Behandeling wetsvoorstel Wijziging van bepalingen van verschillende wetten in verband met de erkenning van de vrijheid van levensovertuiging als grondrecht (24614)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 2805-2815

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

12-12-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 34, pagina 2805-2815

04-12-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24614Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling wetsvoorstel Wijziging van bepalingen van verschillende wetten in verband met de erkenning van de vrijheid van levensovertuiging als grondrecht (24614)Pagina 2805-2815
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 3 december 1996)Pagina 2835-2835
Presentie en opening (woensdag 4 december 1996)Pagina 2745-2745
Regeling van werkzaamheden (woensdag 4 december 1996)Pagina 2762-2763
Behandeling wetsvoorstel Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met opneming daarin van bepalingen voor de registratie van een samenleving (23761)Pagina 2815-2835
Behandeling wetsvoorstel Aanpassing van een aantal wetten in verband met de privatisering van het Algemeen burgerlijk pensioenfonds (Aanpassingswet privatisering ABP) (24441)Pagina 2804-2805
Voortzetting behandeling wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 1997 (25000 XVI); wetsvoorstel Wijziging van de begroting van uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport XVI) voor het jaar 1995 (slotwet) (24861); Financiële verantwoording van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) over het jaar 1995 (24844, nr. 19)Pagina 2745-2762
Debat naar aanleiding van de conferentie Europees auteursrecht (Twee-minutendebat)Pagina 2794-2796
Voortzetting behandeling wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 1997 (25000 XVI); wetsvoorstel Wijziging van de begroting van uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport XVI) voor het jaar 1995 (slotwet) (24861); Financiële verantwoording van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) over het jaar 1995 (24844, nr. 19)Pagina 2763-2794

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 60 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van bepalingen van verschillende wetten in verband met de erkenning van de
vrijheid van levensovertuiging als grondrecht (24614).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Het heeft dertien jaar geduurd sinds de grondwetsherziening
van 1983, voordat wij dit wetsvoorstel tot aanpassing van een aantal wetten
aan het begrip levensovertuiging als grondrecht, gaan behandelen. Kennelijk
had dit wetsvoorstel niet de hoogste prioriteit van de achtereenvolgende ministers
van Binnenlandse Zaken.Het is goed dat het toch zover is. De CDA-fractie is echter wat minder
gelukkig met de uitwerking die de regering thans voorstelt aan artikel 6 van
de Grondwet te geven. Artikel 6 van de Grondwet beschermt ieders recht zijn
godsdienst of levensovertuiging individueel of in gemeenschap met anderen
vrij te belijden. Naar onze opvatting dient de aanpassing van de wetgeving
zo nauw mogelijk aan te sluiten bij de tekst van de Grondwet. Dat betekent
dat bij voorkeur de term "levensovertuiging" dient te worden gebruikt en niet
de term "levensbeschouwing" of een daarvan afgeleid woord. Levensbeschouwing
is een ruimer begrip. Het kan zowel slaan op een godsdienst als op een levensovertuiging.
Zo wordt onder het woord "levensbeschouwing" in de grote Van Dale als voorbeeld
gesproken over de calvinistische of de humanistische levensbeschouwing. Dat
geeft aan dat het begrip zowel kan slaan op een godsdienstige als op een "levensovertuigelijke"
opvatting, om dit niet bestaande woord maar even te gebruiken.De amendementen die wij hebben voorgesteld, strekken ertoe zoveel mogelijk
het woord "levensovertuiging" in de tekst van de wet op te nemen. De regering
heeft het woord "levensbeschouwelijk" gebruikt, daar waar zij het begrip "levensovertuiging"
bedoelt. Daarmee geeft zij een beperkte betekenis aan het begrip "levensbeschouwing",
die niet helemaal het spraakgebruik volgt. De CDA-fractie heeft beide amendementen
ingediend op de stukken nrs. 9 en 10. Het amendement op stuk nr. 9 bevat een
aantal wijzigingen om het begrip "levensovertuiging" in te voeren. Het amendement
op stuk nr. 10 heeft met name betrekking op de Monumentenwet. Op dat punt
waren nog meer redenen voor een amendement. Volgens het voorstel van de regering
zouden er ook zelfstandige onderdelen zijn van genootschappen op niet-godsdienstige
grondslag, op de grondslag van een levensovertuiging. Het Burgerlijk Wetboek
kent die echter niet. Dat kent alleen maar zelfstandige onderdelen van kerkgenootschappen. Het amendement is wat uitvoerig, maar op deze
manier worden alle categorieën die een kerkelijk monument of een monument
in de zin van de Monumentenwet in eigendom kunnen hebben, genoemd.Verder vinden wij het begrip "genootschap op geestelijke grondslag" te
ruim. Je zou dat begrip dan in verschillende betekenissen in de wetgeving
gaan gebruiken. Volgens het regeringsvoorstel zou het zowel genootschappen
op de grondslag van een godsdienst als genootschappen op de grondslag van
een levensovertuiging omvatten. Ik noem enkele wetten, waarin het begrip "genootschap
op geestelijke grondslag" wel voorkomt, maar dan naast het begrip "kerkgenootschap",
zoals artikel 18a van de Mediawet, dat spreekt van kerkgenootschappen en genootschappen
op geestelijke grondslag, en artikel 3 van de Wet openbare manifestaties,
waarin het begrip "genootschap op geestelijke grondslag" ook in een enge betekenis
wordt gebruikt. Het amendement strekt ertoe deze opsomming te geven, zodat
zowel het begrip "godsdienst" als het begrip "levensovertuiging" duidelijk
worden opgenomen.De heer Van den Berg (SGP):Ik heb een vraag over het amendement op stuk nr. 10. Daar zit één
aspect in dat de heer Koekkoek niet noemt. In de toelichting staat dat het
amendement de omschrijving volgt van artikel 2:2 Burgerlijk Wetboek. Dat vind
ik op zichzelf een juiste doelstelling, maar hij introduceert nu in het amendement
op stuk nr. 10 de term "een ander godsdienstig genootschap". Dat ben ik nergens
anders tegengekomen. Het staat in ieder geval niet in artikel 2:2 Burgerlijk
Wetboek. Kan hij aangeven wat hij daarmee bedoelt en waarom hij deze nieuwe
terminologie introduceert?De heer Koekkoek (CDA):Bedoeld is een vereniging of stichting op de grondslag van een godsdienst.
Om echter duidelijk te maken dat het gaat om een genootschap dat vergelijkbaar
is met een kerkgenootschap heb ik deze term gekozen. Vereniging op de grondslag
van een godsdienst is een veel ruimer begrip. Een islamitisch genootschap
valt bijvoorbeeld niet onder het begrip "kerkgenootschap" maar wel onder het
begrip "ander godsdienstig genootschap". De moskee is meestal een stichting
en dus geen kerkgenootschap in de zin van artikel 2, Boek 2 BW. Er zijn godsdienstige
genootschappen die geen kerkgenootschappen in de zin van het BW zijn.De heer Van den Berg (SGP):Dank voor deze toelichting. Ik begrijp het voorbeeld. Moet ik hier nu
uit opmaken dat u eigenlijk vindt dat artikel 2, Boek 2 BW aangepast moet
worden? Tot nu toe heeft men zich in de jurisprudentie altijd wel uit de complicaties
op dit punt gered. U maakt nu een aanvulling op de Monumentenwet; een van
de vele wetten op dit terrein. Als u vindt dat de omschrijving in artikel
2, Boek 2 BW, niet toereikend is, heeft dat nogal wat consequenties.De heer Koekkoek (CDA):Dat is niet het geval. Volgens artikel 2, Boek 2 BW, hebben kerkgenootschappen,
zelfstandige onderdelen daarvan of verbanden waarin ze samenwerken, rechtspersoonlijkheid.
Vervolgens zijn er verenigingen of stichtingen die ook het belijden van een
godsdienst tot doel hebben. Het is de keuze van de godsdienstige genootschappen
zelf om die rechtspersoon te kiezen. Het rechtspersonenrecht is op dit punt
sluitend. Aan de ene kant wordt het eigen statuut van de kerkgenootschappen
erkend en aan de andere kant wordt godsdienstige gemeenschappen de vrijheid
gegeven om zich als vereniging of als stichting te organiseren. Daarmee respecteert
het BW de vrijheid van godsdienst of levensovertuiging volledig. Er is geen
reden om het BW aan te passen.De heer Van den Berg (SGP):Daar ben ik het op zichzelf mee eens. Het gaat mij om de introductie van
het begrip "een ander godsdienstig genootschap". Dat lijkt een begrip met
een algemene strekking, maar dit wordt kennelijk alleen in de Monumentenwet
ingevoerd. Wat beoogt u daar precies mee? Is het werkelijk nodig om alleen
voor de Monumentenwet een geheel nieuwe categorie in de discussie over godsdienst
en levensbeschouwing te introduceren of bedoelt u daar iets meer mee?De heer Koekkoek (CDA):Ik bedoel niets meer dan in het amendement staat. Het is naar mijn mening
echter wel nodig. Een stichting die een moskee in eigendom heeft, moet ook
een monument in de zin van de Monumentenwet in eigendom kunnen hebben, zodat
dit een bepaalde bescherming geniet. Als ik mij zou beperken tot kerkgenootschappen
en genootschappen op de grondslag van een levensovertuiging, zouden andere
godsdienstige genootschappen erbuiten vallen.De heer Van den Berg (SGP):Ik begrijp dat, maar dan blijft voor mij de vraag of dit probleem zich
alleen bij de Monumentenwet voordoet. Die vraag zal ik straks aan de minister
van Binnenlandse Zaken stellen.De heer Koekkoek (CDA):De vraag rijst inderdaad of andere wetgeving dan ook aanpassing behoeft.
Ik vraag mij af of de moskee onder de begrippen "kerkgenootschap" en "genootschap
op de grondslag van een levensbeschouwing" valt. Een levensbeschouwelijk genootschap
lijkt mij geen juiste aanduiding voor een moskee.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Deze discussie moet de heer Koekkoek toch duidelijk maken
dat zijn amendement alleen maar tot meer verwarring leidt. Het begrip "genootschap
op geestelijke grondslag" verenigt de drie categorieën die hij onderscheidt
in zich. Nu het alleen om de Monumentenwet gaat, is een keuze voor een effectieve
omschrijving beter dan een lang amendement waarin een nieuw begrip wordt geïntroduceerd.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Dat zou een overweging kunnen zijn. Het heeft de charme van
de eenvoud. Wetgevingsjuristen, ook in deze Kamer, zijn daar altijd voor.
Er ontstaat dan echter wel weer een tegenstrijdigheid met andere wetten, waarin
het begrip "genootschap op geestelijke grondslag" in een enge betekenis wordt
gebruikt naast het begrip "kerkgenootschap". Ik noemde als voorbeeld de Mediawet
en de Wet openbare manifestaties. Ik wil dat vermijden. Ik wil ook het begrip
"levensovertuiging" uit de Grondwet zoveel mogelijk in de wetgeving opnemen.
Dat is ook de strekking van het andere amendement. Ik vind het al ten onrechte
dat de wetgeving zo lang niet is aangepast.De heer Rehwinkel (PvdA):Voorzitter! Ik begrijp dat de heer Koekkoek wat het laatste punt betreft
niet is overtuigd door de bijdrage van de regering in de nota naar aanleiding
van het verslag over het nu reeds bestaande wisselende gebruik van "levensbeschouwing",
"levensovertuiging" in wetgeving. Zal de heer Koekkoek ook op andere punten
de wetgeving aanpassen? Zal hij daar ook voor andere terminologie kiezen?
En is het volgens hem nog steeds zo dat de term "levensbeschouwelijk vormingsonderwijs"
wel gehanteerd kan worden, omdat deze voldoende ingeburgerd is?De heer Koekkoek (CDA):"Jeder Konsequenz führt zum Teufel", als ik dat in dít verband
mag gebruiken. "Levensbeschouwelijk vormingsonderwijs" is zo ingeburgerd dat
ik er geen behoefte aan heb om dat begrip ook aan te passen. Verder heeft
de nota naar aanleiding van het verslag de CDA-fractie inderdaad niet overtuigd;
vandaar dat wij dit debatje hebben.De heer Rehwinkel (PvdA):Mijn vraag was of u ook op andere punten de wetgeving zult aanpassen.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik heb alleen amendementen ingediend op die bepalingen die
de regering heeft voorgesteld te wijzigen. Ik zou de minister willen vragen
of hij, als dit amendement wordt aanvaard, ook verder de wetgeving kan aanpassen,
zodat het begrip "levensovertuiging" wordt opgenomen daar waar dat passend
is. De minister hoeft dat niet zelf te doen, dat kan tegenwoordig gemakkelijk
met de computer.Voorzitter! Tot slot. Volgens de Ambtenarenwet, artikel 125b, hebben ambtenaren
het recht om op feestdagen die voor hen van belang zijn op grond van hun godsdienst
of levensovertuiging vrijaf te nemen, tenzij het belang van de dienst zich
daartegen verzet. Dat is een uitstekende bepaling. De vraag is hoe het gesteld
is met werknemers in de particuliere sector. Daarvoor heeft de Hoge Raad in
feite hetzelfde recht erkend, namelijk dat men vrijaf kan nemen op een feestdag
op grond van godsdienst of een bepaalde levensovertuiging. De vraag is of
het niet juist zou zijn om dat recht op een vrije dag ook in het Burgerlijk
Wetboek te codificeren. Zou de minister dit, nu wij hier toch spreken over
de vrijheid van godsdienst of levensovertuiging, met zijn collega van Justitie
willen bespreken?De heer Rehwinkel (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Sinds de grondwetsherziening van 1983 wordt in
de Grondwet naast de vrijheid van godsdienst de vrijheid van levensovertuiging
expliciet als een grondrecht erkend. Deze erkenning is niet zonder betekenis,
want op grond hiervan mag ook grondwettelijk niet worden onderscheiden tussen
belijders van godsdiensten en zij die zich als humanist beschouwen. Dit onderscheid
wordt naar de mening van de regering misschien in de rechtspraktijk al geruime
tijd niet meer gemaakt, maar dan nog is dertien jaar voordat wetgeving aan
de gewijzigde Grondwet is aangepast een lange tijd. Ik ben dat met de heer
Koekkoek eens.Het lijkt overigens de vraag of van een onderscheid tussen godsdienst
en levensovertuiging in het geheel geen sprake is, zoals bijvoorbeeld in het
handboek Van der Pot/Donner wordt gesuggereerd. De vraag is zelfs of in ons
land de christelijke godsdienstbeoefening niet alleen ten aanzien van levensovertuigingen,
maar ook ten aanzien van andere godsdiensten in onaanvaardbare mate wordt
bevoordeeld. Die vraag werp ik hier niet voor het eerst op, maar is ook al
door de jurist Mutsaers in het jongste nummer van Openbaar Bestuur gesteld.Met alle respect voor degenen die de christelijke godsdienst aanhangen –
daartoe behoren ook velen binnen mijn partij – wijs ik erop dat tot
1953 eenieder verplicht was om op grond van de Zondagswet de dag des Heren
te vieren en eveneens andere dagen die in de christelijke godsdienst een belangrijke
rol spelen. Wie op zondag de christelijke godsdienst niet viert, maakt zich
dus tegenwoordig niet meer schuldig aan wetsovertreding.De Zondagswet ziet uitdrukkelijk toe op de christelijke godsdienstbeleving.
Voor bijvoorbeeld de joodse en islamitische godsdienst, die hun rustdag op
de zaterdag respectievelijk de vrijdag houden, bestaat geen gelijkwaardig
beschermende wetgeving. Nu wij vandaag stilstaan bij een aanpassing van formele
wetgeving aan de in de Grondwet erkende vrijheden van godsdienst en levensovertuiging,
meen ik hierop te mogen wijzen. Sommigen pleiten naar mijn waarneming zelfs
voor een bovenschikking van de christelijke godsdienst. Dat is vanzelfsprekend
hun goed recht. Zo las ik vanochtend in de krant dat naar de mening van de
wetenschappelijke bureaus van RPF en GPV Nederland in de Grondwet een artikel
moet opnemen op basis waarvan de overheid verplicht zou zijn in al haar handelen
God eer te bewijzen. Uit deze opvatting vloeit voort dat het huwelijk, waarin
de man werkt en de vrouw kinderen verzorgt, moet worden bevoorrecht boven
alternatieve leefvormen.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Wat is de strekking van de opmerking van de heer Rehwinkel
over de Zondagswet? Moet volgens de PvdA-fractie de bescherming van de zondag
verdwijnen? Hij zal zich toch realiseren dat de zondag aan de ene kant voor
veel mensen een godsdienstige betekenis heeft – er gaan altijd nog meer
mensen naar de kerk dan naar het voetballen op zondag – en aan de andere
kant ook een heel belangrijke sociale functie. Wil de PvdA-fractie daarin
verandering brengen?De heer Rehwinkel (PvdA):Ik heb nog maar een enkele opmerking over de Zondagswet gemaakt, die inhield
dat men op grond van de Zondagswet tot in de jaren vijftig verplicht was om
de zondag en andere christelijke dagen te vieren. Dat is de enige opmerking
die ik tot nu toe heb gemaakt. Wat eventueel misschien aan de Zondagswet veranderd
zou moeten worden, komt in het vervolg van mijn betoog aan bod.Voorzitter: WeisglasDe heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Er is nooit een verplichting geweest om de zondag te vieren.
Wel om de zondagsrust te eerbiedigen, maar dat is iets anders.De heer Rehwinkel (PvdA):Daar verschillen wij dan over van mening, maar die discussie kunnen wij
 misschien op een ander moment voortzetten.Een ander punt is mogelijk op dit moment nog interessanter en leidt ook
tot concrete vragen aan de regering. Artikel 4 van de Zondagswet verbiedt
om op zondag voor 13.00 uur een openbare vermakelijkheid te houden, tenzij
de burgemeester daartoe uitdrukkelijk ontheffing verleent. Het derde artikel
van de Zondagswet verbiedt op de gehele zondag het verwekken van gerucht over
een afstand van meer dan 200 meter. In Openbaar Bestuur wordt een aantal evenementen
genoemd die met deze artikelen in strijd zijn, namelijk Pinkpop in Landgraaf,
Dynamo Open Air in Eindhoven en het festival Mundial in Tilburg. Preciezer
gezegd, het plaatselijke bestuur in deze gemeenten kiest ervoor om bij vergunningverlening
handhaving van de bepalingen uit de Zondagswet achterwege te laten.Mutsaers wijst erop dat dit soort evenementen onmiskenbaar een plaats
in de Nederlandse samenleving heeft verworven. Gezien de bezoekersaantallen
meen ik dat hij daarin gelijk heeft. Dit leidt er weer toe dat in Openbaar
Bestuur niet wordt gepleit voor een strikte naleving van de Zondagswet. De
betreffende wetgeving zou moeten worden ingetrokken dan wel gewijzigd. Mijn
vraag aan de regering is: hoe kijkt men tegen de stelling aan dat voor een
groot gedeelte van de Nederlandse gemeenten de Zondagswet een dode regel is
geworden, die nauwelijks nog wordt toegepast? Heeft de regering enig inzicht –
of is zij bereid om dit inzicht te verwerven – in de mate waarin de
Zondagswet wordt overschreden door de organisatie van kermissen, muziekfestivals
en andere "luidruchtige" evenementen?In een klein aantal gemeenten met een overwegend belijdend christelijke
bevolking wordt de Zondagswet juist wél strikt toegepast. Mijn tweede
vraag is dan ook: is men bereid om na te gaan in hoeverre een dergelijk regime
van zondagsrust, waarvoor wij respect moeten hebben, op decentraal niveau
kan worden vastgesteld? Als hiervoor niet wordt gekozen, moet op z'n minst
een ontheffingsmogelijkheid in de wet worden gecreëerd waar het gaat
om het verwekken van gerucht op een afstand van meer dan 200 meter.Tegen de zondag wordt in onze samenleving op verschillende manieren aangekeken.
Ik hecht eraan te melden dat ook mijn fractie de zondag als dag van rust in
stand wil houden. Niemand kan er echter gelukkig mee zijn dat de Zondagswet
door de organisatie van geluid veroorzakende evenementen met de voeten wordt
getreden. Ten slotte stemt mijn fractie vanzelfsprekend in met de voorgenomen
aanpassing van wetgeving aan de veranderde Grondwet.De heer Koekkoek (CDA):U stelt vragen aan de regering maar ik vraag mij af of u ook zelf een
opvatting heeft over het belang van het feit dat de belijders van een godsdienst
of levensovertuiging de gelegenheid hebben om in rust de eredienst te vieren;
de Zondagswet biedt hieraan bescherming. Hecht u daar waarde aan?De heer Rehwinkel (PvdA):Ik meen dat ik mijn mening hierover al heb verwoord. Ik herhaal de desbetreffende
zin: ik hecht eraan te melden dat ook mijn fractie de zondag als dag van rust
in stand wil houden.De heer Koekkoek (CDA):Dan concludeer ik dat u hecht aan de handhaving van de Zondagswet.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik hecht aan de handhaving van de Zondagswet, maar constateer dat daarvan
op dit moment geen sprake is.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! De heer Rehwinkel haalt nogal wat overhoop in relatie met
de Zondagswet, een wet die bij dit wetsvoorstel niet betrokken is. De vraag
rijst dan ook waarom hij dat op dit moment doet. Nog afgezien daarvan poneert
hij de stelling: laat de handhaving van de Zondagswet over aan de decentrale
overheden. Betekent dit ook dat hij voorstander zou zijn van verwijdering
van de bepaling in de Zondagswet waarin het de lagere overheden wordt verboden
om verbodsbepalingen te stellen ten aanzien van de opening van sportvelden
op zondag enz.?De heer Rehwinkel (PvdA):Ik stel dit nu aan de orde omdat in het kader van het onderhavige wetsvoorstel
wordt gesteld dat geen onderscheid wordt gemaakt tussen godsdiensten en levensovertuigingen.
Ik heb erop willen wijzen dat dit onderscheid wél wordt gemaakt. Ik
denk dat dit niet kan worden ontkend. Er wordt zelfs onderscheid tussen verschillende
godsdiensten gemaakt. Daarom meen ik dit punt nu aan de orde te mogen stellen.Nogmaals, ik hecht eraan om de dag van rust die wij op de zondag hebben,
in stand te houden. Voor andere godsdiensten is in dit verband een andere
dag belangrijk. Echter, ik vind het moeilijk te verdragen dat in de Zondagswet
staat dat geen geluid mag worden voortgebracht over een afstand van meer dan
200 meter, dat daarvoor geen ontheffingsmogelijkheid wordt aangegeven en dat
dit niettemin op grote schaal plaatsvindt. Daarom zie ik redenen om naar de
handhaving van de Zondagswet te kijken. Wat zou men hieraan kunnen doen? Men
zou kunnen overwegen om in die zin te decentraliseren dat gemeenten waar op
dit moment voor strikte handhaving van de Zondagswet wordt gekozen, zélf
dat regime zouden vaststellen. Zou men daar niet voor kiezen, dan moest er,
aangezien de Zondagswet in zo'n ruime mate wordt overschreden, op z'n minst
een ontheffingsmogelijkheid in de wet worden opgenomen. De heer Van den Berg
kan er toch ook niet gelukkig mee zijn dat de Zondagswet op zo ruime schaal
wordt overschreden?De heer Van den Berg (SGP):Daar zal ik straks nog een opmerking over maken. Het is duidelijk dat
ik daar een eigen opvatting over heb. Ik concludeer echter, dat de heer Rehwinkel
bespreekbaar acht dat de lagere overheden op dit punt beleidsruimte geboden
zou moeten worden. Dat impliceert dat de wet voor hen geen expliciete verbodsbepalingen
zou moeten bevatten. Die zijn er bij initiatiefwet een aantal jaren geleden
in gekomen. De lagere overheden wordt daarin juist de mogelijkheid ontnomen
om op dit punt regelend op te treden.De heer Rehwinkel (PvdA):Ik acht dat zeker bespreekbaar, in ieder geval omdat ik moet constateren,
dat op dit moment bepalingen al niet worden gehandhaafd. Dan lijkt mij er
reden te zijn om het onderwerp bespreekbaar te maken.De voorzitter:Ik heb het gevoel dat u iets van het wetsvoorstel verwijderd
raakt. Wilt u zich beperken tot het kader van het wetsvoorstel?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik begrijp inderdaad niet waarom de heer Rehwinkel dit onderwerp
aan de orde stelt en marge van een wetsvoorstel dat er eigenlijk niet over
gaat. Hoeveel klachten heeft hij eigenlijk over de handhaving van de Zondagswet
gehad, dat die hem brengen tot dit exposé?De heer Rehwinkel (PvdA):Ik weet niet of u geluisterd hebt toen ik net meldde waarom ik dit onderwerp
aan de orde meende te kunnen stellen. In dit verband is aan de orde geweest
dat geen onderscheid zou worden gemaakt tussen godsdiensten en levensovertuigingen
en ook niet tussen godsdiensten onderling. Dat zult u waarschijnlijk op dat
moment niet hebben opgevangen. Ik heb verwezen naar klachten die wij hebben
opgevangen. Door lagere overheden zijn wij er vaker op geattendeerd dat de
zeer strikte Zondagswet waarmee men te maken heeft in zekere zin wordt genegeerd.
De meest recente klacht stond in een artikel in Openbaar Bestuur, waarvan
u misschien ook kennis zou willen nemen.De heer De Graaf (D66):Mijn vraag was welke concrete klachten er zijn geweest dat de Zondagswet
onvoldoende wordt gehandhaafd. U zegt dat er gemeenten zijn die zeggen dat
zij te krap is, maar is dat nu eigenlijk echt een probleem?De heer Rehwinkel (PvdA):Ik heb wel vaker het gevoel dat wij elkaar niet goed verstaan. Ik heb
net al gezegd dat wij vanuit lagere overheden, van onze vertegenwoordigers
op het niveau van de lagere overheden, regelmatig te horen hebben gekregen
dat men de Zondagswet negeert.De heer De Graaf (D66):Ik luister wel en ik begrijp u ook, maar die klacht gaat dus niet over
het onvoldoende handhaven van de Zondagswet. Ik begrijp dat men de Zondagswet
negeert, omdat zij te krap zou zijn. Zijn er nu heel veel klachten van burgers
over het negeren of onvoldoende handhaven van de Zondagswet?De heer Rehwinkel (PvdA):De klachten waren niet dat men te lijden heeft gehad van geluid dat op
een afstand van meer dan 200 meter werd voortgebracht. Misschien hebben anderen
die gehoord, maar in ieder geval zijn zij bij mij niet binnengekomen. Mensen
met zulke klachten zouden met recht een beroep kunnen doen op de Zondagswet.
Een aantal mensen heeft mij er echter op gewezen dat men de bepalingen van
de Zondagswet wel kent, maar niet naleeft. Ik heb geen klachten gehad van
mensen die met geluid zoals ik zojuist omschreef, worden geconfronteerd, maar
ik sluit niet uit dat die mensen er zijn. Zij zouden zich naar mijn mening
met recht op de Zondagswet kunnen beroepen.De heer Rouvoet (RPF):Voorzitter! Ik spreek mede namens de heer Schutte van het GPV over het
wetsvoorstel, dat puur technisch van karakter is. In de wetgeving wordt de
grondwetswijziging van 1983 doorgevoerd. Het gaat ook in een belangrijke mate
om een formalisering van wat al goeddeels praktijk is. Hoe men er ook over
moge denken, de inhoudelijke discussie is gevoerd bij de grondwetswijziging.
Dit is een technische doorvoering van die wijziging in de verschillende relevante
wetgeving. In de schriftelijke voorbereiding is ook gebleken dat er alleen
een verschil van mening is over de redactie en de terminologie.Er is nog gewezen op het feit dat het dertien jaar geduurd heeft totdat
dit wetsvoorstel plenair behandeld kan worden. Ik heb mij afgevraagd of de
Kamer dit type wetsvoorstellen wel plenair moet behandelen, als het puur om
de terminologie gaat. Misschien kan dat beter schriftelijk gebeuren. Feit
is dat de fractie van het CDA aanleiding heeft gevonden om een aantal terminologische
verbeteringen voor te stellen. De heer Koekkoek zei dat het wetsvoorstel dertien
jaar is doorgeschoven. Kennelijk had dit wetsvoorstel niet alleen bij dit
kabinet geen hoge prioriteit, maar gold dat ook voor de drie voorgaande kabinetten.
Als een van de voorgaande kabinetten waarin het CDA zat, dit wél had
opgepakt, had men de heer Koekkoek in zijn toenmalige functie vast om advies
gevraagd en dan was het misschien in één keer goed gegaan.Feit is evenwel dat dit na dertien jaar aan de orde is. De discussie gaat
vooral om het onderscheid tussen "levensovertuiging" en "levensbeschouwing"
en daarover heeft de heer Koekkoek het amendement op stuk nr. 9 ingediend.
Het gaat om de keuze tussen het amendement van de CDA-fractie, waarmee je
zo dicht mogelijk bij de tekst van artikel 6 van de Grondwet blijft, en de
meer praktische redenering van het kabinet dat, samengevat, "levensovertuiging"
geen bijvoeglijk naamwoord kent. De redenering van het CDA spreekt mij aan.
Het is natuurlijk goed om dicht bij de Grondwet te blijven. De heer Koekkoek
kent mij ook in die zin. De keerzijde is evenwel dat de resultaten voor de
formulering niet altijd even aantrekkelijk zijn. De vraag is ook of dat nodig
is.Zo wordt onder andere ingevolge het amendement op stuk nr. 9, X, de formulering
"met aandacht voor de godsdienstige, levensbeschouwelijke en maatschappelijke
waarden" vervangen door "met aandacht voor waarden van godsdienst en levensovertuiging
en maatschappelijke waarden". Ik vraag mij af of het zo helderder wordt en
of daarmee niet nieuwe misverstanden geïntroduceerd worden. Mijn vraag
is dus of het redactioneel wel zoveel winst oplevert.Een en ander komt neer op de vraag of het nodig is, gezien ook het afwisselend
gebruik in onder andere de memorie van toelichting op de grondwetswijziging.
De regering gebruikt dit argument ook in haar reactie op het verslag. Voorts
is het de vraag of een dergelijke formulering, die toch een wat gekunsteld
karakter heeft, ons veel verder helpt. Ik twijfel daar sterk aan, maar ik
wacht nog even de finale reactie van de regering af. In feite is de discussie
namelijk al in belangrijke mate schriftelijk gevoerd. Op dit moment ben ik
overigens geneigd om de redenering van het kabinet te volgen en derhalve de
formulering van het wetsvoorstel.De heer Koekkoek heeft de suggestie gedaan om, wanneer zijn amendement
aanvaard is, de computers van Binnenlandse Zaken een soort zoekopdracht te
geven om nog meer zaken te vervangen. Het heeft al dertien jaar geduurd voordat
er een wetsvoorstel is over de technische doorvoering van
een nieuw artikel 6 van de Grondwet. Het bevreemdt mij dan ook enigszins als
nu bij de plenaire afhandeling van dat wetsvoorstel naar aanleiding van een
amendement vervolgens de opdracht wordt gegeven om het karwei af te maken.
Dat moeten wij nu in één keer doen. Anders werken wij nog een
tijd met twee terminologieën in de wetgeving en dat lijkt mij niet echt
bevorderlijk voor de duidelijkheid.Toen het amendement op stuk nr. 10 nog op stuk nr. 8 stond, had ik daar
aanvankelijk enige sympathie voor. Ik heb nog wel sympathie voor de gedachtegang
om voor kerkgenootschappen een zuivere redenering te volgen, maar nu staat
in het amendement op stuk nr. 10 dat het aansluit bij artikel 2:2 van het
Burgerlijk Wetboek. Ik verwijs in dit verband even naar het interruptiedebat
met collega Van den Berg. Ook anderen hebben terzake vragen gesteld. Ik vraag
mij derhalve af of het nu helderder wordt en of wij daarmee geen nieuwe misverstanden
introduceren. Ik sluit mij aan bij hetgeen zojuist in interrupties is gewisseld
tussen de collega's. Halen wij hier niet meer overhoop, namelijk het aansturen
op een wijziging van onder andere artikel 2:2? Daarvan heb ik begrepen dat
het niet de bedoeling is van de heer Koekkoek om dit op de agenda te zetten.
Ik ben daarover dus nog meer gaan aarzelen dan ik aanvankelijk al deed.De heer Koekkoek (CDA):Dat dit amendement de omschrijving van artikel 2:2 van het Burgerlijk
Wetboek volgt, slaat op de terminologie kerkgenootschap, een zelfstandig onderdeel
daarvan of een lichaam waarin kerkgenootschappen zijn verenigd. Dat is uit
artikel 2:2 van het Burgerlijk Wetboek. Als het amendement niet zou worden
aanvaard, is de vraag of men kan instemmen met de redactie van de regering
die zonder onderscheid godsdienstige genootschappen en genootschappen op grond
van levensovertuiging onder het gezamenlijke begrip "genootschap op geestelijke
grondslag" wil vatten. Dat is de consequentie als het amendement niet wordt
gesteund.De heer Rouvoet (RPF):Daarom heb ik gezegd dat de gedachte mij sympathiek is. Er is sprake van
de introductie van een nieuw begrip "andere godsdienstige genootschappen",
waarin ik wel kan meegaan, daarmee afwijkend van de redactie van artikel 2:2.
De toelichting op het amendement op stuk nr. 10 sluit af met de zinsnede:
"Het amendement volgt de omschrijving van artikel 2:2 BW." Ik sluit mij aan
bij collega Van den Berg, dat het feitelijk op dit punt niet het geval is.
Ik snap de achterliggende gedachte wel, maar ik vraag mij af of dit ons de
helderheid brengt die de heer Koekkoek kennelijk met een nieuwe redactie en
terminologie probeert te geven. Ik wacht de reactie van de regering dus even
af. Misschien kom ik zelf nog wel met briljante ideeën. Dat is ook nooit
uit te sluiten. Ik weet echter niet of dit de route is die wij moeten nemen.De voorzitter:Laten wij eerst wachten op het antwoord van de regering. Er is ook nog
zoiets als een dinerpauzerecht, zij het niet verankerd in de Grondwet.De heer Van den Berg (SGP):Mijnheer de voorzitter! Ik neem niet aan dat u met uw laatste opmerking
de catalogus aan grondrechten nog verder wilt uitbreiden. Die is al tamelijk
uitgebreid en dat stelt ons al voor genoeg problemen.Sinds de grondwetsherziening van 1983 erkent de Grondwet naast de vrijheid
van godsdienst ook expliciet de vrijheid van levensovertuiging als een grondrecht.
Daaruit vloeit de voorliggende aanpassingswetgeving voort. In de eerste plaats
rijst de vraag waarom dit nu toch zo lang moest duren. Dertien jaar voor aanpassingswetgeving,
door de Grondwet vereist, is toch wel een ontzettend lange termijn. Zo gaan
wij toch niet met onze grondwettelijke vereisten om. Overigens moet ik ook
eerlijkheidshalve zeggen dat ik deze aanpassingswetgeving tot nu toe niet
echt heb gemist. Dat heeft er misschien mee te maken dat wij indertijd al
niet zo enthousiast over die grondwetsherziening zelf waren. De SGP-fractie
had en heeft principiële bezwaren tegen de nevenschikking van godsdienst
en levensovertuiging. Ik wil citeren wat onze toenmalige woordvoerder in de
Tweede Kamer, wijlen ds. Abma, daarover heeft gezegd. Dat was overigens al
in 1976. Dat was toen de eerste lezing, die al plaatsvond een aantal jaren
voordat deze herziening het Staatsblad bereikte. Hij zei: "Nog afgezien van
de vraag of deze nevenschikking taalkundig juist is, mogen wij niet nalaten
uit te spreken dat in dit artikel niet tot haar recht komt de bijzondere roeping
die naar onze overtuiging de overheid heeft ten opzichte van de christelijke
religie die trouw is aan Gods woord en aan de nationale geloofsbelijdenis."
Dit heeft ertoe geleid dat de SGP-fractie met het lid Van Leijenhorst van
de toenmalige CHU-fractie tegen dit onderdeel van de grondwetsherziening heeft
gestemd.Op dit moment dit voorstel beziende, is er nog wel een actuele vraag te
stellen bij deze nevenschikking. Het begrip "levensovertuiging" is immers
nogal onbepaald. Als ik het mij goed herinner, is dit begrip indertijd vooral
geïntroduceerd met het oog op het Humanistisch verbond. In hoeverre hebben
zich inmiddels andere stromingen of bewegingen gepresenteerd, die aanspraak
maken op bescherming van een duidelijk gebleken eigen levensovertuiging en
is daarbij gebleken van afbakeningsproblemen? Ik noem maar een voorbeeld.
Is New Age iets wat zich moet baseren op deze vrijheid van levensovertuiging?
Heeft men zich als zodanig gemanifesteerd? Maar er zouden misschien ook veel
andere voorbeelden te noemen zijn. Misschien kan de minister daar iets naders
over melden.Dan de aanpassingen in dit wetsvoorstel. Er is veel energie gestoken in
de uniformering van de begrippen die samenhangen met de erkenning van de vrijheid
van levensovertuiging. Dat is zowel door de regering als door collega Koekkoek
gedaan. Dat verdient op zichzelf waardering. Toch zie ik nog enkele verschillen
in terminologie, die voor mij op het eerste gezicht niet geheel consistent
lijken. Ik moet toegeven dat vooral de amendementen van de heer Koekkoek mij
aanleiding gaven nader op deze materie in te gaan, wat op zich al een verdienste
is van het werk van de heer Koekkoek.Wat de verschillen betreft neem ik met name de voorgestelde wijziging
van de Monumentenwet. In de huidige Monumentenwet wordt in artikel 1, onder
e, onder "kerkelijke monumenten" verstaan: onroerende monumenten welke eigendom
zijn van een kerkgenootschap, kerkelijke gemeente of parochie
of van een kerkelijke instelling en welke uitsluitend of voor een overwegend
deel worden gebruikt voor de uitoefening van de eredienst. In de wijziging
die de regering voorstelt, wordt aan de omschrijving toegevoegd: een genootschap
op geestelijke grondslag of een zelfstandig onderdeel daarvan. Dat leidt tot
de vraag of de toevoeging "of een zelfstandig onderdeel daarvan" slaat op
zowel een genootschap op geestelijke grondslag als een kerkgenootschap. Dat
doet weer de vraag rijzen of een genootschap op geestelijke grondslag ook
zelfstandige onderdelen heeft. Dat is een vraag die de heer Koekkoek terecht
stelt, want het begrip "zelfstandig onderdeel" is op grond van artikel 2,
lid 2, van het Burgerlijk Wetboek heel sterk gerelateerd aan een kerkgenootschap.Ik stel nog een andere vraag over de omschrijving die de regering nu voorstelt.
Heeft het woord "kerkelijke gemeente" nog wel enige zelfstandige betekenis
als wij al spreken over een kerkgenootschap en een zelfstandig onderdeel?
Wat moet ik daarnaast dan nog met "kerkelijke gemeente"?De volgende vraag – ik kom er dadelijk nog op terug – is waarom
het begrip "eredienst" nu geheel verdwenen is uit deze omschrijving in de
Monumentenwet. Dat is overigens ook het geval in het amendement van de heer
Koekkoek.Bij het amendement van de heer Koekkoek over hetzelfde punt heb ik al
de vraag gesteld – ik hoef die dus niet uitvoerig te herhalen –
waarom het begrip "een ander godsdienstig genootschap" wordt geïntroduceerd.
De heer Koekkoek heeft het in een interruptie naar aanleiding van vragen al
toegelicht, zodat ik er nu niet verder op zal ingaan. Wel verneem ik graag
het oordeel van de regering over de vraag die ik bij interruptie reeds aan
de heer Koekkoek stelde, namelijk of dit niet een bredere discussie vereist,
ook vanuit de omschrijving in artikel 2, lid 2, van het Burgerlijk Wetboek.Voorzitter! Een andere vraag is of de aanpassingsvoorstellen volledig
zijn. De minister durft er, blijkens de nota naar aanleiding van het verslag,
niet geheel zijn hand voor in het vuur te steken. Ik ook niet. Blijkbaar is
de minister van Binnenlandse Zaken ervan uitgegaan dat de regelgeving van
zijn eigen departement sowieso op orde is, want de wetsfamilie van Binnenlandse
Zaken komt in dit wetsvoorstel niet voor. Ik heb echter een paar concrete
vragen naar aanleiding van wetten die juist op het terrein van Binnenlandse
Zaken liggen en die ook recent zijn, dus van na de grondwetsherziening van
1983. Ik noem er twee.Allereerst de Gemeentewet en in het bijzonder de bepalingen over de OZB.
In artikel 273 van de Gemeentewet wordt de OZB geregeld en in lid 12 daarvan
is sprake van een aantal vrijstellingen, waaronder voor kerkgebouwen. In lid
12 wordt in de eerste plaats gesproken van gebouwen, in hoofdzaak bestemd
voor de openbare eredienst. Daarin is het begrip "eredienst" dus wél
gehandhaafd. In de tweede plaats wordt erin gesproken over gebouwen, bestemd
voor openbare bijeenkomsten van genootschappen op geestelijke grondslag, andere
dan kerkgenootschappen die rechtspersoon met volledige rechtsbevoegdheid zijn,
voor het gezamenlijk beleven van en zich bezinnen op die aan die genootschappen
ten grondslag liggende levensovertuiging. Dat zijn dan toch verschillen met
het regeringsvoorstel, onder artikel XVI. Ik wees al op het handhaven van
het begrip "eredienst", maar ik wijs ook op het begrip "gezamenlijk beleven
van en zich bezinnen op". In artikel XVI is gekozen voor "gezamenlijk belijden"
van de godsdienst of levensovertuiging. Vanwaar deze verschillen in terminologie,
die ik niet geheel kan plaatsen?Ook met betrekking tot de Wet openbare manifestaties zijn er verschillen.
In artikel 3, lid 2, wordt gesproken van "samenkomsten, uitgaande van een
kerkgenootschap, een zelfstandig onderdeel daarvan of een genootschap op geestelijke
grondslag". Als ik dat naast artikel XVI van het wetsvoorstel leg, zie ik
dat een genootschap op geestelijke grondslag géén zelfstandig
onderdeel kan hebben. Daarvan wordt althans uitgegaan in artikel XVI. Beide
formuleringen verhouden zich dus niet geheel met elkaar. Zo zijn er meer vragen
te stellen.Kortom, als wij veranderen – ik heb mijn mening daar op zichzelf
over gegeven – moeten wij het wel consistent doen in onze totale wetgeving.
De voorbeelden die ik heb gegeven, roepen toch vragen op of overal op dezelfde
wijze met de terminologie is omgegaan. Graag heb ik hierop een reactie van
de minister.Als laatste opmerking meen ik, naar aanleiding van hetgeen de heer Rehwinkel
naar voren heeft gebracht, het volgende kort te moeten stellen. Het heeft
mij enigszins verwonderd dat dit wetsvoorstel nu aangegrepen wordt voor vrij
uitvoerige en nogal uitgebreide beschouwingen over de Zondagswet. De heer
Rehwinkel spreekt over de handhaving van de Zondagswet voorzover deze nog
geldt. Inderdaad, want deze wet beschermt in de ogen van onze fractie helaas
maar een deel van de zondag, en wel tot 13.00 uur. Onze fractie is van mening
dat het een goede zaak is dat er een overheidsregeling is ter bescherming
van het bijzondere karakter van de zondag als de dag des Heeren. Echter, die
bescherming geldt alleen voor de ochtend en dat is, zo vinden wij, een verdrietige
beperking. Ik ben het daarnaast met de heer Rehwinkel eens dat de Zondagswet
ook lang niet overal gehandhaafd wordt: ook niet vóór dat tijdstip,
en dat is ook een zaak die ons zeer verdriet. Ik zou natuurlijk absoluut niet
de kant uit willen – ik heb niet direct geconstateerd dat hij dat wil –
dat wij ook het laatste restje bescherming dat de Zondagswet nog geeft, vanuit
deze redenering overboord zouden zetten. Ik hoop absoluut niet dat dit zijn
intentie is – zo heb ik dat ook niet begrepen – want dat zou heel
erg zijn. Het zou wat mij betreft juist de andere kant uit moeten.Voorzitter! Ik concludeer wel – op zich is dat misschien een aanknopingspunt
voor de verder discussie met de heer Rehwinkel – dat hij van mening
is dat het bespreekbaar is de zeer centraliserende bepaling van artikel 7,
tweede en derde lid, in de Zondagswet – destijds bij initiatiefwet ingebracht
en door sommigen zelfs wel eens aangeduid als een knevelwet – weer uit
deze wet te halen, en dat doet mij op zich deugd.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik begin met te erkennen dat ik mij niet heb voorbereid op
een buitengewoon diepgravend debat over alle wetgeving waar mogelijkerwijze
bepaalde begrippen in voorkomen. Ik getuig hier van respect voor die collega's
die daar de moeite wel voor hebben gedaan. Ik zeg ook eerlijk:
als collega Koekkoek niet op zoek was gegaan in de krochten van deze wetgeving,
was ik er zelf nooit opgekomen. Maar goed, nu dit wel gebeurd is, is het misschien
zinvol om een paar opmerkingen te maken.In de eerste plaats merk ik op dat het op zichzelf ironisch is dat dit
paarse kabinet het kennelijk nodig heeft gevonden deze wetgeving nu snel en
effectief door te voeren, daar waar eerdere kabinetten dat kennelijk niet
nodig vonden. Ik prijs de minister van Binnenlandse Zaken dat hij zich zo
voortvarend voor deze wetgeving heeft willen inzetten.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! De heer De Graaf kent vanuit zijn vorige beroepsleven de gang
van zaken op een departement. Misschien biedt dat ook enige verklaring voor
het tijdstip van behandeling van dit wetsvoorstel.De heer De Graaf (D66):Ach, voorzitter, mijn ervaring op een departement op het gebied van wetgeving
geeft mij nog altijd aan dat wetgeving ook een kwestie van prioriteit is.Voorzitter! Het gaat hier over de twee amendementen van collega Koekkoek.
De regering heeft op zichzelf wel een voorkeur voor het woord "levensovertuiging",
maar van dit woord bestaat, zoals dat kernachtig is samengevat door collega
Rouvoet, geen bijvoeglijk naamwoord en dus kiest men voor de term "levensbeschouwelijk".
De regering meent dat er geen bezwaar is om beide begrippen naast elkaar te
gebruiken, aangezien die termen in de bestaande wetgeving ook reeds als synoniemen
worden gebruikt.Er is natuurlijk toch wel discussie mogelijk over de begripsomschrijving
van beide termen en collega Koekkoek heeft dat al aangegeven, alleen al door
de dikke Van Dale erbij te halen. Het behoeft geen argumentatie dat de wetgever
ernaar moet streven om aanpassingen zo zuiver en letterlijk mogelijk vorm
te geven, maar op het moment dat er sprake is van de mogelijkheid van discrepantie
tussen de begrippen, is het wenselijk om te zoeken naar de meest zuivere en
eenvoudige keuze die het meest in overeenstemming is met de grondwettelijke
bepalingen. Aan het feit dat er van "levensovertuiging" geen bijvoeglijk naamwoord
bestaat, is, zo denk ik, op een eenvoudige wijze tegemoetgekomen in het door
de CDA-fractie ingediende, gewijzigde amendement op stuk nr. 9. Wij vinden
dat amendement sympathiek en deze woordkeuze ook een verbetering van het oorspronkelijke
wetsvoorstel.Het is – dat heeft ook de regering al eerder opgemerkt – niet
geheel consequent te noemen dat de CDA-fractie wel het begrip "levensbeschouwelijk
vormingsonderwijs" accepteert. Is de regering van mening dat indien het amendement
van de heer Koekkoek wordt aanvaard, dit moet leiden tot aanpassing van dat
begrip?Over het gewijzigde amendement op stuk nr. 10 heb ik meer aarzelingen
die ik ook al in het interruptiedebatje heb geuit. Er wordt een nieuwe terminologie
geïntroduceerd. Ik vraag mij af of dat wenselijk is, nu het alleen maar
gaat om een bepaling in de Monumentenwet.Ik heb nog een vraag aan de heer Koekkoek waarop hij, vanuit zijn grote
expertise inzake dit onderwerp, waarschijnlijk meteen antwoord kan geven.
Hij brengt een nuancering aan ten aanzien van een zelfstandig onderdeel van
kerkgenootschappen, een lichaam waarin kerken zijn verenigd. Dat is uitsluitend
voor kerkgenootschappen. Waarom zou dat ook niet kunnen gelden voor andere
genootschappen, niet zijnde kerkgenootschappen, op levensbeschouwelijke grondslag?De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Dat komt omdat de eerste begrippen in het Burgerlijk Wetboek
zijn opgenomen. Voor de andere godsdienstige genootschappen en de genootschappen
op grondslag van een levensovertuiging biedt het burgerlijk recht, het rechtspersonenrecht
voldoende mogelijkheden om dit intern te regelen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Zo leer ik nog eens wat.De voorzitter:Willen de heren Rabbae of Remkes, die beiden zo actief waarnemend bij
het debat aanwezig waren, nog het woord voeren?De heer Remkes (VVD):Voorzitter! Ik kan mij aansluiten bij de wat relativerende opmerkingen
van collega Rouvoet. Bovendien sprak uw opmerking over de dinerpauze zeer
tot mijn verbeelding.Minister Dijkstal:Voorzitter! De fractie van de VVD heeft in de schriftelijke verslaglegging
haar ernstige kritiek uitgesproken over de dertien jaar en dat doet het CDA
nu nog een keer. Namens vier kabinetten bied ik de Kamer mijn verontschuldigingen
aan. In ieder geval kan niet gezegd worden dat wij niet zorgvuldig tewerk
zijn gegaan. Ik neem aan dat telkens gewacht is op nieuwe wetten die meteen
konden worden meegenomen in de aanpassingen.Voorzitter! Ik moet er overigens wel voor oppassen dat ik bij de bespreking
van bijvoorbeeld de zondagsrust, waarop ik zeker wil ingaan, niet meteen soepeltjes
van die zondagsrust het algemeen overleg over het voetbalvandalisme inga.
Eerlijk gezegd, loop ik die kans wel, ook een beetje tot mijn eigen verbazing.Ik begin bij het punt van de heer Rehwinkel. In de eerste plaats denk
ik dat ik als Kamerlid ook wel een aanknopingspunt had gevonden. Als je alleen
al de nota van wijziging neemt waarin het begrip zondagsrust aan de orde komt
en waarvoor wijzigingen worden voorgesteld, kun je natuurlijk vrij gemakkelijk
de discussie over de Zondagswet op tafel leggen. De vraag hoe uitgebreid wij
daarover moeten discussiëren, is natuurlijk vers twee. Ik ben niet in
staat om daar nu op te reageren, want ik kan niet beoordelen of er genoeg
redenen zijn om daar nu met grotere prioriteit in te duiken dan wij nu met
dit wetsvoorstel doen. Ik wil wel zeggen dat ik ook van mening ben dat je
wetten die voor een deel een dode letter zijn, niet te lang moet handhaven.
Voorts kun je je afvragen of je straks, in deze multiculturele samenleving,
naast de Zondagswet ook een vrijdagswet of een zaterdagswet moet hebben. Ik
geef u de verzekering dat wij dat misschien niet in het kader van deze technische
discussie van vandaag moeten doen, maar ik verzeker u wel dat wij veel aspecten
van onze cultuur en dus godsdienst in de komende jaren dieper moeten doordenken.
U zult een dezer dagen mijn reactie ontvangen op de rondetafelgesprekken in
verband met de multiculturele samenleving. U zult daaruit
merken dat ik van mening ben – en of ik dat zelf leuk vind, is niet
relevant – dat wij inderdaad in de komende jaren in Nederland over een
aantal aspecten van godsdienst, cultuur en alles wat daarmee verbonden is,
verder vanuit de Grondwet zullen moeten discussiëren over de volgende
vraag. In hoeverre zijn alle rechten die in de Grondwet zijn verankerd, werkelijk
voor alle burgers die een legale titel hebben in dit land, consumeerbaar?
Die discussie hoeven wij nu niet te voeren, maar zij staat ons zeker te wachten.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! De minister stelt vragen en ik begrijp dat hij daar nu geen
antwoord op geeft. Maar wil hij zelf ook de Zondagswet en de door mij geschetste
achtergrond ervan ter discussie stellen?Minister Dijkstal:Ik vrees dat u en ik onder ogen moeten zien dat wij misschien heel veel
wetten uiteindelijk ter discussie moeten stellen. In ieder geval moeten wij
nadenken over de vraag in hoeverre ze nog toegesneden zijn op een samenleving
die er in vele facetten zo totaal anders uitziet, onder andere op de gevoelige
terreinen van cultuur en godsdienst. Mijn antwoord op uw vraag luidt dus:
ja, misschien wel.De heer Rouvoet (RPF):Voorzitter! Ik begrijp dat de minister die discussie niet in dit debat
wil voeren. Maar ik moet wel zeggen dat de vrije kuur die hij nu ten beste
geeft, toch de vraag oproept of hij werkelijk meent dat hij de handhaving
van bestaande wetgeving, in casu de Zondagswet, op één lijn
moet zetten met mogelijk nieuwe wetten die wij ooit nog eens zullen willen
ontwikkelen. Dat lijkt mij toch niet. Ik denk dat wij de minister van Binnenlandse
Zaken ook mogen aanspreken op handhaving van bestaande wetgeving. Dat hoeft
niet in dit debat, maar die vrije kür doet veronderstellen dat u zegt
dat wij misschien heel andere wetgeving moeten hebben, wat betekent dat wij
over die Zondagswet niet zo'n hoop drukte hoeven te maken.Minister Dijkstal:U kunt natuurlijk verstaan wat u wilt. Maar ik heb het over de grote uitdagingen
die u en ik hebben met de multiculturele samenleving voor de deur. Ik had
liever gehad dat u positief had gereageerd op wat ik net zei. Want dan zou
u eens laten zien dat u zich ook druk maakt om die andere groepen die hier
in Nederland een plek proberen te vinden. Het enige dat u nu weet voort te
brengen, is of ik nu heb uitgesproken dat ik de Zondagswet niet zal handhaven
conform mijn plicht. Dat is natuurlijk niet waar. Ik handhaaf alle wetten.
Maar daarmee kun je de discussie die de heer Rehwinkel op een heel voorzichtige
manier begint, niet afdoen. Je kunt discussiëren over de vraag of dit
het debat is waar dit verder moet worden besproken. Ik agendeer het in ieder
geval maar in een veel bredere context en in een ander kader. Ik hoop dat
wij elkaar daarover nog eens uitgebreid kunnen spreken. En misschien ook beter
voorbereid, dat zeg ik er ook bij. In ieder geval wil ik met nadruk zeggen
dat hij het niet ten onrechte heeft genoemd.De heer Rouvoet (RPF):Deze reactie gaat er toch een beetje aan voorbij. Ik had veel liever gehad
dat u een reactie had gegeven op de intentie waarmee de heer Rehwinkel dit
aan de orde stelde, die door andere collega's ook is ondersteund. Het ging
om handhaving van de bestaande wetgeving. Die andere discussie krijgen wij
ongetwijfeld en ik ben daarvoor beschikbaar. Zo kent u mij ook.De voorzitter:Wilt korte vragen stellen? Uw beschikbaarheid hoeft u niet aan te kondigen.De heer Rouvoet (RPF):De manier waarop de minister nu van de handhaving van de Zondagswet overhuppelt
naar de gedachte dat wij misschien wel naar een vrijdagswet toe moeten, vond
ik minder voor de hand liggend.Minister Dijkstal:In ieder geval doe ik wel recht aan wat de heer Rehwinkel hier allemaal
naar voren heeft gebracht. Het gaat hem erom dat je wel moet blijven doordenken
over een aantal ontwikkelingen. Hij heeft die vrijdag en die zaterdag genoemd,
en natuurlijk niet zomaar. Daar had hij nog gelijk in ook.Maar verder kunt u erop rekenen dat ik alle wetten probeer te handhaven,
inclusief de Wet bevordering evenredige arbeidskansen allochtonen. Het zou
u allen sieren als u mij daarin zou steunen. Maar dat even terzijde, om hier
nog eens een andere "terzijde" te plaatsen.Interessant wordt het nadat wij gisteren een beetje staatsrecht in beweging
hadden, nietwaar, mijnheer Koekkoek? Wij hebben het nu over het fenomeen "taal
in beweging": wat betekenen woorden, wat is de exegese, wie gaat er met welk
woord aan de haal, wat moeten wij eronder verstaan, geeft het wel recht aan
iedereen en dat soort dingen meer? Met anderen heeft de heer Rouvoet daarover
een interessante relativerende opmerking gemaakt.Deze discussie is op zichzelf pikant. Ik was er gisteren niet bij, maar
ik geloof dat de nieuwe voorzitter die u gisteren hebt benoemd, iets heeft
gezegd over taal en taalgebruik en de burger. Nou, het is maar goed dat ze
er niet zijn, want ik denk dat geen hond dit had kunnen volgen. Daar is het
allemaal weer net te ingewikkeld voor. Maar ook ik ga daar nu mijn bijdrage
aan leveren. Ik zal u allen recht doen.De heer Koekkoek (CDA):Voorzitter! Ik maak toch bezwaar tegen de opmerking van de minister. Zo
moet hij niet met dit onderwerp omgaan.Minister Dijkstal:Dat ga ik ook niet doen, let maar op.De eerste vraag gaat over de terminologie van artikel 6 van de Grondwet
en luidt of het begrip "levensovertuiging" niet de voorkeur zou moeten hebben
boven het begrip "levensbeschouwing". Het amendement dat inmiddels nr. 9 heeft
gekregen en oorspronkelijk nr. 7 was, gaat daarover. Mijn reactie is als volgt.Artikel 6 van de Grondwet hanteert de term "levensovertuiging". In het
wetsvoorstel is daarvoor in de plaats veelvuldig de term "levensbeschouwelijk"
gebruikt. De redenen daarvoor zijn dat, zoals al is aangegeven, voor "levensovertuiging"
geen bijvoeglijk naamwoord bestaat. Indien het gebruik van het bijvoeglijk
naamwoord "levensbeschouwelijk" wordt vermeden, levert dat constructies op
die in taalkundig opzicht minder fraai zijn te noemen. De grondwetgever heeft
de begrippen "levensovertuiging" en "levensbeschouwing" als synoniemen gezien.
Gebruik van het bijvoeglijk naamwoord "levensbeschouwelijk" is dus niet bezwaarlijk.Vervanging van de redactie van het wetsvoorstel op dit punt zou niet consequent
zijn, omdat het begrip "levensbeschouwelijk vormingsonderwijs", dat veelvuldig
in de onderwijswetgeving voorkomt, wordt gehandhaafd. Ook daar is al op gewezen.
Om deze reden bestaat er een voorkeur voor handhaving van de bestaande tekst.Een andere vraag was of in het kader van dit wetsvoorstel het woord "kerkgenootschap"
in artikel 2, lid 2, BW niet moet worden vervangen. Daar gaat een hele discussie
achter schuil. Mijn antwoord is dat dat niet moet gebeuren. In artikel 2,
lid 2, BW wordt de rechtspersoonlijkheid van kerkgenootschappen erkend, alsmede
van hun zelfstandige onderdelen en van lichamen waarin zij zijn verenigd.
Tijdens de Kamerbehandeling in 1988 van de wijziging van artikel 2, lid 2,
BW is deze vraag reeds door de fractie van de PvdA gesteld. De aanleiding
toen was het commentaar van het NJCM. De gedachte was dat waar artikel 6 van
de Grondwet de vrijheid van het belijden van een levensovertuiging op één
lijn stelt met het belijden van godsdienst en artikel 1 van de Grondwet discriminatie
verbiedt, artikel 2, lid 2, van het BW ook aan genootschappen op andere geestelijke
grondslag rechtspersoonlijkheid moet verlenen.Door de toenmalige minister van Justitie, Korthals Altes, is hierop geantwoord
dat het erom gaat dat kerkgenootschappen volgens Boek 2 rechtspersoon zijn,
waarvan de structuur en inrichting niet door de Nederlandse wet wordt bepaald.
Een regeling van de rechtsvorm van kerkgenootschappen ontbreekt in Boek 2
BW. Dit zou dan berusten op het beginsel van scheiding van kerk en staat.Indien een godsdienstige organisatie een wettelijk geregelde rechtsvorm
aanneemt, is zij nog geen kerkgenootschap in de zin van Boek 2 BW. Een kerkgenootschap
is immers een rechtspersoon van eigen aard en niet een vereniging of een stichting
naar Nederlands recht. De bijzondere, mede historisch gegroeide positie van
kerkgenootschappen zou dus uitsluitend berusten op de scheiding van kerk en
staat. In mijn tekst staat dat het ministerie van Justitie dit standpunt handhaaft,
maar dat kan niet omdat het kabinet met één mond spreekt, nietwaar?De voorzitter:Wilt u uw medewerkers niet via de Handelingen van de Tweede Kamer toespreken?Minister Dijkstal:Daarin heeft u gelijk, voorzitter!Dan is de volgende vraag of zelfstandige onderdelen van genootschappen
op geestelijke grondslag anders dan kerkgenootschappen een kerkelijk monument
in eigendom kunnen hebben. Het antwoord is "nee". Bij artikel 16 van het wetsvoorstel
wordt de Monumentenwet 1988 gewijzigd. In dit artikel gaat het om de omschrijving
van het begrip kerkelijk monument. Het begrip kerkelijk monument wordt uitgebreid,
zodat daaronder mede worden verstaan roerende monumenten welke eigendom zijn
van genootschappen op geestelijke grondslag anders dan kerkgenootschappen.
Er is in de Kamer een misverstand ontstaan over de strekking van dit gewijzigde
artikel, omdat zowel in artikel 2, lid 2, BW als in het voorgestelde artikel
1, onderdeel e, van de Monumentenwet 1988, de termen "zelfstandige onderdelen
van" worden gehanteerd. Deze redactie was nodig, omdat zelfstandige onderdelen
van kerkgenootschappen op grond van het BW ook rechtspersoonlijkheid hebben
en dus een monument in eigendom kunnen hebben.Kortom, artikel 2, lid 2, BW gaat over het hebben van rechtspersoonlijkheid,
terwijl het er in de Monumentenwet om gaat, wie een kerkelijk monument in
eigendom kan hebben.Voorzitter! Dan kom ik bij het amendement van de heer Koekkoek op stuk
nr. 10. Gelet op de reden die voor het indienen van het amendement is aangevoerd,
namelijk om het begrip "genootschap op geestelijke grondslag" te vermijden,
is het volgens mij in ieder geval inconsequent om de term "bekleders van een
geestelijk ambt", onder andere in de Algemene wet inzake de rijksbelasting
en in de Invorderingswet, te handhaven. Ik moet echter zeggen dat ik op zichzelf
tegen het amendement geen overwegende inhoudelijke bezwaren kan hebben. Ik
laat het oordeel aan de Kamer over. Dat geldt trouwens voor alle amendementen.
Wel moet ik erop wijzen dat het overbodig is de zinsnede "een ander godsdienstig
genootschap" aan de tekst toe te voegen. "Genootschap op grond van een levensovertuiging"
omvat alles wat niet is kerkelijk genootschap. Het zit al opgenomen in het
begrip.Voorzitter! Ik heb nog twee punten. Allereerst de vraag van de heer Koekkoek,
of wij na aanneming van die amendementen via de computer in alle wetten kunnen
nagaan of een en ander klopt en de wetten desgewenst kunnen aanpassen. Ik
wil die computer inschakelen, maar mijn hoop is dat alle sterktecijfers van
de politie als eerste daaruit rollen. Ik stel voor, een langere termijn te
nemen voor de beantwoording van die andere vragen. De computers zijn daarop
niet ingericht. Het zit niet op dit soort woorden in het systeem. Zo werkt
het dus niet.De heer Van den Berg heeft twee voorbeelden genoemd en zich afgevraagd
of alles is aangepast zoals beoogd is. Die zekerheid heb ik zeker niet. Om
niet alles overhoop te gooien, zullen wij dat van lieverlee moeten nagaan.
Ik zal zeker de twee voorbeelden die hij noemde – de Gemeentewet en
de Wet op de openbare manifestaties – nagaan en de Kamer daarover schriftelijk
nader informeren. Dan zien wij vanzelf of wij daaraan al dan niet iets moeten
doen.De heer Koekkoek vroeg zich af of het niet nuttig zou zijn de Ambtenarenwet
eens na te kijken op de begrippen van de vrije dagen in relatie tot de verschillende
godsdiensten en of ik bereid ben dit te bespreken met de minister van Justitie.
Dat wil ik zeker doen. Dit is wat mij betreft zo'n onderwerp dat, zonder dat
ik iets toezeg, past in de bredere context waar ik in het begin van mijn beantwoording
melding van maakte.De heer Koekkoek (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor de serieuze wijze waarop
hij het onderwerp heeft behandeld. Waarom hecht de CDA-fractie eraan het begrip
"levensovertuiging" met name te noemen? De minister zei dat bij de grondwetsherziening
die begrippen door elkaar zijn gebruikt. Niet in de Grondwet. Bij "levensovertuiging"
gaat het om de diepste overtuiging van mensen die wat dat betreft met een
godsdienst op één lijn te stellen is, terwijl het begrip "levensbeschouwing"
een veel ruimer begrip is.Over het tweede amendement merkte de minister op dat het begrip "godsdienstig
genootschap" overbodig is. Ik denk het echter niet. Ik wees al op de moskee,
die door een stichting instandgehouden wordt: die valt niet onder het begrip
"kerkgenootschap" en ook niet onder het begrip "levensovertuiging", omdat
dat de niet-godsdienstige overtuiging is. De moskee valt onder "godsdienstig
genootschap".Mijn laatste opmerking betreft de werknemers in de particuliere sector,
die niet eenzelfde recht hebben als de ambtenaren. Daarop sloeg mijn vraag,
of de minister met de minister van Justitie wil bespreken of niet dezelfde
waarborg die voor ambtenaren is opgenomen, ook in het Burgerlijk Wetboek zou
moeten worden opgenomen. Ik ben hem er erkentelijk voor dat hij dat met zijn
collega wil bespreken.De heer Van den Berg (SGP):Mijnheer de voorzitter! Een bekend spreekwoord zegt: ieder vogeltje zingt
zoals het gebekt is. Dat geldt ook in deze Kamer en dat geldt ook voor bewindslieden.
Daar zeg ik ook niets van. De minister heeft zijn eigen stijl, maar ik meen
toch wel te mogen benadrukken dat ook formeel-juridische aspecten hun eigen
waarde hebben en absoluut met de nodige zorgvuldigheid en respect bejegend
moeten worden. Die hebben namelijk grote betekenis. Zeker als wij met de uitvoering
van grondwetsartikelen bezig zijn, kunnen wij niet zorgvuldig genoeg zijn.Ik heb begrepen dat de minister zei dat de genootschappen op geestelijke
grondslag geen zelfstandige onderdelen hebben en dat dat alleen bij kerkgenootschappen
voorkomt. Ik wijs hem erop dat in het voorgestelde onderdeel XVI van dit wetsvoorstel,
de Monumentenwet, juist wel aan de genootschappen op geestelijke grondslag
zelfstandige onderdelen worden toegekend. Hoe verhoudt dat zich tot elkaar?
Anders is het wetsvoorstel op dit punt niet geheel adequaat.De minister heeft naar aanleiding van een aantal vragen die ik heb gesteld
over verwante wetgeving, de Gemeentewet op het punt van de OZB en de Wet openbare
manifestaties, gezegd dat hij zal kijken of die ook aanpassing behoeven. De
strekking van mijn opmerking was echter anders. Ik hecht juist aan die omschrijvingen.
Die zijn ook van na 1983. Mijn vraag was dus niet of die andere wetgeving
aanpassing behoeft, maar waarom dit voorgestelde artikel in de Monumentenwet
niet overeenkomstig die bepalingen was opgesteld. Mijn opmerking leidde dus
eerder tot wijziging van dit voorstel, dan tot wijziging van die andere wetten.
Daar heb ik namelijk niet veel behoefte aan. Mijn opmerkingen hebben juist
tot strekking dat de tekst zoals die in dit voorstel staat, gelet op de andere
bepalingen, enige aanpassing zou behoeven.Minister Dijkstal:Mijnheer de voorzitter! Ik ben blij dat de heer Van den Berg "de minister"
de vrijheid gunt, het op zijn manier te doen. Om ieder misverstand te voorkomen:
ik geef de heer Van den Berg volledig gelijk dat juist de formeel-juridische
aspecten in een wetgevingsproces niet alleen hun waarde hebben maar ook alle
respect verdienen. Ik stel daar slechts tegenover dat ik vind dat de maatschappelijke,
sociale en culturele waarden ook alle respect verdienen. Hetgeen de heer Rehwinkel
daarover globaal heeft opgemerkt, sprak mij aan. Ik wilde daar graag op reageren,
vooral toen na het interruptiedebatje de indruk werd gewekt dat die waarden
totaal buiten de orde waren. Zij passen in het kader van dit wetsvoorstel.
Ik wil mijn steun betuigen aan die bijdrage van de heer Rehwinkel, maar dat
doet niets af aan de bestuurlijk-juridische bijdragen van de heer Koekkoek
en anderen.Voorzitter! Wij zijn toegekomen aan het dessert van de fijnproeverij en
ik ben nu niet in staat om op het punt dat door de heer Koekkoek is opgeworpen –
het amendement inzake de geestelijke grondslag – of het punt dat door
de heer Van den Berg naar voren is gebracht – de aanpassing van deze
wet geplaatst in het kader van de formulering van de andere twee genoemde
wetten – een afdoende reactie te geven. Het lijkt mij het beste schriftelijk
mijn reactie aan de Kamer te doen toekomen. Een en ander kan dan door de Kamer
worden gewogen en daarna kan zij haar besluit kenbaar maken bij de stemmingen
in verband met het wetsvoorstel.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor om, indien de toegezegde nadere informatie tijdig ontvangen
wordt, aanstaande dinsdag over het wetsvoorstel en de ingediende amendementen
te stemmen. Mocht dit niet het geval zijn, dan stel ik voor, de stemming een
week later te doen plaatsvinden.Aldus wordt besloten.De vergadering wordt van 19.22 uur tot 20.50 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19961997-2805-2815.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl