Voortzetting van de behandeling van de Najaarsnota (26899)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 2677-2701

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

22-12-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 35, pagina 2677-2701

15-12-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26899Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van de Hoge Colleges van Staat en Kabinet der Koningin voor het jaar 1999 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (26907); - Wijziging van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Algemene Zaken voor het jaar 1999 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (26908); - en 14 andere wetsvoorstellenPagina 2714-2714
Voortzetting van de behandeling van de Najaarsnota (26899)Pagina 2677-2701
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor het jaar 1999 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (26912)Pagina 2723-2724
Behandeling van de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, houdende een reactie op de moties, voorgesteld tijdens de begrotingsbehandeling (26800 VIII, nr. 57)Pagina 2701-2706
Behandeling van de tijdens het notaoverleg over het onderdeel integratiebeleid minderheden van de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (26800 VII) ingediende moties: - de motie-Noorman-den Uyl over taallessen (26800 VII, nr. 13); - de motie-Verburg over taalonderwijs aan oudkomers (26800 VII, nr. 14); - 2 andere moties (26800 VII, nr. 15 en 16)Pagina 2706-2714
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 1999 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (26910)Pagina 2724-2727
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen voor het jaar 1999 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (26913)Pagina 2714-2717
Regeling van werkzaamheden (woensdag 15 december 1999)Pagina 2675-2677
Behandeling van de Najaarsnota (26899)Pagina 2651-2675
Behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor het jaar 1999 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota) (26923); - de najaarsbrief Zorg 1999 (26936)Pagina 2717-2723
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 15 december 1999)Pagina 2735-2736
Debat naar aanleiding van de brief van de minister van Verkeer en Waterstaat over het TOPS-overlegPagina 2727-2735
Presentie en opening (woensdag 15 december 1999)Pagina 2651-2651

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 138 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: de Najaarsnota (26899).De beraadslaging wordt hervat.Minister Zalm:Mevrouw de voorzitter! De Najaarsnota is traditioneel een gelegenheid
om met een wat bredere blik de ontwikkelingen te beschouwen. Het is een gelegenheid
om de wereld in het algemeen en het begrotingsbeleid in het bijzonder te bespreken.De heer Balkenende heeft geconstateerd dat er aardige resultaten zijn
geboekt. De les is dat er behoedzaam geopereerd moet worden. Ik onderschrijf
dat. Vervolgens heeft hij een aantal wensen van de CDA-fractie op tafel gelegd.
De sociale minima met kinderen komen er na de algemene beschouwingen in de
koopkrachtplaatjes voor het jaar 2000 het beste af.Er is inderdaad nieuwe informatie zoals de heer Balkenende al veronderstelde.
Ik beperk mij tot enkele hoofdpunten. Ik zeg overigens tegen de heer Van Dijke
dat de cijfers over de tekortontwikkeling op de website van Financiën
staan. Die gegevens zijn voor iedereen toegankelijk, ook voor de Tweede Kamer.
Als de Kamer het op prijs stelt, wil ik wel parallel hieraan op de klassieke
wijze maandelijks een briefje hierover sturen. Inmiddels is de Kamer echter
zodanig geïnformatiseerd dat ook zij onze website weet te vinden.De heer Van Dijke (RPF):Op dat laatste is wel iets af te dingen, maar daar weet de voorzitter
alles van. Ik heb niet gezegd dat een en ander stiekem gebeurt. Ik heb er
alleen op gewezen dat die informatie aanleiding is om het beeld in de Najaarsnota
van een kanttekening te voorzien. Ik vraag mij namelijk af hoe reëel
de daarin verwoorde verwachtingen zijn.Minister Zalm:In de Najaarsnota staat dat het jaar naar verwachting zal worden afgesloten
met een tekort van 0,2%. Hierbij is ervan uitgegaan dat er in november een
begrotingsevenwicht zou zijn bereikt. In augustus was er een overschot van
0,4% BBP, in september 0,5%, in oktober 0,4% en voor november is het voorlopig
0,3%. Het loopt dus wel iets terug, maar niet snel genoeg om uit te komen
op de raming van de Najaarsnota. Als de meevaller uit november ook voor december
geldt, kunnen wij uitkomen op een klein overschot van 0,1%. Dit is echter
vooral een kwestie van extrapoleren. Er is geen enkele garantie dat dit ook
in werkelijkheid gebeurt.Cruciaal is de situatie op de laatste dag van het jaar. Dit jaar is die
dag echter een bank holiday. De laatste betaaldag is dus 30 december en dan
moet er 12 mld. aan belasting binnenkomen. Als wij een deel daarvan het volgend
jaar ontvangen, wordt het beeld voor het gehele jaar plotseling anders. Dat
is op zichzelf natuurlijk geen ramp. Ik geef alleen maar aan dat hetgeen er
op de laatste dag binnenkomt vrij veel invloed heeft op het jaarbeeld. In
dit geval is dat bepalend voor het antwoord op de vraag of wij het jaar afsluiten
met een overschot of niet. Ik vind het zelf natuurlijk ook aardig als dit
zich zou voordoen, maar wij hebben te maken met de genoemde onzekerheidsmarges.Voorzitter! Ook is gevraagd naar de onderuitputting. Ik sluit niet uit
dat er onderuitputting kan ontstaan ten opzichte van het beeld dat in de Najaarsnota
is geschetst. Voor twee begrotingen zijn wij enigszins gesterkt in dat vermoeden,
namelijk voor de begrotingen van Buitenlandse Zaken en van VROM. Dat zijn
de twee departementen waarvoor ik met enige zekerheid durf te zeggen dat er
geld overblijft; voor de overige departementen is dat nog niet met zekerheid
te constateren. Wat gebeurt er met het geld dat overblijft? Daarvoor hebben
wij de eindejaarsmarge. De eindejaarsmarge bij Buitenlandse Zaken wat het
onderdeel HGIS betreft – inmiddels valt vrijwel de gehele begroting
onder HGIS, onder het ODA- of het non-ODA-deel – is 300 mln. Dus dat
is een behoorlijke marge om geld dat overblijft toe te voegen aan de begroting
van het jaar daarop.In dit verband wil ik trachten een misverstand weg te nemen. Als ik het
goed heb begrepen denkt de heer Vendrik dat de eindejaarsmarge en de tegenboekingen
die in dat kader worden gedaan in het leven zijn geroepen om op een verkapte
manier te bezuinigen. Voor de duidelijkheid zal ik uitleggen hoe dit ontstaan
is. Men is onder het kabinet-Lubbers III al begonnen met een eindejaarsmarge.
Dat was nog een geringe marge. Je mocht dan 0,25% van de begroting toevoegen
aan het jaar daarop en dat gebeurde bij Voorjaarsnota. Dan werd dat geld aan
de begrotingen toegevoegd, maar dan werd tegelijkertijd een begrotingsprobleem
geconstateerd voor dat bedrag, omdat het bovenop de bestaande begroting kwam
en dus een overschrijding teweegbracht. In zo'n methodiek werkt het natuurlijk
vreemd – dat ben ik met de heer Vendrik eens – want dan moet je
gaan ombuigen omdat de uitgaven dreigen te worden overschreden. Onder Paars
I hebben wij die marge verruimd naar 1% als regel, met een paar uitzonderingen.
Bijvoorbeeld de Rijksgebouwendienst en Ontwikkelingssamenwerking werden wat
ruimer bedeeld. Inmiddels is Defensie ook ruimer bedeeld. Dus dat verschijnsel
is al wat genuanceerd. De eindejaarsmarge werd dus verruimd. En omdat het
vreemd is dat er door overheveling van geld van het ene jaar naar het andere
een overschrijdingsprobleem ontstaat op de begrotingen in het nieuwe jaar,
hebben wij ervoor gekozen om ervan uit te gaan dat de toevoeging aan de afzonderlijke
begrotingen overeen zal komen met het bedrag dat aan het eind van dat nieuwe
jaar zal overblijven. Wij besloten dus om de begrotingen in die zin te corrigeren.
Dat heet taakstellende onderuitputting, maar het is voor geen enkel individueel
departement taakstellend. Het moet puur gezien worden als het gokje van de
minister van Financiën dat het geld ook overblijft. Als dat niet zo is,
gaat de minister van Financiën nat en dan moet hij aan het eind van het
jaar, als de rekening komt, constateren dat de aanname die hij op eigen rekening en risico gepleegd heeft niet gerealiseerd is en dat er
dus een overschrijding van de begroting optreedt. Sterker nog, het kan zelfs
zo zijn dat departementen in plaats van dat zij geld overhouden, 1% van de
begroting van het jaar daarop al naar zich toehalen. Dat is ook een mogelijkheid
die de eindejaarsmarge kent. Het is dus niet alleen het doorschuiven van geld.
Het totaal van alle eindejaarsmarges van de departementen voor de rijksbegroting
in enge zin is 1,4 mld. Dus in het meest extreme geval is er een potentieel
risico van 2,8 mld. In die situatie wordt er 1,4 mld. tegengeboekt en wordt
er 1,4 meer uitgegeven dan verwacht. Dan geeft de begroting dus een andere
uitkomst. Volgens mij is het de ideale methode om decemberkoorts te vermijden,
hoewel die decemberkoorts nu al in het parlement lijkt toe te slaan. Maar
dit terzijde. Het is een realistische methodiek die geen onnodige begrotingsproblemen
creëert. Hiermee heb ik getracht de methodiek te verdedigen en ik begrijp
de kritiek van de heer Vendrik ook niet, tenzij hij een liefhebber is van
ombuigen.De heer Vendrik (GroenLinks):Zelfs dat sluit ik niet uit, maar ik heb altijd begrepen dat de eindejaarsmarge
is bedoeld om een departement dat om bepaalde redenen zijn uitgaven niet kan
realiseren in december, ruimte te geven om dit in het daaropvolgende jaar
te doen. Het mag de desbetreffende uitgaven tot een maximum van 1% van de
jaarlijkse begroting meenemen naar het volgend jaar. In principe is dat naar
mijn mening een eenmalige operatie. Als dit herhaald wordt en ook een taakstellend
karakter krijgt, wordt voortdurend een deel van de begroting doorgeschoven.
Dat lijkt mij merkwaardig. Ik stel vast dat de eindejaarsmarge daar niet voor
is bedoeld. Als een departement zijn uitgaven structureel niet tijdig "wegzet",
volgt daar een bezuiniging uit. Waarom gebeurt dat niet? Daarvoor hebben wij
toch begrotingen?Minister Zalm:De toevoegingen worden aan het parlement voorgelegd. Als er sprake is
van onderbesteding en de Kamer is van mening dat dit bedrag onnodig wordt
toegevoegd aan de begroting, heeft het parlement het volste recht om bij Voorjaarsnota
aan te geven dat daaraan een andere bestemming wordt gegeven. Daar wordt overigens
wel de decemberkoorts weer door opgeroepen, ook in mijn contact met mijn collega's.
Ik zocht aan het begin van het jaar naar geld en dacht daarbij ook aan de
lijst van toevoegingen eindejaarsmarge. Mijn ambtenaren hebben mij dat toen
terecht ten zeerste afgeraden. Als de afspraak over de vrijheid om 1% over
de jaargrens door te schuiven, wordt geschonden en het bedrag wordt afgepakt,
is dat de dood in de pot. Als ik het niet afpak, zo zal de gedachte zijn,
dan doet het parlement dat wel. Op basis van het uitgangspunt van bestuurlijke
consistentie moet de eindejaarsmarge overeind blijven.Iets anders is een structurele onderuitputting op begrotingsposten. Ik
noem het lager uitvallen van de individuele huursubsidie vanwege het toenemen
van de werkgelegenheid. In dat geval worden de ramingen aangepast. Artikelsgewijs
worden per begroting analyses opgesteld over structurele kenmerken van onderuitputting,
met de gevolgen daarvan voor de begrotingsopstelling, de Voorjaarsnota en
de besluitvorming inzake de kaderbrief.Wij spreken nu echter over de algemene systematiek van de eindejaarsmarges.
In de eerste plaats is het belangrijk dat deze er is. In de tweede plaats
stel ik dat de Kamer er zelf bij is, mocht zij van mening zijn dat er geen
correcte toevoeging aan de begroting van een jaar plaatsvindt. Deze systematiek
bevordert de rust, stabiliteit, doelmatigheid en rechtmatigheid van het uitgavenbeleid
op de departementen zeer. In het verleden zijn er te vaak geforceerd nog allerlei
bestedingen gedaan. Er werden allerlei dingen aan het eind van het jaar besteld.
Dat is niet goed. De huidige systematiek is een zeker ventiel voor genoemde
problemen.De heer Vendrik (GroenLinks):Ik pleit er juist voor dat deze intentie in ere wordt hersteld en dat
er geen sprake is van een structureel gebruik van de eindejaarsmarge. Departementen
moeten aantonen dat zij deze ook werkelijk nodig hebben. Als dat niet het
geval is, dient de minister van Financiën daarvoor ook geen toestemming
te verlenen. Nu wordt er een taakstellende oefening van gemaakt. Je krijgt
er aan het begin van het jaar wat bij, dus aan het eind van het jaar moet
je wat doorschuiven. Daarmee verdwijnt het bijzondere karakter van deze faciliteit
geheel uit het zicht en wordt structureel een deel van de begroting doorgeschoven.
Dat vertroebelt het beeld. Het gebruik van de eindejaarsmarge is dan aan inflatie
onderhevig, omdat het niet meer om decemberkoorts gaat. Om die reden sprak
ik van taakstellende decemberkoorts.De voorzitter:Dit betoog zou u niet misstaan in tweede termijn.Minister Zalm:Dit is echt een misverstand. Wellicht moet de term "taakstellende onderuitputting"
worden vervangen, want het gaat eigenlijk om een aanname. Geen enkel departement
is daaraan gebonden. De enige die tegen het eind van het jaar bij wijze van
spreken met samengeknepen billen zit, is de minister van Financiën, want
hij hoopt dat het geld overblijft. Als dat niet zo is, gaat hij "nat", om
het maar even in de persoonlijke sfeer en de departementale verhoudingen te
trekken! De heer Vendrik zegt dat het niet structureel mag zijn. Dan kan je
zoiets maar een keer doen en dan hebben wij volgend jaar geen eindejaarsmarge
en geen toevoegingen meer.Het is niet zo dat men ongezien geld mag toevoegen aan de begroting. Het
wordt wel bekeken door Financiën. Ten eerste moet het geld over zijn
gebleven, anders valt er niets toe te voegen. Ten tweede moet aannemelijk
worden gemaakt dat het een nuttige en doelmatige besteding van gelden is,
liefst in samenhang met de reden waarom het overgeschoten is.De eerste gedachte achter de eindejaarsmarge is dat er wel verplichtingen
zijn aangegaan, maar dat de betalingen niet op tijd zijn geweest. Als er vertraagde
projecten zijn, gaat het naar hetzelfde begrotingsartikel. Als men geld heeft
overgehouden en een ander knelpunt op de begroting heeft, kan er een wat ruimere
toepassing zijn. Dat wordt allemaal ter autorisatie voorgelegd aan het parlement.De heer Van Dijke (RPF):Dat moet vooral zo blijven. Bij de budgetten voor de IND en de REA en
de veegwetbudgetten, die wij in het verleden hadden, was jaar op jaar op jaar
geld over. Met een vrij grote zekerheid kan dan worden voorspeld dat
dit geld ook het komende jaar beleidsmatig niet weggezet kan worden. Is het
tegen die achtergrond wel reëel om die bedragen mee te nemen?Minister Zalm:Als de onderuitputting structurele kenmerken bezit, moet de raming structureel
worden aangepast. Een andere optie is om het beleid aan te passen, zodat men
het geld wel weg kan krijgen. