat deze vorm door nagenoeg alle belangenorganisaties wordt gesteund. Het
zou naar mijn mening onjuist zijn om consumenten op eigen kosten een vorm
van bescherming op te dringen die zij – ik ga hierbij af op het standpunt
van de consumentenorganisaties – zelf niet wensen.Voorzitter. Ik rond mijn betoog af. Mevrouw Le Poole heeft erop aangedrongen,
het denken niet stop te zetten tot de evaluatie van het wetsvoorstel. Ik steun
haar hierin. Ik meen ook dat er in deze discussie punten naar voren zijn gekomen
die wel degelijk al aandacht verdienen vóór de evaluatie. Ik
noem de uitbreiding van het schriftelijkheidsvereiste bij de koopovereenkomst
tot andere koopovereenkomsten. Het geldt ook voor wat mevrouw Le Poole en
de heer Van de Beeten hebben gezegd over de inhoud van de overeenkomst, maar
ik heb al aangegeven dat er geen sprake kan zijn van het stellen van minimumeisen
aan de overeenkomst, omdat dan de rechtsonzekerheid sterk zou toenemen.Ik ben echter gaarne bereid om juist in het licht van de praktijk te kijken
of er op het punt van de koopovereenkomst nadere regelende bepalingen of eventueel
dwingende bepalingen opgenomen moeten worden, die in de overeenkomst gelezen
moeten worden en die derhalve de rechtsgeldigheid van de overeenkomst niet
aantasten. Eveneens ben ik in dat kader bereid om te kijken naar de mogelijkheid
van de tweewegenleer van mevrouw Broekers; ik had daar eerder zelf ook al
aan gedacht. In wezen leidt het wetsvoorstel al tot een zekere begunstiging
van de notariële tussenkomst bij de koop vanwege het alsdan kunnen inschrijven
van de koop van registergoederen tijdens de bedenktijd. In die bepaling kan
inderdaad worden opgenomen de bepaling dat indien de koopovereenkomst door
of ten overstaan van de notaris tot stand komt, de bedenktijd daarin kan worden
afgeschaft.Ik ben er niet vóór dat inschakeling van de notaris automatisch
leidt tot het afschaffen van de bedenktijd, want ik heb al aangegeven dat
de rol van de notaris in de twee posities verschillend is. Ik ben evenwel
gaarne bereid om onmiddellijk na aanvaarding van het wetsvoorstel voort te
gaan op dat punt om te bezien of dit een oplossing is, want ik ben mij er
ten volle van bewust dat na een traject van tien jaar er alle reden is om
te zeggen: wij moeten niet doen alsof wij nu opeens de bescherming grandioos
hebben geregeld. Tegelijkertijd ben ik van mening dat de eerste stap gezet
moet worden, want als nu deze stap wordt afgewezen omdat het allemaal beter
kan, dan denk ik dat het traject zo riskant wordt dat het beter is om er niet
aan te beginnen. In die zin ben ik gaarne bereid hier de toezegging te doen
niet te zullen wachten op de evaluatie. Dat is ook logisch omdat het gaat
om aspecten die niet uit de evaluatie zouden kunnen blijken, want zij hebben
niet te maken met de regeling maar met punten zoals verbreding van de schriftelijkheidseis,
nader regelende invulling van de koopovereenkomst van onroerende zaken en
het aspect dat eventueel de bedenktijd wel geschrapt kan worden als de koopovereenkomst
bij notariële akte wordt verleden. Die punten zal ik gaarne meenemen
en ook andere punten, zo ten aanzien van de vraag of de koper verder bescherming
behoeft en ook of de verkoper in dat kader nadere bescherming behoeft.Tegelijkertijd wil ik erop wijzen dat ik daarbij ook wil bezien in hoeverre
er in de praktijk problemen bestaan, omdat ik van mening ben dat als problemen
slechts in een beperkt aantal gevallen bestaan er geen aanleiding is om tot
wetgeving te komen, want anders blijven wij vastzitten in het steeds gedetailleerder
regelen van wetgeving. Persoonlijk houd ik daarbij gaarne het criterium van
20% in de gaten, in die zin dat als het in niet meer dan 20% van de gevallen
tot een probleem leidt, er geen reden is om tot nadere regelgeving te komen.
Dit is evenwel een zuiver persoonlijk criterium dat u nergens anders zult
vinden.Daarmee zou ik mijn opmerkingen willen besluiten.Mevrouw Le Poole (PvdA):Eén vraag van mij is niet specifiek beantwoord. Zeker gezien hetgeen
de minister heeft gezegd over de tussenkomst van de notaris, zou ik daar graag
een antwoord op krijgen: ik wil graag weten of de minister de toezegging van
minister Korthals gestand zal doen. Immers, minister Korthals heeft indertijd
toegezegd dat hij activiteiten zal ontwikkelen om te bevorderen dat het Amsterdamse
systeem ook elders op basis van vrijwilligheid ingang zal vinden. Hij heeft
daarbij toegezegd dat hij zal bevorderen dat het publiek voorlichting krijgt
over de voordelen van een notariële koopakte die ingeschreven
kan worden tijdens de bedenktijd. Wordt die toezegging door deze minister
gestand gedaan?Minister Donner:Wel als het gaat om de voorlichting over de voordelen van een notariële
akte tijdens de bedenktijd. Op grond van mijn betoog over de onderscheiden
rollen van notarissen moet u van mij echter een meer genuanceerd standpunt
verwachten aangaande het bevorderen. Ik zal wel wijzen op de mogelijkheid
zoals die in Amsterdam bestaat.Mevrouw Le Poole (PvdA):De mogelijkheid én de voordelen?Minister Donner:De voordelen, maar ook de nadelen.De voorzitter:Ik wil thans overgaan tot schorsing van de vergadering tot na de lunchpauze,
want ik zit in tijdnood...De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. Ik begrijp dat u in tijdnood zit, maar ik wil een antwoord
van de minister op mijn vraag krijgen, zodat ik dat straks aan mijn fractie
kan rapporteren.De minister zegt dat hij bereid is om verder na te denken. Hij presenteert
dat als een toezegging, maar ik vind het bijna vanzelfsprekend dat hij altijd
blijft nadenken, nog los van zijn grondwettelijke eed. Wil hij reeds in dit
stadium iets concreter zijn over de drie door hem genoemde punten, namelijk
de uitbreiding van het schriftelijkheidsvereiste, het niet toepassen van de
bedenktijd bij de "Vormerkung" en het opnemen van regelend recht ten aanzien
van de inhoud van de koopovereenkomst voor consumenten? Ik wil van de minister
concretere bewoordingen horen dan hij tot dusver heeft gebruikt.Minister Donner:Ik ben het met de heer Van de Beeten eens dat nadenken in dezen onvoldoende
is. Ik zal onderzoeken of er met name op deze punten aanleiding bestaat om
op heel korte termijn tot aanpassing te komen. Ik kan mij voorstellen dat
met het schriftelijkheidsvereiste rekening kan worden gehouden in een ander
wetsvoorstel dat al bij de Tweede Kamer ligt of onderweg is. Ik zie het dus
niet als een geheel. Ik zeg de Kamer gaarne toe dat ik zo snel mogelijk doch
uiterlijk binnen een jaar de bevindingen op dat punt en de daaruit te trekken
conclusies aan de Kamer voorleg, zodat er concreet een toezegging is. Ik kan
in deze fase nog niet toezeggen dat het tot een wijziging zal leiden. Zoals
gezegd, zal ik eerst moeten vaststellen of er aanleiding is om tot regelend
recht over te gaan. Er is namelijk geen aanleiding toe als de weliswaar daarin
voorkomende lacunes niet tot problemen in meer dan 20% van de gevallen leiden.
In ieder geval ben ik serieus van plan om de bescherming nader in overweging
te nemen en niet om het hier voorlopig bij te houden en om slechts te gaan
nadenken. Ik ben dus bereid om de Kamer zo snel mogelijk doch uiterlijk binnen
een jaar op de hoogte te stellen van de conclusies dienaangaande, hetzij in
de vorm van een brief aan de Kamer, hetzij in de vorm van een bij de Tweede
Kamer in te dienen wetsvoorstel.De voorzitter:Het programma voorzag in een schorsing tot 13.30 uur. Eigenlijk zou ik
mij daar bijzonder graag aan houden, gelet op het schema voor vanmiddag. Over
vijf minuten is er echter een vergadering van het College van senioren en
verder zijn er tijdens de pauze fractievergaderingen belegd. Ik schors dus
tot later dan voorzien. De Kamer heeft voor de tweede termijn 30 minuten spreektijd
opgegeven. Ik vraag om de grootst mogelijke terughoudendheid bij het benutten
daarvan.De vergadering wordt van 12.45 uur tot 13.45 uur geschorst.Mevrouw Le Poole (PvdA):Voorzitter. Allereerst dank ik de minister voor de antwoorden die hij
heeft gegeven en de toezeggingen die hij nog heeft gedaan. Hij heeft niet
alle eerder schriftelijke gedane toezeggingen herhaald, zoals ik hem heb verzocht.
Van één toezegging heeft hij gezegd dat hij hier anders tegenaan
kijkt dan zijn voorganger. Ik ga er echter van uit dat zijn eigen toezeggingen
nog steeds gelden. Als dat niet het geval is, hoor ik dat graag van hem.De fractie van de PvdA is nog steeds van mening dat het wetsvoorstel consumenten
een betere bescherming had kunnen bieden dan het nu doet. De minister is het
daar in feite niet mee oneens. Onze huidige opvatting is voor een deel ongetwijfeld
het resultaat van voortschrijdend inzicht tijdens het lange tijdsverloop dat
over de wet gedacht en overlegd is. De maatschappij en de visies van juristen
zijn in die periode op sommige punten erg veranderd.De minister zet in zijn antwoord de bezwaren tegen al dan niet verplichte
notariële tussenkomst erg zwaar aan. Wij denken dat een deel van het
publiek – juist het deel dat zelf niet goed geïnformeerd is –
wel degelijk gebaat zou zijn bij hulp van de notaris, omdat notarissen op
het gebied van de juridische kwaliteit goede raadgevers zijn. Wel delen wij
de visie van de minister dat het niet nodig is om verplichte notariële
tussenkomst voor te schrijven. Er bestaan ook andere mogelijkheden om een
goed advies te krijgen of om zonder beroepsmatig advies een verstandige overeenkomst
te sluiten.Het feit dat de minister het niet alleen met ons eens is dat het op een
aantal punten beter kan, maar ook heeft toegezegd binnen een jaar te kijken
naar enkele punten die wij belangrijk vinden, verheugt ons. De minister zal
onderzoeken of de wet reeds voordat de evaluatie is afgerond, op die punten
moet worden aangepast.De norm van 20% die de minister vandaag op tafel legt, is erg willekeurig.
De minister heeft gezegd dat dit zijn persoonlijke norm is. Wij vinden problemen
in 20% van de gevallen erg aan de hoge kant. Hoe kunnen wij precies vaststellen
wat de problemen zijn die verholpen moeten worden? Door bij het nadenken over
een eventuele aanpassing van de wet met een aantal verstandige deskundigen
hierover te praten, kun je wellicht een heel eind komen.Het standpunt van de minister dat het niet mogelijk is om de minimumeisen
die aan een koopovereenkomst gesteld dienen te worden op dezelfde wijze te
regelen als in andere regelgeving is gedaan, zoals bijvoorbeeld koop op afstand
of colportage, overtuigt ons niet. De minister heeft opgemerkt dat dit veel
onzekerheid creëert. Wij zijn daar niet zo zeker van. Wij zijn er ook
niet van overtuigd dat het op die manier moet. Dat weten wij niet helemaal
zeker. Ik vind het een heel gelukkige suggestie van de minister dat hij daarover gaat nadenken. Met die toezegging kunnen wij een heel eind
uit de voeten.Wij zijn bijzonder verheugd dat de minister heeft toegezegd dat hij aandacht
gaat besteden aan een algemeen schriftelijkheidsvereiste voor transacties
met betrekking tot onroerende zaken. Dat zal ook veel andere mensen beschermen,
zoals verkopers of kleine ondernemers, de groenteboer om de hoek, die al eerder
is genoemd. Het komt ons voor dat zij ook wel beschermd mogen worden.Het schoot mij te binnen dat de minister heeft toegezegd dat hij op bepaalde
punten wil ingaan op de suggesties van mevrouw Broekers, zoals dat er geen
bedenktijd nodig is, als een koopovereenkomst is opgemaakt door een notaris.
Ik bedacht dat dit ook het probleem van de onderhandse executieverkoop zou
oplossen, in de zin die de notarissen voorstellen. Als de minister tot het
besluit komt dat dit een goed idee was, hoeft dat probleem niet eens bij de
evaluatie betrokken te worden.De minister heeft met verve geschilderd dat wij slechts twee dingen kunnen:
aannemen of verwerpen. Zo staat het in de Grondwet. In de praktijk zijn er
een heleboel tussenwegen, die de minister net zo goed kent als ik. In ieder
geval zullen wij moeten beslissen of wij voor of tegen dit wetsvoorstel stemmen,
met de toezeggingen die in de loop van de behandeling, ook vandaag nog, zijn
gedaan.De fractie van de Partij van de Arbeid zal ervoor kiezen om voor dit wetsvoorstel
stemmen, omdat wij liever een wet hebben die bescherming geeft aan de consument,
al is het niet precies op de manier en in de hoeveelheid die volgens ons het
beste zou zijn. In ieder geval vinden wij dat een deel van het publiek hiermee
beter af is dan met de huidige wet. Als het wetsvoorstel vandaag wordt aangenomen,
kan de regeling voor aanneming van werk worden geactualiseerd, en dat is hard
nodig. Al met al wegen voor ons de voordelen zwaarder dan de nadelen.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Voorzitter. De minister is begonnen met een verwijzing naar de eed die
hij vorige week op de Grondwet heeft afgelegd. Hij heeft de Kamer duidelijk
laten weten dat de keuze voor verbetering in dit huis niet aan de orde is.
Dat zijn de woorden van de minister.In de Grondwet staat waar deze Kamer toe gerechtigd is: het aannemen of
verwerpen van een wetsvoorstel. Zoals al door de vertegenwoordiger van de
Partij van de Arbeid is gezegd, zijn er tussenwegen die iedereen bekend zijn.Ik wil de minister erop wijzen dat wij als Kamerleden ook een eed op de
Grondwet hebben afgelegd. Deze houdt in dat wij tot taak hebben om ervoor
te zorgen dat er zo goed mogelijke wetgeving tot stand komt. Daar staan wij
voor. Als het nodig is om zo goed mogelijke wetgeving tot stand te brengen,
moeten wij misschien tussenwegen bewandelen die wel aan iedereen bekend zijn,
maar niet overal geschreven worden. Ik vind het niet helemaal correct dat
de minister aan het begin van zijn betoog nadrukkelijk een half machtswoord
heeft uitgesproken dat het aannemen of verwerpen is door de Kamer, en dat
er geen keuze is voor verbetering.Op de samenvatting die de minister gaf, was het gezegde van toepassing
dat je dezelfde dingen anders kunt zien. Ik meen dat dit gezegde afkomstig
is van een oud-lid van deze Kamer, prof. Glastra van Loon. Inderdaad kun je
dezelfde dingen anders zien, want ik herkende mij niet in de samenvatting
die de minister gaf. Ik heb ook gemerkt dat de vertegenwoordiger van de CDA-fractie
zich daarin evenmin herkende.Mijn voorstel was niet, een exclusieve bevoegdheid toe te kennen aan de
notaris bij het tot stand brengen van de obligatoire overeenkomst. Mijn voorstel
is gebaseerd op de leer van de twee wegen. Ik noem dat in dit verband de civielrechtelijke
tweewegenleer. Je hebt de keuze, of de notaris in te schakelen en dan heb
je een notariële koopovereenkomst zonder bedenktijd, of een schriftelijke
overeenkomst met een reële bedenktijd. Een reële bedenktijd is in
de visie van de VVD-fractie geen drie dagen, maar zeven dagen.Ik zal niet al te lang stilstaan bij een motie-Swildens-Rozendaal, want
het heeft geen zin die hier opnieuw aan de orde te stellen. Die motie is niet
ingediend. Dat is ons bekend. Er is ook niet gezegd dat die ingediend zou
zijn.De minister heeft in de visie van mijn fractie in zijn betoog vooral getracht,
aan te geven waarom een verplichte inschakeling van de notaris niet gewenst
is. De minister heeft vooral naar voren gebracht dat de notaris dan partij
wordt, namelijk partij van de koper, en niet meer onafhankelijk zou zijn bij
de transportakte. Er zou dan geen sprake zijn van verschuiving van het inschrijven
van de transportakte naar een eerder moment, namelijk de obligatoire koopovereenkomst,
zoals door collega Holdijk naar voren is gebracht.Ik meen dat ook de minister ervan op de hoogte is dat de notaris gehouden
is aan de "Belehrungs-pflicht". Dat betekent dat hij beide partijen onafhankelijk
van advies moet dienen. Het is echt overspannen om te denken dat als de notaris
wordt ingeschakeld bij de obligatoire koopovereenkomst hij opeens de notaris
van de koper zou zijn. Daar was zijn opleiding niet op gericht. Hij zal beide
partijen naar beste weten en kunnen adviseren over de inhoud van de overeenkomst.Het gaat daarbij ook over verborgen gebreken. De notaris zal misschien
tegen partijen zeggen, eens na te gaan of er verborgen gebreken zijn voordat
de overeenkomst getekend wordt. Om er zoals de minister doet, vanuit te gaan
dat de notaris alleen advies geeft over de juridische aspecten, maar niet
over zaken als verborgen gebreken, is onjuist. Het is de taak van de notaris
partijen erop te wijzen dat er goed naar verborgen gebreken gekeken moet worden.De minister heeft gezegd dat de kosten in Amsterdam hoger zijn dan elders.
Volgens de Koninklijke Notariële Broederschap leidt het systeem in Amsterdam
niet tot een significant verschil in kosten vergeleken met de rest van Nederland.
Het onderzoek is inderdaad door de broederschap zelf uitgevoerd en die staat
niet in een erg gunstig daglicht bij de minister. Ik heb de indruk dat de
minister niet veel sympathie heeft voor de KNB. De minister voert de Koninklijke
Notariële Broederschap bij voortduring enigszins ironiserend op en niet
geheel als een serieuze instelling. Onderzoeken van die organisatie worden
gekenschetst als eenzijdig of niet geheel juist. Ik verwijs
daarbij naar het onderzoek in de ons omringende landen naar bedenktijd dan
wel inschakeling van de notaris. Ik denk dat dit geheel ten onrechte is, maar
misschien heb ik de minister wel verkeerd beluisterd en ziet hij de onderzoeken
van de KNB niet zoals ik het nu schets.De minister is niet ingegaan op mijn suggestie. Dat vermoedde ik al toen
hij zei dat de VVD-fractie zou zijn voor verplichte inschakeling van de notaris.
Wij hebben voorgesteld om twee wegen mogelijk te maken en dat in de wet te
regelen. Wij willen niet afwachten of de minister na een poosje alsnog besluit
tot een aanpassing van wetgeving. De suggestie die de VVD-fractie heeft gedaan,
behelst het volgende: óf de notaris wordt ingeschakeld en dan is er
geen bedenktijd, óf er is een gewone schriftelijke overeenkomst en
dan is er een bedenktijd van zeven dagen in plaats van drie dagen. Dat vinden
wij een reële bedenktijd. De VVD-fractie stelt vast dat de bescherming
van de consument op deze manier optimaal is. Beide wegen bieden een buitengewoon
goede bescherming. Het onderwerp van het debat van vandaag is immers de bescherming
van de consument bij de koop van onroerend goed. Verschillende woordvoerders
hebben erop gewezen dat ook de consument/verkoper bescherming verdient. In
de suggestie die de VVD-fractie gedaan heeft, wordt de consument/verkoper
ook beschermd. Het is ons erom te doen dat er zo min mogelijk problemen ontstaan
bij de koop en verkoop van onroerend goed. Dat zou op deze wijze zeer goed
gerealiseerd kunnen worden.Wij vragen de minister dringend om op onze suggestie in te gaan. Als de
minister niet bereid of in staat is om de heldere lijn die wij voorstaan voor
de consumentenbescherming bij de koop van onroerend goed serieus te nemen,
dan zal ons helaas geen andere weg openstaan dan het wetsvoorstel niet te
steunen. De minister heeft in het begin gezegd dat hij de eed van trouw gezworen
heeft op de Grondwet. Wij hebben dat ook gedaan. De taak van deze Kamer is
om ervoor te zorgen dat er wetgeving wordt afgeleverd die zo goed mogelijk
in elkaar zit, die bescherming biedt en dat doel dient waarvoor de wetgeving
is ontworpen. Dat is de reden waarom de VVD-fractie hier zo duidelijk een
standpunt bepaalt.De heer Van de Beeten (CDA):Mijnheer de voorzitter. Ik dank de minister voor zijn op intellectueel
hoog niveau geformuleerde bijdrage aan dit debat, redenerend vanuit de drie
pijlers van ons civiele recht. De minister zal begrijpen dat dit mij als civilist
zeer aanspreekt. Ik zal dadelijk ook nog wat staatsrechtelijke opmerkingen
maken.Mijn eerste opmerking is wat minder interessant en die betreft het aannemen
van werk en de rol van de deskundigen bij oplevering. De minister heeft gezegd
dat de rol van een deskundige bij oplevering een andere is dan bij de uitvoering.
Ik onderschrijf dat het consequenties heeft voor de aansprakelijkheid van
de aannemer. In de praktijk is de deskundige die bij de oplevering betrokken
is in 99% van de gevallen ook bij de uitvoering van het werk betrokken. Ik
denk dan met name aan directie voerende architecten. Met andere woorden, diens
rol bij de uitvoering kan niet los worden gezien van zijn rol bij de oplevering,
en omgekeerd. Ik denk dan ook dat datgene wat ik heb opgemerkt wel degelijk
relevant zou kunnen zijn. Ik vraag de minister nogmaals de geformuleerde nuanceringen
te ondersteunen.Ik heb de minister specifiek gevraagd hoe ik de bedenktijd moet zien in
het geval dat vier dagen na de overhandiging van de koopakte de aannemingsovereenkomst
op tafel komt in de vorm van een akte en de koper, die eigenlijk een koop/aannemingsovereenkomst
wil tekenen, constateert dat de aannemingsovereenkomst van een zodanige inhoud
is dat hij eigenlijk niet meer wil, terwijl op dat moment voor de koop de
bedenktijd is verstreken. Ik heb in eerste termijn gevraagd hoe wij dat probleem
oplossen. Het is een niet onbelangrijk praktisch effect van het wetsvoorstel
zoals dat nu voorligt. Er zal toch een antwoord moeten komen, al was het maar
omdat wij er in de praktijk mee uit de voeten moeten kunnen.Een ander belangrijk punt dat meer specifiek te maken heeft met de rol
van de bedenktijd, is de opmerking van de minister dat in 90% van de gevallen
al voordat de koopovereenkomst wordt gesloten deskundigen zijn ingeschakeld.
Ik vraag de minister mij te vertellen waar hij dat percentage vandaan haalt.
Ik heb het overigens wel in de stukken gezien. Mij is gebleken dat het afkomstig
was van informatie van de Vereniging Eigen Huis. Ik heb nagezocht waarin dat
percentage was terug te vinden. Er werd verwezen naar onderzoeken die in 1988-1989
zijn uitgevoerd. Ik heb de onderzoeksrapporten opgevraagd om te kijken of
ik dit percentage kon vinden, maar ik heb het er niet in kunnen vinden. Mijn
praktijkervaring op dit punt leert dat dit percentage niet juist kan zijn,
tenzij de Vereniging Eigen Huis hier de wens de vader van de gedachte heeft
laten zijn en daarmee de hoop uitsprak zelf in zoveel mogelijk gevallen te
worden ingeschakeld. Dat mag natuurlijk. Dan ontstaat overigens wel een nieuwe
monopoliepositie, maar daarvoor hebben wij de NMa, neem ik aan.Het betoog van de minister viel eigenlijk in twee delen uiteen. In het
eerste wat langere gedeelte was hij tamelijk geharnast en begon hij met de
Grondwet. In het laatste deel wilde hij wat toezeggingen doen aan deze Kamer.
In die twee gedeeltes heeft hij twee totaal verschillende tonen getroffen.
Ik mag hopen dat in de tweede termijn met name de toon van het tweede gedeelte
van zijn betoog zal worden gehandhaafd, want ik geloof dat hij met het eerste
deel van zijn betoog de Kamer in een wat lastige positie heeft gemanoeuvreerd
door de stemming over dit wetsvoorstel eigenlijk het karakter te geven van
een beslissing over de rol van deze Kamer. Ik kan mij bijna niet voorstellen
dat de minister dat heeft willen doen. In ieder geval heeft hij in mijn bijdrage,
zowel schriftelijk als mondeling, geen aanleiding kunnen vinden om dat te
doen. Ik heb beklemtoond dat het mij gaat om de deugdelijkheid van de regeling.
Ik heb eerst gevraagd waarom de notaris per se niet nodig, respectievelijk
niet acceptabel is. Ik heb de minister gehoord. Ik vind wat hij heeft gezegd
niet overtuigend, maar ik zie ook geen redenen om zelf principieel voor die
notaris te gaan staan. Dat heb ik tot dusver in de schriftelijke stukken ook
niet gedaan.Ik ben niet overtuigd door de argumenten op het punt van de deugdelijkheid.
De afweging voor mijn fractie is niet zozeer of zij voor deze verbetering
is. Die verbetering zou bestaan uit de bedenktijd, en wat mij
betreft uitsluitend voor zover het gaat om het behoeden van consumenten voor
een overhaaste beslissing. Dat is wel een vooruitgang, maar die vooruitgang
wordt gerealiseerd door middel van een wetsvoorstel waarover technisch gesproken
vragen en procedures kunnen ontstaan wat de hanteerbaarheid van de bedenktijd
betreft, terwijl het bovendien afwijkt van de rechtssystematiek van het BW
op het punt van colportage, kopen op afstand en timesharing. Ter zake daarvan
zijn wel nadrukkelijk regelingen opgenomen in de wet, respectievelijk in een
AMvB over de inhoud van de akte. Uit een oogpunt van deugdelijkheid en rechtssystematiek
is het voor ons de vraag of niet op grond hiervan nee tegen dit wetsvoorstel
moet worden gezegd, dus niet vanwege de door de minister gepresenteerde keus
voor of tegen deze minimale consumentenbescherming. Het is uiteindelijk aan
de fracties in deze Kamer om te bepalen welke keus zij maken, en niet aan
de regering.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Nu de heer Van de Beeten zo nadrukkelijk spreekt over deugdelijkheid van
de wetgeving wil ik graag van hem vernemen hoe hij staat tegenover het voorstel
dat door de VVD-fractie is gedaan over de civielrechtelijke twee wegen.De heer Van de Beeten (CDA):Ik heb in de schriftelijke stukken en in de eerste termijn al te kennen
gegeven dat een groot deel van de problemen die ik zie op juridisch-technisch
gebied zou worden weggenomen als voor de notaris zou worden gekozen. Waar
trekken aan een dood paard voor de Eerste Kamer ook niet veel zin heeft, vind
ik dat de regering – indien zij vasthoudt aan de keuze tegen de notaris –
in ieder geval iets moet doen op de andere terreinen. Ik vind dat de regering
in ieder geval wat moet doen aan hetgeen wij naar voren hebben gebracht ten
einde het systeem dat zij verdedigt goed te kunnen laten werken en ook te
laten passen in het systeem van het BW.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Wellicht mag ik de heer Van de Beeten dan de suggestie doen om mee te
gaan met het voorstel van de VVD. Misschien komt dat dode paard dan ook tot
leven!De heer Van de Beeten (CDA):Ik heb al gezegd dat ik niet de confrontatie met dit kabinet, met deze
minister zoek, maar dat ik zoek naar deugdelijke wetgeving. Ik constateer
dat de oplossing van de VVD er een is, maar ik constateer ook dat er een andere
oplossing is, waarvan de minister in de nadere memorie van antwoord al heeft
laten blijken dat die wenselijk zou zijn. Hij zegt het hier ook weer, maar
ik krijg het gevoel dat hij het niet ronduit wil zeggen, omdat hij anders
met zijn eed op de Grondwet in de knel zou komen. Dat vind ik vervelend, maar
ik ervaar het niet zo, want wat wij vragen past in de systematiek van het
BW. Wij vragen simpelweg om in het BW op te nemen dat de inhoud van de akte
bij Algemene maatregel van bestuur nader zal worden geregeld. Dat geldt ook
al voor de andere drie delen van het BW. Wij vragen dus helemaal niets spectaculairs,
maar wel een duidelijke bijdrage aan de goede werking van het wetsvoorstel
dat de minister zelf heeft voorgelegd en die ook past in de rechtssystematiek
van het BW. Ik begrijp werkelijk niet waarom de minister dat niet gewoon meeneemt.
Als hij nu niet zonder meer wil toezeggen dat het sowieso aldus zal worden
gedaan – dat kan ik ook nog wel enigszins begrijpen – laat hij
dan in ieder geval toezeggen dat hij op zeer korte termijn ons een standpunt
zal voorleggen en daarover met ons in debat wil. Ik zie echt niet in dat dit
een onderzoek vereist ten einde te beoordelen of de Donner-norm van 20% aan
de orde is. Met eerdere sprekers ben ik van mening dat die norm uit de lucht
is gegrepen. Ik zie ook niet in dat er een jaar nodig is, want dat jaar heeft
de minister natuurlijk alleen maar nodig om te kunnen bezien of hij aan die
20% komt. Ik heb collega Rosenthal hier weleens verhalen horen vertellen over
de ondeugdelijkheid van onderzoek. Ik denk dat hij een interessante bijdrage
aan dit debat zou kunnen leveren als het gaat om onderzoek van een 20%-norm
die in een jaar zou moeten worden vastgesteld. Ik vind overigens dat wij daar
helemaal niet naar toe moeten. Wij vragen simpelweg om deugdelijkheid van
de wetgeving en om iets dat ook past in de rechtssystematiek. Is de minister
bereid om dat op te pakken en om daarover met deze Kamer op betrekkelijk korte
termijn – ik denk dan echt aan een periode korter dan zes maanden –
van gedachten te wisselen, over de vraag hoe dat zou kunnen worden aangepakt?De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Ook onze fracties danken de minister voor zijn uitvoerige
beantwoording. Om te beginnen wil ik in alle duidelijkheid stellen dat titel
7.12, de aanneming van werk, wat ons betreft nu niet ter discussie staat.De minister heeft met verve het wetsvoorstel inzake titel 7.1 verdedigd,
waarbij ik mij niet aan de indruk heb kunnen onttrekken dat de lange voorgeschiedenis
niet weinig gewicht in de schaal heeft gelegd. Wij hebben er in deze tweede
termijn geen behoefte aan om alle argumenten en diverse oplossingen te herhalen,
al zijn sommige argumenten van mijn kant door de minister onweersproken gebleven.
Als zodanig vind ik het argument van de minister geen reden om het wetsvoorstel
te omarmen.Het alternatieve model van bescherming van de koper via een verplichte
inschakeling van de notaris, dat onze sterke voorkeur heeft, heeft de minister
van de hand gewezen met minstens zoveel verve als waarmee hij het wetsvoorstel
heeft verdedigd. Hij wijst om principiële redenen de betrokkenheid van
de notaris af. Dit gaat mij wat al te ver. Alsof dit alternatieve model niet
vanaf het moment dat over deze materie is nagedacht, een serieuze optie is
geweest. Het is helaas – zo voeg ik hieraan toe – speelbal van
belangengroepen geworden.Ik blijf bij die optie. Ten overvloede zo mag ik hopen, verklaar ik dat
ik geen enkel belang bij of binding aan het notariaat heb. Dit moet hier helaas
schijnbaar toch wel gezegd worden. Wel wil ik zeggen dat ik generaal genomen
vertrouwen heb in de onafhankelijkheid van ons notariaat. Ik zeg dit met nadruk,
omdat ik uit het betoog van de minister de indruk heb gekregen dat het notariaat
dit alternatieve model op dubieuze gronden – zeg maar: eigen belangen –
heeft verdedigd. Ik vind dat wij het notariaat op deze wijze geen recht doen;
ik praat dan niet over organisaties, maar over het notariaat. Ik wijs nog eens op het sinds de jaren dertig goed functionerende Amsterdamse
model. Wij praten hier vaak over pilot projecten. Als je nu een pilot project
wil hebben van lange duur, is dit een pilot project van lange duur dat zijn
deugdelijkheid heeft bewezen. De kosten van dit Amsterdamse model zijn niet
zodanig dat de cliënten in Amsterdam zelfs na de invoering van de concurrerende
tarieven voor het onroerend goed, op grote schaal de vlucht naar de regio
hebben genomen. Meer wil ik hiervan op dit moment niet zeggen.De minister heeft er terecht op gewezen dat deze Kamer het voorstel moet
aanvaarden of verwerpen. Ik laat de verschillende opmerkingen die zijn gemaakt
met het oog op verbetering van de voorstellen even rusten. Het is inderdaad
een plicht van de Kamer om die verbetering optimaal na te streven. Bij verwerping
van dit wetsvoorstel resteert de bestaande situatie die niet bevredigend is.
Het moge duidelijk zijn dat de handhaving daarvan ook óns oogmerk niet
is. Wij zouden iets beters willen dan de thans voorgestelde aanvullingen van
titel 7.1. Dit is een rechts-politieke keuze, maar die mag de Eerste Kamer
toch maken. De vraag is zelfs of zij niet verplicht is die keuze te maken.
Het moge ook duidelijk zijn dat wij het wetsvoorstel niet om principiële
redenen verwerpelijk vinden, in tegenstelling tot de minister die ons alternatief
als principieel ondeugdelijk heeft gediskwalificeerd. Ik ben en blijf van
mening dat het wetsvoorstel de in deze zaak minder wenselijke sporen draagt
van onze poldercultuur. Het is niet voor niets dat de minister een- en andermaal
het woord draagvlak heeft gebruikt. In feite is sprake van het wetsvoorstel
van de gemiste kans. Welke consequenties onze fracties aan dit standpunt zullen
verbinden, zal zo dadelijk openbaar worden.De voorzitter:Dan is nu opnieuw het woord aan de minister van Justitie, als hij bereid
en in staat is, onmiddellijk te antwoorden. Die indruk wekt hij bij mij.Minister Donner:Voorzitter. Bereid wel. "In staat": daarover hoop ik dat de Kamer welwillend
wil oordelen. Ik ben nog even bezig met de vraag van de heer Van de Beeten
over de deskundige bij het toezicht. Daarop hoop ik het antwoord nog voor
het einde van mijn betoog te hebben; ik geloof dat ik het zelfs nu al krijg.
Dat is een van de punten waarop ik straks nog terugkom.Ik had moeten nalaten om de standpunten van de verschillende fractiewoordvoerders
samen te vatten; deze had ik moeten laten voor wat ze waren. Deze les zal
ik ter harte nemen voor de komende tijd. Ik heb overigens niet willen aangeven –
volgens mij heb ik dat eerder al laten blijken – dat ik de rol van de
Kamer ten aanzien van het verbeteren en garanderen van goede wetgeving misken.
In die zin ben ik ook gaarne bereid om waar nodig daaraan mee te werken. In
dit geval proefde ik echter in de verschillende voorstellen dat die er vooral
toe strekten om een stap verder te gaan. Ook daaraan wil ik gaarne meewerken,
maar nu moet wel de eerste stap worden gezet. Na tien jaar moeten wij in staat
zijn om die te zetten, ook al is deze onbevredigend naar het oordeel van verschillende
fracties. Ik heb aangegeven dat ik gaarne bereid ben deze zaken te wegen om
tot een volgende stap te komen. Het is niet zo dat wij moeten berusten in
slechte wetgeving.Ik heb niet willen betogen dat de notaris niet onafhankelijk is; ik ben
juist van mening dat hij wél onafhankelijk is. Hij behoort tussen partijen
in te staan en zo een waarborg te bieden voor met name de juridische kwaliteit
van de overeenkomst; deze moet dekkend zijn. De bescherming en de aanleiding
van de bescherming die wordt beoogd met dit wetsvoorstel, heeft echter niet
zozeer betrekking op de juridische kwaliteit van de overeenkomst, maar op
de eventuele materiële achtergrond. In de discussie met mevrouw Le Poole
heb ik in dit verband aangegeven dat de koper vaak in het nadeel is door gebrek
aan kennis omtrent de woning die hij koopt. Door de notaris daarin te veel
te betrekken, wordt hij in een naar mijn gevoel onmogelijke positie gebracht.
Dit betekent een verschuiving van zijn rol; dat is het uitgangspunt.Verder heb ik de door mevrouw Broekers aangegeven tweewegenleer niet willen
miskennen. De heer Holdijk had echter met de verplichte inschakeling van de
notaris het meest verstrekkende voorstel, zodat ik daarop het meest diepgaand
ben ingegaan. Ik ben gaarne bereid dit mee te nemen, omdat het een verdere
ontwikkeling is op het al bestaande punt dat als de notaris wordt ingeschakeld,
daaraan ook bij de inschrijving van de koop in de openbare registers verdergaande
gevolgen zitten. Ik ben het ermee eens dat als de koopakte door de notaris
wordt verleden, de bedenktijd kan worden uitgeschakeld. Het enige waartoe
ik op dit moment niet bereid ben is dat automatisch het geval te laten zijn.
Wel ben ik bereid om over het punt verder na te denken. Dat je de mogelijkheid
van een langere bedenktijd in het andere geval eventueel bekijkt, is een punt
van evaluatie.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ik meen dat de minister eventueel wil bekijken of de bedenktijd kan worden
afgeschaft als de notaris wordt ingeschakeld. Hij wil dat niet toezeggen.
Ik heb niet begrepen dat de minister de mogelijkheid van een notariële
tussenkomst bij de obligatoire overeenkomst sowieso omarmt en vervolgens zegt
dat er in dat geval geen bedenktijd is. Het gaat blijkbaar om de Vormerkung.Minister Donner:Ik heb aangegeven dat ik gaarne bereid ben om dat punt mee te nemen. Het
gaat hierbij over de mogelijkheid dat als de koopakte bij notariële akte
wordt vastgesteld, de bedenktijd daarin wordt afgeschaft. Ik betwijfel of
deze optie een adequate oplossing is voor de problemen die mevrouw Broekers
aangeeft. De mogelijkheid bestaat nu niet volgens de wet, omdat contractueel
niet kan worden afgeweken van de bedenktijd. Juist omdat de notaris bepaalde
waarborgen biedt op dat punt, kan ik mij voorstellen dat men dit idee overweegt.
Nogmaals, je kunt dat niet automatisch doen, omdat de bescherming wordt beoogd
vanuit andere dan juridische oogpunten. Dit punt hangt samen met de bijzondere
rol van de notaris. Ik ben het er helemaal mee eens dat de notaris een waarborg
biedt voor koper en verkoper. Dat is echter nu net wat met het onderhavige
wetsvoorstel niet werd beoogd. Daarmee werd namelijk specifiek de bescherming
van de koper beoogd. Geconstateerd werd dat hij in een nadelige positie was
ten opzichte van de verkoper. Vandaar de logica om daarbij niet de nadruk
te leggen op de juridische bescherming.Voorzitter. Dit kabinet staat onder meer voor het terugdringen van regels.
Wij moeten oppassen dat het enkele feit dat er soms problemen zijn, geen aanleiding
is om regels in te voeren. De 20%-norm is echter enkel bedoeld om ervoor te
zorgen dat er een zekere vuistregel is om te bepalen wanneer je een en ander
wel doet en wanneer niet. De vuistregel kan naar omstandigheden verschillend
zijn, afhankelijk van de ernst van de geconstateerde feiten. Verder laat ik
de 20%-norm voor wat hij is.Vooral de heer Van de Beeten heeft gevraagd waarom niet is gekozen voor
het systeem dat al bestaat in de wet, bijvoorbeeld bij de Colportagewet, de
regeling inzake kopen op afstand en de wet inzake timesharing. Daarin is bepaald
dat de inhoud van de overeenkomst bij AMvB nader kan worden geregeld. Ik erken
volledig dat dit punt nu in het BW is opgenomen en ben bovendien volledig
bereid om, zoals gevraagd, af te wegen of dat een oplossing is, dan wel het
regelend optreden. Het gaat daarbij namelijk om een overeenkomst waarover
de wetgever heeft gesteld dat als niet is voldaan aan de voorwaarden, er geen
overeenkomst is. Bij de zaken waarbij het daar om gaat, kan het een geldige
afweging zijn geweest dat het vanuit het oogpunt van bescherming van de consument
beter is. Ik vrees dat dit aanleiding dreigt te geven tot rechtsonzekerheid
op het terrein van onroerende goederen. Ik heb het jaar aangegeven om de ruimte
te hebben om te bezien wat het probleem is. Ik ben echter gaarne bereid om,
als dat de wens van de Kamer is, toe te zeggen dat ik de Kamer nog voor het
einde van het jaar een brief ter zake zal toesturen, waarin ik het gehele
terrein afbaken en waarin ik ook inga op het voorstel van mevrouw Broekers.
Ik zal daarin verwoorden hoe vanuit deze eerste stap de bescherming van de
consument verder zou moeten worden uitgebouwd, in het bijzonder op het punt
van het eventueel nader regelen van de inhoud van contracten. Tevens zal ik
ingaan op de vraag in hoeverre aangesloten zou moeten worden bij de rest van
de systematiek van het Burgerlijk Wetboek, dan wel of er argumenten zijn om
het op dit terrein eventueel anders te doen. Ik ben gaarne bereid meer afgewogen
aan te geven welke afwegingen hierbij een rol zouden moeten spelen.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):U hebt gezegd dat u niets kunt toezeggen. Zegt u nu toch toe dat u over
zeven maanden met een voorstel tot aanpassing van de wetgeving komt, zoals
bepleit door de VVD-fractie?Minister Donner:Neen. Ik heb aangegeven dat ik voor het einde van het jaar een standpunt
zal innemen over de wijze waarop vanuit deze eerste stap de bescherming van
de koper verder uitgebouwd zou moeten worden, waarbij de Kamer de gelegenheid
krijgt hierover te discussiëren. Ik wil daarmee niet wachten tot de evaluatie.
Ik zal een en ander schriftelijk aan uw Kamer voorleggen. Ik doe echter geen
toezegging dat ik voor een bepaald middel zal kiezen. U zou in dat geval geen
brief meer nodig hebben, want dan kiezen wij nu voor een bepaalde richting.
Ik heb u de verschillende argumenten aangegeven. Met name op het punt van
het nader preciseren van de inhoud vrees ik voor grote rechtsonzekerheid.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Dit is een heel belangrijk debat en wij staan onder tijdsdruk. Als de
minister bereid zou zijn wel een toezegging te doen in de richting van hetgeen
de VVD-fractie naar voren heeft gebracht, zouden wij een heel eind verder
kunnen komen.Minister Donner:Ik constateer dat de VVD-fractie een andere richting uit wil dan bijvoorbeeld
de fracties van CDA en PvdA. Ik kan nu niet voor een bepaalde richting kiezen.
Wel ben ik bereid om in een brief aan de Kamer de verschillende elementen
aan te geven die een rol spelen als wij deze stap zetten.De heer Van de Beeten (CDA):Wij moeten de verschillen tussen de fracties niet overdrijven. Ik heb
al aangegeven dat ik op zichzelf genomen zou willen meedenken met de VVD-fractie,
als ik niet de indruk had gehad dat de regering die kant niet op wil. Als
de minister nu zegt dat hij dat nog weer eens wil bezien en dat dit in de
brief terugkomt, vind ik dat pure winst, ook voor de VVD-fractie, en dat juich
ik toe.Minister Donner:Als er aanleiding is om het vereiste van schriftelijkheid in overeenkomsten
eventueel op te nemen in een wetsvoorstel dat nu reeds bij de Kamer ligt,
ben ik gaarne bereid om dit te overwegen. In de brief zal ik ingaan op de
uitbreiding van het schriftelijkheidsvereiste, als dat een wezenlijk punt
is. Nu ben ik nog niet in staat om uit verschillende alternatieven een richting
te kiezen. Ik ben gaarne bereid daarover op de kortst mogelijke termijn met
de Kamer te discussiëren. Ik doe dat niet vanuit een onverplichte situatie,
in de trant van: wij hebben een discussie en zien dan wel verder, maar vanuit
de intentie om te komen tot een verder gaande bescherming van de koper, waartoe
de wenselijkheid door deze Kamer tot uitdrukking is gebracht.De heer Van de Beeten heeft een aantal specifieke vragen gesteld over
het derde lid van artikel 7.12.16. Hij heeft onder meer gevraagd wat er gebeurt
als de aannemingsovereenkomst vier dagen na de koopovereenkomst binnenkomt.
Welnu, het tweede lid slaat op de aannemingsovereenkomst. Derhalve begint
de termijn nadat de aannemingsovereenkomst wordt aangeboden. Dus in de situatie
waarin vier dagen na de koopovereenkomst de aannemingsovereenkomst wordt aangeboden,
begint de bedenktijd na aanbieding van de aannemingsovereenkomst.Voor de oplevering van het werk wordt in het derde lid van artikel 7.12.7a
bepaald dat de aannemer is ontslagen van de aansprakelijkheid voor gebreken
die de opdrachtgever op het tijdstip van oplevering redelijkerwijs had moeten
ontdekken. Uit deze bepaling vloeit voort dat de kwaliteit van het toezicht
aan de opdrachtgever wordt toegerekend voor zover het gaat om het moment van
oplevering. De regel van dit artikel is een concretisering voor de aannemingsovereenkomst
van de algemene regel van artikel 6.89 BW. Het ligt voor de hand dat de kans
dat een verborgen gebrek wordt ontdekt, bij deskundig toezicht bij de oplevering
groter is dan wanneer er sprake is van minder deskundig toezicht. Ik zie dan
ook niet in waarom de mate van deskundigheid daarbij niet van belang zou mogen
zijn voor de mate waarin de opdrachtgever het risico draagt
van het niet ontdekken van een gebrek bij de oplevering.De heer Van de Beeten wijst er terecht op dat het de taak van deze Kamer
is om te letten op de deugdelijkheid van wetgeving. Ik heb aangegeven waarom
naar mijn gevoelen de verschillende punten waarop hij vragen opriep, de wetgeving
wel degelijk deugdelijker maken. Ik ben ingegaan op het punt van de inhoud
van de overeenkomst en op de wijze waarop ik daaraan tegemoet meen te zijn
gekomen. Ik heb ook mijn bereidheid getoond om hierover op zo kort mogelijke
termijn met de Kamer te spreken.Mevrouw Broekers suggereerde dat ik weinig sympathie voor het notariaat
zou hebben. Ten onrechte, denk ik, want ik heb juist zoveel sympathie voor
de notarissen dat ik hen niet in een onmogelijke positie zou willen brengen,
omdat ik meen dat er een verschil is. Ik heb ook niet van eenzijdig onderzoek
willen spreken, maar mevrouw Broekers noemde een aantal voorbeelden waarbij
er geen sprake is van een bedenktijd. Ik heb de wetsartikelen aangegeven waarin
in de genoemde landen de bedenktijd voorkomt. En ik heb verder alleen als
verklaring aangegeven dat het onderzoek van het notariaat er vermoedelijk
vooral op gericht was, in welke gevallen er sprake was van verplichte inschakeling
van het notariaat en in welke gevallen niet. Ik laat de kwestie van de prijzen
van het notariaat verder in het midden.Ik ben het geheel met de heer Holdijk eens dat de lange voorgeschiedenis
geen argument mag zijn om het wetsvoorstel te omarmen. Dat heb ik ook niet
gezegd, ik heb alleen aangegeven dat de verschillende voorstellen vooral bedoeld
zijn om de koper meer bescherming te bieden. Ik heb ook geprobeerd om aan
te geven dat dit een eerste stap is, en zeker niet de laatste. Daarom heb
ik gezegd dat ik het moeilijk zou vinden om de discussie na elf jaar opnieuw
te beginnen, als dit wetsvoorstel werd afgewezen. Dat is het enige wat ik
heb willen betogen, maar in mijn reactie op een vraag van mevrouw Le Poole
heb ik willen aangeven dat het zeker niet mijn bedoeling is, het denken stop
te zetten tot de evaluatie, maar zo snel mogelijk met deze Kamer te discussiëren
over verdere rechtsbescherming, en in het bijzonder over de vraag of wij de
inhoud van de overeenkomst volgens de bestaande systematiek of via het regelend
recht nader moeten invullen. En ik zou er ook de vraag van mevrouw Broekers
bij willen betrekken of de bedenktijd automatisch zou moeten vervallen als
de notaris is ingeschakeld of dat dit in de notariële overeenkomst zou
moeten worden bepaald. Daarnaast had ik al toegezegd, nog een aantal punten
erbij te betrekken, zoals verbreding van de eis van schriftelijkheid.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik constateer, dat een stemming bij zitten en opstaan over het wetsvoorstel
wordt verlangd. Ik geef gelegenheid tot het afleggen van stemverklaringen
vooraf.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Voorzitter. Ik zeg de minister dank voor de serieuze poging die hij in
tweede termijn heeft ondernomen om aan te geven dat de opmerkingen die gemaakt
zijn hem ter harte zijn gegaan en dat hij die ook ter harte zal nemen.De minister heeft toegezegd een brief aan de Eerste Kamer te zullen zenden
op een termijn van uiterlijk zeven maanden of zoveel eerder als mogelijk is,
maar een termijn van zeven maanden acht ik een reële termijn. Ik stel
met nadruk vast dat de minister toezegt serieuze aandacht te geven aan de
visie van de VVD-fractie. Immers, de suggestie van de VVD-fractie, aan te
duiden als de tweewegenleer, biedt een degelijke, reële consumentenbescherming
en is in dat opzicht beter dan de toch wat wassenneusachtige consumentenbescherming
die in het wetsvoorstel staat.Ervan uitgaande dat de minister zich aan zijn toezegging zal houden –
daar ga ik van uit, want zo kennen wij de minister – inzake de periode
van zeven maanden en dat er werkelijk serieuze aandacht aan deze punten wordt
gegeven zonder "bias", trek ik de eerdere verklaring van de VVD-fractie terug
dat wij niet met het wetsvoorstel zouden instemmen. Wij stemmen er derhalve
wel mee in.De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. De CDA-fractie heeft de hoop dat wij met de toezeggingen van
de minister enigszins uit de loopgraven rondom de rol van de notaris zijn
gekomen en dat wij de zaak straks naar aanleiding van zijn brief nog wat sterker
op zijn merites zullen kunnen bediscussiëren, met name op het punt van
het passen in de rechtssystematiek en de deugdelijkheid van de regeling. Dat
is voor ons op zich voldoende om onze steun aan het wetsvoorstel vandaag niet
te onthouden.In stemming komt het wetsvoorstel.De voorzitter:Ik constateer, dat de aanwezige leden van de fractie van de SGP tegen
het wetsvoorstel hebben gestemd en die van de overige fracties ervoor, zodat
het is aangenomen.Ik feliciteer de minister met dit resultaat.De vergadering wordt enkele minuten geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20022003-828-841.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl