Behandeling van de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties d.d. 9 juli 2004 inzake het kabinetsstandpunt op het onderzoeksrapport De constitutionele bepalingen over verdragen die van de Grondwet afwijken en de opdracht van bevoegdheid aan internationale organisaties (27484, A), en van de motie-Jurgens c.s. inzake een rapport van de regering over artikel 91, lid 3, van de Grondwet (237c, nr. 174)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2006-2007, pag. 812-819

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

19-04-2007

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

nr. 25, pagina 812-819

03-04-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27484Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties d.d. 9 juli 2004 inzake het kabinetsstandpunt op het onderzoeksrapport De constitutionele bepalingen over verdragen die van de Grondwet afwijken en de opdracht van bevoegdheid aan internationale organisaties (27484, A), en van de motie-Jurgens c.s. inzake een rapport van de regering over artikel 91, lid 3, van de Grondwet (237c, nr. 174)Pagina 839-842
Lijst van besluiten (dinsdag 3 april 2007)Pagina 842-842
Behandeling van de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties d.d. 9 juli 2004 inzake het kabinetsstandpunt op het onderzoeksrapport De constitutionele bepalingen over verdragen die van de Grondwet afwijken en de opdracht van bevoegdheid aan internationale organisaties (27484, A), en van de motie-Jurgens c.s. inzake een rapport van de regering over artikel 91, lid 3, van de Grondwet (237c, nr. 174)Pagina 812-819
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 3 april 2007)Pagina 842-843
Presentie en opening (dinsdag 3 april 2007)Pagina 797-797
Voortzetting van het debat naar aanleiding van de regeringsverklaringPagina 819-829
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 en de Wet rijonderricht motorrijtuigen 1993 ter implementatie van richtlijn nr. 2003/59/EG (vakbekwaamheid bestuurders) (30827) en het wetsvoorstel Wijziging van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens in verband met de bescherming van informatie betreffende veiligheidsmaatregelen (30917)Pagina 797-797
Debat naar aanleiding van de regeringsverklaringPagina 798-811
Behandeling van het advies van de Tijdelijke commissie subsidiariteitstoets inzake de subsidiariteitstoets van het voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de inventarisatie van Europese kritieke infrastructuur, de aanmerking van infrastructuur als Europese kritieke infrastructuur en de beoordeling van de noodzaak de bescherming van dergelijke infrastructuur te verbeteren (COM (2006) 787 definitief) (30935, EK G, TK 4)Pagina 797-797
Voortzetting van de behandeling van de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties d.d. 9 juli 2004 inzake het kabinetsstandpunt op het onderzoeksrapport De constitutionele bepalingen over verdragen die van de Grondwet afwijken en de opdracht van bevoegdheid aan internationale organisaties (27484, A), en van de motie-Jurgens c.s. inzake een rapport van de regering over artikel 91, lid 3, van de Grondwet (237c, nr. 174)Pagina 830-831
Voortzetting van het debat naar aanleiding van de regeringsverklaringPagina 831-839

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 60 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: de brief van de minister
voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties d.d. 9 juli 2004
inzake het kabinetsstandpunt op het onderzoeksrapport De constitutionele bepalingen
over verdragen die van de Grondwet afwijken en de opdracht van bevoegdheid
aan internationale organisaties (27484 (R1669), A),
en van:- de motie-Jurgens c.s. inzake een rapport van de regering
over artikel 91, lid 3, van de Grondwet (237c, nr. 174).De voorzitter:Ik heet de minister van harte welkom in deze Kamer.De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Heukelum (VVD):Mevrouw de voorzitter. Het is niet de eerste keer dat de minister in dit
huis is, maar bij de vorige gelegenheid heb ik niet de gelegenheid gehad haar
namens mijn fractie geluk te wensen met deze heel mooie portefeuille. Wij
wensen haar daar alsnog veel geluk mee en ook veel wijsheid en sterkte.Wij bespreken vandaag de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing
en Koninkrijksrelaties van 9 juli 2004. Deze brief bevat een reactie
van de regering op het onderzoeksrapport "De constitutionele bepalingen
over verdragen die van de Grondwet afwijken en de opdracht van bevoegdheid
aan internationale organisaties". Dit onderzoeksrapport was een gevolg
van een motie van de heer Jurgens van 18 december 2001, de tijd gaat
snel, waarin de regering onder meer werd verzocht op korte termijn een aantal
deskundigen in het constitutionele recht nader onderzoek te laten doen naar
de betekenis van de procedure van artikel 91, derde lid, van de Grondwet.
Na het verschijnen van de zojuist genoemde brief heeft er een uitgebreide
gedachtewisseling, zowel schriftelijk als mondeling, plaatsgevonden tussen
de regering en de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges
van Staat in dit huis. De heer Jurgens heeft in de vergadering van 18 december
2001 verzocht zijn motie tot nader orde aan te houden. Mijn fractie is benieuwd
hoe hij vandaag verder met die motie denkt om te gaan.Naar de mening van mijn fractie kan de gedachtewisseling over met name
artikel 91, derde lid, van de Grondwet vandaag een afronding krijgen. Wij
realiseren ons echter dat niet uit te sluiten valt dat dit een voorlopige
afronding is. Immers, de discussie over de relatie Grondwet en het sluiten
van verdragen is, zo laat de geschiedenis zien, met tussenpozen, al meer dan
honderd jaar gaande. Dus wat voor garantie hebben wij dat alles nu klip en
klaar is? Ik kom daar straks nog op terug.Voorzitter. Mijn fractie heeft er geen behoefte aan vandaag weer uitgebreid
met de regering te discussiëren over het onderhavige thema. In de mondelinge
en schriftelijke gedachtewisseling zijn de verschillende standpunten duidelijk
naar voren gebracht en er is naar de mening van mijn fractie weinig nieuws
meer aan toe te voegen. Zeker als wij ook nog de uitgebreide discussies in
dit huis van 11 september 2001 en 18 december 2001 bij onze oordeelsvorming
betrekken, is alles wel zo'n beetje gezegd en is het risico van het in herhaling
vervallen niet denkbeeldig.Bij de behandeling van de motie Jurgens c.s. op 18 december 2001
is door mijn fractie, bij monde van de heer Rosenthal, gesteld geen behoefte
te hebben aan deze motie. "Maar", zo stelde hij vervolgens, "wij
zouden ons wel kunnen voorstellen dat een onderzoek door een commissie van
deskundigen enige klaarheid brengt in de op zichzelf ingewikkelde materie
waarmee wij te maken hebben." Mijn fractie heeft dan ook met belangstelling
kennisgenomen van het rapport van de commissie-Besselink. Het is een gedegen
stuk werk. De commissie komt met een aantal aanbevelingen. Mijn fractie kan
zich in grote lijnen vinden in de reactie van de regering op deze aanbevelingen,
zoals vermeld in de brief van 9 juli 2004. Het gaat dan om: 1. handhaving van de tweederde meerderheidseis en de beslissing van gewone
meerderheid over het tweederde criterium;2. handhaving van de verwijzing
in artikel 92 naar artikel 91, derde lid, van de Grondwet;3. als
het gaat om vaststelling van afwijkingen, vasthouden aan het begrip "concrete
grondwettelijke bepalingen";4. duidelijk aangeven of er van
de Grondwet wordt afgeweken en zo ja van welke bepaling;5. vasthouden
aan het principe dat de Eerste Kamer, conform artikel 85 van de Grondwet,
zich dient uit te spreken over het goedkeuringsvoorstel, zoals het haar door
de Tweede Kamer is toegezonden.Ik stelde dat mijn fractie zich in grote lijnen kan vinden in deze reactie
van de regering. Ik heb bewust voor deze formulering gekozen, want er valt
nog wel het een en ander over te zeggen. Ik doel dan met name op het punt
van het vasthouden aan het begrip "concrete grondwettelijke bepalingen".
De commissie-Besselink bepleitte in haar rapport een meer robuuste uitleg
van de Grondwet in de zin van: niet alleen toetsen of sprake is van strijd
met een specifieke grondwetsbepaling, maar ook of er strijd bestaat met het
stelsel en de strekking van de Grondwet. De regering wijst dit resoluut van
de hand, maar zwakt dit naar de mening van mijn fractie weer af als zij in
haar reactie stelt: "Het is zeker niet zo dat de letterlijke tekst van
de grondwetsbepaling in kwestie beslissend is. Ook de aan dit grondwetsartikel
ten grondslag liggende uitgangspunten en strekking kunnen hierbij in aanmerking
worden genomen. Bij een dergelijke uitleg van een concrete wettelijke bepaling,
kunnen het stelsel en de strekking van de Grondwet als geheel in voorkomende
gevallen een aanvullende rol spelen." Ik begrijp het dan niet meer. Mijn
vraag aan de minister is wat wij ons moeten voorstellen bij het begrip "concrete
grondwettelijke bepaling"? Ik verwacht dat wij met een aanvullende uitleg
van dit begrip, zoals de regering die geeft, inderdaad een reële kans
hebben dat de meer dan honderdjarige discussiegeschiedenis over dit grondwetsartikel
een vervolg zal hebben.Voorzitter, tot slot. Zoals gezegd, wil mijn fractie vandaag tot een afronding
van de discussie komen. Ik verwacht dat de heer Jurgens ongetwijfeld zijn
vragen over artikel 91, lid 3, en artikel 92 van de Grondwet niet naar tevredenheid
beantwoord vindt. Voor mijn fractie is dat, zoals gesteld, in hoofdlijnen
wel het geval. Dat laat onverlet dat de heer Jurgens met het indienen van
zijn motie ervoor gezorgd heeft dat er een uiterst interessante
discussie heeft plaatsgevonden. Een discussie die in ieder geval mijn kennis
over de wetsgeschiedenis van dit grondwetsartikel aanzienlijk verrijkt heeft.
Een discussie die ook nog eens onderstreept dat een juiste interpretatie van
de Grondwet in dit huis een continu punt van grote aandacht is. De minister
kan wat dat betreft nog het nodige verwachten.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter. De minister heeft de ingang van deze Kamer weten te vinden.
Ik hoop dat zij die nog vele malen zal vinden. Ikzelf ben, naar omstandigheden,
naar de uitgang op weg. Ik vind het buitengewoon plezierig dat ik als lid
van deze Kamer de aangehouden motie en de gevolgen daarvan hier nog mag bespreken.Terecht zegt de heer Van Heukelum dat er in deze Kamer bijzondere aandacht
voor de Grondwet is. Tot mijn spijt moet ik vaststellen dat die belangstelling
aan de overzijde afnemende is. Dat moet voor een minister van Binnenlandse
Zaken die zich met name ook met constitutionele zaken moet bezighouden niet
bemoedigend zijn.De afgelopen jaren hebben wij hier vier zaken teruggekregen, sommige bij
herhaling en sommige een enkele maal. De eerste betrof de kwestie van de regeling
in de Grondwet voor een versnelde implementatie van EG/EU-regelgeving. Dat
heeft ook aanleiding gegeven tot een rapport-Besselink aan de regering, maar
dan dat van mei 2002. Dit is op verzoek van de senaat uitgebracht. Er is nog
steeds geen reactie van de regering. Dat is uniek. Een officieel door de Kamer
verzocht advies aan de regering is uitgebracht. Het is weliswaar een dik pak
van 390 pagina's, een mooi boek over de verhouding tussen de Grondwet en de
Europese Unie, maar vijf jaar later heeft de regering daarop nog geen standpunt
bepaald. Op 1 juni 2005 werd ons nog verzekerd dat het na het zomerreces
zou gebeuren. Op 23 januari 2006 werd ons verzekerd dat het in het voorjaar
zou gebeuren, dat wil zeggen het voorjaar van 2006. Wij zitten nu echter al
in 2007. Zelfs met alle begrip voor het feit dat wij nogal wat ministers,
verantwoordelijk voor grondwetszaken, intussen hebben zien komen en gaan,
is dit een beetje een beschamend record. Dat betreft dus de versnelde implementatie
van EG-regelgeving en artikel 81 van de Grondwet.Dan kom ik te spreken over artikel 137, lid 4. Wij hebben hier een debat
gehad met de voorvoorganger van de minister over de vraag of de grondwetsherziening
die wij toen behandelden wel door de Tweede Kamer op een door de Grondwet
geregelde wijze was behandeld. Er was een heel sterk gevoel in de Kamer, ook
al hebben wij uiteindelijk maar in dubio pro reo besloten, dat als de Kamer
uitdrukkelijk is ontbonden om de tweede lezing van de grondwetsherziening
te houden, de Kamer die dan wordt gekozen op grond van die ontbinding dan
ook de tweede lezing zou moeten behandelen. Dat was echter niet gebeurd; het
was de Kamer daarna die de tweede lezing behandelde voordat het bij ons terechtkwam.
Alles wat nog een referendumachtig element had is daar inmiddels uit verdwenen,
als er alweer een volgende Kamer is gekozen. Daarop beloofde de voorvoorganger
van de minister dat hij snel zou kijken naar de tekst van de Grondwet of er
niet een aanpassing noodzakelijk was naar de ene of de andere kant: of om
deze aanpak legitiem te maken dan wel om duidelijk te maken dat het niet kon.Het derde punt was artikel 13 van de Grondwet. Ik heb in 1999 nog meegedaan
met de collega van de minister, toen nog lid van deze Kamer, de heer Hirsch
Ballin, om de wijziging van artikel 13 van de Grondwet, het briefgeheim, niet
hier in eerste lezing te behandelen. Dat is een stiekeme manier waarop de
Eerste Kamer, zonder een novelle te vragen en zonder iets te verwerpen, iets
kan verwerpen: zij behandelt eenvoudig de eerste lezing niet, dan komen de
verkiezingen en dan is het te laat. Althans, gezien het vorige onderwerp zouden
het misschien niet meer noodzakelijk dezelfde verkiezingen zijn, en wij zouden
het alsnog kunnen behandelen! Omdat de Eerste Kamer het beneden peil vond
en het niet wilde behandelen, heeft minister Peper het toen ingetrokken en
de commissie-Franken ingesteld. De heer Franken is hier inmiddels in ons midden
aanwezig, dankzij de gunst van de kiezers. De commissie-Franken heeft in 2000
een rapport uitgebracht en het is thans 2007. Ik herhaal mijn zang: hoe kan
het dat de regering er zo lang over doet om op een voortreffelijk rapport
te reageren? Ik weet dat intussen de discussie gaande is over digitale grondrechten.
Dat is zeer terecht, maar het wordt nu toch hoog tijd dat er iets gebeurt,
zeker nadat de vorige minister ons een voorlopig wetsvoorstel had beloofd
dat nog in de vorige kabinetsperiode zou worden rondgezonden.Voorzitter. Dat zijn dus drie onderwerpen. Wij hadden op 1 november
2005 overleg met minister Pechtold hierover, waarvan wij bepaald niet veel
hebben opgestoken. De regering had per brief beloofd dat na het zomerreces
2006 bijvoorbeeld het rapport-Besselink over de EU en de Grondwet aan de orde
zou komen, maar dat is niet gebeurd. Wel verwees minister Pechtold naar de
voortgang van de conventie over mogelijke grondwetsherziening. De senaat drong
er echter op aan om deze concrete punten, waarin de Grondwet kennelijk te
kort schiet, niet hiervan afhankelijk te maken. Over concrete voorstellen
naar aanleiding van de rapportage van de conventie hebben wij inmiddels van
de regering niets meer gehoord. Is de minister nog van plan om daarop te reageren?
Gezien al het werk dat door de conventieleden is verricht, is dat het minste
wat zou moeten gebeuren.Bij de kwestie van artikel 91, lid 3, GW, had de regering wel tijdig een
reactie gestuurd op een rapport aan de regering, maar heeft de Kamer het sinds
2004 laten zitten. Althans, wij hebben het geprobeerd op 1 november 2005,
maar toen lukte het niet. Nostra culpa! Dat neemt niet weg dat de kwestie
die door de Kamer aan de orde is gesteld nog steeds een probleem vormt. Ik
denk daar anders over dan de heer Van Heukelum. Wij hebben het vorig jaar
gezien bij de behandeling van de wet ter uitvoering van het mandaat van de
Veiligheidsraad over de berechting van Charles Taylor door een ad-hoctribunaal
in Den Haag. Anders dan bij Lockerbie was er geen verdrag gesloten, maar ging
het om de uitvoering van een besluit van een volkenrechtelijke organisatie
conform artikel 92 van de Grondwet, over de inhoud waarvan tevoren tussen
de Verenigde Naties en Nederland was onderhandeld. Dat is op zichzelf een
handige werkwijze, maar daarmee werden de Staten-Generaal wel voor een fait
accompli gesteld door de regering. Van tevoren wordt met de Veiligheidsraad
onderhandeld, die ons vervolgens een opdracht geeft die wij moeten uitvoeren
op grond van het Handvest van de Verenigde Naties. De Staten-Generaal
staan er volkomen buiten. Wij waren wel betrokken bij het uitvoeringsverdrag
voor deze opdracht. De vaste commissie van Justitie van de senaat denkt nu
na over de inhoud van een mogelijk kaderverdrag met de Verenigde Naties op
grond waarvan zulke tribunalen zouden kunnen worden opgericht. Wij hebben
tenslotte meer gevallen gehad zoals deze: Lockerbie, Charles Taylor en wellicht
nog andere. Dat kaderverdrag zou dan met een meerderheid van twee derden kunnen
worden aangenomen, zodat voortaan bij de uitvoering van dat kaderverdrag deze
discussie niet telkens opnieuw plaatsvindt. Wij hebben nog te weinig voortgang
gemaakt met dit idee, maar ik hoop dat wij in de komende maanden een aantal
gedachten kunnen neerleggen.Nu doet de vraag zich voor waarom bij de grondwetsherzieningen in 1953
en 1956, met een wijziging in 1983 van die tekst, artikel 91, lid 3, überhaupt
is ingevoerd. De Grondwet erkende toen voor het eerst, op grond van de adviezen
van de staatscommissies-Van Eysinga en Van Schaik, dat verdragsrecht gaat
boven nationaal recht, ook als het gaat om de Grondwet. Het was onder volkenrechtdeskundigen
al een overheersende opvatting, maar het was niet algemeen in de Grondwet
vastgelegd. Daarom is naar aanleiding van onder andere het mislukte verdrag
inzake de Europese defensiegemeenschap in 1954, de bepaling gemaakt dat bij
afwijking van de Grondwet zo'n goedkeuringswet een meerderheid nodig heeft
van twee derden. Zou je eisen dat er eerst een grondwetsherziening komt zoals
dat in vele andere landen wel moet, dan kan dat bij ons lang duren. Dat zou
ook kunnen verwijzen naar een oplossing om grondwetswijzigingen sneller te
kunnen doorvoeren. Maar het is allemaal weer afhankelijk van het rapport waarvan
wij al vijf jaar op een reactie wachten over de relatie tussen de Europese
Unie en de Grondwet.Overigens bestond al voor 1953 de opvatting, onder meer uitgedragen door
Van Eysinga zelf, dat verdragsrecht gaat boven nationaal recht. De eis van
een meerderheid van twee derden was volgens Van Eysinga niet nodig. Beide
staatscommissies volgden hem daarin niet. Het gevolg was het merkwaardige
construct dat thans artikel 91, lid 3, heet en dat wij vandaag behandelen.
Over de historie van dat artikel is er een verhelderende bijdrage van mr.
J.W.A. Fleuren in de publicatie van de Staatsrechtkring in 2002, "Van
de constitutie afwijkende verdragen". Wie deze voorgeschiedenis leest,
krijgt meer begrip voor de ingewikkeldheid van het vraagstuk en zal tegelijkertijd
denken dat er iets moet gebeuren. Of dat er maar niks moet gebeuren, zoals
collega Van Heukelum en zijn fractie al concluderen. In Frankrijk is die zaak
al meerdere keren aan de orde geweest. In Duitsland heeft het tot het beroemde
Solange-arrest geleid van het Bundesverfassungsgericht. Daarin werd in feite
gezegd dat de Duitse grondwet hoger was dan het EU-verdrag. Op dat moment – "solange" –
was er nog geen probleem, maar dat probleem kon dus ontstaan. Ook in Duitsland
hebben zij het probleem nog niet opgelost.Vervolgens komt het erop aan hoe je deze gedachte in de Grondwet verwoordt:
een verdrag mag niet van de Grondwet afwijken; dat moet worden geregeld. De
grondwetgever van toen heeft zich er volgens mij gemakkelijk van afgemaakt:
indien een verdrag bepalingen bevat welke van de Grondwet afwijken dan wel
tot zulk een afwijking noodzaken, enzovoort. Maar wanneer is dat dan het geval?
De consequente uitleg van de Raad van State sinds 1953 en in diens kielzog
de regering is: indien die verdragsbepaling afwijkt van een aanwijsbare bepaling
van de Grondwet. Ik begrijp dat de heer Van Heukelum dat wil blijven volgen.
Dan nog, als die bepaling van de Grondwet inderdaad wordt aangewezen, dan
zegt de goedkeuringswet naar huidig gebruik dat de versterkte meerderheid
nodig is "voor zover van die of die bepalingen wordt afgeweken".
Zij laat dus in het midden of dat echt zo is. De regering heeft de conclusie
dat er een afwijking van de Grondwet is tot nog toe slechts vier keer getrokken
in 50 jaar, zo vertellen Fleuren en het rapport-Besselink ons.Stelt de bepaling dan wel iets voor, zo kun je je afvragen, als iets vier
keer wordt vastgesteld in een halve eeuw? Want intussen zijn vele zeer ingrijpende
verdragen door beide Kamers goedgekeurd. Je kunt dus redelijkerwijs stellen
dat de bepaling van artikel 91, lid 3, in de praktijk weinig voorstelt. Daar
komt dan nog bij dat het wat potsierlijk aandoet om bij het verdrag inzake
de vestiging van het Internationaal Strafhof te zeggen dat er uitsluitend
een afwijking is van de Grondwet, omdat het staatshoofd en de volksvertegenwoordigers
hun immuniteit verliezen tegenover dat Strafhof, maar dat de vestiging als
zodanig van dat Hof in Den Haag, waarbij rechtsmacht wordt uitgeoefend over
mensen op Nederlands grondgebied door een VN-hof, geen strijd oplevert met
artikelen van de Grondwet. Ik zou zeggen dat er volgens de literalistische
uitleg van artikel 91, lid 3, waarbij concrete grondwetsbepalingen moeten
worden genoemd, bijvoorbeeld sprake is van een afwijking van artikel 15, het
recht op habeas corpus: geen gevangenneming zonder bevel van de rechter. Verder
noem ik het artikel 17, het ius de non evocando, het recht waarop Johan van
Oldenbarnevelt zich beriep tegenover het hof dat hem ter dood veroordeelde.
Hij zei dat alleen het hof van Holland hem mocht veroordelen. Ik mag dat in
deze zaal zeggen, want dit is de zaal van de Staten van Holland. Van Oldenbarnevelt
zei: dit door de Staten-Generaal ingesteld hof heeft geen bevoegdheid over
mij. Hij beriep zich op het ius de non evocando, dat teruggaat op de strijd
tegen de Bourgondiërs, tegen het hof in Mechelen. Dat is een behoorlijk
oud Nederlands recht.Artikel 91, lid 3, stelt al qua toepassing dus weinig voor. Daar komt
nog bij dat de bestaande formulering er echt om vraagt, misbruikt te worden.
De Rijkswet goedkeuring verdragen eist dat de regering zelf voorstelt of artikel
91, lid 3, al dan niet van toepassing is. De Tweede Kamer kan dat bij gewone
meerderheid amenderen. Dus als de regering ziet dat er wel een gewone meerderheid
is voor het verdrag, maar geen tweederde meerderheid, kan zij volhouden dat
er geen afwijking van de Grondwet is. Als de Tweede Kamer dit niet amendeert
bij gewone meerderheid, wordt over het verdrag bij gewone meerderheid beslist.
Omgekeerd: als de regering vindt dat er wel een tweederde meerderheid moet
zijn, kan de Tweede Kamer dit bij gewone meerderheid amenderen en vervolgens
bij gewone meerderheid vaststellen. Die situatie vraagt om politiek ge- of
misbruik van artikel 91, lid 3. Senator Van Walsum, de vader van onze oud-Permanent
Vertegenwoordiger bij de VN, zei in 1952 bij de eerste lezing van deze bepaling
dat de interpretatie van dit artikel tot veel verschil van mening aanleiding
kan geven. Daarin heeft hij gelijk gekregen. Een grondwetsartikel dat én
onduidelijk is, én qua toepassing de speelbal kan worden
van een toevallige politieke meerderheid, schiet ernstig tekort.De eerste aanleiding tot ons debat is wat er gebeurde bij de goedkeuring
in deze Kamer van het Lockerbie-verdrag. Regering en Tweede Kamer hadden vastgesteld
dat er geen afwijking was van de Grondwet, en de Tweede Kamer had het dus
aangenomen met gewone meerderheid. De senaat echter zag wel een afwijking
van de Grondwet. Wat nu? Moesten wij het verdrag verwerpen, vanwege het feit
dat niet de naar onze mening vereiste grondwettelijk vereiste procedure was
gevolgd? Het verdrag had in beide Kamers algemene instemming, en aanneming
had haast. De Eerste Kamer heeft dat toen laten passeren, maar heeft wel,
na een apart debat met de regering over een notitie van minister De Vries,
van 29 augustus 2001, opgesteld na een advies van de Raad van State,
de regering gevraagd om een studieopdracht te verstrekken, die vandaag mee
voorwerp van overleg is.Wat hadden wij bij Lockerbie gedaan als er geen algemene instemming was
geweest met dat verdrag, als een forse minderheid in de Tweede Kamer het in
strijd met de Grondwet had geacht, maar die forse minderheid door de gewone
meerderheid het zwijgen was opgelegd? Had dan niet de senaat kunnen insisteren
op het volgen van de juiste procedure, te weten een tweederde meerderheid
en had dat niet kunnen leiden tot verwerping van de goedkeuringswet? Welk
belang heeft Nederland erbij dat op het allerlaatste moment een dergelijk
verdrag om die redenen wordt verworpen, als het bij tweederde meerderheid
aangenomen had kunnen worden?Wij hebben dus een grondwetsartikel dat een onduidelijk criterium formuleert,
terwijl van het al dan niet hanteren van dat criterium zeer wel de aanvaarding
van de goedkeuringswet in beide Kamers kan afhangen. Wij hebben een artikel,
waarvan de uitleg de speelbal kan worden van incidentele politieke meerderheden.
Wij hebben een artikel waarbij geen oplossing wordt geboden voor de vraag,
wat moet geschieden als elk der beide Kamers in een concreet geval het artikel
verschillend uitlegt.Staatsrechtbeoefenaren als professor Tijn Kortmann uit Nijmegen trekken
een harde conclusie: het artikel kan inderdaad beter worden ingetrokken. Het
functioneert in de praktijk namelijk niet, en is maar vier keer toegepast
in een halve eeuw. Een artikel dat in de praktijk een dode letter is, maar
wel telkens tot discussies leidt, kan beter verdwijnen, aldus Kortmann. Als
staatsrechtbeoefenaar kan ik niet anders dan het met hem eens zijn. Daar dit
een grondwetswijziging behoeft, de regering in haar notitie uit 2004 meedeelt
daartoe geen voornemen te hebben, en dit in ieder geval weer jaren zal duren,
is het de vraag of niet ook praktische oplossingen zonder grondwetsherzieningen
mogelijk zijn.Dat zou vooreerst kunnen door tussen de drie actoren in dit proces, te
weten de regering en de beide Kamers, afspraken over de juiste uitleg van
artikel 91, lid 3, te maken. Daarbij ga ik er even vanuit dat de huidige restrictieve
uitleg, dat wil zeggen alleen wanneer er afwijking is van concrete artikelen
in de Grondwet, de bepaling tot een dode letter maakt, en dus niet meer aanvaardbaar
is. De regering is daarvan, zo blijkt uit haar reactie uit 2004, nog niet
overtuigd. Zij wil alleen bevorderen dat, als naar haar mening wordt afgeweken
van de Grondwet, de aard van die strijdigheid met grondwetbepalingen uitdrukkelijk
wordt omschreven, en dus de terminologie "voor zover er strijd is"
niet meer zal worden gebruikt.Het rapport-Besselink stelt voor om het artikel zo te veranderen of uit
te leggen dat "de goedkeuring van een verdrag dat een wezenlijke overdracht
van bevoegdheid inhoudt" de gekwalificeerde meerderheid vereist. Het
probleem herhaalt zich hier echter: weliswaar wordt het criterium verduidelijkt,
maar je kunt nog vele kanten op bij de uitleg daarvan. De regering verwerpt
het voorstel, herhalend dat ook in dat geval een concrete bepaling in de Grondwet
zou moeten worden aangewezen. Oud draagt in Constitutioneel Recht II uit 1970,
op bladzijde 343 een eigenlijk voor de hand liggende uitleg aan: als het verdrag
zaken regelt die de Grondwet zelf niet regelt, of aan de gewone wetgever overlaat,
dan is er geen probleem met de Grondwet, en is een gewone meerderheid voldoende.
Slechts daar waar de Grondwet zelf iets uitputtend regelt, bijvoorbeeld het
tweekamerstelsel, of aan de wetgever beperkingen stelt bij de regelgeving,
zoals bij sommige grondrechten, komt de vraag op of de verdragsbepaling afwijkt
van de Grondwet. De drie actoren in het proces zouden kunnen afspreken om
de uitleg van Oud te zullen aanhouden. Dat betekent dus dat in een goedkeuringswet
de toets-Oud telkens uitdrukkelijk zou moeten worden aangelegd, en daarmee
artikel 91, lid 3, ophoudt een dode letter te zijn.Daarmee is nog niet het tweede probleem opgelost, namelijk dat een gewone
meerderheid in feite beslist of bij stemming tweederde nodig is, en dat dit
tot politiek misbruik aanleiding kan geven. Het rapport-Besselink acht dit
probleem niet onoverkomelijk, sterker, het acht dit normaal. Het gebruikt
daarbij het curieuze argument dat ook bij de grondwetsherziening een gewone
meerderheid beslist in eerste lezing. Het verschil is daarbij echter dat vervolgens
grondwettelijk vaststaat dat een tweederde meerderheid nodig is in tweede
lezing. Bij artikel 91, lid 3, gaat het er juist om dat tegelijk moet worden
beslist over de vraag of die tweederde nodig is, en over de inhoud. De regering
sluit zich helaas bij het standpunt van Besselink cum suis aan.Er speelt nog een tweede curieus argument, aangevoerd door toen nog minister
Pechtold: het gebeurt vaker dat in de Tweede en Eerste Kamer verschillend
wordt gedacht over de grondwettigheid van bepaalde wetsvoorstellen. Als de
Eerste Kamer dan vindt dat er strijd is met de Grondwet, moet zij het voorstel
verwerpen. Ik ben dat helemaal met hem eens. Maar het bijzondere is nu juist
dat de senaat, als hij vindt dat een normaal wetsvoorstel strijdig is met
de Grondwet, dit wetsvoorstel alleen maar kan verwerpen. Maar bij een verdrag
kan de senaat het wetsvoorstel met tweederde meerderheid aannemen, en daar
zit hem nu juist het verschil. Ik moet eerst vastgesteld hebben dat er strijd
is met de Grondwet, en dan heb ik een tweederde meerderheid. De redenering
van Pechtold klopt dus niet.Gezien het hierboven gestelde, lijken deze beide redeneringen dan ook
op ontkenning van een wezenlijk bestaand probleem. Het heeft zich nog niet
in volle omvang voorgedaan, behalve misschien in 1985/1986, bij de plaatsing
van kruisraketten, waarbij een minderheid van 70 van de 150 leden van de Eerste
Kamer strijd met de Grondwet aanwezig achtte. Het kan zich echter alsnog voordoen.
Wij moeten dus een oplossing bedenken, niet op "zien komen" spelen.Tot slot een oplossing voor de kwestie van het meningsverschil tussen
beide Kamers. Reeds lang heb ik hier gepleit voor een terugzendrecht. Dit
zou in het geval van een meningsverschil over artikel 91, lid 3, de opvatting
van de Eerste Kamer op het bord van de Tweede Kamer hebben gelegd. Zolang
het terugzendrecht er nog niet is, zou het kunnen bestaan dat de Eerste Kamer
het voorstel aanhoudt, met het oog op overleg ter zake tussen beide Kamers,
en eventueel tot een novelle, die alsnog bij tweederde wordt aangenomen. Ook
is denkbaar dat wij het overlaten aan de Verenigde Vergadering. Dit soort
oplossingen moet serieus in overweging worden genomen. Maar gezien de reactie
van de regering in 2004 wil zij helemaal niets.Ik vraag deze minister of zij wil bevorderen dat wij niet blijven bij
helemaal niets, en dat voor het probleem een oplossing wordt gezocht. Daarbij
zijn er verschillende mogelijkheden, zoals door mij genoemd. Het lijkt mij
een buitengewoon plezierig begin voor de minister, als minister van constitutionele
zaken, als zij dit ingewikkelde probleem inzake onze buitenlandse betrekkingen
al in een vroege fase van haar ambt oplost, in goed overleg met de beide Kamers.
Overigens ben ik van mening dat het terugzendrecht behoort te worden ingevoerd.De heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. Het is mij een bijzonder genoegen om als eenvoudig civilist
over dit onderwerp van staatsrechtelijke aard te mogen spreken in de plaats
van collega Dölle die in verband met ziekte helaas niet aan dit debat
kan deelnemen. De voorbereiding ervan heeft voor mij dan ook het karakter
gehad van een verdiepingscursus staatsrecht. Niettemin heb ik ook enigszins
schuld aan het thans voorliggende rapport en het standpunt daarover van de
regering, aangezien ik destijds in het debat over het Internationaal Strafhof
en de goedkeuringswet voor het statuut, medeondertekenaar was van de motie
die de heer Jurgens heeft ingediend. Dus ik ben ook wel enigszins verplicht
om mij vandaag van deze taak te kwijten.In het rapport dat overigens zeer verhelderend de problematiek in kaart
brengt, wordt ook vrij uitvoerig aandacht besteed aan de paradox van Jurgens.
Aangezien dit een van de laatste debatten is waaraan collega Jurgens zal deelnemen,
ongetwijfeld tot grote spijt van de minister die dus haar carrière
begint zonder nog vaker met hem in debat te kunnen gaan, wil ik niet nalaten
met die paradox te beginnen. De paradox houdt in dat het toch merkwaardig
is dat een zo vergaand besluit als de overdracht van bevoegdheden kan worden
genomen met een meerderheid van 50% plus 1 in beide Kamers, terwijl –
wanneer het gaat om een afwijking van wat hier en daar wel wordt genoemd een
relatief onbelangrijke bepaling van de Grondwet – opeens een tweederde
meerderheid vereist zou zijn. De paradox kan zelfs nog wat verdiept worden.
Als op grond van artikel 92 van de Grondwet een goedkeuringswet wordt voorgelegd
waarin voor zo veel nodig bepalingen worden genoemd van de Grondwet die mogelijkerwijs
in het geding zijn bij een verdrag en met het oog daarop een tweederde meerderheid
wordt vereist, zou het kunnen zijn dat er met tweederde meerderheid moet worden
beslist over een verdrag dat wellicht dergelijke bepalingen die afwijken van
de Grondwet helemaal niet bevat. Die paradox is echter alleen maar een probleem
als wij altijd alleen maar naar het meest fraaie zouden streven bij het zoeken
naar oplossingen voor problemen, ook in constitutionele zin, en als wij alleen
maar een Grondwet zouden willen hebben die een rustig bezit is, in die zin
dat de toepassing ervan nimmer aanleiding geeft tot discussie. Het enkele
feit dat artikel 91, lid 3, pas vier keer aan de orde is geweest en dat er
telkens wel een problematische discussie over is gevoerd, is er op zichzelf
nog niet een bewijs van dat de bepaling niet deugt en dus maar veranderd moet
worden. Men zou even goed kunnen zeggen dat omdat de Grondwet levend staatsrecht
belichaamt, het ook aan de wetgever is om daarmee te werken op de manier zoals
de grondwetgever dat kennelijk bedoelt. Dus van geval tot geval bekijken hoe
de bepaling moet worden toegepast. Ik zou voor de laatste interpretatie willen
kiezen, temeer omdat wij er tot dusverre steeds uitgekomen zijn. Dat wil overigens
niet zeggen dat ik geen problemen zie.Het eerste probleem betreft de kwestie van de omvang van de toetsing die
bij toepassing van artikel 91, lid 3, aan de orde is. Geen toetsing aan geest,
strekking en systematiek van de Grondwet. Dat komt overeen met het standpunt
zoals verwoord door de regering. De heer Van Heukelum merkte op dat het wel
wat vreemd is als de regering in de brief vervolgens zegt dat er een aanvullende
toetsing zou kunnen plaatsvinden. Als men kijkt naar artikel 17 kan ik mij
voorstellen dat men niet enkel het feit dat er een orgaan wordt aangewezen
dat de titel rechter draagt beoordeelt, maar dat men ook wel degelijk nagaat
wat de positie is van die rechter. Is die onafhankelijk, is die onpartijdig
en zijn er voldoende waarborgen in de procedures die deze rechter toepast
waardoor men kan spreken van een rechtsgang zoals wij die ook kennen? Ik meen
dan ook dat onze voorstellingen die achterliggend zijn bij het begrip "rechter"
in de Grondwet wel degelijk meewegen bij het beoordelen van de vraag of het
toestaan van het voor een internationale rechter brengen van een Nederlandse
ingezetene toelaatbaar is. Als de regering het in die zin bedoelt, kan ik
het meemaken. Als de regering het anders bedoelt, zoals ook de heer Van Heukelum
vreesde, dan steun ik zijn afwijzende reactie op dat punt.Het tweede punt betreft de kwestie van de conflicten tussen de drie wetgevende
lichamen die bij deze zaak betrokken, zijn, te weten de regering als initiatiefnemer,
de Tweede Kamer, de Eerste Kamer en vervolgens de regering als de instantie
die tot bekrachtiging moet overgaan. Op pagina 13 van het rapport van Besselink
staat dat het niet goed voorstelbaar is dat als de Tweede en de Eerste Kamer
gesproken hebben, de regering bekrachtiging zou kunnen onthouden aan het wetsvoorstel
zoals het dan door de Eerste Kamer zou zijn aanvaard. Ik ben het met dat standpunt
niet eens. Ik noem als voorbeeld een wetsvoorstel met daarin een clausule
op basis van artikel 91, lid 3. Als de Tweede Kamer besluit om die clausule
er uit te amenderen en het voorstel vervolgens door de Eerste Kamer wordt
aanvaard, dan ga ik ervan uit dat de regering nog steeds de zelfstandige beoordelingsplicht
heeft om te bezien of zij dat wetsvoorstel, zeker als het in zowel de Tweede
Kamer als de Eerste Kamer geen tweederde meerderheid heeft gehad, nog wel
wil bekrachtigen. Ik meen dat die beslissing nog steeds aan de regering is,
mede ook omdat het om een goedkeuringswet gaat die als het ware machtiging
geeft om een ondertekend verdrag te ratificeren.Verder stelt de regering in haar brief dat als de Eerste Kamer er problemen
mee heeft dat in de wet geen clausule op grond van artikel 91, lid 3, staat
of dat die er uit is geamendeerd door de Tweede Kamer, zij kan bevorderen
dat er een novelle komt. Op zichzelf is dat juist, maar dan rijst wel de vraag
wat dan precies de status van die novelle is. Indien de Eerste Kamer in afwijking
van regering en Tweede Kamer meent dat artikel 91, lid 3, toepassing vindt,
is verwerping van de goedkeuringswet of het daarmee uitlokken van een novelle
de enige weg. Praktisch heeft dat alleen consequenties als er in de Tweede
Kamer geen tweederde meerderheid was. De wetstechnische vraag is dan wat de
status is van de novelle die aan de goedkeuringswet de formule van artikel
91, lid 3, toevoegt en wat het gevolg is van aanvaarding van de novelle voor
het wetsvoorstel. In het geval het wetsvoorstel in de Tweede Kamer met tweederde
meerderheid is aanvaard, doen zich twee hypothetische situaties voor.Ten eerste: de novelle wordt ook met tweederde meerderheid aanvaard. Dan
lijkt mij er geen probleem te zijn. Ten tweede: de novelle wordt met gewone
meerderheid aanvaard door de Tweede Kamer. Dan lijkt mij dat de oorspronkelijke
feitelijke tweederde meerderheid de doorslag geeft. Anders ligt het wanneer
de Tweede Kamer de goedkeuringswet niet met tweederde meerderheid heeft aanvaard.
Wordt de novelle wél met tweederde meerderheid aanvaard dan kan daaruit
met enige goede wil afgeleid worden dat die Kamer ook de goedkeuringswet zelf
met tweederde meerderheid wilde aanvaarden. Wordt de novelle met gewone meerderheid
aanvaard, dan is er per definitie nooit gebleken van een tweederde meerderheid
in de Tweede Kamer. Mijns inziens rest dan de Eerste Kamer niets anders dan
verwerping. Mijn vraag aan de minister is of zij het met die zienswijze eens
kan zijn.De oorspronkelijke doelstelling van artikel 91, lid 3, is geweest om in
het geval er een verdrag voorligt dat bepalingen bevat die afwijken van de
Grondwet, te voorkomen dat er maar twee wegen zouden zijn, te weten verwerpen
van de goedkeuringswet of wijzigen van de Grondwet. De uiteindelijke oplossing
die is gekozen, is op zichzelf een heel praktische omdat die ook aansluiting
zoekt bij wat materieel aan de orde is, namelijk wijziging van de Grondwet.
Met de keuze zoals die destijds gemaakt is, kan de CDA-fractie nog steeds
leven. Wij zullen van geval tot geval moeten kijken hoe wij het probleem oplossen.Tot slot wil ik nog iets opmerken over artikel 17. Bij zowel Lockerbie
als het Taylor-hof is dat aan de orde geweest. In de visie van de CDA-fractie
is het aanwijzen van een andere rechter dan een Nederlandse rechter wel degelijk
een afwijking van de Grondwet. In de Taylor-zaak was naar mijn mening wel
degelijk sprake van een overeenkomst tussen Nederland en de Verenigde Naties.
Evenals de heer Jurgens zou ik willen bepleiten dat er gezocht wordt naar
een raamverdrag met de VN om voor toekomstige situaties een basis te creëren
waardoor het probleem zich in ieder geval bij de belangrijke verdere ontwikkeling
van de internationale rechtsorde niet zal voordoen.De heer Ruers (SP):Mevrouw de voorzitter. Net als de vorige sprekers ben ik blij dat wij
met de kersverse minister over dit interessante en ook heel moeilijke onderwerp
van gedachten kunnen wisselen. Ik begin met het probleem te schetsen. Wij
debatteren vandaag met de minister van Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges
van Staat over een brief van 3 juli 2004 van de minister voor Bestuurlijke
Vernieuwing en Koninkrijksrelaties. Zowel die post als die minister is er
niet meer. Deze brief betrof het standpunt van de regering inzake artikel
91, derde lid, van de Grondwet en het onderzoeksrapport van de heer Besselink
van juni 2003.Er gaat dus erg veel tijd overheen. Dan krijg je het probleem dat er steeds
nieuwe gezichtspunten en opvattingen komen, ook van de zijde van de regering.
Dat komt ervan, als je lang wacht met het beantwoorden van al die zaken die
hier voorliggen. De opsomming van collega Jurgens vond ik indrukwekkend. Waarom
krijgen wij geen antwoord op al die belangrijke rapporten en de vragen die
daarover zijn gesteld? Ik hoop dat de minister toezegt dat er nu eens vaart
wordt gemaakt met de beantwoording van die zaken, zodat wij deze kwestie snel
kunnen afhandelen.Zoals gezegd is de aanleiding voor dit debat de breed ondersteunde motie
van collega Jurgens van 18 december 2001. Dat is een hele tijd geleden.
Ook toen was ik al lid van deze Kamer. Je kunt rustig een tijd weggaan bij
de behandeling van dit soort onderwerpen. Als je na verloop van tijd terugkomt
in deze Kamer, blijkt het onderwerp nog steeds aan de orde te zijn. Dat is
altijd prettig. Ik heb die motie ondersteund en nu gaan wij gewoon verder.Je kunt niet zeggen dat er spoed is betracht, maar het aanzienlijke tijdsverloop
tussen de aanneming van de motie in 2001 en het debat van heden heeft ook
een positief effect gehad, want voor, na en naast het rapport van de heer
Besselink is inmiddels een aantal boeiende, vakkundige commentaren verschenen
over het weerbarstige discussiepunt van vandaag. Met die commentaren kunnen
wij ons voordeel doen, zoals ik ook heb gedaan. Ik moet zeggen dat er bijzonder
interessante en leerzame commentaren bij waren, waardoor ik mijn kennis over
dit onderwerp weer eens kon bijspijkeren. Ik hoop dat dit is gelukt.Daar komt bij de invloed van het referendum over de Europese grondwet
van twee jaar geleden, om een beetje naar de actualiteit te komen. Anderen
hebben dit aangeduid als het verdrag tot vaststelling van een grondwet voor
Europa. De uitkomst van dat referendum werkt nog steeds door en na. Collega
Jurgens wees er al op dat de voorstellen die op stapel staan voor een nieuw
Europees verdrag ter vervanging van het in 2005 gesneuvelde verdrag, het belang
van de huidige discussie weer actueel hebben gemaakt en vergroot. Ik verwijs
naar de brief van de minister van Buitenlandse Zaken aan de Tweede Kamer van
19 maart over de EU-verdragswijziging. Ik raad lezing van deze brief
aan. Het onderwerp wat wij hier behandelen, is dus een heel actueel onderwerp.Wij wachten al vijf jaar op antwoord op het eerste rapport-Besselink uit
2002 over de relatie tussen EU en de Grondwet. In de motie-Jurgens wordt allereerst
geconstateerd dat de tekst van artikel 91, lid 3, GW geen criteria verschaft
voor de vraag of "een verdrag bepalingen bevat welke afwijken van de
Grondwet, dan wel tot zodanige afwijking noodzaken". De heer Besselink
merkt op dat het ontbreken van materiële criteria berust op een doelbewuste
keuze van de grondwetgever. Een nadere vereiste voor de mogelijkheid
om van de Grondwet af te wijken is in de tekst van de Grondwet zelf niet gegeven,
aldus Besselink. Hij voegt eraan toe dat dit niet betekent dat daarmee elke
afwijking toelaatbaar is, noch dat een eventuele invoering van een materieel
criterium niet gewenst zou zijn.Ik nam ook kennis van het interessante verhaal van de heer Fleuren, die
een artikel heeft geschreven over "Verdragen die afwijken van de Nederlandse
Grondwet". Hij wijst op hetzelfde manco. Ik citeer: Noch uit de totstandkomingsgeschiedenis
van artikel 91, lid 3, Grondwet, noch uit de gevallen waarin toepassing van
de bijzondere goedkeuringsprocedure heeft plaatsgevonden of voorwerp is geweest
van een serieuze gedachtewisseling tussen regering en Kamers komt een algemeen
criterium naar voren aan de hand waarvan kan worden beoordeeld of een verdrag
bepalingen bevat die (noodzaken tot) afwijken van de Grondwet. De stelling
dat de afwijking betrekking moet hebben op concrete grondwetsbepalingen, is
door de regering als criterium gepresenteerd, maar kan uiteraard niet als
zodanig dienst doen. De stelling geeft immers geen antwoord op de vraag wanneer
van verdragsbepalingen gezegd kan worden dat zij (noodzaken tot) afwijken
van concrete grondwetsbepalingen.Een ander interessant artikel is een vrij recente publicatie van Brouwer,
uit 2005, getiteld: Een van de Grondwet afwijkend verdrag? Hij zegt het volgende:
Of een verdrag afwijkt van de Grondwet is buitengewoon lastig uit te maken.
Ik zou zeggen dat het debat van vandaag en in het verleden dat wel bewijst.
Hij voegt eraan toe: Uit de praktijk van de verzwaarde goedkeuringsprocedure
valt geen duidelijk criterium af te leiden aan de hand waarvan men eenvoudigweg
kan vaststellen wanneer er sprake is van afwijken van de Grondwet, maar wel
een paar uitgangspunten. (...) Bij het onderzoek naar de inhoud van een grondwetsartikel
dienen de daaraan ten grondslag liggende uitgangspunten en strekking mede
in aanmerking te worden genomen. In het algemeen kan twijfel over afwijking
voldoende reden zijn om de tweederde meerderheid te verlangen.Verderop merkt hij op: of het Verdrag van Nice of het grondwettelijk verdrag
dient aan de verzwaarde procedure te worden onderworpen indien van een afwijken
van de Grondwet sprake is. Hij zegt dan dat hij ervan overtuigd is dat zulks
het geval is. Hij zegt verder: Zoals gezegd moet het bij afwijken van de Grondwet
om een concrete bepaling in de Grondwet gaan. Het is een weinig gelukkig uitgangspunt
en kan leiden tot bizarre uitkomsten. Ik denk dat de vorige sprekers hier
ook terecht op hebben gewezen.Het voorgaande toont naar mijn mening genoegzaam aan dat in de motie terecht
aandacht is gevraagd voor het ontbreken van criteria. Er is ook gesproken
over de paradox tussen artikel 91, lid 3, en artikel 92. Ik hoor graag wat
de minister hierover denkt.In het verlengde van de vraag naar de criteria ligt de vraag naar de interpretatie
van artikel 91, lid 3. Besselink merkt hierover op dat de in de motie gesignaleerde
paradox in hoge mate het gevolg is van een "black letter"-benadering
van de Grondwet. Hij noemt de uitleg van de rechtsregel van artikel 91, lid
3, sterk literalistisch en restrictief. Men vreest in de constitutionele jurisprudentie
de ongrijpbaarheid van wat in de fameuze trits door de Raad van State wordt
genoemd de geest, strekking en systematiek van de Grondwet, aldus de auteur.
Kortheidshalve verwijs ik naar zijn interessante toelichting op pag. 26 van
het rapport.Deze onderbouwde opvatting van Besselink komt terug bij zijn beschouwing
op wat hij de paradox van Jurgens noemt, zie pag. 46 en volgende. Het cruciale
punt is de derde aanbeveling van zijn hand. De regering heeft in reactie op
deze derde aanbeveling gepleit voor de opdracht om na te gaan of er ook strijd
bestaat met het stelsel en de strekking van de Grondwet en gewezen op de door
haar aangehangen interpretatie. Zij heeft daarbij verwezen naar de notitie
van 29 augustus 2001, waarin zij onder meer stelt: strijd met de geest,
de strekking of de systematiek van de Grondwet is niet voldoende voor toepassing
van de procedure van artikel 91, lid 3, van de Grondwet.In de brief van 9 juli 2004, waarover wij het nu hebben, voegt de
regering daaraan toe: "Het is immers in het belang van de rechtszekerheid
dat vaststaat van welke grondwettelijke bepaling wordt afgeweken. Zodra zoiets
onbepaalds als 'de geest van de Grondwet', waaraan een ieder desgewenst een
andere invulling kan geven, voldoende zou zijn om te kiezen voor de toepassing
van de procedure artikel 91, derde lid, van de Grondwet, is de rechtszekerheid
in het geding."Het komt mij voor dat de regering hiermee geen recht doet aan de gemotiveerde
opvatting van Besselink, die niet alleen spreekt over de geest van de Grondwet,
maar over de geest, de strekking en de systematiek. Ik hoor graag hoe de minister
hierover denkt. De heer Van Heukelum heeft er al op gewezen dat de regering
zichzelf tegenspreekt. Verderop in de brief staat: "Het is zeker niet
zo dat alleen de letterlijke tekst van de grondwetsbepaling in kwestie beslissend
is. Ook de aan dit grondwetsartikel ten grondslag liggende uitgangspunten
en strekking kunnen hierbij in aanmerking worden genomen. Bij een dergelijke
uitleg van een concrete grondwettelijke bepaling kunnen het stelsel en de
strekking van de Grondwet als geheel in voorkomende gevallen een aanvullende
rol vervullen."Is de minister het met mij eens dat deze passage uit het antwoord op Besselink
aantoont dat er helemaal niet zo'n groot verschil zit tussen haar opvatting
en de opvatting en de derde aanbeveling van Besselink? Daarmee erkent zij
in feite dat deze aanbeveling best waardevol is. Als de minister dat meent,
getuigt het dan niet van praktische politieke wijsheid om het voorstel van
Besselink om dit heikele probleem aan te pakken serieus in overweging te nemen?Ik rond af met de vraag of toepassing in de praktijk van artikel 91, lid
3, van de Grondwet te verwachten is. Er gaat in dit soort zaken namelijk niets
boven de toets van de praktijk. Ik doel daarbij in de eerste plaats op het
grondwettelijk verdrag dat bijna twee jaar geleden, in juni 2005, het referendum
niet overleefde. Dit grondwettelijk verdrag – zo stelt ook een auteur
zoals Brouwer – week af van de Grondwet en diende derhalve aan de verzwaarde
procedure te worden onderworpen. Weliswaar is dat toetsmoment door het referendum
niet aan de orde gekomen, maar ik zou toch graag van de regering vernemen
of zij van mening was c.q. is dat de inhoud en de strekking van dit grondwettelijk
verdrag zodanig was dat de procedure van artikel 91, lid 3, van de Grondwet
nodig was. Ik wijs in dat verband ook nog op de conclusie van de heer Brouwer: "Het
grondwettelijk verdrag is meer grondwet dan verdrag. Daarover zullen
wij ons met gekwalificeerde meerderheid moeten uitspreken."Ik vraag dit ook met het oog op de discussie over de aanstaande EU-verdragswijziging.
Hierbij verwijs ik naar de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van
19 maart. Dit is een nijpend probleem. Collega Jurgens had een vooruitziende
blik toen hij zei dat wij er nu misschien wel gemakkelijk wat minder aandacht
aan kunnen besteden, maar dat het probleem terugkomt. Inderdaad dient het
probleem zich hier weer direct aan.De minister van Buitenlandse Zaken heeft in de brief van 19 maart
een belangrijke uitlating gedaan. Hij spreekt daarin onder meer van een "verdragswijziging"
en meldt dat het kabinet de Kamer nauw bij de discussie daarover zal betrekken.
Hulde! Het Verdrag van Nice voldoet volgens het kabinet niet en daarom is
een nieuw verdrag nodig. In de brief wordt dat "een verdrag zonder grondwettelijk
karakter" genoemd. Bij die formulering en terminologie kan ik mij iets
voorstellen, gezien het slechte resultaat van de formulering van de Europese
grondwet in 2005. In de brief staat echter ook dat het de bedoeling van de
regering is dat het nieuwe verdrag bevoegdheden zal overdragen van ons land
aan Europa en dat daardoor geen sprake meer zal zijn van een individueel vetorecht
van nationale parlementen. Dat standpunt is naar mijn mening een fundamentele
afwijking van het huidige systeem en de huidige Nederlandse bevoegdheden.
Graag verneem ik op dit essentiële punt of de regering van oordeel is
dat, indien de regering dit verdrag met deze strekking en bedoeling aan het
parlement voorlegt, sprake is van een zodanige afwijking van de Grondwet dat
daarvoor de gekwalificeerde meerderheid van artikel 91, lid 3, van de Grondwet
nodig is.De heer Jurgens (PvdA):Ik wil een onvergeeflijke fout herstellen. In eerste instantie heb ik
gesproken mede namens de GroenLinks-fractie en ik heb dat belangrijke punt
vergeten te vermelden. Excuses daarvoor aan mijn collega's!De heer Platvoet (GroenLinks):De excuses zijn aanvaard.De voorzitter:De excuses zijn aanvaard.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20062007-812-819.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl