Behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek en de Wet op de studiefinanciering, houdende aanpassing van de collegegeldbepalingen en de afschaffing van verblijfsduurbeperkingen (24025); Wijziging van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering van de prestatiebeurs, de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak op studiefinanciering in het hoger onderwijs ontstaat (24325)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1995-1996, pag. 1305-1322

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

26-03-1996

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

nr. 27, pagina 1305-1322

26-03-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24025Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24325Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek en de Wet op de studiefinanciering, houdende aanpassing van de collegegeldbepalingen en de afschaffing van verblijfsduurbeperkingen (24025); Wijziging van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering van de prestatiebeurs, de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak op studiefinanciering in het hoger onderwijs ontstaat (24325)Pagina 1305-1322
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek en de Wet op de studiefinanciering, houdende aanpassing van de collegegeldbepalingen en de afschaffing van verblijfsduurbeperkingen (24025); Wijziging van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering van de prestatiebeurs, de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak op studiefinanciering in het hoger onderwijs ontstaat (24325)Pagina 1327-1334
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994, houdende regeling van de verzelfstandiging van de Rijksdienst voor het Wegverkeer (22961)Pagina 1322-1327
de behandeling van de volgendeadres van R.B. te B., met betrekking tot een aanslag in de inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen (Gedrukt stuk Eerste Kamer, 1995-1996, nr. XVI);adres van N.H. te B., met betrekking tot kwijtschelding van een belastingschuld (Gedrukt stuk Eerste Kamer, 1995-1996, nr. XVII);adres van T.L. te U., met betrekking tot het ambtshalve herzien van belastingaanslagen (Gedrukt stuk Eerste Kamer, 1995-1996, nr. XVIII).Pagina 1322-1322
Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Wet op de telecommunicatievoorzieningen, de Mediawet, de Radio-Omroep-Zender-Wet 1935 en het Wetboek van Strafvordering in verband met de liberalisering van kabelgebonden telecommunicatie-inrichtingen (kabelgebonden telecommunicatie) (24163); Regels inzake vergunningen voor de aanleg, de instandhouding en de exploitatie van kabelgebonden telecommunicatie-infrastructuur (Vergunningenwet kabelgebonden telecommunicatie-infrastructuur) (24614)Pagina 1305-1305
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (woensdag 26 maart 1996)Pagina 1385-1386
Lijst van besluiten en ingekomen stukken (woensdag 26 maart 1996)Pagina 1384-1385
Behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 1996 (24400 XVI); Wijziging van hoofdstuk XVI (Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1994 (slotwet/rekening) (24311)Pagina 1334-1384

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 94 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: 
 
 Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
en de Wet op de studiefinanciering, houdende aanpassing van de collegegeldbepalingen
en de afschaffing van verblijfsduurbeperkingen (24025);
 
 
 Wijziging van onder meer de Wet op de studiefinanciering en de Wet op het
hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met de invoering
van de prestatiebeurs, de vorm van de toelage en de leeftijd waarop aanspraak
op studiefinanciering in het hoger onderwijs ontstaat (24325).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Boorsma (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Om te beginnen, wil ik mijn plezier erover uitspreken
dat ik na vele jaren de kans krijg om een keer het woord te wisselen met mijn
oude vriend minister Ritzen.
 
 Vorige week las ik in Trouw dat de minister gezegd zou hebben dat onderwijs
en onderzoek geen echte overheidstaken zijn. Als hij dat vindt, luidt mijn
eerste vraag: hebben wij dan eigenlijk wel een minister van Onderwijs en Wetenschappen
nodig? Als hij dat stelt, vraag ik hem voorts: heeft hij wel eens mijn column
in de ESB over echte overheidstaken gelezen? Dan zou immers blijken dat het
toch een wat makkelijke bewering is geweest van de minister. Als
onderwijs en onderzoek al geen echte overheidstaken zijn, waarom is er dan
wel de grote ambtelijke ondersteuning? Maar goed, dat terzijde!
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Ik wil dit meteen rechtzetten. Ik zal de heer Boorsma persoonlijk
de desbetreffende speech toesturen. Ik heb gezegd dat het geen ambtelijke
taken zijn. Ik denk dat iemand daaruit heeft menen af te moeten leiden dat
het geen overheidstaken zijn. Maar ambtelijke taken en overheidstaken zijn
volstrekt verschillende dingen.
 
 
 
 
 
 De heer Boorsma (CDA):
 
 Ik ben dat volstrekt met de minister eens. De aanleg van dijken wordt
gedaan door particuliere ondernemers; het gaat vooral om de bekostiging.
 
 Voorzitter! Ik kom ter zake. De wetsvoorstellen waar wij vandaag over
praten, hebben een gepokt en gemazeld verleden. Hoe ons uiteindelijke stemgedrag
ook zal worden, wij hadden toch een stel betere wetsvoorstellen van de minister
mogen verwachten.
 
 Ik begin met het wetsvoorstel over de collegegeldbepalingen. De CDA-fractie
aan de overzijde had daar aanvankelijk waardering voor. De instellingen krijgen
zelf een grotere vrijheid om de collegegelden vast te stellen, wat spoort
met de door het CDA bepleite spreiding van verantwoordelijkheid. De instellingen
kunnen dan de collegegelden variëren om zo bepaalde doelgroepen te bereiken.
Dat kan overigens alleen bij studenten die geen studiefinanciering genieten,
want voor hen ligt het collegegeld vast. Op dit punt is een door ons gestelde
vraag niet geheel bevredigend beantwoord. Wij stelden de vraag of prijsdiscriminatie –
differentiatie – zal worden toegestaan. Ik hoor graag nog eens een verduidelijking
van de minister. Welke prijsdifferentiatie acht hij zoal mogelijk?
 
 In de memorie van antwoord zei de minister dat verschillen in koopkracht
redenen kunnen zijn voor een gedifferentieerde prijsstelling. Dat lijkt mij
ondenkbaar. Volgens mij vergist de minister zich. Dergelijke inkomensprijzen
kunnen geheven door overheidsinstellingen, maar toch niet door hoger-onderwijsinstellingen
indien die bij deze wet in wezen de vrijheid krijgen om als marktondernemers
op een markt te gaan opereren. Het lijkt mij dat dergelijke collegegelden,
waarbij er sprake zou zijn van discriminatie naar verschil in koopkracht,
het voor de rechter behoorlijk moeilijk kunnen krijgen.
 
 Een ander positief punt in het eerste wetsvoorstel is het schrappen van
de verblijfsduurbepalingen. De pijn zit in de forse verhoging van de collegeleden
voor de studenten. De CDA-fractie in de Tweede Kamer heeft om die reden uiteindelijk
tegen gestemd.
 
 Het is goed om nog even ruw het verleden op te rakelen. Dat doe ik vanuit
begrip voor de moeilijke situatie waarin de minister verkeert. Indien nodig,
zal hij mijn ruwe schets wel wat bijtekenen. De minister kreeg in het regeerakkoord
een forse bezuinigingstaakstelling. Zijn eerste pogingen om die te realiseren
bij de bekostiging van de instellingen voor hoger onderwijs stuitten op een
massaal verzet. Vervolgens heeft hij ervoor gekozen om de collegegelden dan
maar te verhogen.
 
 De minister maakt dankbaar gebruik van een budgettaire spelregel waar
ik namens de CDA-fractie enkele jaren geleden bij de algemene financiële
beschouwingen over gesproken heb. Dat is namelijk de volgende regel: extra
inkomsten uit het profijtbeginsel worden buiten de collectieve-lastendruk
gehouden en mogen door de departementen worden gebruikt om bezuinigingen in
te vullen. Bij Onderwijs en Wetenschappen heeft de zaak altijd nog makkelijker
gelegen. De collegegelden stonden immers toch al nooit op de begroting van
Onderwijs en Wetenschappen en konden dus altijd al worden gebruikt om bezuinigingen
in te vullen. Zie wat minister Pais al deed!
 
 Als er vragen komen over de verhoging van de drempels naar het hoger onderwijs,
antwoordt de minister natuurlijk dat de collegegeldverhogingen voor studenten
uit de lagere-inkomensgroepen worden gecompenseerd via de studiefinanciering,
maar dat de studiefinanciering zelf verschraalt, is dan even als ceteris paribus
niet aan de orde. Wij menen dat minister Ritzen en de Partij van de Arbeid
nogal wat hebben uit te leggen aan de studenten, vooral aan die uit de lagere-inkomensklassen.
Maar het probleem is misschien nog wel groter voor studenten uit de middelbare-inkomensklassen
die te maken hebben met een cumulatie van inkomensprijzen en andere lastenverzwaringen.
Juist deze minister weet dat uit zijn vorige baan zeer goed.
 
 Bijzonder is dat tijdens de schriftelijke voorbereiding in dit huis door
de PvdA-fractie is gevraagd of de collegegeldverhoging niet strijdig is met
door Nederland onderschreven internationale verdragen. Genoemd wordt het Internationale
verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (IVESC). Artikel
13 schrijft voor dat hoger onderwijs voor een ieder gelijkelijk toegankelijk
dient te worden gemaakt "by every appropriate means, and in particular by
the progressive introduction of free education".
 
 In de memorie van antwoord geeft de minister drie argumenten waarom Nederland
voldoet aan het internationale verdrag. Zijn eerste argument is dat het grootste
deel van de kosten van het hoger onderwijs al wordt betaald door de overheid
via de bekostiging van de instellingen. Daar ben ik het helemaal mee eens.
Het tweede argument is eigenlijk zojuist al door mij weergegeven. De minister
compenseert de minder draagkrachtigen via de studiebeurs. Is dat volledig
juist? Wordt er niet bezuinigd op de studiefinanciering, in die zin dat de
koopkracht toch daalt? Het derde argument betreft de overige studenten: die
kunnen lenen tegen sociaal aanvaardbare condities. Wat bedoelt de minister?
Heeft hij niet ingevoerd dat studieleningen worden verstrekt tegen marktrente?
Het enige sociale is de afbetalingstermijn van vijftien jaar en de toetsing
of men wel kan betalen. Ik vrees dat de minister zal moeten toegeven dat voor
de laatste groep studenten de verzwaring van de collegegelden wellicht op
gespannen voet staat met het verdrag.
 
 Kent de minister de dissertatie van Coomans "De internationale bescherming
van het recht op onderwijs", die is verdedigd op 10 april 1992 in Maastricht?
Een van de leden van dit huis is en was rechter magnificus bij die verdediging.
Graag hoor ik het oordeel van de minister daarover. Kennen andere fracties
dan de Partij van de Arbeid dit doorwrochte werk? Coomans heeft alle internationale
verdragen op het punt van het recht op onderwijs onderzocht. Zijn werk lezende –
dat viel voor mij als niet-jurist echt niet mee – kom ik tot de
conclusie dat het citaat van de "progressive introduction of free education"
niet voor tweeërlei uitleg vatbaar is. Wel kan ik me voorstellen dat
de minister zou zeggen dat Nederland al een luxe systeem heeft. Maar uit het
antwoord op onze vraag over de collegegelden in de omringende landen komt
niet naar voren dat de collegegelden hier nu zo laag zijn. Ook kan ik mij
voorstellen, eigenlijk meer nog, dat de minister het verdrag op dat punt achterhaald
vindt. In elk geval is er dan toch het verdrag, "right or wrong", dat door
Nederland is geratificeerd.
 
 Namens de CDA-fractie had ik een motie willen indienen om via minister
Ritzen de regering uit te nodigen, na aanvaarding van dit voorstel de collegegelden
te bevriezen. Zou de motie worden ingediend, dan zouden wij dus toch de in
de wet voorgestelde verhogingen accepteren. Zo'n bevriezing zou sporen met
de Belgische benadering, waar de regering gekozen heeft voor een "standstill",
voor een bevriezing dus. Wij hebben ervan afgezien om de motie in te dienen,
omdat de PvdA die de vraag indertijd in de schriftelijke voorbereiding gesteld
had, deze motie niet wilde ondertekenen. Kennelijk wil die partij de minister
de ruimte geven om door te gaan. Wij bieden de minister aan: als hij keihard
namens de regering kiest voor een verdere bevriezing of als hij toegeeft dat
het verdrag wellicht verouderd is omdat Nederland toch een hoop doet en hij
bereid is het oude verdrag aan de orde te stellen en te herzien, is de CDA-fractie
bereid door de zure appel heen te bijten. Ik wacht zijn reactie af.
 
 Voorzitter! Ik kom tot de prestatiebeurs. Het is goed om nog eens de argumenten
langs te lopen waarom de CDA-fractie destijds heeft tegengestemd. In de eerste
plaats was er de vorige keer te weinig voorbereidingstijd voor de Informatie
Beheer Groep te Groningen. Dat bezwaar is nu wellicht niet relevant meer.
De minister heeft toen gegarandeerd dat de foutenmarge beneden de 1% zou blijven
en hij was bereid daar zijn politieke lot aan te verbinden. Gevraagd of hij,
nu er een jaar extra voorbereidingstijd is geweest, a fortiori die politieke
garantie voor een maximale foutenmarge wil geven, geeft de minister in de
memorie van antwoord een wat vaag antwoord. Ik kan me dat voorstellen: de
memorie van antwoord is immers ondertekend door de plaatsvervangend minister
van onderwijs, minister Borst. Ik herhaal de vraag graag aan de echte minister
van onderwijs.
 
 In de tweede plaats was er het bezwaar tegen de bepaling met betrekking
tot de overgangsregeling voor de kinderbijslag. Omdat dat is meegenomen in
de zgn. veegwet, ga ik daar thans aan voorbij.
 
 Een derde bezwaar is destijds wel schriftelijk naar voren gebracht doch
niet tijdens het debat. Maar dat bezwaar staat nog levensgroot overeind. Waarom
kiest de minister voor een prestatiebeurs? Er zijn enkele inhoudelijke argumenten
door hem genoemd, waar ik op terugkom, maar mijns inziens is het belangrijkste
het feit dat hij ook hier weer gebruik kan maken van een budgettaire spelregel.
Door studenten eerst een voorwaardelijke lening te geven, welke naderhand
in veel gevallen zal worden omgezet in een beurs, creëert hij aanstonds
een enorme bezuiniging, welke echter puur comptabel is. De leningen worden
immers sinds Ritzen minister van onderwijs is buiten de berekening van het
politiek relevante tekort gehouden.
 
 Tijdens de regeerperiode van het vorige, door ons gesteunde, kabinet heb
ik daar namens de CDA-fractie al bezwaar tegen gemaakt. Onze fractie is dus
zeer consistent. Nu loopt de comptabele praktijk echter helemaal de spuigaten
uit. Ritzen heeft een grote ombuigingstaakstelling en hij vult die in door
de collegegeldverzwaring en door een comptabele operatie, maar toegegeven
moet worden dat het voorstel natuurlijk ook een echte bezuiniging inhoudt:
de omzetting van de lening in de beurs geldt onder voorwaarden alleen voor
de eerste vier jaar en niet meer voor vijf jaar. Studenten die kritiek hebben
op Ritzen zouden toch méér moeten beseffen hoezeer minister
Ritzen het hoger onderwijs heeft kunnen ontzien door de leningen buiten de
berekening van het tekort te plaatsen en door nu een forse ombuigingstaakstelling
voor een groot deel comptabel in te vullen. Ik breng nog eens in herinnering
wat gebeurd is bij de verkoop van schoolgebouwen, een puur comptabele bezuiniging,
waardoor de minister het hoger onderwijs heeft kunnen ontzien. Maar als econoom
zeg ik: het is niet goed. Ik geef minister Ritzen een compliment voor zijn
comptabele koorddanserij – en ik meen het – maar de CDA-fractie
houdt nu eenmaal van soliditeit als richtsnoer voor het financiële beleid.
 
 Een vierde bezwaar van de CDA-fractie vorig jaar betrof het feit dat minister
Ritzen kennelijk een fundamentele discussie wil voeren over de toekomst van
het hoger onderwijs en de studiefinanciering, maar daar niet op wil wachten
en eerst de prestatiebeurs door wil drukken. Meer fracties hadden daar bezwaar
tegen en ik ben benieuwd naar het standpunt van de collegae. Wat ik vooral
niet begrijp, is dat de minister de tijd die hem gegeven werd door de verwerping
van het vorige voorstel – toch een geschenk voor hem – niet heeft
benut voor die principiële discussie. Is hij soms bevreesd dat een principiële
discussie een andere richting zal aanwijzen dan die welke hij nu verkiest?
Er zijn eerder door het studentenoverleg verschillende modellen genoemd: laat
die besproken worden. Onze vorige woordvoerder heeft al laten weten dat de
fractie niet tegen prestatie-elementen was. De huidige fractie heeft daar
ook geen bezwaar tegen. Maar waarom zou een relatief diplomamodel niet beter
zijn? Het huidige systeem van de tempobeurs heeft het voordeel dat studenten
niet alleen in het eerste jaar een directe prikkel ondervinden, maar elk jaar.
Het huidige systeem met de aanscherping van het aantal nodige punten heeft
onze grote instemming. Wij menen dat de minister illusies opwekt door een
fundamentele discussie te beloven als wij eerst maar akkoord gaan met dit
voorstel.
 
 Om die reden heb ik in het voorlopig verslag gevraagd naar de wijzigingen
welke onder verantwoordelijkheid van minister Ritzen zijn aangebracht: dat
zijn er ongeveer 35 sinds 1990; meer dan vijf per jaar, bijna zes per jaar!
Uit de westerns kennen we de term "trigger happy". Welnu, minister Ritzen
is trigger happy waar het gaat om de studiefinanciering. Mijns inziens zal
hij pas ophouden als de studenten voor het volle bedrag geld lenen voor de
financiering van hun studie: dan is er pas echt sprake van studiefinanciering,
in plaats van studiebekostiging.
 
 In het voorlopig verslag hebben wij hem gevraagd of hij niet altijd een voorstander is geweest van lenen in plaats van studiebeurzen
verstrekken. Het antwoord was verhullend: hoe kan het anders, want de minister
die het antwoord geeft dat de minister nooit een voorstander is geweest van
een studiefinancieringssysteem dat uitsluitend is gebaseerd op leningen in
de huidige Nederlandse politieke context, geeft een politiek opportuun antwoord
namens een kabinet. De minister is dan wel minister Borst. Ik geloof best
dat zij nooit een voorstander is geweest van uitsluitend lenen. Graag hoor
ik de reactie van de echte minister van onderwijs.
 
 Een laatste bezwaar betreft dan toch de schuldenlast welke wordt opgebouwd
als men niet binnen vier jaar afstudeert. Wij zijn voor de prikkels welke
de minister beklemtoont, maar die zitten al in de tempobeurs. Dat is prima.
De minister heeft zich altijd althans verbaal – ik bedoel dit niet zo
hard als het misschien klinkt – sterk gemaakt voor de studenten uit
lagere-inkomensklassen. Ik weet dat hij dit meent. Voor de PvdA in dit huis
geldt dit ook. De studenten die uit die klassen komen, zullen eerder naar
het HBO gaan dan naar het WO. Vooral daar zal de psychologische werking zich
doen gevoelen van het gevaar van een komende schuldenlast. Studenten worden
geacht in vier jaar een academische studie af te ronden op straffe van een
studieschuld. Waarom zo negatief benaderd? Waarom geen handhaving van een
tempobeurs, waarbij studiefinanciering met een beurzenstelsel gedurende maximaal
vijf jaar, voor technische studies zes jaar, wordt gegeven, en waarbij het
ouderlijk inkomen wat zwaarder meespeelt? Of waarbij studenten een prikkel
krijgen om binnen vier, respectievelijk vijf jaar af te studeren en als beloning
een aanvullende studie van stel zes maanden in het buitenland mogen doen,
zoals ik al tien jaar geleden voorstelde in een diesrede, en wat de minister
inmiddels heeft ingevoerd?
 
 Zo begin ik toch al een aanvang te maken met een meer principile discussie,
maar dat wil de minister niet. Waarom ik daar voor de toekomst weinig in geloof,
is dat een kabinet zelden min of meer vrijblijvend diepgaand in debat gaat.
En brede maatschappelijke discussies stellen niet zo veel voor. Maar wat de
discussie heden betreft: met belangstelling heb ik kennis genomen van de conferentie
waar de minister ook was en waar oud-secretaris-generaal Meierink nadrukkelijk
het voorstel van de prestatiebeurs afwees, evenals de spreker namens het HBO.
Dat de studenten tegen zijn, ligt voor de hand. Zij hebben ook goede argumenten.
Het tegenargument van de minister dat het Nederlandse stelsel altijd nog de
jaloezie opwekt van studenten uit veel andere landen is natuurlijk ook niet
onjuist. Met het oog daarop heeft de CDA-fractie reden om te aarzelen in de
vaststelling van het eindoordeel en daarom wacht zij de reactie van de minister
met belangstelling af.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Wetsvoorstellen die het hoger en wetenschappelijk onderwijs
ingrijpend veranderen, volgen elkaar in rap tempo op. De tempobeurs is nog
maar nauwelijks ingevoerd of er liggen al weer twee nieuwe voorstellen. Het
is nauwelijks meer bij te benen en je moet ervoor gestudeerd hebben om er
nog uit wijs te kunnen worden. Menigeen is al lang de kluts kwijt. Arme eerstejaars.
 
 Toch is dat niet de reden dat ik niet in details zal ingaan op alles wat
GroenLinks slecht vindt aan deze wetsvoorstellen. Dit plenaire debat is voorafgegaan
door een uitgebreide schriftelijke uitwisseling van gedachten en ik heb niet
de hoop dat wij vandaag nog nader tot elkaar zullen komen.
 
 Voorzitter! Mijn fractie heeft deze wetsvoorstellen beoordeeld zowel vanuit
het maatschappelijk belang dat ons land heeft bij kwalitatief hoogwaardig
hoger en wetenschappelijk onderwijs, als vanuit het belang van het individu
dat gebruik maakt van dat onderwijs. Laat ik het maar meteen zeggen: op beide
aspecten scoren deze wetsvoorstellen onvoldoende. Wij zeggen dus nee tegen
deze voorstellen. Mijn fractie begrijpt wel dat de minister zich gebonden
voelt door het regeerakkoord om te bezuinigen op de onderwijsportefeuille,
maar wij zijn het er alleen niet mee eens. Wij vinden dat er eerder moet worden
geïnvesteerd in kennis dan daarop moet worden bezuinigd. Wat gebeurt
er eigenlijk als uit het kennisdebat blijkt dat er meer moet worden geïnvesteerd?
Gaat dan het regeerakkoord op de helling of wordt dat kennisdebat voor de
vaak gehouden?
 
 De doelstelling om het aantal studenten dat deelneemt aan het hoger en
wetenschappelijk onderwijs terug te dringen, is zonder deze wetsvoorstellen
ook al bereikt. Het aantal inschrijvingen is bijzonder laag, voor wiskunde
zelfs verontrustend laag. Uit de memorie van antwoord op wetsvoorstel nr.
24325 inzake de prestatiebeurs blijkt dat de minister een onderzoek laat verrichten
naar de redenen waarom leerlingen met een VWO-diploma niet naar de universiteit
gaan. Wij zijn zeer benieuwd naar de resultaten van dat onderzoek. Kan de
minister vertellen wanneer die resultaten bekend zijn?
 
 Wij zijn het met de minister eens dat er iets moet gebeuren. Wij zijn
het er ook mee eens dat van studenten een tegenprestatie mag worden verlangd
en dat studenten niet meer eindeloos lang kunnen studeren. Maar, voorzitter,
de eeuwige student bestaat toch niet meer; die is niet meer van deze tijd.
 
 Nogmaals, mijn fractie is het oneens met de voorstellen die de minister
doet. Om te beginnen wil hij pas een principieel debat over de studiefinanciering
aangaan als de voorliggende wetsvoorstellen zijn aangenomen. Dat is toch onzin!
Dat is toch de omgekeerde wereld! Voorzitter! Hiermee heeft de heer Boorsma
meteen een antwoord op zijn vraag. Ik heb sterk de indruk dat de minister
zo overtuigd is van zijn eigen gelijk dat hij eigenlijk helemaal geen trek
heeft in een discussie over de studiefinanciering. Volgens hem moet er eerst
budgettaire rust zijn, voordat er principieel gediscussieerd kan worden, en
die budgettaire rust zou afhankelijk zijn van de prestatiebeurs. Voorzitter!
Ik kan de minister verzekeren dat er echt heel wat creatievere oplossingen
voor de studiefinanciering mogelijk zijn dan wat nu voorligt, waarbij de overheidsinvestering
niet toeneemt.
 
 Stel dat deze wetsvoorstellen worden aangenomen. Wanneer zal dan de principiële
discussie over de studiefinanciering kunnen starten? Stel dat uit die discussie
een andere studiefinanciering rolt, wat betekent dat dan voor de huidige wetsvoorstellen?
Gaat de hele boel dan weer op de helling? Dat is toch geen gunstig
vooruitzicht om onbevangen aan een principiële discussie te beginnen!
Of heeft de minister voorlopig toch geen tijd voor een discussie over studiefinanciering,
omdat al zijn energie gaat zitten in het kennisdebat waarvoor morgen het startsein
wordt gegeven?
 
 Voorzitter! Zoals gezegd, zal ik niet alle details behandelen, maar er
blijven nog genoeg zaken over waar ik wèl op wil ingaan. In wetsvoorstel
24025 inzake de aanpassing van collegegeldbepalingen wordt de vaststelling
van het collegegeld aan de instellingen overgelaten voor de studenten die
geen studiefinanciering genieten. Recht op studiefinanciering is, naast een
aantal andere zaken, afhankelijk van leeftijd. Boven de 27 is dat recht er
niet meer. Dan ben je afhankelijk van de instelling die de hoogte van het
collegegeld bepaalt. Zij is daarbij wel gebonden aan een minimum, niet aan
een maximum.
 
 Mijn fractie vindt dat in het kader van "levenslang onderwijs" zo'n leeftijdsgrens
niet getrokken moet worden. De minister heeft de aangegeven leeftijdsgrens
verdedigd in de memorie van antwoord. Het al dan niet aanhouden van een leeftijdsgrens –
en, zo ja, welke leeftijd – lijkt mij een goed thema voor het kennisdebat.
 
 Kan de minister vandaag nu eens helder uitleggen waarom er eigenlijk gekozen
moet worden voor een systeem met twee collegegelden? Dit lijkt ons nodeloos
ondoorzichtig; erger is nog dat dit systeem nadelig is voor niet-Nederlanders
die hier willen studeren, buitenlandse studenten dus, die geen recht hebben
op studiefinanciering. Voorzitter! Mijn fractie lijkt het beter en eerlijker
om, wat de hoogte van het collegegeld betreft, deze groepen studenten gelijk
te stellen met studenten die wèl recht hebben op studiefinanciering.
Ik zou het op prijs stellen als de minister daarop in zou willen gaan.
 
 Vervolgens richt ik mij op de prestatielening. Minimaal 50% van het aantal
studiepunten moet in het eerste jaar worden behaald om de lening omgezet te
krijgen in een beurs; straks wordt dat 70%. Mijn fractie heeft principiële
bezwaren tegen de aantasting van de essentie van de propaedeuse. Die is ervoor
bedoeld om in alle rust te kunnen bepalen of een gekozen studie wel de juiste
is. Zo'n studie bepaalt immers voor een groot deel de verdere inrichting van
iemands leven. De propaedeuse heeft een oriënterende en selectieve functie.
Wij betwijfelen ten sterkste of 17-, 18- of 19-jarigen meteen kunnen weten
wat een studie inhoudt en of die aansluit bij de eigen behoeften. Dat wordt
met dit voorstel wel van ze geëist en als ze daaraan niet kunnen voldoen,
staat daar een flinke geldboete op, tenzij ze voor 1 februari helemaal ophouden
met studeren.
 
 Curieus is in dit opzicht dat de universiteit van Amsterdam adverteert
met een in Nederland uniek eerstejaarsprogramma, dat erop is gericht inzicht
te geven in de samenhang der wetenschappen: een bèta/gamma-propaedeuse.
Er wordt op gewezen dat het een zwaar programma is, maar ook wordt er een
goede begeleiding beloofd. Wordt zoiets nu betaald van de 500 mln. van het
studeerbaarheidsfonds? Is dat de richting die wij zouden moeten volgen?
 
 Voorzitter! Ik vraag me af of de minister zich wel heeft gerealiseerd
dat de prestatiebeurs een ongewenst effect zal hebben voor allochtonen. In
het algemeen gesproken zullen die het eerste jaar meer aanpassingsproblemen
hebben en het kan toch niet de bedoeling zijn dat er een extra barrière
voor die doelgroep wordt ingebouwd?
 
 Mijn fractie heeft er grote zorgen over dat de studie aan de universiteiten
zó wordt ingericht dat er geen gelegenheid en ruimte meer is ingebouwd
om te leren denken. Universiteiten worden leer- en stampfabrieken en daar
is een universiteit niet voor. Een universiteit moet mensen afleveren die
kritisch en zelfstandig kunnen denken. Daar heeft de maatschappij behoefte
aan. De studie en de studiefinanciering zijn zo strak ingekaderd dat er nauwelijks
ruimte is voor bijzondere omstandigheden, niet in de persoonlijke levenssfeer,
maar ook niet in de studie. Alles is gericht op rendement op korte termijn,
maar in zijn eenzijdigheid is dat kortzichtig want als iemand stage loopt
of een studie volgt naast de primaire studie, levert dat een schat aan ervaring
op, zij het weinig studiepunten. Dus zal dat niet vaak meer voorkomen. Ik
kan me toch niet voorstellen dat dit de toekomst is die de minister voor ogen
staat.
 
 Aan het diplomamodel kleeft een aantal bezwaren. De mogelijkheid van het
niet-afmaken van de studie en daardoor het oplopen van een studieschuld, vergroot
de leenaversie. Een student die tijdens of na de stage een baan krijgt aangeboden,
kan die alleen maar aanvaarden als hij of zij een flinke studieschuld accepteert.
De studie wordt immers niet afgemaakt; dat is kennelijk voor de baan niet
nodig. Echter, de rentedragende lening wordt niet omgezet in een beurs, ook
al heeft de student al die jaren aan de studie-eisen voldaan. In het geval
dat de studie naast de baan wel wordt afgemaakt, ontstaat er ook een studieschuld,
omdat dit nooit binnen de gestelde termijn kan gebeuren. Voorzitter! Wij vinden
dit alles onredelijk en bovendien niet doelmatig, niet alleen voor de individuele
student, maar ook voor de maatschappij.
 
 Een andersoortig bezwaar is het volgende. Instellingen worden afgerekend
op het aantal studenten dat een diploma heeft behaald. Is het gevaar niet
levensgroot dat de kwaliteitseisen worden verlaagd? Immers, als veel studenten
niet binnen de vastgestelde tijd het einddiploma behalen, worden de inkomsten
van de instelling minder.
 
 Voorzitter! Het antwoord van de minister op onze vragen over kwaliteit
en studeerbaarheid van het onderwijs heeft ons niet kunnen overtuigen. Kwaliteit
en studeerbaarheid zijn toch harde voorwaarden voor verhoging van het collegegeld
en eisen van de prestatiebeurs. Wij blijven het dan ook op z'n zachtst gezegd
merkwaardig vinden dat het wetsvoorstel inzake kwaliteit en studeerbaarheid,
waarin wettelijke eisen aan de instellingen worden gesteld, pas wordt behandeld
nadat de voorliggende wetsvoorstellen zijn vastgesteld, in plaats van daarvóór.
Wij blijven van mening dat de volgorde verkeerd is, vooral ook omdat de berichten
over de voortgang van verbetering van de kwaliteit en de studeerbaarheid niet
bepaald hoopgevend zijn. De resultaten van de enquête Kwaliteit en studeerbaarheid
van de LSVb d.d. 4 maart 1996 bevestigen dat beeld. Ook de Raad van State
had in zijn advies over de prestatiebeurs al kritiek gegeven op het feit dat
de opleidingen bij aanvang van het collegejaar 1996-1997 niet voldoende studeerbaar
zouden zijn. 
 
 Ten slotte de studieschuld. In de memorie van antwoord bij het wetsvoorstel
inzake de prestatiebeurs wordt een voorbeeld van een opgebouwde studieschuld
gegeven. Die zou, bij een studie begonnen in 1989 of 1990 en in 1995 afgerond,
gemiddeld ƒ 7000 zijn. Voorzitter! Dat zal ongetwijfeld juist zijn,
maar het geeft geen enkele indicatie voor een schuldopbouw na het aannemen
van deze wetsvoorstellen. Dat was toen nog een andere tijd, met een gift van ƒ
620 per maand. Er was geen sprake van omzetten in een lening, met rente! Nu
zal zo'n voorbeeld er heel anders uit komen te zien. Ik denk dat de minister
wel met een factor 10 kan vermenigvuldigen.
 
 Wat terugbetaling van de studieschuld betreft heeft de minister bij de
begrotingsbehandeling van OCW op een vraag mijnerzijds uiteengezet, dat indien
een afgestudeerde niet genoeg inkomen heeft om de studieschuld af te betalen,
een draagkrachtmeting kan worden aangevraagd. Na vijftien jaar wordt de schuld
kwijtgescholden, waarbij het kan voorkomen dat in het geheel niets wordt terugbetaald.
De minister gaf toen toe dat de voorlichting hierover niet optimaal is en
beter kan. Hij zou daar iets aan doen. Zo staat het nu ook in de memorie van
antwoord bij het wetsvoorstel inzake de prestatiebeurs.
 
 De minister noemt dat met enige trots het sociale aflossingsarrangement.
In de memorie van antwoord van wetsvoorstel 24025 lees ik echter op blz. 12
onder 2. dat als minimumaflossingsbedrag ƒ 100 per maand wordt gehanteerd.
Het goede antwoord graag! En ik zou ook graag van de minister willen weten
of de voorlichting al is verbeterd!
 
 Voorzitter! Ik sluit af. Nederland heeft een toekomstgericht hoger onderwijs
nodig, hoog van kwaliteit, goed georganiseerd, op basis van effectieve studieprogramma's,
met voldoende middelen zonder verspilling, toegankelijk voor iedereen, met
een eerlijk en stimulerend systeem van studiefinanciering. De voorstellen
die de minister ook vandaag weer presenteert, voldoen naar de mening van mijn
fractie niet aan deze criteria. De samenhang ontbreekt. Het ontmoedigt jonge
mensen om te gaan studeren. Het is discriminerend voor niet-Nederlanders.
Het stimuleert niet tot permanente educatie. Over vijf tot tien jaar zal een
achterblijvend onderwijspeil de wrange vrucht zijn van deze onderwijspolitiek.
De minister doet dan al lang wat anders en de partijen die dit beleid nu steunen
staan dan vooraan bij het geweeklaag en bij reparatiewetgeving.
 
 Jammer dat onderwijspolitiek en intelligent vooruitzien in dit land niet
samen kunnen gaan!
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Bij de bespreking van beide wetsvoorstellen voer
ik ook het woord namens de fracties van SGP en GPV.
 
 Voor de zoveelste keer komen ingrijpende wetsvoorstellen inzake de positie
van de studenten aan de orde. Het ene systeem, bijvoorbeeld dat van de tempobeurs,
heeft zich nog niet voldoende kunnen bewijzen als een slecht systeem, of andere
voorstellen moeten al weer worden geëffectueerd. Het is geen wonder dat
je velen in de kring van het hoger onderwijs hoort verzuchten dat het niet
meer is bij te houden wat precies gaande is. Die tendens wordt door de beide
wetsvoorstellen die wij vandaag bespreken, versterkt.
 
 Het is gelukkig dat wij beide wetsvoorstellen gelijktijdig behandelen.
Immers, samen geven ze een goed beeld van de veranderingen in de financiële
positie van studenten ten gevolge van de verhogingen van collegegelden en
van de invoering van de prestatiebeurs. Indien ergens de bezuinigingen van
het kabinet een duidelijk gevolg hebben, dan is dat wel in de voorgestelde
veranderingen. Kort en goed, de bezuinigingen in het hoger onderwijs komen
voor het merendeel op de schouders van de studenten en/of hun ouders.
 
 Gelukkig zitten er in beide wetsvoorstellen elementen die onze instemming
hebben. Zo zijn wij blij met de afschaffing van de verblijfsduurbeperkingen
van studenten aan de universiteit. Ook is het terecht dat de kosten daarvan
volledig, overeenkomstig vastgestelde regelingen van de universiteiten, voor
rekening van de studenten komen. Het wetsvoorstel betreffende de prestatiebeurs
bevestigt terecht wat het eerste wetsvoorstel ook eist, namelijk dat de kwaliteit
en studeerbaarheid van aangeboden studieprogramma's verbeteren. En gelukkig
brengt het laatste wetsvoorstel studerenden jonger dan 18 jaar in het hoger
onderwijs onder de werkingssfeer van de Wet studiefinanciering. Maar dan houdt
onze positieve waardering ook wel op.
 
 Allereerst iets over de financiële consequenties van beide wetsvoorstellen.
De doelstellingen van beide wetsvoorstellen mogen verschillend zijn, in opzet
en uitwerking belasten ze de financiële druk op de student enorm. Zowel
de verhoging van collegegelden als de invoering van de prestatiebeurs geven
een toenemende financiële belasting voor studenten of hun ouders. Studenten
met of zonder aanvullende beurs worden door de prestatiebeurs gelijk behandeld.
Betekent dit dat studenten die via een aanvullende beurs de collegegelden
vergoed krijgen, via het niet voldoen aan de eisen van de prestatiebeurs,
deze vergoeding alsnog omgezet zien in een schuld? In de memorie van antwoord
heeft de minister bedragen genoemd per studiejaar. Indien die bedragen voor
de hele studie gelden, voor het geval niet aan de vereisten van de prestatiebeurs
wordt voldaan, kan de studieschuld enorm oplopen. Tot welk maximaal bedrag?
Tot welk bedrag kan de studieschuld onder zeer ongunstige omstandigheden oplopen?
Volgens mijn berekening is de optelsom van deze verhoogde schuld vergeleken
met de gemiddelde schuld van nu van ongeveer ƒ 7000 gigantisch. Vanmorgen
hoorde ik voor de radio dat zij zelfs op kan lopen tot een bedrag van ƒ
70.000 à ƒ 80.000. Het is spijtig dat zo'n totaal bedrag niet
in de memorie van antwoord gegeven wordt. Maar misschien wil de minister dat
bedrag alsnog bevestigen. Hoe dan ook, de totale studieschuld zal door beide
wetten enorm kunnen toenemen. En nog meer is dat het geval indien straks naar
aanleiding van de evaluatie van kwaliteit en studeerbaarheid opnieuw nog eens
jaarlijks verhogingen van de collegegelden volgen, die voor een groot aantal
studenten met een aanvullende beurs worden gecompenseerd, maar wel weer alle
studenten treffen, indien de verwachte prestatie achterblijft bij wat het
tweede wetsvoorstel eist.
 
 Alles bij elkaar vormt de studieschuld straks voor vele studenten een
belasting die vele jaren zwaar op het financile budget van de afgestudeerde
zal drukken, althans dat ervaren studenten zo. Vandaar naar
mijn overtuiging de daling van het aantal aanmeldingen van studenten en de
grote toename van bijbaantjes.
 
 Daarbij kom ik bij een punt dat tot nu toe niet die aandacht heeft gekregen
die het verdient. Terecht wordt aan de instellingen de eis gesteld, dat ze
de kwaliteit en de studeerbaarheid van de programma's verbeteren, opdat zowel
de collegegeldverhogingen als een hogere prestatie van de studenten kan worden
geëist. Maar daarbij komt veel te weinig aan de orde, of de student aan
die gewijzigde omstandigheden zelf wel kan voldoen. Heeft de student niet
in toenemende mate moeite het studieprogramma te volgen? Het aantal studenten
dat de studentenpsychologen bezoekt, groeit onrustbarend. Vele studenten zijn
niet opgewassen tegen de toenemende studiedruk, een druk die nog wordt verergerd
omdat de, weliswaar toekomstige, financiële last tot bijbaantjes leidt.
Ik ervaar dat dagelijks.
 
 De positie van de student wordt door een accumulatie van allerlei factoren
tot een bedreigde positie. Dat velen daartegen, ook in de politiek, weinig
bezwaren hebben, komt doordat men nog altijd uitgaat van de bevoordeelde student.
Die tijd ligt echter allang achter ons. De slinger van de klok slaat nu duidelijk
door naar de andere kant.
 
 De memorie van antwoord zegt dat de student financieel juist geprikkeld
wordt tot het leveren van een voldoende prestatie. Tegen prikkels bestaan
geen bezwaren. Zij kunnen voorkomen dat de student wordt afgeleid van datgene
wat van hem verwacht wordt, namelijk studeren. Als zodanig stimuleerde de
tempobeurs de student. Maar de dreigende financiële last van de prestatiebeurs
zal in de praktijk blijken hem juist van die gevraagde prestatie af te houden.
 
 Ik hoop van harte dat mijn pessimisme niet bewaarheid wordt. Alle voortekenen
wijzen echter wel in die richting. Het gevolg daarvan zal zijn dat de stimulerende
maatregelen averechts werken. En het is niet uitgesloten dat daardoor grote
aantallen studenten later niet aan de aflossingsverplichtingen zullen kunnen
voldoen, waardoor ook op den duur de overheid zelf financieel de dupe wordt
van dit beleid. Is daarvoor wel voldoende aandacht?
 
 De memorie van antwoord zegt aan ons adres dat de invulling van de taakstelling
voor de studiefinanciering in het regeerakkoord middels de prestatiebeurs
voorkomt dat er na het wetsvoorstel Student op eigen benen nieuwe verlagingen
in de studiefinanciering nodig zijn. Mijn vraag is in hoeverre deze garantie
echt waardevast is. Want indien in de toekomst bijvoorbeeld de basisbeurs
opnieuw omlaag zou gaan, worden de negatieve effecten, zoals ik die heb geschetst,
sterker. Of geeft de minister vandaag de garantie dat hij niet meer met wijzigingsvoorstellen
dienaangaande zal komen? Maar waartoe zal dan de discussie moeten leiden?
 
 Studenten zijn handig. Een groot aantal van hen zal van de nood een deugd
proberen te maken. Indien hun dreigende financiële nood onder ogen wordt
gezien, zullen zij proberen een studieprogramma te volgen dat aan de minimale
eisen voldoet. De druk die van de prestatiebeurs uitgaat, zal ook gemakkelijk
de universiteiten verleiden aan die tendens tegemoet te komen. Daarmee staat
ook het wetenschappelijk niveau van de universiteit op het spel. De maximale
druk om hoe dan ook binnen zes jaar onder ongunstige financiële voorwaarden
een diploma te behalen, heeft gevolgen voor de kwaliteit van het wetenschappelijk
klimaat. Ik heb het vermoeden dat bij het naderen van de eindstreep voor de
prestatiebeurs de universiteit zich zal laten verleiden, de hand te lichten
met de kwaliteitseisen. De student zal de universiteit onder druk zetten om
toch maar genoegen te nemen met een mindere kwaliteit.
 
 In de memorie van antwoord wordt nogal geruststellend gedaan over de mindere
studiemogelijkheden van de student en over het verlies aan breedte en diepte
van het studieprogramma. De reguliere kwaliteitszorg zal daarvoor borg moeten
staan, aldus de memorie van antwoord. Ik vermoed dat er altijd wel zulke slimme –
in de zin van intellectueel slimme – studenten zullen blijven, die niet
met het minimale programma genoegen zullen nemen. De besten zullen inderdaad
een diep en breed studieprogramma willen volgen. De universiteit zal dat ook
bieden. De inspectie zal daarom ook altijd wel reden hebben om inzake de inspanningsverplichting
van de universiteit positief te rapporteren. Maar het is een duidelijke misvatting
wanneer men daaruit de conclusie trekt dat de gemiddelde student zich onder
de huidige omstandigheden breed en diep zal willen en kunnen oriënteren
aan de universiteit.
 
 Ik meen op grond van mijn ervaring en die van anderen te mogen stellen
dat een devaluatie van de studie al lange tijd aan de gang is. Ik ben ervan
overtuigd dat beide wetsvoorstellen die wij vandaag bespreken, dat proces
eerder zullen versnellen dan afremmen. En dat afremmen is nodig, wil het wetenschappelijk
onderwijs in onze kennisintensieve maatschappij aan zijn opdracht blijven
voldoen. Wie de noodzaak daartoe goed tot zich laat doordringen, zal eerder
geneigd zijn op te roepen tot meer investeringen in de toekomst van ons hoger
onderwijs, dan in te stemmen met de bezuinigingen. Deze suggestie is ook door
de PvdA-fractie in de schriftelijke voorbereiding gedaan.
 
 Wanneer ik de balans opmaak, kom ik tot het oordeel dat afzonderlijke
aanvaarding van de wet inzake de verhoging van de collegegelden nog te verdedigen
zou zijn. De prestatiebeurs zal daar bovenop een algehele verslechtering in
de financiële situatie van de studenten en van hun mogelijkheden om goed
te studeren, tot gevolg hebben. Ik vermoed dat wij bij aanneming van vooral
het wetsvoorstel betreffende de prestatiebeurs in deze Kamer nog vele keren
geconfronteerd zullen worden met ernstige gevolgen. Dat zal leiden tot nieuwe
aanpassingen. Indien het wetsvoorstel wordt aangenomen, zal het voorlopig
onrustig blijven in het veld van het hoger onderwijs. Daarom zouden wij liever
een fundamentele discussie vooraf hebben laten gaan aan de wetsvoorstellen
die nu aan de orde zijn. De fundamentele discussie voeren na aanneming van
de wetsvoorstellen zal de last dragen van onverantwoorde stappen nu.
 
 Tot slot nog een paar vragen. Ziet de minister vanwege het achterblijven
van verbetering van kwaliteit en studeerbaarheid van studieprogramma's problemen
met de invoering van de tweede en derde tranche van de collegegeldverhogingen?
In het universiteitsblad van de Technische universiteit Delft van vorige week
wordt duidelijk dat de universiteit inziet, niet op tijd aan de nieuwe eisen
voor studeerbaar heid te kunnen voldoen. Of gaat de minister
voor een politieke toetsing akkoord met de algemene indruk dat aan verbetering
van de studeerbaarheid gewerkt wordt? Indien het wel tot collegegeldverhogingen
komt, stelt het Delftse universiteitsblad dat de studenten teruggave zullen
kunnen eisen van de universiteit. Aan de universiteit schijnt men daaraan
ook te denken. Zo'n ontwikkeling is natuurlijk ongewenst, maar is zij wel
mogelijk?
 
 Collegegeldverhogingen gaan niet door indien de studeerbaarheid niet verbetert.
Invoering van de prestatiebeurs veronderstelt echter verbetering van studeerbaarheid.
Indien deze niet verbetert, zit er geen beperking van de werkingssfeer van
de wet in, zoals dat wel het geval is met de verhoging van de collegegelden.
Zullen studenten in dat geval in een juridische strijd met de universiteiten
aan het langste eind trekken?
 
 Met meer dan gewone aandacht zullen wij naar het antwoord van de minister
luisteren.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! De wetsvoorstellen die vandaag op de agenda staan,
geven mijn fractie weinig aanleiding tot vreugde. In die zin is de fractie,
hoewel gewijzigd van samenstelling, consistent in haar beoordeling van het
voorstel betreffende de prestatiebeurs. Vreugdeloze instemming. De twee voorstellen
zijn een direct gevolg van de door de huidige coalitiepartners overeengekomen
financiële taakstellingen in het regeerakkoord voor de terreinen van
studiefinanciering en hoger onderwijs. Voor mijn fractie is dat een gegeven.
 
 Dat belet ons niet om nogmaals aandacht te vragen voor het voor de PvdA-fractie
belangrijke punt van de handhaving van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
De voorliggende maatregelen – verhoging van de collegegelden en invoering
van de prestatiebeurs, waarbij studiefinanciering in beginsel wordt toegekend
als voorwaardelijke, rentedragende lening, die pas wordt omgezet in een beurs
als de vereiste studieprestaties zijn behaald – mogen kinderen uit minder
draagkrachtige gezinnen niet afschrikken. De minister wijst in beide memories
van antwoord op de getroffen compenserende maatregelen, zoals sociaal aanvaardbare
terugbetalingsregels, en op het feit dat verlaging van de basisbeurs steeds
gecompenseerd is door verhoging van de aanvullende beurs of de rentedragende
lening. Toch blijven de potentiële studenten en hun ouders bezorgd. Die
zorg verdwijnt niet door de zaak opnieuw uit te leggen.
 
 Belangrijk is onderzoek naar de feitelijke gevolgen. Het onderzoek dat
momenteel wordt uitgevoerd naar leengedrag en schuldopbouw onder de WSF, waarbij
de relatie met het inkomen van de ouders onderwerp van analyse is, juicht
mijn fractie zeer toe. Medio september wordt het onderzoek afgerond. Wij zien
de uitkomst met belangstelling tegemoet. Hoe verhoudt dit onderzoek zich overigens
tot het onderzoek dat volgens dezelfde memorie van antwoord momenteel wordt
uitgevoerd naar een mogelijke verschuiving in de redenen waarom VWO-leerlingen
niet gaan studeren? Ik vraag dit met het oog op de recente daling van de doorstroming
van VWO-leerlingen naar de universiteiten. Betreft het hier een eenmalig,
op zichzelf staand onderzoek? Is het in dat geval niet wenselijk dat de resultaten
hiervan in samenhang met het eerder aangekondigde onderzoek bestudeerd worden?
 
 De minister zou het daar echter niet bij moeten laten. Er gaan nu nieuwe
maatregelen van start. De gevolgen daarvan vragen niet om een eenmalige analyse,
maar om een precieze monitoring van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
Dit geldt met name voor de toegankelijkheid voor kinderen uit minder draagkrachtige
gezinnen. Mijn fractie stelt het dan ook op prijs dat aan de Tweede Kamer
een jaarlijkse leengedragrapportage is toegezegd. Ik ga ervan uit dat het
de minister bekend is dat naast de financiële ook andere factoren van
invloed zijn op de toegankelijkheid van en de deelname aan het hoger onderwijs,
zoals maatschappelijke achtergrond en opleiding van de ouders, met name de
moeder. Het is een complex geheel. In dat verband wil mijn fractie graag meer
informatie van de minister omtrent de aard van deze rapportage. Hoe breed
wordt die opgezet? Wat is de samenhang met het eerder genoemde onderzoek naar
de doorstroming van VWO-leerlingen? Op welk tijdstip zal deze informatie beschikbaar
zijn?
 
 Mijnheer de voorzitter! De parlementaire afhandeling van de prestatiebeurs
wordt door de minister beloond met een principiële discussie over de
toekomst van de studiefinanciering. Dit debat kan naar de mening van de minister
pas gevoerd worden als er voldoende budgettaire rust is. Belangrijk is dat
de minister daarbij geen beperkingen ziet voor de invalshoeken van deze discussie.
Gezien die ruimte wil ik de minister vragen om speciale aandacht te geven
aan de suggesties van de studentenvakbonden en de uitspraak van het PvdA-congres
van 10 februari 1996 dat een toekomstig stelsel van studiefinanciering moet
voldoen aan de uitgangspunten van solidariteit, ouderonafhankelijkheid en
een prikkel om te gaan studeren.
 
 Overigens mag dit debat er niet toe leiden dat uit het oog wordt verloren
dat wijzigingen in het stelsel van hoger onderwijs in het licht van de snelle
maatschappelijke en technologische veranderingen minstens zo belangrijk en
urgent zijn. Bij de begrotingsbehandeling is hier uitvoerig over gesproken.
Wij behoeven een en ander nu niet te herhalen. In dat licht hebben wij wel
verwachtingen van het kennisdebat dat morgen van start gaat. Mag ik in dat
kader nogmaals onder de aandacht van de minister brengen dat naar het oordeel
van mijn fractie het beleidsdebat over hoger onderwijs de laatste jaren te
sterk wordt bepaald door een discussie over studiefinanciering en structuur
en te weinig door een discussie over de inhoud. Er is een te directe koppeling
ontstaan tussen de eerste twee; de inhoud raakt in het gedrang. Een gescheiden
debat over de toekomst van de studiefinanciering en de brede vraag naar de
kennisbehoefte in onze maatschappij is daarom van groot belang. Dat kennisdebat
moet vervolgens dan ook zijn weerslag vinden in de inhoud en organisatie van
ons hoger onderwijs.
 
 Wetsvoorstel 24025 inzake de aanpassing van de collegegeldbepalingen gaf
mijn fractie aanleiding om in de commissievergadering ter zake – de
heer Boorsma wees hier al op – aandacht te vragen voor onze internationale
verdragsverplichtingen in relatie tot de collegegeldverhogingen. In de memorie van antwoord heeft de minister er terecht op gewezen dat
het sociale grondrecht van toegankelijkheid voor een ieder van het hoger onderwijs
op basis van bekwaamheid de kern is van de bepaling in artikel 13, tweede
lid, sub c, van het Internationaal verdrag inzake economische, sociale en
culturele rechten, IVESC. Dat neemt niet weg dat als middel bij uitstek om
dat te bewerkstelligen, "the progressive introduction of free education" wordt
genoemd. Ik hoop dat de door mijn fractie gevraagde zorgvuldige monitoring
van de toegankelijkheid van ons hoger onderwijs voor kinderen uit minder draagkrachtige
gezinnen niet tot uitkomst heeft dat blijkt dat wij met dit wetsvoorstel de
verkeerde richting inslaan. Mocht dit het geval zijn, dan wil ik de minister
vragen om de in dit wetsvoorstel bepaalde collegegeldverhogingen in de toekomst
opnieuw te bezien.
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn laatste punt betreft de condities voor kwaliteit
en studeerbaarheid. Hierover is al het nodige gezegd. Hoe denkt de minister
te kunnen garanderen dat de gelden uit het studeerbaarheidsfonds inderdaad
worden aangewend voor verbetering van kwaliteit en studeerbaarheid?
 
 
 
 
 
 De heer Glastra van Loon (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Van vele kanten en niet in de laatste plaats die
van de belangenverenigingen van studenten wordt met klem gewezen op het belang
van een brede toegankelijkheid van het hoger onderwijs, niet alleen voor degenen
die het direct aangaat, maar ook voor onze nationale economie en het peil
van onze beschaving. Dat algemene belang wordt ongetwijfeld door een brede
toegankelijkheid van het hoger onderwijs gediend. Dat geldt echter niet onbeperkt.
Naast het belang van de brede toegankelijkheid staat dat van de selectie van
degenen die intellectueel en karakterologisch in staat zijn om de vruchten
van hoger onderwijs te plukken. De vraag moet worden gesteld of wij niet een
punt hebben bereikt waarop het belang van een goede selectie door dat van
de brede toegankelijkheid in de hoek wordt gedrongen.
 
 In een gelukkig nu achter ons liggende periode werd de selectie van de
studenten na het verkrijgen van het vereiste diploma vooral bepaald door de
financiële draagkracht van de ouders van degenen die zich voor een studie
lieten inschrijven. Dat leverde behalve een heel smalle toegankelijkheid een
onzakelijke, onrechtvaardige en maatschappelijk ongunstige, in bepaalde opzichten
zelfs schadelijke selectie van studenten op. Ter correctie van die ongewenste
gang van zaken is intussen een stelsel van studiefinanciering door middel
van beurzen in het leven geroepen. Aan de invoering van dat beurzenstelsel
zitten echter nog andere consequenties vast dan alleen de beoogde. Die consequenties
hebben zich allemaal gelijktijdig gemanifesteerd. Zij zijn daardoor lang niet
altijd voldoende scherp uiteengehouden.
 
 Het hardste en meest sprekende effect van het verbreden van de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs door middel van een stelsel van studiebeurzen is,
dat de kosten hiervan stijl omhoog zijn gegaan. Het is niet onwaarschijnlijk
dat de massaliteit van het onderwijs in combinatie met de – in verband
met de daardoor stijgende kosten – ingevoerde bezuinigingen de kwaliteit
van het onderwijs negatief heeft beïnvloed. Een heel ander volstrekt
onbedoeld, maar daarom nog niet onvoorzienbaar gevolg van het beurzenstelsel
is een gewichtsverschuiving tussen de overwegingen om wel of niet te gaan
studeren. Naast en in sommige gevallen zelfs in de plaats van het motief om
zich te bekwamen voor bepaalde maatschappelijke functies, is een rol gaan
spelen dat je door middel van een beurs enkele jaren in je levensonderhoud
kunt voorzien. Voor sommigen, de zogenaamde spookstudenten, is het laatste
doorslaggevend gebleken. Voor een aantal anderen is het niet meer, maar ook
niet minder dan een bijkomstige reden om voor de verlenging van de leerfase
van hun leven te kiezen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil hier meteen aan toevoegen dat in mijn ogen
met die keuze op zichzelf genomen niets mis is. Het is, gezien de geboden
mogelijkheden, voor de individuele jongere, althans op korte termijn, een
volstrekt rationele keuze. Het is bovendien een goed voorbeeld van private
virtues die public vice opleveren. Maatschappelijk gezien leveren de zo gemotiveerde
keuzes immers juist geen rationele selectie van studenten op. Deze selectie
is namelijk niet zozeer bepaald door het motief dat de studie de individuele
student en daardoor ook de maatschappij in de toekomst profijt zal opleveren,
maar veeleer door het feit dat de beurs onmiddellijk geld in de la brengt
en zo een individueel financieringsprobleem op korte termijn oplost. Behalve
een maatschappelijk verre van optimale selectie ontstaat zo bovendien een
extra zware en maar gedeeltelijk het doel van het beurzenstelsel dienende
belasting van de schatkist.
 
 Een beperking van de beschikbaarheid van studiebeurzen heeft verschillende
effecten. Zij versmalt de toegankelijkheid van het hoger onderwijs en/of beperkt
de door een beurs gefinancierde studieduur. Zij verandert de parameters waarbinnen
de keuze voor het al dan niet voortzetten van de studie moet worden gemaakt.
En zij verlicht de last die het beurzenstelsel legt op de schatkist. Voor
het nemen van een rationele beslissing op dit punt moeten deze uiteenlopende
effecten duidelijk uit elkaar worden gehouden. Alleen op die basis kan vervolgens
een stelsel worden ontworpen dat de meest verkiesbare resultante van die verschillende
effecten oplevert.
 
 Niet rationeel is het in ieder geval om een beperking van de beschikbaarheid
van studiebeurzen uitsluitend in verband te brengen met een daaruit voortvloeiende
verlichting van de last voor de schatkist en de beperking van de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs te zien als het enige effect van een dergelijke maatregel.
Een niet te verwaarlozen effect van zo'n maatregel kan immers ook nog zijn
invloed zijn op de keuze tot al dan niet voortzetting van de studie, zowel
onmiddellijk na het verkrijgen van het daarvoor vereiste diploma als op een
later tijdstip. Naar mijn mening moet de vormgeving van het studiefinancieringsbeleid
eerst en vooral worden beoordeeld op die invloed op de keuzes van individuele
studenten. Die individuele keuzes zijn immers bepalend voor zowel de omvang
als de kwalitatieve samenstelling van de groep studenten in het hoger onderwijs.
 
 Eén kwestie moet in dit verband nog afzonderlijk onder ogen worden
gezien. Iedere beperking of aanscherping van de voorwaarden voor de beschikbaarheid
van studiebeurzen treft hen die voor hun studie van een beurs
afhankelijk zijn, maar laat degenen die hun studie uit een andere bron kunnen
financieren, onaangeraakt. Dit is onmiskenbaar onrechtvaardig. Zonder te pretenderen
hier een bevredigend antwoord op te kunnen geven, wil ik twee dingen opmerken.
In de eerste plaats is deze onrechtvaardigheid onlosmakelijk verbonden met
stelsels die niet onbeperkt aan ieder die over het vereiste diploma beschikt,
beurzen verstrekken. In de tweede plaats is de oorzaak van deze onrechtvaardigheid
niet gelegen in het beurzenstelsel zelf, maar daarbuiten. De ironie van de
kwestie is dat een studiefinancieringsstelsel dat beoogt het hoger onderwijs
op een rechtvaardigere manier voor zoveel mogelijk studenten toegankelijk
te maken, zelf een onrechtvaardigheid veroorzaakt ten aanzien van die toegankelijkheid.
 
 Mijnheer de voorzitter! Het belang van de selectie van studenten als groep
vertegenwoordigt een maatschappelijk belang dat de som van de belangen van
de individuele studenten te boven gaat. Ook al zou de hoogte van de kosten
van het beurzenstelsel geen enkel probleem opleveren, dan nog zou het geschetste
effect op de motivering voor de studie in aanmerking genomen en op de een
of andere manier in het stelsel tegengegaan moeten worden.
 
 Het is daarom betreurenswaardig dat de discussie over de studiefinanciering
pas goed is losgebarsten toen de daaraan verbonden kosten een probleem werden,
en dat de noodzaak van het drukken van die kosten de discussie volledig is
gaan overheersen. Onder invloed van de hierdoor veroorzaakte blikvernauwing
heeft de overheid een aantal vreemde bokkesprongen gemaakt. Noch de belangen
van de individuele studenten, noch het belang van de gemeenschap bij hun selectie
leek hierbij een rol te kunnen spelen tegenover het belang van de schatkist.
Een zakelijke discussie over deze kwesties lijkt soms even moeilijk te worden
als een zakelijke discussie over drugs met president Chirac.
 
 Er zijn nog enkele andere redenen om het kostenargument duidelijk van
andere overwegingen te onderscheiden. Als het kostenargument alles overheerst,
zijn lengte van de studie en hoogte van de beurs factoren die je met elkaar
kunt vermenigvuldigen om hun gezamenlijke effect te berekenen. Op die manier
worden echter enkele effecten van studielengte en beurshoogte uit het gezichtsveld
verdreven, of op z'n minst naar de achtergrond gedreven, die daar maatschappelijk
gezien absoluut niet thuishoren. Ik kom daar zo dadelijk op terug.
 
 Ik wil eerst nog een reden vermelden waarom mijn fractie speciale aandacht
vraagt voor het proces van individuele keuzes en de daaruit voortvloeiende
selectie van de studentenbevolking. Die reden is dat wij sterk de voorkeur
geven aan een selectie door zelf gemaakte keuzes boven selectie door middel
van bindende adviezen. Op grond van eigen afwegingen gemaakte keuzes leveren
betere motivaties op dan afgedwongen keuzes. Zij kunnen bovendien leerprocessen
in gang zetten die door dwang juist worden geblokkeerd.
 
 Op dit punt wil ik wijzen op een speciaal ongewenst effect van het beurzenstelsel
op de studiekeuze. Studies in bèta-vakken plegen meer dan vier jaar
te eisen, en dat betwisten wij niet. Door de officiële studieduur en
de daaraan verbonden termijn voor een beurs niettemin op vier jaar te stellen,
schept de studiefinancieringsregeling een extra financieel risico voor degenen
die een bèta-studie kiezen. Dit kan niet anders dan die keuze ontmoedigen.
Differentiatie van de studieduur en van de termijn waarover een beurs kan
worden verworven om de zo gewenste keuze van bèta-vakken aan te moedigen,
is derhalve zeer gewenst.
 
 Mijnheer de voorzitter! Alles afwegende komt mijn fractie tot de conclusie,
dat het voorgestelde studiefinancieringsstelsel onze geclausuleerde steun
verdient. Het verdient steun, omdat in het aanbod van de beurzen een prikkel
is ingebouwd om bij het maken van een keuze niet alleen het onmiddellijke
financiële profijt, maar ook het risico op langere termijn van een leningschuld
met de daaraan verbonden aflossingsverplichting en de baten die er tegenover
staan, in aanmerking te nemen. Uit de aanvaarding van een beurs kan immers
onder duidelijk aangegeven voorwaarden een verplichting tot aflossing van
een lening voortvloeien. De voorwaarden voor die aflossing zijn intussen zodanig,
dat een zorgvuldige beschouwing daarvan toch eerder geruststellend dan afschrikwekkend
mag heten.
 
 Onze steun aan het voorgestelde stelsel is geclausuleerd, omdat wij bij
onderdelen vraagtekens zetten. In de eerste plaats vragen wij ons af of de
hoogte van de beurs voldoende is om studenten in staat te stellen zich volledig,
dus zonder te moeten bijverdienen of te lenen, op een geconcentreerde, maar
ook ontspannen manier aan hun studie te wijden. Van deze mogelijkheid is het
rendement van de studie immers in hoge mate afhankelijk? Dat geldt niet alleen
voor de tijd die wordt besteed aan de studie in enge zin, maar ook voor de
tijd die wordt gebruikt voor ontspanning. Die ontspanning kan de vorm aannemen
van meer onmiddellijk dan de studie zelf satisfactie opleverende bezigheden,
zoals bestuursfuncties of sport. De vormende waarde van deze activiteiten
komt bovenop hun belang voor een goed en gezond verloop van de studie in engere
zin. Wie hier geen rekening houdt, is niet rationeel bezig, maar op de manier
van penny-wise, pound-foolish.
 
 Als de poorten van het hoger onderwijs wijd open worden gezet, maar door
de uitgang maar heel beperkt ontwikkelde doctorandussen van het type vakidioten
naar buiten komen, heeft de maatschappij niet veel gewonnen. Zij loopt dan
bovendien het gevaar, zelf innerlijk te verschralen en te verdorren. Natuurlijk
kunnen de verschijnselen van de laatste soort niet allemaal op rekening worden
geschreven van het onderwijs, laat staan van het hoger onderwijs, maar enig
verband is er wel en er is allerminst reden voor gerustheid voor de toekomst.
 
 Ik heb al onze voorkeur gememoreerd voor selecties die ontstaan door keuzes
die op eigen afwegingen berusten, boven selecties die ontstaan door middel
van dwingende adviezen. Daarmee is niet gezegd dat het dwingende advies nooit
van pas zou mogen komen. Een voor de betrokkenen zo zwaarwegende, onomkeerbare
beslissing moet echter gepaard gaan met een zorgvuldige begeleiding. Die begeleiding
hoeft niet per se individueel en daardoor extreem arbeidsintensief te zijn.
Vergelijkingen van de eigen vorderingen met die van anderen geven vaak een
overtuigender beeld van hoe men ervoor staat dan commentaren van docenten
of studiedecanen. Dergelijke vergelijkingen zijn ook altijd
al op informele manieren gemaakt teneinde zich in het vooral in het begin
erg onduidelijke veld van het onderwijs te oriënteren. Dat gaat dan in
de vorm van vragen als "Hoe ver ben jij hiermee?", "Kun jij dit of dat boek
begrijpen?" en dergelijke. Op die methode van zich informeren en oriënteren –
hoe nuttig ook voor de gemoedsrust van studenten – valt nog wel wat
te verbeteren. Dat geldt vooral nu de studenten massaal aan het hoger onderwijs
deelnemen. Op dit terrein is onmiskenbaar een zware en belangrijke taak weggelegd
voor de instellingen.
 
 Ik wil mij beslist niet opwerpen als een deskundige die de besturen en
raden van de instellingen voorschrijft hoe zij op dit terrein te werk moeten
gaan. Ik wil wel het belang dat ik hecht aan een goede vervulling van de taken
van de instellingen in verband met hun adviesbevoegdheid, onderstrepen door
een voorbeeld te geven van de manier waarop hun begeleidingstaak zou kunnen
worden vervuld. Door de studenten in hun eerste jaar met een regelmaat van
zeg eenmaal per maand tentamens te laten afleggen en door de uitslag daarvan
op zo'n manier bekend te maken, dat ieder weet in welk kwart zij of hij terecht
is gekomen – het hoogste, het laagste of in een van de twee daartussenin –
wordt de studenten belangrijke informatie gegeven over de resultaten van hun
inspanningen. Zij krijgen informatie aan de hand waarvan zij zelf kunnen afwegen
of voortzetting van de gekozen studie zin heeft. Ik meen dat aan de bevoegdheid
tot het geven van bindende adviezen aan studenten, de verplichting tot het
op een dergelijke manier informeren van studenten, niet minder dan de verplichting
tot het geven van goed onderwijs, vastzit.
 
 Mijnheer de voorzitter! Nu wij het hebben over de effecten van de beurs,
wil ik de minister vragen, hoe hij denkt over het voorstel van ISO om studenten
niet alleen bij het voltooien van de studie door het behalen van een diploma,
maar ook bij halverwege afbreken van de studie met het voldoen aan de gestelde
eisen, hun beurs te laten behouden. Ik denk dat dit een alleszins redelijk
en bovendien billijk stelsel zal opleveren.
 
 Er is op dit moment in de wereld van het hoger onderwijs niet veel dat
meer nodig is dan rust in de tent. Dat geldt zeker ook voor de studiefinanciering.
Veel van het verzet van studenten tegen de prestatiebeurs moet mijns inziens
worden toegeschreven aan het feit, dat zij door de snel op elkaar volgende
veranderingen niet meer goed weten waar zij aan toe zijn. Toch wil ik met
klem een evaluatie bepleiten van de diverse effecten van dit stelsel. Die
wil ik niet al over een of twee jaar, maar over een jaar of vijf, om te zien
welke negatieve effecten ervan weggenomen kunnen worden zonder het hele stelsel
overhoop te halen.
 
 Voorzitter! Ik zie de reactie van de minister met belangstelling tegemoet.
 
 
 
 
 
 De heer De Jager (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! De leden van de VVD-fractie hebben geconstateerd
dat door de bewindslieden tegemoet is gekomen aan enkele van de bezwaren die
bij de behandeling van het eerdere wetsontwerp in de Eerste Kamer aan de orde
zijn gekomen. Wij moeten echter ook constateren dat de principiële opzet
van het wetsontwerp ongewijzigd is gebleven. Onze teleurstelling over de inhoud
van dit wetsontwerp is bij deze fractie niet anders dan bij de vorige fractie.
 
 Welke verschillen zijn er nu te constateren ten aanzien van het vorige
wetsontwerp? De inwerkingtreding is een jaar later, dus het kan beter voorbereid
zijn. De AKW-overgangsproblematiek is uit het wetsontwerp gehaald en zal nu
apart behandeld worden. Voorts zijn in de toelichting enige aanpassingen c.q.
verbeteringen opgenomen.
 
 Het belangrijkste bezwaar blijft toch dat er onduidelijkheid blijft bestaan
over de functie van de propaedeuse in het nieuwe systeem. Het gelijkstellen
van de studiefinancieringsduur aan de cursusduur acht de VVD-fractie een maatregel
van verstrekkende aard, die duidelijk negatieve consequenties kan hebben voor
de kwaliteit van de afgestudeerden.
 
 De fractie neemt daarbij kennis van de opvatting van de minister, dat
bij de komende discussie over de stelselherziening nog een volledige keuzevrijheid
bestaat ten aanzien van het model, de opvatting dat voor het studiefinancieringsmodel
zal worden gekozen en de opvatting ten aanzien van de operationalisering van
het propaedeusejaar. Ten slotte constateert de VVD-fractie dat de minister
een binnen de marge van 1% foutloze invoering politiek garandeert. Wanneer
is daarvoor de peildatum?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil nog het volgende opmerken over het wetsontwerp
24025. De collegegeldverhoging kan niet los worden gezien van de verlaging
van de basisbeurs. Dit zijn twee tegengestelde bewegingen. Wij kunnen niet
blijven doorgaan met het verlagen van de basisbeurs en het verhogen van het
collegegeld. De zorg voor de studenten uit de lagere-inkomensgroepen moet
goed in de gaten worden gehouden. De zorg over het opbouwen van een studieschuld
bij de lagere-inkomensgroepen is reëel. De bedragen die bij een zesjarige
verblijfsduur worden opgebouwd, kunnen voor deze groep een punt zijn om af
te zien van het volgen van deze studie, ondanks alle mogelijkheden van terugbetaling.
Waar ligt toch de grens waarop dit soort beslissingen genomen worden? Hoe
wordt de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs gegarandeerd? Voor
wat hoort wat!
 
 Het zal de minister duidelijk zijn dat de VVD geen voorstander is van
een uniforme opleidingsduur van vier jaar. Wij zijn blij met de afschaffing
van de verblijfsduur, maar dan wel op eigen kosten. Wij kunnen niet doorgaan
met het steeds maar nemen van ad-hoc-maatregelen. Vele jaren achtereen zijn
er besluiten genomen zonder visie. Er kwamen steeds nieuwe voorstellen zonder
een lange-termijndoelstelling. Zoals de VVD al eerder heeft gesteld, moet
het hele studiefinancieringsstelsel echt ter discussie, en dan als een sociale
voorziening.
 
 De rechtmatigheid van deze voorstellen berust op afspraken in het regeerakkoord,
zowel wat betreft de bezuinigingsdoelstelling als wat betreft de introductie
van een prestatie-element in het studiefinancieringsstelsel. De VVD-fractie
zal dus met alle twijfels en bezwaren die zij heeft, haar stem niet aan deze
wetsvoorstellen onthouden.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 In tegenstelling tot mijn eerdere voorstel, zal de behandeling
van de wijziging van de Wegenverkeerswet pas rond 13.00 uur kunnen aanvangen.
De minister van Verkeer en Waterstaat is niet eerder beschikbaar. De fout
voor dit misverstand ligt overigens waarschijnlijk hier. Ik stel derhalve
voor, de minister van OCW na een korte schorsing de gelegenheid te geven om
te antwoorden. Is een schorsing van een kwartier voldoende voor de voorbereiding
van het antwoord?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ja, een kwartier is voldoende.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 11.25 uur tot 11.40 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Ik dank de geachte afgevaardigden voor hun bijdrage aan dit
debat over twee verschillende wetsvoorstellen. De ene heeft betrekking op
de collegegelden. De andere heeft betrekking op een andere benadering van
de studiefinanciering.
 
 Ik heb in de bijdragen veel punten herkend. Ik vind het belangrijk dat
ook hier uitvoerig aandacht wordt besteed aan deze onderwerpen, want het gaat
daarbij om bepaalde afwegingen wat betreft het overheidsbeleid. De overheid
beoogt het tot stand brengen van een lange-termijnontwikkeling van gunstige
werkgelegenheid, een lange-termijnontwikkeling met een grote mate van kennisintensiteit
in de produktie. Op twee punten brengt dit spanning met zich. De werkgelegenheid
is voor het kabinet aanleiding geweest – dat is al eerder vastgelegd
in het regeerakkoord – om te komen tot een aanzienlijke lastenvermindering
en een beheersing van de overheidsuitgaven. Het laatste straalt nog uit naar
iets anders, want er is ook voor gekozen om minder uit te geven aan hoger
onderwijs en studiefinanciering. Ik kan mij heel goed voorstellen dat deze
Kamer niet met vreugde kennis neemt van die onderwerpen, waarin bezuinigingen
worden gerealiseerd. Het kabinet en de Eerste en de Tweede Kamer staan wat
dat betreft voor de zware verantwoordelijkheid om die afwegingen te maken.
Ik verdedig die afwegingen echter voluit, want de kosten ervan vormen een
belangrijk element en daar moet rekening mee worden gehouden. Tegelijkertijd
moet de wijze waarop de bezuinigingen vorm krijgen, verantwoord zijn, ook
tegen de achtergrond van de ontwikkeling van de kennisintensiteit van de samenleving.
 
 Ik onderschrijf wat hier breed naar voren wordt gebracht, namelijk dat
sprake moet blijven van toegankelijkheid. De heer Glastra van Loon spon daar
zijn betoog in zekere zin voor een belangrijk deel omheen. Ik kan die toegankelijkheid
het beste karakteriseren door te stellen dat nooit sprake mag zijn van een
financiële belemmering om te gaan studeren. Degenen die kunnen studeren,
degenen die daar de capaciteiten voor hebben, moeten daar de gelegenheid voor
hebben. Daarbij spreken wij over het hoger onderwijs. In dat kader mag je
eisen stellen aan de capaciteiten.
 
 Wat zijn financiële belemmeringen? Is lenen een financiële belemmering?
Dat zou het alleen kunnen zijn als het niet verantwoord is, als men een molensteen
om de nek krijgt bij de terugbetaling. Dat stelsel kennen wij niet. Wij hebben
ervoor gekozen om een groter leenelement in het stelsel aan te brengen, aan
de hand van een sociale conditie. De vraag van mevrouw Schoondergang daarover
beantwoord ik rechtstreeks. Het is waar daarover enig misverstand bestaat.
Bij de uiteindelijke draagkrachtmeting kan het terug te betalen bedrag inderdaad
nul zijn. Voor alle duidelijkheid: het kan nul zijn, maar het is niet een
minimaal bedrag van ƒ 100.
 
 Wij realiseren ons ook dat lenen kan leiden tot leenaversie. Er zijn twee
verschillende soorten leenaversie. De eerste houdt in dat je een hekel aan
lenen hebt. De andere aversie komt erop neer dat je, op grond van die hekel,
een tweede stap maakt, namelijk om niet te gaan studeren. Wij richten onze
inspanningen erop om daarvan een goed beeld te krijgen. Tot nu toe hebben
wij niet de indruk dat leenaversie in die vorm voorkomt, dus dat mensen op
grond van het feit dat ze een lening moeten aangaan, niet gaan studeren. Sterker
nog, op dat punt is iets merkwaardigs aan de hand. Er wordt heel veel gesproken
over schuldopbouw en over lenen. Onze ervaring is echter dat er minder wordt
geleend dan in het verleden het geval was en dus niet meer. Met andere woorden,
blijkbaar weten studenten andere bronnen aan te boren om te voorzien in de
kosten van levensonderhoud. De ouders vormen waarschijnlijk zo'n bron. Ook
de bron van bijverdienen zal een rol spelen.
 
 Uiteindelijk kan het feit dat men afziet van studie ook een rol spelen.
Ik deel de zorg die daarover is uitgesproken. Het afgelopen jaar zijn ongeveer
1000 VWO'ers niet gaan studeren. Bij het doortrekken van de trend uit het
verleden had echter mogen worden verwacht dat zij de stap van VWO naar de
universiteit wel direct hadden gemaakt. Er is sprake van een daling van de
doorstroom van VWO'ers. Eerst ging 66% van de VWO'ers studeren bij het WO,
maar dat percentage is gezakt naar 63. Dat is een qua leerlingaantal een daling
met 3 procentpunt. Dat komt neer op ongeveer 1000 VWO'ers. Daarover is een
aantal signalen afgegeven. Het meest opvallende is dat waarschijnlijk vaak
sprake is van een uitgestelde studiekeuze. Veel potentiële studenten
willen preciezer weten wat ze gaan doen. Daar nemen ze een jaar de tijd voor.
 
 Ik begin mijn betoog op dit punt, omdat ik aansluit bij wat daarover naar
voren is gebracht, namelijk dat het eerste en het belangrijkste ankerpunt
voor het succes of de risico's van de voorstellen wordt gevormd door de toegankelijkheid.
De tweede heeft te maken met de toegankelijkheid in de zin van een bredere
kennisintensiteit van de samenleving. Het is overigens niet uitsluitend een
kwestie van minnen en risico's. Ik sluit wat dat betreft graag aan bij wat
de heer Glastra van Loon naar voren bracht, namelijk dat in de voorstellen
ook sprake is van zaken die kunnen worden beschouwd als een ondersteuning
van wat kan worden gezien als een verdere versterking van de positie van het
Nederlandse hoger onderwijs, op weg naar die kennisintensiteit. Ik heb het
dan niet alleen over wat eruit springt als een pluspunt, namelijk het feit
dat ook studenten, jonger dan 18 jaar, onder studiefinanciering vallen. Ik
wijs ook op het feit dat er veel meer consistentie gaat ontstaan in het hoger-onderwijsbeleid.
Te lang is die consistentie er niet voor 100% geweest. De weg naar consistentie
toe leg je niet in één stap af. Die weg moet je in verschillende
stappen afleggen. Ik heb het dan over consistentie met betrekking
tot het stellen van eisen, met daaraan vooraf de invoering van de tempobeurs,
nu omgezet in de prestatiebeurs. Ik heb het over consistentie in termen van
een verbinding van de studiefinancieringsduur met de cursusduur. Het is buitengewoon
merkwaardig dat wij er eigenlijk van uitgaan dat een volledige studie moet
leiden tot een studieduur die langer is dan de cursusduur. Wat betekent die
cursusduur dan eigenlijk? Wat heeft dat voor vertaling binnen de universiteiten
en de hogescholen? Is dat de vertaling die wij daaraan willen geven?
 
 Ik merk dat mijn opvatting daarover inmiddels breed wordt ondersteund,
maar misschien moet ik het omdraaien, in die zin dat ik de indruk heb dat
die van buitenaf breed is aangedragen. Ik ben namelijk van mening dat een
goede studie een studie is binnen de cursusduur, met een zeer intensief contact
tussen student en docent. De docent daagt de student uit. De student daagt
de docent uit om voortdurend goed geprepareerd te zijn. Dat is iets anders
dan wat velen van ons kennen uit onze eigen studietijd en wat vaak gebruikelijk
was. Dit is in mijn ogen echter wel goed voor de kwaliteit van de studie.
Vervolgens moet daarbinnen die brede ontwikkeling tot stand komen.
 
 Ik onderschrijf de waardering die de heren Glastra van Loon en Schuurman
naar voren hebben gebracht over buiten-curriculaire activiteiten. Ik vind
het lastig om te zeggen dat een studie pas goed is als die activiteiten hebben
plaatsgevonden. Dat zou onrecht doen aan de heel grote groep studenten die
daar niet aan toe is gekomen, ook in het verleden niet. Ik vind dat wij ervan
moeten uitgaan dat die brede opleiding binnen de studie moet plaatsvinden
en dus ook binnen de cursusduur. Daarin zit ook de kant van de sociale vaardigheden
en het besef van waarden en normen, dat onverbrekelijk verbonden is aan het
ontwikkelen van kennis. Extra-curriculaire activiteiten, wat vaak wordt beschouwd
als een extra plus, moeten in stand blijven. Dat is iets waar ik ook eerder
met vrij veel gemak over sprak als het ging over de financiële componenten.
In afstudeerfondsen zullen wij daarvoor ook de ruimte bieden. Daar wil ik
ook maximaal de ruimte voor behouden.
 
 Een belangrijke vraag is of de twee elementen wel gezamenlijk optrekken.
Enerzijds is er het veranderen van de sfeer van de randvoorwaarden, waardoor
er een aantal prikkels tot stand komt. Anderzijds zijn er de veranderingen
bij de instellingen zelf. Ik wijs erop dat er in het afgelopen decennium op
fenomenale wijze binnen universiteiten en hogescholen aan is gewerkt. Van
daaruit zijn geluiden naar voren gekomen dat studiefinanciering en wellicht
collegegelden in dat opzicht een belemmering zouden kunnen zijn. Mijn inleiding
afsluitend, hecht ik eraan op te merken dat er zeker risico's zijn maar dat
die mijns inziens verantwoord zijn.
 
 Wat betreft de geschiedenis wil ik graag een tweetal opmerkingen maken.
De collegegeldverhoging was niet het gevolg van het verzet van de universiteiten
tegen de bezuinigingsmaatregelen voor die universiteiten. Ik doel dan op de
500 mln. Er lag het regeerakkoord. Vervolgens is er een lang debat geweest
in het kabinet. Bij de eerste presentatie van de kabinetsvoorstellen zat de
collegegeldverhoging. Ik wil dat hier graag nog eens verdedigen, omdat vanaf
het begin duidelijk moest zijn dat een bedrag van 500 mln. aan vermindering
van uitgaven voor universiteiten en hogescholen een bedrag was dat niet in
overeenstemming kon worden gebracht met efficiencykorting of iets van dien
aard. Anders zou dat de kwaliteit van de studie waarschijnlijk ingrijpend
hebben veranderd. Er is dan sprake van een lastige afweging. Nu hebben wij
het prijskaartje bij de student gelegd. Ik denk dat de student, hoewel het
wellicht wat cynisch klinkt, er uiteindelijk gelukkig mee moet zijn, omdat
hij of zij wel vervolgens dezelfde kwaliteit van onderwijs in huis haalt.
Bovendien kunnen rondom kwaliteit en studeerbaarheid extra eisen worden gesteld.
 
 Een volgende opmerking met betrekking tot de historie betreft de uitspraak
dat ik altijd een voorstander zou zijn geweest van lenen. Collega Borst heeft
voor mij als ad interim de memorie van antwoord getekend, maar de desbetreffende
zin heb ik wel vanuit een andere plek zelf geconcipieerd. Ik heb er geen bezwaar
tegen dat Noorwegen een volledig leenstelsel kent. Ik kan mij zo'n stelsel
in de Noorse context voorstellen. Het uitsluitend op studieleningen gebaseerde
stelsel leidt soms tot heel hoge studieschulden en tot wijzigingen in het
inkomensgebouw. Dit stelsel heeft in het sociaal-democratische Noorwegen een
traditie van ongeveer decennia. In de Nederlandse context ben ik nooit voorstander
geweest van een volledig leenstelsel, dit vanwege de opvatting dat ons stelsel
gunstig functioneert, hoewel een aantal aanpassingen het stelsel beter in
het lange-termijnperspectief plaatst. Ik doel dan op het goedkoper maken van
het stelsel en het bevorderen dat het beter aansluit bij de specifieke ontwikkelingen
binnen het hoger onderwijs.
 
 Door een aantal van de geachte afgevaardigden is gevraagd uiteen te zetten
hoe het verder gaat met het debat over de studiefinanciering. Ik sluit mij
aan bij de opmerking van mevrouw Lycklama dat het kennisdebat niet verbonden
dient te worden met het studiefinancieringsdebat. Ook voor mij wegen de argumenten
tegen zo'n koppeling zwaarder. Ik wil het debat zo snel mogelijk beginnen
en wat mij betreft is er geen sprake van beperkingen. Wel ben ik van mening
dat het debat niet moet gaan om meer geld voor studiefinanciering. Als je
het op geld betrekt, krijg je al snel te maken met oneigenlijke argumenten.
Mijns inziens moet het debat zich veeleer richten op de vraag of een andere
inrichting beter tegemoet komt aan het stelsel.
 
 Hoewel ik ervan uitga dat het huidige stelsel goed voldoet, ook voor de
langere termijn, wil ik tegelijkertijd maximaal de ruimte bieden voor dat
debat omdat ik weet dat het ook vragen betreft die breed leven. Ik zal een
en ander vorm geven door een onafhankelijk presidium tot stand te brengen
dat als het ware gaat fungeren als trechter bij het tot stand brengen van
het debat en dat de conclusies uit het debat trekt. Ik wil het presidium wel
de opdracht meegeven ervoor te zorgen dat het geen debat wordt over meer of
minder geld, maar dat het debat inhoudelijk van aard wordt, waarbij wordt
nagegaan of met de huidige middelen meer kan. Ook is het van belang dat het
presidium kijkt naar de uitvoerbaarheid. Dat is een punt dat zich niet toespitst
op de prestatiebeurs als zodanig maar dat wel aanleiding tot zorg is, zoals
ook VB Accountants naar voren heeft gebracht naar aanleiding
van mijn verzoek om een snelle check bij de Informatie Beheer Groep ten aanzien
van de uitvoerbaarheid van de prestatiebeurs. VB Accountants heeft gezegd
geen problemen te zien wat betreft de prestatiebeurs, maar dat het wel belangrijk
is rust te brengen in het stelsel omdat er heel veel onderhoud moet worden
gepleegd binnen de bestaande apparatuur en software. Ook zou ik het presidium
willen meegeven dat voorkomen wordt dat het debat over de studiefinanciering
meteen de uitstraling heeft van "oh, er verandert weer van alles". Door studenten
en ook door de Eerste Kamer en de Tweede Kamer wordt vaak naar voren gebracht
dat er zo veel verandert. Soms betreft het dan feitelijke veranderingen en
soms discussies over veranderingen. Ik zou dus graag willen vermijden dat
de discussie over mogelijke veranderingen het beeld gaat scheppen dat die
veranderingen ook meteen de volgende dag plaatsvinden.
 
 De heer Boorsma heeft gevraagd of het met betrekking tot de collegegeldverhoging
mogelijk is prijsdifferentiatie tot stand te brengen naar het inkomen van
de genieter. Hij meende dat dit wettelijk wel eens niet zou kunnen als een
individuele instelling daartoe zou overgaan. Wij hebben dat nog niet eerder
als reactie gehad. De Raad van State heeft er ook geen opmerkingen over gemaakt.
De Onderwijsraad heeft er ook niets over gezegd. Wij hebben niet de indruk
dat het verschijnsel zich voordoet. Basisscholen bijvoorbeeld kunnen de niet
verplichte heffing vaak differentiëren naar het inkomen van de ouders.
De algemene gedachte is dat instellingen dit moeten kunnen doen.
 
 Mevrouw Schoondergang sprak over discriminatie van studenten buiten de
Europese Unie. Ik wil haar in dezen toch tegenspreken. Ik meen dat hier de
term discriminatie niet van toepassing is, maar de term export. Ik zie het
Nederlandse belang als breed, maar ik zie geen reden waarom je voor niet-Europese
studenten, niet-Nederlandse studenten de belastingbetaler moet vragen om het
hoger onderwijs te subsidiëren. Wat zou daarvan de rationale zijn? Je
kunt je een aantal rationales voorstellen, maar die zie ik dan ook graag gericht.
Ik zou het graag wat willen kantelen. Zo stond het ook in het Hoger onderwijs-
en onderzoeksplan. Ons hoger onderwijs is goed. Ligt het dan niet meer voor
de hand er een exportprodukt van te maken? Moeten wij het niet breder etaleren
buiten de koker van het hoger onderwijs? Kun je het niet een beetje verkopen?
Daar komt bij dat dit al op zeer grote schaal in de wereld plaatsvindt. Ik
heb het dan met name over de Verenigde Staten, Engeland en in toenemende mate
Australië. Ook noem ik Denemarken dat meer dan Nederland in staat is
om kostprijsdekkend studenten uit landen buiten de Europese Unie aan te trekken.
Dat is een heel grote markt. Ik vind het voor de hand liggen dat de Nederlandse
universiteiten daar geleidelijk aan een graantje van gaan meepikken, in de
zin dat ze zich daarmee een betere positie verwerven. Ik zie er nog een groot
voordeel in, namelijk dat het "bench marking" mogelijk maakt. Buitenlandse
studenten komen niet zomaar naar je toe. Je moet dan ook echt iets bijzonders
te bieden hebben. Ik denk dat wij dat ook doen. Met het aantrekken van buitenlandse
studenten maak je ook zichtbaar dat je die kwaliteit hebt. Je hoort het dan
als het ware ook eens van een ander. Wij hebben het overigens al vaker van
een ander gehoord, bijvoorbeeld bij het "American report of education and
training". In deze internationale vergelijking komt het Nederlandse hoger
onderwijs er goed uit.
 
 De heer Boorsma stelde nog een vraag over het Internationale verdrag inzake
economische, sociale en culturele rechten, dat ook al in de schriftelijke
voorbereiding aan de orde kwam. In het bijzonder vroeg hij of ik de dissertatie
van Coomans kende. Die ken ik inderdaad. Ik weet dat zij bestaat, maar ik
ken haar niet van haver tot gort. Ik kan niet verwijzen naar paginanummers.
Ik vind dat wij ons nog eens goed achter de oren moeten krabben bij de vraag
hoe wij op lange termijn met die internationale verdragen dienen om te gaan.
In dit geval is het verdrag tot stand is gekomen onder grote druk van de toenmalige
communistische landen. Wij vonden dat wij daarvan, in termen van het proberen
creëren van bruggen tussen landen, niet al te veel afstand konden nemen.
Het verdrag is in 1966 gesloten. In een voorgaande fase, in 1957, is de vraag
aan de orde gekomen of de door de heer Boorsma genoemde bepaling inhield dat
Nederland een aantal dingen niet kon doen. Prof. De Beaufort heeft daar toen
gedachten over ontwikkeld. Die kwamen er, kortgezegd, op neer dat Nederland
met deze bepaling ook uit de voeten kon bij het tot stand brengen van collegegeldverhogingen.
Dat heeft er aanleiding toe gegeven om deze bepaling bij de hernieuwde vaststelling
over te nemen in het Europees verdrag voor het kind of voor de jeugd. Dat
is nog niet zo lang geleden gebeurd.
 
 Ik wil, gezien de opmerking van de heer Boorsma, dit punt graag nog eens
in het kabinet aan de orde stellen. Moeten wij toch niet wat rechtstreekser
zijn? Dit heeft een historie, die goed te begrijpen is. Het is ook duidelijk
dat je een verdrag niet een-twee-drie verandert. Maar ik vind wel dat wij
eens goed moeten kijken naar de wijze waarop verdragen tot stand komen en
of er geen aanleiding kan zijn om het verdrag te veranderen, zodat het meer
tegemoet komt aan de positie van Nederland. Deze positie wordt inmiddels overal
ingenomen. In Oostenrijk zijn bij de totstandkoming van een nieuw kabinet
afspraken gemaakt over de invoering van collegegeld. Ook in Duitsland wordt
hierover gesproken. Overal is dit soort bewegingen zichtbaar.
 
 De heer Boorsma sprak over de collegegelden die nu niet meer op de begroting
van OCW staan. Dat klopt inderdaad. Zij hebben er echter ooit wel op gestaan
en zij worden toch ook wel gezien als ondersteuning voor het functioneren
van de universiteiten. Daarmee geef ik, geloof ik, ook antwoord op zijn vraag.
Ik ben daar niet helemaal zeker van.
 
 Mevrouw Schoondergang sprak over twee soorten collegegelden: voor een
primaire doelgroep en voor een niet-primaire doelgroep. Dat doet zich inderdaad
voor. Hierin wordt echt een onderscheid gemaakt. Ik denk dat dat niet zo vreemd
is, want in allerlei sectoren vraag je je af wat nu je primaire doelgroep
is. Die conclusie is de afgelopen decennia al impliciet getrokken en wij doen
dat nu iets explicieter, namelijk door te stellen dat het hoger onderwijs
dat afgezien van de collegegelden vrijwel volledig door de overheid wordt
bekostigd, zich primair richt op jongeren. Daarbij past dan ook een leeftijds grens. Ik ben er volstrekt van overtuigd dat die leeftijdsgrens
alle aandacht zal krijgen in het debat over de studiefinanciering. Ik ben
er erg nieuwsgierig naar hoe daar dan mee wordt omgegaan en hoe men dan de
accenten legt. Het is namelijk een kwestie van prioriteiten stellen. Als je
een andere leeftijdsgrens kiest, moet je iets onttrekken aan de middelen voor
jongeren die aan het onderwijs deelnemen. Ik zou daar problemen mee hebben
in termen van de toegankelijkheid.
 
 Ik kom dan te spreken over de prestatiebeurs. De heer De Jager en mevrouw
Schoondergang spraken over de functie van de propaedeuse en het waarborgen
van die functie op de langere termijn. Hierin is ook een historisch punt te
onderkennen, bijna een deductief punt wat zich als zodanig voordoet. Dat is
dat een goede studie begint vanaf de eerste dag. Dat is geen studie die in
de eerste dagen uitgaat van een gedeeltelijke betrokkenheid van de student
bij het onderwijs. Ik zeg het misschien veel scherper dan nodig is. Het lijkt
mij echter nodig om dit beeld te gebruiken, omdat zich daarover vaak verschillen
van inzicht voordoen.
 
 Sommigen hebben de opvatting dat zich het eerste jaar bij de student nog
zoveel overgangsproblemen voordoen, dat je geen normale studieprestatie van
de student kunt eisen. Ik heb daar toch wel veel moeite mee. In eerste instantie
wil ik de hogescholen en universiteiten ertoe uitdagen om ervoor te zorgen
dat de student wel vanaf de eerste dag volledig in het onderwijs kan meefunctioneren.
Ik zie ook dat een aantal universiteiten en hogescholen dat steeds meer als
een opdracht ervaart. Het probleem van de huisvesting mag bijvoorbeeld toch
niet tot tijdverlies voor de student leiden? Het op kamers gaan wonen zal
altijd wel zijn psychologische effecten hebben, maar ook daar speelt adequate
begeleiding een grote rol, zoals de heer Schuurman opmerkte. Het ligt voor
de hand, zoals de heer Glastra van Loon zei, dat er veel intensievere contacten
bestaan tussen docenten en studenten. Ik heb het dan nog niet over begeleiders,
want ik meen dat de rol van begeleider in eerste instantie bij de docent ligt.
Op die wijze kan ook worden bevorderd dat de overgang in het eerste jaar wat
eenvoudiger verloopt. Op deze wijze kan er ook overeenstemming zijn tussen
enerzijds de norm van 50%, die oploopt naar 70%, en anderzijds het volledig
recht doen aan de propaedeuse voor selectie, verwijzing en ook oriëntatie.
Ik kan dan niet anders dan zeggen dat oriëntatie gepaard moet gaan met
intensieve contacten. Je oriënteert je alleen op iets waar je echt binnenkomt
en waar je je volledig in wilt en kunt verplaatsen.
 
 Over het diplomamodel is ook een aantal vragen gesteld. Mevrouw Schoondergang
en de heer Glastra van Loon hebben gevraagd naar de mogelijkheden om tussentijds
de studie te kunnen afbreken en niet in de positie te komen waarin alles moet
worden terugbetaald. Het eerste punt is natuurlijk dat de propaedeuse daarbuiten
valt. Het eerste jaar valt er dus buiten. Bij de meeste studierichtingen is
er daarna nog sprake van drie jaar. Het is vanaf het begin onze inzet geweest
dat de studiefinanciering dient voor het studeren, gericht op een herkenbare
kwalificatie. Vanuit die opvatting is gekozen voor het diplomamodel. Anders
kom je snel in het tempobeursmodel terecht of in het relatieve model. Dan
doe je ook weer onrecht aan de grote voordelen van het diplomamodel, namelijk
de eenvoudige uitvoering, de grote inzichtelijkheid voor de student en de
grote mate van vrijheid voor de instellingen om hun eigen studieprogramma's
in te richten. Dat laatste was bij de tempobeurs een probleem. Dat is met
het diplomamodel in belangrijke mate opgelost.
 
 De heer Schuurman maakte zich veel zorgen over de breedheid van de opleiding.
Ik heb daar al op gereageerd. Ik deel zijn mening dat het van het allergrootste
belang blijft dat de opleiding breed is of breed wordt, voor zover zij dat
nog niet zou zijn. Mevrouw Schoondergang merkte daarbij op, dat zij de zorg
had dat het een kwestie werd van "stampen". Ik geloof dat wij voldoende tegenkrachten
hebben ingebouwd om dat te voorkomen. De Nederlandse universiteiten en hogescholen
hebben er zelf voor gekozen om zich te omgeven met een vrij rigoureus stelsel
van kwaliteitszorg. Met dat stelsel zal men niet snel de weg inslaan om onderwijs
op de makkelijkste wijze aan te bieden. Dat is overigens waarschijnlijk ook
een wijze die de docenten niet zo erg zal aanspreken. Dat stelsel van kwaliteitszorg
is overigens ook hetzelfde stelsel, waardoor ik geen zorgen heb over kwaliteitsverlies.
Van de risico's die geschetst worden, is een aantal best wel reëel, waarvoor
we zeker de vinger aan de pols moeten houden. Misschien was vijf à
tien jaar geleden sprake van echte risico's, maar het verwateren van eisen –
ik hoor dat soms nog wel eens – wordt in feite bijna onmiddellijk gestraft.
Kijkend naar de verdere ontwikkelingen, met modernisering van de universitaire
bestuursstructuur en meer verantwoordelijkheid voor diegenen die gaan over
de inrichting en uitvoering van een opleiding, denk ik dat dezen dat niet
zullen pikken. Zij zullen zeggen: hiermee staan wij één van
de volgende dagen in de krant. Daarbij zal vrij snel een rapport van de visitatiecommissie
komen, waarin de zaak negatief wordt afgeschilderd.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Is dat niet wat al te optimistisch gedacht? Als de datum nadert waarop
de mogelijkheden van de prestatiebeurs nog gelden, zullen afstuderenden al
snel zeggen: het moet voor die datum gebeuren. Dan geldt niet meer de kwaliteit,
maar de datum. In zekere zin maken we zoiets vandaag al aan de universiteiten
mee.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik kan mij herinneren dat de heer Kassies dat in een vorig debat over
de prestatiebeurs uit eigen ervaring naar voren bracht. Ik wijs erop dat de
visitatiecommissies in dat opzicht een geweldige tegenkracht tot stand brengen.
Ik kan moeilijk zo zeggen of het helemaal uitgesloten is, maar ik neem aan
dat er voldoende tegendruk ligt besloten in de wijze van benadering van de
kwaliteitszorg. De kwaliteitszorg wordt overigens in toenemende mate internationaal,
in die zin dat de bemensing van de commissies die dit doen, internationaal
is, maar ook dat universiteiten en hogescholen in toenemende mate zelf kiezen
voor een vergelijking met andere instellingen in het buitenland. Ik denk dat
daardoor voldoende kwaliteitsgaranties worden behouden.
 
 Mevrouw Schoondergang heeft een opmerking gemaakt over het feit dat de
prestatiebeurs ongunstig is voor allochtonen. Ik vind dat punt op de verkeerde
wijze wordt geformuleerd. Het Nederlandse hoger onderwijs
is minder toegankelijk voor allochtonen dan je graag zou wensen. Dat heeft
te maken met taalproblemen, vaak met cultuurproblemen en met de verborgen
kennis, waarnaar wordt gevraagd. Een aantal jaren geleden is een proefschrift
uitgebracht over de wijze, waarop wordt geëxamineerd, waarbij verborgen
kennis soms een grote rol speelt. Dit staat los van de prestatiebeurs. Het
heeft de afgelopen tien jaar een rol gespeeld, en ik ben ervan overtuigd dat
de komende tien jaar zo blijft. Als dat wordt vertaald naar universiteiten
en hogescholen elders, zal dat altijd een punt zijn. Universiteiten en hogescholen
zijn doordrenkt met de cultuur van het land, waar die instellingen zijn gevestigd.
De Nederlandse universiteiten en hogescholen zijn niet de meest internationale.
Waar de internationalisering verder is voortgeschreden, uitgedrukt in het
percentage deelnemers uit andere landen, heb je al iets meer van een vanzelfsprekende
brede culturele invalshoek. Dat leidt mij er ook niet toe, de prestatiebeurs
in dat opzicht in een ander daglicht te stellen, maar wel om te zeggen dat
wij daaraan aandacht moeten besteden. Dat doen we met de Echo-projecten, dat
zijn aparte projecten, en we doen het, als het gaat om vluchtelingen/studenten,
met het universitair asielfonds, om zo wat extra ruimte te scheppen. Onder
geen enkel beding zou ik ernaar toe willen dat we hiervoor een algemene regeling
maken, want dan kom je van de regen in de drup terecht. Zo'n algemene regeling
voor allochtonen doet onrecht aan het feit dat juist veel allochtone studenten
wel zonder problemen door het hoger onderwijs stromen.
 
 Ik kom toe aan kwaliteit en studeerbaarheid, waarbij vooral wordt gedoeld
op de afspraken die op dat punt zijn gemaakt met studenten, de Vereniging
van samenwerkende Nederlandse universiteiten en de HBO-raad, en op het wetstraject
dat daarop volgt. Mevrouw Schoondergang heeft een zorg die ik graag wil wegnemen.
Zij is bang dat we zonder het wetsvoorstel kwaliteit en studeerbaarheid niet
verder kunnen. We kunnen op alle fronten verder, maar in het kader van de
Algemene wet bestuursrecht vonden wij het netter, dit in een wetsvoorstel
te gieten. Bovendien geven een aantal punten die naar voren kwamen in gesprekken
met betrokkenen, aanleiding tot wetswijziging. Ik doel op een betere verankering
van het studentenstatuut en de afstudeerregeling. Ik geloof dat er geen enkele
zorg over hoeft te zijn dat die gedachten zouden veranderen door het aannemen
van de prestatiebeurs; sterker nog, ik hoop en verwacht dat dit wetsvoorstel
nog voor de zomer hier kan worden behandeld. Ik heb ook de indruk dat in de
Tweede Kamer tot de mogelijkheden zou moeten behoren, en wel voor 31 mei.
Ik vind dat de afwikkeling van dat traject op alle fronten goed verloopt,
vooral omdat universiteiten en hogescholen directer op nationaal niveau met
studenten in gesprek zijn. Te lang is door universiteiten en hogescholen geredeneerd
dat, als er een probleem is met studenten, dat bij mij belandt, en andersom
ook. Ik mag dan in de prachtige rol van makelaar verkeren, maar soms is die
rol ook buitengewoon ongemakkelijk, als alles zich namelijk ophoopt in één
bepaalde richting. Ik doel op het modelstatuut, dat nu gereed is als handreiking.
Dit wordt wel gezien als een minimumstatuut. Ik denk verder aan de wijze,
waarop de kwaliteitsplannen naar voren worden gebracht. Die kwaliteitsplannen
verwacht ik nu elke dag binnen te krijgen; daarover zijn goede afspraken gemaakt.
Er is gevraagd of een bèta/gamma-studie, zoals wordt voorgesteld door
de Universiteit van Amsterdam, hieronder zal vallen. Eerlijk gezegd kan ik
dat niet overzien. Ik houd natuurlijk het recht op een eigen, zij het marginale
toetsing, die is gebaseerd op algemene overwegingen. Ik kan mij voorstellen
dat zo'n bèta/gamma-studie iets heel moois kan zijn, zeker de propaedeuse-fase
daarvan. Als er zo'n voorstel komt, wordt dat breed gesteund door de desbetreffende
universiteit, en sluit het aan bij de kwaliteitsmanagementsplannen, waar de
inspectie een oordeel over geeft, zij het op meta-niveau. Gelukkig hebben
we het probleem van de toetsing door de inspectie kunnen oplossen. In eerste
instantie was de gedachte hierbij om allerlei details op het niveau van elke
studierichting te controleren. Inmiddels is dat zo veranderd, dat alleen daar
waar ook problemen worden gezien, kwaliteitsmanagementsplannen tot stand worden
gebracht. Op punten waar verwezen zou kunnen worden naar rapporten van de
visitatiecommissie, is sprake van een toetsing op basis van die informatie.
 
 De heer Schuurman heeft over de collegegeldverhoging en de samenhang met
de studeerbaarheidsvoorstellen gevraagd of expliciet wordt getoetst op studeerbaarheidsvooruitgang,
of op voortgang van de activiteiten met betrekking tot studeerbaarheid en
kwaliteit. Het gaat om het laatste. Dat heeft ermee te maken dat studeerbaarheid
als zodanig geen variabele is die je expliciet kunt meten. We zullen het dus
ook moeten hebben van input. Daarnaast is er wel output in de vorm van de
rapporten van de visitatiecommissie, maar daar wordt niet expliciet op gelet
bij de begrotingsvoorstellen aan de Tweede Kamer. Aan de begroting zal een
stuk worden toegevoegd, waarin staat dat wij het oftewel verantwoord vinden
om de collegegeldverhoging verder voort te zetten op grond van bepaalde factoren –
er volgt dan een hoop informatie gebaseerd op wat men doet, maar niet op een
meting van studeerbaarheid of kwaliteit – oftewel dat wij daar onvoldoende
voortgang aantreffen. Ik neem aan dat het laatste zich niet zal voordoen.
 
 De heer Schuurman heeft gevraagd, hoe het precies zit met de verwerking
van collegegeldverhoging in de aanvullende beurs. Zijn opmerking was juist:
die collegegeldverhoging is volledig in de aanvullende beurs verwerkt. Dat
is overigens ook een gedeeltelijke reactie op wat de heer Boorsma naar voren
bracht: vanaf 1988 is de koopkracht van de aanvullende beurs, inclusief de
collegegeldverhoging, niet gedaald. Collegegeldverhogingen zijn steeds gecompenseerd,
opdat studenten uit lagere en middeninkomensgroepen – dat is een beetje
afhankelijk van de definitie – er niet ongunstiger voor zouden komen
te staan. Maar de heer Schuurman heeft groot gelijk dat hij zegt: als zo iemand
nu zijn tempo of in de toekomst zijn prestatie niet haalt, moet dat wel worden
terugbetaald. Dat klopt en dat is een punt dat aanleiding geeft tot wellicht
enige drempel.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 U zegt "wellicht enige drempel", maar zou het geen heel grote drempel
zijn? Ik denk dan vooral aan kinderen van ouders die zelf niet hebben gestudeerd. Er is voor hen al een drempel en dan komt er de drempel
bij dat zij mogelijk het risico lopen van het opbouwen van een schuld van
misschien wel ƒ 70.000 of ƒ 80.000 als zij niet aan alle vereisten
voldoen. Bent u er zo van overtuigd dat dit op geen enkele manier een verhindering
zal zijn voor deze jonge mensen om te gaan studeren? Het lijkt mij vanzelfsprekend
dat dit wel het geval is.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Voorzitter! Ik zet dit in een heel ander perspectief en dat heeft onmiddellijk
te maken met de bedragen die worden genoemd. Ik vind het heel riskant, dit
soort bedragen te noemen. Een en ander kan gebeuren, maar dan in zeer uitzonderlijke
gevallen. Dan moet je het er bijna om doen. In de afgelopen jaren is het mij
telkenmale gebeurd dat, als ik in een zaal zei: "hier is toch niemand aanwezig
die een hogere schuld opbouwt dan ƒ 20.000" – ik kon dat echt
met droge ogen zeggen – toch altijd wel één persoon zijn
hand opstak. Het ging dan om bijna extreme gevallen. In de meeste gevallen
zal het niet gaan om echt veel grotere schulden dan in het verleden. Die bedragen
moeten wij dus echt nuanceren. Ik vind het riskant, zulke bedragen te noemen,
omdat daarmee een verkeerd beeld gaat ontstaan. Als je het maar vaak genoeg
roept, gelooft men het ook.
 
 Een en ander leidt mij ertoe, vooral veel aandacht te besteden aan voorlichting
en wel op een veel intensievere manier dan wij in het verleden hebben gedaan.
Ik wijs erop dat een schuld alleen maar hoeft te worden terugbetaald als men
het kan. Ik geloof dat dit een dimensie is die onvoldoende bekend is. Ik denk
dat er door de combinatie van intensieve voorlichting en de wijze waarop de
prestatiebeurs vorm heeft gekregen weliswaar sprake is van enige drempelverhoging,
maar niet van dien aard dat er aanleiding is tot een wijziging in de toegankelijkheid.
 
 Voorzitter! Ik kom tot de vraag over de studieschuldontwikkeling. De collegegeldverhoging
als zodanig levert relatief niet zo'n grote bijdrage aan de studieschuld.
De prestatiebeurs geeft weinig wijzigingen ten opzichte van de tempobeurs,
behalve op het punt van dat ene jaar minder. Dat is meteen uit te drukken
in een bedrag. Wat geeft een jaar minder? Het hangt een beetje af van je positie.
Als het belastbaar inkomen van de ouders beneden ƒ 66.000 ligt, vertegenwoordigt
een aanvullende beurs een bedrag van ƒ 10.000. Dan komt er dus een
schuld bij van ƒ 10.000. Ik betrek er onmiddellijk bij dat dit alleen
maar gebeurt als het bedrag ook geleend wordt. Wat wij zien, is dat de leengeneigdheid
in de afgelopen jaren eerder is afgenomen dan toegenomen.
 
 Voorzitter! Mevrouw Lycklama à Nijeholt vroeg wanneer het onderzoek
naar de deelname van VWO'ers aan het WO wordt gehouden. Dit onderzoek wordt
op het ogenblik uitgevoerd en komt gereed in juli/augustus 1996. Ik heb een
versnelling bewerkstelligd om een en ander te kunnen opnemen in de begroting
voor 1997.
 
 Voorzitter! De heer Glastra van Loon stelde een vraag over moeilijke studierichtingen
en de geneigdheid, daaraan deel te nemen onder invloed van de prestatiebeurs.
Wij hebben de cursusduur voor de technische studies verlengd, denkend dat
dit invloed zou hebben op de deelname aan technische studies. Er was nogal
wat commotie. Er waren nogal wat universiteiten die ook een verlenging van
de cursusduur voor hun bèta-studies wilden. Heel opvallend is dat door
bedoelde wijziging de deelname aan de technische studies niet anders blijkt
te zijn dan de deelname aan de andere bèta-studies. Je kan natuurlijk
zeggen dat het gaat om het eerste jaar, maar ik stel daartegenover dat er
veel publiciteit aan is gegeven en dat desondanks de technische studies niet
populairder zijn geworden dan de andere bèta-studies. De lengte van
de cursusduur mag dus niet geacht worden, daarbij een grote rol te spelen.
Om die reden wil ik de maatregel die een aantal universiteiten hebben genomen
niet graag ondersteunen.
 
 De heren Schuurman en Boorsma hebben gevraagd naar de lange-termijnontwikkeling
met betrekking tot terugbetalingen. Voor de lange termijn gaan wij uit van
een sociaal risico van slechts 5,8%, dat wil zeggen dat 5,8% van de leningen
niet wordt terugbetaald. Wij hebben geen aanwijzingen dat dit percentage toeneemt.
Die 5,8% is gebaseerd op een onderzoek dat in 1988 is gedaan door een aantal
hooggeleerden, onder wie de heer Rinnooy Kan. Ik denk dat het belangrijk is,
ook in dat opzicht de vinger aan de pols te houden, maar gezien het feit dat
het leenvolume de afgelopen tijd niet is gestegen, heb ik niet de indruk dat
het percentage dat samenhangt met de terugbetalingen niet sterk zal veranderen.
 
 Mijnheer de voorzitter! De heer De Jager sprak over de marge van 1% en
vroeg naar de peildatum. Die datum betreft het moment van de beoordeling van
de afrekening. Dat is de afrekening over het eerste volle jaar, het jaar 1997.
Dus ergens in het jaar 1998 moet die 1% naar voren komen. Gevraagd is: geldt
nog steeds dezelfde garantie als bestond bij de behandeling van de prestatiebeurs
in mei 1995? Mijn antwoord daarop is: ja. Ik heb mij op alle punten ervan
vergewist dat de uitbetalingen zonder problemen in de rechtvaardigheidssfeer
kunnen plaatsvinden. Ik teken erbij aan dat uit informatie van de Informatie
Beheer Groep, breed ondersteund door organisaties van buiten, blijkt dat wij
heel voorzichtig moeten zijn met het doen van verdere stappen, als wij dat
al voor ogen zouden hebben.
 
 Voorzitter! Ik kom tot een afronding, waarbij ik graag wil ingaan op het
element van rust in de tent, waarover de heren Glastra van Loon en De Jager
spraken. Er is alle reden, daarvoor te pleiten. Ik denk dat een reden is gelegen
in de ontwikkeling van de overheidsuitgaven. De ontwikkeling van de afgelopen
jaren moet worden geduid tegen de achtergrond van het geleidelijk aan reduceren
van het financieringstekort en dat in een periode waarin de economische groei
erg tegenviel. Dat heeft geleid tot de verschillende stappen die zijn gemaakt,
overigens in combinatie met een aanpassing van het stelsel aan andere opvattingen
over studeren en hoger onderwijs. Als wij dat in ogenschouw nemen, is er niet
zoveel reden om aan te nemen dat verdere stappen gedaan moeten worden. Aan
de andere kant moet worden gezegd dat het budget voor studiefinanciering helemaal
niet meer zo riant is. Dit betekent dat de ruimte aanzienlijk verminderd is.
Ik wil hierover geen absolute uitspraak doen. Ik geloof trouwens ook niet
dat daarom gevraagd wordt. Ik ga ervan uit dat wij de discussie over de lange-termijnontwikkeling
van het stelsel van studiefinanciering in relatieve rust kunnen voeren zonder
grote ingrepen, anders dan die welke al zijn aangekondigd. Daarbij is in het bijzonder de ingreep in de OV-kaart die in 1997/1998 plaatsvindt
niet zonder belang.
 
 Voorzitter! Tot zover mijn beantwoording.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Na de lunchpauze behandelen wij eerst het wetsvoorstel inzake Wijziging
van de Wegenverkeerswet 1994. Daarna gaan wij verder met de behandeling van
deze twee wetsvoorstellen. Ik wijs de Kamer erop dat deze wetsvoorstellen
zijn geagendeerd inclusief eventuele stemmingen. Ik verwacht deze stemmingen
tegen half vier.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 12.34 uur tot 13.30 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19951996-27-1305-1322.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl