Behandeling van:  - het wetsvoorstel Regels betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel (Wet foetaal weefsel) (26639)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 3019-3043

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

24-01-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 37, pagina 3019-3043

16-01-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26639Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van: - het wetsvoorstel Regels betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel (Wet foetaal weefsel) (26639)Pagina 3019-3043
Vragen van het lid Vendrik aan de staatssecretaris van Financiën, over zijn uitspraak dat de hypotheekrente verdwijnt (mondelinge vragenuur)Pagina 3014-3017
Herstemming over een motie, ingediend in het debat over de begroting van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, te weten: - de motie-Noorman-den Uyl over verlaging van de marginale druk voor alleenstaanden (27400 XV, nr. 31)Pagina 3019-3019
Presentie en opening (dinsdag 16 janauri 2001)Pagina 3003-3005
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 16 januari 2001)Pagina 3043-3049
Herstemming over een motie, ingediend in het notaoverleg over de Zorgnota, te weten: - de motie-Oudkerk/Van Vliet over een geïntegreerd werkende eerste lijn (27401, nr. 24)Pagina 3019-3019
Herstemming over een motie, ingediend in het debat over het wetsvoorstel Reconstructiewet, te weten: - de motie-Oplaat/Th.A.M. Meijer over het wetsvoorstel ammoniak en veehouderij (26356, nr. 30 herdruk)Pagina 3019-3019
Vragen van het lid M.B. Vos aan de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij over zijn uitspraken over de hervormingen van landbouwbeleid in het kader van de voedselveiligheid en de manier waarop hij voornemens is deze plannen in Nederland en in Europees verband tot uitvoering te brengen (mondelinge vragenuur)Pagina 3011-3014
Herstemming over een motie, ingediend in het notaoverleg over het MIT, te weten: - de motie-Verbugt c.s. over een extra rijstrook voor enkele trajecten (27408, nr. 13)Pagina 3018-3018
Noten bij p. 3005: - rapport van de Commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van het benoemde lid dhr. E.E. Bolhuis te UtrechtPagina 3050-3050
Herstemming over een motie, ingediend in het debat over de JBZ-raad, te weten: - de motie-Van Oven c.s. over de ontwerprichtlijn betreffende de onderlinge erkenning van besluiten inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen (23490, nr. 177)Pagina 3019-3019
Vragen van het lid Rosenmöller aan de ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en van Financiën over de uitspraken van de minister van VWS in het televisieprogramma Reporter (28 december 2000) (mondelinge vragenuur)Pagina 3005-3010
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 16 januari 2001)Pagina 3017-3018

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 123 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Regels
betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van foetaal weefsel (Wet foetaal
weefsel) (26639).De algemene beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! De kennis over het genezen van ziekte en het toepassen van
gen- en biotechnologie maken een snelle ontwikkeling door. Het is verheugend
dat de mens door zijn nieuwsgierigheid zo veel op het spoor komt. De CDA-fractie
vindt dat fundamenteel onderzoek een flinke impuls moet krijgen omdat daarmee,
vaak na jarenlang doorzetten, de basis wordt gelegd voor hoopvolle toepassing
van de opgedane kennis.Vandaag is de vraag aan de orde of er een wettelijk kader moet komen dat
het gebruik van foetaal weefsel in het laboratorium en in de kliniek mogelijk
maakt. Dat is een moeilijke vraag. Dat betekent immers dat voor dat gebruik
toestemming aan een vrouw gevraagd moet worden nadat zij voor een abortus
heeft gekozen. Dat is een belastende vraag. Dat zegt de minister ook. Die
vraag stel je niet zomaar, daarvoor moeten zwaarwegende argumenten zijn. Het
moet ook een incidentele vraag zijn. Tenslotte is het niet de bedoeling dat
foetaal weefsel op grote schaal in de gezondheidszorg, in het medisch wetenschappelijk
onderzoek en in het biomedisch onderwijs wordt gebruikt.Welke zwaarwegende argumenten kunnen ons noodzaken die vraag aan die vrouw
in de abortuskliniek voor te leggen?Piëteit voor de gedode vrucht is in het bijzonder op zijn plaats.
Voor mijn fractie is het de vraag of hiermee in abortusklinieken en ziekenhuizen
altijd piëteitvol wordt omgegaan. Temeer omdat zelfs levende foetussen
die door abortus provocatus ter wereld komen, geen wettelijke bescherming
genieten, vraag ik mij af of er regels zijn die uitdrukking geven aan een
piëteitvolle omgang met foetaal weefsel. Kan de minister hierop nader
ingaan? Wat moet ik verstaan onder het "wegdoen" van foetaal weefsel? Is het
werkelijk volstrekt uitgesloten dat een foetus in abortusklinieken
nog levend ter wereld komt, zoals de minister in de nota naar aanleiding van
het verslag stelt?Het kabinet acht de behandeling van dit wetsvoorstel van dermate groot
belang dat niet gewacht kan worden op een gelijktijdige behandeling met het
wetsvoorstel inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's, dat de Kamer
onlangs heeft ontvangen. Ik zal daar straks nog op ingaan. Eerst wil ik mij
richten op de belangrijkste argumenten die het kabinet aanvoert voor het indienen
van dit wetsvoorstel.Wanneer transplantatie van foetaal weefsel niet mogelijk wordt gemaakt,
is het genezen van patiëntjes met het syndroom van DiGeorge niet mogelijk.
Dat is het belangrijkste argument van het kabinet. Ook experimenten met foetaal
weefsel op mensen zullen niet mogelijk zijn. Verder kunnen veelbelovende technieken
niet worden toegepast. De CDA-fractie heeft deze argumenten goed in zich opgenomen
en naar waarde proberen te schatten.Eerst wil ik ingaan op de vraag of voor het behandelen van patiëntjes
met het syndroom van DiGeorge het gebruik van foetaal weefsel strikt noodzakelijk
is. Even zoeken op internet bracht mij bij een artikel van november 1999 over
een onderzoek van de Duke universiteit in Durham, USA, waarbij succes geboekt
is met transplantatie van postnataal thymusweefsel naar patiëntjes met
het DiGeorge-syndroom. Er lijkt dus een alternatief te zijn voor het gebruik
van foetaal weefsel. Weet de minister hiervan? En zo ja, hoe heeft zij die
behandelwijze gewogen? Zij vindt het gebruik van foetaal weefsel toch alleen
te rechtvaardigen als er geen alternatieven zijn? Zij zegt immers dat het
gebruik van foetaal weefsel absoluut niet de voorkeur heeft vanwege de belastende
keuze die dit met zich brengt voor de vrouw. Ik citeer: "Als er een goed alternatief
beschikbaar zou zijn in de vorm van autologe transplantatie of transplantatie
met donorweefsel, lijken ons deze alternatieven te prefereren. Die keuze is
nu niet aan de orde. Mocht het ooit zover komen, dan zal intensief beraad
nodig zijn, omdat veel meer aspecten in de afweging betrokken moeten worden
dan het aspect dat we hierboven noemen."Het ziet er naar uit dat dit intensief beraad er absoluut moet komen.
Voorzover ik begrijp, wordt de behandeling in Durham gedaan met donorweefsel.
Hoe staat de minister daartegenover? Mijn fractie vindt het heel vreemd dat
het kabinet de motie-Van der Vlies, waarin wordt gevraagd de alternatieven
in kaart te brengen, aangrijpt om dit intensieve beraad op de lange baan te
schuiven. Het zou toch heel erg zijn wanneer blijkt dat we in dit debat conclusies
trekken die op onvolledige kennis berusten?Wanneer er inderdaad alternatieven zijn voor het gebruik van foetaal weefsel,
is het noodzakelijk, zo zegt ook de minister, deze in de afwegingen te betrekken.Hoewel ook de leden van de CDA fractie niet op voorhand ongevoelig zijn
voor het argument dat de mogelijke toepassingen van foetaal weefsel van belang
kunnen zijn voor de voortgang in het medisch-wetenschappelijk onderzoek en
daarmee voor patiënten en de volksgezondheid, zijn zij vanwege onvoldoende
zicht op de alternatieven zeer terughoudend ten aanzien van het voorliggend
wetsvoorstel. Het gaat mijn fractie om het beoordelen van de noodzakelijkheid
van het gebruik van foetaal weefsel in het licht van de ethische vraagstukken
die hiermee verbonden zijn.Voorzitter! Het tweede argument van de minister betreft het feit dat het
nu onmogelijk is om met de uitkomsten van onderzoek met foetaal weefsel in
laboratoria experimenten met patiënten te doen. Er kan zonder wetgeving
niet geprofiteerd worden van de opgedane kennis en kansen worden weggegeven,
zo interpreteer ik de tekst van de nota naar aanleiding van het verslag. Op
het eerste gezicht is dit een logisch argument. Onderzoek in laboratoria zit
op een doodlopend spoor wanneer de kennis niet ook toegepast kan worden als
het onderzoek dit uiteindelijk beoogt. Alleen, het onderzoek met foetaal weefsel
mag weliswaar dan niet wettelijk verboden zijn – het wordt als het ware
gedoogd – experimenteren met patiënten is verre van logisch, omdat
er nu eenmaal nog geen debat is geweest over de wenselijkheid van dergelijk
onderzoek, de toepassing ervan en het al dan niet aanwezig zijn van minder
bezwaarlijke alternatieven. Er is geen wettelijk kader. Onderzoekers lopen
derhalve welbewust het risico dat zij met hun uitvindingen niets kunnen aanvangen.Om nu te zeggen dat het legaliseren van die praktijk een doel in zichzelf
is, gaat mij te ver. Niet dat ik geen begrip heb voor de wens van de onderzoekers,
integendeel. Het maakt eens temeer duidelijk dat dit wetsvoorstel integraal
met het voorstel dat nog moest komen – en dat wij inmiddels hebben ontvangen –
over hoe te handelen met geslachtscellen en embryo's, al zes jaar geleden
ingediend en daarmee behandeld had moeten worden. Intussen is de praktijk
voortgeschreden in de schemerzone van het gedoogbeleid en vinden sommige wetenschappers
mogelijk dat het nu wel eens tijd wordt voor erkenning. Het kabinet doet hun
geen recht door zo lang te hebben gewacht met een debat over deze fundamentele
vraagstukken, ook al gaat de minister er waarschijnlijk van uit dat de coalitiepartners
geen spaak in het wiel van de voortrollende ontwikkelingen zullen steken.
Dat de praktijk als vanzelfsprekend de norm moet bepalen, staat voor de CDA-fractie
echter niet vast. Beter was het geweest om zes jaar geleden vanuit een helder
overheidskader aan bedrijven, instellingen en onderzoekers een betrouwbaar
onderzoeks- en investeringsklimaat te bieden dan hen afhankelijk te maken
van de uitkomst van dit debat. De politiek krijgt door een dergelijke gang
van zaken terecht het verwijt steeds achter de feiten aan te hobbelen. Kan
de minister inzicht geven in de meest actuele stand van zaken die het opheffen
van het verbod noodzaakt? Ligt er al een onderzoeksprotocol klaar dat snel
door de centrale commissie beoordeeld zou kunnen worden? Met andere woorden,
vanwaar de haast? Volgens mijn fractie zijn er in de laatste jaren geen wezenlijke
ontwikkelingen te zien in de richting van een veelbelovende toepassing.Ook het tweede argument, dat zonder de mogelijkheid om foetaal weefsel
te gebruiken voor experimenten met mensen kansen voorbijgaan, is voor mijn
fractie niet steekhoudend. Ten eerste is de CDA-fractie daar allerminst zeker
van, ook al omdat recente onderzoekspublicaties anders doen vermoeden. Er
zijn misschien andere, eveneens veelbelovende en minder bezwaarlijke onderzoeken
mogelijk, bijvoorbeeld met lichaamseigen stamcellen. Ten tweede
vloeit uit het feit dat zonder wettelijke basis experimenten zijn uitgevoerd,
voor mijn fractie niet automatisch erkenning voort. Of is het kabinet van
opvatting dat gebruik van foetaal weefsel sowieso toegestaan moet worden opdat
dan elke mogelijke kans gegrepen wordt, waarbij de afweging tegen alternatieven
een ondergeschikte rol speelt? Zo ja, dan hoor ik dat graag van de minister.
In dat geval namelijk zal haar overtuiging dat het verzoek om foetaal weefsel
te mogen gebruiken voor de desbetreffende vrouw belastend is, weliswaar oprecht
zijn, maar zal zij niet koste wat het kost op zoek zijn naar een alternatief.
Tot zover mijn eerste opmerkingen over de hoofdargumentatie van het kabinet.Voorzitter! Ik wil verdergaan met een aantal vragen en opmerkingen over
de praktijk die mogelijk zal volgen uit dit wetsvoorstel. Het doet de leden
van mijn fractie deugd dat de regering onze suggestie heeft overgenomen dat
de aborterende arts niet degene mag zijn die naderhand ook het geaborteerde
foetaal weefsel gaat gebruiken voor medische experimenten of onderzoeken.
Dit lijkt ons inderdaad een belangrijke randvoorwaarde om ongeoorloofde beïnvloeding
van vrouwen die overwegen hun zwangerschap af te breken, te voorkomen.De CDA-fractie wil de afname van foetaal weefsel niet koppelen aan de
abortus provocatus. Ik zeg nadrukkelijk "provocatus", omdat wij gebruik van
weefsel dat via een spontane abortus beschikbaar komt, principieel anders
wegen. Hoofdreden daarvoor is de grote twijfel en zorg die mijn fractie heeft
over de naleving en de handhaving van de abortuswet. De wet, waar ook het
CDA voor heeft gestemd, was en is bedoeld om vrouwen die in uiterste nood
verkeren, te helpen. Daarnaast, en dat blijft nogal eens onderbelicht, beoogt
de wet tevens het geven van rechtsbescherming aan het ongeboren leven. Achterliggende
gedachte was en is het scheppen van een maatschappelijke situatie waarin niet
gewenste zwangerschappen zo min mogelijk voorkomen. Voorzover die wel voorkomen,
moeten eerst andere oplossingen gezocht worden dan zwangerschapsafbreking.Mevrouw Terpstra (VVD):Voorzitter! Ik probeer goed te luisteren naar wat mevrouw Ross zegt. Zij
heeft gezegd dat zij het gebruik van foetaal weefsel van een spontane miskraam
anders beschouwt dan het gebruik van foetaal weefsel van een abortus provocatus.
Gelden voor het foetaal weefsel van een spontane miskraam niet ook de alternatieve
mogelijkheden die zij net geschetst heeft of wordt dat toch anders gewogen?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Een spontane miskraam is een natuurlijke gang van zaken, waarvoor de ethische
bezwaren die gelden voor abortus provocatus niet gelden. Mochten er alternatieven
zijn, dan spreekt het vanzelf dat de alternatieven altijd de voorkeur hebben
in het geval dat deze ethisch minder bezwaarlijk zijn. Het afstaan van foetaal
weefsel, ook na een miskraam, blijft voor echtparen natuurlijk zeer bezwaarlijk.
Je hebt het toch over menselijk weefsel. Het is niet de eerste manier van
genezen die je zoekt.Mevrouw Terpstra (VVD):Dat betekent dat de toestemming voor het gebruik van foetaal weefsel voor
mevrouw Ross niet principieel anders is. De oorsprong van het foetaal weefsel
dat beschikbaar is, is voor haar in de ene situatie anders dan in de andere.
Dat zou betekenen dat het gegeven dat er foetaal weefsel op een legale manier
beschikbaar is, ondergeschikt wordt gemaakt aan de opvattingen over de wenselijkheid
van abortus.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb heel duidelijk gemaakt dat het wat ons betreft buitengewoon bezwaarlijk
is dat dit wetsvoorstel gekoppeld wordt aan de abortus provocatus-praktijk.
Ik heb ook duidelijk gemaakt dat wij vinden dat die wet niet goed wordt nageleefd
en dat het aan de handhaving ervan schort. Wij hebben vaak gevraagd om een
deugdelijke evaluatie en een debat erover, maar daar is geen Kamermeerderheid
voor te vinden. Op grond daarvan vinden wij het buitengewoon moeilijk om positief
tegenover dit wetsvoorstel te staan. Wij staan niet principieel afwijzend
tegenover het gebruik van foetaal weefsel, maar het maakt voor ons wel verschil
hoe je eraan komt.Mevrouw Terpstra (VVD):De vraag is voor u dus gekoppeld aan de herkomst van het foetale weefsel.
Het is meer een discussie over de wetgeving voor zwangerschapsafbreking dan
over het gebruik van foetaal weefsel.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Het is een vraagstuk dat samenhangt met de naleving en de handhaving van
de wetgeving. Daarbij kijk ik ook met een beschuldigende blik naar dit kabinet.
Aan de andere kant zijn er natuurlijk de alternatieven. Die blijven voor beide
gevallen wat ons betreft even zwaar gelden. Voor ons maakt het wel degelijk
verschil waar het foetale weefsel vandaan komt en hoe het verkregen wordt.Voorzitter! Voor ons geldt dat er sprake moet zijn van én rechtsbescherming
van het ongeboren leven én het recht op hulp voor de vrouw. Beide elementen
wegen even zwaar in het afwegingsproces dat doorgemaakt moet worden. In de
praktijk blijkt echter dat de Wet afbreking zwangerschap niet correct wordt
nageleefd. Hoe mijn fractie in de afgelopen jaren ook aangedrongen heeft op
een evaluatie van de praktijk, het is door onvoldoende steun van deze Kamer
nog steeds zover niet gekomen. Er is voor onze fractie dan ook vooralsnog
geen reden om te twijfelen aan de praktijk van "u vraagt, wij draaien", die
een aantal jaren geleden al in een uitzending van Zembla aan de kaak werd
gesteld. De wet mag dan wel helder en in zichzelf goed zijn, zij wordt niet
op een juiste wijze nageleefd en in ieder geval niet serieus vanwege de overheid
gehandhaafd.De CDA-fractie maakt zich derhalve zorgen over het volgende. Nu abortusklinieken
de belangrijkste leverancier van foetaal weefsel zullen worden, lijkt het
erop alsof het ter beschikking stellen van foetaal weefsel een abortus kan
legitimeren. Dat wil de minister niet en dat wil ook mijn fractie niet. Ook
is het niet de bedoeling dat gebruik van foetaal weefsel bevorderd zal worden,
zegt de minister. Toch is het maar de vraag of het vrij verkrijgen van foetaal
weefsel de vraag ernaar niet zal doen toenemen. Er zal steeds een concreet
onderzoeksdoel voorafgaan aan de vraag om toestemming aan de vrouw die van
plan is een abortus te ondergaan. Verder zegt het kabinet: "We zijn overigens
van mening dat het tot op zekere hoogte geoorloofd kan zijn om de wijze waarop
abortus wordt verricht aan te passen aan het feit dat het foetaal
weefsel gebruikt zal worden." Dit roept bij mij een beeld op van vraag en
aanbod, zonder directe toetsing van nut en noodzaak van het betrokken onderzoek
en zonder afweging van mogelijke alternatieven voor het gebruik van foetaal
weefsel. Een bedrijf of instelling vraagt aan, de abortuskliniek kijkt of
een vrouw die zich voor abortus meldt, zwanger is van een foetus van de gevraagde
leeftijd en vervolgens wordt het materiaal na de abortus geleverd. Wat nu
wanneer het foetaal weefsel dat gevraagd is 16 weken oud moet zijn en een
vrouw die 14 weken zwanger is bereid is de foetus ter beschikking te stellen?
Kan haar dan gevraagd worden de abortus uit te stellen? Het lijkt mij absoluut
van niet, maar ik zou graag het antwoord van de minister vernemen. Of wordt
het materiaal zo lang ingevroren en bewaard? Verder stel ik mij voor, dat
het soms kan gaan om vrouwen uit het buitenland. Wordt hun ook de vraag gesteld
of gaat het alleen om Nederlandse vrouwen? Wanneer het ook om buitenlandse
vrouwen gaat, zijn er dan vraagstukken op het gebied van internationaal recht
die daarbij een rol kunnen spelen? Voorts vraag ik mij af of ook buitenlandse
bedrijven, onderzoekscentra en instellingen bestellingen bij abortusklinieken
kunnen doen. Worden hun aanvragen ook in behandeling genomen? Welke concrete
verzoeken om foetaal weefsel zouden niet in behandeling genomen moeten worden?
