Debat over de eerste informatieronde (eerste ronde van de informatiefase van de kabinetsformatie)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 92
 
 
 
 Eerste informatieronde
 Aan de orde is het debatover de eerste informatieronde.
 
 Ik heet oud-informateur Rosenthal van harte welkom. Aan de orde is het
debat over het verslag van zijn informatiewerkzaamheden. Zoals afgesproken
gelden er spreektijden van vijf minuten per fractie. Eerst spreekt de Kamer
in eerste termijn, waarna ik het woord zal geven aan de heer Rosenthal. Ik
wijs de leden op artikel 139b van het Reglement van Orde, waarin staat dat
dit debat bedoeld is om inlichtingen van de informateur te verkrijgen over
het verloop van de kabinetsinformatie.
 Tijdens de termijn van de informateur sta ik geen interrupties toe, tenzij
het gaat om een verduidelijking. Onderlinge interrupties in de eerste termijn
van de Kamer sta ik wel toe. Na het antwoord van de informateur zullen wij
bezien of een tweede termijn nodig is.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Mevrouw de voorzitter. Op 9 juni heeft de kiezer gesproken. Om een
bekend filosoof te citeren: daar was geen woord Spaans bij. 1,5 miljoen kiezers.
De Partij voor de Vrijheid de derde partij van Nederland. Een winst van vijftien
zetels.
 Veel partijen spreken er steeds over dat je bevolkingsgroepen niet moet
uitsluiten. De elitekliek heeft daarmee een stuk minder moeite als 1,5 miljoen
kiezers worden uitgesloten, worden buitengesloten. Dat vindt die elitekliek
geen enkel probleem. Die groep kiezers is in de afgelopen weken buiten de
democratie geplaatst. Die mensen hadden net zo goed niet naar de stembus hoeven
gaan. Hun stem telt niet mee! 1,5 miljoen mensen worden gekwetst in hun rechtsgevoel.
1,5 miljoen mensen vragen zich af of de democratie nog wel voor hen geldt.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dat is opnieuw een stevig begin. Is dit een gevoel van woede en frustratie
vanuit de PVV of is heel de procedure een probleem? Het volgende verbaasde
mij. Op 10 juni hadden wij met de lijsttrekkers, de aanstaand fractievoorzitters,
een overleg. Ik stelde daarbij voor om eendrachtig het voorstel van D66 en
GroenLinks een debat te houden. Wie was degene die blokkeerde? Dat was de
PVV. Nu het probleem zich na een paar weken op de partij van de heer Wilders
richt, is er groot misbaar. Is dat alleen vanwege zijn eigen positie of is
misschien heel het systeem aan verandering toe?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Allebei. Wij zijn inderdaad woedend, net als die 1,5 miljoen kiezers.
Ik had ook steun gegeven aan een vergelijkbaar verzoek van een andere partij
die bij de verkiezingen de grootste winnaar zou zijn geworden en hetzelfde
was gebeurd.
 De heer Pechtold heeft gelijk met zijn tweede opmerking. Het zal mij geen
tweede keer gebeuren. De volgende keer zal ik zo'n debat steunen. De informatie
moet inderdaad op heel andere manier plaatsvinden en moet transparanter zijn.
Dat standpunt van ons is bekend. Ik zeg ook meteen dat het staatshoofd, de
Koning zoals die in de Grondwet wordt genoemd, geen lid meer zou moeten zijn
van de regering. Dat staat ook in ons verkiezingsprogramma. Het staatshoofd
zou in het proces van informatie en formatie geen rol meer moeten vervullen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik ben altijd blij met wijsheid, al is het in dit geval op het laatste
moment en misschien vooral gestuurd vanuit eigenbelang. Ik kan mij nog goed
het debat herinneren waarin het voorstel van collega's Van der Ham en Van
Gent voorlag, om deze procedure ook na 9 juni wat meer te structureren.
Dat voorstel is behoorlijk afgezwakt onder druk van de PVV, maar vervolgens
stemde de PVV alsnog tegen. Het is enigszins een kwestie van krokodillentranen.
Ik snap dat de heer Wilders dit debat wil voeren, ik heb dat ook gesteund,
maar ik zou willen dat hij het doet vanwege de totale transparantie van de
democratie en niet alleen vanwege eigen gevoelens.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Dat laatste is zeker niet het geval. Ik zei al dat ik andere fracties
daarin ook zou hebben gesteund. Nogmaals, lees ons verkiezingsprogramma. Daarin
staat dat de Majesteit, het staatshoofd, wat ons betreft geen rol moet hebben
en geen lid van de regering moeten zijn. Dit is opnieuw een les daarvoor.
Hoe eerder wij dat kunnen veranderen en het staatshoofd geen rol meer geven
bij heel deze procedure, hoe beter.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 De heer Wilders is in ieder geval nog aan tafel geweest. Dat kunnen mijn
miljoen kiezers niet zeggen.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Dat is waar.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Als u dan toch steun wilt betuigen, mag dat ook gelden voor onze kiezers.
Wij wachten nog steeds op een uitnodiging. Dat terzijde. Wie verwijt u nu
het meeste? De informateur, die niet doorgepakt heeft? De CDA-fractie, die
niet wilde? Of uzelf, dat u het niet goed genoeg heeft gedaan?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ik denk dat wij het heel goed gedaan hebben. Wij zijn ook heel constructief
geweest. Ik kom zo in mijn verhaal te spreken over wat andere partijen, als
u het goedvindt. Ik zal dan zeggen wat ik ervan vind. Als u daarna nog vragen
hebt, beantwoord ik die graag.
 1,5 miljoen mensen zijn dus afgeserveerd door een politieke elite die
het zo goed met zichzelf heeft getroffen dat zij dat vooral zo wil houden
en anderen wil buitensluiten. Daarop komt het neer. Er is geen seconde onderhandeld
met de grootste winnaar van de verkiezingen. Geen seconde! De Partij voor
de Vrijheid is behandeld alsof zij een paria was, een melaatse, een zwerver
die men liever op de stoep laat staan. Nu ligt er een cordon sanitaire om
die 1,5 miljoen burgers, om 1,5 miljoen stemmers, om 1,5 miljoen belastingbetalers,
om 1,5 miljoen Nederlanders. Zij bestaan en zij maken geluid, maar het lijkt
alsof de politieke elite wil zeggen: laten wij alstublieft niet luisteren
naar die mensen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Even voor mijn duidelijkheid. U zegt eigenlijk dat VVD en CDA u behandeld
hebben als een paria en een melaatse?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Dat zeg ik niet. Ik zeg wel dat in ieder geval het CDA een enorm schandalige
opstelling heeft gekozen. Ik kom daar zo op terug. Er zijn
ook andere partijen in de Kamer die al vóór de verkiezingen
hebben gezegd niet met mijn partij om tafel te willen. Die waren in ieder
geval nog zo eerlijk om het voor de verkiezingen te doen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik vraag om wat precisie. De term "politieke elitekliek" klinkt aanvallend,
maar zegt tegelijkertijd ook heel weinig. Mijn fractie heeft inderdaad vóór
de verkiezingen regeren met de PVV uitgesloten, zoals de PVV regeren met GroenLinks
heeft uitgesloten. Hij heeft dus een cordon sanitair om GroenLinks gelegd.
Ik zou het wel op prijs stellen als de heer Wilders precies is in zijn aanval.
Door wie zijn de kiezers van de heer Wilders nu eigenlijk gekwetst? Wie heeft
de onderhandelingen met de heer Wilders geweigerd? Wie heeft de heer Wilders
behandeld als een melaatse?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Laat ik u eerst geruststellen, mevrouw Halsema, uw partij hoort bij uitstek
bij de politieke elitekliek. Maakt u zich dus geen zorgen. U valt er ook onder.
Verder kom ik in mijn verhaal zo op de mensen – ook een beetje in antwoord
op de vraag van de heer Roemer – die ik een en ander verwijt.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik ben het niet van u gewend dat u om een antwoord zeilt. U gaat dus nog
heel precies benoemen wie u als een melaatse heeft behandeld?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Wacht u maar af, dan zult u het horen.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Nog een vraag voor de volledigheid en de precisie. De heer Wilders zei
zo-even dat niemand met hem wilde onderhandelen en dat er geen seconde met
de PVV-fractie is onderhandeld. Ik lees in het verslag van de informateur
dat de voorzitter van de PVV-fractie het standpunt innam dat hij geen onderhandelingen
met de voorzitter van de VVD-fractie wenste te voeren zonder deelname daaraan
van de voorzitter van de CDA-fractie. Mag ik vaststellen dat op het moment
dat de heer Wilders wel kon onderhandelen hij dat heeft geweigerd?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Wij hebben met iedereen willen praten. Wij hebben ook met de vertegenwoordiger
van het CDA willen praten. Daar is die niet op ingegaan, zelfs in het stadium
dat er nog geen sprake was van onderhandelen. Dat staat ook in de brief van
de oud-informateur, de heer Rosenthal. Die heeft zelfs twee gesprekken voor
elkaar geprobeerd te krijgen. Daar is het CDA iedere keer opnieuw niet op
ingegaan. Het CDA heeft – ik kom daar later op terug – als krankzinnige
voorwaarde gesteld dat de VVD en de PVV eerst een soort subakkoord moeten
sluiten voordat het CDA om tafel gaat. Dat kan natuurlijk niet. Niemand laat
zich in zijn kaarten kijken. Niemand gaat onderhandelen over een kabinet als
niet alle partijen daarvoor aan tafel zitten. De heer Verhagen is inconsistent
tot op het bot. De heer Verhagen heeft het beargumenteerd door te zeggen dat
er enorme verschillen zijn tussen de VVD en de PVV en dat die daarom eerst
overeenstemming moeten bereiken voordat hij aan tafel schuift. Men kan veel
zeggen van de VVD en de PVV, maar een ding moet ik beamen. Dat is dat de verschillen
tussen de VVD en de Partij van de Arbeid honderd keer groter zijn dan de verschillen
tussen de VVD en de PVV. De heer Verhagen zegt nu niet: ik wil eerst dat de
heer Rutte een deal sluit met de heer Cohen voordat ik aan tafel kom. Nee,
ik hoorde de heer Verhagen op televisie zeggen dat hij nu meteen aan tafel
wil aanschuiven. Dat getuigt van een dubbele moraal en van een dubbele agenda,
die niet te verklaren is.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Ik vind dit een buitengewoon belangwekkende beschouwing, maar zij gaat
voorbij aan mijn vraag. Mijn vraag was heel simpel. U zei: men heeft geen
seconde met ons willen onderhandelen. U verbond dat met het schofferen van
uw kiezers. Ik bedenk het niet zelf, maar haal uit het verslag van de informateur
dat u hebt geweigerd om te onderhandelen toen dat kon. Toen u de belangen
van uw kiezers kon verdedigen, vond u dat niet gewenst. Het is maar een vaststelling.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Die klopt niet. Wij hebben van begin af aan gezegd dat wij willen onderhandelen
met alle partijen waarmee wij, zoals de opdracht aan de oud-informateur luidde,
tot een werkbare samenwerking – lees: een meerderheidskabinet –
zouden kunnen komen. Wij hebben van de eerste tot de laatste seconde willen
onderhandelen, maar wel met drie partijen. Je gaat niet om tafel zitten met
twee partijen die samen geen meerderheid hebben. We hebben er alles aan gedaan
om de heer Verhagen aan tafel te krijgen, maar de heer Verhagen heeft de stekker
eruit getrokken. De heer Verhagen heeft het gesprek geweigerd. De heer Verhagen
heeft zich wat dat betreft schandalig opgesteld.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Wat de keuze van de heer Verhagen ook was, u zat daar aan tafel. Dit was
toch uw keuze? U wilde dit kabinet heel graag, al was het maar om te voorkomen
dat er een kabinet met de PvdA zou komen. Als u dat wilde, had u toch de mogelijkheid
om aan tafel te blijven zitten, al was het een ongebruikelijke manier van
doen? U hebt toch zelf besloten dat om dat niet te doen? Dat was toch een
keuze van u en van niemand anders?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 U hebt gelijk: er is in dit land niets erger dan een kabinet met de PvdA.
Ik weet niet wat je allemaal zou kunnen doen om dat te voorkomen, maar je
zou er heel veel voor doen.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Die kans hebt u dus laten lopen!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ja, die kans heb ik laten lopen. Dat heb ik gedaan omdat de partijen van
de heer Rutte en mij samen geen meerderheid hebben. Het heeft geen enkele
zin om met elkaar te gaan praten als de derde partij die je nodig hebt om
een meerderheid te kunnen vormen, in dit geval het CDA, weigert om aan te
schuiven. Niettemin zal ik ook nu alles blijven doen om te verhoeden dat u
ooit in dat vak komt te zitten.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik vind het toch niet helemaal consequent. U zegt nu zelf dat u de kans
hebt laten lopen op een kabinet dat u heel graag wilde. U was daarnet nogal
onbarmhartig in uw oordelen over het CDA en de VVD, maar dat even daargelaten:
wat weerhoudt u ervan om eerst een principeakkoord te sluiten
met de VVD en daar vervolgens nog een partner bij te zoeken? Dan hebt u toch
precies wat u wilt?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Nee, want het gaat erom dat je overleg over een kabinet voert met de partijen
die daaraan zullen deelnemen. Je moet dat doen met drie partijen die samen
een meerderheid vormen. Het heeft geen enkele zin om met de heer Rutte te
praten over een akkoord, terwijl de heer Verhagen de volgende dag namens het
CDA kan zeggen "heren, bedankt, maar we doen het toch niet" of "ik heb hier
nog een paar veranderingen", of wat dan ook. Volgens mij zou geen enkele partij
dat doen.
 De oud-informateur heeft wel bekeken of er tweegesprekken konden plaatsvinden.
Er zouden dan nog geen onderhandelingen zijn, maar slechts tweegesprekken,
om te bekijken of wij de weerzin konden weghalen die er blijkbaar was bij
het CDA. Er is geprobeerd om het CDA aan tafel te krijgen voor tweemaal een
tweegesprek. Er was dus geen sprake van een onderhandeling, maar slechts van
een gesprek. Zelfs die gesprekken met de heer Rutte en met mijzelf heeft de
heer Verhagen, na ampel beraad, zoals in het rapport van de informateur staat,
afgewezen en weggegooid. Wij hebben geprobeerd te praten. Wij hebben gezegd
dat wij willen onderhandelen, maar het CDA is daar iedere keer opnieuw weer
voor gaan liggen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik begrijp heel goed dat u het belangrijk vindt om te laten zien dat u
het nationale slachtoffer bent van de gang van zaken tot dusver, maar ik begrijp
echt niet wat u te verliezen had. Als regeren voor u zo belangrijk was en
als u zo graag wilde, is mij onduidelijk waarom u niet tot het gaatje bent
gegaan. Waarom bent u niet gewoon met de VVD aan tafel blijven zitten? Waarom
hebt u daar geen fantastisch akkoord gesloten om daarna het CDA erbij te halen?
U bent toch zelf weggelopen?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Laat ik één ding zeggen. Niet ik ben de verliezer hiervan,
maar die 1,5 miljoen mensen die op de PVV hebben gestemd zijn nu de pineut.
Die mensen staan nu aan de kant en worden genegeerd. Ik heb het antwoord op
de vraag waarom ik niet alleen, evenmin de heer Rutte alleen of wij samen
zonder de heer Verhagen gesproken hebben, al gegeven: de heer Verhagen had
een vent moeten zijn. Hij had een van de volgende twee dingen moeten doen:
hij had eerlijk moeten zeggen "ik wil niet met de PVV" (dan hadden wij geweten
waar het op stond) of hij had gewoon aan tafel moeten zitten, net zoals u
verleden week in uw paarse plus horrorscenario wél met alle partijen
aan tafel hebt gezeten.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Bij het feit dat er onvrede is onder uw 1,5 miljoen kiezers, kan ik mij
ontzettend veel voorstellen. De vraag die ik nu echter graag beantwoord zou
willen zien, is: zijn zij de dupe van het gedrag van CDA en VVD of zijn zij
de dupe van u? Wie is namelijk eigenlijk opgestapt? Wie heeft geweigerd om
met de VVD te praten, terwijl de VVD wél aan tafel zat? Van wie zijn
zij de dupe? U bent weggelopen! U bent toch niet blijven zitten?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Nee, voorzitter, ik ben nergens van weggelopen. Ik heb iedere uitnodiging
van de informateur braaf aanvaard. Wij hebben ook gepoogd om de heer Verhagen
tot tweemaal toe aan tafel te krijgen. Er is er maar een die de stekker uit
dat rechtse kabinet heeft getrokken: dat is de heer Verhagen en zijn partij,
het CDA.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Ik zie heel goed dat de manier waarop het gegaan is, onbevredigend is
geweest. Ik vind het echter wel erg gemakkelijk om de schuld daarvan bij slechts
een partij te leggen, zeker daar u wel degelijk de mogelijkheid hebt gehad
om zelf actief mee te werken aan de totstandkoming van dat kabinet. Natuurlijk,
makkelijk was het niet, maar u had die mogelijkheid, want u zat daar aan tafel,
maar u hebt er de voorkeur aan gegeven om niet verder te gaan. Vervolgens
spreekt u over uw kiezers en de democratie. Het is lastig om te zien dat de
partijen alleen op procedurele gronden niet tot overeenstemming zijn gekomen.
Ik vind het wel eenvoudig om dan te zeggen: dat ligt aan het CDA. Dat ligt
even hard aan uzelf!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Voorzitter. In deze interruptie heb ik geen begin van een vraag kunnen
ontdekken, maar laat ik volstaan met de opmerking dat het niet zo is. Wij
hebben ons best gedaan, iedere keer bij de informateur. Ik zie mij 's avonds
nog met de heer Rutte, met z'n tweeën, zitten. Wij zaten manieren te
verzinnen om de heer Verhagen aan tafel te krijgen. De informateur heeft daarbij
geholpen door twee gesprekken te entameren. Iedere keer opnieuw was het het
CDA dat zei: wij hebben er geen zin in. Je hebt in Nederland met deze politieke
uitkomst nu eenmaal drie partijen nodig om een meerderheid te halen. Het heeft
dan geen zin om in je eentje te gaan onderhandelen; het heeft dan ook geen
zin om met z'n tweeën te gaan onderhandelen. Daar heb je echt drie partijen
voor nodig.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voorzitter. Wat een inconsequent verhaal! Het vorige kabinet had weliswaar
ook niet de steun van mijn fractie, maar als daar in het "huwelijk" een probleem
was, wilden ze, geloof ik, zoiets als een relatietherapeut. Dat was een idee
van de ChristenUnie. Dit huwelijk is echter nog niet eens geconsumeerd tussen
u drieën en u ligt al rollebollend over straat! Het is die verfoeide
linkse kerk die nu te hulp moet schieten om u eventueel weer aan tafel te
krijgen! U wilde dat debat niet! Als u nu gewoon met ze wilt praten, schrijf
dat akkoord! U praat vooral in de richting van uw kiezers om uw achterhoede
te dekken. U bent weggelopen! Als u wilt, zit hier de informateur en gaat
u naar hem toe of u gaat met de twee heren praten en u komt eruit! Dit debat
moet wat mij betreft aangeven hoe wij de afgelopen twee weken hebben doorgebracht.
Welnu, dat kan transparanter. De vraag is nu: hoe gaan wij vervolgens door?
Als u denkt dat u het balletje naar iedereen kunt rollen, behalve naar uzelf,
degene die is weggelopen, bent u bij mij aan het verkeerde adres.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Dat is goed nieuws, want ik ben graag bij u aan het verkeerde adres. Daarom:
bedankt voor deze opmerking. Nogmaals, op het moment dat er een kans is dat
de heer Verhagen, de heer Rutte en ik opnieuw aan tafel kunnen gaan zitten
... wat zeg ik? ... voor het eerst aan tafel kunnen gaan zitten, ben ik er
als de kippen (mijnheer Pechtold, u moet ze kennen) bij. Ik ben het daar dus
mee eens. Ik zal er dus zijn!
 
 
 U vervolgt uw betoog.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ik vervolg mijn betoog.
 Voorzitter. Ik wil nog zeggen dat veel partijen in dit huis, de Tweede
Kamer, (wij hebben het de afgelopen jaren allemaal meegemaakt) vinden dat
wij snel moeten onderhandelen. Met de meest verschrikkelijke organisaties,
zelfs met terreurorganisaties, zoals Hamas en Taliban, moet allemaal gepraat
worden, hup, meteen, snel, maar met de PVV praten, nee, ho, dat is een groot
taboe; dan zouden in een keer grenzen overschreden worden.
 De Partij van de Arbeid, de partij van de heer Cohen, boekte het op een
na slechtste resultaat uit haar geschiedenis. Alleen Ad Melkert, mijnheer
Cohen, was een nog grotere brekebeen. Uitgerekend die partij, mevrouw de voorzitter,
de Partij van de Arbeid, levert nu de informateur, mijnheer Tjeenk Willink.
Hij mag nu zijn partijgenoten aan baantjes helpen. Kan iemand mij de logica
daarvan uitleggen? Een verliezer van de verkiezingen krijgt in een keer een
informateur cadeau! Op de verkiezingsposter van de Partij van de Arbeid stond
de leuze: iedereen telt mee. 1,5 miljoen PVV-stemmers tellen echter niet mee.
Op een andere poster van de Partij van de Arbeid stond: niet je afkomst telt,
maar je toekomst. Als je afkomst echter de PVV is, heb je geen toekomst in
een democratie waarin de bonzen van de Partij van de Arbeid de dienst uitmaken.
 Ik sprak in mijn interruptie al over het CDA en doe dat nu graag nog een
keer. Het CDA spant helemaal de kroon. Het CDA weigert te onderhandelen. Het
weigert zelfs maar te komen praten met de PVV en de VVD zonder dat die partijen
eerst een akkoord hebben gesloten. Het CDA wil nu echter wel direct onderhandelen
en aan tafel met de Partij van de Arbeid en de VVD, zonder voorwaarden vooraf
dus. Dat is onbegrijpelijk en inconsistent. Mijnheer Verhagen, ik zeg dit
rechtstreeks tegen u. Wat u daar gepresteerd hebt, is onbeschrijfelijk arrogant
ten opzichte van onze kiezers.
 De partij van de heer Rutte, de VVD, lijkt nu te rennen in de armen van
Job Cohen. In de verkiezingsstrijd duidde de heer Rutte het verkiezingsprogramma
van de Partij van de Arbeid nog aan als "de langste zelfmoordbrief uit de
geschiedenis". Nu lijkt het echter erop dat Mark Rutte dat suïcidale
geschrift snel zal ondertekenen. De mensen die op de VVD hebben gestemd, krijgen
dadelijk de Partij van de Arbeid en misschien zelfs GroenLinks en D66 erbij.
Je zult maar VVD hebben gestemd. Ik zie daar al iemand juichen, maar dat is
niet de heer Rutte.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 De heer Wilders maakt zich zo veel zorgen over de mensen die VVD hebben
gestemd. Mijnheer Wilders, ware het niet verstandig geweest om op die bewuste
dinsdagavond de onderhandelingen toch gezamenlijk te openen? Ik was beschikbaar.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 In het verslag van de informateur staat ook dat de heer Rutte uiteindelijk,
net als ik, vond dat het een verkeerd idee was om te onderhandelen zonder
het CDA.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ja, dat klopt. Ik was het met de heer Wilders eens dat het raar is om
met een lege stoel te onderhandelen. Ik was die dinsdagavond echter voorbereid
naar de gesprekken bij de informateur gekomen. Ik had gekeken naar de hoofdlijnen
van het programma van de heer Wilders en naar mijn eigen programma. Ik had
in dat kader bedacht wat je zou moeten doen om met elkaar op hoofdlijnen tot
iets te komen, waardoor je misschien later Verhagen van het CDA erbij kon
betrekken. De heer Wilders zei toen dat hij dat niet wilde, omdat er een lege
stoel stond. Hij had daarvoor ook goede argumenten. Heeft hij achteraf geen
spijt, omdat het misschien beter was geweest om toch even die onderhandelingen
te voeren? Eigenlijk nam de heer Wilders uiteindelijk het initiatief om de
onderhandelingen af te breken.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ik heb geen seconde spijt daarvan. Sterker nog, mijn argumenten waren
zo goed dat ik de heer Rutte heb overtuigd.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ja, zeker.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ook dat kan men lezen in het verslag. Mijnheer Rutte, u zei immers één
dag later ook dat het geen zin had om te onderhandelen. U hebt toen niet tegen
mij gezegd: laten wij het nog een keer proberen; ik wil toch onderhandelen
zonder het CDA. U was het 100% met mij eens. Ik heb u ervan overtuigd.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik nodig de heer Wilders uit om alsnog gezamenlijk te onderhandelen om
te bezien of wij tot een akkoord kunnen komen, waarbij het CDA later kan aansluiten.
Mijnheer Wilders, wat is uw antwoord?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Met het CDA erbij bent u nu mijn man, mijnheer Rutte. Zonder het CDA is
het een farce. Mijnheer Rutte, u was het met mij eens. In het verslag van
de informateur staat dat u het onzinnig vond. Buiten riep u voor 100 camera's:
het heeft geen zin; wij kunnen niet onderhandelen met een lege stoel.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 De gang van zaken staat precies beschreven in het verslag van de informateur.
Ik kwam naar dat overleg met de intentie om met de heer Wilders te onderhandelen
over een akkoord. Hij zei dat hij niet wilde onderhandelen met een lege stoel.
Ik zei: je hebt daar op zich goede argumenten voor. Als je het niet wilt,
is het inderdaad beter om te kijken hoe wij de heer Verhagen alsnog aan tafel
kunnen krijgen. Daarvoor waren die twee gesprekken bedoeld. Het einde van
het liedje is dat het door mij en de heer Wilders gewenste rechtse kabinet
er niet komt. Ik vraag de heer Wilders daarom nogmaals of het niet verstandig
zou zijn om terug te keren naar die dinsdagavond, zodat wij alsnog gezamenlijk
bekijken of wij op hoofdlijnen een akkoord kunnen sluiten.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Zeker, als de heer Verhagen erbij zit, ben ik uw man. Zonder de heer Verhagen
... Mijnheer Rutte, wij moeten niet onderhandelen. Onze twee partijen hebben
immers geen meerderheid. Met elkaar praten en overleggen zoals de informateur
eerder heeft voorgesteld, vind ik prima: een tweegesprek tussen u en mij,
een tweegesprek tussen u en de heer Verhagen en wellicht nog een derde tweegesprek.
Onderhandelen doe je echter met zijn drieën en niet met zijn tweeën
als je samen 55 zetels hebt.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Mijnheer Wilders, u legt de hele schuld neer bij het CDA.
U weet dat het CDA niet geweldig uit de verkiezingen is gekomen. Ik interpreteer
eens even. Het kan zo zijn dat het CDA zegt: probeer samen een eind te komen
en wie weet wordt dat zo'n mooi verhaal dat wij daarbij kunnen aansluiten.
U hebt gelijk als u zegt dat wij gezamenlijk hebben geconstateerd dat wij
dat niet moesten doen, maar inmiddels is het een feit dat daardoor een rechts
kabinet niet mogelijk is. Als u een vent bent en dat rechtse kabinet toch
wilt, dan gaat u in op mijn uitnodiging om gezamenlijk te gaan onderhandelen.
U doet dat echter niet, maar u gaat een beetje als een voetballer op het veld
liggen, terwijl u helemaal niet bent getackeld, en een beetje zielig doen.
Dat doet u!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Als hier iemand wordt getackeld, dan is dat de kiezer van de VVD! Dan
zijn het de mensen die op de VVD hebben gestemd, maar die nu zien gebeuren
dat uw partij, mijnheer Rutte, dadelijk de PvdA en, als het nog erger wordt,
ook mevrouw Halsema en de heer Pechtold erbij krijgt. De VVD-kiezer heeft
op de heer Rutte gestemd, maar hij krijgt Halsema, Pechtold en Cohen erbij.
Daar heeft de heer Rutte voor gezorgd. Als u een vent was geweest, mijnheer
Rutte, dan had u vorige week de majesteit geadviseerd om een informateur van
CDA-huize erbij te benoemen. U bent nu, mijnheer Rutte, van het rechtse kabinet
wel heel snel overgestapt op uw middenkabinet. Dat hebt u nog sneller gedaan
dan de informateur het kon opschrijven. Als u dat niet had gedaan, als u de
majesteit had geadviseerd om, naast de heer Rosenthal, ook nog een informateur
van CDA-huize te benoemen, om alsnog een poging te doen tot een rechts kabinet
te komen, dan was u een vent geweest, maar dat hebt u niet gedaan. U riep
meteen dat er een PvdA'er bij moest komen en die heeft u gekregen ook. Nederland
krijgt nu een kabinet-Rutte/Halsema/Cohen, maar daar zit niemand op te wachten.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Als dat kabinet er al zou komen, dan is dat uw schuld. Ik leg u nog een
keer het verzoek voor om een-op-een met mij te onderhandelen om te bezien
of wij het eens kunnen worden, zodat wij later kunnen bezien of het CDA bereid
is om aan te haken. Dat lijkt mij de enige manier om te komen tot zo'n rechts
kabinet. U weigert dat, maar u gebruikt grote woorden. U weigert op dit moment
om echt boter bij de vis te doen. Wat u eigenlijk aan het doen bent, is vooral
heel erg zielig zitten zijn.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 De heer Rutte is nu een stuk milder en een stuk liever voor het CDA, want
hij heeft die partij nodig. Hij heeft snel afscheid genomen van een rechts
kabinet. Hij is het met mij eens dat er niet moet worden onderhandeld met
een derde.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik nodig u uit, mijnheer Wilders, om de onderhandelingen te heropenen!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ik maak mijn zin af: ...en dat er niet moet worden onderhandeld met een
derde, maar hij is nu op weg naar een kabinet met het CDA en de PvdA, of D66
en GroenLinks. Dat is wat u aan het doen bent, mijnheer Rutte! U bent lief
voor de heer Verhagen, omdat u hem dadelijk nodig hebt om een links kabinet
mee te vullen. Ik persoonlijk, mijn partij, ben bereid om over vijf minuten
opnieuw te onderhandelen, want wij willen niets liever dan een rechts kabinet,
maar dan wel met de heer Verhagen erbij. Wij laten de heer Verhagen er niet
mee wegkomen als hij een cordon sanitaire om onze partij legt. Onderhandelen
doe je echter met zijn drieën. Als u dat kabinet wilt, dan hebben wij
de heer Verhagen daarbij nodig. Als de heer Verhagen aanschuift, dan ben ik
nu uw man, mijnheer Rutte.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik ben bereid om ver te gaan om dat rechtse kabinet mogelijk te maken.
Feit is echter dat u, mijnheer Wilders, en ik op dit moment het CDA daarvoor
niet aan tafel krijgen. Daarom is besloten de onderhandelingen stop te zetten.
Daarmee lijkt een rechts kabinet van tafel. U maakt hier nu veel misbaar,
u gebruikt grote woorden, maar als u dat rechtse kabinet echt wilt, dan zou
u nu bereid moeten zijn om alsnog met mij te bezien of wij het gezamenlijk
eens kunnen worden. Vervolgens kunnen wij kijken of het CDA dan aanhaakt.
Als u dat niet wilt, dan moet u ook eerlijk zijn. Dan zit u blijkbaar liever
in de oppositie, met al uw gelijk van de wereld, dan dat u werkelijk verantwoordelijkheid
wilt nemen voor de regering van Nederland. Dat zijn dan de feiten waar uw
1,5 miljoen kiezers mee hebben te leven. Zo is het.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Wij hebben een derde partij nodig om aan tafel te gaan zitten. Als het
CDA aan wil schuiven, dan zijn wij erbij. Dan zullen wij ervoor zorgen dat
wij gaan regeren. Dan zijn wij ook bereid om daarvoor stappen te zetten, maar
het blijft een feit, mijnheer Rutte, dat u heel snel afscheid hebt genomen
van het rechtse kabinet, want u hebt het staatshoofd niet eens geadviseerd
om het nog een keer te proberen met een CDA-informateur. U bent degene die
er nu voor zorgt dat de kiezer op de VVD dadelijk de PvdA erbij krijgt, de
heer Pechtold en met een beetje pech ook GroenLinks. Dat is ook uw verantwoordelijkheid.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Voor zo'n onderlinge rechtse afrekening heb je eigenlijk geen
linkse partijen meer nodig. Begrijp ik de heer Wilders goed dat hij de komende
weken niet beschikbaar is voor gesprekken met de VVD?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Nogmaals, wij waren eerder beschikbaar om tweegesprekken te houden, tegelijkertijd
met tweegesprekken met het CDA, om te komen tot onderhandelingen met zijn
drieën. Wij willen met iedereen praten. Wij willen met iedereen gesprekken
aan. Wat wij niet willen, is onderhandelen zonder de drie partijen die een
meerderheid gaan vormen. Dat is onverstandig. Dat vond de heer Rutte ook onverstandig;
nu niet meer, want hij moet goeie vriendjes blijven met het CDA, omdat hij
met hen en met u in het kabinet wil. Maar wij vinden dat onverstandig, en
dat vinden wij nog steeds.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Laat ik alleen nog opmerken dat ik het wonderlijk vind dat de PVV zichzelf
zo afhankelijk maakt van het CDA. En ten tweede: als dit de manier is waarop
u de onderhandelingen opent met het CDA en de VVD, ben ik heel benieuwd naar
de werkelijke onderhandelingen, als die ooit zouden plaatsvinden, want ...
Ik ben benieuwd!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Wij van de PVV zeggen waar het op staat en wij kijken niet
of het later goed uitkomt of niet. Ik zeg wat ik heb gevonden, en dat zal
ik hier in dit huis altijd blijven doen.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Ik was in de campagnetijd niet altijd even aardig tegen collega Rutte,
maar nu moet ik dat wel even zijn. Hij heeft hier een prachtige ballon doorgeprikt.
Als ik zo'n kans krijg van collega Cohen om met zijn tweeën aan tafel
te gaan zitten om een lijstje te maken, ga ik nu met hem mee.
 
 
 (geroffel op de bankjes)
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Laten wij hopen dat u die kans niet krijgt.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Ik hoorde wat ... Misschien wordt het nog iets! Mevrouw Halsema gaat ook
nog mee; het wordt dus misschien toch nog een linkse lente. Ik mag het hopen.
Ik ben overigens blij dat u het niet doet, want anders krijgen wij zo'n vreselijk
rechts kabinet, waar heel Nederland absoluut niet op zit te wachten. Maar
dat even terzijde. Als u echt zou willen, mijnheer Wilders, als u echt zou
willen, had u meteen ja gezegd op de uitnodiging van Rutte. U had ervoor gezorgd
dat er een programma lag waar het CDA niet omheen kon of waar het heel duidelijk
afstand van had moeten nemen. Dan hadden wij duidelijkheid gehad. U doet nu
gewoon met de Haagse spelletjes mee.
 
 
 (geroffel op de bankjes)
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Even het geklap afwachten in de burelen van de SP ...
 Wat is het voor gekkigheid dat ik met de heer Rutte zou gaan onderhandelen,
met een akkoord zou komen, zodat vervolgens het CDA ziet wat wij hebben uitonderhandeld
en aan cherrypicking kan doen, er dingen uit kan halen, er dingen bij kan
voegen ... In geen 100 jaar! Wij willen een rechts kabinet. Wij willen gaan
regeren. Wij hebben die 1,5 miljoen mensen niet voor niets gekregen om verantwoordelijkheid
te nemen. Maar onderhandelen doe je met zijn drieën, dat doe je niet
met zijn tweeën en, nogmaals, het CDA is degene die hier zou moeten zeggen:
ik stap over mijn schaduw heen en ik ga de onderhandelingen aan. Het is onbegrijpelijk
dat zij dat niet doen. Zij willen wel in één keer met de VVD
en de Partij van de Arbeid aan tafel; dat willen zij niet met ons. Ik heb
daar geen verklaring voor, en ik ga dat ook niet honoreren. In geen 100 jaar.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 De heer Verhagen krijgt ongetwijfeld zijn interrupties nog wel, als hij
tenminste het woord voert; daar ga ik wel van uit. Maar ik spreek u nu aan.
Als u een kans krijgt, en u wilt die daadwerkelijk nemen om inderdaad aan
de knoppen te gaan zitten, moet u zo'n kans grijpen. U doet dat gewoon bewust
niet. U laadt dus ook de verdenking op u dat u eigenlijk helemaal niet wilt.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Wij willen niets liever dan regeren, al was het maar om uw partij, maar
vooral die van de heer Cohen, ver uit de Trêveszaal te houden. Een mooier
doel, mijnheer Cohen, kun je toch niet hebben. Maar één ding:
wij kunnen alleen een meerderheidscoalitie vinden met drie partijen. Dan is
het niet meer dan logisch dat je ook met zijn drieën onderhandelt. Wij
zijn niet de partij die zegt: wij willen niet onderhandelen. Er is maar één
partij die zegt: wij willen niet onderhandelen. Dat is het CDA.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Mijnheer Wilders, ik hoorde u net zeggen dat u dat niet wilde omdat u
dan eerst met de VVD zou onderhandelen en tot een akkoord zou komen, en daarna
nog een keer, zodat u twee keer zou moeten toegeven. Als dat de reden is waarom
u dat niet wilde, begrijp ik daaruit dat u gewoon bang bent om de onderhandeling
op die manier te voeren, terwijl daar toch dat grote goed van u tegenover
staat dat dan dat rechtse kabinet tot stand komt. Ik constateer dus dat het
feit dat u zegt: "ik doe dat niet twee keer", ertoe leidt dat u bang bent
om op die manier de onderhandelingen te voeren.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Mijnheer Cohen, ik ben helemaal nergens bang voor. Ik ben helemaal nergens
bang voor. Nou, misschien dat u in het kabinet komt. Dat is het enige waar
ik bang voor ben. Maar ik ben verder helemaal nergens bang voor.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Voorkom dat dan! Voorkom dat dan!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Maar ik ga natuurlijk niet met de heer Rutte een akkoord sluiten als ik
niet weet of dat op een meerderheid kan rekenen. Ik ben gekke Henkie niet.
Met zijn drieën aan tafel, met zijn drieën een akkoord. Er ligt
een prachtige kans voor een rechts kabinet, maar de heer Verhagen moet daarbij
aan tafel zitten, en als hij dat niet doet, blokkeert hij zo'n kabinet.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Misschien gekke Henkie niet, maar misschien moet u dan nog Ingrid raadplegen.
 
 
 (hilariteit)
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Zeker! En toevallig was ik net bij Ingrid.
 
 
 U vervolgt uw betoog.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Voorzitter, ik zei al: de kans is groot dat er nu een kabinet komt van
het brede midden. Maar welke partij is er breder dan de PVV en wie vertegenwoordigt
het hart van onze democratie het beste? Zijn Henk en Ingrid soms melaats?
Dat zijn ze niet! Zijn 60% van de Nederlanders soms niet goed snik
als zij de islam de grootste bedreiging van onze identiteit vinden, als zij
vinden dat de massa-immigratie de grootste fout is geweest sinds de Tweede
Wereldoorlog?
 Ik rond af. Gesproken wordt nu onder leiding van een nieuwe informateur
met GroenLinks, de VVD, PvdA, D66 en het CDA. Dat zijn de oude, bestaande
middenpartijen die elkaar opzoeken uit angst voor de flanken en angstvallig
naar elkaar toe kruipen. Maar ik voorspel u: het politieke midden zal imploderen.
Wat we nu zien, waarvan we nu getuige zijn, is de laatste stuiptrekking van
de oude politiek. Die oude politiek, ik zeg het u hier, heeft haar langste
tijd gehad. De kiezer pikt dit niet. De PVV zal de grootste partij van Nederland
worden, mijnheer Cohen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Iedereen kan vaststellen dat die gehele bijdrage van tevoren geschreven
was. Welke vraag of opmerking er van wie dan ook zou komen, deze tekst zou
worden uitgesproken. Dat is precies uw probleem, mijnheer Wilders, u hebt
gewoon geen leiderschap. U probeert die 24 Kamerleden, waaronder een hoop
nieuwelingen, en die 1,5 miljoen kiezers te laten zien dat u het hier allemaal
wel in de klauwen hebt. De heer Rutte zegt drie keer: kom praten. En u komt
gewoon niet ... De heer Verhagen spreekt u helemaal niet aan! Het is uw gebrek
aan leiderschap dat u daar in uw eentje staat, want ze willen best praten.
U wilt toch zo graag naar de informateur? Stel dat andere partijen dat zouden
steunen, gaat u dan naar hem toe?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Over leiderschap gesproken: wij zijn de partij die de grootste overwinnaar
is van de verkiezingen. U mag blij zijn dat u van drie zetels naar tien zetels
bent gegaan, mijnheer Pechtold – ik heb u ermee gefeliciteerd –
maar kom nu niet aan met "leiderschap". De PVV heeft onder mijn leiding de
verkiezingen grandioos gewonnen. U kunt daar nog niet van dromen. Wij dromen
er niet over, bij ons is het werkelijkheid geworden. Op het moment dat een
informateur mij uitnodigt, zal ik er zijn. Maar onderhandelingen over een
rechts kabinet, waar u niet bij zit, moeten met de partijen die zo'n kabinet
aan een meerderheid helpen. Daarbij hoort het CDA.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Leiderschap is iets anders dan martelaarschap. Leiderschap is dat je op
het goede moment doorhebt dat een debat in de Kamer heel belangrijk kan zijn
voor de transparantie van het proces. Toen zat u fout: u stemde tegen, u wilde
het niet. En nu, na een paar weken, probeert u uw gelijk te halen. U probeert
die nieuwe fractie te laten zien: kijk, zo doe je dat. Zo doe je dat dus niet!
Je probeert op zijn minst in te gaan op het verzoek van de heer Rutte. Je
probeert de heer Verhagen niet te beledigen, maar je kijkt wat je samen kunt.
Het enige waar u de komende jaren weer op uit bent, is dat martelaarschap
van: ik heb het allemaal wel goed gezien, maar ze geven mij geen gelijk. De
mensen doorzien dat op een keer, mijnheer Wilders. De mensen doorzien dat
u bent weggelopen toen u de keuze had, dat u nu niet naar de informateur wilt
als ik het u vraag. Uw fractie komt daar nog wel een keer achter.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Mijnheer Pechtold, u bent bijna een stripfiguur. U roept al jaren in dit
huis dat mensen dit en dat zouden doorzien. Dat is allemaal echt klinkklare
onzin. Wat is er uiteindelijk gebeurd na de verkiezingen? Nadat u jaren hebt
geroepen dat de PVV niet deugt, dat we fout zijn en dat mensen het doorzien,
is het een feit dat wij ongeveer vijf keer meer hebben gewonnen dan u. Het
is een feit dat wij meer leiderschap hebben getoond, dat wij meer mensen aan
ons hebben gebonden, dat wij de derde partij van Nederland zijn. Kom mij dus
niet aan met "leiderschap". Ga terug naar uw bankje en ga een stripboek lezen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Beledigen is inderdaad uw kenmerk, maar het glijdt me gewoon van mijn
pak af ...
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Goed zo!
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 ... want met beledigen kom je er niet. Je komt er door mensen mee te nemen
in een visie, door mensen te laten zien waar je naartoe wilt en dan het liefst
iets positiefs, met zijn allen. Uw leiderschap valt hier keer op keer door
de mand. Het waren Halsema en Pechtold die gisteren nog moesten zeggen: wij
snappen de frustratie van Wilders wel, hij is alleen aan het verkeerde adres.
U gaat niet in op verzoeken, u stemt tegen de verkeerde debatten en u nodigt
uzelf op een foute manier uit bij de informateur. Op die manier kom je nergens.
Leiderschap is zorgen via de regels in de regering te komen. Ik zou het cursusboek
deel 1 maar eens lezen!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Leiderschap betekent dat je opkomt voor je standpunten, dat je opkomt
voor al die Nederlanders die jouw gedachtegoed goed vinden. Dat hebben wij
gedaan.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Martelaarschap!
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Nee, mijnheer Pechtold. Dat heeft niets met martelaarschap te maken. Dat
heeft te maken met het feit dat wij opkomen voor al die burgers die het spuugzat
zijn dat Nederland onveilig is, die het spuugzat zijn dat die massa-immigratie
doorgaat en die het spuugzat zijn dat de zorg onder de maat is. Daar knokken
wij voor, iedere dag opnieuw! Daarvoor hebben wij, en dat is leiderschap,
24 zetels gehaald. We zijn de grootste partij, de grootste winnaar van Nederland
geworden. We worden hier door bijna iedereen in een hoek gezet, alsof we niet
deugen. Ik verzeker u, de kiezer heeft dat door. Wij zullen de grootste partij
van Nederland worden. Nederlanders laten niet met zich sollen en de democratie
mag niet opzij worden gezet!
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 We hebben al kunnen vaststellen dat de heer Wilders is weggelopen toen
wel onderhandeld kon worden. Ik wil blijven proberen om wat hij zegt, serieus
te nemen. Ik hoorde hem zo-even zeggen: als ik een uitnodiging van een informateur
krijgt, kom ik. Geldt dat voor iedere combinatie waarvoor hij aan tafel uitgenodigd
wordt? Ik heb uit het eindverslag van de informateur begrepen dat de heer
Wilders maar met één combinatie wilde praten en dat was met
VVD en CDA. De overige combinaties achtte hij niet zinvol. Is dat het niet
uitsluiten van al die andere partijen en het schofferen van 6 miljoen kiezers?
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Nee hoor. Vraagt u het maar aan de informateur. Ik heb mijn voorkeur uitgesproken.
Ik heb inderdaad gezegd dat het andere niet erg voor de hand ligt. Wij hebben
echter nooit een partij uitgesloten om te praten.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Ik vind dit interessant. Ik zal de vraag straks ook aan de oud-informateur
stellen. In zijn verslag lees ik dat de heer Rutte in die constellatie zijn
eerste voorkeur had uitgesproken voor VVD, PVV en CDA. Dat was voor de heer
Wilders de enige voorkeur. Dat staat letterlijk zo in het verslag. Dat is
dus onjuist, als ik de heer Wilders goed begrijp.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Voorkeur is voorkeur, maar ik heb nooit tegen de informateur gezegd dat
ik niet kom op welke uitnodiging voor wat dan ook. Dat ons voorkeur een centrumrechts
kabinet is, al was het maar omdat heel het linkse deel van
de Kamer ons bij voorbaat al uitsluit, daar hebt u gelijk in. Ik zie mij ook
niet snel met de heer Cohen in een kabinet zitten. Ik ga nog liever naar Hawaï.
Maar, nogmaals, als we een uitnodiging krijgen van de informateur, zijn we
er. Ligt het voor de hand dat dat gaat gebeuren met linkse partijen die ons
al hebben uitgesloten? Nee, natuurlijk ligt dat niet voor de hand.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Ik zal de informateur straks vragen wat hij bedoelde.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ik wens u veel succes.
 Voorzitter. Ik rond af met de herhaling dat de PVV de grootste partij
van Nederland gaat worden.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Goh, mijnheer Wilders, laat de SP dat nou ook van plan zijn. Dat wordt
nog een leuke strijd!
 Voorzitter. De uitslag van de verkiezingen van 9 juni hebben het
werk van de informateur en de onderhandelingen tussen de partijen niet eenvoudig
gemaakt. Geen enkele coalitie lijkt voor de hand te liggen. De vraag welke
coalitie, welke combinatie zo goed mogelijk de wens van de kiezer vertaalt,
is dan ook niet gemakkelijk te beantwoorden. Zeker niet nu een coalitie met
zowel de grootste partij als de grootste winnaar is gestrand. Het CDA haalde
inderdaad een truc uit door een raar soort tussenakkoord te vragen van VVD
en PVV, maar aan de andere kant liet de VVD dat ook gebeuren. De VVD had ook
kunnen zeggen: wij praten over geen enkele andere coalitie met het CDA zolang
u deze voorkeur blokkeert. De VVD heeft dat niet gedaan en daarmee zou je
denken dat ze het dus niet zo erg vonden. Het debat van zojuist beluisterend,
staan alle deuren voor de PVV weer wagenwijd open en kan ik inderdaad niet
anders dan tot de conclusie komen dat de PVV zelf helemaal niet wil.
 Als je dat laat gebeuren, moet je het niet gek vinden dat niet verder
gesproken wordt. Hadden wij zo'n kans maar. De partijen hebben wel degelijk
de kans gehad om te onderhandelen, maar die coalitie is er niet gekomen. Daarmee
ligt wat mij betreft het speelveld geheel open en verdienen alle andere mogelijke
combinaties een gelijkwaardige kans. We moeten voorkomen dat de gevestigde
partijen van de regeringsvorming een soort pausbenoeming maken. De mensen
kiezen iemand om te knokken voor hun zaak. Vervolgens gaan hier de deuren
dicht en komt er na veel gesteggel iets uit waar mogelijk niemand gelukkig
van wordt. Dit doet de democratie geen goed.
 Ik snap dat er in eerste instantie gekeken wordt naar de grootste partij
en de grootste winnaar, maar laten wij niet doorslaan. Een stem van iedere
kiezer moet evenveel waard zijn. Een partij met vijftien zetels – dat
zijn bijna 1 miljoen kiezers – moet net zo goed kans maken om verantwoordelijkheid
te dragen dan welke andere partij dan ook. Informateur Rosenthal heeft het
de afgelopen weken niet nodig of niet wenselijk geacht de SP met haar vijftien
zetels verder te betrekken bij de gesprekken voor een stabiele coalitie. Hij
heeft niet kunnen of willen horen dat wij bereid zijn te onderhandelen over
regeringsdeelname. Mijn vraag aan de informateur is waarom hij deze optie
geen kans heeft willen geven. 
 Nu Hare Majesteit de heer Tjeenk Willink heeft verzocht een nieuwe verkenning
te doen, moet hij partijen en potentiële combinaties gelijkwaardig behandelen.
Eerder heb ik de stabiele centrumlinkse combinatie van PvdA, CDA, SP en GroenLinks
voorgesteld. Vier partijen die elkaar zouden kunnen ontmoeten op punten van
solidariteit, gemeenschapszin en soliditeit. Een combinatie die een meerderheid
heeft in zowel de Eerste als de Tweede Kamer. Vier partijen die het eens zijn
over kleinschalig organiseren van zorg en onderwijs en over veiligheid, en
die in goed overleg kunnen komen tot sociale maatregelen voor het bestrijden
van de crises. Er is een waslijst van tientallen punten waar de partijen het
eens over kunnen worden. Uiteraard is er een aardige lijst met knelpunten,
maar het is de moeite waard om met elkaar te bekijken of je daar uitkomt.
 Voorlopig lijkt er bij andere partijen weinig enthousiasme over deze optie,
maar uitgesloten is die ook na de eerste informatieronde door niemand. Zo
gek is deze optie ook nog niet. De rechtse coalitie lijkt door de achterban
van het CDA wellicht geblokkeerd te worden. Mijn vraag aan de CDA-fractie
zal straks dan ook zijn: als dat zo is, zeg het dan ook gewoon. Een samenwerking
tussen de VVD en de PvdA is ook al behoorlijk ongeloofwaardig aan het worden.
In verkiezingstijd hebben ze elkaar voor van alles en nog wat uitgemaakt.
Elkaars programma's deugden voor geen meter. De verschillen leken onoverbrugbaar.
Net als de heer Wilders noemde de VVD het partijprogramma van de PvdA zelfs
de langste zelfmoordbrief ooit. Dan binnen 24 uur vertellen dat je samen verder
wilt, is opmerkelijk. Dat is heel opmerkelijk, vooral jegens de Partij van
de Arbeid.
 Als er één programma is dat dicht bij de Partij van de Arbeid
staat, dan is het wel dat van de SP. De vraag is of de PvdA daadwerkelijk
wil waarmaken wat zij in haar programma heeft opgeschreven. De heer Cohen
noemde een samenwerking met de SP in zo'n centrumlinkse coalitie niet aan
de orde. Het is niet aan de orde, omdat hij het niet aan de orde stelt. Op
deze manier worden progressieve partijen slechts schoothondjes van de VVD.
Ik kan mij niet voorstellen dat de achterbannen van GroenLinks en de PvdA
dat willen.
 Ik hoorde de woordvoerders van GroenLinks en de PvdA net zeggen niet te
snappen waarom de PVV niet samen met de VVD eens een eerste akkoord wilde
gaan maken. Als zij dat echt vinden, waarom proberen zij dat dan niet met
ons, zodat wij met linkse progressieve partijen samen sterker kunnen staan
en op die manier zo veel mogelijk van onze gezamenlijke ideeën overeind
te houden. Vandaar dat ik nog moet zien of een paars kabinet er daadwerkelijk
komt. Daarom is het noodzakelijk om alle opties uit te zoeken. Vandaar dat
ik mij tot slot nog wil richten tot de nieuwe informateur. Als hij daadwerkelijk
boven de partijen staat, wat hij zegt en steeds benadrukt, dan zou hij alle
fractievoorzitters met coalitie-ideeën moeten consulteren. Ik reken op
zijn uitnodiging.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Voorzitter. Ik wil mij in mijn bijdrage beperken tot het maken van een
drietal opmerkingen.
 De eerste opmerking is deze. Wat de VVD betreft, moet er een kabinet worden
gevormd dat stabiel is en met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid
zijn hele termijn zal uitzitten, en dat tegelijkertijd een
regeringsprogramma heeft waarmee orde op zaken wordt gesteld in Nederland.
Dat zijn voor ons de twee belangrijke randvoorwaarden aan een coalitie.
 De tweede opmerking die ik wil maken, is dat het, gezien de verkiezingsuitslag,
wat ons betreft voor de hand ligt om een rechts kabinet te vormen, van VVD,
zijnde de grootste partij, PVV, by far de grootste winnaar, en het CDA. Nu
dat niet mogelijk lijkt, kiest de VVD ervoor om in te zetten op een coalitie
van VVD, Partij van de Arbeid en CDA. Dat zou dus een coalitie zijn die door
het midden gaat, zoals dat genoemd wordt.
 De derde opmerking die ik wil maken, gaat over de urgentie. Grote Europese
landen – ik denk aan Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Spanje –
zijn bezig om vergaande ombuigingspakketten vast te stellen om hun staatsfinanciën
op orde te brengen. Dat betekent dat in de komende maanden de aandacht in
toenemende mate naar middelgrote economieën zoals de onze zal gaan. Wij
kunnen het ons simpelweg niet veroorloven om te lang met deze formatie bezig
te zijn. Wij hebben met elkaar de noodzaak onder ogen te zien dat in Nederland
een stabiel kabinet gevormd moet worden. Per dag, as we speak, loopt de staatsschuld
met meer dan 100 mln. op. Dat is een onbetaalbare rekening. Er moet zo snel
mogelijk een kabinet aantreden dat deze grote vraagstukken en andere grote
vraagstukken, bijvoorbeeld op het terrein van veiligheid, immigratie, mobiliteit
en onderwijs, gaat aanpakken. Zo snel mogelijk!
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Hebt u suïcidale neigingen?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Nee, voor zover mij bekend niet.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 U noemde het partijprogramma van de Partij van de Arbeid namelijk ongeveer
in die termen. Nu wilt u ineens, in welke optiek dan ook, zo gemakkelijk gaan
samenwerken en het liefst ook nog voor 1 juli! Ziet u daar dan überhaupt
wel mogelijkheden toe, of gaan wij elkaar nu maandenlang bezighouden om vervolgens
te moeten constateren dat dit ook geen werkbare optie is? Volgens mij ligt
het niet in de lijn van de VVD dat wij elkaar hier maandenlang gaan bezighouden.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 De heer Roemer heeft in die zin gelijk dat de verschillen tussen mijn
partij en de partij van de heer Cohen enorm zijn. Het zal uiterst gecompliceerd
zijn om het eens te worden over een programma. Wij kunnen het ons echter niet
veroorloven om als stampvoetende kinderen ontevreden in de hoek te gaan staan
omdat wij onze zin niet krijgen en om dan een beetje in het eigen gelijk te
blijven rondzwemmen, zoals sommigen in deze zaal doen. Dat gaat niet. Dit
land moet geregeerd worden. Er moet een kabinet gevormd worden. Ik heb net
opnieuw een uitnodiging gedaan aan de PVV om desnoods een-op-een te kijken
of wij het eens kunnen worden en dan in een later stadium te bezien of het
CDA wil aanhaken. Dat lukt niet. Ik zie op dit moment geen mogelijkheden voor
een coalitie, als de PVV de opstelling kiest: zonder de PvdA. Zo liggen de
feiten.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Maar u doet daar zelf eigenlijk ook aan mee, want u blijft voor een mogelijkheid
opteren waarvan een andere partij al op voorhand zegt: daar willen wij niet
aan. Als u nu daadwerkelijk zoveel haast wilt maken en daadwerkelijk iets
voor het land wilt betekenen, waarom zegt u dan niet: wij gaan meteen met
paars aan de slag en wij zijn er over een maand uit; dan heb ik de helft van
mijn programma ingeleverd of heeft de PvdA de helft van haar programma ingeleverd?
U blijft er ook een beetje omheen draaien. Drie partijen willen heel graag
paars. Zij hebben dat nu al zo duidelijk gemaakt dat geen enkele andere optie
nog bespreekbaar is. Alleen blijft u een beetje mopperen en een beetje ronddwalen
in hetzelfde hoekje met die stampvoetende kinderen.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Nee, dat beeld bestrijd ik. De VVD heeft een voorkeur voor een coalitie
van CDA, VVD en PvdA. Dat heb ik al gezegd vanaf het moment dat een coalitie
over rechts niet mogelijk bleek. Ik heb toen ingestemd met een fase waarin
wij zouden kijken of paarse onderhandelingen perspectief zouden kunnen hebben.
Daaruit is mij gebleken dat dit niet het geval is. Daarom heb ik toen gezegd
dat mijn conclusie was dat het niet ging. Het is prima dat de andere partijen
er opnieuw naar willen kijken, maar zij kennen mijn randvoorwaarden.
 
 
 Tot slot.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Dan is mijn conclusie dat wij maar heel snel met een centrumlinkse coalitie
aan de gang moeten, want dit schiet niet op.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Wij hebben net allemaal kunnen horen hoe de heer Rutte hier een uitnodiging
aan het adres van de heer Wilders heeft gedaan. Terugblikkend op de fase die
achter ons ligt, zou mijn vraag aan hem zijn wat hij heeft gedaan, ook in
de richting van de heer Wilders, om zijn eerste voorkeur, te weten die rechtse
coalitie, wel mogelijk te maken. Ik lees in het verslag dat hij zich bereid
heeft verklaard tot gesprekken en inhoudelijke onderhandelingen. Ik kreeg
uit de weergave van de heer Wilders de indruk dat de heer Rutte het heel snel
met hem eens was en met hem meegegaan was: dat gaat het niet worden. De heer
Rutte had een duidelijke eerste voorkeur. Welke inspanningen heeft hij geleverd
om in ieder geval inhoudelijk voortgang te boeken met de fractie van de PVV?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik heb moeten vaststellen in de eerste week van het informatieproces dat
die eerste voorkeur op twee problemen stuitte. Het eerste probleem was het
CDA, dat zei niet aan tafel te willen komen. Je kunt daar van alles van vinden,
maar laten wij, gegeven de verkiezingsuitslag en ook het gerommel in de achterban
van het CDA, het bij die vaststelling laten.
 Het tweede probleem waarop ik stuitte, was de PVV. Ik was die avond bereid
te onderhandelen. De heer Wilders heeft toen gezegd: laten wij niet de fout
maken om te onderhandelen met een lege stoel; hij heeft dat net toegelicht.
Ik heb gezegd: ja, daar zit ook wat in. Maar ik stel nu wel vast dat, nu wij
een week verder zijn, daarmee die rechtse coalitie ver weg is. Vandaar dat
ik hier het aanbod heb gedaan aan de heer Wilders om terug te komen op die
ene dinsdagavond en alsnog een-op-een die onderhandelingen te openen.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Als ik u goed begrijpt, zegt u op mijn vraag welke inspanningen
u hebt geleverd twee keer letterlijk: ik heb vastgesteld "ja, daar zit ook
wat in". U hebt dus niet echt geprobeerd om de heer Wilders zo ver te krijgen
om wel degelijk inhoudelijk voortgang te boeken. U hebt gezegd: daar zit ook
wel wat in, dat begrijp ik wel en ik constateer twee problemen. Ik heb nog
niet gehoord welke inspanningen u hebt geleverd om die problemen de wereld
uit te helpen. Het was uw eerste voorkeur.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Het CDA maakte vanaf het eerste begin duidelijk dat het er op dat moment
geen trek in had om deel te nemen aan de onderhandelingen. De feiten lagen
er zoals ze er lagen. Ik had ook mee te wegen de specifieke situatie van die
partij, gelegen in de verkiezingsuitslag. Die dinsdagavond zat ik klaar om
inhoudelijk te onderhandelen; ik kan u de stukken laten zien. Het is er toen
niet van gekomen om alle redenen die in het verslag staan. Ik doe nu het aanbod
aan de heer Wilders om dat alsnog te doen.
 
 
 Echt tot slot.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Dan is mijn conclusie dat u geen inspanning hebt geleverd om dat verder
te brengen, dat u erin hebt berust. Dat doet wel enige vragen rijzen hoe stevig
die eerste voorkeur was, maar ik neem er kennis van.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik kan geen ijzer met handen breken. Mijn voorkeur is duidelijk. Ik vind
het, gegeven de verkiezingsuitslag, ook logisch dat wij zo'n coalitie zouden
hebben beproefd. Wij zouden het eens zijn geworden over een stevige beperking
van de immigratie van kansarmen in Nederland. Wij zouden het eens zijn geworden
over een extra investering in veiligheid en een extra investering in politie
en alles wat veiligheid kan faciliteren. Wij zouden een stevige onderhandeling
hebben moeten voeren over de financieel-economische paragraaf, omdat de heer
Wilders daar natuurlijk een notoir linkse agenda heeft. Maar goed, hij heeft
er in het verleden, in zijn VVD-tijd, veel verstandige teksten over gehad.
Ik had goede hoop hem te kunnen overtuigen, terug te keren naar die oude VVD-teksten.
Zo zat ik mentaal in die voorbereiding. Maar het is lastig, als er wordt gezegd:
wij gaan niet met een lege stoel onderhandelen. Nu is die coalitie ver weg.
Daarom zeg ik: laten wij het alsnog proberen.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Mijn vraag aan de heer Rutte gaat over een letter. Is zijn conclusie van
de eerste informatieronde dat een centrumrechtse coalitie niet mogelijk lijkt
of niet mogelijk blijkt?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ze lijkt niet mogelijk. Ik kies een ander woord dan de informateur, omdat
hij zijn conclusies trekt in de context van de opdracht van het staatshoofd
om te bezien of er op dit moment mogelijkheden zijn om te komen tot een meerderheidscoalitie.
Zoals de kaarten er lagen, kon hij niet anders dan constateren dat het niet
mogelijk is. Ik heb echter te maken met een ander element, namelijk de factor
tijd, die in de formatie hopelijk ook zijn werk doet. Daarom denk ik nog steeds
dat dit niet onmogelijk is maar onmogelijk lijkt.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Mijn vraag is vervolgens wat dit betekent voor het vervolg van de gesprekken
die gaande zijn, ook in het kader van de nieuwe informatieronde. De heer Rutte
kwam zojuist eigenlijk weer met een nieuwe uitnodiging voor de heer Wilders.
Betekent dit dat in zijn visie ook op een later moment in deze informatieronde
alsnog gesprekken over zo'n centrumrechtse coalitie kunnen worden gestart?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Gelet op de ligging van de kaarten, de reactie van de heer Wilders op
mijn verzoek en de opstelling van de andere partij die nodig is voor de meerderheid
van zo'n coalitie, ligt het nu voor de hand om zo snel mogelijk een kabinet
te vormen dat bestaat uit de PvdA, het CDA en de VVD. Daar hebben wij ook
echt haast mee, want wij kunnen ons niet veroorloven om lang met dit soort
gedoe bezig te zijn. Ik heb zojuist de urgentie geschetst van de situatie
waarin Nederland zich bevindt. Ik meen dus dat er grote haast is geboden.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 De begrippen "links" en "rechts" zijn in vergelijking met enkele decennia
geleden misschien wat wateriger geworden. U begon in uw korte betoog zojuist
met een stevig verhaal over de internationale verhoudingen en de noodzaak
van financiële maatregelen. Ik steun dat gedachtegoed, maar keer op keer –
vandaag zelfs zeven keer – wordt de hand naar Wilders uitgestoken. Zojuist
herhaalde u – ik weet niet of u nog in de verkiezingsmodus zat –
dat het zo'n ontzettend linkse agenda is. Zoekt u nu sociaal-cultureel een
rechts kabinet of sociaaleconomisch?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Beide.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Met alle gevoelens voor de economie worden die gevoelens echter ondergeschikt
gemaakt aan een in uw ogen behoorlijk links verhaal van de heer Wilders. U
hebt dat verhaal vaak vergeleken met het verhaal van de SP. Wat heeft de heer
Wilders die avond dan allemaal nog meer ingeleverd naast de AOW, voordat de
stoel leeg werd verklaard? Daar zijn wij nu natuurlijk reuze in geïnteresseerd.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Formeren is niet alleen faseren maar ook taxeren. Mijn taxatie van de
PVV is dat zij aanmerkelijk meer hecht aan haar immigratiestandpunten dan
aan haar sociaaleconomische standpunten. Daarom acht ik onderhandelingen met
die partij, zowel over een rechts programma over de immigratie als over –
daarbij zijn de vertrekpunten verschillend – een rechts programma over
de economie perspectiefrijk.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik vind uw houding een beetje afwachtend. U hebt zo sterk die voorkeur;
in dit debat hebt u de heer Wilders alweer zeven keer uitgenodigd. Taxeert
u nou of hebt u meer informatie dat de heer Wilders op al die sociaaleconomische
punten zou draaien? Hij is al gedraaid op het punt van de AOW. Misschien is
hij ook op allerlei andere punten gedraaid. Hij kwam met zijn hele hebben
en houden naar u toe. U neemt nu een afwachtende houding in en speelt ook
niet de rol om het CDA aan boord te krijgen. Is het nou alleen taxatie? Dan
zou het wel eens een grote misvatting kunnen zijn. Of vindt u dat sociaal-culturele
zelf misschien ook belangrijker dan alleen het sociaaleconomische?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Nee, ik begrijp dat u ook hoopvol kijkt naar meer signalen uit de hoek
van de PVV dat zij tot een verstandige economische koers komt, maar ik ben
niet verder dan u, namelijk dat de PVV zo verstandig is geweest om haar AOW-standpunt
los te laten. Ik heb verder geen informatie.
 
 
 We gaan nu luisteren naar de heer Cohen van de PvdA. Hij spreekt in deze
functie voor het eerst, maar daar gaat hij zelf iets over zeggen.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Mevrouw de voorzitter. Het is een groot voorrecht om de Kamer te mogen
toespreken vanaf dit spreekgestoelte. Ik heb enige ervaring sprekend vanuit
vak-K en ik ken het gebruik dat tijdens een maidenspeech niet geïnterrumpeerd
wordt, maar gelet op dat verleden stel ik u, mevrouw de voorzitter, voor om
daar vandaag niet de hand aan te houden.
 
 
 Mevrouw Halsema is niet meer te houden.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Komt u maar, mevrouw Halsema!
 
 
 Nee, u leert nog wel dat u dat vooral niet moet zeggen.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Komt u maar, mevrouw Halsema!
 De verkiezingen van 9 juni jongstleden hebben opnieuw een grote verschuiving
in de politieke verhoudingen laten zien. Die verschuivingen hebben het tot
stand komen van een kabinet niet eenvoudig gemaakt. Desalniettemin is het
in het licht van de economische crisis van belang dat op een zo kort mogelijke
termijn een stabiel kabinet aantreedt dat noodzakelijke beslissingen kan nemen
voor een sociale en sterke toekomst van ons land.
 Aan zowel de Koningin als de informateur hebben wij laten weten dat in
onze ogen twee normale meerderheidskabinetten mogelijk zijn, zeker gezien
de uitslag van de verkiezingen. Het betreft een kabinet met de VVD, de PVV
en het CDA, een zogenaamd "rechts kabinet", en een kabinet met de VVD, de
PvdA, D66 en GroenLinks, de zogenaamde "paars-plusvariant".
 Wij zijn geen voorstander van een rechts kabinet. Dat is duidelijk. Op
basis van de uitslag van de verkiezingen lag het echter het meest voor de
hand om eerst een verkenning te verrichten naar de kans van slagen van een
coalitie waarin de grootste partij alsmede de grootste winnaar zijn betrokken.
 De informateur, die wij bedanken voor zijn inspanningen, concludeert in
zijn verslag dat de vorming van een dergelijk rechts kabinet niet mogelijk
is. Voor die conclusie worden geen inhoudelijke, maar vooral procedurele argumenten
aangevoerd. Het is net uitvoerig aan de orde geweest: het CDA wilde niet praten
voordat de VVD en de PVV een akkoord op hoofdlijnen hadden en de VVD en vooral
de PVV wilden geen akkoord op hoofdlijnen maken zonder dat het CDA aan tafel
zou zitten.
 Aan de informateur stel ik de vraag of en, zo ja, welke politiekinhoudelijke
dan wel principiële barrières tegen een rechts kabinet zijn opgeworpen
door een of meer van de betrokken partijen bij dit kabinet. Als niet over
die barrières van gedachten is gewisseld, hoe beoordeelt hij dat en
waarom heeft hij daar niet sterker op aangedrongen?
 Aan de fractievoorzitter van het CDA stel ik de vraag of het, los van
de procedurele argumenten, wat hem betreft mogelijk is om een rechts kabinet
te vormen. Heeft het CDA al dan niet principiële bezwaren tegen samenwerking
met de PVV? Zo niet, waarom laat het CDA dan een formatie stuklopen op die
procedurele argumenten? Zo ja, kan de fractievoorzitter van het CDA die bezwaren
benoemen?
 Aan de fractievoorzitter van de VVD stel ik de vraag hoe hij de vorming
van een rechts kabinet bekijkt, hoewel hij daarover net al het nodige heeft
gezegd. Ik had ook een aantal vragen voor de fractievoorzitter van de PVV,
maar die zijn net al besproken.
 Mijn fractie vindt het eindverslag op het punt van een rechts kabinet
onbevredigend, omdat aan kiezers onvoldoende helder wordt gemaakt waarom een
dergelijk kabinet er niet kan komen. Dat is niet goed voor onze democratie.
 Mijn fractie concludeert, mede op basis van de verkenning van de heer
Rosenthal, dat het wenselijk en mogelijk is om een parlementair meerderheidskabinet
te vormen waarin de verkiezingsuitslag recht wordt gedaan. Aan die voorwaarden
voldoen zowel een rechts kabinet als een paars-pluscoalitie. Nu wij moeten
concluderen dat een rechts kabinet niet haalbaar is, moet de laatste variant
serieus worden onderzocht. Wij zijn daartoe bereid. Ondanks de grote verschillen
die deze partijen onderling kennen – de heer Rutte wees daar net op
en daar heeft hij gelijk in – zijn wij ervan overtuigd dat een kabinet
met deze partijen in staat moet zijn om een afgewogen programma te maken met
enerzijds noodzakelijke bezuinigingen en anderzijds hervormingen en investeringen
die perspectief bieden voor de toekomst van ons land.
 De informatie is met de aanstelling van de heer Tjeenk Willink als nieuwe
informateur een tweede ronde ingegaan. De Partij van de Arbeid is bereid verantwoordelijkheid
te dragen om noodzakelijke keuzes voor de toekomst van ons land te maken.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Hoe serieus neemt de heer Cohen zijn eigen verkiezingsprogramma? Ik stel
die vraag omdat ik de overeenkomsten en verschillen tussen het programma van
zijn partij en dat van mij heel goed heb bekeken. Die overlappen elkaar op
verreweg de meeste punten. De verschillen tussen onze partijen zijn marginaal,
zeer klein, als je die vergelijkt met de verschillen tussen de PvdA en de
VVD. Mijnheer Cohen, waarom hebt u de SP continu afgewezen als mogelijke partner
voor een mogelijke nieuwe coalitie?
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Een belangrijk argument daarvoor is dat dit op dit ogenblik, gelet op
de verkiezingsuitslag, zeker niet de eerste combinatie is die je moet bekijken.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 U zei dat al voor de verkiezingen. Volgens mij was voor de verkiezingen
de uitslag nog niet bekend.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Nee, maar voor de verkiezingen heb ik dat helemaal niet
gezegd. Na de verkiezingen hebben wij de uitslag heel goed bekeken. Gegeven
de verkiezingsuitslag hebben wij bekeken welke potentiële coalities in
de rede lagen. Dat zijn in de eerste plaats een rechts kabinet en in de tweede
plaats een paars-pluskabinet. En de heer Roemer heeft gelijk als hij zegt
dat de verkiezingsuitslag daarbij een noodzakelijke schakel is. Zonder die
schakel heeft hij immers gelijk als hij zegt dat de Partij van de Arbeid aan
de ene kant en de VVD aan de andere kant een end uit elkaar liggen.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Het is onbegrijpelijk dat je met de rug gaat staan naar politieke vrienden
die zo dichtbij zijn. Als je daadwerkelijk van mening bent dat wat is opgeschreven
in een verkiezingsprogramma zo veel mogelijk uitgevoerd moet worden met een
nieuw kabinet, ga je toch allereerst op zoek naar je politieke vrienden? Die
sluit je toch niet uit? Dan probeer je toch een blok te vormen en partners
erbij te zoeken? Ik doe dus dezelfde suggestie als die de heer Cohen deed
aan de VVD en de PVV: ga samen een blok vormen en kijk, in hun geval, of het
CDA toehapt. Ik nodig de heer Cohen uit om samen naar de nieuwe informateur
te gaan en te bekijken hoe gemakkelijk wij samen door één deur
kunnen en of er meer partners te vinden zijn. Dan staat de heer Cohen sterker.
Dan neemt hij geen 30, maar 45 zetels mee.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 De heer Roemer moet ook kijken naar de verkiezingsuitslag en bezien wat
een dergelijk kabinet zou inhouden. Dat zou een kabinet zijn dat bestaat uit
een aantal partijen die vooral verloren hebben. Dat is niet vrolijk om te
constateren, maar wel juist. Mede in dat licht bezien, hebben wij gekeken
naar de verkiezingsuitslag en zijn de twee coalities die naar ons idee het
meest in overeenstemming zijn met die verkiezingsuitslag de twee genoemde.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 De heer Cohen vergeet een ding. Er is allereerst naar de winnaars gekeken.
Dat is terecht. Dat is gebeurd en dat is mislukt. Of zegt de heer Cohen dat
een stem van een kiezer op een partij die het deze keer minder heeft gedaan
dan de vorige keer minder waard is?
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Daar gaat het niet om.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Dat zegt u net.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Nee.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 U zegt net dat u niet als eerste met de verliezers om tafel wil. Dat vind
ik ook heel terecht. Daarom is er eerst gekeken naar de winnaars. Die komen
er niet uit. Daarmee zijn alle andere opties open. Dan vind ik het onbegrijpelijk
dat de PvdA niet als eerste kijkt naar een partij die dichtbij staat, maar
direct kiest voor de VVD. Dat maakt het verkiezingsprogramma van de PvdA wel
een stukje ongeloofwaardiger.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Dat ben ik niet met u eens. Het is maar zeer de vraag wat er gebeurt als
dergelijke onderhandelingen tot stand komen. Ik heb al gezegd dat het onze
inzet is om ervoor te zorgen dat er een kabinet komt dat noodzakelijke bezuinigingen
voor zijn rekening zal nemen, met daarnaast ook een aantal hervormingen en
investeringen. Dat zou onze inzet zijn. Natuurlijk gaat het om de onderhandelingen
daarover en over de uitkomst. Die uitkomst moet je voor de rekening nemen,
mede in het licht van je verkiezingsprogramma.
 
 
 Ik wil u namens de collega's toch feliciteren met uw eerste optreden.
 
 
 (geroffel op de bankjes)
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Voorzitter. Ik wens de heer Cohen van harte geluk met zijn maidenspeech.
Normaal gesproken zou ook de voorzitter hem in ons midden verwelkomen. Dat
heeft al plaatsgevonden.
 De verkiezingen hebben voor het CDA een halvering van het aantal zetels
met zich gebracht. Daarmee was het ook overduidelijk dat wij niet het voortouw
hadden bij de vorming van een nieuwe regering. Tegelijkertijd heb ik namens
de CDA-fractie gesteld dat gelet op de financieel-economische situatie, de
ernst van de problematiek die aangepakt moet worden en de complexiteit van
de verkiezingsuitslag, wij onze verantwoordelijkheid niet uit de weg zouden
gaan. Daarbij heb ik aangegeven dat de CDA-fractie een voorkeur heeft voor
stabiliteit en hervormingsgezindheid. Die zijn naar onze mening noodzakelijk
om ook voor de toekomst de overheidsfinanciën, de arbeidsmarkt, de werkgelegenheid
en de welvaart veilig te stellen.
 De toenmalige informateur had als opdracht om als eerste de mogelijkheid
van een kabinet te onderzoeken waarvan de grootste partij, de VVD, en de grootste
winnaar, de PVV, deel uitmaken. Die opdracht was om een mogelijke coalitie
te onderzoeken tussen de VVD en de PVV en niet allereerst om een regering
te vormen waarvan het CDA deel uitmaakt. Tegelijkertijd is duidelijk dat geen
enkele democratische partij die de beginselen van ons staatsbestel aanvaardt,
bij voorbaat mag worden uitgesloten van het dragen van regeringsverantwoordelijkheid.
Dat heeft het CDA ook steeds gesteld.
 De informateur was gevraagd om te onderzoeken of een coalitie tussen de
VVD en de PVV mogelijk was. Daarom wilde ik weten of zij hun wederzijdse grote
verschillen konden overbruggen. Ik bedank de toenmalige informateur ervoor
dat mijn opstelling in zijn eindverslag correct is weergegeven. Ik ben verschillende
keren bij de informateur uitgenodigd. Ik kan u allen verzekeren dat ik dus
wel verschillende keren aan tafel heb gezeten. Ik heb daarbij iedere keer
hetzelfde verhaal gehouden. Ik heb de optie VVD-PVV-CDA nooit uitgesloten,
in het openbaar noch binnenskamers. Wel heb ik van begin af aan voorwaarden
gesteld waaronder dat eventueel mogelijk zou zijn. Ik ben duidelijk geweest
over mijn voorwaarden.
 Er zijn grote verschillen, ook principieel. De heer Cohen vroeg daar reeds
naar. Niet alleen op sociaaleconomisch gebied, maar met name ten aanzien van
de visie op de omgang met elkaar in de samenleving. Er zijn bijvoorbeeld principiële
verschillen wat betreft de beginselen van de democratische rechtsstaat, etnische
registratie, kopvoddentaks en strijd tegen de islam als kernpunt van het buitenlands
beleid van Nederland. Ik heb direct gesteld dat de VVD en de PVV het allereerst
inhoudelijk met elkaar eens zouden moeten zijn over deze principiële
zaken voordat ik beoordeel of ik geloofwaardig gesprekken kan
voeren met deze partijen. De oplossingen die zij daarvoor vonden of zochten,
moesten ook voor mij werkbaar en geloofwaardig zijn. De informateur heeft
geconstateerd dat de PVV en de VVD die duidelijkheid niet wilden geven. Hij
heeft geconstateerd dat die optie derhalve niet mogelijk was. Dat is zijn
conclusie.
 Ik blijf erbij dat ik geen optie uitsluit. Uit de interruptie van de heer
Cohen op de heer Wilders kwam zeer duidelijk het volgende naar voren: als
de heer Wilders deze optie werkelijk had willen verkennen, wist hij precies
wat daarvoor nodig was. Hij zou samen met de VVD een antwoord op een aantal
hoofdlijnen moeten vinden en presenteren. Daarna zou ik kunnen bezien of het
reëel was dat het CDA op basis daarvan gesprekken zou gaan beginnen om
te bezien of wij zouden deelnemen aan zo'n regering, oppositie zouden voeren
tegen zo'n regering of zo'n regering zouden gedogen. Dat is wat ik duidelijk
heb gemaakt en waarvan de heren Wilders en Rutte en de informateur van begin
af aan op de hoogte waren.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Begrijp ik het goed dat u zegt dat er tussen uw partij en de PVV principiële
verschillen zijn die raken aan de rechtsstaat, terwijl u tegelijkertijd zegt
dat dit voor u geen belemmering is om op een gegeven ogenblik een coalitie
te vormen met de PVV, mits die rechtsstatelijke problemen onder de tafel blijven?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Nee, zij moeten niet onder de tafel blijven. Juist omdat er grote principiële
verschillen bestaan met betrekking tot de democratische rechtsstaat, heb ik
gezegd dat ik eerst wil zien of die grote principiële verschillen in
een kabinet tussen VVD en PVV opgelost kunnen worden voordat ik beoordeel
of ik daaraan wil deelnemen. Dat is om de doodeenvoudige reden dat ik niet
bereid was en ben om zulke principes in normale onderhandelingen uit te ruilen.
Normaal doe je bij onderhandelingen concessies ten opzichte van je eigen verkiezingsprogramma
om de andere partij ook haar deel te geven, maar ik ben niet bereid om bijvoorbeeld
te gaan praten over de leeftijdsgrens voor de AOW in ruil voor het opgeven
van beginselen van de democratische rechtsstaat. Er moet eerst helderheid
zijn over zaken als kopvoddentaks, het verbieden van de Koran en de strijd
tegen de islam, die volgens de heer Wilders het kernpunt moet worden van ons
buitenlands beleid. Ik ga niet over zulke zaken marchanderen.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 U had dat aan tafel toch ook heel goed duidelijk kunnen maken?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik heb dat de informateur zeer duidelijk gemaakt.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 U zegt dat u op zichzelf geen problemen hebt met het vormen van een coalitie
waaraan ook de PVV deelneemt, maar u wilt daaraan een aantal voorwaarden stellen.
Ik begrijp, eerlijk gezegd, niet waarom u dan niet aan tafel gaat zitten en
zegt: luister, wij gaan nu praten en wees ervan overtuigd dat ik op de punten
a, b, c en d van tevoren klip-en-klaar duidelijk wil hebben of u daaraan al
dan niet vasthoudt. Waarom gaat u daar dus niet aan tafel zitten om dat samen
met die andere partijen te gaan bekijken?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Omdat het geen onderdeel is van normale onderhandelingen. Ik heb gezegd:
voordat ik bereid ben ... Dat is een keuze net zozeer als het een keuze van
de heer Wilders is om niet met de VVD te praten. Ik heb dus gezegd: het is
een keuze dat ik bereid ben te gaan praten, als voor mij eerst duidelijk is
of VVD en PVV het op hoofdlijnen samen eens kunnen zijn, waarbij de principes
van de rechtsstaat overeind staan. Daar gaat het om.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Het ging u dus om de principes van de rechtsstaat. Daar ging het om!
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Omdat ik dat geen onderdeel van normale onderhandelingen vind.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Goed, dan stel ik vast dat er wat u betreft verschillen zijn tussen CDA
en PVV ten aanzien van een aantal onderdelen van de rechtsstaat. Als daaraan
niet wordt voldaan, zegt u: dan wil ik niet eens aan tafel zitten met de PVV.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Precies!
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dat u niet wilt onderhandelen over de principes van de rechtsstaat kan
ik mij nog voorstellen, maar het was geen onderhandelingsfase ...
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Precies.
 
 
 
 De heer
 Halsema
 GroenLinks
 
 ... het was een verkenningsfase. Als ik het goed begrijp, hebt u eigenlijk
uw problemen met de opvatting van de PVV over de democratische rechtsstaat
gedelegeerd aan de VVD.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Nee.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 U hebt eigenlijk gezegd: de VVD moet dit varkentje maar eens even voor
ons wassen; dat gaan wij zelf niet doen en pas als zij daar overeenstemming
over hebben, komen wij aan tafel. Dat klopt toch, hè?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Neen, wat ik gezegd heb, is dat de informateur de opdracht had niet om
het CDA aan tafel te krijgen, nee, de informateur had de opdracht om te onderzoeken
of VVD en PVV met elkaar een kabinet konden vormen. Dat was de opdracht!
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 En alle andere varianten die konden rekenen op een vruchtbare samenwerking
met de gehele Staten-Generaal. Dat is een te makkelijk uitvlucht. Immers,
u was daar wel degelijk bij uitgenodigd. Het verbaast mij ook. U hebt een
probleem met de opvattingen van de PVV over de democratische rechtsstaat.
Overigens kan ik mij daar veel bij voorstellen. Nu zegt u: ik wilde niet om
de tafel gaan zitten, want eerst moesten de VVD en de PVV maar hun problemen
oplossen. Ik heb net naar de VVD geluisterd: die had helemaal niet zulke problemen
met de PVV.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ja, maar daarom ...
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De heer Rutte merkte op dat met name op het terrein van de rechtsstaat:
als het om migratie en repressie zou gaan, alsook veiligheid,
zou er zo overeenstemming zijn. Op economisch terrein liggen die partijen
ver uit elkaar, want de heer Wilders zou links geworden zijn in de ogen van
de heer Rutte. U moet toch uw eigen problemen rond de democratische rechtsstaat
in een verkenning bespreken met de PVV?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Waarom doet u dat niet?
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Omdat wij al tijdens de verkiezingscampagne gezegd hebben dat wij niet
zullen regeren met de PVV. U hebt in de verkiezingscampagne gezegd dat u geen
enkele partij uitsluit. Sterker, u hebt ons zelfs aangevallen als niet-democratisch
om die reden.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Omdat ...
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Vervolgens doet de situatie zich voor, maar geeft u geen inhoudelijk verweer,
delegeert u uw onderhandelingen ofte wel uw verkenningen aan de VVD en zegt
u dat u zonder te praten niet aan tafel wil met de PVV. Dat is gek!
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Over wat mevrouw Halsema allemaal gek vindt, verschillen wij sowieso van
mening. Los daarvan, vind ik het heel vreemd dat uw partijen uitsluit en vindt
dat partijen niet horen deel te nemen aan een regering, terwijl ze wel zijn
toegelaten tot de Tweede Kamer, terwijl wel mensen op die partijen gestemd
hebben. Dat vind ik gek. Waar het op een gegeven moment om gaat, zijn verschillen
van opvatting, bijvoorbeeld over de aanpak van de sociaaleconomische crisis.
Daarover kun je onderhandelen. Er is een aantal principes waarover ik echter
niet onderhandel; ik ben dan ook niet bereid om die uit te ruilen. Ik zal
dus niet zeggen: weet je wat, mijnheer Wilders, als de PVV haar standpunt
opgeeft inzake het verbieden van de Koran of het invoeren van een kopvoddentaks
dan wel het registreren van bevolkingsgroepen, ben ik bereid om niet zo streng
te zijn ten aanzien van de AOW of de overheidsfinanciën. Dat is niet
de normale wijze van onderhandelen. Dat is toch mijn keuze? Ik ben toch niet
verplicht om met iemand te onderhandelen voordat ik helderheid heb over bepaalde
zaken? Ik heb gezegd dat ik, als de basis van dit kabinet volgens de opdracht
van de informateur een regering moet zijn die bestaat uit de VVD en de PVV,
eerst wil zien op welke wijze zij die grote verschillen gaan overbruggen.
Pas daarna geef ik het antwoord op de vragen of ik daaraan wil deelnemen,
of ik daarover wil onderhandelen, of ik dat gedoog of dat ik daartegen oppositie
voer.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voor alle duidelijkheid merk ik op dat GroenLinks geen enkele partij toegang
tot de regering ontzegt. Het enige dat GroenLinks heeft gezegd, is dat zij
zelf niet met de PVV zal regeren. Dat is iets wat volstrekt anders is. Dat
lijkt verdacht veel op wat de heer Verhagen zegt. Het verschil is dat GroenLinks
dat al voor de verkiezingen zei en het CDA niet. De heer Verhagen verwart
steeds een onderhandelingsfase met een verkenningsfase. Natuurlijk kan niemand
de heer Verhagen verplichten om te onderhandelen. Voordat hij echter het besluit
kan nemen om niet te onderhandelen, zal hij in gesprek moeten gaan met de
PVV. Hij zal eerst van die partij moeten horen of zij de uitruil inderdaad
wenst waarvoor de heer Verhagen vreest. Hij weet toch niet of de PVV die uitruil
wenst? Heeft hij dat aan de PVV gevraagd?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik mag daarover vooraf toch helderheid vragen? Mevrouw Halsema zit niet
bij mij in de fractie. Zij kan dus niet tegen mij zeggen dat ik moet onderhandelen.
Daar gaat het CDA nog altijd zelf over!
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Allicht gaat het CDA daar zelf over.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ja, gelukkig wel!
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Allicht gaat u daar zelf over. Daar zou ik me echt niet mee willen bemoeien.
Ik wijs u er alleen op dat de onderhandelingsfase nog lang niet is aangebroken,
dat niemand u vroeg om te onderhandelen en dat het om verkennende gesprekken
ging waarbij je aftastte of je bereid was om in een later stadium te onderhandelen.
Ook dat hebt u niet gewild.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Nee, nee.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Hebt u ooit aan de PVV gevraagd of zij van u een uitruil eist van bijvoorbeeld
de AOW met de kopvoddentaks, of van rechtsstatelijke principes met sociale
veranderingen?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik heb de informateur gezegd dat, als hij wil dat ik aan tafel kom om
te praten over eventuele deelname aan een regering waarin de VVD en de PVV
zitting hebben, ik eerst meer duidelijkheid moet hebben over de wijze waarop
zij die grote verschillen wensen te overbruggen. Het is immers de verantwoordelijkheid
van de grootste partij en die van de grootste winnaar om dat duidelijk te
maken, voordat ik de vraag kan beantwoorden of wij van die regering deel kunnen
uitmaken of dat wij daadwerkelijk met die partijen gaan onderhandelen. Dat
is wat ik gezegd heb. Dat is een afweging die ik maak. Dat is een keuze, net
als dat de heer Wilders de keuze heeft gemaakt om niet met de VVD te praten.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Als het om inconsequentie gaat, lijkt het erop dat de PVV en het CDA steeds
meer bij elkaar passen. Ik kan het verhaal van de leider van het CDA toch
echt niet rijmen met ... D66 heeft de afgelopen jaren al heel helder aangegeven
waarom zij niet met de PVV wil regeren. De reden daarvoor is niet de AOW of
andere punten, maar de democratische rechtsstaat. Het gaat om het discrimineren
van mensen in dit land. De heer Verhagen komt na 9 juni tot dat inzicht,
maar hij is bang voor het uitruilen en voor het knabbelen aan de democratische
rechtsstaat. De laatste is eigenlijk de enige randvoorwaarde die de heer Verhagen
formuleert. Hij zegt toch dat hij geen uitruil wil op de democratische rechtsstaat?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik ben voor de verkiezingen zeer duidelijk geweest over wat ik vind van
de standpunten van de PVV. Mijn partij heeft heel duidelijk gezegd dat er
grote verschillen van opvatting zijn. De heer Pechtold moet dus niet doen
alsof het inconsistent is. Ik vind het inconsistent als de heer Pechtold opeens
krokodillentranen huilt over het feit dat ik niet met de PVV
praat, terwijl hij die partij vanaf het begin uitsluit. Hij is dus zelfs onder
geen enkele voorwaarde bereid om met de PVV te praten.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik heb een vraag gesteld.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik heb daarop antwoord gegeven.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Nee, ik vroeg of het probleem zit in de democratische rechtsstaat.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik denk dat ik een heel helder antwoord op die vraag gegeven heb. Dat
heb ik al drie keer gedaan.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dan is de vraag aan de heer Wilders of hij voor de democratische rechtsstaat
staat. Als dat het geval is, is de blokkade voorbij. Als hij aangeeft dat
hij staat voor de democratische rechtsstaat, kunnen we naar de informateur.
Dan kan de heer Wilders met de heer Verhagen aan tafel. Hij zou daarover nu
dus duidelijkheid moeten geven.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik constateer dat er geen vraag aan mij is gesteld.
 
 
 Dat constateer ik ook.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik vind dit wel belangrijk. In dit debat moeten wij terugkijken op wat
er in de afgelopen weken is gedaan en waar het is misgegaan. Het is namelijk
duidelijk dat de heer Verhagen zijn probleem met de PVV concentreert op de
democratische rechtsstaat. Ik kan mij dat goed voorstellen, want op dat vlak
heb ik al drieënhalf jaar een probleem met de PVV. Ik constateer ook
dat de heer Wilders niet bereid is om vijf meter te lopen om te antwoorden
op de vraag of hij staat voor de democratische rechtsstaat. Hij vindt die
vraag blijkbaar overbodig. Mijnheer Verhagen, in dat geval kunt u dus samen
aan tafel. Het kan echter ook zijn dat de heer Wilders niet voor de democratische
rechtsstaat staat. Dan hebben wij een probleem, maar dat strekt verder dan
de coalitieonderhandelingen.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Ik stel dezelfde vraag op een andere manier. Als ik het goed begrijp,
zit het hem in de opvatting over de democratische rechtsstaat. De heer Verhagen
heeft dat net gezegd. Stel dat de VVD en de PVV samen op dat punt tot een
programma komen en dat programma aan de heer Verhagen voorleggen, gaat de
heer Verhagen aan tafel zitten als dit programma op hoofdlijnen tot zijn tevredenheid
is geregeld?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Als de heer Wilders werkelijk de optie van een rechtse coalitie had willen
verkennen, wist hij precies wat daarvoor nodig was. Dat heb ik gezegd. Als
er een antwoord was gekomen op een aantal vragen over de hoofdlijnen, had
ik kunnen bezien of het reëel was om op basis daarvan inhoudelijke besprekingen
te voeren. Bovendien had ik aan de hand daarvan kunnen constateren of het
reëel was voor het CDA om deel te nemen, te gedogen – die optie
is er ook nog – of oppositie te voeren. Ik stond daarvoor open. Dit
heb ik ook aan de informateur meegedeeld. Het moest met name duidelijk worden
in hoeverre dat akkoord op hoofdlijnen een geloofwaardige basis bood voor
onderhandelingen. Dat had wat mij betreft moeten gebeuren.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Mijnheer Verhagen, uit uw betoog begrijp ik dat die hoofdlijnen vooral
zouden moeten gaan over de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat.
Ik denk nu even na over wat de heer Wilders heeft gezegd. In dat geval is
er echter geen sprake van twee keer onderhandelen. Er is dan sprake van één
keer onderhandelen over de punten met betrekking tot de democratische rechtsstaat.
Als dat onderwerp naar uw tevredenheid geregeld zou zijn, zou dat dan het
moment zijn om te onderhandelen?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Precies, dan gaan wij onderhandelen. Ik ga nu verder met mijn betoog.
 Tegelijkertijd is door de toenmalige informateur op basis van die gesprekken
een aantal conclusies getrokken. Bovendien is gebleken dat vijf partijen uit
het brede midden bereid zijn tot het dragen van regeringsverantwoordelijkheid.
Op basis van het eindverslag van de informateur wordt er in de volgende fase
gekeken naar de mogelijkheden van een middencoalitie. Overigens is het alternatief
een paarse coalitie met meer linkse signatuur. Het moge duidelijk zijn dat
ik beschikbaar ben om namens de CDA-fractie inhoudelijk te praten over de
vorming van een middenkabinet onder de leiding van de VVD. Men moet mij niet
euvel duiden dat mijn voorkeur niet uitgaat naar een linkse coalitie onder
de leiding van de VVD. Ik hoop dus dat ik in de toekomst word uitgenodigd
aan de tafel. Ik heb echter ook gesteld dat het belangrijk is dat de rust
en de inhoud terugkomen in de informatie. De CDA-fractie heeft de koningin
daarom geadviseerd om op basis van inhoudelijke verkenningen stappen te zetten
die kunnen leiden tot de vorming van een stabiel kabinet. Zoals ik verklaard
heb, zijn wij bereid om aan die verkenningen deel te nemen.
 Tot slot wil ik de voormalige informateur hartelijk dankzeggen voor zijn
werkzaamheden.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Ik probeer nog steeds een beetje grip te krijgen op wat er precies gebeurd
is. Waardoor was de eerste voorkeur van de heer Rutte zo snel van tafel? Heeft
de heer Rutte de heer Verhagen actief benaderd om te komen praten? Ik zoek
nog steeds naar de inspanningen van de deelnemers die een voorkeur daarvoor
hadden uitgesproken. De heer Verhagen heeft zijn positie duidelijk uiteengezet.
Is hij door de informateur of door de heer Rutte actief benaderd om te komen
praten, omdat het belangrijk is dat de rechtse coalitie er komt?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik heb mijn gesprekken gevoerd via de informateur. Ik heb ook duidelijk
gemaakt dat ik mij niet via informele weg aan de onderhandelingstafel laat
praten. Overigens laat ik mij ook niet naar de onderhandelingstafel blaffen
of commanderen. Sommigen probeerden dit namelijk via de media.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Is dat een andere manier om te zeggen dat u van bijzondere inspanningen
ook van de kant van de heer Rutte niets hebt gemerkt?
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik heb gezegd dat ik de vraag hoe de onderhandelingen of
de verkenningen moesten worden gevoerd aan de informateur heb overgelaten.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Voorzitter. Mijn naam is weer genoemd. Een van de stappen die de informateur
heeft gezet, ook na het overleg dinsdagavond tussen PVV en VVD, was de uitnodiging
aan de heer Verhagen voor een-op-eengesprekken, een met mij en een met de
heer Wilders. Er zijn dus wel degelijk pogingen gedaan om de heer Verhagen
maximaal comfort te geven in dit proces.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Dit was een constatering van de heer Rutte. Dat staat ook correct vermeld
in het eindverslag van de informateur.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Ik had de indruk dat het een reactie was op mijn vraag, maar ik wilde
graag zicht krijgen, aanvullend, op de vraag of er naast de bewegingen en
de eventuele activiteiten van de informateur, ook nog zelfstandige activiteiten
van de heer Rutte zijn geweest. Die heb ik tot nu toe niet kunnen bespeuren,
maar dat is voor mijn beeld van de eerste fase belangrijk.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voorzitter. Via u feliciteer ik collega Cohen van harte met zijn maidenspeech.
 Dit debat had er van de D66-fractie eerder mogen komen. Wij hebben daar
voor de verkiezingen samen met GroenLinks al een initiatief toe genomen. Helaas
werd dat – ik heb dat zojuist met de PVV gewisseld – na de verkiezingen
tegengehouden.
 Mijn fractie was uiterst gelukkig met de uitslag van de verkiezingen als
het D66 aangaat, maar de kiezer heeft, laat ik het zo formuleren, een uitdagende
opgaaf neergelegd, want er zijn weinig realistische meerderheidscombinaties
mogelijk. Was het in het verleden nog zo dat een combinatie met twee partijen
toch te prefereren viel, nu wordt de mogelijkheid van een combinatie van drie,
vier partijen niet uitgesloten. Door sommigen wordt zelfs de mogelijkheid
van een combinatie van vijf partijen niet uitgesloten. Mijn fractie heeft
al voor 9 juni helder aangegeven waar onze voorkeur naar uitgaat. Dat
is een paarse, een paars-pluscombinatie. In die zin zijn wij consistent geweest.
Ik heb dat al tweemaal aan de majesteit mogen adviseren en vijfmaal aan informateurs.
 Waarom ziet mijn fractie een paars-pluskabinet als een belangrijke uitkomst
van deze verkiezingen? Wij denken dat dit een stabiel kabinet kan zijn, ook
na de verkiezingen voor de Eerste Kamer in maart. Wij denken ook dat D66 nodig
is voor de meerderheid. Dat lijkt ons belangrijk voor elke combinatie. Zo'n
kabinet kan slagvaardig zijn, anders dan de combinatie die CDA en PvdA de
afgelopen drieënhalf jaar hebben laten zien en die verre van slagvaardig
was. De combinatie heeft een gezamenlijke winst van zestien zetels. Ik heb
eerder de vergelijking met 1994 gemaakt: op een moderne manier hervormen,
ook rekening houdend met de volgende generatie, en eerlijke kansen voor de
mensen op goed onderwijs, een baan, een huis en ga zo maar door.
 Paars-plus is misschien niet ieders eerste voorkeur. Daarom hebben wij
in eerste instantie het advies gegeven om toch ook een combinatie te verkennen
van de grootste winnaar en de grootste partij; ik heb het over PVV en VVD.
Dat onderzoeken, naast het algemeen verkennen van verdere mogelijkheden, was
ook de eerste opdracht in het onderzoek. Ik heb dan ook een prangende vraag
aan de informateur, de heer Rosenthal. Tot twee keer toe, op zijn eerste zowel
als op zijn tweede persconferentie, stelde de informateur vast dat zo'n rechts
kabinet met Wilders, dus een kabinet van PVV, VVD en CDA, "niet mogelijk"
was. Kan de heer Rosenthal nog eens aangeven waarop hij dat baseerde en waarom
dat zo definitief werd geformuleerd? Een andere verkenning die hij in de tussentijd
had uitgevoerd, die naar paars-plus, werd toch meer met woorden als "perspectief"
en "op dit moment" neergezet, terwijl de combinatie van drie partijen op rechts
door hem echt al in een vroeg stadium, bij zijn eerste persconferentie, als
"niet mogelijk" werd neergezet. Ik hoorde de heer Cohen daarover zeggen dat
het onbevredigend is. Daar sluit ik mij bij aan. Ik zou het als een belangrijke
uitkomst van dit debat zien als nogmaals door de informateur goed werd toegelicht
waarom hij dat zo definitief heeft geformuleerd.
 Ik kom op de rol van het CDA. Dat kan natuurlijk helemaal niet. Je kunt
niet elke keer voor de camera's bescheidenheid neerzetten, maar dat in de
ene situatie wel doen en vervolgens in de andere situatie niet. Ik snap het
CDA. Ik zei zo-even dat wij de luxe van zo'n verlies nooit hebben kunnen hebben.
Als je flink verliest, en als je ook nog een leiderschapswisseling moet hebben,
kan ik mij goed voorstellen dat je zegt: wij hebben even een bescheiden rol.
Dat dit gepaard gaat aan het feit dat misschien de vorige leider, Balkenende,
enigszins anders over de PVV denkt dan het nieuwe leiderschap, zou allemaal
heel interessant kunnen zijn. Echter: óf je bent bescheiden en dan
zeg je: wij trekken ons even terug en wij kijken wel even of iemand ons echt
nodig heeft en uitnodigend is; óf je gaat gewoon meedoen aan de combinaties
waarvoor je wordt gevraagd. In die zin heb ik gisteren aangegeven dat ik het
chagrijn en de frustratie bij de PVV toch wel snap. Zoals zo-even ook weer
bleek uit het schimmige debat met de heer Verhagen, krijgt de PVV geen duidelijkheid,
zelfs niet over de rechtsstatelijkheid, en dat vind ik helemaal onbevredigend.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Het is toch gewoon hypocriet om een partij uit te sluiten, zoals D66 doet,
en dan krokodillentranen te huilen over het feit dat er niet gesproken wordt
met een partij? Als wij het nu hebben over een rol van een partij die kant
noch wal raakt, is het deze wel. Ik kan mij voorstellen dat D66 de keuze maakt
om uit te sluiten, al ben ik het daar niet mee eens. Ik vind namelijk dat
je het soort partijen dat je uitsluit bij voorbaat al op principiële
gronden niet moet toelaten tot een Kamer, maar dat is een heel ander verhaal.
Daar gaat een rechter over; politieke partijen gaan daar niet over. Ten principale
kun je dus geen partijen uitsluiten. Maar als het gaat om de vraag of je bereid
bent om aan een kabinet deel te nemen, dan kan de heer Pechtold, terwijl hij
al überhaupt niet wil praten, mij toch niet gaan verwijten dat ik eerst
meer helderheid wil hebben over bepaalde standpunten voordat ik bekijk of
het zin heeft om te gaan onderhandelen? Ik bedoel: even een beetje normaal
doen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 O, wat een vergroving van het taalverbruik. Mijnheer Verhagen, bent u
nog geïnteresseerd in een antwoord? Ja? Daar zit hem nu
juist de crux. Dat u voor de verkiezingen aan de kiezers aangaf dat een stem
op Wilders of een stem op de VVD misschien wel op de medewerking van het CDA
kon rekenen, heeft mensen er misschien ook wel toe bewogen om dat te doen.
Mijn partij heeft vanaf het begin helder aangegeven dat een combinatie van
onze partijen onmogelijk was en dat, als ik de kans kreeg om te gaan regeren
een stem op Wilders een weggegooide stem was. Die helderheid heb ik de kiezer
en de heer Wilders vanaf het begin gegeven. Juist uw partij, mijnheer Verhagen,
die de afgelopen jaren veel te weinig afstand heeft genomen van de heer Wilders
en die iedere keer aangaf dat er misschien een punt zat in zijn redenering,
heeft hem salonfähig gemaakt en heeft aangegeven dat het heel wel mogelijk
zou zijn om een coalitie met hem te vormen. Door nu om procedurele redenen
niet te komen opdagen, is een zwak excuus.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ten eerste heb ik duidelijk gemaakt wat nodig was om aan tafel te komen.
Ten tweede heb ik duidelijk gemaakt dat wij geen partijen uitsluiten. Ten
derde heb ik gezegd dat om mijn achterban te kunnen overtuigen dat het zin
zou hebben om de heer Wilders te onderhandelen omdat wij geen partijen hadden
uitgesloten, ik eerst meer helderheid wilde hebben over de vraag op welke
wijze de grote principiële verschillen overbrugd konden worden. Ten vierde
is het niet zo dat alle oplossingen van de heer Wilders voor problemen die
wij constateren in onze samenleving al bij voorbaat moeten worden afgewezen.
Dat is blijkbaar uw houding. Ik moet zeggen dat ik het vreemd vind dat u mij
verwijt dat ik nu niet met de heer Wilders ga praten, terwijl u überhaupt
nooit met hem wil praten. Laten we dan ook gewoon de zaken bij de naam noemen.
Wat u doet, is een Haags spelletje. U wilt zelf niet gaan praten. Als u het
werkelijk zo erg vindt dat er niet met de heer Wilders wordt gesproken, gaat
u dan alstublieft met hem praten!
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Als ik ergens de afgelopen vijf jaar Haagse spelletjes heb kunnen leren,
is het wel van het CDA. Het is het CDA dat de afgelopen jaren iedere keer
als de heer Wilders weer met een discriminerende punt kwam, aangaf dat hij
misschien wel een punt had. Mijn partij heeft vanaf het begin laten zien dat
het benoemen van de problemen niet het alleenrecht van de heer Wilders is.
Juist het rechtsstatelijke aspect, juist de democratie, juist het discrimineren
waren voor mijn fractie vanaf het begin de reden dat we zeiden: daar zit de
kloof. Het was niet de AOW of andere zaken: daar zat het 'm. Het valt mij
op dat de twee heren die nu bij de interruptiemicrofoon staan, de heren Verhagen
en Rutte, wat dat betreft hun eigen val hebben gegraven.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Dit raakt werkelijk kant noch wal. Eén. Als de heer Pechtold ook
maar ergens van op de hoogte is, is dat van de uitspraken die ik heb gedaan
over de standpunten die door de PVV zijn ingenomen. Hij weet dus gewoon dat
hij hier nu niet de waarheid spreekt. Twee. De heer Pechtold weet als geen
ander wat de inhoud van mijn uitspraken was. Drie. Ook de lijsttrekker van
het CDA heeft voor de verkiezingen zeer duidelijk gemaakt dat er grote verschillen
waren, niet alleen sociaaleconomisch maar juist ook over zaken als de rechtsstaat.
Dat weet u als geen ander, mijnheer Pechtold, dus u moet nu niet suggereren
dat we alles wat de heer Wilders naar voren bracht, omarmden maar nu opeens
afwijzen. Dat is ver, zeer ver, bezijden de waarheid.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Zo hoor ik u weer graag mijnheer Verhagen: helder, op de democratie, op
de rechtsstaat. Sta daar dan ook voor en zeg: ik ga om die redenen niet met
de heer Wilders aan tafel zitten, want hij levert die agenda niet in. Sterker
nog, toen ik zojuist in een interruptie bij uw betoog aan hem vroeg om vijf
meter te lopen en te staan voor de democratische rechtsstaat, deed hij dat
niet. Wij zijn het dus eens. Geef die helderheid dan en zeg: daarom kom ik
niet aan tafel zitten. Dan hebt u dat duidelijk gemaakt op de inhoud en niet
op het proces.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Wij weten dat de heer Verhagen zijn woorden zorgvuldig kiest. Ik vond
de term "hypocriet" zorgvuldig gekozen. Uit de parlementaire geschiedenis
is namelijk bekend dat linkse partijen graag iedereen de maat nemen. Dat doet
de heer Pechtold dan ook hier en mevrouw Halsema deed dat gisteren in de media
en zal dat ongetwijfeld straks doen in haar eigen bijdrage. Alleen de heer
Roemer is vandaag rustig gebleven op dit punt. De heer Pechtold en mevrouw
Halsema zeggen echter dat het toch wel heel zielig is voor de PVV. Mijnheer
Pechtold, het is eigenlijk heel simpel. Als u dat echt zielig vindt: opgeteld
hebben onze vier partijen, GroenLinks, D66, VVD en PVV, 75 zetels. Met gedoogsteun
van de SGP erbij zouden we een kabinet kunnen vormen. Dus ofwel staat u anderen
de maat te nemen, ofwel u vindt het zo zielig voor de PVV dat u bereid bent
om met die partij in een kabinet te gaan zitten. Wat is het?
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Misschien kunt u deze opnemen in uw volgende conference, naast: als je
links de Sahara toevertrouwt ... Ik heb geen pijn van afscheidingen. Ik snap
dat het nog steeds pijn doet dat de heer Wilders u verlaten heeft en dat er
weliswaar nu een groot blok zit, maar dat jullie nog niet eens samen aan tafel
kunnen komen. U samen, voorzitter. En dan niet u, maar namens u de heren Wilders
en Rutte, want u zou er ook niet bij willen zitten!
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ze hebben wel voor haar gestemd!
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik ben hier al drieënhalf jaar in het bijzijn van de heer Rutte duidelijk
over de standpunten van de heer Wilders. De verschillen tussen onze standpunten
zitten 'm niet in sociaaleconomische, maar in het sociaal-culturele. Die zitten
'm erin of je iedereen in dit land – u denkt: daar heb je 'm weer, en
u krijgt 'm toch weer – het gevoel geeft dat ze hier thuis zijn, dat
we niet kijken naar een verdeelde afkomst, maar naar een gedeelde toekomst.
Als Wilders zelfs niet bereid is, vijf meter te lopen om de democratische
rechtsstaat te bevestigen, wat een opening is van jewelste waarmee hij misschien
Verhagen had kunnen uitdagen, ben ik blij dat ik al drieënhalf jaar diezelfde
langspeelplaat afdraai.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dat geldt niet voor iedereen, maar goed. Het is een beetje een kampioenschap
krokodillentranen huilen. De heer Wilders krokodillentranen, u en mevrouw
Halsema krokodillentranen. Het enige wat ik tegen u zeg is
het volgende. Of u en mevrouw Halsema staan iedereen hier weer de maat te
nemen of u bent bereid om boter bij de vis te doen en te zeggen: we vinden
het zo zielig voor de PVV, ik van D66 ben bereid om de PVV niet langer uit
te sluiten en coalitieonderhandelingen aan te gaan. Anders is dit allemaal
heel erg gratuit.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dat is het niet. Wees nu toch blij dat leiderschap wordt getoond, dat
er een partij is die al voor 9 juni zei dat ze met u wilde, dat ze het
zien zitten en dat het met de heer Cohen en mevrouw Halsema de komende weken
tot een snel kabinet kan leiden. U doet mijn thuisfront een groot plezier
als dat voor de vijfentwintigste lukt, want dat hoeven we het vakantiehuis
niet af te zeggen.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Ik neem het wel over!
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik heb al aangegeven dat Wilders de frustratie en het chagrijn toch heeft.
Dat vind ik de winst van dit debat. Daar kan de informateur alleen nog maar
aan bijdragen door aan te geven dat Wilders dat vooral aan zichzelf te danken
heeft. Geen leiderschap getoond toen er een debat gevormd moest worden, geen
leiderschap getoond toen de andere partijen verleid moesten worden en zelfs
vandaag de zeven uitnodigingen van Rutte niet geaccepteerd en de kans van
Verhagen om de democratische rechtsstaat veilig te stellen, niet gegrepen.
Dat zal de achterban van de heer Wilders uiteindelijk gaan zien.
 Voorzitter. Dit proces is wat mijn fractie betreft niet ideaal. We doen
bij verkiezingen alsof we de minister-president verkiezen. Daar zijn we met
z'n allen inmiddels zwaar ongelukkig mee, want het hindert coalitievorming.
We zien een verpolitisering van de informateur. Vroeger hadden we alleen een
formateur. We hebben de informateur in het leven geroepen om de positie daarvóór
wat minder politiek te maken. Nu hebben we vóór de informateur
al de verkenner. Zo schuiven we maar op en schuiven we maar op. Dat vindt
mijn fractie een slechte ontwikkeling. Ook de rol van het staatshoofd wordt
door deze situatie politieker. Gelukkig hebben we nu een ervaren staatshoofd,
maar ook dat, en de benoeming van de huidige informateur getuigt daarvan,
vinden wij een slechte ontwikkeling. Daarover zou ik van deze informateur
ook graag een beschouwing horen. De vraag zou dan moeten luiden of hij vindt
dat het proces zoals dat nu gevoerd wordt, met verkennen, een informateur
en dan eventueel een formateur, maar zelfs nu een tweede informateur, ideaal
vindt. Ik vind dat wij er als Kamer op moeten terugkomen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Ik wil beginnen met felicitaties voor de heer Cohen. Het was,
eerlijk gezegd, alsof hij hier al jaren stond.
 Bij de verkiezingsuitslag van 9 juni horen felicitaties voor de overwinnaars,
de VVD, de PVV, D66 en onszelf, en respect voor de verliezers omdat zij zich
evenzeer hebben ingespannen.
 Deze verkiezingsuitslag is onmiskenbaar een politiek probleem, omdat een
versplinterd politiek landschap het effect ervan is. De grootste partij, met
alle respect voor de heer Rutte, heeft slechts 31 zetels. Uit de verkiezingsuitslag
bleek een grote kwetsbaarheid van het klassieke politieke midden. De traditionele
bestuurspartijen, de Partij van de Arbeid en het CDA voorop en in mindere
mate de VVD, blijken nog onvoldoende in staat de kiezerswens en de kiezersbehoefte
te horen. Je moet vaststellen dat de kiezers hebben afgerekend met het afgelopen
kabinet. Een verlies van 24 zetels, waarvan het overgrote deel bij het CDA,
is volgens mij ook de afrekening met een periode van stilstand, grote onderlinge
ruzie en gedoe in achterkamertjes. Ik denk dat de kiezers hiermee het verlangen
hebben uitgesproken naar een andere bestuurscultuur, grotere openheid en andere
verhoudingen tussen kabinet en parlement en ik vind dat de wens van de kiezers
gehonoreerd moet worden.
 GroenLinks heeft vastgesteld dat, gezien de uitslag, het initiatief bij
de VVD ligt. Daarmee zeg ik meteen tegen de heer Roemer, voordat hij wegloopt,
dat mijn fractie daarmee andere opties geenszins uitsluit. Ik wil er wel bij
gezegd hebben: hoe leuk het mij ook lijkt om samen met de SP te kunnen besturen,
je krijgt er wel gratis en voor niets de Partij van de Arbeid en het CDA samen
bij. We weten uit de afgelopen vier jaar dat dit niet altijd even leuk en
constructief was, samen.
 Het initiatief ligt bij de VVD en wij stellen vast dat er in ieder geval
twee gewone meerderheidskabinetten kunnen worden gevormd: een rechts kabinet
en een paarsgroen kabinet. Een eventueel derde gewoon meerderheidskabinet,
een kabinet van het midden, waarbij de VVD deze keer de eerste partij zou
zijn, doet ons toch te veel denken aan het kabinet dat wij al gehad hebben
de afgelopen jaren, tenzij de VVD in staat is om de cultuur van de Partij
van de Arbeid en het CDA onderling te veranderen. Wij zijn bang dat een kabinet
van het midden, zoals het wordt genoemd, veeleer een klamme deken zal zijn
waaronder de grote maatschappelijke en economische problemen worden afgedekt.
Wij zijn daar dan ook geen voorstander van.
 Wij zijn vanzelfsprekend ook geen voorstander van een rechts kabinet,
in de eerste plaats omdat het een rechts kabinet is en in de tweede plaats
omdat de PVV eraan deelneemt. Deze partij heeft de afgelopen jaren gewerkt
aan een sterk profiel op het uitsluiten van anderen, vooral van moslims. Dat
neemt niet weg dat mijn fractie erkent dat een groot deel van de kiezers een
rechts kabinet wel gewenst vindt, in tegenstelling tot mijn fractie.
 Mijn fractie meent dat de gang van zaken van de afgelopen weken onbevredigend
is geweest. Er is net al een heel debat gehouden en ik zal dat niet herhalen.
Wel heb ik nog een aantal vragen. Ik heb een vraag voor de heer Verhagen van
het CDA. Waarom heeft het CDA de afgelopen weken niet het initiatief genomen
om met de VVD te praten over de rechtsstatelijke begrenzing van elk kabinet
dat deze partij zou wensen? Het lijkt mij immers heel helder dat de bondgenoot
van het CDA in dezen de VVD zou moeten zijn. Nu voor het eerst dit inhoudelijke
bezwaar is gewisseld, begrijp ik niet waarom dat initiatief niet is genomen
en waarom er niet een tweegesprek, misschien op uitnodiging van de informateur,
heeft plaatsgevonden tussen VVD en CDA.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Mevrouw Halsema stelt een terechte vraag. Dat had gekund. Aangezien de
informateur mij vroeg om twee tweegesprekken te voeren, heb ik daar uiteindelijk
nee op gezegd, omdat ik het, gelet op de opdracht van de informateur,
die zich richtte op een kabinet van de VVD en de PVV met een andere partij,
niet correct vond om alleen met de heer Rutte te spreken en niet met de heer
Wilders. Derhalve heb ik gezegd: laten zij het eerst maar met z'n tweeën
eens worden, dan zie ik daarna wel of ik aan tafel schuif.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 U hebt dit eerder gezegd.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Dat is de reden.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 U bent daar heel consequent in, maar dat maakt het nog niet begrijpelijk.
Het maakt nog niet begrijpelijk waar u de grootste principiële problemen
hebt met een rechts kabinet, terwijl u het ook niet uitsluit, als u niet op
enig moment kenbaar maakt aan de eerste bondgenoot wat uw principiële
problemen zijn en hoe die verminderd kunnen worden. Dat kan ik maar niet begrijpen.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Om te beginnen vindt dit soort gesprekken plaats via de informateur. Het
was de informateur duidelijk waar ik stond. Verder vond ik het als vierde
partij van het land niet direct op mijn pad liggen om het initiatief te nemen
om iets te schrijven. Ik begrijp dat u dat leuk zou vinden, omdat u dan nog
naar mij zou kunnen kijken. Ik vond mijzelf echter niet direct de eerst aangewezene
om dan op papier te zetten waaraan een komend kabinet zou moeten voldoen,
als het gaat om de rechtsstaat.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik vraag u niet om een conceptregeerakkoord te schrijven. In die fase
was het niet beland. Ik vraag u waarom u niet hebt geprobeerd een principeafspraak
te maken met de VVD dat in ieder geval volgens u beiden aan de grenzen van
de democratische rechtsstaat niet getornd wordt. Als u die verzekering had
gekregen van de VVD, had u samen het overwicht gehad in elk rechts kabinet
om vervolgens te gaan praten met de PVV. Dat begrijp ik niet.
 
 
 
 De heer
 Verhagen
 CDA
 
 Daarom heb ik gezegd dat de VVD met de PVV eerst op hoofdlijnen een akkoord
moest hebben waarvan dit een onderdeel zou zijn om dan te beoordelen of het
mogelijk was voor het CDA om ofwel te gedogen ofwel deel te nemen ofwel oppositie
te voeren.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 ...
 
 
 Mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Helderder wordt het eerlijk gezegd niet.
 Ik heb ook een vraag aan de VVD. Inmiddels bent u goed geïnformeerd
over de grote inhoudelijke bezwaren van het CDA. Gaat u het initiatief nemen
voor een gesprek met de PVV om de grenzen van de rechtsstaat in ieder geval
vast te stellen? Het zou brekend nieuws zijn als de PVV zichzelf zou willen
voegen naar de grenzen van de democratische rechtsstaat. Maar u kunt het proberen,
want het is uw favoriete variant.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik heb nu al zeven keer die uitnodiging gedaan in de richting van de PVV.
Ik ga het niet een achtste keer doen. Ik heb het nu zeven keer gedaan en volgens
mij is het duidelijk.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dat is waar. Dus misschien moet de PVV er eens antwoord op geven, aangezien
het maar om één onderwerp gaat, zij het niet onbelangrijk, namelijk
of de PVV bereid is om de VVD daarin tegemoet te komen ...
 
 
 Mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De afstand blijft te groot, zoals de heer Pechtold al opmerkte.
 Ik heb ook een vraag aan de informateur; dat lijkt mij wel zo beleefd.
Als je het speelveld overziet na twee weken, kun je je voorstellen dat drie
partijen eigenlijk drie coalities blokkeren, althans bij het schrijven van
het rapport. De VVD blokkeerde paarsgroen, maar daar is zij inmiddels op teruggekomen.
De PvdA blokkeert het middenkabinet en het CDA blokkeert het rechtse kabinet.
Hoe kan het dat in uw eindrapport de blokkade van het CDA zoveel meer gewicht
heeft dan bijvoorbeeld de blokkade van de heer Cohen of de blokkade van de
heer Rutte? Denkt u dat zij veel makkelijker te overtuigen zijn dan de heer
Verhagen? Denkt u dat paarsgroen uiteindelijk een veel betere kans heeft?
Of zijn er andere redenen waarom u uiteindelijk geconstateerd hebt dat de
blokkade op rechts veel zwaarder weegt?
 Met alle blokkades die er zijn en de inmiddels opgeheven blokkade van
de heer Rutte op paarsgroen komen wij uit bij de – laat dat nou toevallig
zijn – favoriete variant van GroenLinks.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik heb mevrouw Halsema dat ook in de pers een paar keer zien zeggen: goh,
de VVD heft haar blokkade op. Er heeft bij de VVD nooit een blokkade gelegen
op welk kabinet dan ook. Ik heb een voorkeur uitgesproken, nu rechts niet
mogelijk is, voor een kabinet van VVD, CDA en PvdA. Wij hebben met elkaar
anderhalve dag gesproken over de vraag of het zinvol was om te onderhandelen
over paars-plus, paarsgroen of hoe het dan moet heten ...
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Weet u wat? U mag de naam verzinnen.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Daaruit bleek dat in ieder geval voor mijn partij gold dat op dat moment
daarvoor geen perspectief was. U weet precies wat onze randvoorwaarden zijn,
dus die sleutel ligt echt bij u, bij de heer Cohen en bij de heer Pechtold.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 In plaats van hier de onderhandelingen te openen – hoe graag ik
dat ook zou willen – wijs ik erop dat de VVD volgens mij weet dat voor
GroenLinks, de PvdA en D66 geldt dat over alles onderhandeld kan worden. Het
is dus aan u om te zeggen waarover niet onderhandeld kan worden. Wij willen
over alles onderhandelen, het liefst wel vandaag. Dat zeg ik ook maar even
mede namens de heer Cohen en de heer Pechtold.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Klopt dat? Bent u het daarover eens? Ja, alle blokken zijn het eens. Volgens
mij is in die gesprekken volstrekt duidelijk geworden welke randvoorwaarden
de VVD stelt aan het in de zin van onderhandelingen verder
spreken over zo'n kabinet. Het is nu aan uw partijen om te beslissen of u
daar wel of niet op ingaat.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Wij willen over alles onderhandelen. Ik zeg dat nog maar eens. Dat betekent
dus: over alles willen onderhandelen.
 Voor ons is paarsgroen een logisch en gewenst meerderheidskabinet. Wij
denken dat het in staat is om de noodzakelijke sociale hervormingen ter hand
te nemen en om de economie gezond en duurzaam te maken. Vanzelfsprekend erkennen
dat er grote programmatische verschillen zijn die niet vanzelfsprekend weggemasseerd
kunnen worden, maar wij stellen ook vast dat er bij de vier partijen die hiervan
deel zouden kunnen maken, een groot gedeeld verlangen is naar een andere bestuurscultuur.
Wij beschouwen die mogelijkheid van een andere bestuurscultuur – een
kort regeerakkoord, een grotere afstand tussen ministers en Kamer en misschien
ook de erkenning dat er verschillen zijn die je niet kunt overbruggen –
als een manier om te komen tot een regeerakkoord en wel snel. Wij vinden dit
noodzakelijk, omdat intussen de economische crisis en de klimaatcrisis woeden.
Het is een grote opdracht om daar op een korte termijn een antwoord op te
vinden. Ik zou zeggen: aan de slag en wel snel.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Wij gaan natuurlijk allemaal met veel belangstelling volgen
hoe mevrouw Halsema de komende weken die achterkamertjescultuur al gaat openbreken
en ons op de hoogte gaat houden van de vorderingen van de besprekingen.
 Het is goed om weer een keer aan deze kant te staan. Dit debat is, gelet
op het Reglement van Orde, bedoeld om na afronding van een tussenfase te beraadslagen
over de richting van een nieuwe formatie- of informatieronde. Ik heb even
zitten nadenken: is er wel echt sprake van afronding van een fase of ronde?
Dat vraag ik mij af, ook omdat de nieuwe informateur spreekt van "een verlengde
consultatie", maar dan met vijf fractievoorzitters. Bovendien: voor zover
er sprake is van afronding van een fase, is de nieuwe fase al van start gegaan
met de nieuwe informateur en is de nieuwe ronde dus al van start. Niettemin
ook van mij dank aan de informateur voor het feit dat hij hier aanwezig wil
zijn. Dat is niet vanzelfsprekend, maar ik ben blij dat hij bereid is om eventueel
aan hem gestelde vragen – dat houdt nog niet over – te beantwoorden.
Ik kan hem geruststellen: ik heb in ieder geval een of twee vragen voor hem.
 Intussen is de nieuwe informatieronde wel degelijk van start gegaan. Het
is aan de heer Tjeenk Willink om te bekijken of alsnog inhoudelijk richting
kan worden gegeven aan de kabinetsformatie. Het eindverslag van de heer Rosenthal
onderstreept wel de complexe situatie die zich in politieke zin sinds 9 juni
in ons land voordoet. In theorie zijn voldoende combinaties denkbaar van drie,
vier of vijf partijen, maar bij die verschillende combinaties zit geen enkele
voor alle daarvoor benodigde partijen vanzelfsprekende eerste keus. De informateur
heeft het in zijn verslag overigens – dat lijkt een detail – over
"andere stabiele meerderheidscoalities". Ik krijg graag bevestigd dat "stabiel"
betrekking heeft op "meerderheid" en niet op voorhand op "coalities". Het
lijkt mij niet noodzakelijk dat er een stabiele coalitie komt, maar coalities
moeten wel op een stabiele meerderheid steunen. Ik neem aan dat de informateur
dit zo bedoeld heeft.
 Dit betekent per saldo dat wij bijna drie weken na de verkiezingen nog
geen begin van een richting hebben van de kabinetsformatie. We hebben nog
geen idee op welk type kabinet wij afkoersen. In het verslag van de informateur
staat opvallend vaak de term "bevestigen". Alle fractievoorzitters hebben
een aantal keren hun voorkeuren, standpunten, ideeën en opvattingen bevestigd.
Dat hebben zij hier nog een keer gedaan. Er zijn dus inderdaad nog weinig
vorderingen gemaakt. Dat hangt samen met die complexiteit. Ik doe daar niet
zurig over, maar het is wel van belang om dit vast te stellen, temeer omdat
de informateur zijn eigen werkzaamheden en de opdracht van de koningin heeft
geplaatst in het perspectief van de moeilijke situatie waarin ons land zich
bevindt. Juist gelet op de opdracht die de informateur heeft gekregen, ben
ik verbaasd – daaraan heb ik via interrupties ook uiting gegeven –
dat hij niet meer druk heeft uitgeoefend op de heren Rutte en Wilders om een
begin van inhoudelijke overeenstemming te bereiken, als uiterste poging om
voortgang te boeken. Langs die weg had hij een meerderheid om de informatietafel
kunnen krijgen, juist gelet op de urgentie van de situatie. Dat had toch de
weg kunnen openen naar onderhandelingen leidend tot een meerderheidskabinet,
zo vraag ik de informateur. Waarom heeft hij daarvan afgezien en het bij de
constateringen gelaten? Althans, zo lees ik zijn verslag.
 Ik zal niet herhalen wat ik de heer Wilders en de heer Rutte per interruptie
heb gevraagd. Ik heb daar voor mijzelf de conclusie aan verbonden dat in ieder
geval de heer Wilders zelf op het enige moment waarop hij onderhandelingen
had kunnen voeren, de kans daartoe heeft laten lopen. Daarmee heeft hij zijn
kiezers geen dienst bewezen. Een beetje leider – in zijn terminologie
"een beetje vent" – had dit niet laten gebeuren, maar vooruit. Ook de
heer Rutte heb ik vragen gesteld, maar ik heb geen duidelijkheid gekregen
of de heer Rutte überhaupt in de richting van wie dan ook inspanningen
geleverd heeft om zijn eerste voorkeur gerealiseerd te krijgen. Hij leek er
zelf niet zo erg aan gehecht om daarvoor bijzondere inspanningen te leveren.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Soms heb je debatten waarbij je al van tevoren probeert de conclusies
op te schrijven. Het helpt om die conclusies aan te passen als blijkt dat
de feiten anders liggen. Ik heb de heer Rouvoet een paar dingen verteld die
ik heb gedaan. Ik was beschikbaar voor onderhandelingen een-op-een. Er is
een aantal gesprekken gevoerd en uiteindelijk is het CDA het aanbod gedaan
voor twee een-op-eengesprekken. Als de ene partij echter niet bereid is om
met een lege stoel te onderhandelen en de andere partij überhaupt niet
bereid is om aan tafel te komen, dan stopt het een keer. Ik meen werkelijk
dat er alles aan gedaan is. Ik heb dat vandaag opnieuw onderstreept door wederom
aan te bieden om een-op-een te onderhandelen met de grootste winnaar.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Eerst ter informatie van de heer Rutte: die conclusie heb ik pas getrokken
nadat ik hem een paar keer heb gevraagd wat hij heeft gedaan anders dan zich
bereid te verklaren, omdat het zijn eerste voorkeur was. In reactie daarop
zei hij: de heer Verhagen wilde niet komen en dat had ik te accepteren; de
heer Wilders wilde niet met een lege stoel onderhandelen en daar
zat ook wel wat in. Als je de leider bent van de grootste partij en een uitgesproken
voorkeur hebt voor een rechtse combinatie, zet er dan actief op in. Zeg: vrienden,
wij gaan onderhandelen, want ik wil graag een rechtse coalitie.
 Mijnheer Rutte, ik heb niets kunnen bespeuren van activiteiten van uw
kant om te zeggen: ik ga daar druk op zetten, het is crisis, wij moeten snel
aan de bak, dit is mijn voorkeur en, vrienden, zo gemakkelijk komt u er niet
mee weg. U hebt geconstateerd dat daar ook wel wat inzit. Althans, zo hebt
u het zelf gezegd. Mijn waarneming is dat u het daarbij gelaten hebt. Dat
mag, dat is een keus, maar zo erg was u er dus niet aan gehecht. Dan had u
namelijk wel iets vaker activiteiten ondernomen.
 Dat brengt mij op mijn aangekondigde vraag aan de voormalige informateur,
de heer Rosenthal. Ik vroeg ook aan de heer Wilders wat het betekent dat de
informateur schrijft dat de combinatie VVD-PVV-CDA de enige voorkeur was van
de fractievoorzitter van de PVV. Ik vraag de informateur hoe ik het moet verstaan –
ik ga dat niet zelf inkleuren – als hij een onderscheid maakt tussen
de eerste voorkeur van de heer Rutte en de enige voorkeur van de heer Wilders.
Heeft de Wilders andere combinaties met de Partij van de Arbeid, de SP of
GroenLinks expliciet opengehouden? Zo ja, wat is dan het verschil tussen de
eerste voorkeur van de heer Rutte en de enige voorkeur van de heer Wilders?
Graag opheldering op dat punt, om dat te kunnen wegen.
 Al met al wil ik het volgende opmerken over de conclusie van de informateur
dat hij de conclusie heeft moeten trekken dat een parlementair meerderheidskabinet
met de desbetreffende rechtse samenstelling niet mogelijk is. Ik heb het idee
dat die conclusie iets te makkelijk is. Daarom leg ik hem de vraag voor waarom
hij voor paars-plus, zoals dat in de wandelgangen heet, een andere conclusie
heeft getrokken. Daarbij bestonden ook aarzelingen en zijn ook geen absolute
blokkades gelegd, maar daarvan concludeerde hij dat dit thans geen zin heeft.
Graag een toelichting op het verschil in appreciatie en conclusies ten aanzien
van paars-plus ten opzichte van de rechtse combinatie die niet mogelijk wordt
genoemd.
 Ik kom op mijn laatste vraag aan de informateur. Ik lees in het verslag
dat op 21 en 22 juni er een verkenning is geweest naar paars-plus, waarbij
verschillende punten van programmatische aard aan de orde zijn gekomen. Vervolgens
concludeert de informateur dat de ene fractievoorzitter, de heer Rutte, geen
mogelijkheden zag voor het voeren van onderhandelingen, maar de andere drie
fractievoorzitters wel. Ik krijg graag het verschil tussen die twee uitgelegd.
Welke programmatische punten zijn aan de orde geweest en waarom waren dat
geen onderhandelingen?
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Voorzitter. Het politieke landschap is versplinterd. Geen enkele partij
heeft de steun van meer dan 20% van de kiezers gekregen. De kiezers
wenden zich af van de traditionele politieke partijen. Meer dan 35%
van de kiezers koos een partij die nog nooit regeringsverantwoordelijkheid
heeft gedragen. Een duidelijker roep om verandering is nauwelijks denkbaar,
maar alles waar de informatie zich op leek te richten was business as usual
en coalitievorming tussen de partijen die traditioneel de macht verdelen,
waarbij voorbij wordt gegaan aan de duidelijke verschuivingen in het electorale
landschap. Beleefdheidshalve werd gesproken met de PVV, hoewel het station
van regeringsdeelname voor die partij eigenlijk al gepasseerd leek voordat
het station was aangedaan. Er is uitputtend gezocht naar argumenten om de
PVV niet mee te laten doen. In het geval van de SP is zelfs die beleefdheid
niet eens in acht genomen. Coalities waarin de SP zou meedoen, kwamen niet
eens aan de orde. De reactie van de kiezers op die werkwijze komt direct tot
uitdrukking in de peilingen. Alle coalities die wel onderzocht zijn, dalen
in de peilingen. De PVV en de SP groeien tegen de verdrukking in.
 Als regeren iets met vooruitzien van doen heeft, is er alle aanleiding
om ook tijdens de informatie vooruit te zien. Negeren heeft in elk geval niets
met vooruitzien te maken. Negeren lijkt wel een belangrijk onderdeel van deze
informatie te zijn, in elk geval waar het de PVV en de SP betreft.
 De fractie van de Partij voor de Dieren vindt het onbegrijpelijk dat politieke
tegenstellingen nog steeds bepalend zijn voor hoe de hazen lopen in het politieke
landschap, terwijl er grote problemen op een eensgezinde wijze opgelost moeten
worden. De voorbije verkiezingscampagne kende maar één thema,
de economische crisis en de keuzes die moeten worden gemaakt om die crisis
op te lossen.
 De crises die opdoemen achter de economische crisis zijn van een zodanige
omvang dat zij de economische crisis ver overschaduwen en bovendien ook tot
nieuwe economische crises zouden kunnen leiden. Ik noem de gaande biodiversiteitscrisis,
de groeiende wereldvoedselcrisis, de fosfaatcrisis, de klimaatcrisis, de dierziektecrisis.
Zij vragen om een coherente aanpak van de problemen door een vastberaden en
eensgezind kabinet. In een periode waarin het schip water maakt, de lading
is gaan schuiven en eerst het lek boven moet komen om vervolgens een nieuwe
koers te bepalen, tellen begrippen als bakboord en stuurboord niet. Het is
van levensbelang dat de krachten gebundeld worden. Er is geen tijd te verliezen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Een passage in het rapport van de informateur verbaasde mij hogelijk.
De PvdD wordt genoemd, samen met de SGP, als een van de twee fracties die
gedoogsteun willen geven aan een kabinet van PVV-CDA-VVD. Klopt dat of heeft
de informateur dit fout genoteerd?
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Ik heb tegen de informateur gezegd dat mijn fractie het uiterst onwaarschijnlijk
acht dat er afspraken te zijn met een coalitie van CDA, VVD en de PVV. Ik
heb ook gezegd niet mee te willen doen aan een cordon sanitair. Ik sta er
voor open om eventueel te kijken, op basis van inhoud, of er op enigerlei
wijze steun kan worden gegeven. Dat hoeft niet per se gedoogsteun te zijn.
Juist in deze tijd met zoveel crises is het van belang om geen enkele partij
uit te sluiten. Wij moeten samen door om de crisis te bestrijden.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Hier staat iets anders. Mevrouw Thieme heeft deze zinnen onder ogen gehad
en niet gecorrigeerd. Er is wel degelijk sprake van gedoogsteun aan –
ik meld het maar even – de klimaatsceptici van de PVV. Daarom verbaasde
dit mij hogelijk. Mevrouw Thieme heeft het niet gecorrigeerd
bij de informateur.
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Ja, wel.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 U hebt het gecorrigeerd. Maar er staat dat u het geven van steun aan een
coalitie van PVV, CDA en VVD niet uitsluit. Ik wil het gewoon even weten.
Dit klopt dus?
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Ik zal precies aangeven wat ik aan de informateur heb geschreven naar
aanleiding van het conceptverslag. Ik heb aangegeven dat mijn fractie het
uiterst onwaarschijnlijk acht dat er afspraken te maken zijn over enige vorm
van steun aan een coalitie van VVD, PVV en CDA. Ik heb het echter niet geheel
uitgesloten. Dat is ook precies hoe onze partij erin staat; wij vinden dat
je in tijden van crisis met elke partij moet kunnen praten. Uiteindelijk gaat
het erom, op inhoudelijke merites een partij al dan niet uit te sluiten. In
de verkennende fase, zoals ik uw partij ook zojuist heb horen zeggen, moet
alles in principe gewoon mogelijk zijn.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Ik vind het belangrijk om over dit punt met elkaar te spreken, al was
het alleen maar voor de toekomst. U zegt dat u wel afspraken maakt, maar dat
dit niet noodzakelijkerwijs gedoogsteun hoeft te zijn. Ik zou denken dat het
van tweeën één is. Ik denk dat menige fractie zegt, ongeacht
welk kabinet er uiteindelijk straks komt: wij gaan kijken waar ze mee komen
en dan kunnen wij altijd nog voor stemmen als wij het ermee eens zijn. Maar
dat is geen gedoogsteun. Je kunt zeggen: wij gaan op die en die voorwaarden
afspraken maken. Als wij die punten krijgen, nemen wij weliswaar geen verantwoordelijkheid
en zitten wij niet in het kabinet, maar dan steunen wij het kabinet wel. Op
het moment dat je daarover afspraken maakt, noemen wij dat gedoogsteun. Dus
u moet wel kiezen.
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Nee, ik denk dat ik heel helder ben. Ik heb gewoon gezegd dat wij, elke
keer dat er een voorstel komt om op een bepaalde manier met de Partij voor
de Dieren samen te werken, daarvoor open staan. Of u dat nu gedoogsteun wilt
noemen of niet; daar gaat het niet om. Ik ben erop tegen dat de traditionele
partijen, waartoe ook uw partij behoort, categorisch partijen proberen uit
te sluiten. Wij hebben altijd aangegeven dat wij, juist in tijden van crisis,
met iedereen willen samenwerken die op basis van mededogen en duurzaamheid
bepaalde stappen wil zetten in de regering. Ik acht het uiterst onwaarschijnlijk
dat dit het geval zal zijn bij een combinatie van VVD, PVV en CDA, en dat
heb ik ook aangegeven aan de informateur, maar ik wil nooit iets uitsluiten,
want wie weet gaan ook de PVV, het CDA en de VVD langzamerhand tot het besef
komen dat wij niet anders meer kunnen.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Mevrouw Thieme holt net iets te snel, want zij heeft het nu over andere
partijen die elkaar uitsluiten. Dat kan op mij geen betrekking hebben, want
als ik een partij heb uitgesloten, is het mijn eigen partij; ik zie geen aanknopingspunten
om daarbij aan te haken. Als ik al een partij heb uitgesloten van regeringsdeelname,
is het de ChristenUnie en geen enkele andere partij. Waar het mij om gaat,
en daarom wil ik het wel precies weten, is dat de informateur in zijn verslag
schrijft dat u hebt gezegd: ik sluit het maken van afspraken niet uit. Dat
is iets anders dan afwachten welke voorstellen er komen en die dan eventueel
steunen. Ik wil wel graag van u weten of dit hetgeen is wat u uiteindelijk
hebt gezegd: Ik sluit niet uit dat wij afspraken zullen maken. Dat is dan
een structurele gedoogsteun, waarbij je nog over onderwerpen kunt twisten.
Maar dat is gedoogsteun. Of zegt u: wij wachten wel af wat er komt en zien
dan wel of wij het steunen?
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Ik heb aangegeven wat de voorwaarden zijn, namelijk dat het afspraken
moeten zijn op basis van mededogen en duurzaamheid. Dat zijn namelijk onze
beginselen, evenals persoonlijke vrijheid en verantwoordelijkheid. Dat lijkt
mij heel duidelijk, of u het nu gedoogsteun wilt noemen of niet, maar uiterst
onwaarschijnlijk is het wel.
 Voorzitter. Er is geen tijd te verliezen en ik vind het echt beschamend
om te zien hoe hier gewoon ruzie wordt gemaakt, terwijl bijvoorbeeld de eminente
Australische wetenschapper professor Frank Fenner deze maand heeft voorspeld
dat de menselijke soort binnen honderd jaar zou kunnen uitsterven bij ongewijzigd
beleid. Natuurlijk is het mogelijk om met onbegrip of zelfs hoongelach te
reageren op dergelijke scenario's en ze kunnen gemakkelijk worden afgedaan
als doemdenken, maar ecoloog Stephen Boyden ziet onder veel ecologen dezelfde
somberheid. Ik citeer: "Frank Fenner kan gelijk hebben, maar sommigen van
ons hebben nog steeds de hoop dat mensen zich bewust worden van de situatie
en dat de revolutionaire veranderingen die nodig zijn in gang worden gezet.
Als er een sprankje hoop is, dan is het de moeite waard om het probleem op
te lossen." Of dat ook gaat lukken, is een ander verhaal. Ik citeer verder:
"We hebben de wetenschappelijke kennis om het te doen, maar de politieke wil
is er niet."
 Die politieke wil is bepalend voor onze toekomst en zou ook de doorslag
moeten geven in het huidige informatieproces. Wanneer wij ons bewust zijn
van de grote dreigingen die wij over onszelf hebben afgeroepen, zullen wij
alle krachten, van groen rechts tot groen links, moeten bundelen om te komen
tot een duurzaam beleid, dat uitzicht biedt op een stop van de overconsumptie,
een stop van het overschrijden van de reproductiecapaciteit van de aarde.
Het no-regretscenario dat wetenschappers als Fenner en Boyden ons adviseren
gaat uit van een radicaal andere koers. Politieke kortetermijntegenstellingen
zouden er in die omstandigheden niet toe moeten doen.
 Als de heer Rutte zijn groenrechtse aspiraties wil waarmaken, moet er
op korte termijn een groene of paarse coalitie te vormen zijn. Mijn fractie
is altijd duidelijk geweest: een paars-plus of een groen kabinet is wat ons
betreft het meest wenselijk. Wie stelt dat de staatsschuld als uitgangspunt
zou moeten worden genomen, vergeet de schuldenlast die wij opbouwen voor komende
generaties in termen van schone lucht, schoon water, schone bodem en biodiversiteit.
Wij zijn aan onszelf en aan toekomstige generaties verplicht, die schuld te
voorkomen. De Partij voor de Dieren is van mening dat er nog niet of nauwelijks
met die blik is gekeken naar de mogelijkheden van coalitievorming. Daarin
zou zeker moeten worden meegenomen dat er een einde zou moeten komen aan de
bio-industrie.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Mevrouw de voorzitter. Beginnende schakers roepen soms te snel dat er
een patstelling is. Vaak is het dan gewoon lastig of risicovol om een volgende
zet te doen, maar zo lang er nog een schaakstuk is dat binnen de spelregels
gezet kan worden, is er geen patstelling. Zo is het ook met de huidige pogingen
om een nieuw kabinet te formeren: het is te vroeg om van een patstelling te
spreken; lastig is het wel.
 Zoals informateur Rosenthal zei, hebben wij te maken met een verpulverd
politiek landschap. De voorkeurscoalities die de verschillende partijen voor
ogen staan, lopen bovendien flink uiteen. Ideale oplossingen zijn niet voorhanden.
Een kabinet met CDA en PvdA is geen recept voor harmonie en daadkracht; PvdA
en VVD in een kabinet is ook geen logische oplossing, gelet op de sociaaleconomische
tegenstellingen tussen die partijen. Een paarse coalitie zien wij al helemaal
niet zitten met het oog op de bescherming van belangrijke christelijke waarden,
zoals de bescherming van het leven.
 Kortom, de verkiezingsuitslag levert een ingewikkelde puzzel op. Het kost
al met al veel tijd om tot een nieuw kabinet te komen. Het probleem is alleen
dat die tijd er niet is. Niet alleen partijvertegenwoordigers zijn aangeschoven
bij informateur Rosenthal, ook economisch deskundigen hebben hun zegje gedaan.
Zij hebben onderstreept wat wij eigenlijk al wisten: er is haast geboden;
de overheidsfinanciën moeten snel op orde gebracht worden; de economische
basis van ons land moet verstevigd worden; lastige knopen over de toekomst
moeten worden doorgehakt en de begrotingen voor 2011 zouden al op nieuwe beleidskeuzes
gebaseerd moeten worden. Anders is zo maar een jaar verloren. Kortom, het
aantreden van een stabiel en slagvaardig kabinet vraagt om spoed.
 Deze vaststelling schept verplichtingen. Van iedere partij mag dan ook
verwacht worden, in het landsbelang over de eigen schaduw heen te springen.
Informateur Rosenthal is in opdracht van Hare Majesteit voortvarend van start
gegaan en heeft met mathematische precisie de voorkeuren en de uitsluitingen
in beeld gebracht. Een centrumrechtse coalitie met de grootste partij en de
grootste winnaar bleek volgens de informateur onmogelijk, echter zonder dat
aan een inhoudelijk aftasten van de programmatische mogelijkheden is toegekomen.
Dat blijft ook naar onze mening onbevredigend, juist ook omdat in de informatieopdracht
deze optie niet voor niets als eerste was genoemd. Vraag daarom aan de informateur:
waarom is de paars-plusoptie als mogelijkheid wel doorgegaan naar de tweede
ronde, terwijl die om inhoudelijke redenen niet kansrijk leek? Formeel stuitte
de centrumrechtse coalitie toch niet op een daadwerkelijke uitsluiting door
het CDA of heeft de informateur dit anders geïnterpreteerd? Hoe hard
is zijn conclusie dat een parlementair meerderheidskabinet van VVD, PVV en
CDA niet mogelijk is? Hoe verhoudt zich dat tot de mildere conclusie dat verder
onderhandelen over een paars-pluskabinet thans geen zin heeft? Dit is eigenlijk
mijn belangrijkste vraag aan de informateur.
 De informatieronde-Rosenthal heeft de aanbeveling opgeleverd om het onderzoek
verder te richten op het brede midden: VVD, PvdA, CDA, D66 en GroenLinks.
Dat midden is inderdaad breed te noemen. Een goed begaanbare middenweg is
in elk geval nog niet in zicht. De partijen sluiten elkaar weliswaar niet
uit, maar hun onderscheiden voorkeuren sluiten ook niet erg op elkaar aan.
Bovendien geldt een oude politicologische wet: hoe meer coalitiepartijen,
des te minder vreugd.
 Het is gegeven deze stand van zaken begrijpelijk dat de Koningin ervoor
gekozen heeft, een informateur aan te stellen die gaat bezien hoe, gegeven
de uiteenlopende voorkeuren, nu een heldere stap vooruit gezet kan worden.
Lastige situaties vragen soms om verrassende oplossingen. Dit kan ook betekenen,
zoals het verleden toont, dat een onconventionele benadering wordt gekozen,
waarbij het schrijven van een programma op hoofdlijnen voorafgaat aan in plaats
van volgt op de definitieve keuze voor deelnemende partijen. Over onconventionele
oplossingen gesproken: het is opvallend dat in 1994 ook uitdrukkelijk gedebatteerd
werd over de vraag of een minderheidskabinet geen werkbaar alternatief zou
zijn. Ik stel vast dat dit tot nu toe nauwelijks in beeld is. Wat niet is,
kan echter komen. Als een stabiel meerderheidskabinet niet snel dichterbij
komt, is een minderheidskabinet wat de SGP-fractie betreft een serieuze optie.
Inmiddels zijn daarmee in andere landen, waaronder de Scandinavische, al de
nodige goede ervaringen opgedaan. Een dergelijk coherent minderheidskabinet,
dat deelakkoorden sluit met niet-regeringspartijen, zou wel eens bestuurskrachtiger
en slagvaardiger kunnen zijn dan menigeen denkt. Wat ons betreft zou dat ook
inhoudelijk aantrekkelijker kunnen zijn dan een breed gelegenheidskabinet.
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 Ik wijs de leden er nogmaals op dat ik geen mogelijkheid geef voor interrupties
tijdens het antwoord van de oud-informateur. Ik sta alleen het stellen van
verduidelijkende vragen toe. Het gaat nu immers niet om het afleggen van verantwoording,
maar om het geven van inlichtingen. Het woord is aan de oud-informateur, de
heer Rosenthal.
 
 
 
 De heer
 Rosenthal
 
 Voorzitter. Ik dank u voor de gelegenheid om te reageren op vragen die
aan mij zijn gesteld. Het is een waar genoegen om eens "aan de overkant" aanwezig
te zijn, zoals wij dat in de Eerste Kamer noemen. De leden zullen begrijpen
dat ik sta te popelen om van alles en nog wat te melden, maar dat ik mij voor
mijn reacties bepaal tot wat er in het eindverslag staat vermeld.
 Desalniettemin wil ik heel kort een paar punten duiden, omdat die in een
aantal vragen naar voren zijn gekomen. Daarmee probeer ik bepaalde vragen
af te vangen. Ik heb een opdracht gekregen van Hare Majesteit voor het op
korte termijn verkennen van mogelijkheden voor een coalitie die kan rekenen
op vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal. Ik heb ook de opdracht
gekregen om daartoe als eerste onderzoek te doen naar een mogelijke coalitie
waarvan de grootste partij, de VVD, en de grootste winnaar, de PVV, deel uitmaken.
Ik heb "vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal" van meet af aan aldus
geïnterpreteerd. Voor vruchtbare samenwerking is ten eerste een parlementair
meerderheidskabinet nodig, en ten tweede een kabinet dat stabiel zou moeten
kunnen functioneren. Voor het laatste rekenen wij, zoals de heer Van
der Staaij zojuist al zei, vanuit de politicologie al snel met het aantal
partijen dat in het geding is. Ik ben daarbij dus uitgegaan van zo min mogelijk
partijen, bij voorkeur niet meer dan vier.
 Ik heb een aantal vragen gekregen, die ik achtereenvolgens zal beantwoorden.
De heer Rouvoet heeft een vraag gesteld over het verschil tussen "eerste voorkeur"
en "enige voorkeur", uitgesproken door respectievelijk de heer Rutte en de
heer Wilders. De heer Wilders heeft tegenover mij enkel gesproken over een
coalitie met de VVD, de PvdA en het CDA. In de gesprekken met de heer Wilders
is die coalitie aan de orde gesteld. Bij de heer Rutte ging het om een eerste
voorkeur, omdat hij, zoals is gebleken, ook andere voorkeuren kon noemen,
gesteld dat de realisering van de betreffende variant niet zou lukken.
 De heer Roemer heeft een vraag gesteld over wat in het jargon de "Roemervariant"
heet. Ik heb in mijn eindverslag naar voren gebracht dat de drie partijen
die bij deze variant verder in het geding zouden zijn, om hun moverende redenen
daarvan afstand hebben genomen. Voor de Partij van de Arbeid gold de mededeling
dat die variant nu niet aan de orde is. Voor GroenLinks gold dat die coalitie
nu niet voor de hand liggend is. Voor het CDA gold dat deze coalitie zeer
onwaarschijnlijk is. Dat heeft mij aanleiding gegeven om de conclusie te trekken
die ik in het eindverslag heb verwoord.
 
 
 
 De heer
 Roemer
 SP
 
 Voorzitter, ik stel een toelichtende vraag, zodat ik dit goed kan duiden.
Kan de oud-informateur bevestigen dat daarmee door de drie partijen zo'n coalitie
niet is uitgesloten? Zij vinden die op dit moment niet wenselijk, maar zij
vinden het wel een stabiele meerderheidscombinatie?
 
 
 
 De heer
 Rosenthal
 
 In mijn eindverslag heb ik het woord uitsluiten niet gebruikt; laat dat
duidelijk zijn.
 
 
 Ook de heer Rouvoet heeft een verduidelijkende vraag.
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 De oud-informateur sprak in antwoord op mijn vraag over de enige coalitie
waarover hij met de heer Wilders had gesproken. Hij zei dat dit een combinatie
was van VVD, PvdA en CDA. Het is evident duidelijk dat hij doelde op een combinatie
van VVD, PVV en CDA. Toch vind ik het goed om dit voor de Handelingen te corrigeren.
 
 
 
 De heer
 Rosenthal
 
 Ja, ik doelde uiteraard op de combinatie VVD, PVV en CDA. Letters, letters.
 Er is een aantal vragen gesteld over de gang van zaken rond de rechtse
variant. De heer Cohen vroeg of er inhoudelijke en principiële aspecten
aan de orde zijn geweest. Ik heb de gedachtewisseling hier bijgewoond. Daaruit
blijkt dat dit het geval is geweest. Ik heb van mijn kant ook sterk daarop
aangedrongen.
 Verder is er uitvoerig gesproken over de verschillende modaliteiten om
de heer Wilders, de heer Rutte en de heer Verhagen tot overleg te brengen.
Ik kan mij daarom beperken tot de mededeling dat ik inderdaad allerlei mogelijkheden
onder de loep heb genomen en die vervolgens aan de betrokkenen heb voorgelegd.
Het ging in dit kader om tweegesprekken, driegesprekken en andere vormen van
overleg. Om het huiselijk te zeggen: ik ben wat dat betreft tot het gaatje
gegaan. Er werden in dit verband ook vragen gesteld over het uitoefenen van
druk. Ik heb er inderdaad alles aan gedaan om de drie heren om de tafel te
krijgen, mogelijkerwijze in verschillende combinaties. Dit heeft overigens
uiteindelijk ertoe geleid dat de heer Verhagen na ampel beraad van zijn kant
heeft moeten concluderen dat hij enkel met de twee andere fractievoorzitters
in overleg wilde treden op basis van een door hen voor te leggen concepthoofdlijnenakkoord.
Zo heb ik het geconstateerd. In antwoord op vragen die gesteld zijn door de
heren Pechtold, Rouvoet en Van der Staaij voeg ik hieraan nog toe dat daarbij
geen verdere clausules zijn gehanteerd. Het bleek simpelweg niet mogelijk.
 Dit is het verschil met de twee andere modaliteiten die vervolgens aan
de orde zijn gekomen: paars-plus en de eventuele middenvariant. Ik zeg dit
met nadruk en het is ook te lezen in het eindverslag. Bij paars-plus hebben
de betrokkenen zelf na anderhalve dag van gesprekken en overleg geconstateerd
dat een stap naar onderhandelingen op dat moment geen zin had. Men zei: thans
heeft het geen zin. Dit is ook een antwoord op de vragen van mevrouw Halsema
over dit onderwerp. Dat is dus het verschil tussen hetgeen zich voordeed bij
de bespreking over de rechtse variant en die over de paars-plusvariant. Voor
de volledigheid voeg ik nog iets toe over de zogeheten middenvariant. Ik heb
nadrukkelijk te horen gekregen van de heer Cohen dat hij de middenvariant,
VVD, PvdA, CDA, onwenselijk acht. Ik heb echter van geen van degenen die vervolgens
door mij zijn gemunt als partijen uit het brede midden, gehoord dat zij een
van die varianten uitgesloten achten, alhoewel zij verschillende voorkeuren
hebben als het gaat om de samenstelling daarvan.
 Ik kom nu bij een vraag over de verkenningen van anderhalve dag voor paars-plus.
Drie van de betrokkenen beoordeelden de mogelijkheden om tot programmatische
onderhandelingen over te gaan, positief. De heer Rutte velde echter een ander
oordeel. Welke programmatische zaken daarbij aan de orde zijn geweest, is
een zaak die hoort bij de betrokkenen zelf. Daar doe ik op dit moment, mij
beperkend tot het eindverslag, geen mededeling over.
 Dan kom ik bij de vraag van de heer Pechtold over de informatie zoals
die nu vervolgens loopt. Dat is een interessante vraag, maar ik denk dat het
niet aan mij als oud-informateur is om daarop nu in te gaan. Ik ben hier in
mijn hoedanigheid van vrij burger, en dan heb ik ook nog iets in de Eerste
Kamer te doen. Zeker zolang die informatie niet is afgerond, zal ik daar dus
niet verder op ingaan. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt niet bij mij
maar bij anderen, en is in de consultatie van de kant van Hare Majesteit in
de richting van de vijf fractievoorzitters aan de orde geweest.
 Ten slotte plaats ik een kanttekening. Ik herhaal het: ik zou natuurlijk
popelen om meer te zeggen dan in het eindverslag is vermeld; ik ben immers
twee weken lang bezig geweest. Het zij van mijn kant maar te beschouwen als
prudentie dat ik mij vooral tot het eindverslag heb bepaald.
 
 
 Ik constateer dat er geen vragen om verdere toelichting zijn. Ik zie dat
in ieder geval de heer Cohen, de heer Rouvoet, mevrouw Halsema en de heer
Pechtold behoefte hebben aan een tweede termijn.
 
 
 De vergadering wordt van 18.18 uur tot 18.23 uur geschorst.
 
 
 In het debat over de eerste informatieronde zijn we toegekomen aan de
tweede termijn. De spreektijd in deze termijn bedraagt een derde van die in
eerste termijn. Ik zie dat de heren Wilders, Roemer en Rutte niet het woord
wensen te voeren en geef daarom het woord aan de heer Cohen.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Voorzitter. Ik constateer dat degene die het debat heeft aangevraagd,
niet meer aanwezig is. Het zij zo.
 Ik dank de informateur voor zijn antwoorden.
 Daar is de heer Wilders. Mijn excuses, mijnheer Wilders, u bent er wel.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Ik moet u teleurstellen: ik ben er.
 
 
 
 De heer
 Cohen
 PvdA
 
 Ik ben daarover in het geheel niet teleurgesteld. Ik stel het zeer op
prijs.
 Voorzitter. Het debat heeft in aanvulling op het verslag van de heer Rosenthal
een paar zaken duidelijk gemaakt. In de eerste plaats heeft het CDA hier duidelijk
gemaakt dat het grote, principiële bezwaren heeft tegen standpunten van
de PVV die rechtsstatelijke grenzen overschrijden. Daarbij valt op dat de
heer Verhagen de klus om die rechtsstatelijke punten bij voorbaat van tafel
te krijgen wilde overlaten aan de VVD.
 In de tweede plaats moet de conclusie zijn dat de PVV zich wel erg gemakkelijk
heeft laten wegsturen, of zelf is weggegaan, van de onderhandelingstafel.
Zelfs de bereidheid ontbreekt om met de VVD te onderhandelen over de rechtsstatelijke
problemen die het CDA op tafel werpt. De heer Wilders heeft in dit debat grote
woorden nodig richting het CDA: "dubbele moraal", "dubbele agenda", "onbeschrijfelijk
arrogant", "krankzinnig" en "schandalig". Al deze woorden heeft hij nodig
om de eigen rol te verhullen.
 In de derde plaats stel ik vast dat zelfs de zeven – of waren het
er acht of misschien zelfs wel negen? – uitnodigingen van de heer Rutte
geen effect hebben gehad op de heer Wilders. Daarom is duidelijk dat de deur
naar een rechts kabinet vanmiddag is dichtgegaan.
 Het is daarom zaak, gezien de huidige ernstige situatie in ons land, om
snel en serieus verder te gaan richting het meest voor de hand liggende en
door ons gewenste alternatief: paars-plus.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voorzitter. Ik dank de informateur – ik weet niet of hij zich vandaag
"vrij burger" voelde – niet alleen voor de afgelopen weken, maar ook
voor de bereidheid om vandaag nogmaals toe te lichten. Anders dan de aanvrager
van dit debat, vindt mijn fractie het wel belangrijk om te adresseren wat
hier vandaag is gebeurd en wat de conclusies van dit debat zouden kunnen zijn.
 Een keuze voor rechts op 9 juni blijkt een instabiele te kunnen zijn.
Of ze nu 76 zetels of 78 zetels – de heer Van der Staaij stond al klaar,
zonder dat er enige inhoud was gewisseld – of 80 zetels – zelfs
mevrouw Thieme was bereid om op onderwerpen zaken te doen – kunnen krijgen,
ze zijn niet aan tafel te krijgen. Dat is niet alleen instabiel, maar voor
velen misschien ook teleurstellend.
 De VVD had de eerste keus. Vandaag bleek echter dat de sociaal-culturele
overeenkomsten met de heer Wilders misschien toch wel belangrijker waren dan
de financiële en sociaaleconomische verschillen die overduidelijk in
de programma's zijn aan te wijzen. Toch is er vandaag zeven keer een uitnodiging
naar de heer Wilders gegaan. De heer Rutte is hiervoor te prijzen. Zevenmaal
werd deze uitnodiging laconiek afgeslagen.
 Een andere conclusie kan zijn dat ik vandaag met het CDA een stevig meningsverschil
heb gehad over bescheidenheid en hoe die zich verhoudt met de opstelling vandaag
en met name in de laatste weken tegenover onderhandelen in de ene en de andere
variant. Ik proef echter vandaag dat D66 en het CDA samen staan voor de democratische
rechtsstaat. Het feit dat de heer Wilders zelfs niet bereid was om vijf meter
te lopen om de democratische rechtsstaat te verdedigen, of laat ik het zwakker
zeggen: om ervoor te gaan staan en om deze hier te bevestigen, is voor mijn
fractie tekenend. Daardoor kan de conclusie zijn dat als één
van de partijen ter rechterzijde deze coalitie met Wilders serieus had gewild
nadat de informateur tweemaal had geconstateerd dat zo'n coalitie niet mogelijk
is, dit het laatste moment was om daarover een serieuze verkenning te starten.
Die keus is niet gemaakt.
 Mijn fractie geeft al weken, al maanden aan wat de keus wel zou kunnen
zijn: paars-plus. Ik ben gaarne bereid om daarvoor, al is het vanavond, de
onderhandelingen te starten.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Allereerst wil ik vanzelfsprekend de informateur danken voor
zijn inspanningen van de afgelopen weken en zijn verantwoording vandaag.
 Er is geen sprake van onderhandelingen tussen VVD, PVV en CDA en toch
zitten ze muurvast. Een rechts kabinet is vandaag niet dichterbij gekomen.
Dat kunnen we wel vaststellen. Wat mijn fractie ook duidelijker is geworden,
is dat de PVV zegt graag een rechts kabinet te willen, maar dat dit alleen
geklets voor de bühne blijkt te zijn.
 Ik herinner me hoe de dag na de verkiezingen de PVV met het grootste gemak
haar AOW-standpunt bij het grofvuil zette om een wit voetje te halen bij de
VVD. En dat terwijl nog de avond daarvoor de heer Wilders met veel bombarie
had gezegd dat er geen sprake van was dat de PVV zou draaien op het AOW-standpunt.
De volgende ochtend was dat vergeten. Daarop was de draai gemakkelijk gemaakt
om rechts mogelijk te maken. Maar als het erop aankomt om een gebaar te maken
en vast te stellen dat de beginselen van de democratische rechtsstaat ook
in een rechts kabinet de moeite waard zijn en geheiligd worden, is de heer
Wilders niet bereid om uit zijn stoel te komen en ziet hij af van een tweede
termijn.
 Wij kunnen dus gewoon vaststellen dat het de heer Wilders ongelooflijk
weinig moeite kost om zijn eigen kiezers in de kou te zetten. Ik memoreer
nog maar eens, het zijn er 1,5 miljoen, mijnheer Wilders. We kunnen vaststellen
dat een rechts kabinet hiermee niet dichterbij is gekomen en eigenlijk volstrekt
irreëel is geworden. Ik neem aan dat de heer Rutte dat met mij eens is.
 Ik zou zeggen: volle mars vooruit naar paars-plus!
 
 
 
 De heer
 Rouvoet
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Ik dank de heer Rosenthal voor de inlichtingen die hij heeft
willen verstrekken. Ik kom toch nog even naar voren in tweede termijn voor
het trekken van een eigen conclusie.
 Ik vraag de heer Rosenthal eerst of hij nog kans ziet om mijn vraag te
beantwoorden over wat nu precies bij de besprekingen over en de verkenning
van paars-plus is gebeurd. In het eindverslag las ik dat verschillende punten
van programmatische aard weliswaar aan de orde zijn geweest, maar dat niet
onderhandeld is. Om goed zicht te krijgen op wat een verkenning is en waar
de grenzen daarvan liggen, krijg ik graag, ter lering en vermaak, een toelichting
op het verschil tussen het aan de orde hebben van inhoudelijke programmatische
punten en het voeren van onderhandelingen.
 Ik trek twee conclusies op basis van wat de informateur gezegd heeft.
Allereerst bedank ik hem omdat hij mijn vragen vrij precies heeft willen beantwoorden.
Over het verschil tussen de enige voorkeur van de heer Wilders en de eerste
voorkeur van de heer Rutte concludeer ik op basis van de informateur heeft
gezegd, dat met de heer Wilders alleen is gesproken over de combinatie PVV,
VVD, CDA. Ik ga er eigenlijk van uit dat zoals aan alle fractievoorzitters
ook aan de heer Wilders is gevraagd, of andere combinaties denkbaar waren
en dat hij die de facto allemaal heeft uitgesloten. Dat staat niet in het
eindverslag, dus ik noteer dat. De heer Wilders heeft kennelijk alleen willen
spreken over die combinatie. Dat is een goed recht, maar daarmee zijn dus
wel alle andere partijen de facto uitgesloten. De conclusie wat dat betekent
voor de kiezers achter die partijen, laat ik natuurlijk aan hen.
 Het tweede punt waarover ik een conclusie trek, is het verschil in bejegening
van paars-plus en de rechtse combinatie. De heer Rosenthal heeft uitgelegd
wat hij daarmee bedoelde. Ik moet echter zeggen dat ik hem niet kan volgen.
In beide situaties is er geen definitieve blokkade gelegd op uiteindelijke
samenwerking. De conclusie van een van de drie fractievoorzitters van die
partijen is echter dat hij geen mogelijkheid ziet voor onderhandelingen. In
de ene combinatie is die fractievoorzitter de heer Verhagen, in de andere
combinatie is die fractievoorzitter de heer Rutte; zij hebben overigens verschillende
redenen voor hun conclusie. Dat is volgens mij de identieke situatie die zich
voordoet bij de rechtse variant en bij de paars-plusvariant. Dat lijken mij
identieke situaties die een identieke conclusie zouden rechtvaardigen, waarbij
niet de ene variant onmogelijk wordt verklaard en de andere thans niet zinvol
wordt geacht. Dat is een verschil van appreciatie tussen mij en de heer Rosenthal.
 
 
 
 De heer
 Rosenthal
 
 Voorzitter. Over paars-plus is anderhalve dag gesproken. Er is gesproken
over verschillende onderwerpen. Ik moet de heer Rouvoet voor de tweede keer
teleurstellen met de mededeling dat ik mij over datgene wat inhoudelijk aan
de orde is geweest, moet bepalen tot het eindverslag. Ik kom niet verder dan
dat. Ik heb al gezegd: ik sta te popelen om meer te vertellen, maar ik doe
dat dus niet.
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 Ik dank de oud-informateur, de heer Rosenthal, nogmaals zeer hartelijk
voor het feit dat hij hier de gewenste inlichtingen heeft willen geven.
 
 
 De vergadering wordt van 18.35 uur tot 19.45 uur geschorst.