Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 4344-4361

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

06-03-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 59, pagina 4344-4361

06-03-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24707Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over een motie, ingediend in het notaoverleg over structuurverandering elektriciteitssector, te weten:de motie-Lansink over de kerncentrale Dodewaard (25097, nr. 8)Pagina 4341-4344
Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)Pagina 4344-4361
Lijst van ingekomen stukken (donderdag 6 maart 1997)Pagina 4361-4361
Behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 (levering van bouwkavels en van gebouwen) (24703)Pagina 4321-4321
Regeling van werkzaamheden (donderdag 6 maart 1997)Pagina 4340-4341
Voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)Pagina 4321-4340
Presentie en opening (donderdag 6 maart 1997)Pagina 4321-4321

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 91 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet)
(24707).De algemene beraadslaging wordt hervat.Minister Wijers:Voorzitter! Wij waren bij de sectorale vrijstellingen en ontheffingen
gebleven. U had de goede inschatting gemaakt dat dat een apart debat is. Dat
kan vooral voor de heer Van der Ploeg, die ten onrechte heeft gemeend zich
in de verkeerde categorie te moeten positioneren, van betekenis zijn. Hij
wil via een amendement individuele verticale prijsbinding mogelijk maken voor
persorganen. Ik reageer meteen op de opmerking van de heer Van Dijke over
het voorkómen van Engelse toestanden in de dagbladsector.Ik ben niet zo enthousiast over een sectorspecifieke uitzondering voor
de dagbladpers. Wij moeten überhaupt vreselijk uitkijken met sectorspecifieke
uitzonderingen. Ook de heer De Jong heeft daarop gewezen. De Consumentenbond
en de partijgenoot van de heer Van der Ploeg prof. Heertje hebben daar ook
op gewezen.Individuele verticale prijsbinding heeft een horizontale uitwerking. Krant
X kost overal evenveel. Bovendien hanteren alle uitgevers individuele verticale
prijsbinding, dus dit werkt als collectieve prijsbinding, hoewel de heer Van
der Ploeg dat blijkens zijn amendement niet wil. De markt wordt op deze manier
wel erg dichtgetimmerd. Dat leidt tot hoge prijzen.Ik heb daar een aantal interessante getallen over. EM toont aan dat de
prijzen van de losse verkoop van alle grote dagbladen de laatste tien jaar
twee keer zo snel zijn gestegen als de abonnementsprijzen. Terwijl bijvoorbeeld
de abonnementsprijs van De Telegraaf in elf jaar met 40% is gestegen, is de
losse verkoopprijs daarvan in elf jaar met bijna 90% gestegen. De prijsstijgingen
bij de Volkskrant waren respectievelijk 53% en 105%. De stijgingen bij de
andere kranten waren alle in dezelfde orde van grootte. De abonnementsprijs
is dus al fors gestegen, maar de prijsstijging van de losse verkoop is, zo
mag ik toch wel zeggen, exorbitant geweest. Als de prijsstijging in de losse
verkoop dezelfde was geweest als die van de kwartaalabonnementsprijs in tien
jaar, was het dagblad gemiddeld 40% tot 50% goedkoper geweest in de losse
verkoop. Uitgaande van 40 cent – ik blijf aan de voorzichtige kant –
en 500.000 per dag verkochte losse nummers, komt dat jaarlijks neer op ruim
60 mln. extra kosten voor de consument van hetgeen de heer Van der Ploeg wil
faciliteren. Dan zeg ik: hoezo koopkracht? Of is het soms zo dat het losse
dagblad niet thuishoort in de intussen beroemde trits van spijkerbroeken,
spruitjes en cd's? Het kan toch niet de bedoeling van de heer Van der Ploeg
zijn om deze "randseeking" van uitgevers te faciliteren?Voor wettelijke vrijstelling moet ook voldaan worden aan criteria die
voor individuele ontheffing gelden. Ik heb geen begin van een betoog op dit
punt gehoord. Waar nodig kan met een individueel ontheffingssysteem maatwerk
worden geleverd. Dat werkt ook veel beter. Ik ben eerlijk gezegd bang dat
hier sprake is – ik ben daar eigenlijk van overtuigd – van de
invloed van een van de best georganiseerde lobby's. In dit geval is dat dan
de uitgeverssector, die de afgelopen decennia op tal van terreinen erin geslaagd
is om deze sector met kartelregelingen dicht te timmeren. Ik stel liever de
consument centraal. De DG van de kartelautoriteit kan zeker ook rekening houden
met pluriformiteitsoverwegingen. Ik ontraad dus aanvaarding van het amendement.Ik wil nog wat dieper op ingaan op een aantal vaak gehoorde argumenten
rondom dit thema. Het eerste is dat er een prijsoorlog komt door een verbod
op een individuele verticale prijsbinding. Het is zeker zo dat door de nieuwe
wet meer vrijheid ontstaat. Maar wat is er nu eigenlijk tegen – ik noem
maar iets – als je bij een tankstation een gratis krant zou krijgen?
Wat is ertegen als een consument bij het sluiten van de markt om vijf uur
een goedkoop krantje kan krijgen, zoals op sommige echte markten het geval
is? Dat zou in het belang van de consument zijn, maar het zou ook in het belang
van de uitgevende retailer kunnen zijn. Het kan leiden tot meer afzet. Waarom
geven wij de retailers niet meer vrijheid op lokaal niveau ten aanzien van
prijzen? Waarom moet een krant in de Biesbosch en in elke winkel in Roodeschool
evenveel kosten? Ik stel die vragen toch maar. Waarom moeten wij de retailers
die principiële vrijheid ontnemen? De kans dat retailers echt langdurig
gaan stunten met de prijzen van dagbladen, is mijns inziens nogal klein. Hun
financiële ruimte is daarvoor te beperkt. In het Verenigd Koninkrijk
is enkele jaren geleden een forse prijsconcurrentie opgetreden bij de losse
verkoop. Die concurrentie vond echter niet plaats tussen retailers, maar tussen
uitgevers. Dus een vrees voor een prijsoorlog op retailerniveau lijkt mij
wat overdreven. De vergelijking met het Verenigd Koninkrijk gaat hier dus
niet op. Mijn verwachting is dat de kans dat hier Engelse toestanden optreden,
niet zo groot is. Ik kan dat overigens niet bewijzen.Een tweede argument dat wordt gehanteerd, wat op zichzelf zorgelijk zou
zijn als dat zou gebeuren, is dat het abonnementensysteem in gevaar komt als
je individuele verticale prijsbinding verbiedt. Ik geloof daar niet zo in.
Abonnementen bieden mijns inziens voor veel lezers grote voordelen. Het systeem
zal niet zo snel instorten. Daarbij komt – en dat is toch ook een stelling
die de heer Van der Ploeg ook vaak hanteert – dat systemen van dienstverlening
naar de klanten op zichzelf niet heilig zijn. Het biedt de uitgever natuurlijk
voordelen qua inkomsten. Er is sprake van lezersbinding. Het systeem is voor
consumenten die slechts af en toe een krantje willen kopen, bijvoorbeeld studenten
of mensen uit lagere-inkomensgroepen, echt duur. Ook die consumenten wil ik
met dit wetsvoorstel tegemoetkomen. Abonnementen zijn dus primair een uitgeversbelang.
Dat is niet hetzelfde als het algemeen belang of het consumentenbelang. Waarom
moeten wij toestaan dat uitgevers het marketinginstrument van de prijs monopoliseren?
Pluriformiteit is voor dit amendement ook al geen argument. In het Verenigd
Koninkrijk is er alleen losse verkoop, maar meer pluriformiteit dan in Nederland
in termen van dagbladen met een onafhankelijke redactie. Waarom zou minder prijsconcurrentie meer concurrentie op inhoud mogelijk maken?
In de Verenigde Staten geldt ook geen prijsbinding. Dat geldt ook voor het
Verenigd Koninkrijk. De heer Smaling, een redelijk bekende dagbladuitgever,
heeft dat tijdens de hoorzittingen ook erkend.Een derde argument is dat het retoursysteem instort zonder die verticale
prijsbinding. Welnu, het retoursysteem kan uitstekend bestaan zonder vaste
retailprijs. De retoursystematiek – dit is een afspraak tussen de uitgever
en de retailer, dat overblijvende exemplaren door de retailer worden geretourneerd
tegen inkoopprijs – staat geheel los van de verkoopprijs. Kijk bijvoorbeeld
naar Zweden: daar is geen individuele verticale prijsbinding toegestaan, maar
er is wel een retoursysteem. Het is niet eens nodig om een ontheffing te vragen
voor het retoursysteem. Zonder individuele verticale prijsbinding is zo'n
systeem geen mededingingsbeperking. Voor het retoursysteem is het nodig dat
per retailer de inkoopprijs wordt bijgehouden. Is dat een bezwaar? Absoluut
niet, tegenwoordig met de informatietechnologie is dat geen probleem. Het
amendement is dus ook niet nodig om het retoursysteem mogelijk te maken. Dit
wat betreft de perskant.De heer Van Middelkoop (GPV):Voorzitter! Kan de minister aan de hand van de wetstekst mij uitleggen
op grond waarvan de DG, zoals de minister het zei, rekening kan houden met
de pluriformiteit? Dat haal ik namelijk niet zo uit de wet, eerlijk gezegd.
Of je moet het artikel 17, waar het om zal gaan, wel buitengewoon ruim uitleggen.
Ik wil even het gewicht van dit argument proberen te wegen.Minister Wijers:Geeft u mij daar even tijd voor, want ik moet het even opzoeken. Ik heb
dat artikel nu niet paraat. Als mij dit zo meteen even kan worden aangereikt,
dan kom ik daar straks graag op terug, want het is een terechte vraag. Ik
kom daar straks op terug tijdens mijn inbreng in eerste termijn, als mijn
medewerkers hard genoeg lopen.Voorzitter! Ik kom op het thema van de ziekenfondsen. Daar is, overigens
begrijpelijk, op enige toonhoogte naar gevraagd door de heer Van der Ploeg
en ook door mevrouw De Koning. Laat ik even vooropstellen dat mijns inziens
achter de discussie een zorg zit – dat proef ik met name in de discussie
tussen de heer Van der Ploeg en mevrouw Voûte – als zou hierbij
sprake zijn van een bepaalde visie ten aanzien van de rol van ziekenfondsen
in het zorgstelsel. Ik realiseer mij dat dit een discussie is, die niet geheel
waardevrij is, naar aanleiding van een artikel of interview – dat weet
ik niet meer, want die volgen elkaar zo vaak op – van of met de heer
Bolkestein, vrij recentelijk.Voorzitter! Dat thema is niet aan de orde in de Mededingingswet en voorzover
het wel aan de orde zou zijn, mag er geen misverstand over bestaan dat het
kabinet, maar ook deze minister uit D66, wat betreft de visie over de zorg
en de ziekenfondsen te dien aanzien wat dichter bij de heer Van der Ploeg
staat dan bij het VVD-standpunt, althans het standpunt van de politiek leider
van de VVD; als mevrouw Voûte zich daar in de discussie al mee zou hebben
geïdentificeerd. Het is ook absoluut niet de bedoeling dat ik belangrijke
thema's zoals structurering van de gezondheidszorg – maar het geldt
ook voor cultuur en milieu – zou willen overlaten aan de wijsheid van
de directeur-generaal van de kartelautoriteit. Dat zou te gek zijn voor woorden,
want dat zijn nu precies het type structuurdiscussies die je in eerste instantie
in het kabinet, maar vervolgens in het wetgevende overleg met elkaar zou moeten
hebben. Dat leent zich ook niet voor een discussie of delegatie op armlengteafstand
van een minister. Al die thema's zijn voor mij, net zoals voor de heer Van
der Ploeg, partijpolitiek gesproken – als ik dat een keer als minister
mag zeggen – hot issues die onderhevig zijn aan politiek debat, maar
waarover tussen de heer Van der Ploeg en zijn partij en mijn partij –
en überhaupt binnen paars, naar ik hoop – niet al te veel verschil
van mening bestaat.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Ik weet niet wat de minister zonet suggereerde, maar laat
er geen enkel misverstand over bestaan dat ik achter de mening van mijn fractievoorzitter
Bolkestein sta.Minister Wijers:Ik meen het in een krant gelezen te hebben: er was ook een zekere opwinding
over, als zou uw politiek leider op een gegeven moment gesuggereerd hebben
dat de ziekenfondsen hun beste tijd achter zich hebben en dat het met de ziekenfondsen
in de toekomst wel eens afgelopen zou kunnen zijn. Ik wilde daar gewoon even
mijn eigen mening over geven, niet alleen omdat die spoort met wat mevrouw
Borst zegt en wat het kabinetsstandpunt is, maar omdat het toch de geladenheid
was van de discussie. Die uitspraak of suggestie is niet mijn visie. Ik zou
het fundamenteel verkeerd vinden – dan hebben wij het over de inrichting
van de Mededingingswet – als ik in zo'n discussie over de hoofdelementen
van de zorg en over wat wij wel in termen van solidariteit en toetreding regelen
en wat niet, ook maar de suggestie zou hebben gewekt, of dat de wet ook maar
de suggestie zou wekken, dat dit iets is wat je regelt via de DG van de kartelautoriteit.
Dat zou ik dus staatsrechtelijk totaal verkeerd vinden.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Ik wil twee opmerkingen maken, voorzitter. Ten eerste; ik sta achter de
uitspraken van mijn fractievoorzitter, uiteraard. En ten tweede; de inhoud
van die uitspraken heeft te maken met de politieke visie van de VVD en niet
met de inhoud van de Mededingingswet. Dat zijn twee verschillende zaken.Minister Wijers:Maar discussies als deze zijn natuurlijk nooit waardevrij. Dat proefde
ik gisteren goed.De heer Rabbae (GroenLinks):De minister is zich er, als lid van het kabinet en als lid van D66, van
bewust dat juist bepaalde cruciale thema's op ministersniveau geregeld moeten
worden. Mijn vraag is welk licht hij ziet tussen datgene wat hij net heeft
gezegd en het amendement-De Jong.Minister Wijers:Nogmaals, dat is het verschil tussen casuïstiek en structuur. Wat
ik niet wil, is dat bij de individuele behandeling van mededingingsgevallen
permanent de vraag kan worden gesteld of er andere aspecten dan de economische
ordening een rol horen te spelen. Dergelijke vragen, die een politieke structuur
hebben, horen te worden beantwoord op het niveau van de wetgever. En daar
heeft ook wetgeving consequenties voor. Stel dat wij de conclusie
trekken dat er ten principale moet worden geconcurreerd in de gezondheidszorg
met het oog op de premies. Ik ben het daar niet mee eens, maar stel dat die
conclusie wordt getrokken. Dan hoort daarover een politieke discussie plaats
te vinden op het niveau van het kabinet. Ik wil niet dat die discussie wordt
gevoerd aan de hand van een specifiek geval – vrije nominale premies,
concurrerende ziekenfondsen – dat voorligt bij de kartelautoriteit.
Dat is de essentie. Ik denk, gehoord de discussie van vandaag, dat er inderdaad
sprake is van een misverstand. Wij zijn het materieel met elkaar eens. Maar
ik vrees dat met dit amendement, zoals het is vormgegeven, precies het tegenovergestelde
wordt bereikt van datgene wat de indieners beogen.Ik blijf in dit verband bij de ziekenfondsen. Nogmaals, het gaat hierbij
om een brief die ik samen met mevrouw Borst heb gestuurd. De Mededingingswet
is van toepassing op afspraken die economische actoren in vrijheid kunnen
maken. Zoals ik zei, kan de vrijheid per markt verschillen. Dat is afhankelijk
van de ruimte die andere wetgeving biedt. Zo mogen ziekenfondsen niet discrimineren
bij de toegang tot de verzekering. Het is wettelijk geregeld dat de ziekenfondsen
eenieder onder de loongrens zonder onderscheid moeten accepteren. Risicoselectie
is dus niet mogelijk. Klaar! Ik geef nog een voorbeeld. Ziekenfondsen zijn
verplicht om een wettelijk pakket te bieden. Daar is geen ruimte voor concurrentie.
Helder! Nog een voorbeeld. De inkomensafhankelijke premie wordt door de overheid
vastgesteld. De solidariteit komt dus niet in gevaar. Daar gaat de DG kartelautoriteit
niet over. Daar moet hij van afblijven. Daar gaat ook de Mededingingswet niet
over. Dat regelen wij via aparte sectorwetgeving. De regering en de Tweede
Kamer staan dus aan het roer bij het bepalen van de ruimte voor concurrentie
en dus ook de ruimte die de NKA zou behoren te hebben. Waar op bijzondere
markten ruimte wordt gemaakt voor vrije transacties, wordt geleidelijk aan
ook de Mededingingswet van toepassing vanuit één normenstelsel.
Wat betekent dit voor de ziekenfondsen? Op de terreinen waar de overheid nadrukkelijk
concurrentie heeft gewild, is de Mededingingswet van toepassing. Ik zal enkele
voorbeelden geven. Ik noem de kartelvorming over de hoogte van de nominale
premie. Ik noem tevens de kartelvorming over de afbakening van werkgebieden.
Ook wijs ik op afspraken om bepaalde zorgaanbieders niet te contracteren.
Te denken valt aan de postorderfarmacie. Ook het omgekeerde kan gelden, namelijk
dat alleen leden van een bepaalde groep worden gecontracteerd. Ik noem deze
voorbeelden, omdat ook de heer Oudkerk, lid van de fractie van de PvdA, hierop
heeft aangedrongen in het debat over de gezondheidszorg. Op dat punt moeten
wij dus de Mededingingswet toepassen. Dat is daar een uitmuntend instrument
voor. Wij kunnen al wat doen met de huidige wet, maar het zou mooi zijn als
wij de nieuwe wet kunnen toepassen. Ik kan mij niet voorstellen dat de Kamer
wil dat wij geen instrument zouden hebben om die vormen van kartellering tegen
te gaan. Daar hebben wij het nu in feite over. Ik hoop aan de hand van dit
voorbeeld duidelijk gemaakt te hebben wat de intentie is en dat wij materieel
niet van mening verschillen.Een aantal afgevaardigden heeft het thema van de banken en de verzekeraars
aan de orde gesteld en gevraagd waarom er in de Mededingingswet een vrijstelling
is wat betreft het concentratietoezicht. Het uitgangspunt van de wet is dat
mededingingsregels voor concentratie in het hele bedrijfsleven gelijk zijn
en consequent worden toegepast. Dat geldt ook voor het buitenland. De mededingingstoets
bij concentraties in de financiële sector wordt daar verricht door de
mededingingstoezichthouder, behalve in Italië, zei mevrouw De Koning
terecht. Maar dat is ook een heel speciaal land. Het is een brede toets. Het
betreft het solvabiliteitstoezicht, maar ook de toets op ongewenste machtsconcentratie.
Voor de afbakening tussen beide is onderzoek nodig naar de manier waarop mededinging
en solvabiliteit worden afgewogen. Hangende dat onderzoek is een toets door
twee instanties ongewenst. Zo'n toets kost tijd. Het is een buitengewoon complexe
materie. In de tussentijd moet bijvoorbeeld ingeval van dreigende deconfitures
de zaak afgehandeld kunnen worden. Zolang dat onderzoek niet is afgesloten,
hebben wij gezegd: don't rock the boat. Daar is het allemaal te gevoelig voor.
Dat is overigens niet het argument zolang het geen ZBO is. Dat is een vals
argument. Het zou een rare suggestie zijn om de rest van het bedrijfsleven
met een minder afhankelijke kartelautoriteit op te zadelen, maar dat niet
te laten gelden voor de banken en de verzekeringssector. Dat is natuurlijk
niet het geval. Dat argument is niet valide. Het gaat om de vraag of je die
zaken goed kunt separeren en, zo ja, hoe je dat doet. Dan kun je de zaak scheiden.
Om lopende dat onderzoek in deze zeer gevoelige sector allerlei onzekerheden
te creëren, met het gevaar van financiële deconfitures, wordt er
nu een onderzoek verricht. Om die reden ontraad ik het amendement op stuk
nr. 25. Ik wil overigens graag snel duidelijkheid creëren.Mevrouw De Koning (D66):De minister zegt dat het nooit de bedoeling kan zijn dat die banken en
verzekeraars onder een minder toezicht zouden vallen, maar hij heeft in zijn
nota naar aanleiding van het verslag duidelijk gemaakt dat de Nederlandse
vereniging van banken ervan uitgaat dat dit een uitzondering is met een permanent
karakter.Minister Wijers:Ik kan mij voorstellen dat zij dat zo opschrijven, maar het is wel een
tikkeltje te veel van het goede. Wij hebben het gedefinieerd, zoals wij dat
hebben gedaan. Wij lopen niet vooruit op de resultaten, want als je een onderzoek
verricht, moet je dat met een open mind doen. Wij kijken natuurlijk wel, vanuit
de principes van de Mededingingswet, of het mogelijk is om die zaken te separeren.
Alleen als dat onmogelijk zou blijken te zijn, objectief vastgesteld, of zeer
grote onzekerheden zou geven, zoals gevaar voor onhelderheid in het financieel-economische
systeem, doe je het niet. Anders doe je het natuurlijk wel en niet net andersom.Mevrouw De Koning (D66):Wat is dat voor onderzoek?Minister Wijers:Het is een onderzoek waarin wordt gekeken naar die complexe wereld, waarin
ook nog andere toezichthouders bezig zijn. Het is een heel complexe wereld.
Allemaal kleine schroefjes en moertjes, die je goed moet analyse ren
voordat je er een component uithaalt en apart zet. De dingen hangen namelijk
toch een beetje samen.Mevrouw De Koning (D66):Is dat onderzoek gekoppeld aan artikel 16? Wij hebben het nu over artikel
32. Artikel 16 is het artikel dat die overgangsperiode van vijf jaar regelt,
met de afbakening tussen de verschillende andere aparte toezichthouders. Wij
hebben het nu over het uitzonderingsartikel 32, waarin geen koppeling is gemaakt.
Het gaat gewoon om een vrijstelling, zonder meer.Minister Wijers:Ik wilde net zeggen dat ik de Kamer, mede namens collega Zalm, een nota
toezeg. Dat is op zichzelf al een indrukwekkende beleidsdaad. In deze nota
wordt de samenwerking tussen de NKA en de financiële toezichthouders
uitgewerkt. Daarbij gaat het om de inbreng van de NKA ten aanzien van het
creëren van waarborgen voor een consistente mededingingstoets bij concentraties.
Wij willen niet dat er uiteenlopende normen ontstaan. Ik noem onder andere
de snelheid waarmee die samenwerking kan verlopen en de transparantie van
afweging tussen de mededingingstoets en de bedrijfseconomische toets. De zaak
wordt zorgvuldig geanalyseerd en in onderdelen opgesplitst. Dat onderzoek
kost even tijd, maar moet ook niet al te lang duren.Mevrouw De Koning (D66):Er wordt ons gevraagd akkoord te gaan met deze wet, terwijl u ervoor pleit
artikel 32 te handhaven. Moeten wij dan later proberen dat artikel weer uit
de wet te verwijderen? Dat is natuurlijk flauwekul.Minister Wijers:Aan de hand van de uitkomst van het onderzoek kun je een beslissing nemen.Mevrouw De Koning (D66):Wij maken nu, na 40 jaar, een wet. Moeten wij daarin een artikel opnemen
dat eventueel na een halfjaar op basis van onderzoeksgegevens weer geschrapt
moet worden? Dat is toch onzin.Minister Wijers:Het amendement op stuk nr. 25 gaat verder dan mevrouw De Koning nu zegt.Mevrouw De Koning (D66):In dat amendement wordt voorgesteld artikel 32, de vrijstelling, uit de
wet te schrappen.Minister Wijers:Daarmee wordt vooruitgelopen op het onderzoek en op de evaluatie. Ik wil
de beslissing over de vrijstelling afhankelijk maken van de uitkomsten van
de evaluatie.Mevrouw De Koning (D66):Dat begrijp ik heel goed. Maar als artikel 32 wordt gehandhaafd, wordt
evenzeer vooruitgelopen op de evaluatie. Eigenlijk is dat nog veel ingrijpender
dan mijn voorstel.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Ik kan de minister van Economische Zaken niet volgen. Hij
werkt in nauw overleg met minister Zalm en hij is op de hoogte van hetgeen
zich afspeelt in de verzekeringswereld. Het wil er bij mij niet in dat eerst
nog nader onderzoek nodig is voordat een protocol kan worden vastgesteld.
Ik ben overigens bang dat er een soort "protocoldiarree" ontstaat. Grosso
modo kan gezegd worden dat de voornaamste taak van de toezichthouders op banken
en verzekeraars het bewaken van de continuïteit in en de transparantie
van de sector is. Via goed management moet gestreefd worden naar zomin mogelijk
faillissementen. De taken van de toezichthouders zijn erop gericht dat er
geen schade wordt toegebracht aan de cliënten. Een aantal mededingingsaspecten
is daarin echter niet opgenomen. Het gaat toch om een generieke regeling?
Taken van de bijzondere toezichthouders gericht op de continuïteit van
de sector zijn prima, maar het generieke toezicht op de mededingingsaspecten
is kennelijk het terrein van de minister van Economische Zaken.Minister Wijers:Als het mogelijk is om een scheiding aan te brengen, zullen wij dat doen.
Eigenlijk zie je hier het probleem ten aanzien van de regulators en de mededingingsautoriteiten.
Het gaat nu even alleen over de concentratie, wat op de andere mededingingsaspecten
is de wet van toepassing. Op dit terrein zijn twee gevestigde regulators al
gedurende lange tijd aan het werk. Sommigen beweren dat er een relatie is
tussen bedrijfseconomisch toezicht en mededingingsaspecten. Wij moeten proberen
die zaken goed te scheiden. Ik ben het wel met u eens, als wij erin slagen
een en ander goed te scheiden, dat het heel erg voor de hand ligt dat het
concentratietoezicht door de NKA wordt gedaan, evenals voor andere sectoren
geldt. Maar wij zullen dat onderzoek even moeten afmaken.De heer Rabbae (GroenLinks):U waarschuwt de Kamer voor de sterkte van de lobby van de uitgevers. Ik
denk dat u waarschijnlijk ook zult zwichten voor de sterke lobby van deze
sector in de samenleving, waarschijnlijk aangevoerd door uw collega Zalm van
Financiën.Minister Wijers:Nee, dat valt wel mee. Moet u maar eens kijken naar wat wij hebben gedaan
met de Wet assurantiebemiddeling. U hoeft dus niet bang te zijn dat wij voor
lobby's wijken als wij denken dat wij ons huiswerk goed gedaan hebben. Dat
komt wel goed.Voorzitter! Overigens kan artikel 32 via een koninklijk besluit terzijde
worden gesteld. Er is dus geen wetswijziging nodig om na onderzoek de NKA
bevoegd te maken ten aanzien van banken en verzekeringsmaatschappijen.Mevrouw De Koning (D66):Wat een geruststelling.De heer Van der Ploeg (PvdA):Ik snap het nog niet helemaal. Voor de financiële wereld is er een
wet van het toezicht op het toezicht, waarbij het gaat om zaken als solvabiliteit,
betrouwbaarheid en kennis van de bestuurders en dergelijke. Bij deze wet gaat
het erom dat er soms misbruik gemaakt kan worden van machtsposities. Daarom
is een belangrijk deel van deze wet ook gericht op toezicht op fusies. Dat
is een wezenlijk andere invalshoek. Ik ben haast geneigd – dat komt
toch niet zo vaak voor – het met de heer Rabbae eens te zijn. Hij vroeg
zich af waarom het nu juist niet wordt gedaan. Als er nu ergens een bolwerk
is waarin veel belangen samenkomen, waarbij eventueel sprake kan zijn van
schade voor de consument, dan is het dit wel. Ik ben nog niet overtuigd door
de argumenten van de minister, waarom dit toezicht niet nu geregeld kan worden
en er een uitzondering gemaakt moet worden voor het bank- en verzekeringswezen.
Als uit het onderzoek blijkt dat het echt niet valt te scheiden,
kan er altijd nog een uitzondering geregeld worden. Nu wordt de zaak omgedraaid.Minister Wijers:Er wordt nu verondersteld dat ik er principieel tegen ben, alsof ik de
brief van de Nederlandse vereniging van banken zou onderschrijven.De heer Van der Ploeg (PvdA):Die heb ik nooit gelezen, maar het lijkt mij gewoon principieel juist.Minister Wijers:Zover ga ik niet. Ik zeg alleen dat men zich moet realiseren dat dit geen
Greenfieldoperatie is. Er zijn al twee toezichthouders met een gevestigde
praktijk. Lopende het onderzoek is het, zeker gezien alle vraagstukken die
zich in deze sector voordoen als het gaat om controle en de risico's die daaraan
verbonden zijn, erg gevaarlijk om een soort interregnum of onduidelijkheid
te creëren. De minister van Financiën en ik willen alleen even de
tijd om de zaak uit te zoeken voordat wij een principiële beslissing
nemen. Ik ben het overigens met uw stelling eens dat als blijkt dat die zaak
goed te separeren is, er natuurlijk niets tegen is om het concentratietoezicht
onder de NKA te brengen. Integendeel.De heer De Jong (CDA):Ik voel er in elk geval niets voor wanneer ons amendement wordt aangenomen
en artikel 32 wordt geschrapt, dat er een periode ontstaat waarin er twee
vormen van concentratietoezicht naast elkaar op de banken bestaan. Als ons
amendement wordt aangenomen, moet er een wijziging van de Wet toezicht kredietwezen
en de Wet toezicht verzekeringswezen aan de Kamer worden voorgelegd, anders
is voor mij de lol er een beetje af. Ik krijg graag helderheid van de minister
op dit punt.Minister Wijers:Met alle respect, maar de Kamer dient amendementen in. Ik heb al eerder
gezegd dat ik daar niet zo'n behoefte aan heb. Moet ik nu ook nog eens de
consequenties van het aannemen van het amendement voor mijn rekening nemen.
Maar goed, ik moet er even over nadenken. Uw opmerking lijkt mij erg zinnig.
Als je niet wilt dat er twee vormen van toezicht naast elkaar bestaan, zal
dat consequenties hebben voor de twee wetten die u zojuist noemde.Mevrouw De Koning (D66):U gaf zojuist aan dat artikel 32 terzijde of buiten werking kan worden
gesteld. Je zou je ook kunnen voorstellen dat het amendement wel wordt aangenomen
en dat er, als daar aanleiding toe is, alsnog bij AMvB aanvullende maatregelen
genomen kunnen worden. Dat lijkt mij een zuiverder redenering.Minister Wijers:Met u meedenkend, maar daarmee niet instemmend, betekent dit dat het gehele
vraagstuk dat door de heer De Jong aan de orde is gesteld, op dat tijdstip
opgelost moet zijn.Mevrouw De Koning (D66):Mijn motivatie is dat dit niet aangaat, ook niet voor de beeldvorming.
Het betreft een terrein waarop nota bene ongeveer geen concurrentie meer mogelijk
is, want de grote jongens hebben elkaar al gevonden. Nergens in Europa bestaat
een dergelijke uitzondering. Je kunt niet met droge ogen zeggen dat dit niet
voor banken en verzekeraars geldt. Daar gaat het om.Minister Wijers:Dat zegt het kabinet niet. Het kabinet zegt, zijn huiswerk nog niet af
te hebben.Mevrouw De Koning (D66):Absoluut niet. In artikel 32 van het wetsvoorstel wordt gesteld dat het
bepaalde in voorgaande artikelen niet geldt voor het bank- en verzekeringswezen.Minister Wijers:Dat geldt tot er maatregelen zijn genomen.Mevrouw De Koning (D66):Dat staat er niet bij. In artikel 16 staat wel dat er afbakening moet
plaatsvinden ten aanzien van andere toezichthouders. Dit is een complete,
gewone, ongecensureerde, ongestructureerde vrijstelling. Punt. Daar hebben
wij geen zin in.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Ik breng toch enige nuancering aan. In de memorie van toelichting
is opgenomen dat banken en verzekeraars er voor de eerste vijf jaar buiten
vallen. Daarna zal, waarschijnlijk naar aanleiding van een onderzoek, bekeken
worden of de mededingingsconcentratieaspecten naar de mededingingsdienst gaan.
Deze dienst zou in eerste instantie geëvalueerd worden na vijf jaar.
Ik heb analoog daaraan geredeneerd dat op eenzelfde termijn ook het concentratietoezicht
op banken en verzekeraars wordt ondergebracht bij het zelfstandig bestuursorgaan
of de onafhankelijke autoriteit. Ik heb gisteren daarvoor een termijn van
drie jaar voorgesteld, omdat de mededingingsautoriteit na drie jaar zal worden
geëvalueerd. Om die reden ben ik van vijf naar drie jaar teruggegaan.
Daarvoor geldt geen ander argument.Minister Wijers:Dan heb ik uw woorden verkeerd begrepen. Ik meende dat u suggereerde dat
er een relatie was met de overgang naar een ZBO. Dan zou men goed genoeg zijn
om toezicht te houden op de concentratievorming bij banken en het verzekeringswezen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Mijn redenering is analoog aan die in de memorie van toelichting.Minister Wijers:Voorzitter! Ik kom terug op de vraag van de heer Van Middelkoop. Hij heeft
gelijk dat het thema van de cultuur niet in artikel 17 is opgenomen, maar
in de memorie van toelichting, de paragrafen 6.1.4 en 6.2. Ook vaste jurisprudentie
van het EG-mededingingsrecht werkt rechtstreeks door. Er is dus geen twijfel
over mogelijk. Ik verwijs naar de welwillende houding van de Commissie ten
aanzien van verschillende nationale boekenprijsarrangementen. In die zin voorziet
de wet erin en kan een en ander worden meegewogen, als de jurisprudentie daartoe
aanleiding geeft. Stelt de heer Middelkoop er prijs op dat ik op dit punt
citeer uit de stukken, of heb ik zijn vraag hiermee voldoende beantwoord?De heer Van Middelkoop (GPV):Voorzitter! Ik ben er niet echt van onder de indruk. Omdat wij toch volgende
week verdergaan, is het wellicht goed als die teksten worden uitgedeeld. Het
betreft een onderdeel uit een veel breder debat over de dagbladsector. Ik
denk dat ook andere collega's gediend zijn met deze argumentatie. Ik ben niet
direct onder de indruk van jurisprudentie op Europees niveau, want ik heb
hier met nationale wetgeving te maken. Als het argument van
de minister, dat de DG rekening kan houden met pluriformiteit, substantie
heeft, moet dat zijn terug te vinden in een wettelijke bepaling in deze wet.
Dat is niet het geval.Minister Wijers:Ik zal niet citeren, zeker niet als de inschatting is dat de tweede termijn
pas volgende week wordt gehouden.De voorzitter:Ik heb het idee dat de eerste termijn van de zijde van de regering nog
enige tijd in beslag zal nemen. Ik voel er niets voor om de tweede termijn
in tweeën te knippen. Daarvoor moet volgende week een behoorlijke tijd
worden uitgetrokken.Minister Wijers:Vanavond kan niet, begrijp ik?De voorzitter:Dit huis sluit donderdags, in het kader van de variabele openingstijden,
om half zeven.Minister Wijers:Ik ga volgens mij niet over de openingstijden van het parlement, want
dat is geen winkel. I'm tempted.De heer Van Middelkoop (GPV):Maar er zijn wel klanten.De heer Rabbae (GroenLinks):Met andere woorden: dit is een heel andere winkel!Minister Wijers:Met een beter assortiment.Voorzitter! Ik kom bij het thema "concurrentievervalsing", een aan de
werkgroep-Cohen gerelateerd thema. Voor het thema "oneerlijke concurrentie"
is door de Kamer terecht aandacht gevraagd. Daarover wordt een breed gedragen
amendement ingediend. Laat ik duidelijk zijn en zeggen dat dit een heel belangrijke
materie is. Ik ben het volstrekt met de Kamer eens dat het niet mag voorkomen
dat wij scherpe regels aan ondernemingen opleggen en het "eigen huis" niet
op orde brengen. Als publieke spelers concurreren met private spelers, geldt
de eis van een gelijk speelveld. Dat is mijn inzet. Daarom heeft het kabinet,
overigens op mijn initiatief – daarbij werd ik overigens ook gedreven
door vragen van mevrouw De Koning – het MDW-project markt en overheid
gestart, de zogenaamde werkgroep-Cohen. Zij kreeg de opdracht een diepgaande
analyse te maken, de huidige instrumenten te bekijken en aanbevelingen te
doen voor nieuwe instrumenten. In september 1996 is een tussenrapport verschenen.
Dat laat zien dat het echt gaat over een heel breed en divers vraagstuk. Het
gaat over alle departement, over veel ZBO's, andere overheden, lagere overheden
en overheidsbedrijven. Het gaat dus tot in de haarvaten van de publieke dienst.Wat zijn de voorlopige conclusies van het tussenrapport? 1. Er moeten
gelijke concurrentiecondities zijn voor alle overheden die de markt in concurrentie
met derden betreden. 2. De ordeningsregels dienen vooraf goed te worden bepaald.
Dat dient dus niet achteraf op basis van klachten te gebeuren. 3. Zorg ervoor
dat er een onafhankelijke toezichthouder is waarop het bedrijfsleven een beroep
kan doen. De werkgroep-Cohen is nu bijna klaar. Zij is bezig met het maken
van een eindrapport; dat weet ik. In het debat over de Wet energiedistributie
in de Eerste Kamer heb ik toegezegd dat ik er mij maximaal voor zal inzetten
nog dit jaar een kabinetsstandpunt daarover kenbaar te maken. Ik zeg er wel
bij dat dit heroïsch is. Iedere minister heeft namelijk wat dat betreft
een aantal lijken in de kast; iedere minister heeft belangen. Het zal best
moeilijk zijn om algemene principes makkelijk te formuleren als die ook consequenties
hebben voor de eigen achtertuin.Eén ding kan ik wel zeggen: je kunt oneerlijke concurrentie niet
alleen met de mededingingsregels rechttrekken. Wat kan de Mededingingswet
wel en niet uitrichten tegen oneerlijke concurrentie? Laat ik eerst zeggen
wat zij wel kan.Artikel 24, misbruik machtspositie, kan worden ingezet. Doordat de Mededingingswet
aansluit op de EG-regels gaat ook de EG-doctrine rond oneerlijke concurrentie
voor de Mededingingswet gelden. Ik geef twee voorbeelden. 1. Als een overheidsbedrijf
de monopoliepositie misbruikt door winst over te hevelen naar een andere markt,
kruissubsidies, is daartegen op te treden uit hoofde van de Mededingingswet.
2. Een overheidsbedrijf dat concurrenten op een andere markt uitsluit van
essential facility, bijvoorbeeld een toegang tot een haven of energiekabel,
pleegt misbruik. De doctrine die wij nu toepassen, gaat dus verder dan de
oude praktijk van de Wet op de economische mededinging. Er verandert dus wel
wat.Wat kan de nieuwe economische Mededingingswet niet? Wij kunnen een machtspositie
alleen maar aanpakken als er twee markten zijn. Een publieke taak van een
overheidsdienst moet dus een ondernemingsactiviteit zijn. Dat is niet altijd
het geval. Ik noem bijvoorbeeld een agentschap dat voor eigen gebruik werkt.
Harde ongelijkheden zoals kruissubsidiëring zijn echter wel aan te pakken.
Er zijn veel ongelijkheden zoals op het gebied van imago, klantenbestanden,
continuïteitszekerheid, klantenbinding, de toegang tot de kapitaalmarkt –
de grote speler heeft die wel, de kleine speler niet – en human capital.
Dat zet kleine private spelers op een achterstand. Daar komt nog bij "economics
of scope": doordat je én publieke taken én private taken verricht,
kun je lagere gemiddelde kosten voor input hebben. Het is heel moeilijk om
dat allemaal te corrigeren. Dat kan ik in ieder geval niet via de Mededingingswet.
De werkgroep-Cohen inventariseert al die ongelijkheden. Zij laat zien dat
in duizend-en-een wetten bepalingen staan die het gedrag van overheden op
de markt regelen. Daar zal allemaal naar gekeken moeten worden en dat veranderen
wij niet met een pennenstreek in de Mededingingswet. Dat moet via speciale
wettelijke regels gebeuren.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! In dit debat doen wij uitspraken die richting geven aan de
discussie. Ik stel mij de volgende situatie voor. Een gemeente stelt dat voor
een bedrijfstak X zoveel vierkante meters mogen worden ingevuld. Er is een
grote onderneming die zegt: ik koop al die vierkante meters en daar maak ik
één zaak van. Daarmee sluit hij als het ware de markt af voor
een kleinere ondernemer die in dezelfde tak van sport ook nog wat wil. Kan
dat via deze wet worden gecorrigeerd of niet?Minister Wijers:Het hangt er een beetje van af wat dat betekent voor de lokale concurrentiepositie.
Wat voor winkel krijg je daar? Laten wij zeggen een grote meubelwinkel. Als
er één meubelwinkel in een dorp komt, is daar over het algemeen
 geen ruimte meer voor andere meubelwinkels. Dat is dan jammer.
Zo iemand heeft een locatie en daarmee een natuurlijk marktaandeel, want je
kunt niet meer meubelwinkels in één dorp neerzetten. Daardoor
heeft hij een soort monopolie, maar dat is een groot woord, want de klant
kan over wat grotere afstand gaan kopen, als hij het te gek maakt. Wat is
de relevante markt? Bij de meubelmarkt is dat een regionale markt, misschien
zelfs een nationale markt. Dat lijkt mij op zichzelf geen reden om daartegen
op te treden. Je zult kijken naar de economische speler, en dat is die winkel
en niet de gemeente die grond uitgeeft.De heer Van Dijke (RPF):De gemeente is een speler die secuur aangeeft dat er zoveel vierkante
meters aan hobbywinkels of doe-het-zelfwinkels op haar gebied mogen komen.
Zo'n grote ondernemer heeft de financiële mogelijkheden om die vierkante
meters in één klap in te vullen. De kleine ondernemer heeft
dan geen kans meer om op kleinere schaal, naast die grote, een eigen markt
te creëren of een poging te doen om een stukje markt te veroveren. Daartoe
is hij vanwege die gemeentelijke bepaling uitgesloten. Zijn financiële
mogelijkheden zijn beperkt en die van de grote ondernemer niet. Machtsmisbruik
is er naar mijn idee de reden van dat die grote ondernemer een zodanige financiële
inzet kan plegen dat hij elke andere medespeler op die markt wegconcurreert.Minister Wijers:Ik zal een concreet voorbeeld nemen waarbij dit speelt. In de doe-het-zelfbranche
heb je grote doe-het-zelfwinkels en kleinere. Die bedienen toch wat andere
segmenten. In het algemeen zal een grote doe-het-zelfzaak niet in het hart
van een dorp gaan zitten, maar daarbuiten. Deze bedient een veel groter marktgebied.
Een Hubo zal een buurt binnen een dorp bedienen, terwijl een Gamma een regio
bedient. Het gaat om verschillende businesses, maar zij kunnen zich nog wel
tot elkaar verhouden.In het algemeen worden met verschillende winkelconcepten niet precies
dezelfde markten bediend. Wie maakt er dan misbruik van een machtspositie?
Dat zie ik niet zo. Je maakt pas misbruik van een machtspositie, als je in
een relevante markt een marktaandeel ontwikkelt. Als je een dominante positie
zou krijgen van 80%, dan is er iets aan de hand. Dat zou je met concentratieverordeningen
kunnen aanpakken.Dan kom ik terug op het voorbeeld. Als een ondernemer in de relevante
markt door dit soort activiteiten op een gegeven moment voorbij 40% à
50% schiet, dan kan de kartelautoriteit uit hoofde daarvan zeggen dat er een
te dominante marktpositie ontstaat en dat zij deze gaat toetsen aan de concentratieverordening.
Zij zou daar bezwaar tegen kunnen maken.Ik denk even hardop, maar ik zou het op deze manier proberen op te lossen.
Het is niet de gemeente die misbruik maakt van een economische machtspositie,
maar een onderneming. Dan is mijn voorbeeld geheel terecht. Als dat ertoe
leidt dat die onderneming een marktaandeel opbouwt in een relevante markt,
te definiëren voorbij 40% à 50%, dan is de concentratieverordening
van toepassing.De Wet energiedistributie, die wij hier hebben besproken, is een voorbeeld
van een wet, waarin vooruitlopend op het rapport-Cohen wordt geprobeerd om
dat vraagstuk op te lossen, voor wat het waard is. Ik denk dat het heel veel
waard is. Als ik de rapporten van de commissie-Cohen en de Wet energiedistributie
lees, denk ik dat wij al heel veel stappen hebben gemaakt. De Eerste Kamer
vond het niet ver genoeg gaan en wees op "Cohen". Ik heb toegezegd dat er
na de besluitvorming over "Cohen" nieuwe stappen komen. Wij zullen zo nodig
de Wet energiedistributie verder aanscherpen, hetzij via sectorwetgeving,
hetzij via generiek werkende wettelijke regels tegen concurrentie. Dat is
een harde toezegging. Om een lang verhaal kort te maken: ik kan het niet via
de Mededingingswet oplossen. Ik zal straks nog specifieker op het amendement
van mevrouw De Koning ingaan en ik zal dit technisch onderbouwen. Ook ik vind
dat het moet worden aangepast. Het is buitengewoon complex. Het spijt mij
dat ik dat moet zeggen. Dat is geen poging, om het vraagstuk heen te lopen,
want het ís moeilijk. Het is verwerkt in honderden wetten en die moeten
allemaal worden bekeken. Ik committeer mij ook in dit huis met de toezegging
dat ik mij ook in het kabinet de kampioen van dit vraagstuk zal proberen te
maken, maar ik voorspel dat dat een hard gevecht zal worden.Mevrouw De Koning heeft een amendement ingediend, maar ik vrees –
ondanks alle goede, door mij gesteunde bedoelingen die daarachter zitten –
dat het in de praktijk krachteloos zal zijn. De eerste reden is dat de Mededingingswet
over ondernemers gaat. Dat geldt dus ook voor artikel 11 en artikel 25. Het
gaat juist vaak om situaties waarin er geen sprake is van ondernemers in de
zin van de wet. Een ambtelijke dienst die bijklust, wordt er bijvoorbeeld
niet door geraakt. Artikel 2, artikel 11 en artikel 25 gelden wel voor overheidsbedrijven
met een wettelijke taak, maar daarvoor zijn er vaak speciale wettelijke regels
die de Mededingingswet opzijzetten. Dat moet ook; dat zeg ik nog eens tegen
de heer Van der Ploeg. Vandaar de formule van de wettelijke vrijstelling in
artikel 11 en artikel 25. Omzetten naar ontheffing helpt niet. Daarmee zou
ik alleen maar heel hoge administratieve lasten creëren. Daar kan de
NKA op zichzelf weinig aan doen. Ik hoop dat mevrouw De Koning er begrip voor
heeft dat ik weinig trek heb in symboolwetgeving. Ik wil serieus werk maken
van het Cohen-traject. Mijn inzet bij de discussie in het kabinet zal zijn
dat er een stevig actiepakket met implementatieplannen – zoals dat gaat
in de MDW – moet komen waaraan de ministerraad zich committeert. Daarbij
speelt ook de relatie met de opkomende discussie over de risico's voor de
publieke taak. Met andere woorden: nevenactiviteiten mogen niet leiden tot
afwenteling van risico's op gebonden klanten. Dat betreft zaken als de hele
discussie in de energiesector in de zin van: moeten die lui nou wel in Sport
7 gaan investeren? De publieke taak moet dus vooropstaan.Met mevrouw De Koning pleit ik voor een heldere afbakening van publieke
en private domeinen. Als de commissie-Cohen en daarna het kabinet erin slagen,
komen wij dit voorjaar met het kabinetsstandpunt. Daarna ga ik snel met de
Tweede Kamer praten om actie te ondernemen. Ik hoop dat ook de Kamer dat wil
en ik hoop dat de Kamer mij daarin zal steunen, want "Cohen" zal weer aardig
wat veranderingen vereisen, ook in gebieden waar de geachte collega-woordvoerders
van dezelfde fracties waarschijnlijk heel andere visies over
hebben dan de visie van de woordvoerders in dit debat in het kader van de
mededingingswetgeving.Mevrouw De Koning (D66):Hoeveel zwaarder zou de belasting door administratieve procedures zijn
als je die vrijstelling omzet in een ontheffing? Het is toch niet zo dat er
elke week een overheidsbedrijf in de positie is dat het denkt dat het bijna
een economische machtspositie bekleedt en dat het daarom een ontheffing moet
vragen? Zo is het toch niet?Minister Wijers:Nee, maar als wij dit systeem invoeren, komt er in het begin een ongelooflijke
golf over de kartelautoriteit heen.Mevrouw De Koning (D66):Een golf van economische machtsposities van overheidsbedrijven met een
specifiek algemeen belang?Minister Wijers:Het gaat om overheidsbedrijven met een wettelijke taak. Daarvoor zijn
wettelijke regels; zeg maar: public-serviceachtige situaties. Daar zijn er
nogal wat van.Mevrouw De Koning (D66):Jawel, maar zij mogen best een economische machtspositie innemen. Er zullen
echter niet veel gevallen van misbruik zijn. Het sleutelwoord is "misbruik"
en niet "machtspositie".Minister Wijers:Als wij uw suggestie zouden volgen, voorspel ik u dat dat materieel niets
zou betekenen, want zij hebben die publieke taken en die staan ook niet ter
discussie. Die taken worden door de Mededingingswet namelijk niet aangetast.
De facto kan ik er dan vervolgens niets mee. Mijn vraag is dus eerlijk gezegd:
wat bereik ik daarmee? Wat zouden wij bereiken als wij dit zouden doen?Mevrouw De Koning (D66):Ik denk dat wij iets zouden bereiken wat in een eerdere fase van dit wetsvoorstel
in veel instanties is aangevoerd: je ontwikkelt in ieder geval een procedure
die kijkt of er sprake is van misbruik. Door de SER en door een deel van de
commissie economische mededinging is gezegd dat je jezelf niet meer moet bevoordelen
dan een ander. Daarin moet je gewoon "equal partners" zijn. Pas helemaal op
het laatst is de ontheffingsgedachte verlaten op grond van de directe werking
van artikel 90, lid 2, want dan zou je een nationale ontheffing moeten vragen.
Dat komt in de praktijk echter misschien twee keer per jaar voor. In ieder
geval is er zo voldaan aan de eigen normen in de zin dat er eerlijke posities
tegenover elkaar ingenomen moeten worden. Ik zie de problemen helemaal niet.Minister Wijers:Dat heeft te maken met de verschillende inschattingen. Ik zal graag, omdat
wij toch de tijd hebben tussen de eerste en tweede termijn, proberen te onderbouwen
hoeveel van dit soort gevallen wij kunnen verwachten en wat het materieel
zou betekenen.De heer Van den Berg (SGP):Ik heb het amendement medeondertekend en ik wil voor mijn helderheid de
volgende vraag stellen. Ik wil mij immers graag door de minister laten overtuigen.
Zegt hij eigenlijk dat deze materie helemaal niet in deze wet geregeld kan
worden of kan het nu nog niet omdat eerst het rapport van de commissie-Cohen
binnen moet zijn en het dus zinvoller is om er pas daarna op terug te komen?Minister Wijers:Ik heb net geprobeerd duidelijk te maken waar de wet sowieso een functie
heeft. Dat is niet niks ten opzichte van de huidige situatie. Tegelijkertijd
heb ik een aantal situaties geschetst waarin in ieder geval de Mededingingswet
als zodanig geen functie kan hebben. Wij staan op basis van de bevindingen
van de commissie-Cohen voor de vraag of wij het vraagstuk oplossen, als in
de energiedistributie via sectorspecifieke regelgeving, of via generieke regelgeving.
Ik zeg opnieuw dat ik er een voorkeur voor heb om het via generieke regelgeving
op te lossen. Wij staan een beetje voor de vraag of dat kan en of dat voldoende
specifiek zal zijn. Ik wacht het advies van de commissie-Cohen af. Ik probeer
af en toe een beetje over hun schouder mee te kijken, maar men is nog net
niet klaar met schrijven. Dat advies wordt de komende twee, drie weken afgesloten
en aan het kabinet aangeboden. Ik denk dat het dan niet zinnig is om het fundamenteel
onder de Mededingingswet te plaatsen, want die heeft een eigen strekking.
Dan komt er wellicht een ander stukje generieke regelgeving dat moet worden
uitgevoerd. Ik hoop dat persoonlijk. Ik heb toegezegd dat ik mij zal inzetten
om dit zo snel mogelijk in deze kabinetsperiode door de molen te krijgen en
in ieder geval aan de Kamer voor te leggen. Ik zet mij daarvoor in. Ik zeg
erbij, naar aanleiding van alleen al de probleemstelling van de commissie-Cohen,
dat dit geen neutraal onderwerp is dat in een halfuurtje in de ministerraad
zal zijn afgedaan. Dat kan ik garanderen.De heer Van den Berg (SGP):Dat ben ik volstrekt met de minister eens. Die discussie krijgen wij zeker.
Kan de minister vanuit de positie van de Kamer begrijpen dat het voor ons
op dit moment onbevredigend is dat op dit punt helemaal geen richting aangegeven
wordt? Wij moeten de wet immers nu vaststellen en kunnen er geen maanden meer
mee wachten. De minister is niet voor symboolwetgeving. Ik ook niet. Men zou
op z'n minst een principiële uitspraak van de wetgever op dit punt verwachten.Minister Wijers:Ik improviseer even en zeg tegen de heer Van den Berg dat de Kamer mij
alleen maar helpt als op dit punt met een motie gekomen wordt. Ik verschil
materieel op geen enkele wijze met de Kamer als gevraagd wordt dat het er
zo snel mogelijk moet komen en dat het, als het even kan, generiek moet zijn.
Ik zou dat fantastisch vinden. Ik bedoel echter aan te geven dat voor mij
nu wel gedefinieerd is wat de betekenis kan zijn voor dit vraagstuk vanuit
de mededingingswetgeving gezien.Ik zal nog proberen om iets specifieker op de vraag van mevrouw De Koning
in te gaan. Er is een aantal zaken die de Mededingingswet in ieder geval niet
regelt. Ik hoop dat ik daar mevrouw De Koning ook van heb overtuigd. Daarvoor
zal dus zo snel mogelijk iets moeten komen. Het is wel zo dat de voorbeelden
die ik gaf bij artikel 24 op een aantal punten te gebruiken zijn zodra de
nieuwe wet is ingegaan. Het is dus niet alles, maar het is meer dan niets.
Daarnaast heb ik een inspanningsverplichting, uitgesproken naar de Eerste
Kamer en nu ook naar de Tweede Kamer, om met vliegende spoed en roffelende
trommels de commissie-Cohen van een regeringsstandpunt en
een actieplan te voorzien. Ik zal mij daarvoor inzetten. Als de Kamer mij
daarbij op enigerlei wijze steunt, ben ik alleen maar gelukkig.Ik kom bij een ook niet onbelangrijk thema en wel de uitvoeringsstructuur.
Wij hebben daar al het nodige over gewisseld. Toch is het goed om er naar
aanleiding van een aantal opmerkingen meer specifiek op in te gaan.Zo is er de naam, de Nederlandse kartelautoriteit. Die naam is welbewust
gekozen. De heer Van den Berg vindt hem on-Nederlands. Mevrouw Voûte
vindt dat ook. Mevrouw De Koning en de heer Van der Ploeg willen de naam veranderen
in de Nederlandse mededingingsautoriteit. Wij hebben zelf ontzettend veel
gepraat over de naamgeving. Het woord autoriteit komt inderdaad niet veel
voor, maar het gebeurt wel. Ik heb het destijds zelf in de dikke Van Dale
opgezocht of het überhaupt goed Nederlands is. Het is goed Nederlands.
Wij kennen ook de hoge autoriteit EGKS. Mevrouw Jorritsma komt met de Onafhankelijke
post- en telecomautoriteit, OPTA. Ik weet niet wie hier nu wie heeft geïnspireerd.Wellicht is interessanter dat als men internationaal over dergelijke instanties
spreekt, de woorden "authority" en "kartel authority" heel gebruikelijk blijken
te zijn. In de OESO-landen wordt in het algemeen in verband met dergelijke
organen gesproken over de "National kartel authority"; dat is het gebruik.
"What's in a name", zo stelde de heer Van den Berg, en ik ben het met hem
eens, maar als je een bepaalde naam een tijdje gebruikt, ga je eraan wennen;
op een bepaald moment ga je daar zelfs aan hechten. Welnu, heel wat mensen
praten al over "NKA". Om er nu weer "NMA" van te maken... Het is net een softwarehuis,
vind ik. Gun ons nu die NKA. Dieper dan dat gaat het niet. We proberen ons
hiermee ook internationaal te positioneren.De heer Van der Ploeg (PvdA):Maandenlang heb ik moeten wennen aan de naam "ambtelijke dienst". Een
paar weken hebben wij de NKA; dat is voor mij betrekkelijk nieuw. Nu komt
er een nieuwe naam aan de orde in de vorm van de mededingingsautoriteit. Daar
wennen wij óók net zo snel aan...De heer Van den Berg (SGP):Ik vind dat uit de woorden van de minister duidelijk blijkt dat de door
hem aangegeven benaming vreemd is aan de Nederlandse bestuurspraktijk. Als
hij suggereert dat wij deze naam moeten kiezen juist om internationaal mee
te kunnen doen, neem ik er nog meer afstand van. Dát mag toch niet
een aanleiding zijn om de eigen bestuursorganen op deze manier te gaan benoemen.
Met een dergelijke werkwijze zou ik grote moeite hebben. Ik denk dat de minister
het met mij eens zal zijn dat dit niet een typisch Nederlandse benaming is
voor bestuursorganen. Ik betreur het dat wij kennelijk met elkaar niet in
staat zijn geweest om een wat meer eigen Nederlandse benaming te vinden.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Juist die Nederlandse benaming leek mij een bijzonder goede. Gisteren
heb ik gezegd dat "kartel" een pars pro toto is. De minister zet hier een
gloedvol betoog neer om tot een Nederlands mededingingsbeleid te komen. Het
is dus écht Nederlands. Ik kan mij vinden in de uiteenzetting van de
minister waar het gaat om het woord "autoriteit". De combinatie van "mededinging"
en "autoriteit" vind ik modern. Die woorden passen in deze tijd en zijn echt
Nederlands. Ik kies voor Nederlands.Minister Wijers:Koop Nederlandse waar... Voorzitter! Wij kiezen voor "Nederlands" en "autoriteit",
maar daarbij verliezen wij de heer Van den Berg. Wat het woord "kartel" betreft
heb ik tot nu toe weinig mensen op de banken gezien. Hoe dan ook, ik heb getracht
aan te geven hoe wij hiertoe zijn gekomen. Lange tijd is er sprake geweest
van het begrip "ambtelijke dienst voor de mededinging" omdat wij dachten dat
wij de vrijheid hadden om de naam die wij al gebruikten, NKA, te veranderen.
Echter, daarvoor moest de wet worden veranderd. Voorzitter! Ik heb het geprobeerd...Een belangrijker thema is de deskundigheid van wat ik nog altijd de NKA
noem. De start is voorzien tegen 1 januari 1998. Het is dus onjuist, aan te
nemen dat wij zitten te wachten totdat het helemaal voor 100% zeker is dat
er zoiets komt. Dat zou levensgevaarlijk zijn. Zoiets dient geleidelijk aan
te ontstaan; wanneer de datum 1 januari 1998 nadert, moet dat een fijn tikkend
machientje zijn. De deskundigheid op dit terrein is in ons land een serieus
thema. Immers, Nederland heeft noch wetenschappelijk, nog praktisch een historie
op dit gebied waarvan men gemakkelijk gebruik zou kunnen maken bij het opzetten
van een meer actief mededingingsbeleid. Dit betekent dat wij ons een vrij
forse inspanning moeten getroosten om ervoor te zorgen dat er per 1 januari
1998 iets is dat "state of the art" is. Daar werken wij aan door nu al met
deskundigheidsbevordering bezig te zijn. Mensen lopen stage in Brussel en
Bonn; mensen worden uitgewisseld; er zijn veel interne trainingen.De benoeming van de directeur-generaal vindt volgens de normale procedure
plaats; daarvoor wordt geen afzonderlijke commissie ingesteld. Zoals dat gaat
met DG's kom ik in overleg met de minister van Binnenlandse Zaken, de bestuursdienst,
tot een voorstel dat uiteindelijk door de ministerraad wordt goedgekeurd of
niet. Een bijzonderheid van deze DG is natuurlijk dat hij eigen bevoegdheden
heeft die in de wet zijn vastgelegd. Veel van die bevoegdheden houden een
zekere discretionaire ruimte in. Voor de uitoefening daarvan moet de minister
politiek verantwoordelijk blijven.Daarmee, voorzitter, kom ik op een thema dat ik al eerder heb behandeld.
Ik heb al aangegeven waarom er tijdelijk een structuur nodig is zoals betoogd.
Ik meen dat ik hierover al voldoende heb gezegd. Nogmaals, ik realiseer mij
de gevoeligheid van deze structuur wat betreft de onafhankelijkheid en de
politieke interferentie met het functioneren van de kartelautoriteit. Toen
ik die signalen hoorde, heb ik geprobeerd maximale transparantie voor deze
structuur te zoeken. Ik heb in de eerste plaats wel degelijk de mogelijkheid
individuele aanwijzingen, instructies, te geven. Ik zal daar terughoudend
mee zijn. Daarop kan men mij jaarlijks afrekenen. In de tweede plaats, als
ik aanwijzingen geef, moeten die in het dossier worden vermeld en worden besproken
in het jaarverslag. Ik moet daarbij binnen de wet en de normen blijven.Het was mijn bedoeling om na vijf jaar te bekijken of wij daar alsnog
een ZBO van moeten maken. Ik proef zowel buiten de Kamer als met name in de
Kamer dat dit te lang wordt gevonden. Men wil drie jaar. Akkoord, wij evalueren
na drie jaar. Hetzelfde geldt voor hetgeen mevrouw Voûte
heeft gevraagd voor het thema "alles in één hand". Laten wij
ermee beginnen en het goed bekijken, maar als na drie jaar blijkt dat het
geen goede gedachte was, passen wij het aan.De heer Rabbae (GroenLinks):Zegt de minister eigenlijk, dat wij na drie jaar de NKA omzetten in een
ZBO?Minister Wijers:Ik heb het niet over een automatisme. Ik meen dat ik daar de Kamer niet
mee moet opzadelen. Als je evalueert, moet je de ruimte houden om in wijsheid
te beslissen wat er dan gebeurt. Ik zou er niet een automatisme van willen
maken dat het een ZBO wordt tenzij de Kamer anders beslist. Ik heb al een
paar keer gezegd dat ik fundamenteel geen enkel probleem heb met een ZBO.
Ik zie een heleboel voordelen. Er is een discussie over de timing. Heeft het
beleid zich voldoende gezet? Heeft de organisatie zich voldoende gezet? Het
zou van wijsheid getuigen als zowel de Kamer als de wetgever zei dat na drie
jaar de thermometer erin gestoken wordt. Wat mij betreft hebben wij de intentie
er een ZBO van te maken. Als de argumenten die ons er nu toe brengen om voor
drie jaar te kiezen, nog gedeeltelijk van waarde zijn, wachten wij nog twee
jaar of wat dan ook. Ik zou het niet als een blind automatisme willen formuleren.De heer Rabbae (GroenLinks):Kunt u aangeven wat de belemmering zou kunnen zijn om het na drie jaar
te doen?Minister Wijers:Een zeer regelmatig terugkerende discussie in de Kamer tussen de Kamer
en de minister over de toepassing van het mededingingsbeleid, van de wet.
In feite is dat wat de heer De Jong ook heeft gezegd. Ik kan mij voorstellen
dat de Kamer na drie jaar zegt, dat zij het zo van betekenis vindt, dat zij
de minister rechtstreeks kan aanspreken op een aantal beleidsregels of individuele
aanwijzingen, dat zij de ZBO-structuur bij nader inzien te afstandelijk vindt.
Een ander argument zou kunnen zijn, dat het leuk is dat de minister zo aan
deskundigheidsbevordering heeft gewerkt, maar dat de Kamer nog niet de indruk
heeft dat systemen, procedures en alles wat daarbij hoort zich al helemaal
gezet hebben. Zij wil dan misschien nog twee jaar wachten. Dat zijn twee redenen
die ik als cruciaal beschouw om er nu geen ZBO van te maken. Het is mogelijk
dat je na drie jaar alsnog die conclusie trekt.De heer Rabbae (GroenLinks):Kort samengevat is uw benadering: na drie jaar ja, tenzij.Minister Wijers:Ja.De heer Van Dijke (RPF):Ik krijg een beetje de indruk dat wij als wij over een ZBO spreken, net
doen alsof dat een gemakkelijk te definiëren begrip is. Wij hebben natuurlijk
in Nederland nogal wat ZBO's die op verschillende manieren zijn ingevuld.
Wanneer wij een voorkeur voor een ZBO uitspreken, is de vraag met welke opdracht
wij dat ZBO van de kant sturen nog cruciaal. Hoe positioneren wij dat ZBO?
Die voorvragen moet je invullen wanneer je debatteert over de vraag of het
een ZBO wordt. Als je "ja" zegt, is het de vraag wat voor een ZBO. Dat is
helemaal geen statisch begrip.Minister Wijers:Precies! Ik zei net dat het geen digitale begrippen zijn. Die moeten goed
worden ingevuld. Ik denk dat wij na drie jaar heel veel zullen hebben geleerd,
van beide kanten. Ik hoop dat althans.Dan het thema "alles in één hand". De Tweede Kamer heeft
meermalen de vraag gesteld of het juist is dat alle bevoegdheden van de Mededingingswet
aan de directeur-generaal worden opgedragen. Die vraag zou zich overigens
nog veel sterker voordoen als wij nu gelijk een ZBO neerzetten. Er zijn mij
geen voorbeelden bekend, ook niet van mijn medewerkers, van handhaving door
ZBO's, ook al gaan die erop lijken, waarbij toezicht en onderzoek enerzijds
en sanctieoplegging anderzijds zijn gescheiden. Zoals opgemerkt, behoort het
orgaan dat belast is met de uitvoering van instrumentele wetgeving ook te
worden belast met de handhaving. Dat is in de bestuursrechtelijke handhaving
gebruikelijk. Om dan toch een zo objectief mogelijke besluitvorming te garanderen,
ga je compenseren voor dat uitgangspunt. Dan ga je binnen de organisatiestructuur
voorzieningen treffen. Dat betekent dat de ambtenaren die het onderzoek verrichten
en het rapport opstellen, niet de hoorzittingen mogen houden en niet de sanctiebeschikking
mogen voorbereiden. Organisatorisch zal dit goed gescheiden worden. Ik wil
tegen die tijd wel een rondleiding houden hoe dit wordt georganiseerd. Die
scheiding zal tot uiting komen in de organisatie van de dienst door die taken
aan verschillende afdelingen op te dragen. Er zijn verschillende veiligheidssystemen,
verschillende pasjes; het heeft veel met elkaar te maken. In afwijking van
hetgeen regel is, schorten bezwaar en beroep tegen een sanctiebeschikking
de verplichting tot betaling van de boete op. Bij de behandeling van bezwaarschriften
tegen sanctiebeschikkingen moet een onafhankelijke bezwaarschriftencommissie
worden gehoord, daarna de rechter in twee instanties, de rechter in Rotterdam
en in hoger beroep bij het College van beroep voor het bedrijfsleven. Tegen
die beslissing is inderdaad geen cassatie mogelijk, omdat dat in deze praktijk
niet gebruikelijk is. Er vindt echter een evaluatie plaats onder verantwoordelijkheid
van mevrouw Sorgdrager. Daarbij wordt bekeken of dit alsnog het geval zou
moeten zijn. Vooralsnog is dat niet zo in deze praktijk.Behalve op de drie materiële onderdelen van de Mededingingswet vindt
ook op het punt van de handhaving een wezenlijke verandering plaats. Civielrechtelijke
acties wegens nietigheid van overeenkomsten en onrechtmatige daad kunnen een
belangrijk middel tot handhaving zijn in deze situatie. Bestuursrechtelijke
handhaving wil zeggen door een bestuursorgaan met bestuurlijke sancties. De
overwegingen zijn dat de verantwoordelijkheid voor handhaving moet liggen
bij hetzelfde bestuursorgaan dat met de uitvoering is belast. Dat biedt het
voordeel van een gespecialiseerde instantie, die zich uitsluitend op mededingingszaken
kan richten. Dat is de essentie van het verhaal. Om die reden is ook de strafrechtroute
verlaten. Uitgangspunt van het kabinetsbeleid is strafrecht alleen als andere
handhavingssystemen onvoldoende zouden kunnen werken. Wat dat betreft is het
mogelijke aantal procedures geen reden voor een andere keuze, want die procedures
komen toch.De heer Van Dijke (RPF):Ik mag toch vermoeden dat die kartelautoriteit zich actief zal opstellen
en niet zal afwachten tot er een klacht binnenkomt. Ik ga
ervan uit dat hij zelf de boer op zal gaan teneinde op te sporen waar er dingen
mis zijn.Minister Wijers:Hij kan handelen op basis van klachten, maar ook op basis van eigen initiatief.
Dat zal gebeuren, het moet gebeuren. En zolang er niemand is benoemd, kun
je dat ook makkelijk zeggen. Ik ben het in elk geval met de heer Van Dijke
eens.De heer Van Middelkoop heeft een vraag gesteld over het repressieve toezicht
bij concentratie. In de stukken is dat ook aan de orde geweest. Ik vind dit
niet zo'n goed systeem. Dat betekent dat je met terugwerkende kracht zaken
ongedaan kunt maken die in eerste instantie zijn opgetreden. Dit kan leiden
tot rechtsonzekerheid, veel administratieve lasten en hoge kosten. In de praktijk
blijkt een repressief systeem ook minder effectief. Je moet gaan ontvlechten
wat intussen tot stand is gekomen. Dat is uiterst ingewikkeld. Ik ben er dan
ook geen voorstander van om beneden de genoemde drempels repressief concentratietoezicht
in te voeren.De heer Van der Ploeg merkte terecht op dat dit concentratietoezicht zal
leiden tot administratieve lasten. Ik zou niet de waarheid spreken als ik
zou beweren dat het in dit soort processen in principe niet een administratievelastenverzwaring
betekent in dit soort processen ten opzichte van de huidige situatie. Dat
is een onlosmakelijke consequentie. Je moet de belangen wel afwegen. Ik vind
het toch een teken van politieke armoede dat ik voor de HMG-case of voor de
Blokker-case een "Dutch clause" moet afroepen en naar Brussel moet gaan. Ik
vind het echt belangrijk dat wij concentratietoezicht krijgen. Wij moeten
wel proberen die administratieve lasten zoveel mogelijk in de hand te houden.
Wij hebben een eenvoudig meldingsformulier opgesteld in goed overleg met het
bedrijfsleven, overigens wel vanuit gescheiden verantwoordelijkheden, waardoor
het in de eerste fase, met de snelle toets die plaatsvindt, redelijk in de
hand te houden is.Voorzitter! De heer Van der Ploeg heeft gevraagd hoe het zit met de "waver":
waarom is daar in de Mededingingswet niet formeel in voorzien? Nu, dat is
iets dat je niet formeel regelt. Je kunt altijd van tevoren met de NKA overleggen
over plannen en over een melding en dat kan ertoe leiden dat het meldingsformulier
niet helemaal hoeft te worden ingevuld. De melding kan gewoon in behandeling
worden genomen, want de Algemene wet bestuursrecht geeft daartoe de mogelijkheid.
Je kunt wel met "wavers" werken, maar het is een informeel mechanisme en dat
hoef je niet in de wet te regelen.Mevrouw De Koning (D66):Voorzitter! Ten aanzien van de meldingsformulieren heb ik gevraagd, waarom
er niets voor betaald hoeft te worden.Minister Wijers:Daar kom ik nog op, maar ik weet niet precies wanneer.Voorzitter! Wat betreft afschaffing van de bezwaarschriftprocedures bij
concentratietoezicht merk ik het volgende op. Ik vind het jammer dat mevrouw
De Koning, de heer Van der Ploeg en mevrouw Voûte de voordelen van de
bezwaarschriftprocedure laag inschatten. De heroverweging is, dacht ik toch,
ook in het belang van de betrokkenen, van derden, van de NKA en van de rechterlijke
macht. Vertrouwelijke bedrijfsgegevens worden niet ter inzage gelegd op basis
van de Algemene wet bestuursrecht; het is een gebruikelijke regeling. Nu gaat
de minister van Justitie de AWB evalueren en daarbij komt ook de bezwaarschriftprocedure
aan de orde. Ik zou derhalve liever de evaluatie afwachten.Dan kom ik bij het vraagstuk van de vertrouwelijke gegevens. Het amendement
van de geachte afgevaardigden Van den Berg en De Koning, inzake behandeling
van vertrouwelijke gegevens, vind ik een buitengewoon creatieve oplossing.
Ik vind het een waardevolle bijdrage, en ik geloof dat ik dan hoor te zeggen
dat ik mij er niet tegen zal verzetten, maar dat klinkt veel negatiever dan
ik het bedoel. Als ik zou kunnen stemmen, zou ik ervoor stemmen.Over de overrulingsmogelijkheid van de minister van Economische Zaken
stelde de heer Van Dijke een vraag. Ik zal alleen overrulen – dat kan
ik alleen maar volgens de wet – nadat de directeur-generaal een vergunning
heeft geweigerd. In dat geval kan de minister alsnog een vergunning verlenen
wegens zwaarwegende overwegingen van algemeen belang. Alle beleidsaspecten
spelen daarbij een rol. De beslissing van de minister moet in overeenstemming
zijn met het gevoelen van de ministerraad: dus eerst overleg met de meest
betrokken ministers en dan nog een melding in de ministerraad, voordat het
kan. Het is dus een zware procedure. Het is opnieuw bedoeld om de autoriteit
van de kartelautoriteit niet a priori te ondergraven.De heer Rabbae vroeg mij of de ontwikkeling van een grootschalig productiebedrijf
niet een klein bedrijfsongeval was van de minister van Economische Zaken.
Nu, zo zie ik het niet, voorzitter. Het zou een bedrijfsongeval in de zin
van een slip of the tongue kunnen zijn, maar gegeven de tijd die we daar instoppen,
zou dat toch wel erg eigenaardig zijn. Het heeft sterk te maken met de wijze
waarop je de relevante markt definieert. Het ontstaan van een gemeenschappelijk
productiebedrijf is alleen maar te verdedigen op basis van – overigens
is dit een realiteit die zich aan het ontwikkelen is – een Europese
markt die in ontwikkeling is. Dat is de reden waarom er sprake moet zijn van
efficiënte ondernemingen. Als je naar de cijfers kijkt in de relevante
Europese markt, dan zou een situatie met vier of vijf of zes verschillende
elektriciteitsproductiebedrijven, met een positionering als de vier grote
nu hebben, buitengewoon inefficiënt zijn. Overigens zitten er nog grote
inefficiënties in het systeem die eruit gehaald kunnen worden. De vorming
van een grootschalig productiebedrijf is daartoe de meest voor de hand liggende
weg. Maar bij verdere uitwerking en concretisering van de afspraken zal ik
goed letten op noodzakelijkheid en proportionaliteit, op de vraag of wat wordt
voorgesteld, nodig is voor de overgang van een gereguleerde naar een vrije
markt, op de vraag of er voldoende restconcurrentie optreedt en op het tijdelijke
karakter van bepaalde afspraken. Pas na uitwerking van de voorstellen zal
ik een definitief mededingingsoordeel geven. De fusie zal waarschijnlijk nog
onder de oude Wet economische mededinging tot stand worden gebracht, die geen
concentratietoezicht kent. Mocht de fusie na inwerkingtreding van de Mededingingswet
totstandkomen, dan zal een toetsing plaatsvinden aan de criteria
van het concentratietoezicht.De heer De Jong (CDA):Daar wilde ik juist iets over vragen. Het zou mij wel aardig lijken, wanneer
de minister het daartoe zou kunnen leiden dat deze concentratie in de stroomsector
de eerste testcase zou worden voor de kartelautoriteit, voor wat betreft de
inwerkingtreding. Ik zou het aardig vinden, wanneer die stroomfusie bij de
kartelautoriteit zou worden gelegd op grond van de nieuwe mededingingswetgeving,
en niet andersom, omdat in de oude wet inderdaad geen concentratietoezicht
zit.Minister Wijers:Voorzitter! Er zijn, behalve het aardigheidsargument, nog een aantal andere
argumenten die van invloed zijn op de totstandkoming van het grootschalig
productiebedrijf. Het zou leuk zijn. Het zou een aardige testcase zijn. Maar
ik kan het op basis van dit argument niet toezeggen. Ik ben het ermee eens
dat het een leuke samenloop van omstandigheden zou zijn!De heer Rabbae (GroenLinks):Het toeval wil waarschijnlijk ook dat het een eerder wordt ingevoerd dan
het ander.Minister Wijers:Even serieus. Er zit een urgentie achter de totstandkoming van het grootschalig
productiebedrijf en niet omdat de nieuwe Mededingingswet van toepassing wordt.
Er spelen ook nog Europese vraagstukken een rol bij. Op het moment dat ik
de markt als een Europese markt definieer, zijn er ook Europees-rechtelijke
mededingingsaspecten aan de orde. Men hoeft zich dus geen zorgen te maken
dat het timingsargument op zichzelf van invloed zou kunnen zijn op een goede
toetsing op de mededinging. Dat is natuurlijk niet het geval. Zo zit het niet
in elkaar.De heer Rabbae (GroenLinks):Deze verdediging van de minister had ik verwacht. Feit blijft dat het
vreemd is dat met name de minister van Economische Zaken zich actief opstelt
om dit tot stand te brengen. Als het een initiatief is van de sector alleen,
dan is dat zo. Dan is het een particulier initiatief. Maar als de minister
van EZ zelf een actieve rol in het geheel speelt, is dat een merkwaardig gegeven.
Dezelfde minister was bezig met de Mededingingswet!Minister Wijers:Ik ben het ermee eens dat je vreselijk goed moet uitkijken. Deze minister
heeft een sectorale verantwoordelijkheid. Vanuit mijn verantwoordelijkheid
voor de sector en gelet op de industriepolitieke argumenten hoor ik een betrokkenheid
te hebben bij de structuur. Maar het wordt vrij link, vanuit mededingingsoptiek,
als dezelfde minister een heel actief mededingingspolitiek oordeel zou mogen
hebben over dit soort zaken. Dat is nu het geval. Dat is de feitelijke situatie.
In die zin behoort deze minister af en toe een spagaat te maken bij dit soort
vraagstukken. Het is dan ook van grote betekenis dat de NKA er snel komt.
Dit is precies wat ik wil voorkomen. Dat geldt straks ook voor de casuïstiek.
Als dit soort zaken speelt, moet in het kabinet een bepaalde weging worden
aangeven op het punt van de toepassing van de Mededingingswet. Dus de nieuwe
Mededingingswet moet zo snel mogelijk ingaan. Hoe eerder hoe liever, wat mij
betreft! Daarover mag geen misverstand bestaan. Maar ik moet roeien met de
riemen die ik heb. Ik erken dat ik twee petten op heb. En af en toe moet ik
van pet wisselen.De heer Rabbae (GroenLinks):Daarom maak ik mij, nog meer dan u, zorgen over de lijken die uit de kasten
van collega-ministers komen, straks als u de overheidsdienst aan de orde stelt.
Want wat betekent dit? Het kost een sectorale minister ontzettend veel moeite
om los te komen van zijn sector.Minister Wijers:Het wordt makkelijker als je praat over generieke regelgevingsconcepten.
Het is veel moeilijker als het gaat over de harde praktijk van iedere dag.
Dan wegen namelijk ook de belangen van zo'n sector veel zwaarder. En daarom
heb ik, althans naar de mening van een aantal woordvoerders, zo fundamenteel
gereageerd op de suggestie van de heren De Jong en Van der Ploeg om de wet
om te draaien. Ik ben het ermee eens dat je zelfs ministers en staatssecretarissen
als het ware een beetje moet wantrouwen als het gaat om de weging ten aanzien
van de sector waarvoor zij primair verantwoordelijk zijn. Je moet ervan uitgaan
dat zij een andere afweging maken van de verschillende belangen in de casuïstiek,
als zij een rechtstreekse verantwoordelijkheid en betrokkenheid hebben bij
een bepaalde sector. Zo is het. Verder kan ik niet gaan!Voorzitter! Dan kom ik bij een thema dat door velen aan de orde is gesteld,
namelijk de verhouding tussen andere wetten, toezichthouders en de NKA. De
Mededingingswet zal algemene mededingingsregels bevatten en op alle bedrijven
en sectoren van toepassing zijn. De Mededingingswet zal uitsluitend uitgevoerd
en gehandhaafd worden door de DG van de dienst. Wat is de verhouding met de
andere wetten? In andere wetten kunnen begrippen voorkomen die zijn ontleend
aan de algemene mededingingsregels of die daarvan een verbijzondering zijn.
Ik noem wederom de wet inzake telecommunicatievoorziening en de Elektriciteitswet.
Dat is dus meestal bij imperfecte markten. En daarvoor is vaak competition
engineering nodig. De overheid bevordert door regelgeving dus actief concurrentie.
Ik verwijs naar de wet over de elektriciteitssector. Voor consistentie in
het beleid en rechtsgelijkheid is het van belang dat er een uniforme toepassing
van mededingingsregels in alle sectoren optreedt. Daarom moeten de bedoelde
begrippen worden geïnterpreteerd in overeenstemming met de algemene mededingingsregels.
De EU-beschikkingspraktijk en de jurisprudentie zijn daarbij richtinggevend.
In die bijzondere wetten zal erin moeten worden voorzien dat die andere toezichthouders
daarmee rekening houden. Ook is van belang dat tegen beschikkingen op basis
van die wetten beroep en hoger beroep mogelijk zijn bij dezelfde bestuursrechter
als tegen beschikking op basis van de Mededingingswet, te weten de arrondissementsrechtbank
te Rotterdam en het College van beroep voor het bedrijfsleven.De heer Van Dijke heeft gevraagd op welke wijze er afstemming plaatsvindt
tussen de DG en de andere ministers en wat in dit verband de rol is van de
minister van Economische Zaken. De DG heeft taken op grond van de wet. Er
is een duidelijke afbakening gewenst voor een effectieve en krachtige uitvoering.
De minister van Economische Zaken is politiek verantwoordelijk; alle sturing
verloopt via hem. De DG krijgt dus zo nodig instructies en
beleidsregels. Als het gaat om de organisatie van de OPTA en de mededingingsautoriteit,
ben ik er straks aansprakelijk voor dat het goed is geregeld tussen de OPTA
en de mededingingsautoriteit. Daar kan de Kamer mij op aanspreken.De heer Van Dijke (RPF):Als wij vinden dat een bepaald aspect specifieke wetgeving behoeft, moeten
wij dus niet de vakminister aanspreken en tegen hem zeggen dat hij eens bij
de minister van EZ binnen moeten lopen om het proberen te regelen, maar dan
moeten wij de minister van EZ naar de Kamer roepen en hem als verantwoordelijk
bewindspersoon aanspreken. Hij moet dan weer contact leggen met zijn collega.Minister Wijers:Als u vindt dat in een bepaalde sector een bepaalde mededingingsregel
geldt waar u het niet mee eens bent, moet u mij daarvoor naar de Kamer roepen.
Als er dan argumenten zijn om specifieke regelgeving toe te passen, zijn er
twee mogelijkheden. Het zou kunnen zijn dat in het kader van de Mededingingswet
een aanwijzing moet worden geven, maar het kan ook zijn dat het met zulke
wezensvreemde dingen ten aanzien van de economische ordening te maken heeft,
met heel andere aspecten, dat er een andere regelgeving voor moet komen. Dat
moet dan met een andere minister worden besproken. De integratievraag ligt
op het niveau van het kabinet. Daar moet die afweging worden gemaakt.De heer Van der Ploeg heeft gevraagd hoe spanning kan worden voorkomen
tussen de diverse toezichthouders, bijvoorbeeld tussen de Verzekeringskamer
en NKA. Ik denk hierbij aan de afschaffing van de maximumprovisieregeling.
De NKA is zelfstandig bevoegd wat betreft de uitvoering van de Mededingingswet.
In de nieuwe wet is geen instemming nodig. De Mededingingswet is dus niet
bedoeld voor inperking van solvabiliteitsrisico's. Dat is een zaak voor sectorwetgeving.
Als er risico's zijn, zullen sectorregels lex specialis moeten worden gemaakt.
Die zullen dan als randvoorwaarde voor de mededingingstoets van de NKA gelden.Hoe is de toegang op de kabel geregeld zolang de NKA niet functioneert?
Het kabinet heeft zijn standpunt bepaald: kabeltoegang zal exclusief via de
Mededingingswet gaan plaatsvinden. Dat betekent dat de WEM heeft bewezen in
de praktijk te werken. De Mededingingswet zal straks nog beter werken. De
bevoegdheden van het Commissariaat voor de media vervallen uiterlijk per 1
januari 1998. Waarom dat, zal mevrouw De Koning vragen. Omdat wij niet precies
weten wanneer de Mededingingswet ingaat. Wij hebben al een paar keer termijnen
van uitstel vastgesteld ten aanzien van de overgang van het Commissariaat
voor de media naar de kartelautoriteit. Wij willen niet steeds nieuwe onzekerheden
scheppen. Daarom gaan wij uit van de redelijke zekerheid dat die Mededingingswet
per 1 januari 1998 ingaat en laten wij het Commissariaat voor de media de
lopende zaken afhandelen. Dat is niet zo fraai, want je hebt dan twee partijen
naast elkaar, maar dat hadden wij het afgelopen jaar ook al en anders moet
je andere dingen doen. Na 1 januari 1998 is de NKA of de NMA, hoe je die ook
wilt noemen, verantwoordelijk, met consultatie van de combinatie OCW, Commissariaat
voor de media, Verkeer en Waterstaat, ZBO en Telecom. De Mededingingswet is
dan echter wel van toepassing.Mevrouw De Koning (D66):Dat is prachtig, maar mijn angst is dat men dat niet haalt.Minister Wijers:Wat niet?Mevrouw De Koning (D66):1 januari 1998.Minister Wijers:Waarom niet?Mevrouw De Koning (D66):Er moet een gebouw komen en mensen en spullen.Minister Wijers:Als de Kamer mij in staat stelt om volgende week de behandeling van deze
wet in de Tweede Kamer met stemmingen af te sluiten en als de Eerste Kamer
ook een beetje helpt, kan ik toezeggen dat het gebouw, de bemensing, de systemen
en de procedures geen beperkingen inhouden. Men moet zich realiseren dat de
afgelopen periode op basis van de huidige Wet economische mededinging een
zeer forse intensivering van het beleid heeft plaatsgevonden. Wij gaan niet
van zwart naar wit. Wij zijn zeer actief aan de gang gegaan. Er wordt al extra
personeel aangenomen omdat er zoveel zaken spelen op dit terrein. Er zal sprake
zijn van een geleidelijk proces. Zodra ik naar aanleiding van de debatten
in de Tweede Kamer een redelijke mate van zekerheid heb dat de kartelautoriteit
in het leven zal worden geroepen, zal met de huidige WEM samen de NKA in oprichting
uitgevoerd worden. Op 1 januari 1998 zal alleen nog maar een ander naambordje
op de deur behoeven te worden geschroefd.Ik vond het prettig dat de heer Van der Ploeg het ten aanzien van de discussie
over de kabel met mij eens was. Binnen de coalitie is er klaarblijkelijk overeenstemming
op dat punt.Er is gevraagd naar de verdeling en de verkoop van frequenties ter voorkoming
van monopolievorming door de heer Murdoch. De beantwoording is van belang
in het licht van de behandeling aanstaande maandag van de Mediawet. Een scenario
waarbij een partij, bijvoorbeeld de heer Murdoch, alle FM-frequenties verwerft,
heeft tot gevolg dat naast de zeer dominante publieke omroep een andere speler
in de markt sterk wordt. An sich is dat niet dramatisch voor de pluriformiteit.
Je mag aannemen dat die onderneming verschillende soorten programma's uitzendt.
De huidige verdeling van de tv-markt is 40% publieke omroep en 40% HMG. Bij
de dagbladpers zijn vijf van de zes landelijke titels in één
hand.Ik hoor dat sommige Kamerleden overwegen in de Mediawet een regeling op
te nemen die ertoe strekt maximaal één frequentie per onderneming
toe te staan. Voorzitter! Ik ben daar niet zo enthousiast over. Ik denk dat
het niet nodig is om op voorhand iets te regelen. Als wij al iets zouden moeten
doen, lijkt mij een benadering op grond van de Wet op de telecommunicatie
meer voor de hand te liggen: een vergunning weigeren als het geven daarvan
leidt tot het tot stand brengen of versterken van een economische machtspositie.Discriminatie van buitenlandse ondernemingen mag sowieso niet. Naast het
verlenen van een vergunning is ook de Mededingingswet van toepassing. Ik noem
kartels, misbruik economische machtspositie en concentratietoezicht.Wil, zo vroeg de heer Van der Ploeg, het kabinet een nota aan de Kamer
sturen over de regeringsfilosofie ten aanzien van toezicht en toezichthouders,
mede naar aanleiding van het rapport van de heer In 't Veld? Dat zeg ik toe.
De MDW-werkgroep buigt zich over kwesties van inrichting van het toezicht
als er meer wetten van toepassing zijn. Later dit jaar ambiëren wij een
kabinetsstandpunt naar de Kamer te sturen. Hierin zal ook een opsomming van
soorten, maten en rollen van toezichthouders worden gegeven.Voorzitter! In het amendement op stuk nr. 32 wordt voorgesteld de DG bevoegdheid
te geven om gegevens en inlichtingen, verkregen bij toepassing van de Mededingingswet,
aan andere toezichthouders te verstrekken voor toepassing van andere wetten.
Ik ontraad aanneming van dit amendement in deze vorm. Ik zou er goed mee kunnen
leven indien dit zodanig wordt gewijzigd, dat alleen gegevens verstrekt kunnen
worden voor toepassing door andere toezichthouders van normen en begrippen
gelijk aan die uit de Mededingingswet. Anders gaat het amendement te ver.Mevrouw De Koning (D66):Ik heb u nog gevraagd naar uw visie op de omroepgegevens. Als u daar geen
visie op heeft, wat ik mij uiteraard nauwelijks kan voorstellen, is het echter
ook goed.Minister Wijers:Voorzitter! Ik heb daar absoluut een doordachte visie op, maar die kan
ik nu even niet vinden. Dat is ernstig, maar ik zeg u toe dat ik de Kamer
mijn goed onderbouwde visie op korte termijn zal doen toekomen. In ieder geval
voor maandag.Voorzitter! Mevrouw De Koning heeft gevraagd of ik niet van mening ben
dat een ontheffing automatisch verleend moet worden bij het verstrijken van
een bepaalde termijn. Zij vraagt zich af waarom dit wel gebeurt bij fusies.
Ik ben niet van mening dat het zo moet. Het is namelijk van belang dat een
beslissing zorgvuldig afgewogen en goed gemotiveerd wordt genomen. Dat moet
ook kenbaar worden gemaakt. Vaak zijn er beperkingen en voorschriften nodig
en dat is niet mogelijk bij een automatische ontheffing. Het kan ook leiden
tot een ernstig nadeel voor derden, want dat wordt dan voor een langere tijd
toegestaan. Ingeval van overleg met de commissie is het zeer onwenselijk als
de ontheffing hangende dat overleg automatisch wordt verleend. Ook uit economisch
oogpunt is dat een groot bezwaar, omdat mogelijk zware mededingingsbeperkingen
automatisch worden toegestaan en dat kan natuurlijk niet. Bovendien kan ontheffing
terugwerken tot de datum van aanvraag. Men zou dus ondertussen gewoon door
kunnen gaan. De dienst zal er alles aan doen beslissingen binnen de gestelde
termijn van vier plus vier maanden te nemen. Als dat niet lukt, is dat een
weigering tot een beschikking over te gaan en daartegen is bezwaar en beroep
mogelijk. Bij fusieverzoeken is er wel een systeem waarbij de fusiepartijen
bij niet op tijd beslissen mogen doorgaan. Dat is zeer uitzonderlijk voor
het Nederlandse rechtssysteem. Maar juist in dit geval is het argument van
de snelheid doorslaggevend.Voorzitter! Het leek de heer Van der Ploeg beter om te bepalen dat wat
in Brussel is aangemeld voor ontheffing in Nederland niet hoeft. Daar is groot
bezwaar tegen, omdat er mogelijk misbruik van gemaakt kan worden. Men kan
op die manier tijd kopen om dingen te doen die men niet mag. Aangezien de
behandelingstijd in Brussel nogal eens lang duurt, kan dit een methode zijn
om iets waarvan je van tevoren weet dat het niet mag, langer te realiseren.De heer De Jong merkte op dat de relevante markt niet altijd is beperkt
tot Nederland en hij vroeg zich af of dit moet leiden tot een wijziging van
de definitie in artikel 1. Dat is niet het geval. Ik ben het met hem eens
dat de relevante markt groter kan zijn dan Nederland. De huidige formulering
sluit dat ook niet helemaal uit, geeft alleen aan welke mededinging instandgehouden
moet worden, namelijk die op de Nederlandse markt.Dan de vraag over de onredelijke extraterritoriale aanpassingen van het
nationaal kartelrecht door andere landen zoals de Verenigde Staten. Wij kunnen
in de wet van alles bepalen, maar dat is een beetje op het niveau "de gemeenteraad
van Eelde waarschuwt president Clinton nog één keer". Met andere
woorden: wij weten dat wij dit met nationale regelgeving toch niet kunnen
tegenhouden. Als een onderneming in de Verenigde Staten komt, dan kan de VS
die onderneming of dochteronderneming aanpakken. Het is gewoon een kwestie
van machtsverhoudingen. Gebleken is ook wel dat artikel 39 uit de oude wet
niet werkte. Het is in feite een nutteloze ervaring waar wij verder niet veel
mee kunnen.Mevrouw Voûte vroeg naar de omschrijving van het begrip "vertrouwelijkheid"
en de invulling daarvan bij openbaarmaking. Vertrouwelijke gegevens zijn gegevens
van een onderneming waarmee een ander zijn voordeel kan doen ten nadele van
die onderneming. Als dat zo is, is het niet openbaar. Een extra waarborg wordt
bedrijven in het amendement op stuk nr. 28 geboden. Ik verwijs naar het amendement
van mevrouw De Koning en de heer Van den Berg, omdat daarin staat dat de rechter
toetst. Zoals gezegd, heb ik dat ondersteund. Daarmee is het vraagstuk nog
verder opgelost.Dat waren enkele juridische zaken. Nu herinner ik mij opeens mijn visie
over de programmagegevens van de publieke omroep. Een eventuele weigering
gegevens te verstrekken, belemmert de toetreding tot de markt van tv-gidsen.
De Mededingingswet ziet toe op niet-discriminerende verstrekking onder redelijke
voorwaarden. Dat moet van geval tot geval bekeken worden. Als de weigering
van de publieke omroep in strijd is met het algemeen belang, lijkt de toepassing
van artikel 24 inzake misbruik economische machtspositie mogelijk. Overigens
hoeft weigering lang niet in alle gevallen in strijd te zijn met het algemeen
belang. Misschien wel heel realistisch gedrag heeft valabele redenen. Je kunt
ook niet iedere weigering van een kabelexploitant bij voorbaat misbruik van
economische machtspositie noemen. Dus op voorhand is het niet nodig daarover
iets in de Mediawet op te nemen. Regeling via de Mediawet heeft tot nadeel
dat buitenlandse omroepen – denk aan HMG – ontsnappen. Dat nadeel
heeft de Mededingingswet niet. Ik zie aan mevrouw De Koning dat zij dit vast
geen visie vindt.Mevrouw De Koning (D66):Natuurlijk is het een visie. Ik denk echter dat je het een zou kunnen
doen zonder het ander te hoeven laten. Je zou daar in de Mediawet wel iets
over op kunnen nemen. Als het goed is – of, liever gezegd,
als het niet goed is – komt daar natuurlijk ook de rechter aan te pas.
De NOS kan vasthouden aan haar eigen auteursrechten over de omroepgegevens,
terwijl in de Mediawet wordt gesteld dat deze, marktconform, afgestaan moeten
worden als hiervoor behoorlijk wordt geboden. De omroepgegevens zijn min of
meer van ons allemaal.Minister Wijers:U geeft nu een invulling aan het begrip "algemeen belang".Mevrouw De Koning (D66):Ja. Ik ben daar ook steeds voorstander van geweest. Ik vroeg mij echter
af of een en ander ook naast elkaar kan bestaan. Als zo'n bepaling in de Mediawet
wordt opgenomen, terwijl de NOS zich daar niet aan houdt, is dat het moment
om naar de rechter te gaan. Dan volgt toetsing. Het kan dus linksom of rechtsom.Minister Wijers:Ja. Ik zou zeggen: keep it simple. Het kan via de Mededingingswet...Mevrouw De Koning (D66):Rechtsom.Minister Wijers:Het is maar wat je prefereert: rechts voor u, links voor de kijkers!Voorzitter! Verkoop beneden de inkoopprijs is een belangrijk thema. Mevrouw
De Koning heeft gevraagd aan te geven wat er gedaan kan worden aan langdurige
verkoop beneden de inkoopprijs. Mevrouw Voûte vroeg of het budgetsysteem
uitkomst kan bieden. De heer De Jong heeft zelfs een amendement ingediend
waarin wordt voorgesteld de verkoop beneden de inkoopprijs via afspraken tegen
te gaan.Voorzitter! Op zichzelf is er op basis van het mededingingsbeleid niets
tegen verkoop onder de inkoopprijs. Het is gewoon een concurrentiemiddel.
Wat niet is toegestaan, is verkoop met verlies om anderen te benadelen. Dat
kan bij langdurige verkoop met verlies het geval zijn. Daarmee kan een onderneming
kapot worden geconcurreerd. Daarvoor is artikel 24 in de Mededingingswet opgenomen,
een verbod op misbruik van de economische machtspositie. Ook kan een agressieve
verkoopmethode een onrechtmatige daad zijn. Ik verwijs naar artikel 162 van
Boek 6 Burgerlijk Wetboek. Die middelen moeten niet worden onderschat. Ik
zeg toe dat de NKA actief zal optreden tegen langdurig verkoop met verlies.
De Britse variant is niet nodig, want men kan de vinger aan de pols houden
door actief op te treden. Daar komt nog bij dat wij de informatie hebben dat
het Engelse systeem bij nader inzien ook niet zo effectief is. Men merkt dat
men daarmee niet zoveel kan. Ik heb aan het amendement van de heer De Jong
dan ook geen behoefte en ontraad aanvaarding ervan.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Dat klinkt heel dapper en ik neem ook aan dat de minister
heel dapper is, maar wat is een inkoopprijs? In bepaalde takken van sport
wordt, als er een bepaald kwantum van een product wordt verkocht, na een bepaalde
periode een bonus uitgekeerd, die over het gehele pakket een korting oplevert.
Op welke wijze kan dan de inkoopprijs worden bepaald?Minister Wijers:U hebt groot gelijk. Het is zelfs nog veel complexer. Wat is er bijvoorbeeld
tegen de verkoop beneden de inkoopprijs van bederfelijke waren? Op welke wijze
wordt vastgesteld dat bijvoorbeeld een buitenlandse detaillist die schaalvoordeel
heeft bij inkoop, inderdaad onder de inkoopprijs verkoopt? Ik wil het niet
eenvoudiger laten lijken dan het is. Dat is dan ook de reden dat ik, ook in
de stukken, heb gewaarschuwd voor een te gemakkelijke oplossing via de wet.
Er zijn tal van situaties waarin verkoop beneden de inkoopprijs – ook
voor degenen die de heer Van Dijke wil beschermen – juist een middel
is om je te verzetten tegen het gedrag van een ander. De heer Van der Ploeg
merkte terecht op dat de lobby van de merkfabrikanten hier achter zit. Zij
zeggen dat op deze wijze de buitenlandse ketens binnenkomen. Die komen toch
wel binnen, of niet. De inkoopprijs is dus moeilijk vast te stellen. Volgens
deze wet zou bijvoorbeeld de heer Albeda Jelgersma zich niet kunnen verzetten
door als tegenmacht tijdelijk beneden de inkoopprijs te verkopen.In essentie gaat het erom dat naar een middel wordt gezocht om de evidente
gevallen waarin er sprake is van misbruik van economische machtspositie, aan
te pakken. Prof. De Jong heeft daarover deze week een vrij helder artikel
geschreven in Het Financieele Dagblad. Het ging over langdurig dergelijk gedrag.
Hij noemde drie criteria aan de hand waarvan dit vraagstuk bij de toepassing
van de Mededingingswet of via het Burgerlijk Wetboek – onrechtmatige
daad – opgepakt kan worden. Ik pleit ervoor, de kartelautoriteit de
kans te geven dit aan te pakken. Het is niet goed om nu iets te creëren
dat allerlei ongewenste effecten heeft op de relatie tussen de detaillist
en de merkenfabrikanten.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik wil de minister hierin wel volgen, als hij de intentie
van verschillende woordvoerders onderschrijft. Die kan als boodschap worden
meegegeven aan de kartelautoriteit.Minister Wijers:Ja. Ik heb net geprobeerd om dat zo te zeggen. De heer van Dijke noemt
het dapper, maar ik bedoelde het toch iets serieuzer. Hij heeft echter wel
zelf gewezen op de methodologische problemen waar je op stuit als je wilt
vaststellen of iemand onder de inkoopprijs verkoopt.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Het gaat met name over langdurige verkoop met verlies. Het gaat niet om
de korte termijn, want dan gaat het om acties. Drie voor de prijs van twee,
bijvoorbeeld. Dat moet allemaal kunnen. Het gaat om de langdurige verkoop
met verlies. De minister stelt dat de mededingingsautoriteit daarin kan ingrijpen
omdat het dan gaat om misbruik van een machtspositie. Maar op dat moment kan
een merk al kapot zijn. Dan is het te laat. Dat is het argument. Bij het Engelse
systeem, Resale Price Act, dat ik voorstelde, grijpt de mededingingsautoriteit
niet in. Dan leg je de verantwoordelijkheid bij de twee private partijen waarom
het gaat, de producent en de afnemer. Als de afnemer langdurig beneden inkoopprijs
verkoopt, moet de producent de mogelijkheid hebben zelf het contract te verbreken.
Dan leg je de verantwoordelijkheid gewoon bij twee partijen. Wat is de mening
van de minister daarover?Minister Wijers:Dat betekent dat je de merkfabrikanten de mogelijkheid geeft om de detaillisten
die zich niet houden aan de prijs van het product die de merkfabrikant wenselijk
vindt, fors aan te pakken. Gelet op de machtsverhoudingen
in de ketens en de methodologische problemen voel ik niet zoveel voor z'n
wet. Ik wees er al op dat men in Engeland ook niet laaiend enthousiast is
over de feitelijke toepassingsmogelijkheden van die wet. Die leidt ook tot
nieuwe problemen. De materiële consequentie van hetgeen mevrouw Voûte
zegt, is dat merkfabrikanten de mogelijkheid hebben om op een gegeven moment –
als het gedrag van een detaillist hen niet bevalt – de levering te staken.
Dat is nogal wat.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Dat stel ik niet.Minister Wijers:Dat is de materiële consequentie van die Engelse wet.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Ik ga uit van de consequentie bij langdurige verkoop met verlies, dus
verkoop beneden de inkoopprijs. Dat moet dus langdurig gebeuren en het is
aan de rechter om dat vast te stellen. Ik zeg niet dat een contract zomaar
op elk moment kan worden verbroken. Ik doel op langdurige verkoop met verlies
waardoor iets kapot dreigt te gaan.Minister Wijers:Dit speelt met name in de foodsector een rol. In deze wereld van merkfabrikanten –
het worden steeds meer Europese merken of wereldmerken – kun je niet
met droge ogen beweren dat als een detaillist in Nederland tijdelijk...Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Langdurig.Minister Wijers:...of zelfs langdurig onder de inkoopprijs verkoopt, daarmee de Unilevers,
de Nestlés en hun merken kapot worden gemaakt. Eerlijk gezegd, geloof
ik daar helemaal niets van.De heer De Jong (CDA):Ik stel in mijn amendement geen beleidswijziging voor. De minister stelt
een beleidswijziging voor met zijn wet.Minister Wijers:Dat is zo.De heer De Jong (CDA):Moest de minister in de beleidspraktijk van de laatste jaren op grond
van de bestaande wet vaak optreden tegen het verkopen met verlies? Is hem
dat ooit opgevallen?Minister Wijers:De bestaande wet verbiedt dat. Dat zegt de heer De Jong zelf.De heer De Jong (CDA):Heeft de minister ooit gemerkt dat het een grote belemmering was in het
handelsverkeer?Minister Wijers:Nee, maar bij regelgeving moet de redenatie andersom zijn. Het gaat dan
om de vraag of het middel van de regelgeving proportioneel is ten opzichte
van het vraagstuk. Er is geen land in Europa waar zo'n wet is. Dat geeft ook
te denken. Overal geldt het vraagstuk van de merkfabrikanten en de detaillisten.
Wij hebben ons daar echt serieus in verdiept. Er is een keurige delegatie
bij mij langsgekomen en ik heb serieus geprobeerd dat te onderzoeken. Ik wil
de merkfabrikanten niet pesten of zoiets, maar als je regelgeving voorstelt,
moet het ook aannemelijk te maken zijn dat je die kunt operationaliseren.
Dat is een eerste groot probleem. Verder moet je aannemelijk kunnen maken
dat de bestaande wetgeving, gelet op de methodologische problemen die je sowieso
hebt, niet voorziet in het vraagstuk. Na diepgaande analyse ben ik ervan overtuigd
dat wij het vraagstuk kunnen oplossen met: misbruik economische machtspositie
en onrechtmatige daad volgens het Burgerlijk Wetboek.De heer De Jong (CDA):Door deskundige juristen wordt beweerd dat het nogal moeilijk is om daar
wat aan te doen met artikel 24 dan wel via het Burgerlijk Wetboek. De huidige
bepaling in de wet is niet al te streng, maar kan voldoende effectief zijn.
Mij hebben in ieder geval geen signalen bereikt dat het een puinhoop is op
de Nederlandse markt, met die merkartikelen, dat er helemaal niets mag, en
weet ik veel wat. Daarom vraag ik mij af waarom wij het beleid zouden veranderen,
ook vanwege de gewenste continuïteit.Minister Wijers:Het heeft uiteindelijk wel iets te maken met mijn visie op countervailing
powers in de keten. Mijn indruk is dat de merkfabrikanten dit niet echt nodig
hebben. Met alle respect, dit is eigenlijk een achterhoedegevecht. Het is
een heel lastig gevecht tussen de detaillisten en merkfabrikanten, waarbij
heel andere argumenten spelen dan deze. Ik maak mij zorgen dat dit middel
zal worden misbruikt, omdat de toegevoegde waarde van sommige merken in de
ogen van de klanten, zoals van private labels en dergelijke, wat afneemt.
Ik ben bang dat dit misbruikt zal worden in de context van die trend.In principe zijn er twee instrumenten die je kunt gebruiken. Er is niet
aangetoond dat dit echt nodig is. Ik vind dat je alleen een wet moet maken,
als aangetoond is dat het proportioneel is met het vraagstuk, anders moet
je het niet doen. Dat is mijn redenering op grond van de filosofie van de
wet.Dan komen wij bij het vraagstuk van de bagatel. De heer Rabbae zegt dat
wij deze moeten schrappen. Mevrouw De Koning en anderen zeggen dat wij deze
moeten verhogen. Pragmatisch als ik ben, heb ik blijkbaar de tussenweg gevonden.
De heer De Jong zegt ook dat wij die bagatel nu hebben, en dat zij geen pijn
doet. Wij hebben er geen last van. Ik heb geen behoefte aan het amendement.
Ik verwacht overigens ook niet dat er rampen gebeuren, als die grenzen van
5 en 1 mln. naar 10 en 2 mln. gaan. Ik voel er niet veel voor om de bagatelvoorziening
helemaal te schrappen, want ik denk dat wij dan doorslaan door het kleinbedrijf
met deze administratieve lasten op te zadelen.De heer Rabbae (GroenLinks):Voorzitter! Het gaat mij om het principe. Ik heb de minister leren kennen
als iemand die consistent wil zijn. Bij dit punt vind ik dat concurrentie
ook op kleine schaal overeind gehouden zou moeten worden. De minister wil
kartels op grote schaal wel bestrijden, maar zij kunnen op kleine schaal ook
schadelijk zijn voor de consument in de wijk of in het dorp. Waarom wordt
er met twee maten gemeten?Minister Wijers:Ik meet niet met twee maten. Wij hebben allerlei analyses gemaakt, want
er is veel discussie over geweest. In eerste instantie voelde ik mij ook zeer
oncomfortabel over die grens van 5 en 1 mln. Met die grens ben ik nog in staat
om bijvoorbeeld een kartel van bakkers in Noord-Groningen aan te pakken. Daar
gaat het mij om, want ik ben het ermee eens dat je dit soort dingen moet kunnen
aanpakken. Ik wil niet dat afspraken tussen bedrijven met twee of drie werkne mers, die nauwelijks impact hebben, ten principale onder de wet
vallen. Ondanks de bagatel kan ik toch nog ingrijpen als het de spuigaten
uitloopt. Dat moet je niet uitsluiten.Bij consistentie gaat het ook om administratieve belasting, helderheid
creëren, niet in de kleine haarvaten van de economie willen ordenen.
Daarom heb ik die grens getrokken. De consistentie heeft meer te maken met
het deel van het beleid dat betrekking heeft op administratieve lasten en
overheidsbureaucratie dan met het principe van de mededingingswetgeving. Op
zichzelf ben ik het ermee eens dat ook een lokaal kartel ernstige gevolgen
kan hebben. Als daar redelijke klachten over zijn, zeg ik toe dat wij zullen
optreden. Ik hoop dat dit niet te vaak gebeurt, want dan zouden wij de bagatel
weer naar beneden moeten aanpassen.De heer Van der Ploeg heeft de vrije beroepen aan de orde gesteld. Wat
hij zei, was mij in algemene zin uit het hart gegrepen, maar dat weet hij.
Vrije beroepen zijn in principe gewoon ondernemers. De wet maakt daar geen
onderscheid. Vrije beroepen moeten dus gewoon aan de normen van de Mededingingswet
voldoen. Bij sommige vrije beroepen is er uit het oogpunt van het publieke
belang specifieke regelgeving om een minimumkwaliteit en -dienstverlening
te garanderen. Denk aan de accountants, de advocaten, de notarissen enzovoort.
Die hebben soms een domeinmonopolie. Binnen de beroepsgroep moet gewoon geconcurreerd
kunnen worden binnen de randvoorwaarden die specifieke wetten stellen. Daar
zal de NKA ook op toezien. Als wij het nou toch over de notarissen hebben,
hoop ik van harte dat wij ook op dit gebied de marktwerking niet langer laten
frustreren door een van de best georganiseerde lobby's in dit land en in Den
Haag. Ik hoop – dat vertrouwen heb ik ook – dat de heer Van der
Ploeg ook hier richtinggevend zal zijn voor de koers van zijn partij, die
de koers blijkbaar even kwijt is geraakt.Ik kom bij de opmerkingen van mevrouw De Koning over de leges. Waarom
geen leges voor de ontheffingsaanvraag, zoals in Duitsland en het Verenigd
Koninkrijk? Ik probeer consistent te zijn. Beperking van de lasten voor het
bedrijfsleven is steeds een aandachtspunt geweest. Als concentratie vergunningplichtig
wordt verklaard, brengt dat al lasten met zich, namelijk administratieve lasten.
Ik vind het niet elegant om daar nog een extra financiële heffing aan
toe te voegen. Het is toch al even slikken voor onze vrienden in het bedrijfsleven.De benzinestations zijn door de heer Van Dijke aan de orde gesteld. Vanuit
de mededingingspolitiek geredeneerd vormen zij absoluut geen issue. Zolang
er geen sprake is van mededingingsbeperkende afspraken of misbruik van machtspositie,
heeft dit met de Mededingingswet als zodanig niets te maken. Je kunt er een
andere discussie over voeren – ik weet dat de heer Van Dijke die discussie
wil voeren – namelijk over wat dit betekent voor de ruimtelijke ordening
en voor het milieu, maar vanuit marktaandelen geredeneerd gaat het om een
randverschijnsel. Ik dacht dat ik dat ook in een brief aan de Tweede Kamer
heb aangegeven.De heer Van Dijke (RPF):In die zin dat er bij die tankstations natuurlijk een 24-uursopenstelling
kan zijn, terwijl aan hen die op dezelfde markt meedingen naar de gunst van
de koper, beperkingen in de nacht zijn opgelegd. In die zin is er, met betrekking
tot de mededinging, natuurlijk wel een onderscheid.Minister Wijers:U hebt het nu over de impact van een andere ordeningswet. Dat debat zullen
wij nog met elkaar voeren. Het enige wat ik wil zeggen, is dat de meerderheid
van de Kamer dit zelf heeft gewild. Dit was, zoals u weet, in de Winkeltijdenwet
oorspronkelijk niet zo voorzien.De heer De Jong (CDA):In het kader van level playing field, waar collega Voûte het de
hele dag over heeft, vraag ik de minister of hij van plan is om de kruidenierszaken
van enige omvang, die dat wensen, een benzinepomp voor de deur te laten installeren.
Dat gebeurt namelijk in Duitsland. Dan heb je helemaal geen last meer van
Shell.Minister Wijers:Ik vind dat een interessante gedachte. Ik heb de indruk dat er wel wat
meer concurrentie in die sector kan zijn, maar dit had ik nog niet bedacht.De heer Van Dijke (RPF):Dus wij mogen van u een aanwijzing richting de gemeenten verwachten die
aangeeft dat zij dat moeten toestaan.Minister Wijers:Ik neem deze suggestie graag in de overweging mee.Voorzitter! Wij komen nu echt bij het afscheid, in ieder geval van mijn
bijdrage. Mevrouw De Koning vroeg of er nog een passend afscheid komt voor
de commissie economische mededinging, die 35 jaar trouw de waakhondfunctie
heeft vervuld. Absoluut. De commissie economische mededinging heeft goed werk
verricht. Ik ga deze waakhond stevig in de bloemetjes zetten. Dat zal niet
ongemerkt aan de dames en heren voorbijgaan.Het laatste thema is de voorlichting. Ik heb toch wel een beetje hoop
dat dit wetsvoorstel er in niet al te gemutileerde vorm doorheen komt. Als
dat zo is, moeten wij goed gaan nadenken over de publieksvoorlichting. Dat
vraagt heel veel tijd. Wij zijn druk bezig met een uitgebreid voorlichtingsplan.
Wij zullen daarover op een duidelijke wijze met het bedrijfsleven communiceren.
Daar heeft het bedrijfsleven recht op. Wij zijn met een externe communicatieadviseur
begonnen aan het maken van een voorlichtingsplan. Waar denken wij aan? Superheldere
brochures, Internet, bijeenkomsten in de regio over de inhoud van de wet en
alle procedures daarbij. Ik kan toezeggen dat ondernemend Nederland op het
moment dat de wet in werking treedt, goed doordrongen zal zijn van wat deze
wet behelst en welke zegeningen zij allemaal brengt.De voorzitter:Ik dank de minister voor zijn beantwoording in eerste termijn en ik wil
even iets aan u allen voorleggen. De eerste termijn heeft al met al een kleine
tien uur geduurd. Ik denk dat het een voortreffelijk debat geweest is. Er
zijn wel een aantal punten naar voren gekomen waarbij geringe tot aan grote
meningsverschillen zich hebben geopenbaard. Ik kan mij dus voorstellen dat
er van de kant van de Kamer nog behoefte is om een paar dingen eens even te
laten bezinken en met elkaar door te spreken. Gezien de aard en hevigheid
van de discussie Voorzitterzie ik in ieder geval geen mogelijkheid om tussen
nu en half zeven het debat helemaal af te ronden. Er is nog
een reserveoptie, en dat is dat wij alleen de tweede termijn van de kant van
de Kamer doen. Dan scheuren wij het debat wat uit elkaar en ik weet niet of
dat een goed verloop van het debat over zo'n aangelegen onderwerp en ook de
kwaliteit van de besluitvorming ten goede komt. Mijn suggestie zou zijn om
de hele tweede termijn volgende week te doen. Ik wil graag dat u zich daarover
uitspreekt.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Er is nog iets wat daarvoor pleit, namelijk het feit dat wij
van de minister nog een aantal dingen te horen krijgen die wij zouden kunnen
betrekken bij onze tweede termijn. Het lijkt mij dus zeer voor de hand liggend
om uw suggestie te volgen.De heer De Jong (CDA):Ik zou uw suggestie willen volgen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD):Voorzitter! Ik heb er geen bezwaar tegen om het nu te doen, maar ik denk
inderdaad gezien de inhoud van het debat dat ik uiteindelijk kies voor uw
suggestie.De voorzitter:De heer Van der Ploeg heeft zijn hand opgestoken. Mag ik dat beschouwen
als een teken van instemming met mijn suggestie? Het kan ook heel iets anders
betekenen. Ja, dus.Mevrouw De Koning (D66):Het geldt ook voor mij, als u dat nog zou willen weten. Ik had het liefste
vandaag alles afgemaakt, maar dat kan geloof ik niet vanwege de parlementssluitingswet.
Dan dus volgende week maar.De voorzitter:Dan zullen wij volgende week het debat op de agenda opvoeren ter finale
afdoening.De algemene beraadslaging wordt geschorst.Sluiting 15.39 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19961997-4344-4361.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl