Vragen van het lid Gerkens (SP) aan de minister van Justitie over de uitzending van Zembla 'Officieren van justitie in de fout' (mondelinge vragenuur)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 49
 
 
 
 Vragenuur
 Vragen van het lid Gerkens aan de minister van Justitie over de uitzending
van Zembla "Officieren van justitie in de fout".
 
 
 Mevrouw
 Gerkens
 SP
 
 Voorzitter. De uitzending van Zembla afgelopen zondag schetst een ontluisterend
beeld van fouten van officieren van justitie: dossiers die kwijtraken, stukken
uit dossiers die opzettelijk zijn weggelaten, gesprekken die illegaal worden
afgeluisterd. Welke sancties hierop staan, is compleet onduidelijk. Sterker
nog, het heeft er alle schijn van dat slecht gedrag wordt beloond met promotie.
Sinds de Schiedammer parkmoord, nu tien jaar geleden, steekt dit keer op keer
de kop op. Dat is slecht, slecht voor het vertrouwen van mensen in de rechtsstaat.
Het beeld dat het hoofd van het Openbaar Ministerie, de heer Brouwer, heeft
van transparantie, deelt de SP niet. Het is te mager om te zeggen: we regelen
het als Openbaar Ministerie zelf wel intern, vertrouwt u ons maar. Kan de
minister van Justitie een einde maken aan de kinnesinne van of het wel of
niet in orde is? Is hij bereid een onafhankelijk onderzoek, dus niet door
het Openbaar Ministerie zelf, te laten doen naar de sancties die verbonden
zijn aan het falen van officieren van justitie?
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Voorzitter. Elke fout is er een te veel. Daar is geen twijfel over. De
afgelopen jaren zijn er rechterlijke uitspraken gedaan die er op neer kwamen
dat er een fout uit het verleden moest worden gecorrigeerd. Denk aan een paar
herzieningszaken die veel aandacht hebben getrokken. Ik heb toen gezegd dat
er aandacht was en is voor verbeteringsmaatregelen. Die zijn al getroffen;
dat is al op gang gekomen in de vorige kabinetsperiode. Dat strekt zich uit
tot de hele lijn van opsporing en vervolging. Ik heb de uitzending ook gezien.
Daarin wordt een beeld geschetst van 90 zaken waarin officieren van justitie
zouden hebben gefaald en waar onvoldoende op is gereageerd. Ik zou tegen mevrouw
Gerkens willen zeggen: kijkt u nog eens goed naar wat u allang wist, waarover
ik eerder heb gesproken en wat tot verbeteringsmaatregelen aanleiding heeft
gegeven. Kijkt u ook naar het aantal zaken – dat is een niet onbelangrijk
deel ervan – waarin het ging om termijnoverschrijding op basis van jurisprudentie
die intussen door de Hoge Raad is gewijzigd. Kijkt u ook naar het aantal zaken
dat erin zit waar wij onlangs nog over hebben gesproken in een overleg met
de vaste commissie voor Justitie. Dat overleg ging over de positie waarin
opsporing en vervolging verkeren bij de omvangrijke tapverslagen, waaronder
zich ook geheimhoudingsgesprekken bevinden.
 Ik zeg dit overigens niet om welke fout dan ook te vergoelijken. Dat is
ongeveer het laatste dat ik wil doen. Ik hoop dat mevrouw Gerkens zich ook
realiseert dat er in deze periode van tien jaar vijf miljoen zaken zijn behandeld
door het Openbaar Ministerie en dat geen minister van Justitie het ooit in
zijn hoofd zal halen om de indruk te wekken dat er foutloos wordt geopereerd.
Ik vind het wel nodig en belangrijk dat fouten en kansen op fouten zo veel
mogelijk worden verminderd. Tegen die achtergrond beantwoord ik de vragen
van mevrouw Gerkens.
 Om te beginnen ben ik volledig bereid om lering te trekken, zoals ik ook
in de afgelopen jaren was, uit gemaakte fouten. Ik wil echter ook waardering
tonen voor het zeer vele werk dat goed wordt gedaan en dat beter wordt gedaan
sinds het verbeteringsprogramma in gang is gezet. Er moet helderheid komen
over de vraag in welke gevallen er een disciplinaire maatregel is gevolgd
en in welke niet. Ik heb ook even naar de lijst gekeken. Die staat op de website
van de uitzending en die was te downloaden, dus dat was snel te overzien.
Er was in elk geval een zaak bij, naast de zaken uit de categorieën die
ik al noemde, waarin er juist waardering was voor de officier van justitie.
Officieren van justitie moeten soms ook fouten van anderen in de opsporing
corrigeren en dan moeten zij daar niet voor worden gestraft. Er zijn ook disciplinaire
maatregelen getroffen ten aanzien van officieren van justitie, soms behoorlijk
ingrijpende maatregelen.
 Ik denk dat wij er goed aan doen om dit in beeld te brengen. Het gaat
om puur feitelijke informatie, niet om de waardering daarvan. Ik zal ervoor
zorgen dat met de inschakeling van het Wetenschappelijk Bureau van het Openbaar
Ministerie de feiten naar aanleiding van deze tabel van 90 zaken in beeld
worden gebracht en dat deze aan de Kamer worden gezonden met mijn beoordeling
daarvan.
 
 
 
 Mevrouw
 Gerkens
 SP
 
 Ik zie een stap van de minister in mijn richting, maar het is niet het
onderzoek dat ik voor ogen had. Het lijkt mij niet goed om het Openbaar Ministerie
onderzoek te laten doen naar deze zaken. Ik vraag de minister echt om onafhankelijk
onderzoek buiten het Openbaar Ministerie om. Ik zou het ook niet willen beperken
tot deze 90 zaken. Ik vraag de minister echt om onderzoek te doen naar de
afgelopen tien jaar, te kijken naar de fouten die zijn gemaakt sinds de Schiedammer
parkmoord. Ik wil ook weten welke sancties mogelijk zijn en welke sancties
zijn opgelegd. Ik vraag hem ook om te kijken naar de loopbaanontwikkeling
van de officieren die fouten hebben gemaakt. Ik hoef geen rugnummers en geen
namen. Het kan echt alleen aantallen betreffen en geanonimiseerde zaken.
 De schijn, zoals de minister ook in zijn antwoord zegt, blijft bestaan
dat fouten worden beloond. Schijn is niet goed, zeker niet voor het vertrouwen
in de rechtsstaat. Ik verzoek de minister dus om er echt voor te zorgen dat
er een onafhankelijk onderzoek wordt uitgevoerd zodat wij dit voor eens en
altijd uit de wereld kunnen helpen.
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Ik zei al dat er geen enkele behoefte bestaat om welke fout dan ook niet
onder ogen te zien, in tegendeel. Ik ben blij dat mevrouw Gerkens dat onderkent.
Dat heeft zij ook de afgelopen jaren van mij gehoord en gezien. Ik gebruik
maar even het woord "schijn" dat mevrouw Gerkens zelf ook gebruikt: laten
wij nu eerst eens even kijken wat schijn is en wat werkelijkheid. Dat kan
door de puur feitelijke inventarisatie van die 90 zaken, die voor mevrouw
Gerkens aanleiding zijn voor de vragen die zij vandaag stelde, en de beoordeling
daarvan. Daarna kunnen wij bespreken – ik ben voor elk gesprek beschikbaar –
of de schijn waarover mevrouw Gerkens het had in stand blijft en welk type
reactie daarop volgt. Ik zou zeggen: eerst de feiten en dan de conclusies.
Als dat is gebeurd, kunnen wij bespreken wat er verder nodig is.
 
 
 
 De heer
 Teeven
 VVD
 
 De VVD-fractie vindt dat de minister er eerst maar eens onderzoek naar
moet doen en moet bekijken wat er allemaal overeind blijft van de reportage
van Zembla. Dat is heel belangrijk. Fouten moeten worden erkend, dat zijn
wij met de minister eens. Als het echter niets is, moet dat ook worden gezegd.
Ik roep bij de minister even in herinnering – hij zal dat ongetwijfeld
weten – de uitspraak van de Raad voor de Journalistiek van 26 januari
2010. Vijf officieren van justitie werden door Vrij Nederland met de grond
gelijk gemaakt vanwege blunderen. Deze vijf officieren van justitie hebben
een klacht ingediend. Zij zijn volledig gerehabiliteerd en Vrij Nederland
moet rectificeren waar het om die blunders gaat. Ik zou de minister toch willen
vragen of hij heel duidelijk voor zijn mensen uit de beroepsgroep wil gaan
staan, als hij dat onderzoek doet en er blijkt wellicht in 77 van de 90 gevallen
dat er niets aan de hand is. Als er fouten zijn gemaakt, moet dat worden gecorrigeerd,
maar als er geen fouten worden gemaakt, dan past het de minister van Justitie
om heel duidelijk voor zijn mensen te gaan staan die dit moeilijke werk doen.
Ik zou die bereidheid graag horen van de minister, want ik denk niet dat we
bij elke vorm van riooljournalistiek er meteen achteraan moeten lopen hier
in de Kamer.
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Ik heb de uitspraak van de Raad voor de Journalistiek ook gezien naar
aanleiding van de klacht die is ingediend door vijf leden van het Openbaar
Ministerie. Die klacht is inderdaad gegrond verklaard. Het lijkt mij verstandig
om kennis te nemen van het stuk dat op de website is verschenen. Er zullen
ongetwijfeld heel wat zaken bij zijn, waarin het inderdaad gaat om onderkende
fouten die op een of andere manier in de opsporing en in de vervolging zijn
gemaakt, maar het gaat er ook om, daar a. de conclusie aan te kunnen verbinden
dat er in al die zaken sprake is van een tekortgeschoten reactie op de geconstateerde
feiten en b. dat het in het geval van fouten, van zaken die gecorrigeerd moeten
worden, kan gaan om heel verschillende situaties. Ik noemde al twee niet-onbelangrijke
categorieën die mij bij het eerste doornemen van het stuk opvielen. Laten
wij daar eerst naar kijken. Daarna ben ik voor elk gesprek met de Kamer beschikbaar.
Natuurlijk sta ik achter iedereen die zich inzet in deze moeilijke zaken,
en dat zijn het vaak bij het OM. Die mensen verdienen en krijgen mijn volle
steun en het OM krijgt ook mijn steun bij het corrigeren van fouten, waar
nodig.
 
 
 
 De heer
 Anker
 ChristenUnie
 
 Ik dank de minister voor zijn laatste woorden, want die zijn wel belangrijk.
Mevrouw Gerkens vraagt naar de sancties die op de fouten zijn gevolgd. Ik
zou toch heel erg geïnteresseerd zijn in de vraag of en op welke manier
er trajecten gestart zijn om ervoor te zorgen dat die fouten niet meer voorkomen.
Alleen een analyse van het aantal zaken waarin het fout is gegaan, acht ik
niet voldoende. Wij politici, maar volgens mij ook de mensen in Nederland,
moeten weten dat als er iets fout gaat, dat daar dan ook van geleerd wordt
en hoe dat dan gedaan wordt. Daar vraag ik expliciet aandacht voor.
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Wat de heer Anker vraagt, lijkt mij een heel goed onderdeel van het uit
te voeren feitenonderzoek. Ik zal dat graag doen.
 
 
 
 Mevrouw
 Azough
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Ik zou wel willen verzoeken om niet te doen alsof er niets
aan de hand is. Dat geldt voor ons allemaal in deze Kamer, want er is wel
degelijk iets aan de hand. Zoals de minister zelf al aangaf, is er de afgelopen
jaren regelmatig reuring geweest rondom het OM. Ik noem als meest recente
voorbeeld de zaken waarin het OM op de vingers is getikt door de rechter voor
geheim te houden gesprekken die in dossiers waren opgenomen, onterecht. Ik
zou dus ook aan de minister willen vragen op welke termijn hij het feitenonderzoek
dat hij zelf gaat doen, naar de Kamer denkt te kunnen sturen. Het gaat mijn
fractie vooral om de vraag of er bij het OM een cultuur is ontstaan waarin
waarheidsvinding niet meer vooropstaat. Ik zou daar wel op korte termijn met
de minister over willen discussiëren.
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Mevrouw Azough en ik zijn het natuurlijk helemaal eens dat fouten onder
ogen moeten worden gezien en aangepakt. Dat heb ik u bij verschillende gelegenheden
niet alleen gezegd, maar ook metterdaad doen blijken. We moeten ook niet zomaar
een hardwerkend, waardevol, belangrijk onderdeel van ons staatsbestel in diskrediet
brengen. Daar is wat mij betreft ook absoluut geen reden voor. Het is ook
niet wat mevrouw Azough bepleit, ik zie haar nee schudden. Ook op dit punt
herken ik dingen en zijn wij het eens. Het lijkt mij doenlijk om de Kamer
het feitenonderzoek waar de heer Anker om vroeg, over die 90 gevallen en het
gevolg dat daaraan gegeven is om ervan te leren en om het te corrigeren, binnen
twee maanden te doen toekomen. We zullen daar precies in zijn en dan kunnen
we daarover spreken. U vraagt daar ook mijn beoordeling bij. Die zal ik moeten
geven op basis van de geconstateerde feiten. Er zullen dossiers moeten worden
nagezocht en dat zullen we doen.
 
 
 
 De heer
 Brinkman
 PVV
 
 Voorzitter. De PVV heeft ook geschokt gekeken naar de uitzending. Wij
hebben alle begrip voor het zware werk van het OM, zeker ook van de officiers
van justitie, maar er moet mij toch iets van het hart. In de uitzending klonk,
daar waar gesproken werd over fouten en foutjes, over zaken die in juridische
termen "abusievelijk" worden genoemd, toch ook wel een beetje door dat er
soms nog wel eens sprake zou kunnen zijn van opzet. Dan moet ik zeggen: als
dat zo zou zijn, dan is dat een zeer zwaar ambtsmisdrijf. Mijn eerste vraag
is dan ook: zijn er in de afgelopen jaren met betrekking tot deze lijst van
foutjes rechercheonderzoeken geweest naar mogelijke opzet en zo ja, zijn er
vervolgingen gestart? Zou de minister erover kunnen nadenken om bij het onderzoek
dat hij wil gaan starten, die vraag bij al die foutjes te stellen en om mogelijk
te kijken of daar een andere afweging in gemaakt moet worden?
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Mevrouw de voorzitter. Het is mogelijk dat wij constateren dat het gaat
om zaken waar bij nader inzien geen sprake is geweest van een aan het Openbaar
Ministerie verwijtbare fout. Die situaties kunnen zich voordoen. Er kunnen
zaken bij zijn waarop is gereageerd, maar die behoren tot de categorie die
de heer Brinkman als "foutjes" omschreef. Er kunnen ook zaken
bij zijn die tot de fouten behoren waarop ook in termen van disciplinaire
maatregelen gereageerd moet worden en in die zin is gereageerd. Naar mijn
eerste indruk is daarvan ook sprake. Als gereageerd moet worden en als dit
niet in die zin is gebeurd, zullen wij er daarbij ook niet het zwijgen toe
doen.
 Ik weet evenwel dat er ook zaken zijn waarin duidelijk disciplinaire maatregelen
zijn genomen. Dat zal ook door mij worden overgelegd in het feitenonderzoek
dat ik heb toegezegd.
 
 
 
 Mevrouw
 Van Velzen
 SP
 
 Voorzitter. Ik denk dat het een goede stap is van de minister om onderzoek
te doen naar deze 90 zaken. Het betreft natuurlijk wel een willekeurige selectie,
gemaakt door een redactie van een goed televisieprogramma. Het is de vraag
of dat een beeld geeft van het geheel; ik kan dat ook absoluut niet zeggen.
Ik wil dan ook nogmaals benadrukken dat het wenselijk is om een onderzoek
te doen naar bijvoorbeeld de periode van de afgelopen tien jaar. Is de minister
bereid om het onderzoek over de afgelopen tien jaar door een onafhankelijk
bureau te laten uitvoeren en dus niet door het wetenschappelijk bureau van
het OM? Dat moet natuurlijk niet eigen zaken keuren, zoals een slager zijn
eigen vlees. Graag verneem ik hierop de reactie van de minister.
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Voorzitter. Ik denk dat wij recht moeten doen aan wat er in dit resultaat
van journalistiek onderzoek naar voren is gekomen. Journalistiek onderzoek
is niet vanzelf gediskwalificeerd doordat er foutjes in voorkomen. Laten wij
daar dus nuchter naar kijken. Mijn oog viel nog wel op bladzijde 81 waar sprake
is van het steunen door minister Docters van Leeuwen (zo staat het er letterlijk)
van een lid van het Openbaar Ministerie die met de letter "S" wordt aangeduid
en van het aftreden van minister Docters van Leeuwen dat daarop volgde. Ook
dat kan dus gebeuren.
 Wij zullen dus serieus kijken naar alle onderdelen. Aan het adres van
mevrouw Van Velzen merk ik nog het volgende op. Laten wij dit als eerste fase
zien in de beoordeling van wat u vraagt. De vragen die u en uw collega's,
mevrouw de voorzitter, dus leden van uw Kamer mij gesteld hebben, onder wie
mevrouw Van Velzen, hebben ten doel om iets op te pakken wat ook mij ter harte
gaat, namelijk de best mogelijke kwaliteit van het Openbaar Ministerie.
 
 
 
 Mevrouw
 Van Velzen
 SP
 
 Voorzitter. Ik wil graag een antwoord op mijn vraag hebben. Ik vroeg namelijk
of de minister bereid zou zijn om dit onderzoek echt onafhankelijk te laten
uitvoeren, dus niet door het wetenschappelijk bureau van het OM zelf.
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Dat is een vraag die eigenlijk ook al door mevrouw Gerkens gesteld was.
Mijn antwoord op die vraag is: laten wij nu eerst deze puur feitelijke zaken
in kaart laten brengen. Dat kan prima gedaan worden door het Openbaar Ministerie.
Ik zal u dat toesturen. Al naar gelang de uitkomst, stel ik mij voor om met
elkaar te bespreken wat verder gedaan kan worden. Ik reageer nu dus niet met
definitief "nee" op wat mevrouw Van Velzen mij vraagt. Nogmaals, laten wij
aan de hand van een feitenonderzoek die vraag van haar straks nader bespreken.
 
 
 
 De heer
 Van Haersma Buma
 CDA
 
 Fouten, ook gemaakt bij het OM, moeten voorkomen worden. Bovendien moet
ervan geleerd worden, als er fouten gemaakt zijn. In dat licht is het aangekondigde
onderzoek heel goed. Toch vraag ik mij af of de volgende twee elementen ook
niet in dat onderzoek moeten worden meegenomen. Het eerste gaat over het volgende.
Sinds de Schiedammer parkmoord is de rechterlijke macht strenger gaan kijken
naar procedures, alsook het uitvoeren van procedures. In hoeverre speelt dat
een rol bij het aantal zaken waar het OM uiteindelijk niet ontvankelijk wordt
verklaard? Het tweede gaat over de rol van advocaten, die ook sinds de Schiedammer
parkmoord steeds beter weten hoe zij procedureel een zaak onderuit kunnen
halen. Bent u dus bereid ook deze twee elementen te onderzoeken?
 Ik heb nog een vraag aan mevrouw Gerkens, als dat mag. Wil zij werkelijk
dat al die 90 zaken nu worden onderzocht, terwijl heel veel zaken nog door
de rechter in hoger beroep beoordeeld moeten worden? Volgens mij is dat de
hoogste onafhankelijke instantie die wij hebben. Moeten wij daar dus in ieder
geval niet eerst op wachten?
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Voorzitter. Misschien kan ik de laatste vraag wel mede namens mevrouw
Gerkens beantwoorden: als er nog in hoger beroep geoordeeld moet worden, worden
er in het feitenonderzoek niet meer feiten overgelegd dan op dat moment, dus
feitelijk, in deze stand van de procedure beoordeeld kunnen worden.
 De eerste vraag van de heer Van Haersma Buma is veel belangrijker. Daarbij
gaat het namelijk over verklaringen, over dat wat wij in een proces kunnen
doen tot verdere verbetering. Ik heb al gewezen op het programma Versterking
Opsporing en Vervolging. De in een deel van de door ZEMBLA besproken zaken
zich voordoende situatie dat er tapverslagen in dossiers zaten die er eerder
uitgehaald hadden moeten worden, betreft een punt waarvan ik het belang ten
volle heb onderkend en dat nu precies ook aanleiding is voor de gesprekken
van mijn ministerie, samen met het Openbaar Ministerie en de Nederlandse Orde
van Advocaten over de vraag hoe wij dit op een praktische manier kunnen voorkomen.
 
 
 
 Mevrouw
 Gerkens
 SP
 
 In antwoord op de vraag van de heer Van Haersma Buma wil ik zeggen dat
dit precies is wat wij niet willen: wij willen niet dat die 90 zaken expliciet
onderzocht worden. De vraag die wij aan de minister gesteld hebben is: hoe
vaak is in de afgelopen tien jaar een fout gemaakt, hoe vaak is er een sanctie
toegepast, welke sanctiemogelijkheden zijn er en wat is de carrièreontwikkeling
geweest? Enerzijds wordt in een televisieprogramma gezegd dat je, als je een
fout maakt, promotie krijgt. Anderzijds zegt het hoofd van het Openbaar Ministerie,
de heer Brouwer: als je een fout maakt, volgt een sanctie. De waarheid ligt
in het midden en die willen wij, puur met cijfers, duidelijk op tafel hebben.
 
 
 
 De heer
 Heerts
 PvdA
 
 Ik heb ook een vraag aan de langstzittende minister van Justitie die hier
nu staat; eigenlijk twee vragen. Worden de recente zaken rondom Alkmaar, Zutphen
en Breda hierin ook meegenomen? Wil de minister vanuit het verbeterprogramma
een extra accent leggen op de tegenspraak die het Openbaar Ministerie
zelf organiseert binnen de lopende zaken? Ik merkte dat de voorzitter van
het college hier nogal terughoudend over was. Hij zei: dat loopt steeds iets
beter. Kan de minister hier iets over zeggen?
 
 
 
 Minister
 Hirsch Ballin
 
 Het lijkt mij altijd heel verstandig om niet te zeggen dat alles helemaal
perfect gerealiseerd is. Het gaat om een continu proces. Het is dan ook prima
om te zeggen dat dingen steeds beter gaan. Dat is ook exact wat ik verwacht.
Wij hebben het verbeterprogramma in gang gezet. Ik zie ook dat het tot ingrijpende
en belangrijke verbeteringen in de werkwijze heeft geleid en daar gaat het
om.
 Wat die 90 zaken betreft, de vragen in dit vragenuur en mijn antwoorden
vinden hun directe aanleiding in wat in het onderzoek van ZEMBLA naar voren
is gebracht. Men heeft niet alleen een uitzending gemaakt, maar ook een rapport
overgelegd en aan het publiek beschikbaar gesteld. Sommigen zeggen dat de
schijn bestaat dat er een heleboel mis is. Anderen zeggen: laten wij niet
te gauw op de schijn afgaan en eerst precies kijken wat er aan de hand is.
Wat mij betreft ligt de zaak heel helder. Ik wil dat wordt onderzocht hoe
het er voorstaat met deze 90 zaken. Dat verdient ook een serieuze reactie,
nu dit op deze manier naar voren is gebracht in ZEMBLA. Men zal deze krijgen,
ik zal de Kamer graag mijn conclusies overleggen.