Zijn daar voorbeelden van te geven of mag iedere vraag in principe gehonoreerd
worden?De doeleinden van het gebruik van foetaal weefsel zijn nu in artikel 2
zeer ruim gedefinieerd. Naar de mening van de CDA-fractie kan er gebruik op
grote schaal plaatsvinden wanneer alle doeleinden in de gezondheidszorg ermee
gediend mogen worden. Het gaat dan om toepassingen in het kader van therapie
en diagnostiek, van productie van vaccins tot medisch-wetenschappelijk onderzoek
en het onderwijs aan studenten in de biomedische studierichtingen. De belastende
keuze die een vrouw zal moeten maken wanneer zij moet afwegen of zij de geaborteerde
vrucht voor gebruik zal afstaan, zal volgens mijn fractie op den duur waarschijnlijk
niet incidenteel zijn maar eerder een wat reguliere praktijk worden. Graag
een reactie van de minister hierop.Mijn fractie is nog niet tevreden met de invulling van de in de nota van
wijziging aangeven nieuwe artikel 5a dat het vierde lid van artikel 4 in het
oorspronkelijke voorstel moet vervangen. Onze zorg blijft dat de controleerbaarheid
en handhaafbaarheid van de voorgestelde wetgeving onvoldoende zullen zijn
gewaarborgd wanneer de inhoud van de door de instellingen op te stellen reglementen
omtrent het gebruik van foetaal weefsel zo vergaand aan deze instellingen
zelf wordt overgelaten. Mijn fractie verwacht van de regering dat zij tenminste
met een voorstel komt waarin een pakket van minimale eisen is geformuleerd.
Dat, zoals het wetsvoorstel aangeeft, eventueel, in een later stadium via
een Algemene Maatregel van Bestuur kan worden bijgestuurd, is voor mijn fractie
geen voldoende geruststelling. Bijsturen kun je namelijk pas als het eerst
is fout gegaan en dat willen wij uiteraard niet afwachten. Is de regering
alsnog bereid dergelijke minimale eisen te formuleren en kan zij haar antwoord
motiveren?Ook vraagt mijn fractie zich af hoe de regering het voorgestelde verbod
op de commerciële levering van foetaal weefsel wil handhaven in het licht
van de vele mogelijkheden die tegenwoordig het internet biedt en de nog relatief
geringe greep die ons justitieapparaat hierop lijkt te hebben. Levering op
niet-commerciële basis zal niet verboden zijn. Hoe kan worden nagegaan
of het weefsel op niet-commerciële basis is verkregen? Mijn fractie voorziet
problemen met de handhaafbaarheid en de controlemogelijkheden wanneer het
wetsvoorstel eenmaal wet zal zijn. Hoe ziet de regering dit en welke maatregelen
staan haar voor ogen? Is de minister van plan aan commerciële levering
van foetaal weefsel een halt toe te roepen, ook al zou dit wetsvoorstel niet
door de Kamer worden goedgekeurd? Ik heb begrepen dat nu pakketjes met foetaal
weefsel vanuit Amerika kunnen worden geïmporteerd. Zouden die dan toch
door de douane worden tegengehouden?Voorzitter! De CDA-fractie blijft het teleurstellend vinden dat het voorstel
van wet niet wordt meegenomen in het wetsvoorstel inzake handelingen met geslachtscellen
en embryo's. In onze schriftelijke inbreng hebben wij al aangegeven dat wij
dit verstandiger zouden vinden omdat wij van mening zijn dat handelingen met
geslachtscellen en embryo's moeilijk kunnen worden gescheiden van het gebruik
van foetaal weefsel. Wanneer beide voorstellen zouden worden samengevoegd,
zou naar de mening van mijn fractie tot een meer afgewogen integrale oordeelsvorming
kunnen worden gekomen. Ook ontgaat het mijn fractie nog steeds waarom de regering
zo'n haast heeft dat zij een dergelijke samenvoeging niet wil overwegen, mede
gezien de parallelliteit in behandeling die inmiddels is ontstaan. Staan er
dan zoveel belangrijke medische experimenten of onderzoeken op stapel dat
er beslist niet kan worden gewacht? Dat blijkt in ieder geval niet uit de
beantwoording van de regering in de nota naar aanleiding van het verslag.
Bovendien blijkt uit de beantwoording ook dat er nu in Europees verband twee
protocollen worden voorbereid inzake de toelaatbaarheid van het gebruik van
foetaal weefsel. Hoe is op dit moment de stand van zaken Europees bekeken?
Kan de regering alsnog aangeven wat op dit moment de noodzaak is om nú
het verbod op te heffen? Wat gaat er fout wanneer we zouden besluiten om toch
de tijd te nemen en beide genoemde wetsvoorstellen te integreren en de Europese
initiatieven af te wachten? Graag een reactie van de minister met concrete
voorbeelden.Voorzitter! Ik sluit af met enkele artikelsgewijze opmerkingen. Over artikel
1 van het voorstel van wet wil mijn fractie opmerken dat zij niet akkoord
kan gaan met de uitleg van de regering dat het gebruik van bestaande cellijnen
en weefselkweken buiten de reikwijdte van het wetsvoorstel valt. Deze cellijnen
kunnen namelijk alleen via foetaal weefsel worden verkregen en verschillen
naar hun aard niet van het oorspronkelijke materiaal. De CDA-fractie vreest
dat er wildgroei zal ontstaan en men de controle volledig zal verliezen over
het probleem waar menselijk erfelijk materiaal zoal terechtkomt als men de
bestaande cellijnen van de reikwijdte van de wet uitsluit. Voor het gebruik
van bestaande cellijnen hoeft immers geen toestemming meer door de vrouw,
de moeder van de foetus, te worden verleend. Overigens ben ik verbaasd over de opmerking dat donororganen die in het
kader van de Wet op de orgaandonatie ter beschikking komen, ook bij wijze
van wetenschappelijk experiment in dieren kunnen worden geïmplanteerd.
Is dit wel afdoende bekend bij de door het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport geregistreerde donoren?Voorts vraag ik de minister nogmaals het in de artikelen 5 en 6 voorgenomen
standpunt dat foetaal weefsel niet herleidbaar tot de vrouw of haar partner
zal worden bewaard, te verduidelijken. Wanneer je dat niet doet, wordt de
mogelijkheid van de vrouw om haar toestemming voor het gebruik van foetaal
weefsel in te trekken toch zeker een dode letter?Het door de regering te berde gebrachte argument dat het herleidbaar bewaren
van foetaal weefsel de privacy van personen kan schaden, is voor mijn fractie
totaal niet overtuigend. De overheid bewaart namelijk van ons allen privacygevoelige
informatie en wij mogen er als burgers toch wel van uitgaan dat de overheid
hiertoe niet alleen zeer wel in staat is, maar dat zij tevens weet te voorkomen
dat onbevoegden hierin inzage krijgen. Wanneer de overheid zou aangeven hiertoe
niet in staat te zijn, geeft zij zichzelf een brevet van onvermogen en zouden
wij met de regering een discussie moeten aangaan over de vraag, welke andere
door de overheid beheerde privacygevoelige informatie niet veilig is. Kortom,
de leden van de CDA-fractie geven de regering nogmaals ernstig in overweging
om foetaal weefsel herleidbaar te bewaren. Graag vernemen wij van de regering
of zij hiertoe genegen is.In een eerdere opmerking over artikel 6, derde lid, heb ik al aangegeven
dat de CDA-fractie de mening van de regering niet deelt dat de regeling voor
het bewaren van foetaal weefsel in eerste instantie geheel aan de betrokken
instellingen kan worden overgelaten. Wij zijn van mening dat de regering ten
minste een pakket aan minimale eisen en condities moet formuleren. Wachten
tot het fout gaat en dan met een AMvB reageren, is immers geen verstandig
en zorgvuldig beleid.Voorzitter! De CDA-fractie blijft al met al van mening dat het gebruik
van foetaal weefsel niet in een apart wetsvoorstel moet worden vastgelegd,
zeker niet, nu het wetsvoorstel embryowet bij de Kamer aanhangig is gemaakt
en door haar in behandeling is genomen. Behandeling in het kader van dat wetsvoorstel
lijkt ons logischer en wenselijker.Verder is er volgens de CDA-fractie aanleiding voor gerede twijfel aan
het argument dat er een dringende noodzaak is om op dit moment al gebruik
te kunnen maken van foetaal weefsel. Op alternatieven die de bezwaren die
samenhangen met het voorliggende wetsvoorstel, niet kennen, wordt niet of
onvoldoende ingezet. Ik wijs in dit verband op de door de Kamer aanvaarde
motie-Van der Vlies. De Kamer zou pas echt een volledig en weloverwogen oordeel
over het voorliggende wetsvoorstel kunnen uitspreken als de uitkomsten daarvan
bekend en besproken zouden zijn.De directe koppeling van het beschikbaar krijgen en het gebruik van foetaal
weefsel aan de problematiek van de abortus provocatus gaat de CDA-fractie
te ver, gelet op de ervaringen die zijn opgedaan met de naleving en de handhaving
van de Wet afbreking zwangerschap. Hiermee is niet gezegd dat de CDA-fractie
de deur met een ferme zwaai in het slot gooit. Wij hebben altijd benadrukt
dat wetenschappelijk onderzoek veel heil en zegen heeft gebracht voor vele
zieken. Wetenschappelijk onderzoek mag dan ook niet geblokkeerd worden, maar
het dient wel genormeerd plaats te vinden.De CDA-fractie blijft aandringen op een evaluatie van het functioneren
van de Wet afbreking zwangerschap. Om deze evaluatie werd al in 1993 gevraagd
in een motie van de GPV-fractie. De GPV-fractie kreeg toen niet de steun van
de Kamer, maar wel de steun van de CDA-fractie. De uitkomsten en de bespreking
van deze motie zouden bij een nadere afweging betrokken moeten worden. Ook
de resultaten van de wel aangenomen motie-Van der Vlies die inzicht moeten
geven in de mogelijke alternatieven voor het gebruik van foetaal weefsel,
zullen bij die nieuwe afweging betrokken moeten worden.Het gebruik van foetaal weefsel dat via een spontane abortus beschikbaar
komt, achten wij principieel van een andere orde dan het gebruik van foetaal
weefsel dat via een abortus provocatus beschikbaar komt. Wij zouden daarvoor
dan ook ruimte willen laten.Voorzitter! Wij wachten met belangstelling de antwoorden van de regering
af, maar zien vooralsnog geen mogelijkheid positief te staan tegenover het
voorliggende wetsvoorstel.De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter! Bij de voorbereiding van een afsluitend plenair
debat over een wetsvoorstel gaan de gedachten gemakkelijk terug naar het begin
van de parlementaire behandeling ervan. Zo ook bij het wetsvoorstel dat nu
voorligt, inzake regels betreffende terbeschikkingstelling en gebruik van
foetaal weefsel. De zomer van 1999 was een moeilijke periode voor het kabinet.
Ik noem het enquêterapport Vliegramp Bijlmermeer, de kwestie van de
voedselveiligheid en de dioxineaffaire en de uitslag van de stemming in de
Eerste Kamer over de referendumwet. Paars II had het werkelijk moeilijk. In
die periode stond ook de positie van deze minister ter discussie; zij heeft
zich overigens politiek staande weten te houden.Toen eindelijk de rust leek weergekeerd in het zomerreces, kwamen er in
korte tijd een heleboel geruchtmakende wetsvoorstellen naar buiten. De abortuspil
zou in Nederland worden toegelaten. Voorts waren er de euthanasiewet, het
kabinetsstandpunt inzake late zwangerschapsafbreking, de wetsvoorstellen aangaande
het homohuwelijk en de adoptie van kinderen door personen van hetzelfde geslacht
en dit wetsvoorstel inzake foetaal weefsel. Deze ethisch uiterst zwaarwegende
regeringsvoorstellen hebben de SGP-fractie toen ernstig geschokt. Onder het
christelijke volksdeel, waaraan mijn fractie zich verwant weet, hebben deze
onderwerpen toen ook tot grote verontrusting geleid. Hoewel de vele reacties
zich primair richtten op de voorstellen ten aanzien van de euthanasie, het
homohuwelijk en de late zwangerschapsafbreking, wegen de implicaties van het
wetsvoorstel foetaal weefsel voor de SGP-fractie zeker niet minder zwaar.Het huidige wetsvoorstel stuit bij mijn fractie dan ook op ernstige kritiek. Inderdaad, mijn fractie heeft in het verleden meermalen
aangedrongen op een wettelijke regeling, zij het een stringente regeling,
met betrekking tot handelingen met foetaal weefsel. Zo zou mijn fractie onder
strikte voorwaarden wel kunnen instemmen met het gebruik van foetaal weefsel
na een miskraam, waarbij ten behoeve en op verzoek van de ouders de oorzaak
van deze miskraam wordt onderzocht in de hoop dat deze daarna in een voorkomend
geval kan worden voorkomen. Maar dit wetsvoorstel gaat veel verder. De wijze
waarop de regering de terbeschikkingstelling en het gebruik van foetaal weefsel
in het huidige wetsvoorstel heeft geregeld, laat veel ruimte voor in onze
ogen ongewenste en zelfs ongeoorloofde handelingen met het overleden ongeboren
kind. De pogingen van de regering in de nota naar aanleiding van het verslag
om "de fracties bij wie aarzelingen of zelfs ernstige bedenkingen bestaan
alsnog te overtuigen" hebben in dit verband bij ons niet tot andere inzichten
geleid.Wij zijn ernstig verontrust over het feit dat met het huidige wetsvoorstel
de beschermwaardigheid van en het respect voor het ongeboren menselijk leven
wordt beproefd. Foetaal weefsel is immers niet alleen afkomstig van een menselijke
vrucht die als gevolg van een spontane miskraam is overleden, maar ook van
ongeboren leven dat in het kader van een abortus provocatus opzettelijk is
afgebroken. Nu stelt de regering in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
dat een beslissing tot zwangerschapsafbreking niet mag worden beïnvloed
door het mogelijk gebruik van weefsel. Zo mag er bijvoorbeeld geen relatie
zijn tussen de aanstaande moeder die tot abortus wil overgaan en de patiënt
bij wie het weefsel zal worden getransplanteerd. De SGP-fractie is er niet
van overtuigd of dit in de praktijk goed werkbaar is. De vraag is immers hoe
de relatie tussen vrouw en ontvanger wordt gemeten. Kan de regering hier nog
eens expliciet op ingaan? Daar komt nog bij dat niet alleen een relatie een
rol kan spelen bij het al dan niet ter beschikkingstellen van foetaal weefsel,
maar dat er ook altruïstische motieven in het geding zijn. Zo kan bijvoorbeeld
het feit dat iemand een DiGeorge-patiënt in zijn omgeving heeft gehad
of gekend, aanleiding zijn voor het afstaan van foetaal weefsel "omdat het
dan immers nuttig wordt besteed". Ik erken dat de regering in de nota naar
aanleiding van het verslag stelt dat het criterium "door de vrouw aangewezen
personen" ook groepen personen omvat. Erkent de regering daarentegen ook dat
bij een algemeen altruïstisch gevoelen de grens tussen een concrete en
een algemene toepassingsmogelijkheid dun kan zijn en het derhalve weinig uit
zal maken of het foetaal weefsel voor een specifieke doelgroep of voor "het
algemeen nut" beschikbaar wordt gesteld? De SGP-fractie kan derhalve het gebruik
van foetaal weefsel in bijvoorbeeld medisch patiëntgebonden onderzoek
niet geheel los zien van abortus provocatus. Sterker nog, ik betwijfel of
beide zaken in de praktijk wel strikt van elkaar kunnen worden gescheiden.
In de stukken zegt de regering de nodige waarborgen en grenzen te hebben ingebouwd
om te voorkomen dat er een direct verband zou zijn tussen abortus provocatus
en de terbeschikkingstelling van foetaal weefsel. Ik wil de intentie van de
regering op dit punt zeker niet in twijfel trekken, maar ik twijfel sterk
aan de houdbaarheid van deze ontkoppeling. In hoeverre is de regering van
mening dat de in voorliggend wetsvoorstel gesuggereerde loskoppeling in praktische
zin even strikt gehanteerd zal kunnen blijven worden, indien het gebruik van
foetaal weefsel op grotere schaal zal toenemen? Stel dat het onderzoek naar
de toepassing van foetaal weefsel na verloop van tijd toch medisch succesvol
zou zijn. De patiënten voor wie dit geldt, zouden voor hun behandeling
afhankelijk zijn van de continue aanvoer van dit soort vitaal materiaal. Ik
bedoel het op een discrete wijze. Graag een omstandige reactie hierop. Het
antwoord op deze vraag in de nota naar aanleiding van het verslag was wat
de SGP-fractie betreft nogal summier. Wat bedoelt de regering overigens met
de passage in de nota naar aanleiding van het verslag, pagina 19, dat "het
toch op zekere hoogte geoorloofd kan zijn om de wijze waarop de abortus wordt
verricht aan te passen aan het feit dat het foetaal weefsel gebruikt zal worden"?In het verlengde hiervan wijst de SGP-fractie de regering op het effect,
dat abortus provocatus (mede) als gevolg van voorliggend wetsvoorstel in de
toekomst maatschappelijk wordt gelegitimeerd als een medische noodzaak voor
eigen en andermans gezondheid. Iedere vraag creëert immers zijn eigen
aanbod. Hoe verhoudt dit zich dan met het beleid om abortussen zo veel mogelijk
te voorkomen?Ik kom tot enkele meer inhoudelijke punten. In het verslag is mijn fractie
onder meer uitgebreid ingegaan op de wijze waarop de toestemming voor het
gebruik van foetaal weefsel in voorliggend wetsvoorstel is vormgegeven en
op de door het Nederlands genootschap van abortusartsen op te stellen uniforme
gedragsregels voor het ter beschikking stellen van foetaal weefsel. Allereerst
de wijze waarop de toestemming voor het gebruik van foetaal weefsel is geregeld.
De SGP-fractie blijft daar grote moeite mee houden. De strekking van de wijze
waarop de toestemming voor het doneren van organen en weefsels in de Wet op
de orgaandonatie is geregeld, komt hierop neer, dat daarbij moreel legitieme
toestemming moet worden gegeven door iemand die geacht kan worden de belangen
van de betrokkene te behartigen. De vraag kan wat ons betreft worden gesteld,
in hoeverre hiervan sprake is bij een vrouw die besluit haar ongeboren kind
te laten doden en er emotioneel afscheid van heeft genomen. Ik weet dat op
dit punt zich de breuklijn openbaart tussen paars en ons, maar mijn fractie
kan het helaas niet anders zien.In voorliggend wetsvoorstel wordt ervan uitgegaan dat de vrouw toestemming
moet geven voor het beschikbaar stellen van foetaal weefsel. De regering wijdt
in de memorie van toelichting een aantal behartigenswaardige woorden aan de
gevoelens van binding en respect van de man voor de foetus, in het bijzonder
bij een gewenste zwangerschap, en stelt expliciet, dat indien de biologische
vader bezwaar maakt tegen het afstaan van foetaal weefsel, dit zal worden
gerespecteerd. Uit de nota naar aanleiding van het verslag kan worden opgemaakt
dat dit betekent, dat in alle gevallen het foetaal weefsel dan daadwerkelijk
niet zal worden afgestaan. Kan de regering dit expliciet bevestigen? De SGP-fractie
constateert echter dat er op dit punt een adder onder het gras schuilt. Immers, de vrouw is volgens de regering niet verplicht haar man
vooraf van de aanstaande abortieve ingreep op de hoogte te stellen. De rest
laat zich raden. Trekt de SGP-fractie de juiste conclusie als zij stelt dat
in bepaalde gevallen genoemde behartigenswaardige woorden over binding en
respect niet opgaan of geoperationaliseerd kunnen worden, om het maar eens
in ons vakjargon te zeggen? Wil de minister op deze vraag ingaan?Mevrouw Van Vliet (D66):Ik kan mij voorstellen dat, als er een goede relatie is, er sprake zal
zijn van een gezamenlijk besluit. Als de vrouw het niet aan haar partner vertelt,
is daar ongetwijfeld een reden voor. Toch zegt u: ook in dat geval zou ik
willen dat het gemeld moet worden. Dit zou een vrouw in een moeilijke positie
kunnen brengen die samenhangt met een eventuele keuze voor abortus. Vindt
u desalniettemin dat het zou moeten?De heer Van der Vlies (SGP):Daarbij vooronderstellen wij allebei dat de vrouw in kwestie mededeling
wil, respectievelijk kan doen over degene met wie zij heeft verkeerd, al of
niet in harmonie. Zeker in het geval van harmonie vind ik dat het zou moeten
gebeuren. Maar zelfs in zo'n relatie is het een verplichting voor iemand die
ongewenst zwanger is in de terminologie van de wetgeving – de SGP-fractie
zou er geheel andere termen bij hanteren – de man erin te kennen, met
alle rechtsgevolgen die eraan te verbinden zouden zijn. In geval van disharmonie,
van geen enkele relatie of van geen enkele relatie meer wordt het natuurlijk
een slag moeilijker, maar ligt er wel een morele plicht. Want wat daar geworden
is, is niet zomaar je eigen bezit waarover je kunt beschikken. Nee, er is
altijd een tweede bij geweest.Mevrouw Van Vliet (D66):Wij verschillen in dit opzicht wat van inzicht. Ik merk op dat ik mij
niet kan voorstellen dat, als er sprake is van een harmonieuze relatie, er
niet op zijn minst gemeld wordt. Als er sprake van geen harmonie en de vrouw
er gebruik van maakt, zal daar vaak een reden voor zijn. Of je het met elkaar
eens bent of niet, het is de vraag of je iets dergelijks in wetgeving kan
neerleggen, omdat het zo sterk ligt in de persoonlijke levenssfeer van mensen.
Wat is dan de meerwaarde van die verplichting voor de betrokkenen en voor
het niet geboren leven?De heer Van der Vlies (SGP):Met uw eerste opmerking over het in harmonie met elkaar leven ben ik het
eens. Ik schetste de vier mogelijkheden die er überhaupt zijn. Die dingen
zul je met elkaar bespreken in een harmonische situatie en die behoor je dan
ook te bespreken. Onze discussie richt zich dan op de niet-harmonische situatie.
Er kunnen allerlei redenen zijn om je daar niet met elkaar over te verstaan
in het menselijke vlak. Maar ik kijk ook even naar het ongeboren leven dat
beschermwaardig is in mijn visie. Daarover heeft de vrouw in de situatie waarover
wij het nu hebben niet alleen het zelfbeschikkingsrecht. Ik erken natuurlijk
dat er situaties zullen zijn waarin er sprake zal zijn van een onwerkbare
plicht die wij elkaar opleggen. Vervolgens richt ik mij op wat in de memorie
van toelichting en de nota naar aanleiding van het verslag staat, namelijk
dat als een biologische vader bezwaar maakt, het weefsel niet ter beschikking
zal worden gesteld. Dat is heel helder en daar vraag ik een bevestiging van
de minister van. Ik kan natuurlijk niet alle situaties in de praktijk beheersbaar
houden.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):In de wet is sprake van een levensgezel en dat kan ook iemand van hetzelfde
geslacht zijn, zoals de heer Van der Vlies natuurlijk weet. Ik kan mij indenken
dat hij zegt: ik kan mij voorstellen dat het daarbij niet gaat om een gezamenlijk
tot stand gebrachte vrucht en daarom kijk ik er anders tegenaan.Hij sprak ook over de biologische vader. Ik neem aan dat hij niet zover
wil gaan dat, ook als de levensgezel een andere is dan de biologische vader,
de biologische vader van de vrucht altijd bezwaar moet kunnen maken. Dat is
een onwerkbare situatie die alleen maar meer conflicten oproept. Dat vinden
wij toch niet wenselijk.De heer Van der Vlies (SGP):Ik weet niet of ik mij moet laten duwen in de richting van het behandelen
van elke denkbare casus. Daarin kan ik mij emotioneel nauwelijks bewegen,
gezien mijn principiële opvatting over abortus provocatus en datgene
wat daarop volgt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat wil ik u niet aandoen.De heer Van der Vlies (SGP):Precies.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Met het oog op uw opmerking dat de biologische vader bezwaar moet maken,
is mijn vraag of u zo ver gaat dat u in elke relatie waarin de partner niet
de biologische vader is, het recht van bezwaar toch aan de biologische vader
wilt toekennen.De heer Van der Vlies (SGP):Ik refereerde aan de schriftelijke gedachtewisseling over de situatie
waarin de biologische vader bezwaar maakt. Ik breng dus geen nieuw element
in de discussie. Ik wil graag dat de minister bevestigt wat in de nota naar
aanleiding van het verslag staat: als de biologische vader bezwaar maakt tegen
het afstaan van foetaal weefsel, wordt dat bezwaar gerespecteerd. Betekent
dit dat in al die gevallen het foetaal weefsel niet ter beschikking wordt
gesteld?Er zijn nog heel veel situaties te noemen waarin een vrouw zich kan bevinden.
Die kan ik ook niet allemaal beschrijven. Daar moeten wij ook niet aan beginnen
bij wetgeving. De hoofdlijn is mijns inziens wel duidelijk en ik vraag de
minister om die te bevestigen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik meen dat u zojuist een passage uit de memorie van antwoord hebt geciteerd.
Daarmee is het al beperkt tot die situatie. Wij hoeven dan ook niet op alle
andere situaties in te gaan.De heer Van der Vlies (SGP):Juist.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Later in de schriftelijke behandeling is evenwel uitdrukkelijk stilgestaan
bij het feit dat de levenspartner een vrouw kan zijn die ook bezwaar wil maken.
Vandaar mijn vraag: u wilt toch niet zo ver gaan om altijd de biologische
vader het recht van bezwaar te geven? Dat zou namelijk tot onverkwikkelijke
situaties kunnen leiden.De heer Van der Vlies (SGP):Onverkwikkelijk of niet, een foetus heeft altijd een biologische
vader, of die nu kenbaar, bekend is of niet.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Zelfs bij zeer gewenste zwangerschappen via bijvoorbeeld kunstmatige donorinseminatie
van een onbekende donor is er weliswaar een biologische vader, maar geen vaderfiguur.De heer Van der Vlies (SGP):Akkoord. Vandaar mijn opmerking dat de biologische vader kenbaar moet
zijn. In alle gevallen dat de biologische vader in persoon kenbaar is, moet
hij dus bezwaar kunnen maken en als hij dat doet, moet het weefsel niet beschikbaar
worden gesteld. Dat is mijn stelling. Als je dat niet wilt of doet, doe je
afbreuk aan de positie van de biologische vader. Dat moeten wij toch niet
willen.Voorzitter! De memorie van toelichting vermeldt dat het Nederlands genootschap
van abortusartsen uniforme gedragsregels zal opstellen voor het ter beschikking
stellen van foetaal weefsel. Deze zullen dienen als "handreiking", vormen
een "belangrijke aanvulling" op het wetsvoorstel en moeten "het draagvlak
voor de regeling verstevigen", aldus de regering. Dan gaat het om de vraag
welk vertrouwen men kan stellen in een dergelijke handreiking, een dergelijke
codering. De regering doet daar erg geruststellend over, maar aan het veld
wordt daarmee een belangrijk deel van de beschrijving van hoe en wanneer iets
gebeurt, overgelaten. Doet de regering er, gezien de ethische dilemma's, niet
beter aan om zelf stringentere regels op te leggen en deze strikt te handhaven?
Het is een kwestie van vertrouwen en hoezeer mij het in een zeker opzicht
ook spijt, gezien de praktijk van de Wet afbreking zwangerschap zien wij de
criteria niet of zeer gebrekkig nageleefd. Ik wijs in dit verband op het criterium
van de vijf dagen bedenktijd. Mevrouw Ross heeft terecht gewezen op onze herhaalde
inzet om de praktijk van die wetgeving geëvalueerd te krijgen, iets wat
gedurende vele jaren stelselmatig door de regering is afgehouden. De SGP-fractie
heeft dan ook weinig vertrouwen in datzelfde veld.Mevrouw de voorzitter! Het moge duidelijk zijn dat de SGP-fractie ernstige
bedenkingen heeft tegen de voorgestelde regeling. Er is een, naar ons inzicht,
onlosmakelijk verband met de huidige abortuspraktijk. Dat hoeft niet per se
in alle gevallen en situaties zo te zijn, maar over het geheel genomen is
dat er toch. Daar komt nog bij, dat de regering kiest voor een benadering
die hier en daar nogal instrumenteel overkomt. Ondanks het respect dat de
regering zegt te hebben voor het menselijk leven, wordt het stoffelijk overblijfsel
van een schepsel Gods – en dat is onze essentiële notie –
"verdingelijkt" tot toepasbaar materiaal. Volgens de regering zijn de toepassingsmogelijkheden
van foetaal weefsel veelbelovend. Patiënten met het DiGeorge-syndroom,
met bepaalde immuunziekten of met aangeboren afwijkingen aan de bloedcellen
of de bloedvormende organen, mensen die lijden aan epilepsie of de ziekte
van Parkinson, Huntington of Alzheimer, zouden er in de toekomst mogelijk
mee kunnen worden geholpen. Nu valt daar, getuige enkele opvallend pessimistische
geluiden uit medisch-wetenschappelijke kring, veel op af te dingen. Vastgesteld
kan worden dat, ondanks al jaren lopend onderzoek, het gebruik van foetaal
weefsel op een enkele uitzondering na nog nauwelijks wordt toegepast bij de
behandeling van patiënten. Ook meen ik, mede op grond van opvallend pessimistische
geluiden uit wetenschappelijke kringen – onder anderen van prof. S.
de Laat van het befaamde Hubrechtlaboratorium – te moeten constateren
dat er ook voor de toekomst weinig reële toepassingsmogelijkheden zijn.
Begeeft de regering, nu er niet zo geweldig veel verwachting bestaat op positieve
onderzoeksuitslagen en haalbare toepassingen in de medische wereld, zich niet
in een geweldig ethisch dilemma door het gebruik van geaborteerde foetussen
op de voorgestelde wijze wettelijk te regelen?Overigens vraagt de SGP-fractie zich uiteraard ook af in hoeverre de toepassing
van foetaal weefsel daadwerkelijk essentieel is voor genoemde medische toepassingsmogelijkheden.
Uiteraard hebben wij oog voor de noden van de groepen patiënten zoals
ze in de stukken worden genoemd, maar gezien de ethische bezwaren, vraag ik
de regering nu eens omstandig aan te geven in hoeverre bepaalde ontwikkelingen
op het gebied van het kweken van niet-embryonale lichaamsstamcellen perspectieven
bieden voor de behandeling van een aantal ziekten die men nu met foetaal weefsel
denkt te gaan behandelen. Is de regering bereid alternatieve onderzoekslijnen
en behandelingswijzen te bevorderen? Mijn motie vroeg om het in kaart brengen
van die alternatieve onderzoekslijnen en behandelingswijzen en uiteraard heb
ik ook de vraag hoe het staat met de uitvoering van mijn motie op 26335, nr.
12. Mevrouw Ross-van Dorp was zo vriendelijk, daar ook aan te refereren.Voorzitter! Het zal mevrouw Van Vliet niet verbazen dat ik de systematiek
onderkennend – ik ken de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
en de leeftijdsgrenzen die daarin liggen – toch niet akkoord kan gaan
met haar amendement op stuk nr. 7. Ik vind namelijk dat het eigenlijk helemaal
niet zou moeten gebeuren, behalve in de sfeer van de miskraam, ter wille van
het voorkomen van een volgende miskraam bij jezelf.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U zei dat u zich kunt voorstellen dat bij een spontane miskraam van een
zeer gewenst kind de ouders bij alle ellende en leed die ermee gepaard gaan,
toch vragen aan de dokter om pathologisch onderzoek te doen, om te zien of
er misschien iets kan worden ontdekt, opdat bij een volgende zwangerschap
het euvel zich niet opnieuw voordoet. Dat zei u toch zo?De heer Van der Vlies (SGP):Zeker.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het kan natuurlijk zijn dat mensen, een vader en een moeder, een meisje
en haar partner, de zwangerschap in grote liefde tot stand hebben gebracht,
in de verwachting dat die wordt uitgedragen, maar dat de ouders van het meisje
hun toestemming weigeren. Dan kan dat onderzoek dus niet plaatsvinden. Daarom
vinden wij dat het gemakkelijker is, de leeftijdsindeling aan te houden van
onder andere de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst, waarmee dit soort
onverkwikkelijke situaties wordt voorkomen. Ik doel op het conflict tussen
de ouders die toestemming onthouden en de jonge toekomstige ouders die graag pathologisch onderzoek zouden laten plaatsvinden om een volgende
zwangerschap wel te laten slagen.De heer Van der Vlies (SGP):De SGP-fractie heeft ernstig nagedacht over hoever zij in dit alles kan
meegaan. In dat geheel heb ik gezegd: als een echtpaar bij herhaling –
ik treed niet in het aantal herhalingen – een miskraam moet meemaken,
moet er inderdaad ruimte zijn om een verzoek te doen. Dit alles in de hoop
dat dat onderzoek ertoe leidt dat in een volgend voorkomend geval zo'n miskraam
kan worden voorkomen. Daar zie ik ruimte voor. Maar nu moet u die situatie
eens meenemen naar een jonge vrouw van 16 à 17 jaar. Ik kan mij daar
nog niet zoveel bij voorstellen. Is het nu werkelijk zo dat zo'n meisje van
16 jaar er al zeer op gebrand is om koste wat het kost – ik zeg dat
met diep respect – een kind te krijgen? Op die leeftijd kan natuurlijk
een miskraam passeren en misschien nog één, maar dan...Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat kan ook een meisje van 17,5 zijn. Hiermee komen we op een gegeven
moment terecht in de casuïstiek.De heer Van der Vlies (SGP):Precies.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):U wilt zo'n meisje de mogelijkheid ontnemen van het veiligstellen van
een gezonde zwangerschap.De heer Van der Vlies (SGP):Als dat dan zo knellend is, wacht dan de leeftijd van 18 jaar af. Dat
is maar een kwestie van vijf maanden, terwijl zo'n onderzoek en het daaraan
verbonden therapeutisch handelen wel een paar jaar in beslag kan nemen. Dan
zitten we sowieso aan die leeftijdsgrens. We moeten nu niet doen alsof daarmee
alles staat of valt. Zo is dat toch echt niet. Dat kunt u mij niet wijsmaken.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Omdat u het amendement van mevrouw Van Vliet ontraadt...De heer Van der Vlies (SGP):Ik wijs dat amendement af. Ik heb niets te ontraden aan u, hoewel ik dat
best zou willen! Maar u hebt dat amendement mee ondertekend, dus dat wordt
een beetje lastig.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Hiermee wordt een nieuw element aan de discussie toegevoegd. Duidelijk
wordt dat u mensen op jongere leeftijd in feite een gezonde zwangerschap niet
gunt.De heer Van der Vlies (SGP):Dat raakt mij, want ik gun iedereen een gezonde zwangerschap, als dat
binnenhuwelijks gebeurt. U moet geen onzuivere elementen in de discussie brengen.
In mijn optiek gaat het om de casus waarin zeer wordt uitgezien naar de komst
van een kind en dat bij herhaling toch niet gebeurt. Dan mogen die echtelieden
in mijn perceptie de dokter vragen om daar bijzonder onderzoek naar te doen
en te proberen een therapie of een behandeling te vinden, waardoor een volgende
spontane miskraam zou kunnen worden voorkomen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Daar zijn wij het wel over eens. U legt echter een leeftijdsgrens aan.De heer Van der Vlies (SGP):Inderdaad. Ik kan mij namelijk niet voorstellen dat dat op 16-jarige leeftijd
net zo speelt als op bijvoorbeeld 32-jarige leeftijd.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik wil niet op deze casuïstiek ingaan, maar op de reikende hand die
de heer Van der Vlies heeft gegeven ten aanzien van het echtpaar dat na een
aantal miskramen dolgraag pathologisch onderzoek zou willen laten doen ten
behoeve van de eigen voortplanting. Dat kan geblokkeerd worden door ouders,
want die moeten daar toestemming voor geven als het kind nog onder de 18 is.
Stel dat er een verschil van religieuze opvatting is en dat die ouders zich
daar gezien hun religieuze opvatting tegen verzetten, dan kan deze welgemeende
vraag van dat echtpaar niet worden gehonoreerd.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb het Burgerlijk Wetboek en de huwelijkswetgeving niet bij de hand,
maar een echtpaar waarbij de vrouw onder de 18 is...Mevrouw Terpstra (VVD):Een vrouw met een partner.De heer Van der Vlies (SGP):Dat betreft dan dus een vrouw van tussen de 16 en de 18. Ik kan mij die
situatie niet voorstellen. Ik ken die ook niet uit de praktijk. Is het niet
een heel theoretische kwestie die u nu voorlegt? Wij moeten volgens het amendement
aansluiten bij de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst. Ik kon mij best
vinden in de casus die u zojuist formuleerde, maar het is, met alle respect,
toch haast niet denkbaar dat die casus zich voordoet tussen de leeftijd van
16 en 18 jaar?Mevrouw Terpstra (VVD):Ik wil niet onaardig zijn tegen de heer Van der Vlies, maar ik denk dat
dit toch een "mannenopmerking" is. Het verdriet van iemand onder de 18 jaar
die een kind verliest, zeker als het een gewenste baby is, is net zo groot
als het verdriet van iemand boven de 18.De heer Van der Vlies (SGP):Daarover bestaat ook geen misverstand.Mevrouw Terpstra (VVD):Dan kan men ook de wens hebben om vervolgens pathologisch onderzoek te
doen, ook als die ouders het er niet mee eens zouden zijn, gezien hun religieuze
opvattingen.De heer Van der Vlies (SGP):Ik heb niet bedoeld een mannenopmerking te maken. Ik heb geprobeerd vanuit
de overtuiging van de SGP-fractie te spreken. Ik ben echter wie ik ben en
als u het ervaart als een mannenopmerking, moet dat maar zo zijn. De SGP-fractie
kan namelijk geen vrouw inzetten.Een vrouw is op 16- of 17-jarige leeftijd zwanger, gewenst zwanger, maar
krijgt een miskraam. Dat is uiteraard een diepe teleurstelling. Daar kan ik
mij helemaal in vinden. Maar het zal niet meteen duidelijk zijn dat het bij
een volgende, gewenste, zwangerschap weer zo zal gaan. Daar gaat dus tijd
mee heen. Intussen is de vrouw geen 16 of 17 meer, maar al bijna 18. Speelt
het nu werkelijk zo?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het tragische is echter dat terwijl dat pathologisch onderzoek wel zou
kunnen worden gedaan, maar het niet zou mogen, het wellicht weer verkeerd
kan gaan, met alle leed van dien. Daarom kan ik mij voorstellen dat mevrouw
Terpstra zegt dat het een mannenopmerking is. Het is namelijk
niet niets als een gewenste zwangerschap mis gaat. Dat wil je mensen niet
aandoen. Dat kan ook worden voorkomen als dat onderzoek mogelijk wordt gemaakt,
ook voor vrouwen onder de 18 jaar.De heer Van der Vlies (SGP):Ik bedoel hier helemaal niet "ruw" mee om te gaan. Ik wil er graag eens
over nadenken. Ik heb, zij het dan als man, als echtgenoot, zich op dat punt
wel eens wat zien voltrekken in mijn omgeving. Maar we hoeven toch niet te
bevorderen of het voor gewenst te houden dat er, als een vrouw van die jonge
leeftijd een miskraam krijgt, meteen naar dat middel wordt gegrepen om te
weten waar dat vandaan komt?. Zo werkt de praktijk niet. Ik heb dat althans
in mijn omgeving niet eerder meegemaakt. Of je het categorisch moet verbieden,
is dan een punt van discussie tussen ons. Ik zal daarover nadenken. Vooralsnog
brengt dat mij echter absoluut niet af van mijn principiële standpunt.
Vervolgens is daar dan nog de verdere nuancering. Als je dan al over de hobbel
heen zou kunnen komen dat het boven de leeftijdsgrens van 18 jaar tot de mogelijkheden
zou behoren, mag het dan ook niet onder die leeftijdsgrens vanaf 16 jaar?
Dat is een extra punt, waarvan ik de urgentie nog niet vermag in te zien.De voorzitter:Gegeven het feit dat de discussie plaatsvindt naar aanleiding van het
amendement van mevrouw Van Vliet, geef ik haar over dit onderwerp nog een
kans om een vraag te stellen om het onderwerp daarna af te ronden.Mevrouw Van Vliet (D66):Voorzitter! Ik denk dat de heer Van der Vlies praktisch gezien gelijk
heeft dat het niet vaak zal voorkomen. Theoretisch zou het kunnen. We zijn
het daarover eens. Ik vroeg me nu het volgende af. Stel dat het amendement,
zoals het er nu ligt, zich zou beperken tot een spontane miskraam en het pathologisch
onderzoek waarom het mis is gegaan, zou de heer Van der Vlies dan eventueel
zijn steun aan het amendement kunnen geven? Het amendement heeft al een meerderheid,
dus ik heb vooralsnog niet de intentie om het te veranderen. Ik vraag dit
puur uit interesse en om een beeld te krijgen hoe ik de opmerking van de heer
Van der Vlies moet plaatsen.De heer Van der Vlies (SGP):Hoezeer mevrouw Van Vliet ook kan uitzien naar mijn definitieve antwoord
daarover, ik wil daar eens over nadenken. Ik wil hier niet als een ongenuanceerd
spreker namens de SGP-fractie overkomen.Mevrouw Terpstra (VVD):Mevrouw de voorzitter! Ook ik wil evenals de heer Van der Vlies beginnen
met het onderhavige wetsvoorstel in de historische context te plaatsen. Mijn
aangrijpingspunt is alleen een ander, namelijk de totstandkoming van de "Wet
op de orgaandonatie" (WOD) in 1996, waarin in een laat stadium en eigelijk
zonder een inhoudelijke discussie over de normatieve aspecten van het gebruik
van foetaal weefsel voor therapeutische doeleinden de bepaling werd opgenomen
dat het verboden is "bestanddelen van een menselijke vrucht" te gebruiken
voor transplantatiedoeleinden. Na signalen uit het veld dat deze verbodsbepaling
"daadwerkelijk de ontwikkeling van een mogelijk veelbelovende toepassing voor
therapeutische doeleinden in de weg staat" heeft de minister de Gezondheidsraad
terzake advies gevraagd. In het advies "Transplantatie van foetaal weefsel"
uit januari 1998 lezen wij dat transplantatie van foetaal thymusweefsel bij
patiëntjes met het syndroom van DiGeorge reeds een zeldzame maar aanvaarde
levensreddende behandeling is. Bovendien worden ontwikkelingen geschetst die
weliswaar nog in een minder vergevorderd stadium verkeren, doch mogelijkerwijze
perspectief bieden voor in de toekomst wellicht transplantatie van foetaal
hersenweefsel bij Parkinsonpatiënten of "in utero"-transplantatie van
foetaal leverweefsel bij bepaalde prenataal vastgestelde erfelijke afwijkingen
van de bloedvorming. Nederlandse onderzoekers, die vaak ook betrokken zijn
bij samenwerking in Europees verband zouden bij handhaving van de verbodsbepaling
patiëntgebonden onderzoek en zelfs mogelijk behandeling niet mogen doen
en dus in internationaal verband moeten afhaken. Vanwege "de stand van de
wetenschap" adviseert de Gezondheidsraad dan ook om deze verbodsbepaling te
schrappen, wat heeft geleid tot het onderhavige wetsvoorstel Wet foetaal weefsel,
waarin onder strikte voorwaarden de mogelijkheid wordt geboden voor gebruik
van foetaal weefsel voor geneeskundige doeleinden, voor medisch- en biologisch-wetenschappelijk
onderzoek en voor onderwijs. Kortom, er wordt ruimte gemaakt voor een nieuwe
medische technologie die mogelijk perspectief biedt voor velen.Voorzitter! Bij een debat over de voor- en nadelen van een nieuwe medische
technologie betrekt de VVD enerzijds haar voorkeur voor een zo groot mogelijke
vrijheid van wetenschappelijk onderzoek en anderzijds transparantie en toetsing
van verantwoordelijk handelen van onderzoekers. Ook bij fundamenteel en grensverleggend
onderzoek dient de wetenschap – dus ook de individuele wetenschapper –
aangesproken te kunnen worden op respect voor de menselijke integriteit, identiteit
en waardigheid, en tevens voor de intrinsieke waarde van het dier.Juist in die context heeft de VVD-fractie het voorliggende wetsvoorstel
gewogen. Allereerst wil ik de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
en de minister van Justitie complimenteren met de integere wijze waarop tijdens
de schriftelijke voorbereiding is ingegaan op de vele vragen en opmerkingen.
Met name de passages over bijvoorbeeld "uit piëteitsgevoel respectvol
omgaan met foetaal weefsel" zijn de VVD-fractie uit het hart gegrepen.Allereerst is aan de orde de fundamentele vraag of foetaal weefsel afkomstig
van, zoals het wetsvoorstel definieert, "de menselijke vrucht tot 24 weken"
medisch-ethisch gezien onder strikte voorwaarden gebruikt zou mogen worden
voor medische doeleinden, dan wel of dit foetaal weefsel altijd en automatisch
ongebruikt vernietigd moet worden. Hare Majesteit de Koningin zei het in haar
kersttoespraak van 1990 al zo: moet iedere medische technologie die kan, ook
kunnen? De VVD-fractie neem deze vraag serieus: het moet ergens toe leiden.
Vanuit het gegeven dat er door spontane miskraam dan wel abortus provocatus
foetaal weefsel beschikbaar is, komt de VVD-fractie na integere afweging tot
de conclusie dat het onder strikte voorwaarden mogen gebruiken
van foetaal weefsel in het algemeen belang kan zijn en dus van een hogere
orde kan zijn dan weggooien. Daarmee steunt zij het voornemen van de regering.
Daarbij is voor de VVD-fractie het hart van het wetsvoorstel dat wordt gewaarborgd
dat het zogenaamde "instrumenteel zwanger worden" – dus zwanger worden
ten behoeve van de productie van foetaal weefsel voor therapeutische behandeling –
wordt uitgesloten en dat er tevens een expliciet verbod geldt voor het gebruik
van foetale geslachtscellen, eicellen of cellijnen voor voortplantingsdoeleinden.
Het is mijn vaste overtuiging dat de snelle medisch-technologische ontwikkelingen
een dergelijke toetsbare regeling meer dan ooit noodzakelijk maken. Het is
onnodig te zeggen dat de VVD-fractie er blij mee is dat met dit wetsvoorstel
geregeld wordt wat nog niet geregeld was.Ik heb hierover nog wel een vraag. De VVD is content met de formulering
van artikel 2, lid 2, waarin wordt bepaald dat het gebruik van foetaal weefsel
niet is toegestaan voor geneeskundige behandeling van door de vrouw aangewezen
personen. Prima! Maar in de nota naar aanleiding van het verslag lijkt dit
artikel wel een zeer ruime interpretatie te krijgen, aangezien gesteld wordt
dat het foetaal weefsel ook niet gebruikt mag worden voor patiëntgebonden
behandeling voor "een groep patiënten waarbij de vrouw zich extra betrokken
voelt". De interpretatie kan toch niet zover gaan dat een vrouw die bijvoorbeeld
werkt als verpleegkundige bij demente mensen, geen toestemming mag geven voor
het gebruik van foetaal weefsel ten behoeve van medisch onderzoek voor Alzheimer?
Een dergelijke ruime interpretatie kan toch niet de bedoeling zijn?Het behoeft geen betoog dat de VVD-fractie ook van harte instemt met de
in het reglement vastgelegde gedragsregels die ertoe strekken vast te leggen:
a. dat pas toestemming gevraagd wordt nadat vaststaat dat er foetaal weefsel
beschikbaar komt, dat de informatie helder moet zijn en de toestemming op
schrift moet staan, b. dat de arts die de vraag stelt, geen "baat" mag hebben
voor eigen wetenschappelijk onderzoek van die toestemming; c. dat het beschikbaar
stellen van foetaal weefsel slechts mag worden gevraagd voor limitatief opgesomde
doeleinden en d. dat het beschikbaar stellen zowel door de vrouw als door
de instellingen "om niet" moet gebeuren, zodat er geen sprake kan zijn van
handel of commercieel gewin.Bij dit blokje wil ik overigens aantekenen dat wij met belangstelling
hebben geluisterd naar het pleidooi van het CDA om minimale eisen in het reglement
bij wet vast te stellen. Ik zal met veel belangstelling luisteren naar het
antwoord van de minister terzake.Verder zijn wij het er zeer mee eens. Heeft de VVD-fractie dan geen enkel
punt van kritiek? Jazeker, op drie onderdelen wil de VVD nog nader ingaan.De minister stelt dat zij op grond van "de stand van wetenschap" de verbodsbepaling
uit de Wet orgaandonatie schrapt. Hierboven heb ik reeds verwoord dat de afweging
voor de VVD-fractie er een is tussen het vernietigen van foetaal weefsel en
het onder strikte voorwaarden inzetten ervan voor het algemeen belang. Daarmee
geef ik aan dat niet louter de stand van de wetenschap een doorslaggevend
argument kan zijn. De huidige stand van de wetenschap is ook dat men elders
een resusaapje kan modificeren met een gen van een kwal. Maar moeten wij dat
nu ook willen? Het moet toch ook ergens toe leiden! Het gaat dus niet alleen
om een technische constatering van de stand van de wetenschap, maar wel degelijk
ook om een principiële afweging. Wil de minister daar nog eens op ingaan?Het tweede punt van kritiek heeft eveneens betrekking op een redenering
in de nota naar aanleiding van het verslag die de VVD-fractie wat merkwaardig
voorkomt. Het betreft het antwoord op de vraag van verschillende fracties
of het huidige wetsvoorstel er niet toe zou kunnen leiden dat een vrouw gemakkelijker
besluit tot abortus omdat er "een goed doel mee gediend wordt". De VVD-fractie
verwerpt deze redenering overigens, omdat naar haar mening ieder individueel
besluit tot abortus provocatus een dramatisch besluit is vanuit een noodsituatie.
Dat zal nimmer makkelijker worden genomen doordat wellicht het foetaal weefsel
nog voor een goed doel kan worden gebruikt. Ook de minister verzet zich tegen
deze gedachtegang, maar zij voegt daar nog een merkwaardige passage aan toe.
Vrij vertaald luidt deze: "wees maar gerust; zover zal het niet komen, want
ik ga er geen publieksvoorlichtingscampagne aan wijden". Dat staat allemaal
op blz. 21. Ik vraag de minister om zich te verweren tegen de suggestie die
er bijna uit klinkt alsof het onderhavige wetsvoorstel een beetje heimelijk
het Staatsblad in wordt geloodst. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?Mijn derde en laatste punt betreft een zekere vermeende inconsistentie
die ik ook reeds in mijn bijdrage aan het verslag heb verwoord. Dat betreft
de leeftijd waarop een vrouw zelfstandig, zonder toestemming van haar ouders,
beslissingsbevoegdheid heeft. In de Wet afbreking zwangerschap is die leeftijd
gesteld op 16 jaar. In het eenzaamste geval kan een zwanger meisje van 16
of 17 jaar vanuit haar noodsituatie beslissen tot het vragen om een abortus
zonder dat haar ouders daarvan op de hoogte zijn. Maar als zij wordt geconfronteerd
met de vraag daarna, met de vraag of het beschikbaar gekomen foetaal weefsel
mag worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek of medisch handelen, moeten
haar ouders ingevolge dit wetsvoorstel tot haar achttiende verjaardag toestemming
geven. Zeker, zoals de minister stelt, betreft het hier een andere situatie
en niet meer louter de ingreep in haar eigen lichaam. Maar het zou wel betekenen
dat zij haar ouders alsnog in kennis moet stellen van die abortus, omdat zij
toestemming moet vragen voor het gebruik van het foetaal weefsel. Dit nu lijkt
mij absoluut ongewenst. Wil de minister hier nog eens op ingaan?Voorzitter! Afrondend kan ik stellen dat de VVD-fractie in grote lijnen
graag akkoord gaat met dit wetsvoorstel. Ik wacht natuurlijk met belangstelling
de antwoorden van de bewindslieden af.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Dit wetsvoorstel maakte deel uit van het pakket van medisch-ethische
voorstellen waarmee het kabinet het parlement en Nederland overviel in de
zomer van 1999. Dit pakket voorstellen, waartoe verder onder meer het wetsvoorstel
inzake euthanasie en de voornemens inzake late zwangerschapsafbreking
behoren, leidde tot grote verontrusting en ook tot verzet. Voor een groot
deel van de bevolking werd duidelijk dat het paarse kabinet hiermee in ethisch
opzicht zijn visitekaartje had afgegeven. De beschermwaardigheid van het leven
werd als eerste uitgangspunt meer en meer gerelativeerd ten gunste van zelfbeschikking
en nuttigheid ofte wel instrumentaliteit.Het is inderdaad opvallend hoe onder dit kabinet tot voor kort algemeen
aanvaarde grenzen aan het omgaan met en het ingrijpen in het leven door de
mens in rap tempo worden verlegd en sinds lang gehanteerde uitgangspunten
worden verlaten. Wie durft nog vol te houden dat Paars een gewoon kabinet
is? Niet voor niets worden keer op keer juist deze zaken genoemd als voorbeelden
van kwesties die alleen onder een paars kabinet geregeld kunnen worden. En
dus heeft het kabinet haast: als er nu geen stappen gezet worden, komt het
er wellicht niet meer van.Dit verklaart wellicht ook de merkwaardige wijze waarop het kabinet omgaat
met de onderhavige materie. Nauw met elkaar samenhangende onderwerpen zoals
het gebruik van foetaal weefsel, embryo-onderzoek en het gebruik van menselijk
lichaamsmateriaal worden in afzonderlijke wetsvoorstellen aan de Kamer voorgelegd.
Als belangrijk argument noemt de regering de complexiteit van het ene onderwerp,
waardoor regeling ervan nog de nodige tijd zal vergen, zodat het beter is
het andere onderwerp alvast maar in een aparte wet te regelen. Later kunnen
zij dan wel worden samengevoegd. Ik vind dit een weinig fraaie manier van
wetgeving en vraag de minister of zij het niet met mij eens is dat het in
algemene zin aanbeveling verdient om onderwerpen die zo nauw met elkaar samenhangen
ook in samenhang, in één wettelijke regeling, vast te leggen.
De regering laadt toch een beetje de verdenking op zich met een salamitactiek
te werken: stap voor stap regelen, wat in één wetsvoorstel vermoedelijk
op meer bezwaren zou stuiten. Ik krijg graag een reactie.Wat het onderhavige wetsvoorstel betreft voert de regering ook een meer
inhoudelijk argument aan. Het huidige verbod zou de ontwikkeling van een veelbelovende
toepassing in de weg staan. Voordat ik daarop inga, maak ik een opmerking
over het taalgebruik in dit wetsvoorstel. Eerlijk gezegd heb ik mij nogal
gestoord aan het verhullende taalgebruik in het wetsvoorstel. Abortusklinieken
heten in dit wetsvoorstel "instellingen waar foetaal weefsel ter beschikking
komt". Meer moeite nog heb ik met de term "foetaal weefsel" of "foetaal materiaal".
Het gaat hier om beginnend menselijk leven dat wordt afgebroken, om een menselijke
vrucht, een ongeboren kind. Het blijft toch veelzeggend dat een vrouw vanaf
het moment dat zij zwanger is, spreekt van een kindje dat zij verwacht, een
baby. Ik vind het nog altijd schrijnend dat wij ineens met grote afstandelijkheid
spreken van foetaal materiaal als zij tot abortus is overgegaan.Ik kan er in mijn bijdrage helaas niet omheen. Ik zal de terminologie
van het wetsvoorstel volgen, maar ik doe dat met de nodige weerzin. Een ander
voorbeeld van verhullend spreken over het doden van een ongeboren kind is
te vinden op pagina 23 van de nota naar aanleiding van het verslag. Daar wordt
gesteld dat de foetus bij een abortus in een relatief vroeg stadium niet intact
ter wereld komt. Ik heb niet de behoefte om hierover uit te wijden, maar wil
er de vinger bij leggen dat dit wel een zeer eufemistische en daarom ook misplaatste
weergave is van de wijze waarop abortus in het algemeen plaatsvindt.Dan kom ik bij het argument dat het huidige verbod de ontwikkeling van
een veelbelovende toepassing in de weg zou staan. In de eerste plaats wil
ik, zonder het belang van een behandeling van een specifieke patiënt
en een individuele patiënt te bagatelliseren, opgemerkt hebben dat wij
voor een reëel behandelingsperspectief voornamelijk – misschien
wel uitsluitend – spreken over een syndroom waarbij er ongeveer eens
in de vijf à tien jaar sprake is van een patiënt die voor behandeling
in aanmerking komt, het syndroom van DiGeorge, waarbij het gaat om de transplantatie
van foetaal thymus-weefsel.Ten tweede geldt natuurlijk dat de mogelijkheid van een succesvolle toepassing
niet op voorhand en zonder meer als legitimatie kan gelden voor een bepaalde
medische handeling, in casu het gebruik maken van foetaal weefsel. Ook hier
geldt dat het doel niet de middelen heiligt. De regering erkent dit ook door
zekere grenzen te stellen aan het gebruik van foetaal weefsel en bepaalde
vormen daarvan als ethisch verwerpelijk te bestempelen. In het algemeen moet
echter gezegd worden dat het vertrekpunt van de regering een ander is dan
dat van onze fracties. Voor de regering is abortus provocatus een gegeven,
zo schrijven de ministers. Het leidt geen twijfel dat de vraag of en hoe er
gebruik gemaakt zal kunnen worden van de geaborteerde vrucht hierdoor in een
ander licht komt te staan dan wanneer men, zoals onze fracties, weigert om
abortus provocatus als een gegeven te beschouwen, maar het ziet en blijft
zien als een moreel kwaad, waarvoor nooit gekozen had mogen worden en dat
alsnog gekeerd dient te worden.Het gebruik van weefsel van geaborteerde foetussen achteraf voor de behandeling
van patiënten is, hoe je het wendt of keert, moreel verbonden aan die
abortieve ingreep en daarmee ook moreel belast. Ik erken dat het wetsvoorstel
enkele bepalingen bevat die beogen tegen te gaan dat de beslissing tot abortus
wordt beïnvloed door de mogelijkheid van gebruik van het daardoor beschikbaar
komende weefsel. Dat neemt niet weg dat het toestaan van gebruik van foetaal
weefsel het doden van ongeboren kinderen in zekere zin een vorm van legitimiteit,
van respectabiliteit, kan verschaffen en naar alle waarschijnlijkheid zal
bijdragen aan een bredere maatschappelijke acceptatie van dit in onze ogen
morele kwaad. Het mag duidelijk zijn dat onze fracties die kant niet op willen.Mevrouw Van Vliet (D66):De heer Rouvoet zegt dat de regering weliswaar probeert betrokkenheid
te tonen, maar hij verwijt de regering dat er over foetaal weefsel wordt gesproken
terwijl er eigenlijk al zou moeten worden gesproken over het kind waarvan
de vrouw zwanger is. Die emotie zou er in zijn ogen meer in moeten zitten.
Vervolgens heeft hij zelf geen respect voor de ouders die, nadat er een abortus
is gepleegd of er een miskraam is geweest, de keuze maken om anderen te helpen
om eventueel hun leven te verlengen door het foetaal weefsel ter beschikking
te stellen voor onderzoek of transplantatiedoeleinden. Mevrouw Terpstra zei
al dat dit altijd een pijnlijke situatie is. Ik mis dus het
respect voor de ouders die deze keuze maken en dat ergert mij een beetje.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik denk dat het zo niet gezegd kan worden. Je kunt sowieso
de vraag stellen wat het betekent als je respect hebt voor een bepaalde opvatting.
Dat betekent niet dat je daar dan aan tegemoet wilt komen. Dat geldt voor
dit debat. Wij zeggen soms ook tegen elkaar dat wij van mening verschillen,
maar dat wij elkaars opvatting respecteren. Dat wil niet zeggen dat je dan
ook meegaat in de redenering van de ander. De vraag die onze fractie als medewetgever
wordt voorgelegd, is of wij kunnen instemmen met een wettelijke regeling die
het mogelijk maakt dat op deze wijze gebruik wordt gemaakt van foetaal weefsel.
Ik kan dan wel zeggen dat ik respect heb voor de individuele beslissing van
ouders die bij een miskraam of een abortus provocatus zeggen dat zij graag
nog iemand willen dienen, maar dat betekent natuurlijk niet dat het mij ook
moet leiden tot de beslissing om in te stemmen met het wetsvoorstel.Mevrouw Van Vliet (D66):Maar dat zeg ik ook niet, het ging mij erom dat dit op minder waarde wordt
geschat dan de keuze om het foetaal weefsel daarvoor niet ter beschikking
te stellen. Als medewetgevers kunnen wij daar een theoretische discussie over
hebben, maar ik wil alleen helder hebben dat de keuzes die mensen individueel
maken doordacht zullen zijn en juist ook in mededogen ten opzichte van andere
mensen. Dat nu miste ik in uw verhaal en dat zou ik toch graag van u horen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat kunt u op dit punt in mijn verhaal niet zozeer gemist hebben. Ik wil
daarover geen onduidelijkheid laten bestaan en zal het dus opnieuw voorlezen:
"Ik erken dat het wetsvoorstel bepalingen bevat die beogen om tegen te gaan
dat de beslissing tot abortus beïnvloed wordt door de mogelijkheid om
gebruik te maken van het foetaal weefsel." Er zijn immers bepaalde bepalingen
opgenomen waardoor die keuze pas na de beslissing tot abortus aan de ouders
wordt voorgelegd. Tegelijkertijd echter – dat hangt zo'n beetje samen
met de opmerking van mevrouw Terpstra over heimelijk in het Staatsblad –
geniet dit wetsvoorstel straks wel bekendheid, waardoor het bekend is dat
je na een abortus ook kunt overgaan tot het beschikbaar stellen van foetaal
materiaal. Mijn stelling was dat dit hoe je het ook wendt of keert, dus ook
een rol kan gaan spelen in de beslissing. Daar bent u noch ik bij, maar dat
kan wel degelijk een rol spelen. Mijn stelling was dat dit in ieder geval
in de maatschappelijke beleving, de maatschappelijke acceptatie, een rol kan
spelen en een zekere respectabiliteit kan geven, weliswaar achteraf, aan die
beslissing. Dat is mijn taxatie en die kant wil ik niet op!Mevrouw Terpstra (VVD):Voorzitter! Ik geloof dat de heer Rouvoet zich op dit punt toch vergist,
want het wetsvoorstel gaat er niet van uit dat een vrouw die tot een abortus
besluit, kan eisen dat haar foetaal weefsel wordt gebruikt voor onderzoek.
Zij kan het ook niet aanbieden, maar alleen daartoe toestemming geven op verzoek
en dat verzoek wordt pas gedaan nadat zij de beslissing tot abortus heeft
genomen vanuit die noodsituatie waarin zij verkeert. Nogmaals, dan zal achteraf
een verzoek waar zij al dan niet mee kan instemmen, die beslissing tot abortus
nooit gemakkelijker maken, laat de heer Rouvoet dat maar van mij aannemen!De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik ben bereid heel veel van mevrouw Terpstra aan te nemen, maar dat was
mijn punt niet. Het gaat niet om een regeling voor één specifieke
situatie, maar om een regeling waardoor gebruik van foetaal weefsel mogelijk
wordt gemaakt. Mijn stelling en vrees is dat het mogelijk worden van het gebruik
van foetaal materiaal een rol gaat spelen bij, een factor gaat worden in de
afweging en in algemene zin bijdraagt aan de maatschappelijke acceptatie van
abortus provocatus. Dat kan niemand uitsluiten, maar die kant wil ik niet
op, laat mevrouw Terpstra dat maar van mij aannemen. Ik blijf abortus provocatus
als een moreel kwaad zien en ik zie dit als een element, zeker niet intentioneel
van de kant van de regering, dat in de maatschappelijke beleving toch nog
een goed punt geeft aan het verschijnsel van abortus provocatus.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Voorzitter! De heer Rouvoet zegt dat het feit dat weefsel gebruikt wordt
ertoe zou kunnen leiden dat mensen de beslissing tot abortus gewoner gaan
vinden, maatschappelijke acceptatie. Hij moet het mij nog maar eens uitleggen,
want ik kan mij op geen enkele wijze voorstellen hoe het feit dat iets gebruikt
en niet vernietigd wordt – dat is nu de gangbare praktijk – zo'n
effect kan hebben. Wij zijn er gelukkig allemaal van overtuigd dat mensen
heel diep nadenken alvorens zij besluiten tot een abortus. Dat wordt ook verondersteld
in de huidige wetgeving. Verder is tot nu toe niet gebleken dat abortusartsen
hier onzorgvuldig mee omgaan. Dat geldt ook voor vrouwen en dat is nu juist
de groep waar het in deze discussie primair om gaat. Dit wetsvoorstel maakt
het mogelijk dat materiaal niet in de vernietigingscontainer verdwijnt, maar
verder wordt gebruikt. Wat maakt dat nu voor verschil?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mevrouw Hermann vraag mij wat dat voor verschil maakt. Daarover heb ik
natuurlijk een opvatting. Voor ik die geef, wil ik eerst gezegd hebben dat
mevrouw Hermann niet al te snel moet veronderstellen dat wij het hartgrondig
eens zijn over de stelling dat alle beslissingen tot een abortus provocatus
in overeenstemming zijn met de oorspronkelijke bedoeling van de Wet afbreking
zwangerschap. In de vorige kabinetsperiode is hierover gedebatteerd. Uit dat
debat bleek dat hierover door artsen nog wel eens zeer onzorgvuldig wordt
gesproken. Dat was de aanleiding voor het debat met deze minister. Het mag
dus duidelijk zijn dat ik er niet op voorhand van overtuigd ben dat alle artsen
altijd even zorgvuldig met de eisen van de Wet afbreking zwangerschap omspringen.
Dat is de reden dat de fracties van GPV, RPF en SGP drie kabinetsperiodes
geleden hebben gepleit voor een evaluatie van de Wet afbreking zwangerschap.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Daaruit is niet gebleken dat er onzorgvuldig met deze wet wordt omgegaan.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Die evaluatie is er nooit gekomen. Wij hebben alleen een inspectierapport
gekregen. Dat was juist het bezwaar dat wij naar voren hebben gebracht in
het debatje over het inspectierapport. Wij waren en zijn namelijk van mening
dat er veel meer had moeten gebeuren. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de termijn
van vijf dagen. Wij debatteren vandaag echter niet over de abortus provocatus,
maar over het gebruik van foetaal weefsel. Ik kan dat gebruik niet los zien
van de voorafgaande abortieve ingreep en daarom wil ik voorkomen dat door
dit gebruik een element aan de beslissing tot een abortus kan worden toegevoegd
en wel dat er door de abortus toch iets goeds gedaan kan worden. Ik wil overigens
niemand toedichten dat zij de beslissing tot een abortus provocatus lichtvaardig
hebben genomen, maar ik vind die beslissing nu eenmaal moreel verwerpelijk.Ik heb mijn standpunt nu drie keer duidelijk proberen te maken. Klaarblijkelijk
verschillen wij op dit punt van mening en dat zal mede het gevolg zijn van
het feit dat mijn moreel oordeel over dit verschijnsel anders is dan dat van
mevrouw Hermann.Mevrouw Van Vliet (D66):Voorzitter! Er ontstaat nu wel een raar beeld van wat er in de samenleving
zou leven. Een meerderheid van de Nederlanders vindt abortus namelijk maatschappelijk
aanvaardbaar. Dat men het een nare en moeilijke beslissing vindt, doet daar
niets aan af. Het bevreemdt mij dan ook dat de heer Rouvoet eigenlijk zegt
dat de Nederlanders die abortus niet aanvaardbaar achten, overgehaald worden
als dit element wordt toegevoegd. Is dat echt wat hij wil zeggen? Ik proef
in zijn woorden eigenlijk de angst dat een deel van zijn eigen achterban wordt
overgehaald.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Die angst heb ik zeker niet, want ik ken de mening van mijn achterban
zo goed dat ik durf te zeggen dat juist abortus provocatus een onderwerp is
waartegen wij ons zullen blijven verzetten. Ik doelde dan ook op de maatschappelijke
acceptatie in algemene zin. Ik kan mij namelijk voorstellen dat er groepen
zijn die niet direct tot mijn achterban behoren en die hier toch gereserveerd
tegenover staan, in dit debat een aanleiding zien om te denken dat abortus
provocatus uiteindelijk blijkbaar toch wel tot iets goeds kan leiden. Ik kan
mij die gedachtegang voorstellen. Ik veroordeel die mensen ook niet, maar
dit zou een ontwikkeling zijn in een richting die ik zeker niet op wil, omdat
het bij kan dragen aan een bredere of stevigere maatschappelijke acceptatie
van abortus provocatus.Voorzitter! Bij de beslissing over dit wetsvoorstel moet nog een ander
ethisch aspect worden meegewogen en wel dat de groep mensen die baat heeft
bij de behandeling met foetaal weefsel, afhankelijk kan worden van de "aanvoer"
van foetaal weefsel.Er speelt bij het gebruik van foetaal weefsel dat afkomstig is van een
abortus provocatus, nog iets anders mee. Zoals bekend maakte dit onderwerp
aanvankelijk deel uit van het wetsvoorstel inzake orgaandonatie. Om bepaalde
redenen is dit onderwerp echter uit dat wetsvoorstel gehaald. Dat betekent
mijns inziens nog wel dat de algemene uitgangspunten van die wet op het beschikbaar
stellen van toepassing zouden moeten zijn. In dat licht is de vraag of het
voor de hand ligt om de vrouw die – ongetwijfeld niet zomaar, maar uiteindelijk
dan toch – heeft goed gevonden dat nieuw leven wordt gedood, aan te
merken als degene die, conform de regelingen betreffende donatie, geacht kan
worden de belangen van de "donor" te behartigen en of zij dus gelegitimeerd
is om vervangende toestemming te geven. Dat is de lijn van de Wet op de orgaandonatie;
anderen hebben daar ook al over gesproken. In de nota naar aanleiding van
het verslag gaat de minister wel in op een citaat over het "nastreven van
het welzijn van de foetus" op pagina 21, maar niet op deze analogie met de
Wet op de orgaandonatie, die, gezien de voorgeschiedenis van de nu voorgestelde
regeling, toch erg voor de hand ligt. Wil zij in dit debat aangeven hoe zij
hiertegen aankijkt?Zoals aangegeven in onze schriftelijke inbreng vinden onze fracties de
ethische afweging in het geval van een spontane abortus of miskraam van een
andere orde; de voorafgaande dodende handeling ontbreekt immers. Wij menen
echter dat in de praktijk de relevantie van dit onderscheid nagenoeg zal ontbreken,
aangezien een spontane abortus zich vaak voordoet in huiselijke kring en het
dus praktisch niet haalbaar is om het weefsel te behouden. En in dit verband
gaan onze gedachten toch primair uit naar diagnostisch onderzoek naar erfelijke
factoren en naar oorzaken van de miskraam. Bij therapeutisch gebruik van het
weefsel dat afkomstig is van een spontane abortus, speelt natuurlijk ook het
al genoemde nadeel een rol dat de behandeling van bepaalde patiënten
afhankelijk kan worden van het beschikbaar komen van foetaal materiaal, met
daarbij het risico dat het onderscheid in de wijze van beschikbaarkomen mettertijd
vervaagt en de volgende stap gemakkelijker gezet zal worden. Overigens wordt
in het wetsvoorstel, net als in het amendement-Van Vliet c.s., geen onderscheid
gemaakt tussen die beide categorieën, zodat het verschil in ethisch wegen
moeilijk tot uitdrukking kan komen in stemgedrag ten aanzien van het wetsvoorstel.Dat brengt mij bij de meer algemene vraag – dus los van de principiële
bezwaren – of gebruik van foetaal weefsel een reëel en perspectiefvol
alternatief biedt. Naar de overtuiging van onze fracties is dat niet het geval.
Er is sprake van zeer matige successen. De ministers geven aan dat gebruik
van foetaal weefsel al succesvol wordt toegepast bij de behandeling van het
syndroom van DiGeorge. Ook wordt foetaal leverweefsel voor de reparatie van
afwijkingen aan bloedcellen of bloedvormende organen gebruikt en zou transplantatie
van foetaal hersenweefsel op termijn de ziekte van Parkinson kunnen bestrijden.
Ik heb er al op gewezen dat uit het advies van de Gezondheidsraad blijkt dat
transplantatie van foetaal weefsel bij DiGeorge-patiënten maar heel sporadisch
zal kunnen voorkomen – éénmaal in de vijf à tien
jaar – dat transplantatie van foetaal leverweefsel nog een zeer gering
succespercentage heeft, dat behandeling bij een foetus kan leiden tot een
abortus en dat bij behandeling met foetaal hersenweefsel slechts in één
geval de reguliere therapie geheel kon worden gestaakt.In dit verband is natuurlijk ook de vraag van belang welke mogelijke alternatieven
beschikbaar komen. Ik denk aan het gebruik van niet-embryonale – de
zogenaamde pluripotente – lichaamsstamcellen voor het kweken van cellen
en weefsels, waarmee patiënten behandeld kunnen worden.
De minister weet dat onze fracties voortdurend hameren op het belang van het
exploreren van die mogelijkheden. Onlangs bleek dat de volwassen stamcellen
van placenta en navelstreng goed gebruikt kunnen worden om weefsels te kweken.
Een Italiaans medisch instituut van de Katholieke Universiteit in Rome is
per 1 januari van start gegaan met een placenta- en navelstrengbank. Het lichaamsmateriaal
wordt na donatie op speciale wijze bevroren en opgeslagen. Deze stamcellen
kunnen gebruikt worden voor onderzoek ten behoeve van genezing van specifieke
ziektes, maar ook voor de ontrafeling van de genetische achtergrond van ziektes.
Kan de minister de Kamer informeren over de stand van het onderzoek naar volwassen
stamcellen en de mogelijkheden daarvan? Wij hebben hier al eerder over gesproken
in het kader van xenotransplantatie. Ziet zij, met mij, het risico dat de
mogelijkheid van gebruik van foetaal weefsel een ontmoedigend effect zou kunnen
hebben op het onderzoek naar dit soort perspectiefrijke alternatieven? Ik
ondersteun de opmerkingen van mevrouw Ross en de heer Van der Vlies over het
belang van de motie-Van der Vlies, waarin wordt gevraagd om het in kaart brengen
van die alternatieven. Wat mij betreft worden die alternatieven ook bevorderd.
Ik wijs hierbij met name op de niet-embryonale lichaamsstamcellen.Ik kom bij enkele specifieke onderdelen van het wetsvoorstel. Dit wetsvoorstel
heeft betrekking op foetussen tot de vierentwintigste week. Kan de minister
uiteenzetten hoe die bepaling zich verhoudt tot de voornemens inzake de afbreking
van late zwangerschappen? Volgens de stukken is er na de vierentwintigste
week op grond van de Wet op de lijkbezorging sprake van een doodgeborene.
Dat staat op pagina 25 van de nota. Maar dat verandert toch als de kabinetsvoornemens
inzake de afbreking van late zwangerschappen onverhoopt tot beleid worden
verheven? Los daarvan ben ik geïnteresseerd in de morele rechtvaardiging
van dit onderscheid. Waarom zou je wanneer je het gebruik van foetaal weefsel
na abortus provocatus gerechtvaardigd acht, verschil maken tussen abortus
in de 23ste week en abortus in de 25ste of 32ste week?Volgens het wetsvoorstel, artikel 8, is het verboden om een vergoeding
te geven of te ontvangen voor het ter beschikking stellen van foetaal weefsel.
In antwoord op vragen geven de ministers aan, dat deze bepaling niet alleen
ziet op de vrouw van wie het materiaal afkomstig is, maar ook op de abortuskliniek.
Nu de rode draad in het wetsvoorstel echter de zeggenschap van de vrouw is,
zou het wat mij betreft aanbeveling verdienen om deze bredere betekenis van
artikel 8 ook expliciet in de wet op te nemen. Ik overweeg op dit punt een
amendement in te dienen. Overigens wil ik erop wijzen dat verkopen en verhandelen
van foetaal weefsel ook in de VS is verboden. Uit mediaberichten heb ik begrepen
dat dit verbod wordt omzeild doordat gebruik kan worden gemaakt van versluierende
termen. Kan de minister ons hierover nader informatie geven? Kan zij uitsluiten
dat iets dergelijks onder dit wetsvoorstel in Nederland kan gebeuren?Ik kom te spreken over de kwestie van de toestemming. Bij abortus heeft
de vrouw het recht op geheimhouding van die abortus. In dit wetsvoorstel moet
de vrouw toestemming geven en kan de man, echtgenoot, geregistreerd partner
of levensgezel bezwaar maken. Als de vrouw de man onkundig houdt van de abortus,
heeft de man geen mogelijkheden om bezwaar te maken. Vanuit de positie van
de man gezien is het wel zeer onbevredigend. Het lijkt mij dan ook dat er
veel voor te zeggen valt, dat ook de man in beginsel – ik zeg dit met
nadruk – het recht krijgt om toestemming te geven voor het gebruik aangezien
de foetus in veel gevallen ook tot de man herleidbaar zal zijn, genetisch
bijvoorbeeld. De man kan er een concreet juridisch belang bij hebben. Ik zie
natuurlijk het bezwaar in die situaties waarin de wens om de biologische vader
niet te informeren onverbrekelijk samenhangt met de beslissing tot abortus
provocatus, hoe je er ook over mag denken. Dat zou betekenen dat er gezocht
moet worden naar een formulering die daaraan tegemoet komt. Ik denk aan de
verkrachtingssituatie. Ik wil van de minister een duidelijke uiteenzetting
krijgen, omdat ik ook heb gekeken naar de regeling in de wet op handelingen
met geslachtscellen en embryo's waarin dit uiteindelijk geïntegreerd
moet worden. Daarbij is ook sprake van een toestemmingsregime. Het gaat dan
om een gezamenlijke toestemming van de ouders, de wensouders. Ik realiseer
mij dat dit een totaal andere situatie is dan hier. Als het later geïntegreerd
moet worden, moet goed worden nagedacht over de vraag of het onderscheid dat
nu wordt gemaakt in het toestemmingssysteem en het bezwaarsysteem houdbaar
is als de twee systemen straks worden geïntegreerd. Dat is een duidelijk
nadeel van het gesplitst behandelen van de twee met elkaar samenhangende wetsvoorstellen.
Hoe verhoudt het systeem dat hier is gekozen zich tot het systeem dat is gekozen
in de embryowet? Ziet de minister mogelijkheden om aan de biologische vader
het recht op toestemming te geven?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Nu de heer Rouvoet er zo nadrukkelijk bij stilstaat, vraag ik aan hem
hoe hij aankijkt tegen het amendement van mevrouw Van Vliet, mevrouw Terpstra
en mijzelf. U wilt het recht niet gefrustreerd hebben door het recht dat aan
de ouders wordt toegekend.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb al gezegd dat ik een onderscheid wil maken tussen spontane abortus
en abortus provocatus. Het onderscheid wordt in het wetsvoorstel en in het
amendement niet gemaakt. Ik meen dat de diepe discussie van zo-even met collega
Van der Vlies niet moet worden overgedaan. Het amendement heeft betrekking
op de gehele bandbreedte van de wet, inclusief de abortus provocatus. Amendementen
die de groep van mensen die gebruik kan maken van de abortus provocatus willen
vergroten, zal ik niet steunen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):De achterliggende gedachte van het amendement spreekt u wel aan?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat is een snelle conclusie. De achterliggende gedachte van het wetsvoorstel
spreekt mij niet aan. Een amendement is een wijzigingsvoorstel op een wetsvoorstel.
Het wordt in een wetsvoorstel geïncorporeerd. Ik heb geen aandrang om
uw amendement dat betrekking heeft op de volle breedte van
het wetsvoorstel waartegen ik belangrijke principiële bezwaren heb te
steunen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik wil u eraan herinneren dat wij nog niet zolang geleden een wetsvoorstel
behandeld hebben dat u ook absoluut niet aansprak, terwijl u er zelf amendementen
op ging indienen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ja, maar het hangt er wel vanaf in welke richting je amendeert. Als die
richting is het groter maken van het bereik van een wetsvoorstel waar je inhoudelijk
afstand van neemt, heb ik geen aandrang om zo'n amendement te steunen. Als
ik een amendement zou willen steunen, moet het een amendement zijn dat de
werkingssfeer van het wetsvoorstel terugdringt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Daarom was mijn vraag ook of de achterliggende gedachte in de casuspositie,
zoals met de heer Van der Vlies uitgediscussieerd, u aanspreekt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Laat ik dit zeggen: als u met een amendement komt dat erop gericht is
de mogelijkheid van het verlagen van de leeftijd te beperken tot de situatie
van spontane abortus – ik vraag mij af of dat kan – dan zou ik
er wel eens over willen nadenken.Mevrouw Terpstra (VVD):Zou u dan ook willen nadenken over het niet geven van het vetorecht aan
de ouders bij zo'n verlaging van de leeftijd?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Als ik dan toch aan het nadenken ben, wil ik overal over nadenken. Ik
heb minder snel dan u de neiging om te spreken over het vetorecht van de ouders.
Ik erken dat er heel scheve verhoudingen kunnen zijn tussen ouders en kinderen,
maar ik heb niet de neiging om in algemene termen te spreken over vetosituaties
tussen ouders en kinderen, omdat ik nog altijd hoop op een gezonde situatie.
Ik wil geen negatieve casus als uitgangspunt nemen voor de beoordeling van
een wetsvoorstel in zijn volle breedte. Maar als ik toch aan het nadenken
ben, wil ik daar ook wel eens over nadenken.Mevrouw Terpstra (VVD):Dat vind ik te makkelijk. Zo ken ik mijn collega Rouvoet helemaal niet.
Hij houdt vaak heel principiële betogen, waar je het mee eens of oneens
kunt zijn, maar ik ken hem niet als iemand die wegvlucht en zegt: ik wil daar
wel eens over nadenken.De heer Rouvoet (RPF/GPV):U stelt mij een vraag waarop het antwoord consequenties kan hebben. Juist
als u zo hecht aan een gedegen antwoord zult u mij op zijn minst de tijd moeten
willen gunnen om over dat antwoord na te denken.Mevrouw Terpstra (VVD):Dan wacht ik uw tweede termijn graag af.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik heb al een beetje laten doorschemeren dat ik het opvallend
vind dat degene die bezwaar kan maken, wordt aangeduid als echtgenoot, geregistreerde
partner of andere levensgezel (artikel 3, lid 4). Dat hoeft dus niet per se
de biologische vader van het ongeboren kind te zijn. Het blijft wat moeilijk
in te voelen, los van de zojuist omschreven moeilijke situaties waarin de
beslissing tot abortus samenhangt met de wens om de vader niet te informeren:
de verkrachtingsgevallen. Maar er zijn ook andere situaties waarin de biologische
vader niet wordt geïnformeerd. Ik vind het moeilijk te accepteren dat
in algemene zin een levensgezel van de vrouw – dit kan blijkens de tekst
van de wet ook een andere vrouw zijn – wel een stem en zelfs de doorslaggevende
stem krijgt bij de beslissing tot het gebruik van foetaal weefsel vanwege
emotionele betrokkenheid en de biologische vader niet. Los van die moeilijke
situaties, waarvan ik zeg dat die erbuiten gehouden zouden moeten worden,
vraag ik de minister mee te delen hoe zij dit in algemene zin gerechtvaardigd
ziet.Mevrouw Van Vliet (D66):Ik deel de mening van de heer Rouvoet dat het wat verwarrend is. Zou het
niet beter zijn te bepalen dat de vrouw er volledig over beslist, ervan uitgaande
dat, als de relatie met de biologische vader of een andere partner of met
beiden goed is, de vrouw als vanzelf het overleg zal aangaan, omdat alles
wat de wetgever nu tracht vast te leggen het alleen maar verwarrender maakt?
Is het niet de meest rechte lijn te bepalen: laat alleen de vrouw de beslissing
nemen en in haar wijsheid bezien met wie zij dat zou willen bespreken?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Daarbij vindt u mij niet aan uw zijde. Uit eerdere debatten rondom abortus
kunt u dit weten. Ik vind het merkwaardig dat, als de biologische vader de
man of echtgenoot van de vrouw is, hij bij het gebruik van foetaal weefsel
na abortus provocatus wel een inbreng heeft, terwijl hij er bij de abortieve
ingreep buiten staat. Je kunt zeggen dat er overleg wordt gevoerd als de relatie
goed is, maar juist als je het leven als een wonder, een geschenk ziet waar
de vrouw niet in haar eentje aan is gekomen, moet je het niet aan de wijsheid
van de vrouw overlaten of zij anderen erbij wil betrekken. Ik kijk ook naar
de juridische kant. Wij zijn bezig met de herziening van het afstammingsrecht.
De biologische vader komt in die herziening duidelijk in beeld. Het zou in
die lijn zijn om dat hierin op een bepaalde wijze te verdisconteren. Ik voeg
hier wel direct aan toe dat er natuurlijk moeilijke situaties zijn waarin
dat niet mogelijk of ongewenst is, bijvoorbeeld als de biologische vader de
aanrichter van veel ellende en kwaad is geweest.Mevrouw Van Vliet (D66):Hoe los je dat dan op, als is vastgelegd dat er altijd contact met de
biologische vader moet zijn en dat hij eventueel mag weigeren? Dan moet de
formulering gebruikt worden: tenzij in ongewenste situaties. Dat is echter
niet te definiëren. Vandaar dat ik voorstel om voor de omgekeerde situatie
te kiezen. De vrouw zal haar keuze echt wel op een juiste manier maken. Zij
zal zeer gegronde redenen hebben als zij er niet toe overgaat.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Daar volg ik u niet in. Ik heb dan ook formuleringen aangereikt voor een
in-beginsel-redenering, dus dat de biologische vader in beginsel toestemming
moet geven, tenzij er sprake is van bijvoorbeeld een misdrijf. Je kunt het
behoorlijk afbakenen om in die gevallen de biologische vader bij het proces
te betrekken. Ik heb de redacties niet paraat, maar er kan een zodanige formulering
gezocht worden dat de ook voor mij duidelijk ongewenste categorie erbuiten
wordt gelaten. Ik moet er niet aan denken dat een vrouw na
de moeilijke beslissing tot een abortieve ingreep na een verkrachting naar
de biologische vader, die zij kent, moet gaan om toestemming te vragen. Dat
is voor mij ondenkbaar. Er moet dus gezocht worden naar een wettelijke formulering
die dat onmogelijk maakt. Ik wil echter niet dat de biologische vader vanwege
dergelijk moeilijke situaties in alle gevallen buiten de deur wordt gehouden
en geen enkele "say" krijgt.De nieuwe levensgezel kan ook een vrouw zijn. Ik zeg dan: tegenwoordig
kan alles. Dit blijkt ook uit de toelichting. Zij kan gezien de emotionele
betrokkenheid wél bezwaar maken! Dan gaat het niet door en een biologische
vader staat dan met lege handen. Nogmaals, dat vind ik een onacceptabele uitkomst
van dit wetsvoorstel. Vandaar mijn verzoek aan de minister om samen te zoeken
naar een formulering die daar recht aan doet.Voorzitter! Hiermee ben ik ingegaan op de biologische vader en het feit
dat de man bij de beslissing tot abortus geen rol vervult, maar die rol wel
kan krijgen bij de beslissing in het kader van dit wetsvoorstel. De VVD-fractie
heeft hierover in de schriftelijke behandeling een vraag gesteld. De ministers
van Volksgezondheid en van Justitie hebben hierop geantwoord. Ik vroeg mij
even af waarom de minister van Justitie hier niet aanwezig was, maar ik merk
dat de onderwerpen voornamelijk op het beleidsterrein van de minister van
Volksgezondheid betrekking hebben. Ik heb er dus geen moeite mee, dat de minister
van Justitie nu niet aanwezig is. De ministers antwoordden in ieder geval
op die vraag van de VVD-fractie, dat er in de Wet afbreking zwangerschap voor
gekozen is om de vrouw de ruimte te laten om de partner of verwekker niet
op de hoogte te stellen. Daarmee gaan zij mijns inziens voorbij aan de kern
dat in de Wet afbreking zwangerschap de mogelijkheid van bezwaar simpelweg
ontbreekt.Op pagina 26 van de nota komen de ministers terug op de kwestie van de
toestemming, maar die passage maakt volgens mij vooral duidelijk dat de regering
voor een meer instrumentele benadering kiest dan onze fracties. Daar staat
immers, dat het bij abortus gaat om een ingreep in het lichaam van de vrouw
en niet bij het gebruik van foetaal weefsel. Voor wie het vertrekpunt de beschermwaardigheid
van het leven is en wie dus de invalshoek kiest van het nieuwe leven, is dit
in elk geval geen relevant criterium als rechtvaardiging van het onderscheid
van bijvoorbeeld de positie van de man. Graag verneem ik hierop de nadere
toelichting van de minister.Wij steunen de gedachte achter de verbodsbepalingen in artikel 2 inzake
het afstaan van foetaal weefsel voor een "bekende". Daar hoef ik hier niet
over uit te weiden. Dit kan dus onze steun hebben. Dit geldt ook voor de artikelen
8 en volgende, als het gaat om geen vergoeding vragen, niet bewaren of gebruiken
voor voortplantingsdoeleinden en niet-geneeskundige doeleinden, enz.Wat de strafbaarstelling in artikel 11 betreft, krijg ik graag klip en
klaar bevestigd door de minister dat die bepaling ook een ongeconditioneerd
"nee" impliceert tegen de zogeheten "partial birth abortion", die in het Amerikaanse
Huis van Afgevaardigden in mijn ogen wel eens terecht is bestempeld als een
grove schending van de mensenrechten en een barbaarse vorm van marteling van
een weerloos kind. Ik wil dan ook graag bevestigd hebben dat dit krachtens
artikel 11 absoluut verboden is in Nederland.Het mag duidelijk zijn dat onze fracties ernstige en principiële
bezwaren hebben tegen het voorliggende wetsvoorstel. Ik herinner eraan dat
de regering bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake orgaandonatie te
kennen heeft gegeven, zeer te hechten aan een Kamerbrede steun voor die wet.
Ik neem aan dat dit ook geldt voor dit wetsvoorstel, dat aanvankelijk immers
een onderdeel van de Wet op de orgaandonatie was. Ik spreek de wens uit dat
de ernstige bezwaren van een deel van de Kamer voor de regering aanleiding
mogen zijn om zich nog eens grondig te beraden op de vraag of de behandeling
van dit wetsvoorstel wel moet worden voortgezet.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Het is voor de minister misschien wel aardig om
ter afwisseling een ander geluid te horen: mijn fractie is het in grote lijnen
eens met het voorstel. Wij zijn het er ook mee eens, dat het gebruik van foetaal
weefsel in een aparte wet wordt geregeld en niet in het kader van de regeling
gebruik lichaamsmateriaal. Inderdaad – en daar heeft de minister ook
op gewezen – is de wijze waarop foetaal weefsel ter beschikking komt
volstrekt anders dan dat van ander lichaamsmateriaal. De piëteit die
wij hebben te betrachten en ook willen betrachten ten aanzien van de foetus
staat ook voorop.Ik heb, anders dan andere sprekers, niet zoveel moeite met het loskoppelen
van dit wetsvoorstel van het voorstel inzake handelingen met geslachtscellen
en embryo's. Niet alleen omdat dit nog een lange behandeling en nog een heel
traject zal moeten doormaken, maar ook omdat het hier gaat om het materiaal
van de foetus die al ter wereld is gekomen en overleden is. Nu zijn er natuurlijk
gradaties en zijn er onderwerpen in beide wetsvoorstellen die elkaar redelijk
dicht naderen, maar juist voor een zuivere behandeling van deze problematiek
is het helemaal nog niet zo slecht om deze wet ook apart te behandelen.Het voorstel beoogt een nadere regeling te geven met betrekking tot het
gebruik van foetaal weefsel na abortus of miskraam van een vrucht niet ouder
dan 24 weken. Het is goed om de reden die daarvoor wordt gegeven en die tweeledig
is nog eens te beklemtonen, want die spreekt mijn fractie zeer aan.Enerzijds is het gebruik van foetaal weefsel ten behoeve van bijvoorbeeld
onderzoek nu in het geheel niet geregeld. Bij alles wat wij net besproken
hebben, lijkt dat bijna uit het oog verloren te worden. Dat is natuurlijk
helemaal niet goed als je bedenkt, dat dit gebruik van foetaal weefsel een
buitengewone diversiteit kent. Ik noem niet alle toepassingsmogelijkheden,
want mevrouw Ross is uitdrukkelijk op een aantal daarvan ingegaan. We weten,
dat de techniek allang bestaat in de sfeer van vaccinontwikkeling. In 1954
werd al de Nobelprijs toegekend voor de ontwikkeling van het poliovaccin.
We kennen het gebruik in de sfeer van de diagnostiek – overigens ook
ten aanzien van de ontwikkeling van vaccins – en onder andere ten behoeve
van therapeutische toepassingen. Ook het DiGeorge-syndroom is al aan de orde
gesteld.Aan de andere kant geldt sinds de inwerkingtreding van de Wet op de orgaandonatie
thans een algeheel verbod op het gebruik van foetaal weefsel
voor transplantatiedoeleinden. We kunnen niet anders dan constateren, dat
dit betekent dat daar waar nu al veel preklinisch onderzoek plaatsvindt wij
in feite geen stap verder kunnen nu we het punt bereiken van de patiëntgebonden
toepassing en experimenteel en onderzoek. Nog los van het feit dat we ons
daarmee in Europese samenwerkingsverbanden buiten de orde plaatsen, is het
natuurlijk ook heel jammer als er inderdaad sprake zou zijn van een gemiste
kans waar het veelbelovende medische toepassingen betreft. Dat de verwachtingen
hoog zijn gespannen, bijvoorbeeld als het gaat om het bestrijden of misschien
inperken van de ellende bij de ziekte van Parkinson en Alzheimer, is duidelijk.
Niet voor niets heeft de Gezondheidsraad dan ook geadviseerd, dit verbod met
het oog op die ontwikkelingen op te heffen.Voorzitter: TerpstraMevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Het is dus heel belangrijk om het gebruik van foetaal weefsel
dat vrijkomt na abortus provocatus of miskraam aan nadere regels te binden.
Wij zijn er dan ook erg op gebrand, dat de toestemming van de vrouw dan ook
altijd vooropstaat. Het is goed dat in de wet wordt voorgesteld om die toestemming
schriftelijk te laten plaatsvinden. De vrouw dient zeer goed geïnformeerd
te zijn, niet alleen over waar het om gaat maar ook met betrekking tot de
aard en het doel van het onderzoek. Waar het gaat om minderjarigheid is sprake
van de eis van medetoestemmingverlening door degene die het gezag uitoefent.
Als sprake is van een vrouw die niet tot een redelijke waardering van haar
belangen in staat is, geldt een vervangende toestemming door de wettelijke
vertegenwoordiger.Buitengewoon belangrijk is natuurlijk dat de vraag om het weefsel ter
beschikking te stellen pas mag plaatsvinden na de definitieve beslissing om
de abortus toe te passen. Over het "vetorecht" van de partner hebben wij al
bij interruptie uitvoerig gesproken; dat wil ik nu achterwege laten. Het gebruik
van foetaal weefsel is absoluut niet toegestaan voor geneeskundige behandeling
van door de vrouw aangewezen personen. Ik denk dat dat een goede waarborg
is om te voorkomen dat optreedt waarvoor sommigen hier bang zijn, namelijk
de foetus die wordt gebruikt als medisch hulpmiddel. Daarmee wordt voorkomen
dat de zwangerschap daarom wordt aangegaan en dat abortus daarom wordt gevraagd.
Dat soort beïnvloeding kan door de wijze waarop het nu is geformuleerd
in de wet inderdaad worden tegengegaan. Niet te vergeten staat in het wetsvoorstel
een belangrijke beperking: het gebruik van foetaal weefsel is alleen toegestaan
ten behoeve van geneeskundige doeleinden, medisch, biologisch en wetenschappelijk
onderzoek en onderwijs.Het beginsel van non-commercialiteit staat klip en klaar in de wet. Ik
ben het met de minister eens dat dat niet alleen geldt voor de vrouw of de
ontvangende instelling, maar ook op het moment dat de instelling het foetaal
weefsel weer ter beschikking stelt van een ander instituut. Wat mij betreft
is de wet op dit punt duidelijk genoeg.Met betrekking tot het vragen van toestemming, die overigens toch weer
kan worden ingetrokken, en met betrekking tot bewaring en gebruik wordt voorgesteld,
dat grondig in een reglement vast te leggen en procedureel te regelen. Anders
dan andere sprekers denk ik dat het juist heel goed is als het veld dat zelf
goed regelt, omdat daarmee een groter draagvlak en dus ook het naleven daarvan
beter zijn gewaarborgd. Goede controle is een must en bij nota van wijziging
is openbare verslaglegging verplicht gesteld. Ik pleit ervoor, pas tot het
slaan van een algemene maatregel van bestuur over te gaan als het niet goed
van de grond komt. Belangrijk is namelijk dat juist van binnenuit en ten behoeve
van het creëren van een draagvlak de mensen die erbij betrokken zijn
het zelf goed regelen.Mevrouw Van Vliet (D66):Wat bedoelt u als u zegt dat het in het veld goed geregeld moet zijn?
Bedoelt u de sector in zijn geheel, waarvan de mensen met elkaar om tafel
moeten gaan zitten, waarna de resultaten worden vastgelegd, zodat in het hele
land hetzelfde reglement bestaat? Of vindt u dat dat per abortuskliniek anders
ingevuld moet kunnen worden? Ik kon in dezen mevrouw Ross goed volgen, die
vroeg om eenheid daarin.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het aardige is dat daarvoor al richtlijnen zijn ontwikkeld, en dat men
als men verstandig is de reglementen richt naar de richtlijnen, juist om te
voorkomen dat men te veel uiteenloopt. We kennen dat ook op ander gebied.
Ik herinner mij nog de discussie over de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst,
waar de mensen die daarbij direct betrokken zijn bij elkaar gaan zitten en
met elkaar overleg plegen over de aanpak. Dan blijkt een grote mate van harmonie
realiseerbaar te zijn. Je kunt alles door de overheid laten regelen: dan weet
je zeker dat er uniformiteit ontstaat. Als je het in concreto wilt toepassen,
ga ik ervan uit dat zelfregulering een waardevolle bijdrage kan leveren, juist
om het tussen de oren te krijgen dat je het op die manier daadwerkelijk moet
uitvoeren. Maar het een sluit het ander niet uit. Wij hebben ook nog de geconditioneerde
zelfregulering, waarbij de algemene lijnen worden vastgelegd en de nadere
invulling wordt overgelaten aan de beroepsgroepen, met hun eigen verantwoordelijkheid.
De manier waarop het gebeurt, vind ik nog niet eens zo belangrijk. Ik vind
het belangrijker dat het gebeurt en dat de openbare verslaglegging kan worden
gerealiseerd.Mevrouw Van Vliet (D66):Ik deel meestal de mening van mevrouw Swildens als zij zegt dat het aan
het veld moet worden overgelaten. Zij zegt nu echter dat zij het niet zo belangrijk
vindt of het volledige zelfregulering wordt of geconditioneerde. Dit is echter
wel het moment om daar nader naar te kijken, even los van wat er uiteindelijk
zal worden beslist. Ik wil daarom graag van haar weten of zij het echt over
wil laten aan de beroepsgroep en er daarbij van uitgaat dat het in orde zal
komen met die richtlijnen, dat die er overal wel redelijk eenduidig uit zullen
zien en dat het anders ook wel goed zal komen. Of vindt zij dat er wel een
kader gecreëerd mag worden?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Ik wil er absoluut niet gemakkelijk over doen. De inhoud van wat nu wordt
voorgesteld in het wetsvoorstel spreekt mij buitengewoon aan. Daarmee worden
mensen namelijk van onderop gestimuleerd om zich goed te realiseren waar het
om gaat. Aan de hand van die richtlijnen kan dan tot goede
reglementen worden gekomen. Daar wordt uiteraard naar gekeken door de mensen
die daarmee bezig zijn, niet alleen per instelling, maar ook door degenen
die bij deze problematiek zijn betrokken, om tot een vorm van harmonisatie
te komen. Het wetsvoorstel biedt de mogelijkheid om dat bij AMvB te regelen
en – het voorstel van mevrouw Terpstra was een voorhangprocedure –
na een gesprek met de Tweede Kamer vast te stellen. Ik geef er de voorkeur
aan dat het tot stand wordt gebracht, zoals in de wet wordt voorgesteld. Niet
omdat wij ons ervan af willen maken, integendeel, dat is wel het laatste dat
wij willen, maar juist omdat wij de garantie willen hebben dat het ook gedragen
wordt. Die garantie is meestal erg groot als je de mensen zelf aan het werk
zet. Wij blijven de vinger aan de pols houden en door de openbare verslaglegging
erna, kunnen wij eventuele ontwikkelingen ook op de voet volgen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik wil ingaan op het om niet ter beschikking stellen. Collega Swildens
zei dat op het moment dat de ene onderzoeksinstelling het aan de andere doorgeeft,
dat om niet zou moeten gebeuren. Ik kan mij echter voorstellen dat zich de
situatie gaat voordoen, waarbij er tijdens het onderzoek een vinding wordt
gedaan en men graag een claim wil leggen op de vinding. Ik ben er nog over
aan het nadenken en ik hoor ook graag van de minister hoe zij daarover denkt.
Kan mevrouw Swildens zich echter voorstellen dat er een moment komt waarop
het om niet doorgeven niet meer gaat, omdat er nu eenmaal sprake is van een
bepaalde uitvinding of toepassing die op een gegeven moment vercommercialiseerd
zou kunnen worden? Wat doen wij dan? Dan wordt interessant wat de status is
van het ter beschikking gestelde materiaal en hoe degene die het om niet ter
beschikking heeft gesteld en het zo heeft verkregen, het verder behandelt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat is in het algemeen een probleem, waar wij in de sfeer van octrooiering
van biotechnologische vindingen constant tegenaan lopen. Dat onderwerp wordt
apart in de Kamer besproken. De inrichting die het materiaal in ontvangst
neemt en het doorgeeft aan diegene die het onderzoek doet, zal dat om niet
doen. Als de resultaten van dat onderzoek vervolgens tot octrooieerbare vindingen
zouden leiden, is het de vraag of het basismateriaal het materiaal is dat
vervolgens voor de productie van medicijnen of anderszins wordt gebruikt.
Het kan ook zijn dat, na de werkwijze ontwikkeld te hebben, men op een andere
manier tot de productie van bijvoorbeeld medicijnen komt, waarbij het materiaal
dat oorspronkelijk uit het foetaal weefsel is verkregen, niet meer nodig is.
Dat zijn iedere keer stapjes die je met elkaar op de voet moet volgen. Het
gaat mij erom dat het foetaal weefsel als zodanig, zoals het vrijkomt, om
niet beschikbaar wordt gesteld en vervolgens als zodanig niet verhandeld wordt.
Dat is ook de opzet van het voorstel. De achterliggende gedachte, zoals die
ook in alle aanbevelingen van de Raad van Europa steeds het uitgangspunt is,
is dat de non-commercialiteit bedoeld is om niet te stimuleren waar de heren
Van der Vlies en Rouvoet en ook mevrouw Ross bang voor zijn, namelijk dat
het zetten van een premie op het ter beschikking stellen van het materiaal
op het moment van de abortus, een stimulans voor de abortus zelf zou zijn.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Bent u van opvatting dat de wet zoals deze voorligt, voldoende uitsluitsel
geeft over die belangeloosheid, het om niet ter beschikking stellen en de
overgang mogelijkerwijs naar octrooieerbaarheid van een vinding, om daadwerkelijk
goed te kunnen handhaven vanuit de wetgeving?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Zoals het wetsvoorstel nu luidt, is dat – ik meen in artikel 8 –
afgedekt. De problematiek die u beschrijft en de randvoorwaarden die daarbij
moeten worden gesteld – waarvoor wetgeving vereist is – worden
nader geregeld in het wetsvoorstel biotechnologische vindingen en de octrooieerbaarheid
daarvan. Het lijkt me goed dat je, als het voorliggend voorstel eenmaal kracht
van wet heeft, bij de behandeling van dat andere wetsvoorstel en naderhand
bij de eventuele toepassing ervan constant alert blijft. Je moet kijken of
de criteria die je in die andere wet gaat stellen, daadwerkelijk hanteerbaar
blijken te zijn. Je moet altijd evalueren en op je schreden kunnen terugkeren
als de toepassing niet deugt, maar je moet vervolgens ook controleren.Voorzitter! Het is absoluut verboden om foetaal weefsel te verwijderen
uit een vrucht die bij het ter wereld komen nog in leven is. Dit is zo vanzelfsprekend
dat je je bijna kunt afvragen waarom het in de wet staat. Ik begrijp echter
naar aanleiding van de opmerking van de heer Rouvoet dat het goed is dat het
in de wet staat. Dat betekent ook dat op dit verbod maar ook op andere verboden
strafbepalingen zijn gesteld, indien men zich niet aan de regels houdt. Mijn
fractie is zeer erkentelijk voor het feit dat aan de door ons voorgestelde
wijziging met betrekking tot de strafbaarheid – namelijk als misdrijf
in plaats van als overtreding zoals oorspronkelijk voorgesteld – van
het verbod cellen afkomstig van de vrucht te gebruiken voor voortplantings-
en niet-geneeskundige doeleinden gehoor wordt gegeven. Ik denk dat dit een
verbetering van het wetsvoorstel is.Dit was in een notendop de strekking van het wetsvoorstel. Mijn fractie
staat daar, zoals gezegd, in grote lijnen achter. Ik wil echter toch ingaan
op enkele kleine punten waarmee we problemen hebben of waarover we duidelijkheid
willen krijgen. Ik begin met het laatste.Voorzitter! Als de vrouw niet in staat is tot een redelijke waardering
van haar belangen terzake, is indien zij minderjarig is, degene die het gezag
over haar uitoefent, degene die in haar plaats de toestemming geeft, of de
wettelijk vertegenwoordiger of haar partner als ze meerderjarig is. Ik vraag
de minister wat zich ertegen verzet om in de wettekst op te nemen dat er daadwerkelijk
sprake moet zijn van het vereiste van medetoestemming geven. In artikel 4,
derde lid, wordt gezegd dat de vrouw op een wijze moet worden ingelicht die
past bij haar bevattingsvermogen. Dit geeft expliciet aan dat ook de vrouw
die niet in staat is om tot een redelijke waardering van haar belangen terzake
te komen, wel degelijk serieus wordt genomen. Ik kan mij niet voorstellen
dat, wanneer zo'n vrouw weigert of zich verzet, in de praktijk toch het weefsel
ter beschikking zal worden gesteld. Deelt de minister deze mening? Ik kan
mij ook voorstellen dat het niet kunnen waarderen van die belangen
samenhangt met een bepaalde aandoening. Wanneer het foetaal weefsel dat beschikbaar
kan komen, een nieuw licht kan werpen op de aandoening van de vrouw of de
aandoening die is doorgegeven aan de foetus, kan dat juist een reden zijn
om het geven van toestemming te leggen bij de vertegenwoordigers in plaats
van bij de vrouw. Bij de schriftelijke behandeling is daarover niet op die
manier gediscussieerd. Is het een omissie? Moest hier sprake zijn van mede
toestemming geven? Of zat hier de gedachte achter dat het in sommige gevallen
verstandig is, de eis van toestemming door de vrouw niet te stellen? Daarop
hoor ik graag een reactie van de minister.In de interruptiedebatjes hebben wij uitvoerig gesproken over rekening
houden met de gevoelens van de partners. Omdat de partner afhankelijk is van
de informatie van de vrouw, blijft het een beperkt recht. Mijn fractie sluit
zich aan bij mevrouw Van Vliet, die heeft opgemerkt dat het accent bij de
vrouw zelf moet liggen. Dat is ook logisch. Zij is degene die de miskraam
"ondergaat". Bij abortus is dat precies hetzelfde. Ik wil de collega's die
daar anders over denken niet beledigen, maar zowel abortus provocatus als
een spontane miskraam is voor de vrouw altijd een zeer traumatische ervaring.
Dat bij het beantwoorden van de vraag of de partner moet worden ingelicht,
het accent bij de vrouw wordt gelegd, lijkt mij niet meer dan logisch. Ik
vraag de minister dan ook te reageren op de expliciete vraag van mevrouw Van
Vliet: is het wel nodig om de rol van de partner in de wet op te nemen en
is het niet verstandig om het oordeel daarover aan de vrouw over te laten?Wij hebben twijfels over het nut van de eis van medetoestemming tot 18
jaar. Naar ik meen, is bij interruptie voldoende duidelijk aangegeven dat
mijn fractie deze leeftijd gelijk wil trekken met de leeftijd van 16 jaar
die gehanteerd wordt in bijvoorbeeld de WGBO en de Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek. In deze twee wetten gaat men bij 16 jaar zelf beslissen. Het gaat
dan over het eigen lichaam, over het eigen leven. Dat is op zichzelf juist,
maar omdat ter voorkoming van beïnvloeding en het realiseren van non-commercialiteit,
in de wet de eisen worden gesteld, ook die van informed consent, kortom, zijn
er waarborgen ten behoeve van een praktijk van terbeschikkingstelling. Ik
denk bijvoorbeeld aan de reglementen en de transparantie die wordt nagestreefd.
Ik betwijfel dat het nodig is om die bescherming dusdanig vorm te geven dat
de grens wordt neergelegd bij 18 jaar. Ik verwijs daarbij naar de onverkwikkelijke
situaties die zich kunnen voordoen als de toestemmingsvereiste van de ouders
onverkort wordt gehandhaafd terwijl sprake is van een dringende noodzaak om
bijvoorbeeld pathologisch-anatomisch onderzoek te doen met het oog op een
volgende zwangerschap. Natuurlijk zijn ook andere casusposities denkbaar waarbij
onverkwikkelijke situaties kunnen ontstaan. Wil de minister dit aspect heroverwegen
en op die manier het amendement van Van Vliet, Terpstra en mij bezien?Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Technologie en wetenschap schrijden voort. Geweldige mogelijkheden
en het voorkomen en bestrijden van ziekte gloren steeds meer aan de horizon.
Ik vind dat wij oog moeten hebben voor deze nieuwe mogelijkheden, maar wij
moeten ook oog hebben voor de nieuwe risico's en morele vragen die tegelijkertijd
met deze nieuwe kansen opkomen. Het is aan de politiek om ook voor die aspecten
een goed oog te hebben. Immers, alles wat mogelijk is, is nog niet altijd
gewenst.Uitgangspunten bij de toepassing van nieuwe technologieën dienen
in de ogen van mijn fractie te zijn: menselijke waardigheid, gelijkwaardigheid
en solidariteit, met de vraag in hoeverre onnodig menselijk leed kan worden
voorkomen, maar tegelijkertijd de wetenschap dat de perfecte mens niet bestaat
en dat het ook gevaarlijke kanten kan hebben om daarnaar te streven. Een verregaande
medicalisering en verzakelijking van het leven zelf en ook van het begin van
het leven moeten zoveel mogelijk worden voorkomen. Om te komen tot een oordeel
over de aanvaardbaarheid van bepaalde nieuwe toepassingen en onderzoeken in
de gezondheidszorg, dient een nauwgezette afweging te worden gemaakt tussen
maatschappelijke en ethische aspecten, zoals de vooruitgang in de gezondheidszorg,
de mogelijke alternatieven die voorhanden zijn, de risico's voor de individuele
patiënt en de algemene volksgezondheid als geheel, de veiligheid, de
waardigheid van mens en dier, de maatschappelijke aanvaardbaarheid, de sturingsmogelijkheden
en de invloed van de commercie. Er is nooit één antwoord. Bij
elk vraagstuk moeten de dilemma's de maatschappelijke risico's en de mogelijke
zegeningen opnieuw op een rijtje worden gezet en worden afgewogen. Is er goed
nagedacht over de risico's? Willen wij dit eigenlijk wel? En, zo ja, onder
welke voorwaarden zouden wij dat dan willen? Zijn de ontwikkelingen die wij
dan wel toestaan nog wel omkeerbaar? Immers, als wij alles afwegen en bijvoorbeeld
A acceptabel vinden, dan zal daar mogelijk B uit kunnen volgen. Kunnen wij
dat wel tegenhouden? Is dat wel gewenst? Dat zijn toch vragen die je bij dit
soort moeilijke vraagstukken moet stellen.In de discussie over het gebruik van foetaal weefsel gaat het om een afweging.
Er moet in onze ogen een afweging worden gemaakt tussen de beschermwaardigheid
van de foetus, de belangen van ernstig zieke mensen, de mogelijke risico's
die eraan vastzitten, de maatschappelijke gevolgen en de autonomie van zwangere
vrouwen. Bij de afweging van de beschermwaardigheid van de foetus kom je al
gauw terecht in ethisch-filosofische discussies, waarin veelal maar zeker
niet enkel religieuze opvattingen ook een rol spelen. Bevruchting is het begin
van het leven. Elke vrucht heeft de potentie om mens te worden. Je kunt een
foetus jonger dan 24 weken ook zien als een stadium waaruit een mens kán
ontstaan. Tot circa 24 weken is deze nog niet zelfstandig levensvatbaar. Hoe
je het ook bekijkt, de foetus dient ook in de ogen van onze fractie uiteraard
met respect te worden behandeld en is dus in die zin ook beschermwaardig.Er zijn echter ook andere belangen. Zo is het breed maatschappelijk aanvaard
dat een vrouw zelf mag beslissen of zij haar zwangerschap voortzet. Het is
breed maatschappelijk aanvaard dat een kinderwens opweegt tegen het probleem
van restembryo's bij een IVF-behandeling. Als je geen principiële bezwaren
hebt tegen abortus – en die heeft mijn fractie niet – dan lijkt
mij dat je het gebruik van foetaal weefsel ten behoeve van
de oplossing van ernstige gezondheidsproblemen in plaats van de vernietiging
van dat foetaal weefsel niet zonder meer zou kunnen afwijzen. Dat zijn dus
ook belangen die je bij de afweging betrekt. Ik noem bijvoorbeeld de belangen
van ernstig zieke mensen. Foetaal weefsel wordt al lang gebruikt voor medisch
onderzoek en medische doeleinden, bijvoorbeeld om inzicht te krijgen in de
ontwikkeling van foetale organen. Ook bij de ontwikkeling van vaccins, onder
andere tegen polio, is gebruikgemaakt van foetaal materiaal.De discussie bij dit wetsvoorstel gaat over het gebruik van foetaal materiaal
voor transplantatie. Volgens de Gezondheidsraad staat een verbod hiervan veelbelovende
toepassingen in de weg. Succesvolle behandelingen in het geval van het vandaag
al vaker genoemde syndroom van DiGeorge zijn al mogelijk. Bij afwijkingen
van bloed en bloedvormende organen zijn de vooruitzichten veelbelovend en
in het geval van neurondegeneratieve aandoeningen is men in het stadium van
experimentele toepassing. Als je kijkt naar het belang van zieke patiënten,
dan zal het bij het gebruik van foetaal weefsel voor onderzoek altijd om ernstige
gezondheidsproblemen moeten gaan. De vraag is wel: hoe kun je garanderen dat
dit ook altijd het geval is? Hoe kijkt de minister daartegenaan?Ook al gaat het hier niet om welzijn en integriteit van een proefpersoon,
zoals bij medisch-wetenschappelijk onderzoek, toch zal het ook hier altijd
dienen te gaan om onderzoek dat getoetst moet worden door medisch-ethische
toetsingscommissies. Ook om te voorkomen dat het hier kan gaan om medisch-ethische
en niet aanvaarde doeleinden of bijvoorbeeld commerciële belangen, vinden
wij deze toets te allen tijde van belang. Kan de minister toezeggen dat dit
altijd het geval zal zijn? In hoeverre is de commercie sowieso betrokken bij
het onderzoek naar en de toepassing van foetaal weefsel? Ik moet eerlijk zeggen
dat ik het niet precies weet. Wellicht kan de minister aangeven of commerciële
belangen bij het onderzoek en de toepassing ervan een rol spelen. Ik hoor
graag een antwoord op deze belangrijke vraag. Als er belangen zijn die nooit
ofte nimmer zouden mogen meewegen bij dit soort ontwikkelingen en ook bij
de vraag welke ontwikkelingen wel of niet gewenst zijn, dan zijn dat in mijn
ogen commerciële belangen. Hoe garandeert de minister dat dit niet mogelijk
wordt?Het gebruik van geslachtscellen uit de menselijke vrucht voor voortplantingsdoeleinden
en niet-geneeskundige doeleinden wordt in artikel 9 van de wet verboden. Mijn
fractie vindt dat zeer terecht. Het lijkt mij heel ongewenst indien een kind
erachter komt dat zijn of haar moeder een geaborteerde ongewenste foetus is.
Ik vind het heel goed dat dit in deze wet geregeld wordt.Als je kijkt naar de afwegingen, dan kijk je natuurlijk ook naar de alternatieven
die er zijn. Mogelijke alternatieven kunnen dan nog wel in een pril stadium
zijn, toch is het van belang om hiernaar te kijken. Als een even goed alternatief
de voorkeur verdient, dan moet dat ook vooral gestimuleerd worden. Dat geldt
wat ons betreft natuurlijk niet voor xenotransplantatie, vanwege de niet te
voorziene risico's van infectie van dier op mens. Ook voor embryonale stamcellen
zijn er belangrijke beperkingen. Het beste alternatief lijkt de ontwikkeling
op het gebied van de niet-embryonale stamcellen. Dit kent minder ethische
bezwaren en heeft als belangrijke voordeel dat er nauwelijks sprake zal zijn
van afweerreacties. Is de regering bereid om dit soort onderzoek sterk te
stimuleren?Een ander punt bij de afwegingen zijn natuurlijk ook de risico's en de
gevolgen. Een belangrijk bezwaar of risico van het gebruik van foetaal weefsel
voor therapeutische doeleinden zou kunnen zijn dat het een reden kan worden
voor vrouwen om te beslissen tot abortus. In het wetsvoorstel is een aantal
garanties ingebouwd om dit te voorkomen. Zo mag pas toestemming aan een vrouw
worden gevraagd nadat de definitieve beslissing tot abortus is genomen. De
vrouw die weefsel doneert, mag de ontvanger niet aanwijzen. En het is verboden
om een vergoeding te geven. Ik vind dit belangrijke punten in dit wetsvoorstel.De vraag is wel of hiermee voldoende garanties zijn ingebouwd. Hoewel
een garantie van 100% nooit is te geven, zal de overheid het maximale moeten
doen om druk en beïnvloeding op de beslissing van een vrouw te voorkomen.
Ik ben blij met de nota van wijziging waarin geregeld is dat de behandelend
arts niet bij de uitvoering van het onderzoek en de toepassing van het foetaal
weefsel mag zijn betrokken. Dat is alweer een verbetering. Een andere suggestie
is gedaan door de VVD-fractie. Zou een foetale weefselbank geen optie kunnen
zijn? Volgens de minister zou dat in strijd zijn met artikel 4, eerste lid,
waarin wordt bepaald dat de vrouw moet worden ingelicht over de aard en het
doel van het voorgenomen gebruik. Betekent het dan dat de vrouw precies wordt
ingelicht over het gebruik? Krijgt zij bijvoorbeeld te horen dat het gaat
om een onderzoek voor toepassingen bij een patiëntje dat lijdt aan DiGeorge
of wordt het een algemene voorlichting, waaruit blijkt voor welk onderzoek
het gebruikt kan worden? Legt het specifiek aangeven van het doel geen druk
op een vrouw? Is het niet beter om een vrouw vooral algemeen in te lichten
over de mogelijke doelen waarvoor het foetaal weefsel gebruikt kan worden?De wijze van voorlichting en het tijdstip waarop worden geregeld in gedragsregels.
Ik ben ook blij met de nota van wijziging waarin nadere regels zijn opgesteld
voor reglementen en openbare verslaglegging. Handhaving en controle zijn natuurlijk
alleen mogelijk als ze voldoende zijn vastgelegd. De minister wijst er bijvoorbeeld
op dat er een verklaring over het tijdstip van het verzoek kan worden opgenomen
in het toestemmingsformulier. Is zij ook bereid om dit te regelen in artikel
5a?Levering op commerciële basis is volgens de minister vanwege het
verbod op een vergoeding niet mogelijk. Daarmee zou ook internationale handel
zijn uitgesloten. Ik heb daar toch nog wel twijfels over. Kan zij dat echt
garanderen?Dan kom ik bij de afweging van de vraag of het ontwikkelingen in gang
zet die wij misschien niet willen. Indien de toepassingen van foetaal weefsel
echt succesvol blijken te zijn, kan dit leiden tot een grotere vraag naar
foetaal weefsel. Waarvoor hebben wij dan de deur open gezet? Gesteld dat de
genezing van een grote groep mensen afhankelijk wordt van foetaal weefsel.
Zal er dan niet toch een maatschappelijke druk komen te liggen op de vrouw
om te beslissen over een abortus? De wetenschap dat met de
geaborteerde foetus iets goeds kan worden gedaan, kan voor vrouwen die twijfelen
over het uitdragen van de zwangerschap, een reden zijn om voor abortus te
kiezen. Ik acht dit niet zo waarschijnlijk, omdat de beslissing tot abortus
een persoonlijke en meestal zeer zware beslissing is. Aan de andere kant kun
je nooit helemaal uitsluiten dat het mede een rol speelt bij het nemen van
een beslissing. Wij moeten het risico wel onder ogen zien. Van tevoren moet
duidelijk zijn dat er ook een sterke beperking is aan de mogelijkheden en
dat de ontwikkeling die ik net schetste, nooit bewaarheid zal mogen worden.Het onderzoek naar het gebruik en de vermeerdering van foetale stamcellen
zal mede om deze reden sterk gestimuleerd moeten worden. Dat geldt vooral
voor alternatieven die op minder bezwaren stuiten, zoals het gebruik van niet-embryonale
stamcellen.Voorzitter! Dit alles overwegende vindt de SP-fractie, het gebruik van
foetaal weefsel voor medisch-wetenschappelijke doeleinden en toepassingen
bij ernstige gezondheidsproblemen toelaatbaar, mits omgeven door strikte voorwaarden.
Over de voorwaarden die in het wetsvoorstel zijn opgenomen, heb ik nog de
nodige vragen gesteld en ik ben benieuwd naar het antwoord.Mevrouw Van Vliet (D66):Voorzitter! Door verschillende collega's is al het historisch perspectief
geschetst, zij het uit verschillende invalshoeken, maar dat maakt duidelijk
dat dit ook een belangrijke discussie is. Onze fractie is van mening dat foetaal
weefsel gebruikt moet kunnen worden voor zowel wetenschappelijk onderzoek
als therapeutische en diagnostische doeleinden. Hoewel het een open deur zal
zijn, zeg ik er onmiddellijk achteraan: uiteraard gebonden aan strikte wettelijke
voorwaarden. Mijn fractie steunt dan ook het voorstel van het kabinet om de
verbodsbepaling op het gebruik van bestanddelen van de menselijke vrucht voor
transplantatiedoeleinden op te heffen en om voor het bewaren en gebruiken
van foetaal weefsel een specifieke regeling te treffen. Het voorliggende wetsvoorstel
en onze overtuiging dat de introductie van therapieën met behulp van
foetaal weefsel pas dan zal plaatsvinden wanneer de werkzaamheid en veiligheid
zijn vastgesteld, sterken ons in onze mening dat deze ruimte ook gegeven kan
worden en wij willen het kabinet dan ook steunen.Het kabinet stelt een aantal voorwaarden die onze fractie zeer zorgvuldig
geformuleerd vindt. Er spreekt ook betrokkenheid uit. Met name een zeer concrete
voorlichting en altijd een mogelijkheid om te weigeren vinden wij van het
grootste belang. Wel zouden wij graag zien dat als het gaat om het reglement,
zoals beschreven, en de uitstekende nota van wijziging over de openbare verslaglegging
die nog wat nader door de minister werden toegelicht. De D66-fractie hecht
in principe aan deregulering en op decentraal niveau dergelijke zaken tot
stand laten komen om, zoals mevrouw Swildens ook zei, ervoor te zorgen dat
het ook echt door de organisaties gedragen wordt, vinden wij zeer goed en
van groot belang, maar aan de andere kant zou het ons wel welkom zijn als
er sprake zou zijn van een zekere uniformiteit. Misschien kan de minister
toelichten hoe zij zich dat voorstelt? Gaat er een kader komen, aangestuurd
vanuit de landelijke overheid, of wordt het echt overgelaten aan het veld,
wordt er met ethische commissies aan de tafel gezeten? Dat is ons nog niet
helemaal duidelijk.Op een aantal punten heeft mijn fractie echter een wat andere invalshoek
dan het kabinet. In de eerste plaats betreft dat de mening van het kabinet
dat onder de 18 jaar toestemming nodig is van degene die het gezag over de
vrouw uitoefent. D66 volgt in dezen liever de lijn die gekozen is in het Burgerlijk
Wetboek onder de naam WGBO en de Wet afbreking zwangerschap, op grond waarvan
bij geneeskundige behandeling minderjarigen ouder dan 16 geheel zelfstandig
beslissen. Dat lijkt ons praktisch om verwarring te voorkomen. In de schriftelijke
inbreng hebben wij dat ook al gesuggereerd. Het antwoord van het kabinet op
blz. 14 van de nota naar aanleiding van het verslag op deze voorstellen is
wel heel erg lang, maar het waarom van de keuze voor de leeftijd van 18 jaar
haal ik er toch niet uit. Daarom hebben wij samen met de PvdA- en de VVD-fractie
een amendement ingediend om de leeftijd alsnog tot 16 jaar terug te brengen.
Wellicht kan de minister zeggen waarom het kabinet hiervan is afgeweken, behalve
dan wellicht het gevoel dat iemand van 16 jaar daarover nog niet zelfstandig
zou moeten beslissen. Als dat zo is, hebben wij daar respect voor, maar delen
wij die mening niet, maar het is in ieder geval niet het antwoord dat ik tot
op heden in de nota naar aanleiding van het verslag tegen ben gekomen.In de tweede plaats vragen wij ons af waarom de rol van de partner in
het voorliggende wetsvoorstel anders is dan die in de wetgeving inzake abortus
provocatus. De beslissing om de zwangerschap af te breken wordt aan de vrouw
gelaten, ongeacht de mening van de partner, die in sommige gevallen waarschijnlijk
negatief zal zijn, en ongeacht zijn betrokkenheid bij die zwangerschap, die
in sommige gevallen ongetwijfeld met heel diepe gevoelens over het menselijk
leven in wording gepaard zal gaan. Op het moment echter dat het weefsel dat
beschikbaar is gekomen na de afbreking van een zwangerschap, ter beschikking
wordt gesteld, wordt de rol van de partner veel meer doorslaggevend, tenzij
de vrouw het niet meldt bij de partner, hetgeen gerespecteerd moet worden.
Wij vinden dit eigenlijk heel erg onhelder en zijn van mening dat op de eerder
gekozen lijn moet worden voortgebouwd dat het de vrouw is die deze beslissing
neemt. Ik voeg daaraan toe dat ik er daarbij van uitga dat er in een harmonieuze
relatie sprake zal zijn van overleg. Ik wil dat overigens geen overleg noemen,
want het gaat dan om het delen van emoties. Op het moment dat de vrouw denkt
dat die behoefte niet bestaat, hetgeen volgens het wetsvoorstel moet worden
gerespecteerd, hoeft dat niet te leiden tot andere wetgeving. Wij gaan ook
hier uit van het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw, omdat dat leidt tot heldere
wetgeving.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mevrouw Van Vliet vergelijkt dit wetsvoorstel met de Wet afbreking zwangerschap.
In mijn inbreng heb ik gevraagd of het met het oog op de samenhang niet meer
voor de hand ligt om een en ander in het wetsvoorstel inzake embryo's te regelen.
Waarom kiest zij niet voor de parallel met dit wetsvoorstel? Dit onderdeel
moet verder in deze wet worden geïntegreerd.Mevrouw Van Vliet (D66):Ik kies hiervoor, omdat hier niet zozeer de abortus provocatus aan de
orde is, als wel het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw. Ik heb overigens
de indruk dat het kabinet dit eigenlijk ook de beste keuze vindt. Op dit moment
hinkt het kabinet op twee gedachten. Aan de ene kant vindt het dat de partner
bij de beslissing moet worden betrokken, maar aan de andere kant vindt het
kabinet ook dat men ook respect moet hebben voor de vrouw als zij haar partner
hier niet bij wil betrekken. Dit is een onheldere gedachtegang en daarom kiezen
wij liever voor het zelfbeschikkingsrecht als uitgangspunt. Ik verwijs naar
de Wet afbreking zwangerschap, omdat het mij om dit achterliggende principe
gaat.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Mevrouw Van Vliet is nu bezig met een "self-fulfilling prophecy", want
zij zoekt naar een wet die iets regelt op een manier die haar aanstaat en
stelt vervolgens de vraag waarom wij het in dit wetsvoorstel ook niet op deze
manier willen regelen. Mijn vraag betrof de consistentie van de wetgeving,
want zowel bij...Mevrouw Van Vliet (D66):Als het wetsvoorstel inzake embryo's de heer Rouvoet niet had aangestaan,
had hij dat wetsvoorstel niet als voorbeeld genomen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):De minister zegt dat het voor de hand ligt om dit onderwerp bij het wetsvoorstel
inzake embryo's te behandelen, omdat de materie vergelijkbaar is. Die parallel
is bij de abortus provocatus afwezig, want dat is een ander type wet. Wij
spreken ook nu over het afstaan van materiaal voor proeven. In het ene geval
gaat het namelijk om foetaal materiaal en in het andere geval om embryo's.
Als wij deze wetgeving in de toekomst willen integreren, ligt het voor de
hand om na te denken over de vraag of het wel rechtvaardig is om verschillende
regiems voor toestemming en betrokkenheid te hanteren.Mevrouw Van Vliet (D66):Voorzitter! Ik wijs de heer Rouvoet er dan wel op dat wij dat wetsvoorstel
nog niet hebben behandeld. Het is niet uitgesloten dat mijn fractie deze lijn
doortrekt naar dit wetsvoorstel. Ik wil nu nog niet zover gaan, omdat wij
nog nadenken over de implicaties hiervan. Vooralsnog staat voor mijn fractie
het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw centraal. Hoe wij hiermee in toekomstige
wetgeving zullen omgaan, moet de heer Rouvoet nog maar even afwachten. Ik
sluit niet uit dat wij dit uitgangspunt daar ook zullen hanteren, maar ik
vind het niet gepast om daar nu al op vooruit te lopen. Mijn fractie moet
namelijk nog een definitief standpunt bepalen. Om pragmatische redenen, en
wel om onduidelijkheid te voorkomen, kiezen wij voor deze heldere lijn. Verder
hebben wij het idee dat het kabinet het hier eigenlijk mee eens is, maar dat
het een en ander niet expliciet in de wet wil opnemen. Wellicht kiest het
kabinet hiervoor, omdat hierover in de maatschappij verschillend wordt gedacht.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Als optimalisatie van het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen het doel is
van de D66-fractie in dit debat, kan ik mij voorstellen dat ook de Wet afbreking
zwangerschap de D66-fractie eigenlijk niet aanstaat. In deze wet wordt namelijk
het belang van het kind afgewogen tegen het belang van de vrouw. Is mevrouw
Van Vliet soms van plan om de Wet afbreking zwangerschap in die zin aan te
passen dat het zelfbeschikkingsrecht nadrukkelijker tot uiting komt?Mevrouw Van Vliet (D66):Dat ben ik absoluut niet van plan. Dit is een uitgebalanceerde wet, waarin
ook het belang van het kind wordt meegewogen. Wij spreken nu echter over de
relatie van de vrouw met haar partner en die relatie is van een geheel andere
orde.Is mevrouw Ross eigenlijk zelf van plan om te proberen dit wetsvoorstel
aan te passen? Ik vraag dit, omdat zij een relatie legt die eigenlijk niet
juist is.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):U kunt er natuurlijk van uitgaan dat ik dat absoluut niet van plan ben,
aangezien het zelfbeschikkingsrecht bij ons niet centraal staat. Ik vind mijn
vraag op zich niet zo vreemd, omdat u net aangeeft dat het zelfbeschikkingsrecht
bij de behandeling van de embryowet voor uw fractie misschien het leidend
principe blijft en dat u dat op elke mogelijke wijze tot uitdrukking wilt
brengen. Ik stel alleen maar vast dat in de Wet afbreking zwangerschap een
andere lijn is vastgelegd. Ik kan mij dus voorstellen dat u ook in die wet
een verandering wilt aanbrengen. Het stemt mij gelukkig dat u zegt dat u dat
niet wilt. Ik ben heel tevreden met uw antwoord.Mevrouw Van Vliet (D66):Ik wil even teruggaan naar het onderwerp waarover wij spraken. Ik gaf
aan dat ik denk dat de vrouw een sociaal wezen is en dat in een harmonieuze
relatie dit wel degelijk een onderwerp van overleg is. Overleg is eigenlijk
het verkeerde woord; het gaat om het delen van emoties en om de vraag hoe
met die situatie moet worden omgegaan. Dit zou daar een aspect van kunnen
zijn. Op die basis is in negen van de tien gevallen de partner uiteraard betrokken.
Als de vrouw de keuze maakt om die partner er niet bij te betrekken, zal daar
een reden voor zijn. Dat respecteert het kabinet ook, anders zou er niet staan
dat de vrouw, als zij de biologische vader niet in kennis wil stellen, dit
niet hoeft te doen. Wij gaan dan uit van het principe dat de vrouw als sociaal
wezen, levend in een gemeenschap, gesprekken zal voeren met degenen die haar
lief zijn, als zij daar behoefte aan heeft. Zij zal een geëigende reden
hebben als zij dit niet wil doen. Op die gedachte is onze lijn van het zelfbeschikkingsrecht
gebaseerd.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Misschien moet ik mijn vraag verduidelijken. Ik stelde de vraag alleen
maar, omdat het CDA ervan uitgaat dat de normerende overheid, in het kader
van consistente wet- en regelgeving, natuurlijk een bepaalde gedachte centraal
kan stellen. U heeft het over het zelfbeschikkingrecht en ik wilde weten in
hoeverre D66 meent consequent te moeten zijn in deze gedachte, ook met betrekking
tot reeds bestaande wetgeving, die dan misschien herziening zou behoeven.
Ik heb begrepen dat u dat niet noodzakelijk vindt en dat stemt mij gelukkig.Mevrouw Van Vliet (D66):Nee, ik vind herziening van bestaande wetten niet nodig. Het moet u aanspreken
dat ik de rol van de overheid wel zo belangrijk vind, dat ik best neig naar
instemming met uw gedachtegang om dat reglement wat meer in een kader te plaatsen voordat het aan zelfregulering wordt overgelaten.De heer Van der Vlies (SGP):Ik wil toch even kijken naar de situatie waarin geen sprake is van een
harmonische relatie. Als er een mogelijkheid is van overleg, vindt u ook dat
dit behoort te gebeuren. Akkoord. Maar wat moet er gebeuren als er geen harmonische
relatie is? Bij een verkrachting is er geen harmonische situatie en ik vind
ook dat je het de vrouw dan niet kunt aandoen, in contact te moeten treden
met de dader om te overleggen wat wel en niet kan. Dat is duidelijk. Maar
wat gebeurt er als er een relatie verbroken is? De wetgever verplicht tot
allerlei vormen van overleg als er gemeenschappelijke belangen waren die ontvlochten
moeten worden. Ik kan mij voorstellen dat een zwangerschap daar ook toe behoort.Mevrouw Van Vliet (D66):U kunt zich dat voorstellen en ik kan mij dat ook voorstellen. Maar ik
kan mij ook voorstellen dat er redenen zijn om dat anders te zien. Daarom
vind ik dat het aan de vrouw moet worden overgelaten. Dat vindt het kabinet
impliciet natuurlijk ook, doordat de vrouw het recht gegeven wordt om het
niet te melden. U bent het daar ongetwijfeld niet mee eens. In het geval van
een verbroken relatie vind ik dat het aan de vrouw is om te melden dat zij
zwanger is en voor een abortus heeft gekozen. Ik wil het daar toch bij laten.
In mijn optiek kan de vrouw nooit tot melding verplicht worden, omdat het
op dat moment om de vrouw gaat. U wijst erop dat er een biologische vader
in het spel is en dat is absoluut waar. Maar toch vind ik het een duidelijker
lijn als de vrouw niet verplicht wordt het te melden. Wij kunnen alle casussen
langslopen om te bepalen wanneer het wel en niet zou moeten worden gemeld.
Maar ik ga uit van een verstandig mens en de optiek dat in een aantal gevallen
de vrouw het wel aan de orde zal stellen, maar dat zij ook geëigende
redenen kan hebben om dat niet te doen. Op basis daarvan heb ik er vertrouwen
in. Zoals het nu in de wetgeving staat, vind ik het omslachtig en verwarrend.De heer Van der Vlies (SGP):Maar de wetgever stelt die verplichting op allerlei andere terreinen wel.
Wat is nu de doorslaggevende reden om het hier niet te doen? Dat ontgaat mij
gewoon. Om het rechttoe, rechtaan te zeggen: die vrucht is toch van de man
en vrouw samen?Mevrouw Van Vliet (D66):Dat is absoluut waar, maar ik vind dat de vrouw het recht heeft om op
dat moment de keuze te maken om het niet bij de partner te melden. Op dat
punt deel ik dus het standpunt van het kabinet. Ik denk dat de vrouw er geëigende
redenen voor heeft om het niet te melden; in het algemeen wil je zoiets natuurlijk
met iemand delen. Het is aan de vrouw. Wij gaan nog een stap verder en zeggen:
als je dat in de wet vastlegt, dan is de vraag of het verhaal rond het bezwaar
maken er wel in moet. Het zal dan iedere keer aan de vrouw zijn om te beslissen
of de biologische vader wel of niet meebeslist. Het maakt niet uit of je het
al dan niet vastlegt. Ik vind het een overbodig artikel in de wet worden,
als je er praktisch over nadenkt. Ik denk praktisch en zeg dat het niet op
die manier moet worden opgenomen. Ik wil graag met de minister van gedachten
wisselen. Zij achtte het nodig om het er op deze manier in te zetten. Ik vrees
dat wij het niet geheel eens zullen worden op dit punt.De nota naar aanleiding van het verslag maakt duidelijk dat in de praktijk
terughoudendheid wordt betracht om aan wilsonbekwame vrouwen of een vertegenwoordiger
het verzoek tot terbeschikkingstelling van het foetale weefsel te doen. Mijn
fractie heeft zich zelf afgevraagd of je dan niet moet zeggen dat het bij
deze vrouwen helemaal niet moet gebeuren. Als je spreekt over gelijke behandeling,
moet ook voor deze vrouwen dit recht bestaan. Hoe wordt in het reglement vastgelegd
dat deze vrouwen voorlichting zullen krijgen? Er wordt wel iets over gezegd:
het moet aangepast worden aan hun bevattingsvermogen. Wij vrezen dat dit van
situatie tot situatie zal verschillen. Wij vragen aan de minister om op dit
punt nader met de gezondheidssector van gedachten te wisselen. Misschien is
dat al gaande. Het is zaak dat de zorgvuldigheid wordt gewaarborgd.Ten slotte sluit ik aan bij de woorden van mevrouw Terpstra over de voorlichting.
Wanneer het onderhavige wetsvoorstel tot wet is verheven, gaat mijn fractie
ervan uit dat goede voorlichting wordt gegeven, zoals bij iedere wetgeving.
Het moet geen overdreven voorlichting zijn. Iedere burger wordt geacht de
wet te kennen en dus ook deze wet. Het is ook van belang voor patiënten
aan wie nieuwe middelen kunnen worden geboden om van hun ziekte te genezen
of er beter mee om te gaan.Mevrouw Hermann (GroenLinks):Voorzitter! Een aantal collega's heeft al iets gezegd over de voorgeschiedenis
van dit wetsvoorstel. In 1995 is het amendement aangenomen dat foetaal weefsel
niet zomaar meegenomen kan worden bij de wet op de orgaandonatie. Een aantal
organisaties en personen hebben gevraagd of dat wel verstandig is. Het kabinet
heeft advies gevraagd aan de Gezondheidsraad en zich internationaal georiënteerd.
Het is met dit wetsvoorstel gekomen. Mijn fractie acht dat een zorgvuldige
en consciëntieuze aanpak van dit onderwerp. Die consciëntieusheid
en zorgvuldigheid lezen wij ook in de tekst van het wetsvoorstel en de memorie
van toelichting. Ik complimenteer het kabinet hiermee. Dat neemt niet weg
dat wij toch wel een aantal vragen en opmerkingen hebben.Ten aanzien van de internationale aspecten wordt een aantal Europese richtlijnen
genoemd. Er wordt een neurologenwerkgroep genoemd. De regering geeft aan dat
zij zich daarop mede heeft gebaseerd bij het uitschrijven van deze aangelegenheden.
Wat zijn de ervaringen in andere landen met wetgeving van deze aard? Kunnen
die ons tot lering strekken?Ik kom te spreken over de gebruiksdoelen. Wij staan er geheel achter dat
de regering zegt: alleen geneeskundige doelen, medisch-wetenschappelijk-biologisch
onderzoek en onderwijs. Hoe wordt dat bewaakt? Passeert ieder onderzoek medisch-ethische
commissies zodat wij redelijkerwijs de garantie hebben dat wat beschikbaar
wordt gesteld, voor die doelen gebruikt wordt?Het staatstoezicht op de volksgezondheid, onze vaak besproken inspectie,
heeft de toezichtsrol. Hoe stelt de minister zich voor dat de inspectie die
rol kan vervullen? Wat zijn de voornemens daarbij? Het volgende punt is het onderzoek bij een abortus ten behoeve van een
toekomstige zwangerschap. Daarbij is door collega's gesproken over de leeftijdsgrens.
Op onze visie daarop kom ik dadelijk terug. Bij het aanhoren van de discussie
vroeg ik mij af: is dit hier wel van toepassing? Als er bij een zwangerschap
iets misgaat en men wil foetaal en ander weefsel onderzoeken om na te gaan
of een toekomstige zwangerschap beter zal verlopen, is er dan geen sprake
van diagnostisch onderzoek, gericht op het welzijn van de vrouw en is dit
dan een doel dat valt onder wat hier bedoeld wordt, namelijk het ter beschikking
stellen van weefsel voor gebruik in het algemeen? Wat is de mening van de
minister hierover?Het punt van de leeftijdsgrens is meer in het algemeen naar voren gekomen.
GroenLinks heeft zich ook in andere kaders steeds uitgesproken voor de leeftijdsgrens
van 16 jaar, als dat redelijkerwijs uitvoerbaar is. De vrouw mag vanaf 16
jaar zelf beslissen als het gaat om abortus. Kort geleden hebben wij een discussie
over euthanasie gehad. Als grondslag hebben wij de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst.
Wij geven de voorkeur aan 16 jaar en zullen dan ook het amendement van mevrouw
Van Vliet en anderen steunen. Mevrouw Van Vliet heeft al aan de minister gevraagd
waarom zij vasthoudt aan 18 jaar. Ik hoor de reactie daarop graag.In de inbreng van mevrouw Van Vliet kwam de vraag aan de orde: waarom
is bij abortus de beslissing uitsluitend aan de vrouw en uiteraard mede aan
degene met wie zij zich daarover wil verstaan, en waarom is dat hierbij anders?
Ons standpunt is dat de beslissing over abortus een zware beslissing is die
primair bij de vrouw ligt. Het is te hopen dat de vrouw met een partner verkeert
met wie zij daarover goed kan praten. Als dat laatste niet het geval is, beslist
alleen zij. Over de discrepantie die mevrouw Van Vliet signaleerde, zijn schriftelijke
vragen gesteld door de fracties van GroenLinks en D66. Daarop is gerepliceerd.
Daaruit blijkt: primair is het de vrouw en als het niet goed is, is het aan
haar alleen. Zouden wij dan de clausule over het vetorecht van de echtgenoot,
geregistreerde partner of andere levensgezel niet kunnen missen?Een punt is nog niet besproken, namelijk het advies van de Raad van State,
dat ook door onze fractie is onderschreven. Waarom zou men, als men ten aanzien
van de toestemming stelt dat een en ander op zijn minst eigenhandig gedateerd
en ondertekend moet zijn, indien men op die toestemming terugkomt dat dan
niet zelf kunnen meedelen, dateren en ondertekenen? Het kabinet stelt voor
dat dit in het dossier van de vrouw wordt opgetekend. Die dossiers gaan hun
eigen weg. Het gaat toch om een belangrijke beslissing. Dit geldt ook als
je eerst zegt: ja ik doe het en ik schrijf het op. Als je het toch liever
niet wilt, kan ik mij voorstellen dat het je veel meer zekerheid geeft, als
je met je handtekening en de vermelding van een nieuwe datum die beslissing
herroept. Wil de minister daar nog eens op ingaan en dit punt wellicht heroverwegen?Ik wacht met belangstelling het antwoord van de minister af. Ik herhaal
dat de fractie van GroenLinks in principe positief tegenover dit wetsvoorstel
staat.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De behandeling van dit wetsvoorstel wordt voortgezet op donderdag aanstaande
omstreeks 15.00 uur.Sluiting 19.10 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-3019-3043.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl