Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht (26519)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 3322-3354

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

08-02-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 44, pagina 3322-3354

02-02-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26519Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht (26519)Pagina 3322-3354
Presentie en opening (woensdag 2 februari 2000)Pagina 3321-3321
Regeling van werkzaamheden (woensdag 2 februari 2000)Pagina 3321-3322
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 2 februari 2000)Pagina 3354-3355

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 184 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht (26519).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Santi (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Vandaag behandelen wij het wetsvoorstel tot uitbreiding
van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht. Je zou zeggen dat het maar
om een kleine wijziging gaat, want de woorden "met verenigde krachten" worden
vervangen door "in vereniging", maar dat heeft toch geleid tot heel veel papier,
en niet alleen van de zijde van de Kamer, maar ook van de kant van de regering.
Het gaat om een kwestie waarmee wij al jaren bezig zijn, het gaat om rellen,
om grootschalige ordeverstoringen. Justitie blijkt daarbij niet te kunnen
optreden omdat de huidige wetgeving op dit gebied in de praktijk tot problemen
leidt. Vandaag gaat het om een van de onderdelen; de hiermee samenhangende
onderdelen zijn de volgende week te behandelen wetsvoorstellen bestuurlijke
ophouding en strafvorderlijke ophouding.Op zichzelf is het niet zo vreemd dat wij over het wetsvoorstel inzake
artikel 141 heel veel vragen hebben gesteld. Om te kunnen spreken van openlijke
geweldpleging moet er op de een of andere manier een gewelddadige handeling
zijn gepleegd, maar door de term "in vereniging" kan het gebeuren dat iemand
die geen gewelddadige handeling heeft gepleegd, toch strafbaar is. De regering
heeft uitvoerig op deze vragen geantwoord, maar het lijkt mij goed toch nog
enkele probleempunten naar voren te brengen. Ik wil vooral stilstaan bij de
vraag wat een wezenlijke bijdrage is, hoe je kunt voorkomen dat onschuldige
passanten worden aangehouden en hoe een en ander zich verhoudt tot het recht
om niet te hoeven meewerken aan je eigen veroordeling.Wat wordt er bedoeld met het leveren van een wezenlijke bijdrage aan geweldpleging?
Er worden hiervan allerlei voorbeelden gegeven, maar ik moet zeggen dat deze
zelfs tot misverstanden kunnen leiden. Op pagina 12 van de nota naar aanleiding
van het verslag staat bijvoorbeeld het geval waarin mensen het onderzoek belemmeren,
gelijke kleding dragen of bivakmutsen op hebben. Dat zou erop kunnen duiden
dat zij tot een bepaalde groep behoren. Er wordt wel gesteld dat je een wezenlijke
bijdrage moet hebben geleverd, dat er sprake moet zijn van opzet en dat er
een individuele benadering geldt, maar het gevaar is natuurlijk heel groot
dat er geaccepteerd wordt dat mensen als groep behandeld worden. Neem als
voorbeeld een demonstratie waarbij mensen protesteren tegen de schending van
mensenrechten in Irak. Die hebben bivakmutsen op, alleen om niet herkend te
worden door het regime aldaar. Dit is op zichzelf niets nieuws, dit gebeurt
vaak genoeg. Maar wat zal de politie doen als er dan rellen ontstaan? Het
is vreemd om op voorhand ervan uit te gaan dat die bivakmutsen iets te maken
hebben met geweld.Je zou ook kunnen denken aan het recente scholierenprotest, waarbij sommigen
met eieren gooiden. Dit protest mondde uit in een grootschalige ordeverstoring.
Moet je dan zeggen dat degenen die eieren gooiden, hebben meegewerkt aan het
ontstaan van die grootschalige ordeverstoring? Waar ligt de grens? Ik weet
wel dat er sprake moet zijn van opzet, gericht op zulke ordeverstoringen.
Maar ik weet niet hoe men hiermee in de praktijk zal omgaan. Ik zou ook graag
van de minister vernemen hoe de politie op dit punt geïnstrueerd zal
worden. Je kunt een wet wijzigen, je kunt het allemaal mooi opschrijven, maar
als men er in de praktijk niet goed mee kan omgaan, is er natuurlijk een probleem.
Met het huidige artikel 141 is er al het probleem dat de politie wel eens
mensen oppakt die alleen maar ergens staan, bijvoorbeeld als de uitgaansgelegenheden
sluiten en er een rel ontstaat, waar zij dan alleen uit nieuwsgierigheid bij
blijven staan kijken. Dan kan er gezegd worden dat zij hebben meegewerkt aan
openlijke geweldpleging. Dat risico wordt natuurlijk vergroot, als je dit
wetsvoorstel aanneemt. Graag verkrijg ik derhalve van de minister een nadere
duiding: wanneer is er wel of niet sprake van een wezenlijke bijdrage?Dan het andere punt dat ik genoemd heb; mijn fractie vindt het van belang
om daarop te wijzen. Er wordt gezegd dat als mensen niet meewerken aan het
afgeven van een verklaring over wat zij wel of niet gedaan hebben en als dat
groepsgewijze zou gebeuren, daarmee een onderzoek zou kunnen worden gefrustreerd.
Maar dat betekent nog niet dat je je dan schuldig hebt gemaakt aan openlijke
geweldpleging. Bovendien is dat ook in strijd met het beginsel dat we allemaal
kennen: niemand is verplicht aan zijn eigen veroordeling mee
te werken. Hoe kan daarmee worden omgegaan in de praktijk? Hoe ziet de minister
dat? Ik neem aan dat ook de regering het beginsel zal blijven huldigen dat
niemand verplicht is aan zijn eigen veroordeling mee te werken.Vervolgens kom ik bij een ander punt dat ik genoemd heb en waarbij het
ook van belang is om de opvatting van de regering te vernemen, namelijk hoe
om te gaan met het vraagstuk van onschuldige passanten dan wel demonstranten.
Ik heb er eerder in mijn inbreng al op geduid dat er sprake kan zijn van toevallige
passanten die in een groep belanden, waardoor ze te maken kunnen krijgen met
rellen waar zij vooraf geen weet van hebben. Tijdens de schriftelijke behandeling
is hier ook aandacht voor gevraagd. De regering heeft hierop geantwoord, maar
toch blijft er de vraag op welke wijze hier in de praktijk mee zal worden
omgegaan. Er wordt daarbij opnieuw gezegd dat er duidelijkheid zal zijn bij
relsituaties, wanneer de politie ingrijpt: de mensen die onschuldig zijn,
zouden zich dan terugtrekken, zodat er een duidelijke scheiding is. Maar dat
is natuurlijk in de praktijk van de dag niet altijd het geval. Er zijn mensen
die gewoon blijven stilstaan, juist omdat zij bang zijn. Hoe wil de minister
daarmee omgaan, als daar sprake van is? Immers, het uitbreiden van de strafrechtelijke
aansprakelijkheid brengt ook met zich mee dat daardoor voorlopige hechtenis
kan worden toegepast. Dat betekent dat je sneller het dwangmiddel van voorlopige
hechtenis kunt ondergaan, ook wanneer je als onschuldige passant daar staat.
Ik zou graag willen dat daar een nader antwoord op komt.Dit zijn allemaal vragen, mevrouw de voorzitter, maar dat neemt niet weg –
ik zou dit eigenlijk vooraf hebben moeten zeggen – dat mijn fractie
wel vindt dat dit wetsvoorstel kan bijdragen tot een zinvolle bestrijding
van het geweld dat we tegenwoordig veel op straat zien, zeker bij massale
ordeverstoringen. Wij zullen de antwoorden afwachten, maar op dit moment kan
ik u zeggen dat wij positief staan tegenover dit wetsvoorstel.De heer Dittrich (D66):Ik wilde graag één vraag stellen, want u eindigde met: we
kunnen nu alvast zeggen dat we positief staan tegenover het wetsvoorstel.
U hebt echter een aantal heel indringende vragen gesteld. Wat nu, als het
antwoord van de minister op uw indringende vragen niet overtuigend is?De voorzitter:Ik denk dat we dit in tweede termijn horen, nadat de antwoorden gegeven
zijn, mijnheer Dittrich. Ik vind dit een onzinnige vraag.De heer Dittrich (D66):Ik vind dat niet, mevrouw de voorzitter, want hij zegt zelf dat de fractie
van de PvdA positief tegenover dit wetsvoorstel staat. Dan vraag ik mezelf
af: hoe kan hij dat nu zeggen, als hij zulke indringende vragen heeft gesteld?De heer Santi (PvdA):Als het moet, kan ik daarop antwoorden, mevrouw de voorzitter.De voorzitter:Doet u dat maar, mijnheer Santi, maar ik zou de heer Dittrich willen vragen
dit soort interrupties in eerste termijn niet te plaatsen. Dat je dat na de
tweede termijn doet, lijkt me heel logisch, maar om het na de eerste termijn
te vragen, lijkt mij vrij onzinnig.De heer Santi (PvdA):Ik voel mij niet bezwaard door de vraagstelling van D66. Laat ik het zo
formuleren: het is natuurlijk geen kwestie van gesprekstechniek of wat dan
ook. Het is duidelijk dat de regering wel antwoorden heeft gegeven naar aanleiding
van het verslag. Dat zijn uitvoerige antwoorden. Wij vinden dat dit wetsvoorstel
een goed wetsvoorstel is, maar willen toch een nadere duiding ten opzichte
van wat tot nu toe bekend is gemaakt via de nota naar aanleiding van het verslag.
Dat geeft al aan hoe wij tegenover dit wetsvoorstel staan; maar ik heb al
in mijn inbreng gezegd, dat het natuurlijk moet worden bezien in samenhang
met de twee wetsvoorstellen die volgende week behandeld zullen worden. Dat
kan natuurlijk weer anders verlopen, maar daarop komen wij volgende week.
Het is echter niet zo dat wij alle wetsvoorstellen die te maken hebben met
bestrijding van geweld en grootschalige ordeverstoringen kritiekloos zullen
aannemen.De heer Van de Camp (CDA):Iemand die zich in een groep bevindt die geweld pleegt, meedoet, opjut,
maar zo slim is het feitelijk geweld over te laten aan anderen, kan tot op
heden niet vervolgd worden op basis van artikel 141 Wetboek van Strafrecht.
Kortom, de berekenende kraker of voetbalsupporter bikt de stenen uit de grond,
draagt ze aan, roept op om er mee te gooien, maar gooit niet
zelf. Toch is deze persoon minstens zo verantwoordelijk voor het gepleegde
geweld als de stenengooier zelf. Dat die persoon tot op heden toch niet kan
worden veroordeeld voor het gepleegde geweld, is een gebrek in de huidige
wetgeving. In de praktijk is dat ook verschillende keren gebleken.Dat de regering dit nu verandert, juicht de CDA-fractie toe. Het doet
recht aan de constatering dat er in situaties van groepsgeweld meer aansprakelijken
zijn dan de uiteindelijke fysieke plegers van het geweld. Steun daarom van
de CDA-fractie voor het uitgangspunt van deze wetswijziging.Zoals reeds uit de bijdrage van mijn collega Santi bleek, is er nog wel
het een en ander op te merken over de wijziging van dit artikel. En op een
aantal punten blijven voor ons ook na de schriftelijke behandeling nog vragen
over. Met die vragen wil ik beginnen.Dat betreft allereerst de beperking van de aansprakelijkheid van de betrokkene
tot het eerste lid. Wat de uitkomst van het uiteindelijk door anderen gepleegde
geweld ook is, de strafbaarheid van de pleger die niet zelf daadwerkelijk
geweld pleegt, blijft dezelfde. De strafverzwarende omstandigheden worden
niet toegerekend aan degene die ze niet feitelijk pleegde. Toch maakt het
heel wat uit of de pleger deelneemt aan een groep die zodanig geweld pleegt
dat er goederen worden vernield, zwaar lichamelijk letsel ontstaat of doden
vallen. In dat geval zou de pleger, die, om het zo te zeggen, faciliërende
handelingen verricht, een aan dat gevolg gerelateerde zwaardere straf moeten
krijgen. Als bijvoorbeeld iemand opjut tot geweld, maakt het heel wat uit
of de situatie zo ernstig is dat er al vernielingen zijn aangericht of gewonden
zijn gevallen, dan wel dat dit alles niet gebeurt. Dit zou toch in het artikel
tot uitdrukking moeten komen door de koppeling van de strafmaat van de betrokkene
aan lid 2?Voorzitter! Vervolgens kom ik bij de bewijsbaarheid. Het is zonder meer
waar, zoals de minister schrijft op bladzijde 5 van de nota naar aanleiding
van het verslag, dat het onder het regime van het huidige artikel vaak buitengewoon
lastig is om de openlijke geweldpleging aan een bepaalde dader toe te schrijven.
Het bewijs is vaak moeilijk te leveren. Maar ook de nieuwe omschrijving levert
weer (nieuwe) bewijsproblemen. De grens wordt verlegd, dat is winst. Maar
nog steeds is er de vraag, wie strafbaar is op grond van artikel 141 Wetboek
van Strafrecht. Nu is het alleen niet meer de vraag: wie gooide de stenen,
maar wie deed actief mee met de groep? Wie zette werkelijk tot geweld aan,
en wie liep mee? Waar is de grens?Wat is de strafrechtelijke aansprakelijkheid van iemand die geen deel
uitmaakt van de groep, maar als passant of als toeschouwer opruiende kreten
slaakt? Anders gezegd: kan iemand die niet tot de groep behoort, toch voldoen
aan de woorden "in vereniging" en op grond die worden veroordeeld?Voorzitter! Wat is de positie van iemand die zich in de groep bevindt
en niet actief meedoet, maar openlijke geweldpleging niet voorkomt terwijl
hij of zij wel de mogelijkheid daartoe heeft, bijvoorbeeld door iemand die
een steen wil gooien tegen te houden? Gaat zo iemand vrijuit of kan onder
het nieuwe artikel 141 ook deze persoon worden aangepakt?Uit de nota naar aanleiding van het verslag blijkt duidelijker dan uit
de memorie van toelichting waar het gewijzigde artikel niet op ziet, te weten
op situaties zoals de moord op Meindert Tjoelker en ook de recente moord op
Daniel van Cotthem. In beide gevallen belaagde een groep een individuele burger,
waarbij iemand uit de groep een dodelijke schop gaf. Wat de minister nu en
passant in de nota naar aanleiding van het verslag opmerkt, is in wezen een
opmerkelijke stelling. Immers, in de Tjoelkerzaak zijn de hoofdverdachten
veroordeeld op basis van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht. De verwachting
was dan ook niet onredelijk dat de regering bij een wijziging van artikel
141 van het Wetboek van Strafrecht de verontwaardiging over de lage straffen
voor de hoofdverdachten zou meenemen. Deze verontwaardiging is indertijd ook
geuit door de toenmalige minister Sorgdrager alsmede door premier Kok. Kok
kondigde een onderzoek aan naar eventuele lacunes in de wet waardoor groepsgeweld
onvoldoende kon worden aangepakt. Volgens premier Kok stond minister Sorgdrager
open voor eventuele invoering van groepsverantwoordelijkheid voor de gevolgen
van geweld. Uiteindelijk is de aanpassing van artikel 141 van het Wetboek
van Strafrecht ook genoemd in de notitie "Geweld op straat" van minister Sorgdrager.De heer Dittrich (D66):Voorzitter! De heer Van de Camp sprak over de verontwaardiging over de
opgelegde straf in de zaak Tjoelker. Had die verontwaardiging niet te maken
met het gegeven dat niet de maximumstraf was opgelegd die volgens de huidige
wet en ook volgens het wetsvoorstel mogelijk was?De heer Van de Camp (CDA):Naar mijn mening niet. Ik had bij de nadere analyse van de Tjoelkerzaak
de indruk dat een andere tenlastelegging had geleid tot een andere straf die
meer met het rechtsgevoel van de omgeving in overeenstemming was geweest.
Over het gegeven dat als gevolg van een bepaalde tenlastelegging een bepaalde
straf wordt opgelegd, hebben wij niet zoveel verontwaardiging te melden.De heer Dittrich (D66):Precies, want is er niet een verschil tussen bijvoorbeeld het tweede en
het derde lid, waarin een verhoging van de strafmaat mogelijk is als ernstige
mishandeling of de dood het gevolg is van die openlijke geweldpleging? Als
dat maximum van acht jaar en twaalf jaar heel ver afwijkt van een opgelegde
straf, kun je je daarbij enige verontwaardiging voorstellen. Dat is echter
toch geen aanleiding om de opmaat te nemen tot een verhoging van de strafmaat?De heer Van de Camp (CDA):In de zaak Tjoelker speelde ook de kwestie van het bewijs. De rechter
achtte onvoldoende bewijs aanwezig om de strafverhogende maatregelen van lid
2 toe te rekenen. Wij hebben toen gezegd dat dit bij een andere tenlastelegging
wellicht makkelijker was gebeurd. Ik kom er nog op.Voorzitter! De nota "Geweld op straat" ging vooral over uitgaansgeweld,
kortom datgene wat "zinloos geweld" is gaan heten. De nota ging uitdrukkelijk
niet over zaken zoals krakersrellen, de Eurotop of grote evenementen zoals
Euro 2000. Toch werd in die nota de wijziging van artikel 141 van het Wetboek
van Strafrecht genoemd als een van de maatregelen. Vandaag behandelen wij die wetswijziging, maar zij gaat volgens de regering niet om
zaken van zinloos geweld. Wat is er overgebleven van de toezeggingen van de
regering na deze vreselijke incidenten?De CDA-fractie dringt al langer aan op een betere aanpak van dit soort
groepsgeweld. Waarom is dat bij deze wijziging niet meegenomen? De wijziging
is voor de regering geen aanleiding om het gat in het recht, zo u wilt in
de wet, op te vullen dat ontstaat wanneer vanuit een groep iemand wordt mishandeld
of vermoord zonder dat duidelijk is wie de fatale klap of schop heeft gegeven.
Te gemakkelijk gaat de regering aan dit manco voorbij. Waarom is het een wet
van Meden en Perzen dat het tweede lid van artikel 141, de strafverzwarende
omstandigheden, niet aan de deelnemers van de openlijke geweldpleging kunnen
worden toegeschreven?Ik kom terug op een artikel waarvoor onze fractie reeds meerdere malen
de aandacht heeft gevraagd, namelijk artikel 306 uit titel XX van het Wetboek
van Strafrecht. Dit artikel gaat over een groep die in een gevecht of, zoals
het wordt genoemd, aanval is verwikkeld. De maximumstraf hiervoor is twee
jaar bij zwaar lichamelijk letsel en drie jaar als het feit de dood tot gevolg
heeft. Een verhoging van de strafmaat tot vier respectievelijk acht jaar zou
recht doen aan het gevoelen in de samenleving dat de deelnemer aan mishandeling
door een groep van een weerloos slachtoffer, zinloos geweld dus, medeverantwoordelijk
is voor het letsel of de dood van het slachtoffer. Bijkomend voordeel van
een dergelijke ophoging is dat voorlopige hechtenis mogelijk wordt. Ik heb
deze suggestie ook al in het verslag gedaan. Eerlijk gezegd heeft de regering
daar ietwat technocratisch op gereageerd. Volgens de regering is een dergelijke
verhoging niet goed verdedigbaar in relatie tot de strafbaarstelling van mishandelingen
in die titel. Mij kan dat antwoord niet overtuigen.De heer Nicolaï (VVD):Ik begrijp deze redenering inhoudelijk wel, maar juridisch niet. Als artikel
141 Wetboek van Strafrecht wel van toepassing is op openlijke gewelddadigheden
die ook de dood tot gevolg kunnen hebben, kunnen wij zelfs tot twaalf jaar
straf komen. Dat gaat dus een eind verder dan de heer Van de Camp wil.De heer Van de Camp (CDA):Het probleem is dat in de nota naar aanleiding van het verslag uitdrukkelijk,
tot drie, vier keer toe, afstand wordt genomen van deze optie. De wijziging
van artikel 141, lid 1, maakt van memorie van toelichting tot nota naar aanleiding
van het verslag een ontwikkeling door. Uiteindelijk beperkt het zich tot grootschalige
openlijke geweldpleging. Op onze vragen wordt expliciet gezegd dat een casus
Meindert Tjoelker niet onder dit gewijzigde artikel 141, lid 1, valt. Om die
reden stel ik mijn vragen.De heer Nicolaï (VVD):Als de regering een andere uitleg geeft en zulke gevallen er wel onder
laat vallen, dan zijn wij met artikel 141 alleen maar beter uit.De heer Van de Camp (CDA):Ik ben benieuwd waar het antwoord van de minister naartoe gaat. Het is
nogal vreemd om eerst een nota naar aanleiding van het verslag te schrijven
van 33 pagina's, waarin afstand wordt genomen van de invulling, en vervolgens
plenair een ander verhaal te houden. Ik denk dus niet dat ik snel tevreden
zal worden gesteld, maar de minister moet een kans krijgen.Voorzitter! Indien de regering artikel 306 van het Wetboek van Strafrecht
niet wil aanpassen, is het mij volstrekt onduidelijk wat de regering dan wel
voornemens is. Duidelijk is dat ook het gewijzigde artikel 141 niet ziet op
de hiervoor aangehaalde tragische incidenten. Maar hoe moet dan worden gehandeld
bij dit soort situaties? Op welke andere wijze is de regering dan bereid om
uitdrukking te geven aan de noodzaak om het door kleinere groepen gepleegde
zinloos geweld effectiever aan te pakken?De heer Schutte (GPV):Mevrouw de voorzitter! De heer Santi wees er al op dat het gaat om een
heel summiere wetswijziging. Zij is zo summier, dat je haast zou kunnen zeggen
dat eerder beargumenteerd zou moeten worden waarom je de wijziging achterwege
zou laten dan dat je zou moeten beargumenteren waarom je ervoor zou zijn.
Maar goed, er ligt achter het voorstel een wereld van Meindert Tjoelker en
al die anderen in vergelijkbare situaties. Het is de wereld van de min of
meer ongrijpbare hooligan, de gewelddadige kraker of demonstrant, de scholierendemonstratie
op het Binnenhof van begin december. De bedoeling van het voorstel is om in
dit soort gevallen de "schuldige betrokkene" sneller strafrechtelijk te kunnen
vervolgen, ook al heeft de persoon in kwestie niet zelf feitelijk het geweld
gepleegd. Met dit streven zijn de fracties van GPV en RPF het eens. Het belang
van de handhaving van de rechtsorde vraagt erom. De rechtsorde wordt bedreigd
als zaken waarvan men wel weet dat zij niet deugen, onbestraft blijven omdat
het huidige recht op dit moment nu eenmaal niet ver genoeg reikt.Het onderscheid tussen de oude en de nieuwe formulering is bepaald lastig.
Onder de oude bepaling moet een medepleger een feitelijke gewelddaad ten laste
kunnen worden gelegd. Onder de nieuwe wet is het voldoende dat een medepleger
een bijdrage heeft geleverd aan het geweld, ook indien de bijdrage zelf niet
een gewelddadige handeling is geweest. Een en ander houdt in dat bewijsproblemen
wel zullen blijven bestaan. Die problemen zijn niet eenvoudig, want het gaat
om een dubbel bewijs: ten eerste dat de handeling opzettelijk gepleegd is
en ten tweede dat de handeling, die op zichzelf dus niet noodzakelijkerwijs
strafbaar is, in verband moet staan met de openlijke geweldpleging. Immers,
alleen die laatste stap, het verband houden met de openlijke geweldpleging,
maakt de handeling strafbaar in de zin van artikel 141.Verschillende voorbeelden uit de stukken maken duidelijk hoe lastig een
en ander nog in de praktijk kan zijn. Onze fracties hebben bijvoorbeeld gevraagd
naar de strafbaarheid van joelen. Dat kan in omstandigheden strafbaar zijn,
maar het enkele feit van het lawaai van een overvliegend vliegtuig dat het
joelen overstemt, kan aan het joelen het strafwaardig karakter ontnemen, omdat
het geen bijdrage heeft kunnen leveren aan de gewelddadigheden. Dergelijke
voorbeelden doen denken aan klassieke strafrechtelijke fenomenen, zoals de
absoluut ondeugdelijke poging tot moord: de poging is gepleegd en bewezen,
maar de handeling zelf had nooit de moord tot gevolg kunnen
hebben; dan vervalt de strafbaarheid.De Raad van State en anderen zien in het hele gebeuren aanleiding om de
meerwaarde van het voorstel te betwijfelen. Maar wij zijn geneigd om in een
geval als dit toch het voordeel van de twijfel te verschaffen. Het voorstel
houdt, zo lezen wij in de stukken, niet in: je was erbij, dus je bent erbij.
Er moet sprake zijn van een feitelijke bijdrage aan de gewelddadige handelingen,
ook al heeft men die gewelddadige handelingen niet zelf gepleegd. Op dit punt
rijst dan de vraag naar de zogeheten meeloper in de groep: hij weet wat er
aan de hand is, had zich eraan kunnen onttrekken en de gewelddadigheden zelfs
misschien kunnen voorkomen, maar hij heeft dat niet gedaan. Onder het voorliggende
wetsvoorstel gaat deze persoon vrijuit. Dat is misschien goed, omdat anders
het risico te groot wordt dat zelfs toevallige, onschuldige passanten onder
het bereik van de wet vallen. Maar toch is het niet helemaal bevredigend.
Misschien dat de minister daar nog eens op wil ingaan.Op hetzelfde punt hebben onze fracties tijdens de voorbereiding gevraagd
naar de eventuele strafbaarheid van samenscholing indien deze gepaard gaat
met geweld. Wij menen dat het antwoord op onze vraag afdoende is geweest.
Vooral het illusoir maken van de demonstratievrijheid, doordat anderen de
gelegenheid krijgen om door ordeverstoring de samenscholing als zodanig strafbaar
te maken, is voor mij een doorslaggevend argument.Een ander kritiekpunt is dat in een aantal gevallen gedragingen wel via
andere artikelen kunnen worden aangepakt. Met andere woorden: het wetsvoorstel
stelt strafbaar wat in veel gevallen al strafbaar was. In een aantal gevallen
zal hiervan zeker sprake kunnen zijn, maar toch kan de voorgestelde wijziging
een toevoeging op het bestaande instrumentarium betekenen. Op dit moment is
de meerwaarde van de voorgestelde wijziging ook in dit opzicht nog niet geheel
uitgekristalliseerd. Deze zal vooral in de praktijk moeten blijken. Maar dat
is voor ons geen argument tegen de voorgestelde wijziging. Doorslaggevend
voor onze fracties is in elk geval dat strafwaardig gedrag bestraft moet kunnen
worden. Dat blijft op dit moment nog te vaak achterwege.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Twee bij herhaling gedane uitspraken door de minister
spreken de fractie van GroenLinks zeer aan. Meerdere malen heeft hij aangegeven
niet van incidentenpolitiek te houden. Dit leidde bijvoorbeeld tijdens de
behandeling van de justitiebegroting tot terughoudendheid ten aanzien van
de vergaande voorstellen die door een aantal partijen zijn gedaan over zedendelinquenten.
Herhaaldelijk heeft hij ook betoogd – dat is de tweede uitspraak –
dat hij niet van symboolwetgeving houdt. Dit leidde bijvoorbeeld tot een negatief
oordeel over stalking, dat overigens door ons uiteindelijk niet werd gedeeld.
Maar in het algemeen worden zijn rechtstatelijkheid en terughoudendheid door
mijn fractie zeer op prijs gesteld. Hieruit zou wat ons betreft logischerwijs
moeten volgen dat naar de maatstaven van de minister dit wetsvoorstel de toets
der kritiek niet zou moeten kunnen doorstaan. De voorgestelde verruiming van
artikel 141 Wetboek van Strafrecht, de strafbaarstelling van het in vereniging
plegen van openlijk geweld, lijkt namelijk een typisch voorbeeld van incidentenpolitiek.
Aanleiding voor de wijziging wordt gevonden in de demonstraties ten tijde
van de Eurotop in Amsterdam en in de voetbalrellen in Beverwijk. De gedachte
van incidentenpolitiek, zoals die mijn fractie bekruipt, wordt versterkt doordat
de memorie van toelichting in grote mate een reprise is van de brief die de
voorganger van de minister heeft gestuurd in antwoord op de incidenten bij
de Eurotop. Alleen al om de reden van incidentenpolitiek zijn wij niet gelukkig
met het voorliggende voorstel.Ook lijkt er sprake te zijn van symboolwetgeving, zoals ook door de Raad
van State is opgemerkt. Volgens de raad zou het slechts gaan om een cosmetische
aanpassing. Bewijs voor symbolische wetgeving wordt ook gevonden in de wens
van de minister om met de beoogde wijziging van artikel 141 enkel het medeplegen
van openlijk geweld strafbaar te stellen. Hier staat dan tegenover dat volgens
een uitspraak van de rechtbank Groningen inzake de ontruiming van het Wolters-Noordhoffcomplex,
het huidige ongewijzigde artikel 141 al toeziet op medeplegen. Zoals in de
uitspraak wordt gesteld: aldus beschouwd staat de wetsgeschiedenis er niet
aan in de weg het begrip "met verenigde krachten" zo uit te leggen dat daaronder
mede vallen die vormen van gezamenlijk optreden die medeplegen in de zin van
artikel 47 Wetboek van Strafrecht opleveren. Als deze uitspraak van de Groninger
rechtbank serieus wordt genomen, dan zou er geen enkele reden zijn om de wet
te wijzigen. Dat het enkel symbolisch of cosmetisch is, kan er ook uit worden
afgeleid dat de minister de Raad van State natuurlijk eigenlijk in het gelijk
heeft gesteld door de memorie van toelichting zo te wijzigen dat inmiddels
niet meer sprake is van een belangrijke bijdrage maar van een bijdrage aan
de strafrechtelijke handhaving.Gezien de weerzin die de minister over het algemeen heeft tegen symboolwetgeving,
rijst bij lezing van de stukken voor mijn fractie de vraag of de minister
nu toch een aanzienlijke stap verder heeft willen gaan dan enkel het strafbaar
stellen van het medeplegen aan openlijk geweld, dit ondanks de expliciete
ontkenning van de minister op een aantal plaatsen in de stukken. De minister
stelt namelijk dat hij absoluut niet de bedoeling heeft dat nieuwe categorieën
daders worden opgenomen in het normadressaatschap. Er wordt slechts gekozen,
zo stelt de minister, voor een zelfstandige maar met het medeplegen verwante
aansprakelijkheidstelling. Ondanks deze expliciete ontkenning dat het om een
verdere uitbreiding gaat, zijn er wat mijn fractie betreft echter ook veel
passages in de stukken die wel degelijk wijzen op een aanzienlijke en voor
mijn fractie niet gewenste verruiming van de strafbaarstelling. Ik geef een
aantal voorbeelden.De minister stelt in de memorie van toelichting dat het moet gaan om vocale
intellectuele en andere bijdragen aan openlijke geweldpleging. In het nader
verslag licht de minister dit toe als gejoel en ander lawaai die kunnen bijdragen
aan een sfeer van ontremming waardoor de onderlinge verstaanbaarheid van de
politie minder wordt. Hier lijkt opzet niet meer nodig en hier behoeft volgens
ons ook geen sprake meer te zijn van medeplegen in de zin van artikel
47 en toch is hier volgens de minister sprake van strafbaarstelling.In dit verband wil ik terugkeren naar het door GroenLinks aangehaalde
voorbeeld in de stukken, waarvan de minister zegt dat er geen sprake is van
strafbaarstelling. Het voorbeeld is als volgt. Persoon 1 ziet tijdens een
demonstratie dat persoon 2 in zijn buurt een fietsketting bij zich draagt.
Persoon 1 behoudt zijn plaats in de demonstratie in de buurt van persoon 2
en blijft luidkeels van zijn recht op vrije meningsuiting gebruik maken. Bij
nadering van de politie maakt persoon 2 gebruik van de fietsketting. Is persoon
1 nu wel of niet strafbaar? In het schriftelijke antwoord op onze vraag stelt
de minister dat dit niet het geval is, omdat het scanderen van leuzen niet
strafbaar is. Maar hoe verhoudt dit zich tot het antwoord dat de minister
verderop geeft, dat gejoel en lawaai die eventueel bijdragen aan een sfeer
van ontremming wel degelijk tot strafbaarheid kunnen leiden? Wij vinden dit
op z'n minst schimmig en wij vinden het op z'n ergst een veel te vergaande
uitbreiding van de strafbaarheid.Strafbaarheid kan volgens de minister ook volgen uit het dragen van uniformen,
de herkenning bemoeilijkende kleding, die, zo stelt hij, een gevoel van verbondenheid
bewerkstelligen met een groter gewelddadig geheel. Hier wordt het voor ons
echt onduidelijk. Alleen het dragen van bivakmutsen door demonstranten die
zich bezighouden met het verschaffen van voedsel tijdens de ontruiming van
een kraakpand – het voorbeeld dat de minister geeft – leidt dus
tot strafbaarheid, zou je kunnen concluderen. Bijkomend bezwaar van mijn fractie
is dat daarmee ook de individuele aansprakelijkheid verregaand wordt ondermijnd.
Graag krijg ik hierop een reactie van de minister.Op een andere plaats in het nader verslag stelt de minister: "Als wordt
vastgesteld dat de betrokkene het gevolg oftewel het geweld heeft gewild door
de aanmerkelijke kans daarop bewust te aanvaarden, kan van strafrechtelijke
aansprakelijkheid sprake zijn."Dan kom ik weer met mijn voorbeeld van de fietsketting op de proppen.
De minister heeft in eerste instantie gezegd dat er geen sprake van strafbaarheid
is, maar hier gaat het om iemand die verkeert in de buurt van een ander met
een fietsketting en die had kunnen weggaan. Deze persoon wordt dan toch strafbaar,
tenminste als ik het zojuist aangehaalde citaat van de minister nauwkeurig
lees. Als hier wel strafbaarheid uit volgt, komt dat voor mijn fractie veel
te dicht in de buurt van "je was erbij en dus ben je erbij".De heer Van de Camp (CDA):Wat mij bij deze casus interesseert, is wat die man met die fietsketting
daar doet.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Daar gaat het niet om. Dan heeft u niet goed geluisterd naar mijn voorbeeld.
Ik zal het voorbeeld nog eens uitleggen. Er zijn twee personen. Eén
heeft een fietsketting en één niet. Het gaat mij om de strafbaarheid
van degene zonder fietsketting. Wij zullen er niet over van mening verschillen
dat degene die de fietsketting bij zich heeft en deze ook gebruikt strafbaar
is. Het gaat mij om degene die daar vlakbij in de buurt is, die misschien
had kunnen weglopen, misschien de fietsketting had kunnen afnemen, maar dat
niet heeft gedaan. De minister spreekt zichzelf tegen in de stukken, want
eerst zegt hij dat er geen strafbaarheid volgt en later zegt hij dat er wel
strafbaarheid volgt. Als er wel strafbaarheid volgt, heeft mijn fractie daar
grote problemen mee.De heer Van de Camp (CDA):Ik begreep aanvankelijk dat u iemand opvoerde die, om de vrijheid van
meningsuiting kracht bij te zetten, een fietsketting bij zich had.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, in mijn voorbeeld ging het om iemand die leuzen scandeerde en dat
geldt voor mijn fractie als vrijheid van meningsuiting.In antwoord op onze vragen stelt de minister dat het wetsvoorstel er niet
toe dient – zo wij dat ook niet zouden willen – om bewijsproblemen
van het openbaar ministerie te verminderen. Op andere plaatsen in de stukken
geeft hij aan dat dit wel degelijk de bedoeling is van het voorstel. Hij doet
dat bijvoorbeeld in antwoord op de tegengestelde bezwaren die zijn ingebracht
door het college van procureurs-generaal. Deze zijn er bang voor dat het wetsvoorstel
weliswaar eerder tot een verdenking kan leiden, maar dat niet duidelijk is
hoe dit kan leiden tot een verlichting van de bewijslast. De Nederlandse vereniging
van rechtspraak heeft als bezwaar ingediend dat het voor de passant nog wel
eens lastig zal worden om aan te tonen dat er geen sprake was van betrokkenheid
bij openlijke geweldpleging. In reactie op deze tegengestelde bezwaren stelt
de minister dat verdenkingen niet alleen eerder zullen rijzen, maar ook eerder
kunnen worden hardgemaakt. Kortom, als wij de minister volgen in deze uitspraak,
wordt er in tegenstelling met wat hij ook in de schriftelijke stukken aangeeft,
wel degelijk een nieuwe categorie daders aangemerkt, terwijl het voorstel
tegelijkertijd dient om de bewijsproblemen van het openbaar ministerie aanzienlijk
te verminderen.Als ik alle stukken naast elkaar leg, moet mijn voorlopige conclusie luiden
dat er helaas geen sprake is van symboolwetgeving, want die hadden wij met
een gerust hart naast ons neer kunnen leggen, maar dat artikel 141 wordt gewijzigd
vanuit het verlangen om meer strafrechtelijke armslag te hebben bij grootschalige
demonstraties. Bij de voorgestelde verruiming van de bevoegdheden van politie
en justitie komt naar de mening van mijn fractie de rechtsbescherming van
burgers die demonstreren in het geding. Als dit wetsvoorstel doorgang vindt
in de Kamer, achten wij een versterking van de rechtspositie van burgers die
met politieel en justitieel geweld te maken kunnen krijgen, nodig om de huidige
balans die wij kennen, niet te verstoren.Bij ruimere bevoegdheden van politie en justitie wordt het van belang
dat burgers zich beter kunnen beschermen tegen misbruik van bevoegdheden.
Hiermee doel ik met name op het gebruik van geweld door de mobiele eenheid.
Naast het belang van de mogelijkheid van demonstranten om bijvoorbeeld beklag
te kunnen doen over het optreden van individuele ME'ers zouden wij het de
overweging waard vinden om ME'ers identificeerbaar te maken, met als doel
het strafrechtelijk onderzoek te dienen dat eventueel tegen hen ingesteld
zou kunnen worden. De rechter zal in zijn onderzoek naar de toepasselijkheid
van artikel 141 moeten kunnen bepalen wie op welk moment en in welke mate
geweld heeft gebruikt. Welke rol speelde dan het optreden van
de mobiele eenheid hierin? Was de mobiele eenheid in staat om onderscheid
te maken tussen geweldplegers en anderen? Politieagenten kunnen herkend en
aangeklaagd worden bij onrechtmatig optreden, maar ME'ers zijn op geen enkele
wijze identificeerbaar. Burgers staan met lege handen als een individuele
ME'er onverhoopt misbruik heeft gemaakt van zijn wettelijke bevoegdheden,
omdat hij onherkenbaar is in het ME-uniform. Ons voorstel is dan ook om ME'ers
in de toekomst een rug- of borstnummer te geven waardoor klagen tegen hen
mogelijk wordt, terwijl hun privacy wat ons betreft geen gevaar hoeft te lopen.
Stigmatisering van ME'ers kan immers zeer gemakkelijk voorkomen worden door
de rugnummers te laten rouleren, zodat deze niet aan dezelfde persoon verbonden
kunnen worden. Wat vindt de minister van dit voorstel van GroenLinks?De heer Nicolaï (VVD):Helaas is mij het kernpunt niet duidelijk geworden. De kern van het voorstel
lijkt mij dat het gehele leerstuk van medeplegen onverkort van toepassing
wordt verklaard op artikel 141, los van de memorie van toelichting en alle
nuances. Is GroenLinks daarvoor of daartegen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Medeplegen valt nu al onder het huidige artikel 141, zoals blijkt uit
de door mij aangehaalde uitspraak van de rechtbank in Groningen. Deze stelde
namelijk dat de wetsgeschiedenis helemaal niet in de weg staat om artikel
141 zo te interpreteren dat medeplegen ook strafbaar is. Als het gewijzigde
artikel 141 enkel toeziet op het strafbaar stellen van medeplegen bij openlijk
geweld, dan is het volstrekt overbodig.De heer Nicolaï (VVD):Is mevrouw Halsema het dan inhoudelijk eens met de redenering van het
kabinet dat medeplegen onverkort van toepassing zou moeten zijn op openlijke
geweldpleging?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar dan wel medeplegen in de zin van artikel 47. Mijn grote onrust is
dat er een nieuwe en heel schimmige definitie van "medeplegen" wordt geïntroduceerd
in het nieuwe artikel 141. Daarbij zijn er helemaal geen waarborgen meer voor
burgers die zich in de buurt van geweld bevinden.De heer Dittrich (D66):Mevrouw Halsema stelde voor om ME'ers rug- of borstnummers te geven. Is
zij niet bang dat burgers dan toch nog grootschalig kunnen worden aangehouden,
dat er dwangmiddelen op hen kunnen worden toegepast en dat zij enkele dagen
in voorlopige hechtenis zitten? Vervolgens worden zij vrijgelaten en weten
zij het rugnummer van de ME'er. Door in te stemmen met het wetsvoorstel zou
mevrouw Halsema dat mogelijk maken.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! De heer Dittrich moet mij niet verkeerd begrijpen. Ik heb
naar mijn mening op geen enkel moment de indruk gewekt dat mijn fractie overweegt,
in te stemmen met het wetsvoorstel.De heer Dittrich (D66):Ook niet als het rugnummer wordt ingevoerd?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, natuurlijk niet. Dat zijn geen uitwisselbare grootheden. Ik vind
dit soort voorstellen zorgwekkend. Helaas betekent een tegenstem van GroenLinks
niet dat het wetsvoorstel ook niet aanvaard zal worden. Als het door de Kamer
aanvaard wordt, acht ik het dringend noodzakelijk dat er gezocht zal worden
naar nieuwe waarborgen tegen overheidsoptreden bij bijvoorbeeld demonstraties.
Dit biedt absoluut geen afdoende bescherming tegen de mogelijke ongewenste
neveneffecten van artikel 141, maar het is iets.De heer Van der Staaij (SGP):Vindt de fractie van GroenLinks dat bijvoorbeeld het bikken van stenen
die worden gegooid of het organiseren van gewelddadigheden strafwaardig gedrag
is, en gaat u ervan uit dat dit gedrag ook nu verboden is via de wetsbepaling
inzake het medeplegen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):De heer Van der Staaij geeft nu twee heel verschillende voorbeelden. De
minister heeft ook een van die voorbeelden aangehaald. Hij noemt namelijk
de organisator van de rellen in Beverwijk. Iemand heeft bijvoorbeeld nagedacht
over rellen. Of hij strafbaar is, is naar mijn mening volstrekt afhankelijk
van de vraag of hem medeplegen in de zin van artikel 47 Wetboek van Strafrecht
ten laste kan worden gelegd. En bij het bikken van stenen geldt precies dezelfde
eis.De heer Van der Staaij (SGP):Ik meen uit de benadering van mevrouw Halsema te kunnen opmaken, dat het
aanreiken van stenen voor het gooien in haar visie onder medeplegen valt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Volgens mij valt dat onder medeplegen zoals dat op dit moment al opgenomen
is in het Wetboek van Strafrecht.De heer Van der Staaij (SGP):Is mevrouw Halsema het met mij eens dat daarover op z'n minst een grote
mate van onduidelijkheid bestaat? Dat blijkt ook uit de literatuur. Vindt
zij het dan aangewezen dat men toch maar in de praktijk kijkt hoever men kan
komen? Ik dacht dat juist de fractie van GroenLinks daar moeite mee had. Ik
verwijs ook naar de acties in de Millinxbuurt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ja, grote moeite.De heer Van der Staaij (SGP):Dan moet zij toch een voorkeur hebben voor het volgen van de koninklijke
weg, voor het verkrijgen van duidelijkheid via een wijziging van de strafwet?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vind dat het huidige Wetboek van Strafrecht voldoende mogelijkheden
schept om in bijvoorbeeld de situatie waarin stenen worden aangereikt, mensen
strafbaar te stellen. Er zijn echter andere situaties waarin politie en justitie
te snel vermoeden dat er sprake zou kunnen zijn van medeplegen. Daar heb ik
grote problemen mee. Naar mijn idee zijn er in de afgelopen jaren in een groot
aantal gevallen mensen te snel opgepakt. Dan krijg je inderdaad bewijsproblemen
bij de rechter. Dat moet echter niet worden ondervangen door de wet te veranderen.
Nee, dat moet worden ondervangen door een meer terughoudend gedrag van het
openbaar ministerie en de politie. Zo hoort het, wat mij betreft. Dat is ook
in de Millinxbuurt verkeerd gegaan. Dat had nooit mogen gebeuren.De heer Van der Staaij (SGP):Voorzitter! Ik stel vast dat juist bij kwesties als het aanreiken van
stenen, het op z'n vriendelijkst gezegd zeer discutabel is of die onder het
bereik van de huidige wet vallen. Mevrouw Halsema heeft verwezen naar een
uitspraak in een andere richting van een lagere rechter. Dat is het enige
tegenargument dat ik van haar gehoord heb. Dat lijkt mij toch wel een erg
zwakke basis.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het spijt mij, maar ik heb én naar een rechter én naar het
Wetboek van Strafrecht verwezen. Naar mijn idee biedt het huidige artikel
47 voldoende mogelijkheden om medeplegen op te kunnen leggen. Daarbij moet
kunnen worden vastgesteld dat er sprake is van individuele aansprakelijkheid.
Mijn grote bezwaar tegen dit soort wijzigingen is dat die wordt ondermijnd.
Ik kan mij niet voorstellen dat de SGP-fractie dat wenselijk vindt. Dat is
natuurlijk wel de wedervraag.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! De regering stelt voor om drie woordjes in de wetstekst
te vervangen door twee andere woorden. Zij stelt voor om "openlijke geweldpleging
met verenigde krachten" te vervangen door "openlijke geweldpleging in vereniging".
Op het eerste gezicht zou je zeggen: wat is daar nou op tegen en waarom zou
je daar moeilijk over doen? Dat was eigenlijk ook de reactie van de Raad van
State, want in het advies van de Raad van State staat eigenlijk niet veel
meer dan dat je in de praktijk niet veel van dit wetsvoorstel hoeft te verwachten.
Verder heeft de Raad van State geen inhoudelijke opmerkingen gemaakt. Dat
heeft de D66-fractie verbaasd, want wij vinden dat door de wijziging van die
woordjes een aanmerkelijke verandering in ons strafrecht wordt aangebracht.
Over de wenselijkheid daarvan en de risico's die dat met zich brengt, moeten
wij in dit debat uitgebreid stilstaan.Ik geef een voorbeeld: in Den Haag vindt een demonstratie plaats tegen
het regime van een bepaald land; daaraan wordt meegedaan door asielzoekers
die niet door het regime en de autoriteiten van dat land herkend willen worden,
en daarom bivakmutsen op hebben. De gemoederen raken verhit, er wordt geduwd,
getrokken, er vallen klappen, er wordt met stenen gegooid naar de ambassade
en toegesnelde politiemensen lopen klappen op. Volgens het huidige artikel
141 van het Wetboek van Strafrecht en de jurisprudentie van de Hoge Raad kunnen
alleen demonstranten met succes vervolgd worden die zelf een concrete uitvoeringshandeling
verricht hebben; zij moeten dus bijvoorbeeld zelf geweld hebben gebruikt.
Dat is een duidelijke afbakening: alleen de demonstranten uit mijn voorbeeld
die zelf klappen hebben uitgedeeld of stenen hebben gegooid, zouden onder
het huidige recht veroordeeld kunnen worden, maar de regering meent dat dit
in de praktijk soms te knellend is. Daar is de D66-fractie het op zich mee
eens, maar volgens het voorstel van de regering is het niet meer doorslaggevend
of je zelf een uitvoeringshandeling hebt gepleegd en is het niet meer nodig
dat je als verdachte "krachten" hebt aangewend die met de krachten van anderen
verenigd zijn. Voor de regering is voldoende dat de verdachte deel uitmaakt
van de groep die openlijk geweld heeft gepleegd en "een bijdrage heeft geleverd
aan dat geweld. Die bijdrage kán bestaan in het plegen van een gewelddadige
handeling, dat hoeft echter niet. De betrokkene kan ook met een bivakmuts
hebben rondgelopen en anderen hebben aangemoedigd". Dit is een citaat uit
de memorie van toelichting.In het door mij gegeven voorbeeld kan een asielzoeker, die zich met een
bivakmuts onherkenbaar wilde maken voor de autoriteiten in het land van herkomst
en die zich middenin de uit de hand gelopen demonstratie bevond, maar zelf
helemaal geen gewelddadige handelingen heeft gepleegd – hij heeft hooguit
iets geroepen tegen het regime in het land van herkomst, bovendien misschien
in een taal die wij en de politie niet kunnen verstaan – volgens het
voorstel van de regering vanwege artikel 141 aangehouden worden en in voorlopige
hechtenis worden genomen. Met andere woorden: het bereik van het wetsvoorstel
is groter dan het huidige wetsartikel. De kans dat onschuldigen in het schepnet
van politie en justitie worden meegenomen, is aanzienlijk.De fractie van D66 en ook andere fracties hebben er bij de regering op
aangedrongen om voorbeelden te geven van situaties waarin het nieuwe artikel
141 zou kunnen worden toegepast.De heer Schutte (GPV):Houdt de heer Dittrich rekening met het feit dat de minister er in zijn
antwoord op heeft gewezen dat bij het in zo'n gewelddadige actie vervullen
van een rol die geen geweld inhoudt, sprake moet zijn van de aanwezigheid
van opzet bij de betrokkenen? Het zal dus niet snel gaan om een onschuldige
man of vrouw die alleen met een bivakmuts rondloopt om niet herkend te worden.De heer Dittrich (D66):Ik kom daar straks op terug, want dat is natuurlijk een van de kernpunten:
opzet of voorwaardelijke opzet – bij dat laatste doen wij al iets van
die opzet af – moet uiteraard bewezen worden; dat is duidelijk.De heer Schutte (GPV):De minister heeft zelf gezegd dat niet aan de vereisten wordt voldaan
als er geen sprake is van opzet.De heer Dittrich (D66):De D66-fractie en ook andere fracties hebben de regering om voorbeelden
gevraagd: wanneer is, in dat schemergebied, gedrag strafwaardig? De minister
heeft in de nota naar aanleiding van het verslag een aantal voorbeelden gegeven
die bij mijn fractie de animo voor dit wetsvoorstel bepaald niet hebben vergroot.Ik wil twee categorieën noemen en begin met het kledingvoorbeeld.
Het voorbeeld van de bivakmuts maakt duidelijk dat het dragen van bepaalde
kleding, het zich onherkenbaar willen maken, allerlei achtergronden kan hebben.
Het hoeft niet per se tegen de politie gericht te zijn. De kans is groot dat
iemand met een bivakmuts, die zich in een groep bevindt van waaruit openlijk
geweld wordt gepleegd, opgepakt zal worden. Die persoon zal dan aannemelijk
moeten maken dat hij met het geweld niets van doen had en dat hij daaraan
door zijn kleding geen bijdrage heeft willen leveren. Dit komt toch in de
sfeer van het moeten bewijzen dat je onschuldig bent, iets wat in ons strafrecht
uit den boze is. Wat dat betreft wil ik ook verwijzen naar
het advies van de Nederlandse vereniging voor rechtspraak en het advies van
de Nederlandse orde van advocaten. In beide adviezen wordt benadrukt dat hier
goed naar moet worden gekeken.De heer Nicolaï (VVD):Wij zullen wel een reactie van het kabinet horen op de verwarring die
bij de heer Dittrich is ontstaan. Ik neem aan dat hij het ermee eens is dat
dit voorbeeld aangeeft, dat het niks te maken heeft met opzet en dat opzet
een vereiste was om überhaupt artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht
toe te passen.De heer Dittrich (D66):Het gaat om de man op de straat die zich in een demonstratie bevindt van
waaruit geweld wordt gepleegd. In mijn voorbeeld had die man ook een bivakmuts
op en heeft hij gejoeld in een taal die wij misschien niet verstaan. Volgens
de nota naar aanleiding van het verslag kan dat een bijdrage zijn aan het
geweld dat is ontstaan. Dat betekent dat politiemensen in die mêlee
van mensen de mensen met een bivakmuts oppakken, in een busje zetten en ergens
naartoe brengen. In het vervolg van dat dwangmiddel moet betrokkene dan aangeven
dat het gebruik van de bivakmuts een heel andere achtergrond had. Het voorgaande
betekent dat ook onschuldige mensen in het schepnet van de politie terecht
kunnen komen. Dat gevaar moeten wij hier onder ogen zien. Ik vraag de minister
klip en klaar te zeggen hoe het in de praktijk gaat en hoe kan worden voorkomen
dat zich de situatie voordoet dat zulke mensen worden aangehouden en misschien
zelfs in verzekering worden gesteld of in voorlopige hechtenis worden genomen.De heer Nicolaï (VVD):Of iemand in het vangnet terechtkomt en wat er vervolgens in het proces
gebeurt, zijn twee verschillende dingen. Ik meende van u net te horen, dat
iemand als het ware moet aantonen dat hij onschuldig is en dat dit een omkering
van het strafrecht is. Hoe je het wetsvoorstel ook leest, het blijft een plicht
van het openbaar ministerie om die opzet aan te tonen.De heer Dittrich (D66):Wij hebben bij de Eurotoprellen gezien dat het openbaar ministerie een
bepaald artikel ten laste heeft gelegd en mensen heeft opgepakt, maar vervolgens
iedereen heeft losgelaten omdat men de tenlastelegging niet hard kon maken,
zodat er geen vervolging heeft plaatsgevonden. Zo'n beetje alle partijen hebben
in het debat daarover in de Kamer gezegd dat dat niet de goede methode was.
Ik ben bevreesd dat op basis van het nieuwe artikel 141 dat soort situaties
zich ook kunnen gaan voordoen en dat wij dan weer met ons allen achteraf zeggen
dat het niet zo had moeten gebeuren, maar als medewetgever zijn wij dan wel
medeverantwoordelijk voor dat artikel en voor de kans die dan wellicht ontstaat.
Het is, zoals ik al heb gezegd, aan de minister om mij ervan te overtuigen
dat ik het fout zie.De heer Van de Camp (CDA):Het is buitengewoon verleidelijk om aan de hand van allerlei casuïstiek
de grenzen van dit wetsvoorstel te verkennen, maar dat moet dan maar vanmiddag.
Ik keer even terug naar de mensen met de bivakmuts. Stel, er zijn zes met
een bivakmuts. In uw casus zijn er drie onschuldig en zijn er drie actievelingen.
Er gebeurt een ernstig feit en dan verdwijnen er zes in het schepnet van de
politie. Wat is daartegen het bezwaar?De heer Dittrich (D66):Ik heb expres het voorbeeld van de asielzoeker genoemd, omdat het in de
praktijk wel eens voorkomt, dat mensen zich voor hun regime onherkenbaar willen
maken door een bivakmuts op te doen, maar tevens graag gebruik willen maken
van de vrijheid van meningsuiting die in Nederland bestaat. Ik geloof dat
collega Santi het voorbeeld van Irak noemde. Als iemand uit Irak met een bivakmuts
op allerlei dingen op straat roept en vervolgens in het schepnet meegenomen
kan worden, omdat anderen in een demonstratie geweld hebben gepleegd, dan
heb ik daartegen ernstige bezwaren, omdat een onschuldige die gebruik maakt
van de vrijheid van meningsuiting dan de dupe is.De heer Van de Camp (CDA):Ik moet mij dan iets helderder uitdrukken. Zolang niet vaststaat wie van
die zes het ernstige feit heeft gepleegd, zie ik geen andere oplossing dan
alle zes in het schepnet!De heer Dittrich (D66):Het zou er in Nederland wel heel erg treurig mee gesteld zijn wanneer,
als niet zeker is wie wat gedaan heeft, alle mensen ter plekke maar worden
opgepakt!De heer Van de Camp (CDA):Ik heb het niet over alle mensen, niet over de hele demonstratie, maar
over zo'n klein groepje binnen zo'n grote demonstratie, waarvan niet op voorhand
duidelijk is wie wat gedaan heeft. Het gaat dan niet eens om opzet of bewijs,
dat komt allemaal later. Op een gegeven moment zal de ME, al of niet met rugnummers,
toch mensen aanhouden en zeggen dat ze wel even willen zien wie erbij betrokken
was.De heer Dittrich (D66):U geeft nu precies aan waartegen mijn bezwaar zich richt. Als eerst iedereen
maar wordt opgepakt om te zien wie waarbij betrokken was, zijn wij toch verkeerd
bezig! Dat zou niet mogen!De heer Van de Camp (CDA):Nogmaals, het gaat niet om iedereen. Er doet zich een incident voor binnen
zo'n demonstratie. Ik blijf precies binnen uw casus.De heer Dittrich (D66):Iedereen van de zes, laat ik het zo zeggen!De heer Van de Camp (CDA):Ja, iedereen van de zes!De heer Dittrich (D66):En daar heb ik dus bezwaar tegen. Ik haal daarom ook het voorbeeld van
de bivakmuts aan. Soms doen mensen zo'n muts op omdat ze voor de politie onherkenbaar
willen zijn en toch geweld tegen de politie plegen. Dat is van een heel andere
orde dan wanneer iemand zo'n muts draagt om zich onherkenbaar te maken voor
autoriteiten uit het land van herkomst. Met al die specifieke omstandigheden
moet je toch rekening houden.De heer Van de Camp (CDA):Natuurlijk, maar dat doet niets af aan het feit dat, als zich in zo'n
demonstratie een ernstig incident voordoet en op voorhand niet duidelijk is
wie van de zes bivakmutsen dat deed, alle zes in het schepnetje terechtkomen!De heer Dittrich (D66):Ja, maar het is zo gevaarlijk omdat dan onschuldigen die in deze casus
dan een bivakmuts dragen...De heer Van de Camp (CDA):Maar dat weet u helemaal niet!De heer Dittrich (D66):Ja, want het is mijn casus! Die is dat iemand zich onschuldig in een demonstratie
bevindt met een bivakmuts op. De voorbeelden dat mensen schuldig zijn en opgepakt
worden, hoeven wij niet te geven, want daar zullen wij het allen wel over
eens zijn.De heer Van de Camp (CDA):Je weet op dat moment toch niet of ze schuldig of onschuldig zijn? Ik
heb net al gezegd dat het bewijs en de eventuele opzet straks wel komen. Wij
zitten nu met een demonstratie, een klein groepje om diverse redenen onherkenbaar,
ernstig incident en politie en ME al of niet met rugnummers doen wat. Volgens
mij is er dan geen enkele andere mogelijkheid dan om die zes even vast te
nemen.De heer Dittrich (D66):Jawel, goed in de gaten houden wie van dat groepje van zes bepaalde gewelddadige
handelingen pleegt. Wellicht zullen er informanten in een demonstratie moeten
zijn – stillen, zoals ze ook wel genoemd worden – en zal ander
recherchewerk moeten worden gepleegd, maar niet zomaar het schepnet over het
hele groepje gooien en zeggen: we zien later wel wie er schuldig was of niet.De heer Santi (PvdA):Ik heb eigenlijk hetzelfde voorbeeld gegeven met dezelfde vragen als de
heer Dittrich. Maar, om te voorkomen dat wij discussies door elkaar heen laten
lopen, wil ik erop wijzen dat afgezien van de wetswijziging men op enig moment
met een vraagstuk van opsporing kan komen te zitten: wie heeft het gedaan?
Voorbeelden zijn leuk, maar ze kunnen in de praktijk ook zo uitpakken dat
je nu eenmaal niet anders kan dan op zoek te gaan naar de dader. Wij moeten
het niet gaan overdrijven met dat soort voorbeelden.De heer Dittrich (D66):Daar hebt u op zichzelf wel gelijk in, maar mijn stelling is dat wij die
kans vergroten met dit wetsvoorstel, tenzij de minister in zijn beantwoording
klip en klaar aangeeft dat dit niet zo is, maar dat hoor ik dan graag!De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Volgens mij heeft dat hele vang- of schepnetverhaal weinig
met deze wet te maken, maar met wat de politie doet, met de informanten die
wel of niet in de menigte staan, enz. Als je niet precies weet wie het gedaan
heeft, het zijn er zes die het gedaan zouden kunnen hebben, het is ernstig
genoeg en je zou ze kunnen oppakken, dan kunnen zo ook volgens de huidige
wet worden opgepakt. De heer Dittrich doet alsof dit wetsvoorstel nu zulke
andere consequenties kan hebben, maar volgens mij heeft het als zodanig niets
daarmee te maken.De heer Dittrich (D66):Ik vind dat wij ons in de Kamer moeten realiseren dat de woorden die wij
hier uitspreken en de wetten die wij maken en die op papier staan wel degelijk
van belang kunnen zijn voor de wijze waarop politie en justitie in de praktijk
optreden. Mijn stelling is – en het is trouwens ook de bedoeling van
de minister – dat het wetsvoorstel dient om in bepaalde situaties te
kunnen ingrijpen. Ook voor de wetsgeschiedenis moeten wij juist dit grijze
gebied scherp kunnen afbakenen, om te bepalen of wij wel willen wat mogelijk
zal zijn.De heer Nicolaï (VVD):Maar wetsgeschiedenis is iets anders dan het opereren van de politie.
Mijn stelling was dat het ook met de huidige wet kan voorkomen dat er zes
mensen met een bivakmuts worden opgepakt, als niet helemaal duidelijk is wie
wat gedaan heeft, terwijl pas later blijkt dat maar één van
hen schuldig is.De heer Dittrich (D66):Het kan natuurlijk altijd voorkomen dat de politie een onschuldige oppakt,
maar daar gaat het nu niet over.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Bent u het met mij eens dat het opereren van de politie met dit wetsvoorstel
mogelijk een andere wettelijke grondslag krijgt, in die zin dat zij eerder
mensen mag oppakken, bijvoorbeeld als die bivakmutsen dragen? En vindt u ook
niet dat het niet juist is wat de heer Nicolaï zegt, namelijk dat er
geen verschil zou zijn tussen de huidige wet en de nieuwe wet?De heer Dittrich (D66):Met die analyse ben ik het eens. Ik formuleer het nog steeds voorzichtig,
maar de kans is groot dat de politie in dergelijke situaties sneller en vaker
gaat ingrijpen.Voorzitter! Ik zou nog een ander voorbeeld willen geven. Het dragen van
uniforme kleding kan volgens de regering gezien worden als het leveren van
een significante bijdrage aan openlijke geweldpleging, zo staat er op pagina
12 van de nota naar aanleiding van het verslag. Het bevordert het gevoel van
verbondenheid met een groter gewelddadig geheel, dat eveneens tot het plegen
van gewelddadige handelingen kan bijdragen. Wel, dat is nogal wat. De minister
van Justitie plaatst hiermee de mode-industrie eigenlijk in het verdachtenbankje.
Heel veel mensen zien er tegenwoordig praktisch identiek uit en het zou kunnen
voorkomen dat het dragen van dezelfde kleren bij een demonstratie al een verdacht
element is. Ik verneem dus graag van de minister hoe hij deze zinsnede bedoeld
heeft.Een ander voorbeeld is dat van het joelen, ook al door de heer Schutte
genoemd. Gejoel en ander lawaai kan volgens de regering gezien worden als
een gedraging die het geweld van anderen uit een groep wezenlijk bevordert.
Iemand kan dan ook als verdachte in de zin van artikel 141 worden opgepakt,
ook al staat het vast dat hij zelf geen gewelddadige handeling heeft gepleegd.
Ik noem als voorbeeld de asielzoeker die in zijn eigen taal gejoeld heeft
tegen het regime in zijn land. Daarbij maakt hij gebruik van het recht op
vrije meningsuiting, wat wij allen van belang vinden. Maar voor politiemensen,
die zijn taal misschien niet verstaan, kan dit gejoel overkomen als een aanmoediging
aan anderen in die demonstratie om openlijk geweld te plegen. De asielzoeker
uit dit voorbeeld loopt dus een grote kans opgepakt te worden. Hij zal dan
aannemelijk moeten maken dat zijn gejoel een andere achtergrond had. Daarmee
kom je toch weer in de sfeer die de NVVR en de Orde van advocaten in hun advies
schrijven: je moet welhaast aantonen, aannemelijk maken dat je onschuldig
bent. Ik vond het voorbeeld van de heer Schutte ook wel interessant, omdat
 hij zei dat je dan bijna afhankelijk bent van het toevallig
passeren van een vliegtuig, waardoor de politie het gejoel niet hoort. Je
zou zeggen dat je dan het best zoveel mogelijk vlak bij Schiphol kunt gaan
demonstreren, omdat de kans op laag overkomende vliegtuigen dan het grootst
is...Mevrouw de voorzitter! Je zou kunnen zeggen dat het adagium gaat gelden:
je was er niet bij, maar je bent er wel bij. Het wetsvoorstel maakt het immers
niet alleen mogelijk dat je als schuldige aan openlijke geweldpleging in vereniging
wordt veroordeeld omdat je daarbij aanwezig was en er ook een bijdrage aan
hebt geleverd, maar ook dat je schuldig wordt verklaard aan openlijke geweldpleging
terwijl je er niet bij was. Dit blijkt uit de zinsnede op pagina 7 van de
memorie van toelichting dat in gevallen waarin openlijk geweld niet spontaan
gepleegd wordt, de verdachte ook een rol in de organisatie ervan kan hebben
gespeeld door deelnemers aan de openlijke geweldpleging te werven. Hij hoeft
er dan helemaal niet bij aanwezig te zijn geweest. Maar hoe moet ik dan de
oproep van een student op internet zien om naar een bepaalde plaats te komen
om daar actie te voeren? Zo'n demonstratie kan uit de hand lopen en een gewelddadig
treffen worden. Kunnen dan uitlatingen via het internet om mensen te werven
te komen demonstreren, worden aangemerkt als een element om veroordeeld te
worden op grond van openlijke geweldpleging in vereniging?De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Het lijkt of de heer Dittrich nu zegt dat het heel erg zou
zijn, als zelfs zou kunnen gelden: je was er niet bij en toch ben je er bij.
Maar dat is wel de kern van medeplegen in het algemeen. Als je een moord beraamt
en een huurmoordenaar inschakelt, dan was je er niet bij, maar dan ben je
er, als het goed is, wel bij.De heer Dittrich (D66):Precies en daarom kom ik tot het volgende, te weten uitlokking. Is het
niet veel logischer om iemand die niet zelf bij de openlijke geweldpleging
aanwezig was, maar er van tevoren bijvoorbeeld bemoeienis mee had, te vervolgen
op basis van artikel 47, uitlokking? In artikel 47 staat een aantal element
genoemd. Ik zou graag van de minister willen weten of hij kan aangeven waarom
uitlokking, op grond van artikel 47, maar bijvoorbeeld ook medeplichtigheidsconstructies
op grond van artikel 48, niet gebruikt kunnen worden in samenhang met het
huidige artikel 141. Dit dan in plaats van wat de minister nu doet, namelijk
het bereik van artikel 141 via dit wetsvoorstel vergroten.De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Ik begrijp de heer Dittrich niet, want de kern van hetgeen
waar we het hier over hebben, is toch juist dat het hele leerstuk van medeplegen,
artikel 47 Wetboek van Strafrecht, niet onverkort van toepassing is op openlijke
geweldpleging. Dat is de reden waarom het wetsvoorstel voorligt.De heer Dittrich (D66):Het wetsvoorstel ligt voor, omdat de minister, op zichzelf terecht, de
volgende rechtspolitieke vraag aan de orde stelt: wij signaleren in de praktijk
dat het soms bij groepsgeweld, openlijke geweldpleging, te knellend is wat
de wetstekst nu bevat, met inbegrip van de interpretatie van de Hoge Raad
en de jurisprudentie. Het antwoord van de regering op deze rechtspolitieke
vraag is: we gaan het uitbreiden. Wat in mijn ogen onze taak als medewetgever
is, is om te kijken of het voorstel dat de regering doet, niet te ver doorschiet.
Daarom haal ik juist situaties aan waarin in mijn ogen, in de ogen van de
fractie van D66, het voorstel te ver doorschiet. In dat kader vraag ik mij
af of niet met een zinvol, goed en adequaat gebruik van artikel 47 en artikel
48, in samenhang met het huidige artikel, een deel van wat wij te knellend
vinden, rechtgezet kan worden en goed aangepakt kan worden.De heer Nicolaï (VVD):Dit is heel verhelderend, omdat ik het wetsvoorstel zo begrepen heb als
u het nu zegt, namelijk het onverkort van toepassing laten zijn van medeplegen,
artikel 47 Wetboek van Strafrecht, op openlijke geweldpleging. Als dat nu
het antwoord van de regering is, dan kunt u zich opeens alsnog vinden in dit
wetsvoorstel?De heer Dittrich (D66):Nee, want de minister zegt heel duidelijk in de stukken dat het niet de
bedoeling is zomaar de jurisprudentie over medeplegen te codificeren via verandering
van twee woorden in het wetsvoorstel. Nee, de minister signaleert dat het
soms onmogelijk is om bepaalde mensen aan te pakken die wel schuldig zijn,
maar die via de huidige wetgeving en jurisprudentie niet aan te pakken zijn;
het bereik van het wetsvoorstel moet dus groter worden. Op zichzelf is D66
het ermee eens dat er soms knellende situaties zijn en dat je het bereik moet
vergroten. De vraag is hier aan de orde of dat schepnet niet te groot is.
Daar heb ik de beantwoording van de minister voor nodig.De heer Nicolaï (VVD):U vindt inhoudelijk dat wat onder medeplegen valt, artikel 47 Wetboek
van Strafrecht, wel degelijk van toepassing zou moeten zijn op openlijke geweldpleging?De heer Dittrich (D66):Artikel 47 kan toegepast worden. In artikel 47 staat bijvoorbeeld de uitlokking,
daar waar het betreft degene die inlichtingen heeft verstrekt, waardoor er
openlijk geweld gepleegd wordt met gewelddadige gevolgen. Dan kun je iemand
die niet ter plekke aanwezig was via de artikel 47-constructie proberen aan
te pakken. Daartoe is de bewijslast wellicht moeilijk, maar je moet wel iets
kunnen bewijzen in het strafrecht. Wat de minister nu zegt, is dat iedereen
die een bijdrage heeft geleverd – die bijdrage kan er ook uit bestaan
dat je helemaal niet aanwezig bent, daar waar het openlijke geweld plaatsvindt –
op basis van het hoofddelict strafbaar kan worden gesteld. Nu, dat is risicovol
en die risico's wil ik zo goed mogelijk in kaart gebracht hebben.De heer Santi (PvdA):Wij spreken hier over mensen die schuldig zijn maar niet in enge zin hebben
deelgenomen aan het geweld. Zij hebben echter wel in geestelijke zin deelgenomen
en meegewerkt aan het geweld. Als de minister duidelijke antwoorden geeft
op alle hier gestelde vragen, alsmede ingaat op de beperkingen en een goede
inkadering voorstelt, vindt u dan dat die mensen in dit kader wel of niet
vervolgbaar moeten zijn?U houdt wel een goed verhaal over de individuele aansprakelijkheid en
strafbaarstelling, maar is het nu wel of niet een goed wetsvoorstel?De heer Dittrich (D66):Ik ben er een groot voorstander van dat schuldigen aangepakt
via het Wetboek van Strafrecht aangepakt worden. Iemand die zich schuldig
maakt aan een strafbaar feit, moet vervolgd kunnen worden en onder omstandigheden
veroordeeld worden. De vraag is alleen, hoe je dat gaat doen. En die vraag
is hier aan de orde.Nadat uzelf ook allerlei belangwekkende vragen heeft gesteld, merkt u
aan het eind van uw eerste termijn op positief tegenover dit wetsvoorstel
te staan. Ik heb echter eerst het antwoord van de minister nodig. Ik zal daar
heel goed naar luisteren en dan bepalen of ik het daarmee eens ben. Ik kan
in tweede termijn pas een oordeel geven. Ik signaleer dat het schepnet van
politie en justitie vergroot wordt door dit wetsvoorstel en dat daardoor de
kans toeneemt dat onschuldigen aangehouden en veroordeeld kunnen worden. Er
zijn goede antwoorden van de minister nodig om D66 ervan te overtuigen met
dit wetsvoorstel in te stemmen.De heer Van der Staaij (SGP):Mevrouw de voorzitter! De voorgestelde wijziging van artikel 141 van het
Wetboek van Strafrecht brengt geen grote verandering in de tekst van deze
bepaling. Slechts een enkel woord wordt gewijzigd. In plaats van de woorden
"met verenigde krachten" komen de woorden "in vereniging". De wetswijziging
is evenwel geen bagatel. Integendeel, een aanzienlijke verruiming van de strafbaarstelling
van openlijke geweldpleging is beoogd. De gewijzigde bepaling breidt de kring
van personen die zich aan openlijke geweldpleging schuldig maken uit tot degenen
die zelf geen gewelddadige handelingen verrichten maar welbewust en wezenlijk
bijdragen aan openlijke geweldpleging.De SGP-fractie deelt het uitgangspunt van de regering dat ook een dergelijk
handelen strafwaardig is. Vanuit deze houding bejegenen wij het wetsvoorstel
dan ook positief.Met de voorgestelde verruiming hoopt de regering te komen tot een meer
bevredigende strafrechtelijke afhandeling van geweldpleging tijdens rellen
zoals die rondom de Eurotop hebben plaatsgevonden, alsmede bij voetbal- en
krakersrellen. Hoewel het wetsvoorstel niet bedoeld is voor een bepaald type
incidenten, is in de toelichting wel duidelijk een link gelegd met de toegenomen
gewilde en voorbereide confrontaties met de politie. De juridische mogelijkheden
om bij grootschalige gewelddadige ordeverstoringen op te treden, zijn naar
de mening van de regering te beperkt gebleken. Met het oog op te verwachten
rellen in verband met de Europese kampioenschappen is er reden temeer om hierover
bezorgd te zijn.De vraag is echter opgeworpen, of er daadwerkelijk sprake is van een lacune
in de wetgeving. Ik wil in dit verband vooropstellen dat wij er wel van uitgaan
dat artikel 141 te beperkt is om bijvoorbeeld degene die stenen aanreikt bij
gewelddadigheden te veroordelen. Ik verwijs naar de gezaghebbende uitleg van
de Hoge Raad van 9 oktober 1990, waarbij nadrukkelijk de koppeling wordt gemaakt
met persoonlijke gewelddadige handelingen en dus moet het ook gaan om persoonlijke
uitvoeringshandelingen. Met deze uitspraak is – op zijn mildst gezegd –
moeilijk te verenigen dat veroordeling wegens medeplegen nu al over de band
van artikel 47 mogelijk zou zijn. Niettemin is terecht de vraag opgeworpen,
in hoeverre aan de wetswijziging een grondige evaluatie van de bestaande strafrechtelijke
middelen ten grondslag gelegen heeft. Over de mogelijkheden die het geldende
recht verder nog biedt voor het beteugelen van gewelddadige ordeverstoringen,
is in de stukken al het nodige gewisseld. Op een aantal genoemde wetsartikelen,
onder meer betreffende opruiing, wederspannigheid en vechterij, is nader ingegaan.
Wil de minister in dit verband nog ingaan op de mogelijkheden die artikel
140 van het Wetboek van Strafrecht biedt in verband met het deelnemen aan
een criminele organisatie? Hoe ziet hij de reikwijdte van dit artikel in verhouding
tot het nieuwe artikel 141?Terecht beklemtoont de regering dat het onderhavige wetsvoorstel geen
wondermiddel biedt voor de bestrijding van gewelddadige ordeverstoringen.
Het staat niet op zichzelf, maar moet ook in samenhang worden gezien met andere
maatregelen. Er staat nog een tweetal andere wetsvoorstellen op de agenda
die eveneens het beteugelen van grootschalige ordeverstoringen tot doel hebben.
Wil de minister nader ingaan op de samenhang tussen het voorstel dat wij vandaag
bespreken en beide andere wetsvoorstellen?In een ander kader is de verwijzing naar de wijziging van artikel 141
gevallen. Ik doel op de debatten over de bestrijding van het geweld op straat.
Is de minister van mening dat er met het nieuwe artikel in de hand daadwerkelijk
meer mogelijkheden bestaan voor de strafrechtelijke afhandeling van dergelijke
voorvallen van redeloos geweld? In de stukken lijkt dit nu enigszins te worden
gerelativeerd. Er wordt immers op gewezen dat in dergelijke gevallen vervolging
wegens mishandeling veel meer in de rede zou liggen. Ook ik wil de minister
eraan herinneren dat in het kader van de debatten over geweld op straat uitdrukkelijk
naar deze wetswijziging is verwezen. Hoe moet ik dat dan plaatsen?Een belangrijke vraag in het kader van deze wetsbehandeling is welke handelingen
zoal onder de reikwijdte van het verruimde artikel 141 vallen. In de stukken
zijn nogal wat verschillende bewoordingen gehanteerd om de voor strafbaarheid
noodzakelijke bijdrage aan het geweld te karakteriseren. Soms wordt in de
nota naar aanleiding van het verslag zonder nadere toevoeging gesproken over
"een bijdrage". Een andere keer wordt gerept over "een wezenlijke bijdrage".
Ook lees ik over "een voldoende wezenlijke bijdrage". Tot slot wordt nog gesproken
over "een significante bijdrage". Scheppen deze verschillen in taalgebruik
geen risico voor het te leveren bewijs? Een eenduidige terminologie lijkt
mij hier wenselijk. Aan welke van de genoemde karakteriseringen geeft de minister
de voorkeur?Die bijdrage aan het geweld kan een veelzijdig karakter hebben. Genoemd
is onder meer een intellectuele bijdrage, waaraan bijvoorbeeld de organisator
van ongeregeldheden zich schuldig maakt. Ook een vocale bijdrage in de vorm
van aanmoedigend gejoel kan genoeg zijn voor strafbaarheid. De regering noemt
verder gedragingen die, doordat ze de ontdekking van de ware toedracht van
de gewelddadigheden bemoeilijken, anderen aanmoedigen. Zal het in de praktijk
echter niet buitengewoon lastig zijn om te bewijzen dat bijvoorbeeld het dragen
van uniforme kleding om deze reden plaatsvond? Hoe wordt het gooien van rookbommen
beschouwd? Natuurlijk zal het effect zijn dat observatie en
herkenning worden bemoeilijkt. Kan dit gedrag ook worden aangemerkt als een
gedraging ter bevordering van het plegen van geweld?In hoeverre kan een bijdrage aan het groepsgeweld ook uit een nalaten
bestaan? In de toelichting is gewezen op de zwijgzaamheid achteraf als een
onderdeel van een welbewust gekozen collectieve opstelling. In hoeverre kan
hierin naar het oordeel van de regering een grond voor strafbaarheid gelegen
zijn?Die vraag kan ook aan de orde zijn in verband met de positie van de toeschouwer
bij ongeregeldheden. De regering beklemtoont dat de enkele aanwezigheid bij
openlijke geweldpleging nog geen strafbaarheid schept. "Je was erbij, dus
je bent erbij" is niet aan de orde. "Je stond erbij en je keek ernaar", zo
begrijp ik uit de stukken, is evenmin een voldoende basis. Nieuwsgierigheid
is geen toereikende grond voor strafbaarheid, aldus de regering. Met andere
woorden, er is dus geen verplichting voor de omstanders dan wel medestanders
om zich uit de voeten te maken. Tegelijkertijd wordt evenwel gesteld dat wordt
verwacht dat men in de letterlijke zin afstand houdt van de geweldplegers.
Zit tussen beide uitspraken niet een zekere spanning? Kortom, wil de regering
nader ingaan, niet zozeer op de positie van de onschuldige passant die even
langskomt en weer verder trekt – daar zullen de vragen niet snel rijzen –
maar juist op de positie van de partijdige toeschouwer die bijvoorbeeld juicht
bij elke sneuvelende ruit?De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Vorige week hebben wij de ongeregeldheden in Amsterdam
rond de taxichauffeurs kunnen waarnemen. De gearresteerden worden verdacht
van de volgende zaken: geweldpleging, opruiing en deelname aan een criminele
vereniging (artikel 140). Dat laatste heeft mij en met mij een aantal andere
mensen nogal verbaasd, omdat wij weten welke zware eisen er aan de bewijslast
van artikel 140 worden gesteld. De vroegere woordvoerder justitie van de VVD-fractie,
de heer Korthals, heeft tijdens een algemeen overleg op 11 december 1997 over
de rellen rond de Eurotop de toenmalige minister van Justitie op het hart
gebonden om voor dit soort situaties nooit meer artikel 140 te gebruiken.
Is er naar de mening van de huidige minister van Justitie thans wel sprake
van een juiste toepassing van dit artikel? In december waren er op en rond
het Binnenhof rellen met scholieren. Welke bevoegdheden misten de politie
en de ME zowel bij het optreden tegen de taxichauffeurs als bij het optreden
tegen de scholieren die het nieuwe artikel 141 wél biedt? Met andere
woorden, was er een ander resultaat geweest als wij toen al het nieuwe artikel
141 zouden hebben gehad?Ik kom op het artikel zelf en begin met een aantal opmerkingen over het
voorstel om "verenigde krachten" te wijzigen in "in vereniging". In het Wetboek
van Strafrecht komt het begrip "in vereniging" reeds voor. Zo geldt bij diefstal
in vereniging een bepaald samenwerkingsverband. In zijn uitleg van het voorstel
schrijft de minister dat er geen andere criteria voor moeten worden gesteld
dan nu voor "verenigde krachten" geldt. Dreigt daarmee geen tegenstrijdigheid
in het Wetboek van Strafrecht te ontstaan op het punt van de uitleg door de
rechter van het begrip "in vereniging"? Immers, de rechter kent al jarenlang
het begrip "diefstal in vereniging" en kan dan geneigd zijn om aan het nieuwe
artikel 141 dezelfde eisen te stellen.Wat is nu precies de bijdrage die van anderen verwacht kan worden dan
degenen die duidelijk waarneembaar openlijk geweld plegen? Volgens de minister
moeten wij af van het begrip "verenigde krachten" en moeten wij kijken naar
wezenlijke bijdragen, naar noodzakelijke bijdragen of naar bijdragen sec.
Wat moeten wij verstaan onder die wezenlijke bijdragen? Op pagina 12 van de
nota naar aanleiding van het verslag staat een aantal voorbeelden die de nodige
vragen oproepen.Ik begin bij de organisator. Wij moeten niet alleen naar de rellen in
Beverwijk blijven kijken. Wie is nu precies de organisator, waar moet hij
zitten en wanneer wordt hij opgepakt? Ik denk dat wij artikel 141 alleen maar
kunnen gebruiken als de politie duidelijk weet wie de organisator is en als
voor de politie duidelijk waarneembaar is dat deze organisator een rol speelt.
Kan een organisator die bijvoorbeeld in Delfzijl zit, strafrechtelijk aansprakelijk
worden gesteld voor alle zaken die uit de hand lopen, zoals vernielingen en
mishandelingen? Dezelfde vragen gelden voor degene die volgens de memorie
van toelichting openlijke geweldpleging kan sturen.De heer Van de Camp (CDA):Hoe beantwoordt u zelf die vraag?De heer De Wit (SP):Naar mijn idee kan de organisator niets te maken hebben met artikel 141,
maar zou hij hoogstens strafbaar kunnen zijn op grond van artikel 47 over
het medeplegen, uitlokken of aanzetten tot iets. Ik vind dat dus geen duidelijk
voorbeeld voor de verruiming die wordt voorgesteld.De heer Van de Camp (CDA):Degene die bijvoorbeeld via internet expliciet organiseert of oproept
tot het verzamelen op een bepaald moment en een bepaalde plaats, kan volgens
u dus nooit vanwege artikel 141 worden veroordeeld?De heer De Wit (SP):Mijn voorkeur gaat in ieder geval uit naar een veel duidelijker artikel:
artikel 47 over uitlokking, gelegenheid bieden tot of het oproepen tot. Mijn
voorkeur gaat dus niet uit naar artikel 141, zoals nu wordt voorgesteld.De heer Van de Camp (CDA):De strafmaat bij artikel 47 is vaak lager dan bij toepassing van artikel
141. Komt de organisator dan niet beter weg dan degene die, al of niet dom,
de zaken uitvoerde?De heer De Wit (SP):Het kan dat de strafmaat een verschil oplevert, maar dat is nog geen reden
om artikel 141 te verruimen tot degene die op de achtergrond ooit iets georganiseerd
heeft wat later helemaal uit de hand is gelopen.Ook ik ga in op de kleding en het uiterlijk van degenen die aan een demonstratie
of soortgelijke manifestaties deelnemen. De bivakmuts is al genoemd. De heer
Dittrich gaf daarbij al een duidelijk voorbeeld. Ik geef nog een ander voorbeeld
dat ook op de realiteit is gebaseerd. De media maken vaak opnamen van dit
soort ordeverstoringen. Het risico bestaat dat degene die de opname heeft
gemaakt, door de rechter wordt gedwongen om zijn videobanden aan de politie
ter inzage te geven. Het is goed mogelijk dat men alleen om die reden een
bivakmuts draagt. Hetzelfde geldt voor de kleding die mensen dragen. Uiterlijke
verschijnselen, zoals uniforme kleding of de manier waarop krakers of punkers
eruit zien, kunnen in dit land geen element zijn om mensen direct in verband
te brengen met openlijke geweldpleging. Het risico van een verschuiving op
grond van dit soort uiterlijke kenmerken is naar mijn idee levensgroot aanwezig.Voorzitter: WeisglasDe heer De Wit (SP):Voorzitter! Hetzelfde geldt voor het schreeuwen, roepen en aanmoedigen.
Ik ben nog uit de tijd van de Vietnamdemonstraties. Het beste voorbeeld dat
ik uit die tijd ken, is de bekende leuze: "Johnson, moordenaar". Alle demonstranten
die tegen de oorlog in Vietnam demonstreerden, hadden niet "Johnson, moordenaar"
geroepen, maar "Johnson, molenaar". De politie kon dat onderscheid nooit horen.
Met andere woorden: al diegenen die verdacht werden van de belediging van
een bevriend staatshoofd, voerden aan dat de politie het verkeerd had gehoord.
Overigens werd in die tijd ook nog gediscussieerd over de vraag of Johnson
wel een bevriend staatshoofd was.De voorzitter:Ik heb het niet goed gehoord. Hoe wilt u het in de Handelingen vermeld
zien?De heer De Wit (SP):Ik heb het over de leuze die werd geroepen: "Johnson, moordenaar". De
demonstranten, opgepakt door de politie, zeiden dat zij slechts "Johnson,
molenaar" hadden geroepen.De voorzitter:Ter vermijding van een misverstand: dit was een kleine speelsheid van
uw voorzitter.De heer De Wit (SP):Ik kan mij voorstellen dat u niet bij die demonstraties aanwezig bent
geweest, voorzitter.De voorzitter:Daar ben ik veel te jong voor!De heer De Wit (SP):Goed. De vraag is dus: waar gaan wij heen als het roepen van aanmoedigingen
in verband kan worden gebracht met openlijke geweldpleging? Gaan wij ook op
dat punt niet schuiven in de richting van het verruimen van de mogelijkheden
voor de politie? Dat is eigenlijk mijn conclusie over het voorliggende voorstel
voor artikel 141. Juist de voorbeelden van de minister uit de stukken geven
aan dat het uitbreiden van de kring van mensen die betrokken zijn bij het
delict openlijke geweldpleging, verband houdt met het oprekken van bevoegdheden
van de politie. Het gaat om het verruimen van die kring met mensen die er
eigenlijk niets mee te maken hebben. Daardoor is een levensgroot risico aanwezig
dat onschuldigen door de politie worden gearresteerd.Vervolgens kom ik te spreken over lid 2 van artikel 141. De minister maakt
een duidelijk onderscheid tussen lid 1 en lid 2. Nu is de vraag wat iemand
die in de ogen van de minister alleen maar aansprakelijk gesteld wordt op
grond van lid 1, precies ten laste wordt gelegd als het zover komt. Is dat
"slechts" openlijke geweldpleging en mag dan in dat geval niet gekeken worden
naar die ene uit de groep die zich schuldig heeft gemaakt aan een overtreding
op grond van lid 1, dus aan mishandeling, vernietiging en erger? Of bestaat
het risico dat de rechter die persoon aanspreekt op lid 1 maar erbij vermeldt
dat hij eigenlijk ook betrokken is bij een delict waarbij lid 2 aan de orde
is, zodat hij een zwaardere straf dan normaal voor dit delict uitspreekt?De heer Dittrich (D66):Ook als gevolg van de toelichting en wat in de nota naar aanleiding van
het verslag staat, is het toch zonneklaar dat wanneer je in aanmerking komt
voor lid 2, je dan zelf die handeling moet hebben verricht die bijvoorbeeld
de dood tot gevolg heeft.De heer De Wit (SP):Maar het gaat om degene op wie de uitbreiding van toepassing is en die
het geweld niet gepleegd heeft, dus om degene die bijvoorbeeld iets heeft
geroepen en de dader aangemoedigd heeft. De vraag is waarvoor die persoon
aansprakelijk is. Alleen het deelnemen aan die openlijke geweldpleging, zoals
je zou moeten veronderstellen, of zit er het risico in dat een zwaardere straf
wordt gegeven aangezien er sprake is van toepassing van lid 2?De heer Dittrich (D66):Die persoon valt in uw voorbeeld dan toch niet onder lid 2?De heer De Wit (SP):Dat is dus mijn vraag. Op dat moment hebben wij te maken met openlijke
geweldpleging. De rechter vormt zich daarover een beeld. De
vraag is dan of de ernstige feiten die zijn gepleegd ook worden toegerekend
aan degenen die erbij stonden, iets hebben geroepen of wat dan ook.Voorzitter! De passage over de zwijgzame demonstrant heeft mij wat bevreemd,
omdat het nu bij uitstek de politie is die bij de arrestatie als eerste zin
uitspreekt dat iemand niet verplicht is om een verklaring af te leggen. Degene
die van dat recht gebruikmaakt, kan naderhand niet verweten worden dat hij
van dat recht gebruik heeft gemaakt en dat er op die manier voor de politie
een probleem ontstaat. Dat mag ook geen reden zijn om naar een ruimere uitleg
van artikel 141 toe te gaan.Voorzitter! Ik kom tot een samenvatting aangaande het voorliggende voorstel.
Mijn fractie ziet het grote risico dat er een kring van personen gaat ontstaan
die bij openlijke geweldpleging de kans loopt door de politie gearresteerd
te worden, niet zozeer op grond van deelname aan duidelijk openlijke geweldpleging
maar op grond van uiterlijke verschijnselen, zoals kleding, of andere kenmerken,
zoals het roepen of ergens bijstaan. De politie moet bij openlijke geweldpleging
optreden, maar moet op grond van het nieuwe wetsvoorstel tegelijkertijd iedereen
in de gaten houden die qua kleding, roepen of wat dies meer zij mogelijkerwijs
erbij betrokken zou kunnen zijn. Dat lijkt mij een onmogelijke opgave. Mocht
het wetsvoorstel worden aangenomen en mocht artikel 141 artikel 140 gaan vervangen,
dan vrees ik dat onder het motto "de eerste klap is een daalder waard" geprobeerd
wordt zoveel mogelijk mensen op te pakken om de kans te hebben dat de personen
die men daadwerkelijk moet hebben, erbij zitten. Daarmee raken wij op een
hellend vlak. Het strafrecht, ooit bedoeld als het laatste middel om in onze
samenleving zaken te ordenen, ook gericht op individu van de persoon, gaat
hierbij gebruikt worden om problemen van openbare orde tot een oplossing te
brengen. De vergroting van de bevoegdheden die dit wetsvoorstel met zich brengt
voor de politie leidt ertoe dat een te grote kring mensen het risico loopt
in het strafrechtelijk circuit terecht te komen, gearresteerd te worden. In
dit verband noem ik ook de samenhang met de wetsvoorstellen inzake bestuurlijke
ophouding en verruiming van de bewaringsmogelijkheden. Wat dat betreft meen
ik dat wij op de verkeerde weg zijn, omdat bij invoering van die voorstellen
het strafrecht hoe langer hoe meer wordt verhard, terwijl het gaat om een
probleem dat eigenlijk niet via het strafrecht moet worden opgelost.De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Door een aantal woordvoerders is de scholierendemonstratie
in december genoemd. Ik was er ook en, mede omdat ik politiewoordvoerder ben
voor mijn fractie, heb ik de gehele middag gadegeslagen hoe een en ander zich
ontwikkelde. Mij is een incident bijgebleven toen de rellen net begonnen en
de ME nog niet aanwezig was. Er waren alleen een aantal agenten met de platte
pet bij. In de menigte was een viertal jongens met elkaar in de weer. Eén
van die jongens had een fles in de hand. Op een gegeven moment was duidelijk
dat drie jongens reuze pret hadden en dat zij de vierde enorm zaten op te
hitsen om die fles te gooien. Er werden op dat moment met verschillende dingen
gegooid. Ik kon het niet precies volgen, maar duidelijk was dat die drie jongens
de stoere figuren waren en dat die andere jongen – althans, zo zag het
ernaar uit – de kneus was die zich liet overhalen om die fles te gooien.
De huidige wet laat niet toe dat die drie jongens, die in mijn lekenogen de
kwaaie pieren waren, op basis van artikel 141 Wetboek van Strafrecht voor
openlijke geweldpleging worden opgepakt. Dat is natuurlijk, hoe je het ook
wendt of keert, een gek gat in de wet. Zo ziet de VVD-fractie vooralsnog dit
wetsvoorstel. Wij zien het volstrekt niet – en wat dat betreft verschil
ik wellicht van mening met een aantal andere woordvoerders – als een
oprekking en zeker niet als een aantasting van de grondprincipes van het strafrecht.
Het is wat ons betreft alleen maar een logische en betere invulling van het
individuele schuldbeginsel van het strafrecht. Hierdoor wordt namelijk niet
alleen de uitvoeringshandeling – dus het gooien van die fles –
maar evenzeer het aanmoedigen, aanzetten tot of uitlokken strafbaar gesteld.De heer Dittrich (D66):Het lijkt erop dat u het beeld schetst dat die jongens die de fles niet
gooiden, niet aangepakt kunnen worden. Dat kan wel, want zij kunnen op grond
van artikel 47 aangepakt worden doordat hun verweten wordt dat zij die vierde
hebben uitgelokt tot het gooien van die fles. Dat is een combinatie van artikel
47 en artikel 141.De heer Nicolaï (VVD):Er is vrees ik sprake van een misverstand bij u, maar ik hoop dat het
kabinet dat voor u uit de wereld kan helpen. De kern van het probleem is dat
artikel 141 Wetboek van Strafrecht door de formulering "met verenigde krachten"
alleen maar de krachtshandeling strafbaar stelt. Dus je moet fysiek die handeling
verricht hebben om volgens artikel 141 Wetboek van Strafrecht strafbaar te
zijn. Zo lees ik dat artikel, maar belangrijker is dat de Hoge Raad dat artikel
ook zo leest. Daar vloeit uit voort dat het normale geheel van uitlokken,
dwang, aanzetten tot, enz. – wat wij in het strafrecht kennen als medeplegen –
niet onverkort van toepassing is op dit artikel. Dat ondervangen, is –
zo lees ik het wetsvoorstel – precies de bedoeling van deze wetswijziging.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Volgens mij schuilt het misverstand bij de heer Nicolaï zelf. Medeplegen
veronderstelt toch gelijkwaardigheid en samenwerking? Dus dan gaat het ook
om de krachtshandeling, anders hebben wij het over medeplichtigheid.De heer Nicolaï (VVD):In het strafrecht is medeplegen niet voorbehouden aan de uitvoeringshandeling.
Integendeel, er staat een heel rijtje waarin zaken als uitlokken en dwang
zijn opgenomen. Deze handelingen kunnen leiden tot veroordeling op grond van
medeplegen en dat heeft dezelfde strafmaat als het gewone delict. Ik begrijp
niet dat mevrouw Halsema en de heer Dittrich hier moeite mee hebben, want
waarom zou het aanreiken van een vuurwapen en de oproep om daar iemand mee
neer te schieten, volgens medeplegen evenzeer strafbaar zijn als die moord
zelf, en waarom zou het aanreiken van die steen of die fles in dezelfde situatie
niet strafbaar zijn in de vorm van medeplegen? Dat is niet uit te leggen en
volgens mij is daar inhoudelijk geen enkele overweging voor, behalve de historische
verklaring dat de wetgever ooit bij dit wetsartikel inderdaad
dacht aan iets wat een fysieke handeling vergt, waarmee het leerstuk medeplegen
zoals wij dat in het strafrecht kennen, impliciet werd buitengesloten. Dat
lijkt mij een omissie die wij zo snel mogelijk moeten herstellen.De heer Dittrich (D66):Ik snap nu waarom de heer Nicolaï dit twee onvergelijkbare dingen
vindt. Hij vergeet namelijk dat iemand in het moordvoorbeeld voor medeplegen
misschien niet zelf de persoon gewurgd hoeft te hebben, maar dat hij wel met
de functionele dader de opzet moet hebben gehad om de moord te plegen. Dan
is deze persoon volgens de Hoge Raad een medepleger. In het geval waarover
wij nu spreken, gaat het om spontane acties tijdens demonstraties die uit
de hand lopen. Dan is het logisch dat degene die een ondersteunende handeling
heeft verricht, bijvoorbeeld via een medeplichtigheidsconstructie wordt gedagvaard,
maar niet wordt gezien als de hoofddader.De heer Nicolaï (VVD):Ik blijf het onbegrijpelijk vinden en ik houd het, met alle respect, voorlopig
op een misverstand. Ik neem aan dat ook de andere woordvoerders die moeite
hebben met dit wetsvoorstel het erover eens zijn dat in mijn casus de drie
jongens die ervoor zorgen dat de vierde de fles gooit, volgens medeplegen
veroordeeld zouden moeten kunnen worden. Ik begrijp dat de Hoge Raad van mening
is dat dit wel logisch, maar niet mogelijk is, omdat het woord "kracht" te
veel slaat op de uitvoeringshandeling zelf en die is niet verricht door de
drie jongens. Ik begrijp ook niet hoe iemand kan betogen dat dit op grond
van medeplegen niet even strafbaar zou zijn als het gooien van de fles, als
dit bij bijna alle andere delicten in het strafrecht wel zo is bij medewerking,
stimulering, organisatie of uitlokking.Mevrouw Halsema (GroenLinks):In de redenering van de heer Nicolaï betekent dit dat de huidige
wet, waarin "met verenigde krachten" staat, naar zijn idee medeplegen uitsluit.De heer Nicolaï (VVD):Ja.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Hoe verhoudt dit zich dan tot de jurisprudentie die ik heb aangehaald,
waarin wordt gesteld dat de wetsgeschiedenis dit helemaal niet uitsluit? Het
gevaar van de redenering van de heer Nicolaï is immers dat er een uitgebreide
definitie van "medeplegen" wordt opgenomen in een nieuw artikel 141.De heer Nicolaï (VVD):Die verhouding is niet zo ingewikkeld. Mevrouw Halsema sprak over een
uitspraak van een lagere rechter, namelijk de rechtbank Groningen, maar ik
over een uitspraak van de Hoge Raad. In het gunstigste geval zou gezegd kunnen
worden dat er verwarring is in de jurisprudentie, maar die verwarring wil
ik juist wegnemen. Iedereen zou er toch voor moeten zijn dat dit door de wetgever
wordt geregeld en niet via de jurisprudentie.De heer De Wit (SP):Is de heer Nicolaï het met mij eens dat precies het voorbeeld dat
hij geeft, aangeeft voor welke grote problemen de politie en de ME komen te
staan? Stel, hij staat achter glas en ziet dat mensen een fles aan elkaar
doorgeven. In zo'n situatie zou iemand om die fles gevraagd kunnen hebben
omdat hij dorst heeft. Hoe kan de heer Nicolaï aannemen, op basis van
de keten van drie of vier personen die hij heeft gezien, dat al deze personen
te maken hebben met medeplegen? Hij baseert dat dus op eigen waarneming en
past dan verruiming toe op grond van dit wetsvoorstel.De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Dit is een heel andere discussie. Ik had het bovendien ook
over mijn "lekenogen". Ik ben blij dat ik daar geen ander oordeel over hoef
te geven. Die discussie kan bij elk delict gevoerd worden. Als vier mensen
iemand in elkaar slaan, is dat mishandeling. Dat kan onder een ander artikel
vallen, maar daarbij speelt dan exact hetzelfde probleem. Als men niet precies
weet hoe het zit, worden ze alle vier opgepakt en verhoord. Dan wordt gekeken
wie het gedaan heeft. Misschien hebben zij het alle vier gedaan of misschien
is er maar één schuldig. Dat probleem heeft niets met dit wetsvoorstel
te maken.De heer De Wit (SP):Het heeft er natuurlijk wel mee te maken, omdat de heer Nicolaï juist
het voorbeeld geeft om aan te geven welke mogelijkheden artikel 141 zal bieden
als het wordt aangenomen. Hij vindt op grond van zijn eigen waarneming, die
hij op grote afstand van de demonstratie achter glas heeft gedaan, dat de
vier personen allen betrokken zijn bij het gooien van een fles door een vierde
persoon. Dat is het risico dat erin zit.De heer Nicolaï (VVD):Mijnheer De Wit, ik vind helemaal niets! Mijn formulering was: als die
drie personen de kwade geniën zouden zijn achter het gooien van die fles,
dan zou toch niemand in dit huis betogen dat zij toch maar vrijuit zouden
moeten gaan wat betreft het medeplegen van openlijke geweldpleging.De heer De Wit (SP):Maar daarvoor moeten zij dus eerst worden gearresteerd op grond van een
waarneming die eigenlijk nergens op slaat?De heer Nicolaï (VVD):Ik werk niet bij de politie. Ik heb ook geen verzoek gedaan tot opsporing.Voorzitter! De duidelijkheid ten aanzien van dit wetsvoorstel neemt echter
niet weg dat wij de nodige twijfels hebben over de praktische implementatie
van een en ander. Die twijfels hebben wij ook in de schriftelijke voorbereiding
geuit. Dat is iets anders dan die simpele wetswijziging die ons zo logisch
voorkomt. Wij hadden immers wel degelijk enige zorg ten aanzien van dat hele
principiële leerstuk van de individuele toets in het strafrecht. Ik zeg
dit ook omdat wij volgende week over de vormen van bestuurlijke ophouding
praten, waarbij dit, wat ons betreft, wel degelijk een heel belangrijk en
lastig punt zal worden. Later zullen wij ook nog een vergelijkbare discussie
krijgen als het gaat om de individuele schuld en verdenking, om de hele fouilleringdiscussie.
Wij moeten dus wel degelijk heel alert zijn in de wijze waarop wij daarmee
omgaan. Maar wij vinden dus om de redenen die ik zojuist aangaf, dat het hier
nu net niet aan de orde is. Wij vinden dat de onschuldige passant, die een
paar keer in voorbeelden aan de orde is gesteld, nu juist geen ander risico
loopt dan wanneer hij voor allerlei andere delicten opgepakt zou kunnen worden en ten onrechte verdacht zou kunnen worden.Enkele woordvoerders hebben voorbeelden aangehaald die zij niet verhelderend
vonden werken. Ik vond de casus van GroenLinks inzake de dranghekken wel verhelderend.
Het gaat daarbij om een demonstratie waarbij het er steeds drukker en agressiever
aan toegaat. Op een gegeven moment wordt de druk zo groot dat de menigte door
de dranghekken valt en de agenten onder te voet loopt. Zijn degenen die vooraan
staan en dus de agenten onder voet lopen, dan te veroordelen op grond van
openlijke geweldpleging? De minister zegt dat die mensen als zodanig niet
te veroordelen zijn. Als zij alleen maar vooraan stonden en om die reden niet
anders konden dan die agenten onder de voet lopen, dan moeten zij niet veroordeeld
worden. Deze wetswijziging gaat nu juist om het volgende. Als er personen
achter gestaan hebben die bewust de mensen hebben opgehitst en ook letterlijk
de boel hebben opgeduwd, wat tot het onder de voet lopen van de agenten heeft
geleid, dan kun je die personen beter direct op grond van artikel 141 Wetboek
van Strafrecht oppakken. Het idee van "je was erbij dus je bent erbij" is
niet aan de orde. Dat is, wat ons betreft, redelijk goed uitgelegd in de nota
naar aanleiding van het verslag.De heer Dittrich (D66):Volgens mij maakt de heer Nicolaï het nu onduidelijk. Hij gebruikt
het voorbeeld van personen die erachter stonden en die andere mensen als een
soort willoos werktuig hebben gebruikt om anderen onder de voet te lopen.
Daar heb je toch het hele wetsvoorstel niet voor nodig? Dat had ook onder
het oude artikel 141 strafbaar gesteld kunnen worden.De heer Nicolaï (VVD):Volgens mij denkt de Hoge Raad daar anders over. Als de fysieke handeling
niet is verricht door diegene, als die krachten niet zijn gebruikt, dan is
iemand niet strafbaar op grond van artikel 141. Daarom proberen wij de boel
nu juist aan te passen met behulp van zoveel mogelijk instemming in de Kamer.
Ik ben heel benieuwd hoe dat vervolgens gaat lopen.Als het gaat om de casuïstiek, dan is het omgekeerde iets minder
duidelijk. Je was er niet bij, en je bent er toch bij. Dat is dus de categorie
"organisator", zoals de heer De Wit en anderen die noemden. Hoever kan dat
gaan? Hoe indirect kunnen de bemoeienis en het voorbereidingswerk van iemand
zijn om toch nog een reële kans te maken om in aanmerking te komen voor
strafbaarstelling op grond van artikel 141? Onze visie – die krijg ik
voor de duidelijkheid graag bevestigd, zeker gelet op de verwarring die er
lijkt te zijn – moet artikel 141 natuurlijk in de eerste plaats gaan
om het gedrag. Enkele woordvoerders hebben het over de bivakmutsen gehad;
die factor is strafrechtelijk natuurlijk totaal niet relevant, want het gaat
om het daadwerkelijke gedrag. In de tweede plaats gaat het om de intentie
bij dat gedrag en dus om de opzettelijke bijdrage aan de geweldpleging. Ik
interpreteer dat heel nadrukkelijk anders dan meejoelen, want ik zou niet
weten hoe je dat, misschien met uitzondering van heel bijzondere gevallen,
als een opzettelijke bijdrage aan geweld kunt zien. Wij moeten vasthouden
aan een ondergrens: het moet gaan om opzet; "opzet" kan ook voorwaardelijke
opzet zijn, maar daarmee heb je het wel ongeveer gehad. Anders gezegd: als
de minister bevestigt dat, uitgedrukt in het juridisch jargon, in ieder geval
sprake moet zijn van het welbewust aanvaarden van een aanmerkelijke kans dat
door je gedrag een significante bijdrage wordt geleverd aan de openlijke geweldpleging,
zal de VVD-fractie nadrukkelijk positief ten opzichte van dit wetsvoorstel
staan. Aan die ondergrens van opzet ofwel voorwaardelijke opzet moet altijd
worden vastgehouden.Tot slot: het is ongelukkig dat ook door het kabinet nogal wat fuss wordt
gemaakt over dit wetsvoorstel; dat was ook de teneur van de reactie van de
Raad van State. Volgens mij stelt het wetsvoorstel niet zoveel voor. Vervolgens
wordt er weer fuss gemaakt over het feit dat er fuss over wordt gemaakt; zo
raken wij nog verder achterop. Ik hoop bevestigd te krijgen dat hiermee gelukkig
een gaatje in de wet wordt gedicht.De vergadering wordt van 15.02 uur tot 15.20 uur geschorst.Voorzitter: Van NieuwenhovenMinister Korthals:Voorzitter! Het doet mij genoegen dat vandaag het wetsvoorstel tot wijziging
van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht wordt behandeld. In het wetsvoorstel
wordt een in omvang bescheiden wijziging voorgesteld. Bijna alle sprekers
hebben daarop gewezen. De woorden "met verenigde krachten" worden vervangen
door de woorden "in vereniging". Daardoor wordt de reikwijdte van de strafbaarstelling
van openlijke geweldpleging uitgebreid. Niet alleen het plegen van een gewelddadige
handeling, maar ook het op een andere wijze bijdragen aan de openlijke geweldpleging
kan de betrokkene strafbaar maken. De voorgestelde wijziging past in een bredere
ontwikkeling van de strafrechtelijke aansprakelijkheid. Met name het medeplegen
is in dit verband relevant. Immers, dit is een deelnemingsfiguur waarmee openlijke
geweldpleging nauw verwant is. Ook de openlijke geweldpleging vereist immers
een aantal plegers waartussen een bepaalde mate van samenwerking bestaat.
Voor medeplegen is tegenwoordig niet meer vereist dat de verdachte een uitvoeringshandeling
heeft verricht. De medepleger hoeft bij het plegen van het delict zelfs niet
aanwezig te zijn. Ik refereer, net als anderen hebben gedaan, aan het containerdiefstalarrest.
Dan ligt het niet voor de hand om bij openlijke geweldpleging nog langer te
eisen dat de betrokkene per definitie een gewelddadige handeling heeft gepleegd.Het wetsvoorstel heeft van een aantal kanten kritiek ontmoet. Opvallend
aan die kritiek is, dat zij eigenlijk in twee soorten uiteenvalt. De ene soort
is de kritiek die het wetsvoorstel overbodig noemt. Soms wordt gesproken van
symboolwetgeving. Ook wordt wel gesteld dat de uitbreiding van de reikwijdte
van artikel 141 niets toevoegt naast andere delictsomschrijvingen. De andere
soort kritiek is tegenovergesteld van aard. De kern van die kritiek is dat
het wetsvoorstel veel te ver gaat. Er zou een vorm van collectieve aansprakelijkstelling
worden geïntroduceerd. De voorgestelde uitbreiding van de strafrechtelijke
aansprakelijkheid zou om die reden niet verenigbaar zijn met de strafrechtelijke
beginselen. Beide soorten van kritiek worden soms in één
adem genoemd. Ik hecht er daarom aan, de Kamer erop te attenderen dat zij
niet met elkaar verenigbaar zijn. Als uitbreiding van de reikwijdte van artikel
141 Wetboek van Strafrecht niets toevoegt naast andere strafbaarstellingen,
kan zij moeilijk onverenigbaar zijn met strafrechtelijke beginselen. Of wij
zouden moeten aannemen dat die andere strafbaarstellingen ook al niet door
de beugel kunnen. Wie het wetsvoorstel wil bekritiseren, moet dan ook een
keuze maken. In dit verband wil ik wijzen op de uitspraak van mevrouw Halsema,
die mij eigenlijk verweet dat ik meedeed aan symboolwetgeving. En, zei zij,
de Raad van State heeft in het advies toch min of meer aangegeven dat er sprake
is van symboolwetgeving. Even later betoogde zij dat het wetsvoorstel volgens
haar eigenlijk te ver gaat. Ook mijn idee is, voorzitter, dat er geen sprake
is van symboolwetgeving. Vandaar ook dat het zeer wel aanvaardbare wetgeving
is. Ik ben overigens benieuwd wat de fractie van GroenLinks gaat doen met
het door haar samen met het CDA ingediende initiatiefwetsvoorstel over de
strafbaarstelling van de zwarte handel. Uit de bewoordingen van het advies
van de Raad van State blijkt dat die het ziet als symboolwetgeving.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ter vastlegging in de Handelingen wijs ik erop dat de beoordeling
door de Raad van State aanzienlijk milder is geweest. De raad heeft niet het
woord "cosmetisch" gebruikt, wat bij dit wetsvoorstel wel het geval is geweest.Minister Korthals:De Raad van State gebruikt niet bij alle wetsvoorstellen dezelfde bewoordingen,
maar het kwam er in beide gevallen op neer dat het iets van symboolwetgeving
had.Voorzitter! Zelf meen ik, maar dat zal u duidelijk zijn, dat in dit wetsvoorstel
het goede midden wordt bewaard. De jurisprudentie van de Hoge Raad inzake
het medeplegen biedt naar mijn mening een ook bij openlijke geweldpleging
bruikbaar kader. Met dat standpunt bevind ik mij overigens in het goede gezelschap
van prof. De Hullu, hoogleraar straf- en procesrecht in Tilburg, blijkens
zijn inaugurele rede.De heer Santi en mevrouw Halsema vroegen hoe dit wetsvoorstel zich verhoudt
tot het uitgangspunt van de individuele aansprakelijkheid. Naar mijn mening
blijft dat uitgangspunt bij het wetsvoorstel en bij de openlijke geweldpleging
recht overeind. Vereist blijft dat de betrokkene opzettelijk een substantiële,
wezenlijke of significante bijdrage aan de openlijke geweldpleging heeft geleverd.
Een betrokkene wordt dus niet gestraft wegens door anderen gepleegd geweld,
maar voor zijn eigen bijdrage daaraan. Wie enkel aanwezig is bij een openlijke
geweldpleging, maar daar geen opzet toe heeft en geen bijdrage aan levert,
is niet strafbaar. Wel moeten anderen geweld plegen om de bijdrage van de
betrokkene strafbaar te maken. Als er geen geweld gepleegd wordt, is er immers
ook geen sprake van openlijke geweldpleging. Maar dit aspect is niet in strijd
met het beginsel van de individuele strafrechtelijke aansprakelijkheid. Dat
is bij andere delicten immers net zo. Wie bij een diefstal op de uitkijk staat,
is ook alleen schuldig aan het medeplegen van diefstal als zijn medepleger
inderdaad spullen heeft weggenomen.Het wetsvoorstel staat naar mijn oordeel dan ook niet op gespannen voet
met strafrechtelijke beginselen. Het is echter ook geen symboolwetgeving.
De uitbreiding van de reikwijdte van artikel 141 is bepaald niet zonder belang.In de eerste plaats brengt zij met zich dat intellectuele bijdragen aan
de openlijke geweldpleging tot strafbaarheid wegens het plegen van openlijke
geweldpleging kunnen leiden. Wie rellen organiseert, zoals destijds in Beverwijk,
behoort wegens openlijke geweldpleging gestraft te kunnen worden. Ook personen
die op de achtergrond blijven en andere relschoppers aanwijzingen geven, moeten
naar mijn mening onder de reikwijdte van artikel 141 vallen. Vanmiddag zijn
daarvan ook voorbeelden genoemd.In de tweede plaats is de uitbreiding van belang voor personen die het
gewelddadig handelen van anderen opzettelijk bevorderen. Dat kan gebeuren
door aan te moedigen, maar ook door het dragen van dezelfde bivakmutsen als
degenen die gewelddadig handelen. De herkenning van deze personen wordt op
deze wijze immers bemoeilijkt en dat kan ertoe bijdragen dat zij gewelddaden
plegen die anders achterwege waren gebleven.In de derde plaats valt te denken aan personen die het geweld feitelijk
mogelijk hebben gemaakt door bijvoorbeeld een cordon te vormen rond degenen
die gewelddadig handelen.Voorts wil ik niet onvermeld laten dat de onderhavige wijziging ook tot
effect heeft dat het bewijs van openlijke geweldpleging wordt vergemakkelijkt.
Bewezen hoeft immers niet meer te worden dat betrokkene een gewelddadige handeling
heeft gepleegd, voldoende is dat vaststaat dat hij een wezenlijke bijdrage
aan het geweld heeft geleverd. Deze verlichting van de bewijslast is overigens
niet het oogmerk van deze wetswijziging. Dat is het in lijn brengen van deze
strafbaarstelling met de jurisprudentie inzake medeplegen. De daarmee gepaard
gaande verlichting van de bewijslast is echter wel een prettige bijkomstigheid.Voorzitter! Ik ga nu in op de specifieke vragen. Veel sprekers hebben
gevraagd wat nu een wezenlijke bijdrage is. Gesignaleerd is dat wel eens verschillend
over die bijdrage wordt gesproken; in plaats van een voldoende wezenlijke
bijdrage, wordt ook wel eens gesproken over een significante bijdrage. Dat
is volgens mij wel zo ongeveer hetzelfde; het gaat altijd om een concrete
en – wanneer men aanwezig is – ook zichtbare of – als men
niet aanwezig is – wezenlijke bijdrage. Dit begrip wordt op een aantal
wijzen begrensd. Centraal staat het verband dat er is gelegd met medeplegen.
Ik wil eraan herinneren dat ook de gedragingen die bijvoorbeeld bijgedragen
hebben aan diefstal limitatief in de wet zijn omschreven. Het kan gaan om
het met de auto iemand naar een inbraak brengen, het kan gaan om het organiseren,
etc. etc. In dit wetsvoorstel wordt er aangesloten bij deze jurisprudentie
over medeplegen. Overigens denk ik dat het goed is om in dit verband op te
merken dat juist uit de litteratuur en de jurisprudentie blijkt – het
staat ook in de stukken – dat het leerstuk van het medeplegen niet van
toepassing is op artikel 141. Anders zou de redenering van mevrouw Halsema
inderdaad kloppen. Zij verwees naar een uitspraak van de rechtbank te Groningen,
maar daarna is er een uitspraak van de Hoge Raad geweest.Verder wordt het begrip begrensd door de voorbeelden uit de schriftelijke
behandeling en de voorbeelden die wij vandaag bespreken. Hiermee wordt het
algemene kader van de jurisprudentie inzake medeplegen verder ingevuld. Mijns
inziens wordt de strafwaardigheid op deze manier voldoende helder begrensd.
Ik merk hierbij nog op dat ook het begrip "gewelddadige handeling" voor enigerlei
uitleg vatbaar is. In 1886 is er bij de behandeling van de wet in de Kamer
al heel nadrukkelijk uitgesproken dat men dit begrip wilde beperken tot de
gewelddadige handeling zelf. Om strafbaar te zijn op grond van het eerste
lid van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht zou iemand zelf een gewelddadige
handeling moeten hebben gepleegd.De heer Santi gaf een interessant voorbeeld van demonstranten die een
bivakmuts op hebben omdat zij niet herkend willen worden door een buitenlands
regime. In zo'n geval kan uit het dragen van een bivakmuts inderdaad niet
worden afgeleid dat zij de opzet zouden hebben gehad tot het plegen van geweld,
als daar bij zo'n demonstratie sprake van is geweest. Ook deze personen moeten
er echter zorg voor dragen dat zij niet aan het openlijke geweld bijdragen.
Als zij met een bivakmuts op opzettelijk in de nabijheid gaan staan van personen
die ook zo'n muts op hebben en openlijk geweld plegen of dat bevorderen, dan
kan er uiteraard wel strafbaarheid ontstaan. Ik refereer er nog aan dat ook
in de memorie van toelichting al is aangegeven dat er ook goede redenen kunnen
zijn om bij een demonstratie een bivakmuts te dragen. Kortom, het enkel dragen
van zo'n muts is bij geweldpleging door mensen met bivakmutsen op niet strafbaar;
er moet dus sprake zijn van bijkomende omstandigheden.De heer Santi (PvdA):U geeft terecht aan dat er een goede reden kan zijn om een bivakmuts te
dragen en daardoor niet herkend te worden, maar u zegt erbij dat zij zich
maar uit de voeten moeten maken als er een rel ontstaat, om niet verzeild
te raken tussen degenen die die rel veroorzaken. Wordt er zo niet een soort
strafrechtelijke risicoaansprakelijkheid gecreëerd, in die zin dat je
strafbaar bent als je je niet snel genoeg uit de voeten maakt omdat je niet
begrijpt wat de politie aan het doen is, of omdat de politie verkeerde of
niet begrijpelijke instructies geeft? Denk bijvoorbeeld aan het bestuurlijk
ophouden, waarbij vooraf gewaarschuwd moet worden. Als je dit soort dingen
niet begrijpt, ben je er al gauw bij.Minister Korthals:Ik heb het ook anders gezegd. Ik heb bedoeld dat degenen die bivakmutsen
op hebben terwijl er geweld wordt gepleegd door mensen die eveneens bivakmutsen
dragen, waarbij zij degenen die geweld willen plegen beschermen, zich wel
een beetje kwetsbaar maken voor strafbaarheid. Het zuivere feit van het dragen
van een bivakmuts leidt echter niet tot strafbaarheid.Mevrouw Halsema (GroenLinks):In het voorbeeld dat u noemt met betrekking tot het nader verslag, waarbij
het ook gaat om mensen met bivakmutsen, volgt er wel strafbaarheid voor degenen
met bivakmutsen die proviand verzorgen voor de anderen.Minister Korthals:Ja, maar die zijn dan ook met een wezenlijke bijdrage bezig. Als zij proviand
verzorgen voor degenen die met stenen of wat dan ook gooien, dan leveren zij
een wezenlijke bijdrage en zijn zij inderdaad strafbaar volgens dit wetsvoorstel.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan ga ik even terug naar het voorbeeld van de heer Santi, want ik vind
het namelijk helemaal niet zo vanzelfsprekend als u nu zegt. Stel, er is een
demonstratie van asielzoekers met bivakmutsen op en een deel van die groep
zorgt ervoor dat de anderen te eten krijgen en vervolgens besluiten die anderen
over te gaan tot geweld: dan is alsnog de hele groep strafbaar, omdat die
anderen voor voedsel hebben gezorgd. Dat is toch helemaal niet vanzelfsprekend?Minister Korthals:Nee, dat is het grote gevaar van casuïstiek, want je kunt het altijd
weer een tikje anders zeggen dan ik het bedoel.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het was uw eigen voorbeeld.Minister Korthals:Dat betrof het proviand aanbrengen bij mensen die bezig zijn met strafbare
gedragingen. Dat is iets anders dan wanneer zij toevalligerwijze proviand
leveren en een uur daarna mensen met stenen gaan gooien, want dan is er geen
strafbaarheid. Maar dat is altijd het geval: het hangt van de omstandigheden
en van het moment zelf af of iets strafbaar is of niet.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Ik wilde de minister vragen of we hier niet te
zeer vanuit de theorie praten bij het schetsen van de rollen die iedereen
bij zo'n ordeverstoring speelt. Acht de minister het mogelijk dat de politie
in staat is, om even bij het voorbeeld te blijven, onderscheid te maken tussen
de mensen met een bivakmuts op die er staan en mensen die bepaalde mensen
afschermen? Immers, dat gaat vaak heel snel, zodat er helemaal niet de tijd
is om er rustig over na te denken en te bepalen: wie moeten wij nu hebben?
Met andere woorden: stelt de minister niet veel te hoge eisen aan de politie,
in de veronderstelling dat dit in de praktijk mogelijk is?Minister Korthals:Het gaat niet alleen om het op dat moment mensen oppakken. Het kan ook
zo zijn dat er bijvoorbeeld een informant zit binnen de groep die de politie
erop wijst: die en die horen erbij. Er zal uiteindelijk in het strafproces
bewezen moeten worden dat deze mensen een wezenlijke bijdrage hebben gehad.
Dat zal moeten blijken uit video-opnames, uit woorden die uitgesproken zijn
of uit allerlei andere gedragingen; het moet natuurlijk altijd nog bewezen
worden.De heer De Wit (SP):De politie heeft in mijn ogen niet de tijd om daar rustig over na te denken.
Onderkent u niet het gevaar dat juist artikel 141 er aanleiding toe geeft,
dat mensen dan maar in groten getale worden opgepakt – ik heb daarvan
gezegd: de eerste klap is een daalder waard – en dat vervolgens wordt
gekeken, in de loop van het voorarrest, wat daar eigenlijk uit komt? Misschien
verdwijnt artikel 141 dan wel weer van het toneel en moeten alle mensen vrijgelaten
worden.Minister Korthals:In dat geval is er altijd nog de mogelijkheid om schadevergoeding
te krijgen. Het is ook zo dat dit soort zaken aan de hulpofficier van justitie
wordt voorgelegd. Vervolgens zal er, als je betrokkenen langer in verzekering
moet stellen, het oordeel moeten komen van de officier van justitie. En om
het niet al te lang te maken komt in ieder geval binnen redelijke termijn
de rechter-commissaris in beeld. Bovendien, als je als politie al in zo'n
opwindende situatie zit, pak je ook wel degenen waarvan je zeker weet dat
het zo is, want je kunt ze toch niet allemaal pakken.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! Toen de minister nog Kamerlid was en we hier in
de Kamer spraken over de Eurotoprellen, heeft hij gezegd: je moet nooit mensen
oppakken, een paar dagen in verzekering/voorlopige hechtenis houden en hen
vervolgens de straat op sturen en zeggen: we konden de zaak niet rond krijgen,
om op zo'n manier bijvoorbeeld een evenement veilig te stellen. Mijn vraag
aan de minister is: bent u niet bang dat u met dit wetsvoorstel, waarin u
de reikwijdte van artikel 141 vergroot, juist het risico vergroot dat de politie
mensen oppakt en dat dan inderdaad misschien de hulpofficier of de officier
van justitie later zal zeggen: we kunnen het niet duidelijk krijgen? Door
die bijdrageformulering van de minister in de stukken maakt hij dat risico
wel erg groot.Minister Korthals:Toen ik Kamerlid was, heb ik mij inderdaad uitgesproken tegen het feit
dat mensen worden opgepakt op grond van artikel 140, omdat ik dat een oneigenlijk
gebruik van artikel 140 vond. Daar blijf ik achter staan. Ik zeg dit ook tegen
de heer De Wit die daarover een vraag gesteld heeft in verband met de rellen
met de taxichauffeurs. Ik zal mij nog verstaan met het OM. Daar bestaat inderdaad
wel de gedachte dat bij de taxichauffeurs wezenlijk sprake is geweest van
artikel 140. Sterker nog, ik meen dat enkele mensen al zijn voorgeleid bij
de rechter-commissaris en niet in vrijheid gesteld zijn. Ik kom daarop nog
terug.Ik denk niet dat dit sneller zal voorkomen als artikel 141 wordt zoals
nu wordt voorgesteld. Ik denk dat inderdaad alleen de kans wordt vergroot
dat meer mensen die in feite een bijdrage verlenen aan de openlijke geweldpleging,
zullen worden gepakt en dat hoop ik.De heer Dittrich (D66):Maar de minister merkte zojuist op dat, wanneer blijkt dat mensen ten
onrechte zijn opgepakt, altijd een vordering tot schadevergoeding kunnen indienen.
Daarmee wekt hij de indruk de kans te nemen dat er ook onschuldigen meegenomen
worden.Minister Korthals:Dat kan altijd gebeuren. Er kunnen ook onschuldige mensen worden opgepakt
wegens vermeende diefstal en dan blijkt later dat zij dat niet gedaan hebben.
Ik had een beetje het idee dat artikel 140 bijna bewust oneigenlijk gebruikt
werd. Ik ga er natuurlijk altijd van uit dat de politie artikel 141 in zijn
nieuwe vorm op de juiste wijze zal gebruiken. In theorie is natuurlijk mogelijk
dat later blijkt dat er onvoldoende bewijs is om vast te stellen dat iemand
daadwerkelijk heeft meegedaan.De heer Dittrich (D66):Maar daar gaat het juist om! Wij stellen ons als medewetgever de vraag
of hetgeen de minister voorstelt met betrekking tot artikel 141, niet een
te groot risico inhoudt dat in de praktijk de politie dit artikel vaak verkeerd
zal toepassen omdat de reikwijdte van dit artikel wellicht te groot is.Minister Korthals:Dat geloof ik dus niet. Ook op grond van het huidige artikel is het mogelijk
dat de politie de verkeerde mensen oppakt, bijvoorbeeld dat, wanneer zij allemaal
met een bivakmuts op lopen, de politie net de verkeerde oppakt en niet degene
die de stenen heeft gegooid of wat dan ook. Dat risico zit er altijd in.Voorzitter! De heer Santi vroeg: wat is een wezenlijke bijdrage? Hij noemt
als voorbeeld eieren gooien tijdens een demonstratie. Ook de heer Van der
Staaij ging hierop in. Ik vestig er de aandacht op dat het gooien van eieren
nu reeds valt onder de werking van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht,
althans als het moedwillig gebeurt. Als u in de tuin een ei gooit, valt het
er niet onder. Als u het bij de buurman gooit weer wel, maar dan valt het
niet onder artikel 141 want dan moet u het nog samen met uw vrouw doen, bedenk
ik nu.De Hoge Raad heeft het begrip "gewelddadige handeling" ruim uitgelegd.
KorthalsHet dreigend opdringen en spuwen vallen bijvoorbeeld daaronder. Eieren
gooien gaat naar mijn mening nog een stap verder dan spuwen.Ik heb al iets gezegd over de relatie tot medeplegen. Ik wil echter nog
een aantal zaken verhelderen omtrent de relatie tussen de
strafbaarstelling van openlijke geweldpleging en het medeplegen. Het medeplegen
is een vorm van deelneming. Het geeft een uitbreiding aan de strafbaarheid,
niet alleen de pleger maar ook de medepleger van diefstal is strafbaar. Dat
geldt in het algemeen, maar bij openlijke geweldpleging ligt dit echter anders.
Die strafbaarstelling impliceert eigenlijk zelf al een vorm van medeplegen:
samen openlijk geweld plegen. Aan strafbaarheid wordt in dit bijzondere geval
echter de eis gesteld dat ieder een gewelddadige handeling moet hebben gepleegd,
althans volgens de huidige wet. Uit de jurisprudentie wordt afgeleid, dat
medeplegen in dit geval niet ten laste kan worden gelegd. Daarmee zou de beperking
tot personen die zelf geweld plegen immers worden omzeild, terwijl de wetgever
die beperking destijds nadrukkelijk heeft aangebracht. Daarom is het aan de
wetgever om te bekijken of wij de eis willen blijven stellen dat eenieder
zelf een gewelddadige handeling moet hebben gepleegd.De heer Santi en andere sprekers vragen zich af hoe de politie onderscheid
zal maken tussen onschuldige passanten en geweldplegers. Doorslaggevend zijn
daarbij het opzet van de betrokkene en de significante bijdrage die deze moet
hebben geleverd. Bewezen moet worden dat de geweldpleging is bevorderd ofwel
door vervolging van geweldplegers onmogelijk te maken ofwel door de rellen
te organiseren ofwel door een kordon om de geweldplegers te vormen, et cetera.
De betrokkene moet dus duidelijk en bewijsbaar iets hebben gedaan om strafbaar
te zijn. Wellicht refereert de heer Santi met zijn referentie aan het nemo-teneturbeginsel
aan de opmerkingen van de Nederlandse orde van advocaten. Ik kan dat standpunt
niet delen. Bewezen moet worden het opzet op de openlijke geweldpleging en
het daadwerkelijk daaraan leveren van een significante bijdrage. Het bewijs
daarvan kan niet uit het zwijgen van de verdachte worden afgeleid. Er moeten
verklaringen van anderen of bijvoorbeeld videobanden zijn waaruit zulks blijkt.
Als deze verklaringen of banden het bewijs van een significante bijdrage lijken
te leveren, ligt het evenwel voor de hand dat de betrokkene zal aangeven waarom
deze conclusie niet mag worden getrokken. Wie met een bivakmuts op en een
stok in de hand tussen geweldplegers verkeert, zal gewoonlijk ook willen uitleggen
waarom dat niet als een bijdrage aan het geweld moet worden opgevat. Strijd
met het nemo-teneturbeginsel zie ik dan ook niet.Waarom is ook het tweede lid van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht
niet aangepast? Is het niet wenselijk dat ook strafverzwarende gevolgen voor
rekening van medeplegers komen? De heer Van de Camp en de heer De Wit vroegen
hiernaar. Het tweede lid van artikel 141 bedreigt diegene die openlijk geweld
pleegt met een zwaardere straf, indien hij opzettelijk goederen vernielt of
indien het door hem gepleegde geweld enig of zwaar lichamelijk letsel dan
wel de dood ten gevolge heeft. Die strafverhoging ziet dus alleen op diegene
die het geweld zelf pleegt. Ik geef er de voorkeur aan dat zo te laten. Het
is mijns inziens wenselijk dat de strafverhoging slechts in aanmerking komt
voor personen die in voldoende mate tot het intreden van het strafverzwarende
gevolg hebben bijgedragen. Het enkele feit dat iemand aan een openlijke geweldpleging
bijdraagt betekent nog niet dat hij aan dat vereiste voldoet. Bij de openlijke
geweldpleging kunnen immers tientallen personen betrokken zijn, terwijl ze
zich over een groot terrein kan uitstrekken. Dat iemand op de ene plek iets
doet, betekent dan ook niet dat hij voldoende heeft bijgedragen aan het letsel
dat op een heel andere plek wordt teweeggebracht.De heer Van de Camp wil ook een verhoging van de strafmaxima inzake artikel
306. Wij bespreken vandaag artikel 141, maar niettemin zal ik er iets over
zeggen. Hij stelt namelijk voor de strafmaxima op het misdrijf van artikel
306 van het Wetboek van Strafrecht te verhogen. Ik begrijp dat hij een strafmaximum
van vier jaar voorstelt op het deelnemen aan een aanval of vechterij indien
de aanval of vechterij zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft gehad en
een maximum van acht jaar als de aanval of vechterij de dood ten gevolge heeft
gehad.De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Ik begrijp de beantwoording op het punt van de strafverzwaring
nog niet helemaal, dat lid 2 niet van toepassing zou moeten zijn op het medeplegen.
Ik kan dat juridisch volgen als er geen sprake is geweest van opzet, want
dan is er sowieso geen sprake van medeplegen en van dit hele artikel. Aangezien
bij zwaar lichamelijk letsel en de dood niet van opzet wordt gesproken, begrijp
ik dat. Er wordt echter ook gesproken van het opzettelijk vernielen van goederen.
Waarom wordt voor dat aspect niet ook degene die bewust heeft georganiseerd
of opgezet als medepleger aangemerkt?Minister Korthals:Er wordt heel duidelijk voor gekozen om wel diegene die het effect heeft
bewerkstelligd, te bedreigen met een hogere straf, maar niet degene die de
gevolgen wellicht niet gewild heeft.De heer Nicolaï (VVD):Dat begrijp ik, maar ik doel op iemand die heeft voorbereid dat goederen
vernield worden. Dan gaat die redenering volgens mij niet meer op.Minister Korthals:Openlijke geweldpleging kent vele vormen. Zo is er openlijke geweldpleging
tegen de politie, het gooien van stenen, etc. Als dit door enkelen wordt opgevat
in de zin van "wij kunnen de auto's wel eventjes omdraaien" dan wordt dat
beschouwd als iets wat door degenen die wel hebben meegewerkt aan de openlijke
geweldpleging, een niet beoogd gevolg is. Om die reden is deze verbinding
niet gelegd.De heer Van de Camp (CDA):Ik heb mijn vraag over artikel 306 in een heel ander kader gesteld. Ik
heb gevraagd of het gewijzigde artikel 141 ook van toepassing is op kleiner
groepsgeweld.Minister Korthals:Daar kom ik nog op, maar u stelt toch wel voor om artikel 306 een hogere
strafbedreiging te geven?De heer Van de Camp (CDA):Maar wel graag in de door mij gewenste volgorde. Naar de mening van de
fractie van het CDA is verwarring gecreëerd in de nota naar aanleiding
van het verslag. Als dat niet was gebeurd, zou ik een heel ander betoog hebben
gehouden over artikel 306.Minister Korthals:Dan zal ik nu eerst ingaan op de vraag wat artikel 141
Wetboek van Strafrecht bijdraagt aan het bestrijden van zinloos geweld. Bij
zinloos geweld is het grootste probleem niet zozeer dat het niet strafbaar
is. Er kan van openlijke geweldpleging sprake zijn, er kan van mishandeling
sprake zijn, er kan van zware mishandeling sprake zijn, er kan zelfs van doodslag
sprake zijn. Indien ten gevolge van de geweldpleging zwaar lichamelijk letsel
of de dood intreedt, kan dat bij de strafmaat in rekening worden gebracht.
Het probleem van het zinloos geweld is meer een maatschappelijk probleem.
Hoe dringen wij het geweld in onze samenleving terug? Wij moeten daar met
een combinatie van maatregelen aan werken. Ik denk aan de actie van het inleveren
van slag- en steekwapens. Ik denk aan observatie door camera's. Als er zinloos
geweld gepleegd wordt, hoeft dat geen openbaar geweld te zijn. Het kan ook
geweld zijn dat uiteindelijk wordt vervolgd op basis van mishandeling, zware
mishandeling of mishandeling de dood ten gevolge hebbend.De heer Van de Camp (CDA):Dit is een relevant betoog over zinloos geweld in onze samenleving, maar
daar gaat het nu niet om. Het gaat erom dat op een gegeven moment een kleiner
groepje iets verschrikkelijks doet, waarvan je kunt zeggen dat sprake is van
de delictsomschrijving van artikel 141 met de daarbij komende verlichting
van de bewijslast die de minister in het begin van zijn betoog aangaf, maar
waarvan niet op voorhand is te omschrijven wie wat gedaan heeft. Ik begrijp
nog steeds niet waarom deze wijziging van artikel 141, mede ingegeven door
de Tjoelkeraffaire, volgens de nota naar aanleiding van het verslag uitdrukkelijk
niet op dit soort zaken ziet.Minister Korthals:In hoger beroep in de Tjoelkeraffaire is de hogere straf voortgevloeid
uit de wijziging in de tenlastelegging. Aanvankelijk was bij de rechtbank
een tenlastelegging uitgebracht op grond van artikel 141, maar in hoger beroep
was sprake van "zware mishandeling, de dood ten gevolge hebbend".Ik vind het ongelukkig dat de strafverzwaring voor artikel 306 van het
Wetboek van Strafrecht bij dit wetsvoorstel naar voren is gebracht, al begrijp
ik het wel. Volgens mij voert dit te ver. Daarbij stel ik voorop dat ik de
algemene bezorgdheid over geweldpleging met ernstige gevolgen deel. Dat moge
ook blijken uit het feit dat ik overweeg om de maximumstraf op eenvoudige
mishandeling te verhogen. De door het CDA voorgestelde verhoging van de strafbedreiging
bij artikel 306 gaat mij, gelet op het wettelijk systeem dat wij hebben, dus
te ver. Bedacht moet worden dat de strafbaarheid op grond van artikel 306
niet bedoeld is voor gevallen waarin iemand een ander zelf of samen met anderen
opzettelijk heeft mishandeld. In die gevallen gelden de strafbaarstellingen
van mishandeling en zware mishandeling, ook als de mishandeling bij gelegenheid
van een vechtpartij plaatsvond. Die strafbaarstellingen kennen ook veel hogere
strafbedreigingen. Artikel 306 is vooral bedoeld voor die gevallen waarin
niet kan worden bewezen dat iemand opzettelijk aan het intreden van de dood
of het zwaar lichamelijk letsel heeft bijgedragen, maar alleen dat hij bij
de vechtpartij aanwezig is geweest. Het voorstel van de heer Van de Camp zou
tot gevolg hebben dat iemand die aan een vechtpartij deelneemt waarbij een
ander iemand met dodelijk gevolg mishandelt, een zwaardere straf riskeert
dan degene die een ander bij een andere gelegenheid met dodelijk gevolg mishandelt.
Op overtreding van artikel 300, derde lid, van het Wetboek van Strafrecht
staat namelijk zes jaar gevangenisstraf. Volgens het voorstel van het CDA
zou dat zelfs acht jaar worden. Deze vergelijking maakt ook duidelijk dat
het niet wenselijk lijkt alleen een discussie over de strafmaat van artikel
306 te voeren. Ik hoop dan ook dat de discussie over de herijking van de strafmaxima
daarvoor het kader kan bieden. Zoals bekend is, komt dat binnenkort ter behandeling
in de Tweede Kamer.De heer Van de Camp (CDA):Ik begrijp het goed dat u in het kader van die nota overweegt om de strafbaarstelling
bij eenvoudige mishandeling te verhogen?Minister Korthals:Ja, dat overweeg ik. Dat heb ik bij dezen gezegd.De heer Van de Camp (CDA):Is op casussen à la Tjoelker artikel 141 nu wel of niet van toepassing?Minister Korthals:Dat hangt af van het antwoord op de vraag of sprake was van openlijke
geweldpleging. Dat is, denk ik, meestal het geval. Is dat voor een zwaardere
straf niet toereikend, dan zul je je moeten baseren op andere wetsartikelen,
zoals "zware mishandeling, de dood ten gevolge hebbend". Vervolgens is daarop
de constructie van medepleger toegelaten.De heer Van de Camp (CDA):Bent u het met mij eens, dat het wellicht beter ware geweest om dat in
eerste aanleg te doen?Minister Korthals:Achteraf blijkt dat inderdaad beter te zijn geweest. Maar ik zou het precieze
dossier moeten kennen om te weten wat de motivering van de betrokken officier
is geweest om dat niet in eerste instantie te doen. Dat is altijd een beetje
een probleem: achteraf zijn wij allemaal veel wijzer.De heer Van de Camp vraagt naar een effectieve aanpak door de politie
van openbareordeverstoringen. Daarvoor wil hij ook instructies. In de praktijk
zal van tevoren in de driehoek uitvoerig worden besproken welke tolerantiegrenzen
zullen worden gehanteerd. De politie zal aan de hand van de uitkomst van dat
overleg voldoende concreet worden geïnstrueerd. Bij demonstraties kan
voldoende onderscheid worden gemaakt tussen het uiting geven aan politieke
overtuiging enerzijds en uitingen of aanzetten tot het plegen van gewelddadige
handelingen anderzijds. Overigens komt het ook in dit geval voor dat men zich
wel eens heeft vergist in de aard van bepaalde demonstraties. Wat dat betreft,
heeft de politie door de jaren heen ook geleerd. De inschattingen worden natuurlijk
ook steeds beter.Voorzitter! De heer Schutte is terecht teruggekomen op de strafbaarheid
van het joelen. Bedoeld is het aanmoedigend joelen strafbaar te stellen, het
joelen dat het plegen van openlijk geweld heeft bevorderd. Het joelen ligt
in dat geval in dezelfde lijn als het met woorden aanmoedigen. Het enkel produceren
van lawaai is niet strafbaar. Dat behoeft immers het geweld niet altijd te
bevorderen. Het gejoel moet bovendien met opzet op de openlijke geweldpleging
gericht zijn. Het moet bedoeld zijn om het geweld te bevorderen. Dat soort
joelen kan leiden tot strafbaarstelling.De heer Dittrich (D66):Vergt dat niet ontzettend veel van de politie die bij een demonstratie
dat gejoel hoort? Stel dat er in een andere taal wordt gejoeld bij een ambassade
omdat mensen protesteren tegen een regime, dan kun je volgens mij helemaal
niet onderscheiden of iets een aanmoedigend gejoel is geweest of uitschelden
of wat dies meer zij. Het is toch haast ondoenlijk om dat soort onderscheid
te maken?Minister Korthals:Dat is ook moeilijk maar ik denk dat het in vele situaties toch wel mogelijk
is. De politie zal natuurlijk pas tot arrestatie overgaan wanneer zij denkt
dat het gejoel bijdraagt tot gewelddadige acties en dat degene die joelt dus
strafbaar is op grond van artikel 141.De heer Santi (PvdA):U zegt dat het gejoel met opzet op de openlijke geweldpleging moet zijn
gericht. Hoe moet de politie of de officier van justitie bij een ontkennende
verdachte bewijzen dat het joelen die opzet heeft gehad?Minister Korthals:Zoals dat altijd bewezen moet worden, bijvoorbeeld door getuigenverklaringen
van omstanders of via video- en bandopnames.De heer Santi (PvdA):Ik denk dat u mij niet goed begrijpt. Ik heb het erover dat zo men gejoeld
zou hebben, dan nog bewezen moet worden dat dit joelen met opzet gericht is
openlijke geweldpleging.Minister Korthals:Als iemand joelt in de zin van een aansporing om bijvoorbeeld een auto
om te gooien, en allerlei omstanders dat hebben gehoord, dan zijn er mijns
inziens voldoende getuigen die dat kunnen bevestigen. Natuurlijk is de kans
op een bewijsprobleem aanwezig, maar er zijn vaak ook politieagenten in burger
aanwezig die dit soort uitingen kunnen waarnemen.De heer Santi (PvdA):Er kan bijvoorbeeld ook gejoeld wordt om iets wat kan leiden tot een bepaalde
gewelddadige handeling, maar dat niet zo bedoeld is. Hoe wilt u de opzet dan
bewijzen?Minister Korthals:Het moet gericht zijn op een gewelddadige handeling.De heer Santi (PvdA):Nou, dan heeft u een groot probleem, dat kan ik u nu al zeggen.De heer Schutte (GPV):Het voorbeeld dat ik noemde, werd nog uitgebreid met een ander feit, namelijk
dat er op dat moment een vliegtuig overkomt. Moet je uit een en ander afleiden
dat het gejoel niet alleen met opzet gericht moet zijn op geweldpleging maar
dat het ook effectief heeft kunnen zijn? Met andere woorden: als het ondanks
de aanwezigheid van opzet niet heeft kunnen werken vanwege externe omstandigheden
gaat het dus ook niet op?Minister Korthals:Als iemand roept "gooi die auto om" en dat vervolgens niet gebeurt, kun
je natuurlijk niet op grond van artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht
vervolgd worden.De heer Schutte (GPV):Maar dat het ook niet kon gebeuren doordat het geluid als het ware overstemd
werd door een ander geluid.Minister Korthals:Dan heb je inderdaad geluk gehad, maar misschien zijn er dan nog wel andere
strafrechtelijke artikelen op grond waarvan je kunt worden vervolgd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U heeft het niet alleen over joelen gehad in het nader verslag, maar ook
over lawaai waardoor politiemensen elkaar niet meer kunnen verstaan. Dat zou
in uw visie kunnen leiden tot strafbaarheid. Kunt u dat nader afbakenen?Minister Korthals:Daar kom ik in tweede termijn op terug.Voorzitter! Onder anderen door mevrouw Halsema is stilgestaan bij de stelling
"je was erbij, dus ben je erbij". Ik wil nogmaals benadrukken dat het daar
niet om gaat. Er moet wel degelijk een concrete bijdrage zijn geleverd en
die moet ook bewezen worden. In de door haar genoemde voorbeelden is dat het
geval. Wie bivakmutsen draagt teneinde geweldplegers, die ook bivakmutsen
dragen, straffeloosheid te verzekeren, levert aan hun geweldpleging een bijdrage.
Je pleegt immers gemakkelijker geweld als je verwacht dat strafvervolging
ontlopen kan worden. Ook degene die proviand aandraagt om anderen in staat
te stellen geweld te plegen, levert daaraan een duidelijke en concrete bijdrage.
Maar daar hebben wij het al eerder over gehad.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ja, en als ik mij niet vergis, zegt u nu iets anders dan eerder. Nu is
namelijk alleen het dragen van een bivakmuts reden voor strafbaarheid.Minister Korthals:Als het dragen van de bivakmuts erop gericht is om te zorgen dat anderen
die ook een bivakmuts dragen straffeloos geweld kunnen plegen, dan is dat
een ondersteuning van de openlijke geweldpleging.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar dat leidt er toch toe dat de politie iedereen met een bivakmuts zal
moeten oppakken?De heer De Wit (SP):Welke relatie kan het verstrekken van proviand hebben met het plegen van
geweld? Betekent dit dat een verdachte kan zeggen: ik heb van iemand water
en brood gekregen, anders was ik doodgegaan? Vindt u dat iemand in staat wordt
gesteld openlijk geweld te plegen op grond van het feit dat er proviand overhandigd
wordt? Dit is toch een verruiming van de gedragingen die in feite geen enkel
verband meer hebben met het strafbaar feit dat gepleegd wordt?Minister Korthals:Het is natuurlijk wel zo dat degenen die geweld plegen op die manier in
ernstige mate geholpen kunnen zijn. Ik heb in eerdere instantie gezegd dat
dit van de omstandigheden afhangt waaronder het gebeurt. Wanneer een aantal
mensen met elkaar aan het picknicken is en de ene groep serveert proviand
aan de andere groep, waarna de laatste groep vervolgens tot geweldpleging
overgaat, dan zijn die mensen uit de eerste groep geen dader in de zin van
artikel 141 Wetboek van Strafrecht nieuw.De heer De Wit (SP):Ik ben bang dat dit ertoe leidt dat de politieagent in functie op het
moment dat hij ziet dat er proviand wordt verstrekt zegt "u bent erbij", terwijl
er in feite geen enkele relatie is met het strafbaar feit dat gepleegd wordt.Minister Korthals:Wanneer iemand openlijk geweld pleegt en door anderen gevoed wordt met
repen chocola en ijs, dan wordt degene die openlijk geweld
pleegt toch door die anderen ondersteund?De heer De Wit (SP):Nee, want de handeling is niet gericht op vernieling, maar op een volle
maag.Minister Korthals:Die handeling is wel degelijk gericht op het aanmoedigen van de ander
om door te gaan met de acties die hij onderneemt.Voorzitter! Mevrouw Halsema heeft gevraagd welke bescherming burgers hebben
tegen ME-optreden. Zij vroeg waarom de ME'ers niet identificeerbaar worden
gemaakt en had het over roulerende rugnummers. Dit is een bekend probleem
dat eigenlijk thuishoort bij mijn collega van Binnenlandse Zaken. Ik zal hierover
met hem overleggen, maar wij moeten oppassen dat wij niet een soort elftal
van een ME-ploeg maken, waarin een goede ME'er bekend is als bijvoorbeeld
rugnummer 14. Mevrouw Halsema ziet dit in het kader van het indienen van een
klacht tegen een bepaald persoon, maar er kan toch een klacht worden ingediend
tegen het ME-optreden als zodanig en dan is het toch een interne zaak waarin
moet worden uitgemaakt wie zich heeft misdragen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Hoe je het ook wendt of keert, er kan altijd sprake zijn van individueel
misbruik van bevoegdheden. Dat is niet alleen maar een interne aangelegenheid,
zoals dat bij de gewone politie ook niet het geval is.Minister Korthals:Stel, dat er sprake is van een onjuist optreden van de ME. Meestal komt
dit neer op disproportioneel gebruik van geweld. Als daarover een klacht wordt
ingediend, zal men bij de ME nagaan hoe dit heeft plaatsgevonden. Over het
algemeen weet men wel van elkaar wie wat heeft gedaan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het is juist heel moeilijk te traceren wie het precies is geweest, omdat
iedereen identiek is.Minister Korthals:Maar dat weten de ME'ers zelf natuurlijk wel. Overigens had ik al aangegeven
dat ik dit punt met mijn collega van Binnenlandse Zaken zou opnemen.De heer Van de Camp (CDA):Aangezien ik geen rechtstreekse vraag aan mevrouw Halsema mag stellen,
stel ik er een aan de minister. Kan hij tijdens het overleg met zijn collega
de vraag betrekken of ook demonstranten een rugnummer kunnen krijgen?Minister Korthals:Als dat mogelijk was, zou ik dat graag doen, maar waarschijnlijk helpt
het allemaal niet.De heer Dittrich sprak over het bewijzen van onschuld. Ik refereer in
dit verband graag aan hetgeen ik heb gezegd in antwoord op een vraag van de
heer Santi. In aanvulling daarop zeg ik dat het niet aan de verdachte is om
zijn onschuld te bewijzen. Er moet zowel opzettelijk openlijk geweld als het
leveren van een voldoende bijdrage daaraan bewezen worden. Uit het zwijgen
van de verdachte en zijn aanwezigheid bij de geweldpleging kan deze voldoende
bijdrage nog niet worden afgeleid.De heer Dittrich (D66):Ik haal dan toch nog het voorbeeld van de bivakmutsen aan. Zojuist zei
de minister dat niet zeker is wie een strafbaar feit heeft gepleegd en dat
daarom iedereen wordt opgepakt, als er bivakmutsen worden gedragen door demonstranten.
Het is dan toch aan de opgepakte verdachte om op vragen te antwoorden? Deze
moet zelf redenen aangeven en die moeten weer aannemelijk worden gevonden
door degene die ondervraagt. In de advisering zegt ook de NVVR dat men dan
aanbelandt in de sfeer waarin een verdachte min of meer moet bewijzen dat
hij onschuldig is. Hij is immers al opgepakt en van zijn vrijheid beroofd.Minister Korthals:Maar hij hoeft natuurlijk niets te zeggen. Dat geldt ook voor iemand die
een diefstal heeft gepleegd. Iemand tegen wie wordt gezegd dat hij op een
bepaald tijdstip een diefstal heeft gepleegd, kan daartegenin brengen dat
hij er toen helemaal niet was.De heer Dittrich (D66):Iedereen heeft een zwijgrecht en dat wordt ook aangegeven aan het begin
van een verhoor. Maar in de stukken zegt de minister dat dit element tegen
iemand wordt gebruikt.Minister Korthals:Ik zei dat dit op zichzelf nog onvoldoende reden is. Uit het zwijgen van
de verdachte en zijn aanwezigheid bij de geweldpleging kan geen voldoende
bijdrage worden afgeleid. Er zullen dus meer dingen moeten zijn.De heer Dittrich (D66):Maar ondertussen kun je wel opgepakt en opgesloten zijn en vervolgens
weiger je om wat voor reden dan ook om vragen te beantwoorden.Minister Korthals:De kans dat iemand wordt opgepakt, is er altijd.De heer Dittrich (D66):Wij moeten de vraag beantwoorden of het voorstel van de minister die kans
vergroot.Minister Korthals:Daar waar je het strafrecht verruimt, zul je altijd een iets grotere kans
hebben dat er mensen onder gebracht zullen worden die er niet onder behoren
te vallen. Maar dat is altijd zo.De heer Dittrich (D66):Maar dan is het toch de vraag of de heer Korthals die grotere kans dat
onschuldigen worden opgepakt als minister van Justitie voor zijn rekening
wil nemen?Minister Korthals:Die kans is er bij diefstal en moord ook. Bij ieder delict bestaat de
kans dat een onschuldige wordt opgepakt. Het is de plicht van politie en justitie
om met de grootst mogelijke zorg te werk te gaan, zodat, als het maar enigszins
kan, verhinderd wordt dat dit gebeurt.De heer Dittrich (D66):De discussie gaat over het feit dat de minister een grijs gebied introduceert
door het verruimen van de reikwijdte van het nieuwe artikel 141. Daarom worden
al die voorbeelden genoemd en vragen gesteld. De minister zegt vervolgens
dat wij dat risico dan maar moeten nemen.Minister Korthals:Ik geloof niet dat het anders is dan bij andere delicten.De heer Dittrich (D66):Maar andere delicten zijn nu juist heel scherp omlijnd. Moord, diefstal,
wij weten precies wat het is, terwijl het hier gaat om "een bijdrage leveren
aan openlijk geweld dat anderen plegen".Minister Korthals:Dat moet dus allemaal bewezen worden. Er moet bewezen worden dat er sprake
is van openlijk geweld. Er moet bewezen worden dat iemand
een wezenlijke bijdrage heeft geleverd en bovendien moet bewezen worden dat
de opzet daarop gericht is geweest.De heer Dittrich (D66):Dat is dus heel erg moeilijk. Introduceert de minister nu niet een ruimere
mogelijkheid voor de politie om allerlei mensen die misschien wel een bijdrage
geleverd hebben, op te pakken, om vervolgens na een aantal dagen te constateren
dat zij dit niet gedaan hebben? Maar dan zijn zij dus wel een paar dagen van
hun vrijheid beroofd geweest.Minister Korthals:Voorzitter! Als de heer Dittrich wil weten hoe het beleid uiteindelijk
in de praktijk uitwerkt, dan ben ik bereid om dat in de eerstkomende periode
na te gaan. Dat gebaar kan ik in zijn richting maken. Ik heb de zorg die hij
uitspreekt, overigens niet. Het zou echter mogelijk kunnen zijn. Ik vind ook
dat politie en justitie zich er zeer wel van bewust moeten zijn dat zij zeer
voorzichtig te werk moeten gaan als zij mensen arresteren op grond van artikel
141. Maar dat vind ik altijd. Ik vind dat de politie altijd zeer zorgvuldig
te werk moet gaan wanneer zij iemand van de vrijheid wil beroven.De heer Dittrich (D66):Ik constateer dat de heer Korthals als Kamerlid een minder grenzeloos
vertrouwen in politie en justitie had dan als minister van Justitie. Immers,
in de discussie rond de Eurotop was hij juist een van degenen die zei: wij
moeten ertegen waken dat politie en justitie via een wettelijke verruiming
in de gelegenheid worden gesteld om daar op een onjuiste manier gebruik van
te maken.Minister Korthals:Voorzitter! Ik heb toen gesproken over het bewust oneigenlijk gebruik
van een bepaald artikel. Dat heb ik misschien voorzichtig gesteld. Daar moeten
wij voor oppassen. Ik vond toen van het begin af aan dat artikel 140 van het
Wetboek van Strafrecht niet gemaakt was voor de situatie in Amsterdam. Dat
heb ik ook uitgedragen. Dat zou ik nu weer vinden.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! Ik hoorde de minister zeggen dat hij bereid is
tot het inbouwen van een evaluatie. Kan hij daar iets meer over zeggen? Als
wij ervan uitgaan dat het wetsvoorstel wordt aangenomen, hoelang gaat die
periode dan duren? Hoeveel optredens van politie en dergelijke zullen bij
die evaluatie worden betrokken?Minister Korthals:Voor een evaluatie is het noodzakelijk dat er verschillende gevallen zijn
waarop dit nieuwe wetsartikel van toepassing is. Ik kan mij voorstellen dat
wij de evaluatie na drie tot vijf jaar houden. Wij moeten niet over een jaar
gaan evalueren, want dan is het misschien sporadisch gebeurd.De heer Santi (PvdA):Voorzitter! Ik wil nog even doorgaan op het evalueren. Ik meen dat de
minister bij de andere wetsvoorstellen inzake het bestuurlijke en strafvorderlijke
ophouden nadrukkelijk zegt dat hij gaat evalueren na het EK 2000. Dan zou
het natuurlijk een goede zaak zijn om dit punt daarbij als een soort tussenevaluatie
mee te nemen. Ik neem aan dat er een grote kans is dat het verruimde artikel
141 tijdens het EK zal worden toegepast.Minister Korthals:Dat is inderdaad waar. Natuurlijk zal het hele EK 2000 worden geëvalueerd
op basis van de strafrechtelijke en de bestuursrechtelijke artikelen die gebruikt
worden. Bestuurlijke ophouding moet immers bestuursrechtelijk bezien worden.
Dan denk ik dat dit daarbij ook zeker aan de orde zal komen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb een vraag naar aanleiding van de vraag van de heer Dittrich over
het gebruik van artikel 140. U hebt zelf als Kamerlid gezegd dat het gebruik
van dat artikel bij de Eurotop niet overeenkwam met de bedoeling daarvan.
Dat is later ook vastgesteld, omdat men de verdenking niet bewezen kreeg voor
de rechter. Mijn vraag is waarom u opnieuw een artikel introduceert waarvan
u eigenlijk nu al stelt dat het grote bewijsproblemen zal opleveren. Er zal
immers veel vaker worden aangehouden. Dat staat letterlijk in de stukken,
maar tegelijkertijd zegt u dat het niet makkelijk zal zijn om het bewezen
te krijgen; er moet bijvoorbeeld worden bewezen dat er sprake is van opzet.
De vraag is dus of wij dat moeten willen, omdat u zich in dezelfde situatie
manoeuvreert als bij artikel 140.Minister Korthals:Laten wij heel duidelijk zijn. Er zijn natuurlijk behoorlijk veel vervelende
dingen gebeurd. Ik hoef alleen maar naar Beverwijk of naar andere demonstraties
te verwijzen; daarbij is gebleken dat er onvoldoende mogelijkheden waren om
daar effectief tegen op te treden. Ik wil daar met dit wetsvoorstel, ook met
het oog op de EK 2000, voldoende wettelijke grondslag voor bieden. Daar is
op zich toch niets tegen?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Naar mijn idee is niets zo ineffectief als een wet die niet gehandhaafd
kan worden en die door bewijsproblemen telkens door de rechter teruggefloten
zal worden. U hebt zelf aangegeven dat dat in dit geval te verwachten is.
Draagt u daarmee niet bij aan iets wat u helemaal niet zou moeten willen?Minister Korthals:Nee, ik denk helemaal niet dat deze wet geweldige bewijsproblemen zal
geven; ik denk dat zij op een behoorlijke wijze kan worden toegepast. Er zijn
evenwel casusposities denkbaar – door de scherpheid van de Kamer zijn
die casusposities hier naar voren gekomen –waarin dit misschien wat
moeilijker zal zijn. In de meeste gevallen zal echter volstrekt duidelijk
zijn hoe de politie moet optreden.Vrijwel iedereen heeft vragen gesteld over het aspect van de identieke
kleding. Ter vermijding van misverstanden benadruk ik dat het enkele dragen
van identieke kleding geen voldoende bijdrage oplevert. Gedacht is aan kleding
die door haar gelijkenis de opsporing bemoeilijkt. Dit moet worden begrepen
op dezelfde manier als het voorbeeld van de bivakmutsen. Dat betekent dat
het dragen van gelijke kleding geen strafbaarheid impliceert. Dat wordt pas
anders als het een opzettelijke bijdrage aan openlijke geweldpleging oplevert.
Uit de context van de geciteerde zin op pagina 12 van de nota naar aanleiding
van het verslag blijkt het zojuist aangegeven verband met de bivakmutsen duidelijk.De heer De Wit (SP):Is de minister het met mij eens dat iemand in een driedelig kostuum aan
het front van de demonstratie minder kans loopt om te worden
aangehouden dan iemand in punkkleding of camouflagepak?Minister Korthals:Nee, waarom zou dat zo zijn?De heer De Wit (SP):Bijvoorbeeld omdat de politie de stukken gelezen heeft, geïnstrueerd
is en er met name op is gewezen waarop moet worden gelet: op camouflagepakken,
punkuiterlijk, bivakmutsen enzovoort.Minister Korthals:Nee, het gaat erom dat men de opsporing bemoeilijkt en op die wijze de
hand heeft in de openlijke geweldpleging. Als dat allemaal mensen in driedelig
grijs zijn – er zijn inderdaad mensen in driedelig grijs die voor anderen
gaan staan, zodat die niet kunnen worden aangehouden – zijn zij strafbaar.
Het maakt dus niet uit of je nou in een overall of in driedelig grijs rondloopt.
Wij mogen echter niet vergeten dat het in beginsel merkwaardig is om in een
normale demonstratie met bivakmutsen rond te lopen. Dat is anders als dat,
zoals in het door de heer Santi gegeven voorbeeld, gebeurt om bijvoorbeeld
in Irak niet herkend te worden.De heer De Wit (SP):Of, zoals ik zelf genoemd heb, het niet herkend willen worden op videobeelden
die naderhand ter beschikking worden gesteld van de rechter of de politie.
Dat even terzijde. Wat het element van de kleding betreft, moeten wij toch
vaststellen dat de politie geconditioneerd is door het beeld dat er bestaat
rond ordeverstoring. De politie kan bij zo'n demonstratie gegeven de noodzakelijke
snelheid niet wachten en zal dus op basis van het stereotiepe beeld ingrijpen.
Op basis van deze wet krijgt de politie ook de mogelijkheid om mensen in te
rekenen en vervolgens te verwijderen.Minister Korthals:Nee, de politie moet duidelijke aanwijzingen hebben dat iemand opzettelijk
bezig is om de geweldplegers te ondersteunen. Dat is het uitgangspunt voor
de politie.De heer Dittrich (D66):Kunt u nu al zeggen, dat het wetsvoorstel geen succes is, wanneer na de
inwerkingtreding van de wet blijkt dat er meer dan thans het geval is schadevergoedingen
worden toegekend, omdat er veel mensen ten onrechte op basis van de wet opgepakt
blijken te worden en na hun vrijlating een schadevergoeding vragen? Het aantal
gevallen waarin de rechter een schadevergoeding toekent, is een min of meer
objectief meetinstrument om te kijken of de wet haar doel voorbijschiet.Minister Korthals:Voorzitter! Het is volstrekt helder, dat het wetsvoorstel aan haar doel
voorbijschiet, als hier veel fouten zouden worden gemaakt, wat ik helemaal
niet verwacht. Niemand in ons Nederland mag erop uit zijn dat onschuldige
burgers in de gevangenis of voorlopige hechtenis zitten. Dat neemt niet weg
dat het bij ieder strafdelict altijd mogelijk zal zijn dat er iemand opgepakt
wordt die eigenlijk niet opgepakt zou moeten worden.De heer Dittrich (D66):Mag ik u dan vragen om bij die evaluatie ook te betrekken het aantal toekenningen
van schadevergoeding door de rechter?Minister Korthals:Ja.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb nog een vraag over de kleding. Volgens mij is het centrale probleem
bij de politie dat die de opzet tot geweld afleest aan kleding. Ik breng in
herinnering de uitspraak van toen nog commissaris Nordholt ter legitimatie
van het grootschalige oppakken van mensen bij de Eurotop. Hij zei: het barstte
daar van de hanenkammen en de veiligheidsspelden en ander tuig. Dat is waar
de angst in zit.Minister Korthals:Voorzitter! Laat ik heel duidelijk zeggen, dat ik die opvatting niet deel.
Daar waar de politie of het openbaar ministerie moet worden geïnstrueerd,
zal duidelijk moeten worden gemaakt dat alleen op grond van overtreding van
artikel 141 mag worden opgetreden en niet op grond van kleding. Maar dat hoeft
niet uit te sluiten dat soms het de politie onmogelijk maken om op te treden,
kan schuilen in het geüniformeerd of op eenzelfde wijze gekleed zijn.
En dan doet het er niet toe of het gaat om een groep mensen met hanenkammen
of in driedelig grijs of in camouflagepakken of wat dan ook.De heer Santi (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Ik dank de minister voor zijn ruime beantwoording.
Ik ben aan het eind van mijn betoog in eerste termijn bevraagd door de heer
Dittrich naar waar wij stonden, omdat ik zonder de beantwoording van de minister
te hebben afgewacht al mijn instemming aan het wetsvoorstel had gegeven. Ik
moet zeggen, dat ik al licht overtuigd was door de nota naar aanleiding van
het verslag. De minister heeft nu nader toegelicht wat hij al eerder heeft
gesteld in deze nota. Het doet ons deugd dat de beantwoording op zich duidelijk
maakt, dat personen niet zomaar kunnen worden aangehouden als zij geen gewelddadige
handelingen hebben gepleegd, ook niet wanneer dit wetsvoorstel wordt aangenomen.
Aangegeven is dat iemand met opzet een duidelijk wezenlijke bijdrage moet
hebben geleverd aan de ordeverstoring.Toen de minister sprak over het joelen, heb ik hem geïnterrumpeerd.
Ik blijf op dat punt een probleem houden. Men kan zeggen dat dit met het wetsvoorstel
te maken heeft, maar op zichzelf niet met de strafbaarstelling. Ik voorzie
wel dat men in de praktijk te maken kan krijgen met bewijsproblemen, maar
dat zie je, zoals de minister al heeft gezegd, ook bij vervolging en berechting
van andere strafbare feiten. Ook daar ontstaan wel eens problemen met het
bewijs, zeker als het gaat om opzet, want het bewijzen van opzet zal hier
ook moeten gebeuren. Ik denk dan ook dat al deze aspecten bij een evaluatie
moeten worden meegenomen.In antwoord op een vraag van de heer Dittrich zei de minister dat men
recht heeft op schadevergoeding als men ten onrechte is aangehouden en voorlopige
hechtenis heeft ondergaan. Ik neem echter aan, dat het ook de minister bekend
zal zijn dat wanneer iemand vrijgesproken wordt van een strafbaar feit, maar
toch enige vorm van verwijtbaarheid kan worden toegerekend, hij helemaal geen
schadevergoeding kan krijgen. Ik zit dan met hetzelfde verhaal van: had je
maar geen bivakmuts moeten dragen, had je maar niet moeten joelen! Ik weet
dus niet hoe dat in de praktijk zal worden opgelost en ben dan ook benieuwd
naar de evaluatie, maar wellicht kan de minister er nog even op ingaan.De heer Van de Camp (CDA):Mevrouw de voorzitter! Wat mij opvalt in dit debat is het gemak waarmee
in dit land met fietskettingen en bivakmutsen, proviand wordt verstrekt. Ik
heb wellicht een verkeerd beeld van de samenleving, maar het idee dat je permanent
het gevaar loopt opgepakt te worden, waarbij je tot uitdrukking brengt, zoals
mijn collega's van GroenLinks en de SP en ook wel een beetje collega Dittrich,
dat er voortdurend een georganiseerd wantrouwen moet zijn in de professionaliteit
van de ME en de politie, is in ieder geval een idee dat de CDA-fractie niet
aanspreekt.Al in eerste termijn heb ik mijn instemming betuigd met het wetsvoorstel
en de manier waarop de minister dat in de praktijk tracht te realiseren. Ik
denk dat het inderdaad verstandig is om de wet na een jaar of vijf te evalueren,
zeker als dat de steun van de D66-fractie kan organiseren.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De heer Van de Camp deelt niet het geïnstitutionaliseerde wantrouwen
tegenover de ME naar aanleiding van mijn verzoek om ME-leden identificeerbaar
te maken. Wat ik niet geweten heb van de CDA-fractie is dat zij andere fracties
niet steunen in hun behoefte om de autoriteiten beter verantwoording te kunnen
laten afleggen. Dat gaat naar mijn idee altijd twee kanten op; verantwoording
betekent niet alleen betere controle, maar kan ook wantrouwen wegnemen tegen
het optreden van de ME. Ik snap zijn a-priori-opstelling tegen mijn voorstel
dan ook geenszins en ik vind die ook zeer onverstandig.De heer Van de Camp (CDA):Voorzitter! Degenen met hanenkammen die zich in de buurt van Vrankrijk
bevonden ter gelegenheid van een Eurotop waren er duidelijk niet gekomen om
naar heavymetalmuziek te luisteren, maar om een duidelijke politieke inzet
te betuigen. Aan de andere kant was er een ME-peleton dat ingehuurd is om
de orde te bewaken. Om er dan van uit te gaan, zoals mevrouw Halsema, dat
daar per definitie de fouten worden gemaakt en dat die anderen allemaal zeer
vriendelijke onschuldige jongens en meisjes zijn, dat vind ik een volstrekt
verkeerde benadering.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Naar welk betoog heeft u geluisterd? Hoe komt u erbij dat ik uitga van
zo'n veronderstelling? Het enige wat ik wil, zoals dat ook bij gewone politieagenten
kan, is dat de autoriteiten die het beheer hebben over het geweldsmonopolie
zich kunnen verantwoorden en om verantwoording verzocht kunnen worden. Dat
is toch niet meer dan logisch? Als u enige rechtsstatelijke inborst had, zou
u dat toch ook moeten willen? Het is toch absurd wat u zegt?De heer Van de Camp (CDA):Voorzitter! Het idee dat de autoriteiten het gebruik van hun bevoegdheden
moeten verantwoorden, onderschrijf ik volledig. Maar dat je die verantwoordelijkheid
op voorhand zou moeten organiseren door rugnummers toe te kennen aan mensen
die hun werk doen, vind ik getuigen van een vorm van wantrouwen die ik niet
waardeer.Voorzitter! Tot slot. Ik heb er goede nota van genomen dat de minister
overweegt, de strafbaarstelling van eenvoudige mishandeling, vastgelegd in
artikel 300 van het Wetboek van Strafrecht, aan te passen. Ik ga ervan uit
dat dit in samenhang zal gaan met aanpassing van de hele titel, dus inclusief
artikel 306.De heer Schutte (GPV):Mevrouw de voorzitter! Ik dank de minister voor zijn antwoord. In de discussie
zijn heel wat praktijkvoorbeelden tot een oplossing gebracht of is er althans
een poging toe gedaan. Maar de voorbeelden gaven ook wel aan dat het, hoewel
het erg interessant is om er een wat saaie materie mee tot leven te brengen,
ook heel moeilijk is om er duidelijke uitspraken over te doen, omdat je een
voorbeeld, geïsoleerd van een concrete situatie, nooit helemaal zuiver
kunt beoordelen. En dit geldt zeker als er een belangrijk begrip als opzet
een rol bij speelt, want dan gaat het ook om achtergronden en motieven van
handelen, wat je niet kunt abstraheren van een bepaalde zaak. Het bewijs zal
in heel veel gevallen moeilijk te leveren zijn. Dit brengt mij tot de conclusie
dat wij geen al te hoge verwachtingen moeten hebben van het effect van dit
wetsvoorstel als zodanig. Omdat er in ieder geval beoogd wordt om een manco
in de wet te verhelpen, mogen wij wel hopen dat het een bijdrage tot bestraffing
kan leveren in de gevallen waarin dat nu vanwege dat manco niet mogelijk is.
In die zin moeten wij dit wetsvoorstel steunen.Nog een enkele opmerking naar aanleiding van de discussie over rugnummers.
Ik heb de indruk dat deze kwestie vroeger ook al een rol speelde. Veldwachters
hadden weliswaar geen rugnummer, maar wel een nummer. Ik herinner me dat er
op een jeugdbijeenkomst twee jongelui kattenkwaad hadden uitgehaald. Er kwam
een agent langs die de een erop aansprak. En na het vertrek van de agent zei
de ene jongen tegen de andere: "Joh, jij hebt geluk gehad. Bijna zou je pa
het hebben gezien; het was nummer 16, en je pa is nummer 17."Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn antwoorden. Een deel van het
debat ging over de vraag, in hoeverre medepleging bij openbare geweldpleging
onder de huidige wet strafbaar is. Blijkens een arrest van de Hoge Raad geldt
dit alleen bij gewelddadige handelingen, waaraan de minister terecht toevoegde
dat dit ruim wordt uitgelegd, zodat bijvoorbeeld ook spuwen en dreigend optreden
hieronder valt. Zo niet, dan moet er worden teruggevallen op de artikelen
47 en 48, over het medeplegen en over medeplichtigheid.Er is eigenlijk weinig gezegd over de historische redenen voor deze afwijkende
bepaling bij openbare geweldpleging. Ik heb ook niet te tijd gehad om dit
na te zoeken, maar ik kan wel een heel simpele reden verzinnen: de nabijheid
van onschuldige omstanders, die bijvoorbeeld bij inbraken in huizen niet op
dezelfde manier beoordeeld kan worden als in andere gevallen. Medepleging
kan zich als gevolg daarvan gemakkelijk over hen uitstrekken; het is moeilijk
vast te stellen, wie wel en wie niet schuldig was.Naar aanleiding van de discussie wil ik wel erkennen dat de huidige wet
misschien in een enkel geval frustrerend werkt, zoals in het geval van
het aanreiken van keien. Maar hier staat wel tegenover dat de voorgestelde
wetswijziging voor mijn fractie veel te ver gaat. De kans voor onschuldigen
om door de politie van straat te worden gehaald op basis van het nieuwe artikel
141 is namelijk heel groot. Aan de hand van voorbeelden heeft de minister
de reikwijdte van dit nieuwe artikel enigszins beperkt, waarvoor dank. Dit
neemt echter niet weg dat er voor mijn fractie nog steeds erg veel onduidelijk
is en dat mijn onrust op dit punt niet is weggenomen. Voorts vinden wij de
uitwerking van de wet op deze wijze nog steeds veel te groot.Ik moet dan toch terugdenken aan de voorbeelden die nu ook weer bediscussieerd
zijn. Immers, het kan nog steeds gaan om het oppakken van bijvoorbeeld diegenen
die met een bivakmuts op deelnemen aan een demonstratie, waarbij zij misschien
de bedoeling hebben gehad om geweldplegers te beschermen, maar misschien ook
niet. Dat kan pas na aanhouding zijn vastgesteld. Het probleem is dat je dan
een hele groep demonstranten, wellicht asielzoekers die zich willen beschermen
tegen een regime, zal moeten oppakken. Of denk aan degenen die de magen hebben
gevuld van degenen die geweld hebben gepleegd. Het is een wat hilarisch voorbeeld,
maar het geeft wel aan dat het nogal ver gaat. Of bijvoorbeeld degenen die
uniforme kleding hebben gedragen. Wat dat betreft moet ik zeggen dat ik weet
van de politiepraktijk – ik haalde niet voor niets het voorbeeld aan
van voormalig commissaris Nordholt – dat de politie werkt op basis van
stereotypen van mensen en het dragen van bepaalde uniforme kleding vaak rechtstreeks
in verband brengt met de mogelijkheid van geweldpleging. Het gaat dan vaak
om punkers. Ik denk dat de heer Van de Camp zonet een heel aardige illustratie
gaf van de vooroordelen die bij de politie en schijnbaar ook bij de CDA-fractie
leven ten aanzien van het dragen van bepaalde soorten kleding.Mijn laatste punt hierbij betreft de identificeerbaarheid van de mobiele
eenheid. Voor mijn fractie is het van groot belang dat de mobiele eenheid,
die van staatswege bevoegd is tot het uitoefenen van geweld, op een redelijke
wijze gecontroleerd kan worden. Wij vinden dat het grote voorkeur verdient
dat dit publiekelijk gebeurt in plaats van door allerlei interne procedures.
Juist daar waar het gaat om het uitoefenen van geweld moet er publieke controle
mogelijk zijn. Dat is de achtergrond van het voorstel. Ik zou nooit willen
dat de vader van de heer Schutte plotseling herkend zou kunnen worden en vandaar
het voorstel om die nummers te laten rouleren; dan kan een nummer nooit in
verband worden gebracht met een persoon.De heer Santi (PvdA):Voorzitter! Even een vraag aan mevrouw Halsema die de politiepraktijk
zo goed kent. Zij zal dan ook wel weten dat de politie na ieder ingrijpen
in teamverband altijd heel netjes verslag daarvan doet in een ruim proces-verbaal
van bevindingen; dat doen al die betrokken ME'ers ook. Ook zonder die rugnummers
wordt er altijd verantwoording afgelegd, juist als er ingegrepen is. Vindt
zij dat niet voldoende?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee. Ik vind het heel goed dat dit gebeurt, maar ik vind het daarnaast
volstrekt logisch dat het mogelijk moet zijn om degene die individueel tegenover
je staat, geweld gebruikt – laten we ervan uitgaan dat het meestal terecht
geweld is, dat er om gevraagd werd en dat het dus binnen de wettelijke bevoegdheden
gebeurt – en daarbij die enkele keer misbruik maakt van bevoegdheden,
als persoon geïdentificeerd kan worden. Dat lijkt me niet meer dan logisch;
het is een aanvulling op de verantwoording die de politie en de mobiele eenheid
al kent. Ik vind het een noodzakelijke en een logische aanvulling.De heer Santi (PvdA):Ik denk dat u dan die verslaglegging niet kent. Het is in voldoende mate
geïndividualiseerd welke politiemensen aanhoudingen hebben verricht en
ook handelingen hebben verricht. Op dat punt heeft u dus al uw zin; dat hoeft
niet meer met nummers.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het gaat hier om de mogelijkheden die burgers hebben om ook aanklachten
in te dienen. Dat is iets anders en dat is niet afgedekt.De heer Santi (PvdA):Dan moet u even bij de Nationale ombudsman langs. Als er politieklachten
zijn, krijgt men daar een uitvoerig proces-verbaal waar alles in staat.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan ziet u het punt helemaal niet. Aanklachten indienen tegen politieagenten
is inderdaad heel goed mogelijk, omdat zij identificeerbaar zijn. Wat is het
probleem bij de mobiele eenheid? Zij hebben kappen op en kunnen niet herkend
worden, met geen enkele mogelijkheid. Het enige waar wij om vragen –
wij willen niet dat hun privacy geschonden wordt; het is dus een voorzichtig
voorstel – is dat er een of andere vorm van identificatie mogelijk is,
in de vorm van een nummer.De heer Santi (PvdA):Het enige wat ik hiermee probeer te zeggen, mevrouw de voorzitter, is
dat we natuurlijk niet moeten overvragen en overdrijven. De politie legt verantwoording
af en zal ook verantwoording moeten afleggen bij zaken die fout gaan. Daar
ben ik het geheel met mevrouw Halsema eens. We moeten echter niet net doen
alsof de politie nooit verantwoording aflegt en dat de burger het maar voor
het uitzoeken heeft.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik geloof niet dat u mij heeft horen zeggen, dat de politie nooit verantwoording
aflegt. De politie legt wel degelijk verantwoording af en dat is heel goed.
Ik heb letterlijk gesproken over een noodzakelijke en zeer goede aanvulling
op die verantwoording. Het gaat daarbij specifiek om de mobiele eenheid. De
PvdA, die ik ken als een partij die de rechten van burgers tegenover het optreden
van de staat wil bewaken, zou helemaal niet zo onvriendelijk moeten staan
tegenover dit voorstel!De heer Santi (PvdA):Op dat punt zullen wij niet zoveel van elkaar verschillen, maar wij moeten
de feiten wel goed vertellen. U moet geen verkeerd beeld schetsen van de gang
van zaken. Daar gaat het om. De ME treedt op met verslaglegging, et cetera.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maar dat heb ik toch ook niet gedaan! Het gaat erom dat individuele ME'ers
niet te identificeren zijn. Dat bent u toch met mij eens?De heer Dittrich (D66):Onderkent de fractie van GroenLinks het gevaar in dit
voorstel dat bij een treffen tussen ME'ers met een rugnummer en gewelddadige
demonstranten, het voor de veiligheid van de individuele ME'er wel eens heel
onveilig kan zijn als hij een rugnummer draagt? Die gewelddadige mensen zouden
dan bijvoorbeeld kunnen zeggen: wij pakken nu nummer 11 en daarop richten
wij onze aandacht. En dat kan niet of nauwelijks als zij niet identificeerbaar
zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik denk dat u dat gevaar overschat. De ME treedt immers nooit solistisch
op, maar altijd in een groep. Als het gevaar dreigt wat u beschrijft, is er
iets misgegaan in de organisatie van de mobiele eenheid, lijkt mij, want dan
zou iemand alleen komen te staan op een manier die helemaal niet verantwoord
is.De heer Dittrich (D66):Wij weten uit allerlei rellen – denk aan Rotterdam – dat je
mensen kunt isoleren en dat kun je beter organiseren als iemand bijvoorbeeld
een nummer heeft.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U spreekt uzelf tegen, want het gebeurt dus schijnbaar al zonder dat er
nummers zijn. Als je van plan bent een ME'er te isoleren, maakt het niet uit
of die wel of niet een nummer draagt. Je bent namelijk niet bezig met persoonlijke
vendetta's, want je weet niet wie je voor je hebt.De heer Dittrich (D66):Ik houd u juist voor dat met een rugnummer de kans groter wordt dat je
iemand georganiseerd kunt isoleren.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik zie helemaal niet in, hoe dat beter zou kunnen. Je krijgt namelijk
geen extra middelen om iemand te isoleren. Je houdt dezelfde middelen. Het
enige is dat als iemand het gevoel heeft dat er buitenproportioneel geweld
is gebruikt, hij achteraf in staat is daarover een aanklacht in te dienen.
Dat lijkt mij uitermate wezenlijk.Voorzitter! De minister zei dat hij het door zal geven aan de minister
van Binnenlandse Zaken. Ik neem aan dat dit vergezeld zal gaan van een instemmend
pleidooi van de minister. Ik ben zeer benieuwd dat van hem te horen, alsmede
op welke termijn ik een reactie mag verwachten. Kan hij daarover in tweede
termijn uitsluitsel geven?De heer Dittrich (D66):Voor de fractie van D66 komt het er in dit debat op neer of wij de huidige
wet willen handhaven, of dat wij in zee gaan met het wetsvoorstel van de minister.Wij weten dat de huidige wet in de praktijk soms te knellend werkt vanwege
de eis dat je als deelnemer aan openlijke geweldpleging zelf ook daadwerkelijk
geweld moet hebben gebruikt. In het wetsvoorstel van de minister ontstaat
er echter een schepnetsituatie, waarbij er een grotere kans is dat onschuldige
mensen in dat schepnet terechtkomen.In eerste termijn heb ik door middel van voorbeelden juist met betrekking
tot die grijze gebieden geprobeerd de minister zo kritisch mogelijk te bevragen,
om te kijken of dat risico van dat schepnet nu wel of niet aanwezig is. Bij
een aantal voorbeelden vond ik het antwoord van de minister in eerste termijn
nog niet echt overtuigend. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de situatie waarin
demonstranten uniforme kleding dragen. In de stukken staat: "Het bevordert
een gevoel van verbondenheid met een groter gewelddadig geheel dat eveneens
tot het plegen van gewelddadige handelingen kan bijdragen." Ik meen dat de
minister in zijn beantwoording in eerste termijn niet heel overtuigend heeft
gezegd dat het slechts een onderdeeltje van het geheel is. Het gaat erom dat
de politie of de ME, die op straat wordt geconfronteerd met openlijke geweldpleging,
voldoende zekerheid heeft en weet welke mogelijkheden de wetgever biedt om
in een bepaalde situatie in te grijpen. De voorbeelden van de kleding en het
joelen tonen aan dat je allerlei facetten in ogenschouw moet nemen op het
moment dat je ter plekke moet ingrijpen. Mijn angst is nog niet weggenomen
dat de politie door deze voorbeelden al gauw denkt: er is een verruiming,
wij pakken iedereen op en wij vogelen later wel uit wie er schuldig is. Dat
wordt in de hand gewerkt door de opmerking van de minister dat men een schadevergoeding
kan vragen bij de rechtbank, als het fout is gegaan. Dat duidt erop dat de
minister denkt: zij krijgen misschien wat geld mee en dan is het wel goed.
Wij moeten wel voor ogen houden dat het strafrecht daarvoor in eerste instantie
niet is bedoeld. Bovendien zijn mensen van hun vrijheid beroofd. Dat moeten
wij toch niet willen. Ik vraag op dit punt een verduidelijking van de minister
in tweede termijn.De minister zegt dat hij bereid is om een evaluatie in te bouwen als tegemoetkoming
aan de zorgen die ik heb geuit. Dan kunnen wij na drie tot vijf jaar kijken
hoe deze wet in de praktijk werkt. Over het algemeen ben ik wel voor evaluaties.
Als je echter een vrij principiële vraag moet beantwoorden, wordt die
ongerustheid niet minder wanneer de wet wordt aangepast en na drie tot vijf
jaar wordt bekeken hoe het in de praktijk uitpakt. Dat argument, dat overigens
niet in de stukken staat, stemt mij tot nadenken, maar het geeft nog steeds
geen echt antwoord op die principiële vraag.Ik ben heel benieuwd hoe de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
zal reageren op het voorstel van mevrouw Halsema in verband met de identificeerbaarheid
van de mobiele eenheid. Ik meen dat er wel degelijk een veiligheidsaspect
aan verbonden is. Hoewel ME'ers helmen en uniforme kledij dragen, kun je aan
de lichaamsbouw zien wie klein of wie vrouw is. Ook kun je zien wie misschien
een andere huidskleur heeft. Als zij ook nummers hebben, wordt het voor degenen
die georganiseerd geweld willen plegen veel gemakkelijker om iemand te isoleren:
nummer 14 is een vrouw, die staat daar een beetje in de hoek, dus laten wij
onze aandacht op nummer 14 richten. Nogmaals, dat veiligheidsaspect voor de
ME'ers speelt wel degelijk een rol. Ik hoop dat de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, als hij het voorstel bekijkt, ook dit veiligheidsaspect
daarbij betrekt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U heeft toch niet aan het nummer kunnen zien dat die ME'er een vrouw was?De heer Dittrich (D66):Zoals u weet, zijn er nu geen nummers. Ik had het over de lichaamsbouw.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Precies. De selectie heeft toch al op basis daarvan plaatsgevonden en
 niet op basis van het nummer? Dan zit de onveiligheid toch
al daarin?De heer Dittrich (D66):Neen, er zit geen tegenstrijdigheid in, want in dergelijke situaties krioelen
allerlei mensen door elkaar. Als zij een Halsemarugnummer op hebben gekregen,
is het veel gemakkelijker voor degenen die kwaad willen om iemand te isoleren
en te benadelen: je hoeft alleen het nummer maar te volgen. Ik wil dat dit
veiligheidsaspect erbij wordt betrokken.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik wil u nog in overweging geven dat dit voorstel al is aanvaard in de
Amsterdamse gemeenteraad en dat burgemeester Patijn hierom dringend heeft
verzocht bij de regering.De heer Dittrich (D66):Dat is inderdaad zeer interessant, maar ik wil toch dat de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties alle aspecten daarvan bekijkt, waaronder
de veiligheid van de mensen. Ik ben ook heel benieuwd hoe de politiebond daarover
denkt. Zoals mevrouw Halsema weet, is de politiebond tegen rugnummers. Wat
dat betreft, staat het quitte.In tweede termijn is natuurlijk de vraag aan de orde wat de fractie van
D66 zal doen. Daarvoor hebben wij toch de tweede termijn van de minister nodig.
In elk geval moet er in onze fractie nog eens grondig over worden gesproken.
Tenzij de minister mij weet te overtuigen, wil ik het in de fractie bespreken.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Daarmee geeft u dus aan dat het aanbod van de evaluatie onvoldoende tegemoetkomt
aan uw principiële bezwaren.De heer Dittrich (D66):Dat had ik al gezegd.De heer Van der Staaij (SGP):Mevrouw de voorzitter! In eerste termijn heb ik al laten doorklinken dat
de SGP-fractie met dit wetsvoorstel kan instemmen. Gehoord de minister, is
de verruiming ook goed te verdedigen met het oog op de beperkte uitleg die
het huidige artikel 141 krijgt. Een vraag die echter niet is beantwoord: heeft
aan dit wetsvoorstel ook een evaluatie van de bestaande strafrechtelijke middelen
ten grondslag gelegen?In hoeverre maakt de wetswijziging meer mogelijk dan het geval zou zijn
als zonder meer het medeplegen van toepassing zou zijn op artikel 141? Sommige
woordvoerders hebben gezegd dat zij niet veel moeite zouden hebben met het
medeplegen in relatie tot openlijke geweldpleging, maar wel met het voorliggende
wetsvoorstel. Ik begrijp dat niet goed, omdat de wetswijziging naar mijn idee
niet een veel grotere reikwijdte heeft dan het geval zou zijn als medeplegen
van toepassing zou zijn op openlijke geweldpleging.Het is niettemin goed om bij een verruiming van de strafwet een kritische
insteek te houden. Maakt de verruiming het risico niet groot dat ook onschuldigen
worden gepakt? De minister heeft veel kou uit de lucht gehaald door herhaaldelijk
te beklemtonen dat aan twee eisen moet worden voldaan. Er moet sprake zijn
van opzet op de geweldpleging en van een significante, wezenlijke bijdrage
aan het geweld. Ik vind het belangrijk om dit te noteren, omdat er veel onduidelijkheid
mee kan worden weggenomen, al zullen er altijd praktische vragen blijven in
een concrete casus.Ik heb geen reactie gehoord op mijn vraag of ook bij het gooien van een
rookbom sprake is van een gedraging ter bevordering van geweld. Ook hoor ik
graag in hoeverre nalaten een strafbare bijdrage kan zijn aan het geweld.Ik ben benieuwd naar de samenhang met de andere voorstellen ter beteugeling
van grootschalige ordeverstoringen. Hoe moet dit wetsvoorstel worden geplaatst
in het pakket van voorstellen met dit doel?De SGP-fractie heeft geen overspannen verwachtingen van deze wetswijziging.
Het is duidelijk dat het geen wondermiddel is. Wel kan de wijziging er een
bescheiden, maar serieuze bijdrage aan leveren dat degenen die verantwoordelijk
zijn voor openlijk geweld, de dans niet ontspringen.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! De minister is niet ingegaan op mijn vraag om uitleg
van de woorden "in vereniging", geplaatst tegen de achtergrond van het strafbare
feit "diefstal in vereniging". De minister heeft gezegd dat de eisen die gesteld
werden aan "verenigde krachten" ook zullen worden gesteld aan "in vereniging"
in de nieuwe tekst van artikel 141.Het wetsvoorstel beoogt meer mensen strafbaar te stellen die betrokken
zijn bij openlijke geweldpleging dan alleen degenen die aantoonbaar en merkbaar
geweld plegen. De minister heeft een- en andermaal gezegd dat aan die verruimde
groep strenge eisen worden gesteld, omdat sprake moet zijn van opzet gericht
op het plegen van geweld en van een wezenlijke bijdrage van die personen.
Nu zijn dat naar mijn idee zulke zware eisen, dat het de vraag is hoe de politie
deze in de praktijk ter plekke kan hanteren. Daarvoor doet de minister in
de stukken een handreiking door situaties te schetsen waarin dat aan de orde
kan zijn. Deze voorbeelden zijn al genoemd, maar ik herhaal ze nog een keer:
de kleding, dus het uiterlijk, het joelen, het roepen van leuzen, het aanmoedigen
van mensen en zelfs het verschaffen van proviand. Daarbij gaat het wetsvoorstel
naar mijn idee over de schreef, omdat hiermee de deur wordt opengezet voor
mensen die in de buurt komen van die typeringen uit de stukken. Dat openzetten
van de deur via artikel 141 leidt naar mijn idee tot een oneigenlijk gebruik
van de strafwet, namelijk voor het oplossen van voor het openbaar gezag onwelgevallige
situaties en de verstoring van de openbare orde. Om dat probleem te tackelen
worden hierbij mensen betrokken en mogelijk gearresteerd die in feite niets
met de openlijke geweldpleging te maken hebben. Dat is het risico dat erin
zit. Dat risico wordt des te groter, omdat er een bewijsprobleem kan ontstaan.
De minister onderschrijft dat ook. Ik voorzie dat artikel 141 daarmee de plaats
gaat innemen van de tot nu toe gehanteerde leuze "criminele vereniging".Mevrouw de voorzitter! Het zal u duidelijk zijn: de SP-fractie is tegen
dit wetsvoorstel.De heer Nicolaï (VVD):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn beantwoording, die ons positieve
beeld over dit wetsvoorstel heeft bevestigd. Ook mijn inschatting in eerste
termijn, dat een deel van de bezwaren van de heer Dittrich,
mevrouw Halsema en de heer De Wit op een misverstand berust, is daarin bevestigd.
De minister heeft immers duidelijk verklaard dat het probleem juist is, dat
artikel 47 over het medeplegen niet van toepassing is op artikel 141 inzake
openbare geweldpleging. Daarom bespreken wij dit wetsvoorstel. Als wetgever
hebben wij de taak om daarover duidelijkheid te scheppen. Ik denk aan de discussie
die wij bij interruptie hadden over de jurisprudentie, die daarover nog niet
glashelder was. Ik val de minister bij als hij zegt dat, gezien het feit dat
de wetgever eerder bewust heeft gekozen om het medeplegen niet op openlijke
geweldpleging van toepassing te laten zijn, de wetgever er nu bewust voor
moet kiezen om het daarop wel van toepassing te laten zijn, behalve als wij
daartegen zijn. Dat laatste geldt dus niet voor de fractie van de VVD. Ik
heb de woordvoerders die de bezwaren uitten, niet duidelijk horen maken waarom
het medeplegen, dat wij in principe in het hele strafrecht van toepassing
laten zijn, niet van toepassing zou moeten zijn op openlijke geweldpleging.
Dat heeft mij gesterkt in mijn opvatting hierover.De discussie richtte zich op de mogelijk grotere kans op het oppakken
van onschuldigen. Maar die kans is er natuurlijk altijd bij elk delict. Ik
vraag meer de aandacht voor de kans om schuldigen op te pakken, want daar
gaat het in het wetsvoorstel vooral om. Tot slot kom ik dan even terug op
mijn casus. Dat was geen fictieve casus, want ik zag bij de scholierenrellen
dat drie jongens een vierde ophitsten om een fles te gooien. Die vierde jongen
wilde dat duidelijk niet, maar deed het uiteindelijk toch. Laten wij aannemen
dat die drie inderdaad de kwaaie pieren waren en de vierde de kneus die zich
op een gegeven moment zo onder druk gezet voelde dat hij die fles wierp. Ik
begrijp dan oprecht niet – dat is echt de kern van dit wetsvoorstel –
waarom de heer Dittrich, mevrouw Halsema en de heer De Wit vinden dat die
drie niet kunnen worden veroordeeld op grond van openlijke geweldpleging.
Natuurlijk moeten die drie wel veroordeeld kunnen worden op grond van dit
artikel. En dat kan nu op grond van het medeplegingsprobleem niet. De VVD
vindt dat dit zonder meer strafbaar zou moeten zijn. Als de minister zo vriendelijk
wil zijn om nog een keer die jargonformulering te bevestigen dat er toch ten
minste sprake moet zijn van welbewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans
dat door iemands gedrag een wezenlijke bijdrage wordt geleverd aan die openlijke
geweldpleging, dan kunnen wij ongetwijfeld instemmen met dit wetsvoorstel,
zij het dat wij volstrekt niet de indruk hebben dat dit wetsvoorstel de wereld
verandert, maar slechts een gaatje in de huidige wetgeving dicht.Minister Korthals:Voorzitter! Laat ik beginnen met volmondig in te stemmen met de laatste
passage van het betoog van de heer Nicolaï. Het is niet zomaar iets wat
in de wet gezet wordt; er zal inderdaad sprake moeten zijn van opzet, van
een wezenlijke bijdrage etc.Met name de heer Dittrich heeft gezegd dat er sprake is van een aantal
grijze gebieden, waarbij hij de kleding als voorbeeld noemde. Hij heeft ook
gemeend dat gebruik gemaakt zou moeten kunnen worden van uitlokking. Medeplegen
is niet van toepassing op artikel 141 van het Wetboek van Strafrecht, hetgeen
ook geldt voor uitlokking. De heer Dittrich heeft gesteld dat tenlastelegging
van uitlokking mogelijk zou zijn. Om redenen die ik overigens in mijn antwoord
in eerste termijn heb genoemd, kan dat evenwel heel sterk worden betwijfeld.
Op dit moment zou de beperking die de wetgever in 1886 welbewust heeft aangebracht,
immers worden omzeild. Ook in de literatuur wordt de toepasselijkheid van
de regeling van de uitlokking betwijfeld. De memorie van toelichting noemt
een analyse van onder anderen prof. De Jong in deze zaak. Ik wil er nog iets
aan toevoegen. Naar mijn mening gaat het hierbij om een rechtspolitieke afweging.
In 1886 is geoordeeld dat enkel het plegen van gewelddaden telt. De heer Dittrich
wil nu uitlokking toepassen. Als hij dat wil, betekent het ook dat hij daar
anders over oordeelt dan de wetgever in 1886. Dan lijkt het mij toch voor
de hand te liggen om daarin daadwerkelijk een keuze te doen; dat wordt bij
dit wetsvoorstel gedaan.De heer Dittrich (D66):Ik heb in mijn eerste termijn gezegd dat ik het op zichzelf waardeer dat
de regering een rechtspolitieke keuze maakt, omdat ook ikzelf wel inzie dat
het soms te knellend is. Waar het mijn fractie om gaat, is dat het voorstel
waar de regering mee komt, een erg grote reikwijdte heeft en soms wellicht
een te grote reikwijdte. Vandaar dat ik een en ander door middel van casusposities
heb voorgelegd, teneinde na te gaan hoe groot dat grijze gebied is.Minister Korthals:Dat is waar. Aan de andere kant moet u zich ook goed realiseren dat de
rellen die wij nog niet zo lang geleden gehad hebben, de beperkte mogelijkheden
hebben aangegeven die de wet op het ogenblik biedt. Het is niet louter denkbeeldig
dat zich dergelijke rellen op eenzelfde manier zullen kunnen voordoen.Voorzitter! De heren Santi en Dittrich hebben gesproken over de schadevergoeding.
Terecht wordt gesignaleerd dat schadevergoeding door de rechter ook na vrijspraak
kan worden beperkt als de verdachte er door zijn eigen toedoen aan heeft bijgedragen
dat de verdenking in stand bleef. De maatstaf voor toekenning van de schadevergoeding
is gelegen in artikel 89 van het Wetboek van Strafvordering. Daarbij zijn
dan de overwegingen dat die moet worden toegekend naar redelijkheid en billijkheid.
Het zal dan altijd van de concrete omstandigheden afhangen op welke wijze
het gedrag van de gewezen verdachte door de rechter wordt gewaardeerd. Zoals
toegezegd aan de Kamer, zullen wij dat aspect betrekken bij de evaluatie teneinde
te bezien of hierbij veel fouten worden gemaakt. Ik deel overigens die zorg
niet. In de praktijk zal het heel erg meevallen. Dit zeg ik ook tegen de heer
De Wit, die gezegd heeft dat de ME het zo druk heeft tijdens een actie dat
men niet kan vaststellen wat er in de praktijk verkeerd gaat. Daarom lopen
er ook andere politieagenten in burger rond. Die kunnen dat wel vaststellen.Voorzitter! De heer Van de Camp stemt in met het wetsvoorstel. Naar aanleiding
van de discussie tussen de heer Van de Camp en mevrouw Halsema merk ik nog
op dat het natuurlijk zo is dat de politie verantwoording moet afleggen over
de bijzondere bevoegdheden die zij hebben. In de praktijk zullen zij verantwoording
moeten afleggen aan de officier van justitie en aan hun meerdere. Er kan een
klacht worden ingediend en dan zullen zij ter verantwoording
worden geroepen. In dat verband is de suggestie gedaan om met rugnummers te
werken. Mevrouw Halsema hoopt dat ik daarover instemmend advies geef aan mijn
collega van Binnenlandse Zaken. Ik heb in eerste instantie al aangegeven dat
ik meen dat een ME'er die in de fout gaat wel geïdentificeerd zal kunnen
worden. Toch zal ik het voorstel aan de minister van Binnenlandse Zaken voorleggen.
In alle eerlijkheid zeg ik dat ik nu niet kan overzien wat de voor- en nadelen
zijn. De heer Dittrich heeft naar mijn gevoel terecht gewezen op het veiligheidsaspect.Tegen de heer Van de Camp zeg ik dat ik inderdaad overweeg om mishandeling
een hogere strafbedreiging te geven, maar deze kwestie komt aan de orde bij
de behandeling van de nota over de strafmaxima. Nogmaals, wij moeten ervoor
oppassen te denken dat hogere strafbedreigingen overal een oplossing voor
zijn. In de praktijk doet die strafbedreiging er zelden of nooit iets toe.
Mensen die in de fout gaan, denken zelden of nooit: als ik nu gepakt wordt,
is de maximale strafbedreiging zes jaar of acht jaar.De heer Van de Camp (CDA):Wanneer komt u met die nota?Minister Korthals:Die nota over strafmaxima is er al.De heer Van de Camp (CDA):Is dat een andere nota dan de nota Herziening sanctiestelsel?Minister Korthals:Dat is een heel andere nota. De nota over strafmaxima is meer dan een
halfjaar geleden ingediend en ik wacht de behandeling daarvan af.De heer De Wit (SP):De minister had het over een hogere strafbedreiging voor mishandeling.
Hij erkent dat dit er niet toe hoeft te leiden dat er minder strafbare feiten
worden gepleegd. Wat is dan het nut van een hogere straf? Het is bekend dat
langere gevangenisstraffen niet altijd het gewenste effect hebben in de zin
van het weerhouden van mensen van het plegen van strafbare feiten. Wat heeft
het tegen deze achtergrond voor nut om een hogere strafbedreiging in te voeren?Minister Korthals:Het nut van een hogere strafbedreiging kan zijn dat het openbaar ministerie
en de rechterlijke macht meer bevoegdheden hebben. Bijvoorbeeld een strafbedreiging
op misdrijven van vier jaar of meer kan voorlopige hechtenis met zich brengen.
Bovendien kan een hoge strafbedreiging voor ernstige misdrijven wel degelijk
noodzakelijk zijn, omdat er altijd in een straf een element van vergelding
zit en omdat het beschermend werkt voor de maatschappij als geweldplegers
gedurende lange tijd in de gevangenis worden gezet.De heer De Wit (SP):U zegt nu dat hogere straffen in ieder geval het element van vergelding
hebben, maar het strafrecht laat nu juist de tendens zien dat wij het meer
moeten zoeken in taakstraffen en in het uit de gevangenis houden van mensen.
Verdachten moeten dus zo weinig mogelijk de gevangenis in omdat daar toch
niet zo'n gunstig effect van te verwachten valt.Minister Korthals:Ik kan daar een heel eind in meegaan. Daarom zijn wij gekomen tot de wet
inzake de taakstraffen, opdat wij ook deze strafsoort als volwaardige hoofdstraf
kunnen opleggen. Gevangenisstraf is een ultimum remedium en ik ben er nog
steeds van overtuigd dat wij daar in sommige gevallen niet onderuit kunnen.
Ik ben dus wel degelijk voorstander van gevangenisstraf.Voorzitter! De heer Van der Staaij en de heer Santi hebben gevraagd wat
de relatie is tussen het onderhavige wetsvoorstel enerzijds en de bestuurlijke
ophouding en artikel 540 anderzijds. Vooropstaat dat de wijziging van artikel
141 de enige is die de grenzen van de strafrechtelijke aansprakelijkheid aanpast.
Daarmee wordt ook aangegeven dat het oogmerk van deze wijziging veel minder
preventief van aard is. Centraal staat dat in het geval tot openlijke geweldpleging
wordt overgegaan, al degenen die daarvoor verantwoordelijk zijn, ook moeten
worden bestraft. Naar onze opvatting is dat een eis van rechtvaardigheid.
Daarmee is overigens niet gezegd dat dit wetsvoorstel geen preventief effect
kan hebben. Allereerst werpen ruimere en effectievere mogelijkheden tot bestraffing
hun schaduw vooruit: als het niet meer mogelijk is om door het dragen van
bivakmutsen onder een straf uit te komen, bedenkt men zich hopelijk nog een
keer. Met andere woorden: de andere twee wetsvoorstellen zijn meer preventief
gericht en het onderhavige wetsvoorstel repressief.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De verleiding is groot om hierop in te gaan. De minister zegt nu weer
dat het dragen van bivakmutsen niet meer zal voorkomen als men erachter komt
dat dit nogal eens leidt tot een strafbedreiging. Wat wil de minister nu eigenlijk
voorkomen? Het begint er namelijk op te lijken dat hij geen geweld wil voorkomen,
maar demonstraties.Minister Korthals:Ik wil helemaal geen demonstraties voorkomen. Laten wij nu even toegeven
en redelijk zijn: het is natuurlijk in algemene zin wat merkwaardig om tijdens
een demonstratie met bivakmutsen rond te lopen. Nu zijn er inderdaad voorbeelden
die bivakmutsen rechtvaardigen, maar in het algemeen kan worden gesteld dat
mensen openlijk gaan demonstreren. Het lijkt zo langzamerhand wel of het dragen
van bivakmutsen de gewoonste zaak van de wereld is. Dat wil niet zeggen dat
dit bij openlijke geweldpleging strafwaardig is. Hetzelfde geldt voor kleding.
Ik zou het nogal merkwaardig vinden als iedereen in dezelfde kleding zou demonstreren.
Wij zijn toch individualisten en wij proberen toch zoveel mogelijk in onze
eigen kleding te gaan? Als blijkt dat mensen die dezelfde kleding dragen,
ook nog bezig zijn om de ME te frustreren in de werkzaamheden als die nodig
zijn omdat er geweldpleging plaatsvindt, dan kan ik mij voorstellen dat men
strafbaar is als duidelijk is dat dezelfde kleding wordt gedragen om gewelddadige
handelingen te verdoezelen.De heer Dittrich (D66):Ik kan mij nog herinneren dat mevrouw Aquino iedereen opriep in het geel
te demonstreren. Toen hebben er ook gewelddadigheden plaatsgevonden.Minister Korthals:Wij moeten ons wel goed realiseren dat daar sprake is van een totaal ander
land, met totaal andere regels en met een totaal anders ingestelde politie.Voorzitter! De heer Dittrich herinnerde mij aan de Eurotop en stelde
mij daarover een vraag. Ik wil graag een wedervraag stellen. Hij heeft eertijds
aangegeven, dat hij het risico van het oppakken van onschuldige burgers bij
een uitbreiding van artikel 141 Wetboek van Strafrecht minder groot inschatte
dan bij een wijziging van artikel 140 Wetboek van Strafrecht. Het onderhavige
wetsvoorstel is een rechtstreeks uitvloeisel van de toen besproken voornemens
van mijn ambtsvoorgangster mevrouw Sorgdrager. Waarom is hij op dit punt duidelijk
kritischer geworden?De heer Dittrich (D66):Omdat ik toen al aangegeven heb dat het van de uitwerking zou afhangen,
en met name van de voorbeelden die gegeven worden. De voorbeelden die desgevraagd
in de nota naar aanleiding van het verslag worden gegeven, hebben juist de
animo van D66 om met het wetsvoorstel in te stemmen, niet vergroot. Die voorbeelden
met betrekking tot de kleding en het joelen zijn helemaal niet aan de orde
geweest tijdens het algemeen overleg van een paar jaar geleden. Ik heb al
gezegd dat ik in beginsel best een voorstander ben van het aanpassen van artikel
141, maar dat het erom gaat hoe dat gebeurt.Minister Korthals:Ik vind dat het op een bijzonder verantwoorde manier gebeurt. Ik heb ook
aangegeven dat alles wat over kleding en bivakmutsen gezegd wordt, er eigenlijk
een beetje met de haren bij gesleept wordt. Ik heb bovendien de heer Dittrich
nog een opening geboden door een evaluatie aan te bieden. Ik heb ook aangegeven
dat dit een van de drie wetsvoorstellen is, die niet onbelangrijk zijn met
het oog op de komende Europese kampioenschappen. Kortom, ik hoop dat het beraad
in de fractie van D66 toch zal leiden tot een stem voor dit wetsvoorstel.Voorzitter! Ik meld de heer Van der Staaij dat het gooien van rookbommen
een daad van geweld is. Als meer mensen rookbommen gooien, dan is dat dus
openlijke geweldpleging.De heer De Wit is ingegaan op het verschil met de formuleringen bij diefstal
door twee of meer verenigde personen. Ik ben daar in de nota naar aanleiding
van het verslag op ingegaan. Als hij het niet erg vindt, wil ik op dit punt
verwijzen naar pagina 17 van die nota.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Ik heb de vraag gesteld naar aanleiding van die passage in
de nota naar aanleiding van het verslag. Er wordt bij diefstal in vereniging
een hechte samenwerking of een vorm van samenwerking verondersteld. De minister
zegt echter dat er voor vereniging in het kader van openlijke geweldpleging
onder de nieuwe tekst niet meer nodig is dan onder de oude tekst. Dat betekent
dus: geen hechte samenwerking of een samenwerkingsverband. Ik heb op grond
daarvan geconstateerd dat er twee begrippen "in vereniging" in het Wetboek
van Strafrecht staan, en dat dit de rechter voor problemen zou kunnen stellen.
Het zou immers wel eens zo kunnen zijn dat "openlijke geweldpleging in vereniging"
ook iets in de zin van artikel 140 vooronderstelt.Minister Korthals:Voorzitter! Ik heb het artikel nu niet bij de hand. Staat er niet bij
diefstal "door twee of meer verenigde personen". Dat is dus iets anders dan
"in vereniging". De heer De Wit suggereert nu dat er "diefstal in vereniging"
staat.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, op een nader te bepalen tijdstip te stemmen.Daartoe wordt besloten.Sluiting 17.30 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-3322-3354.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl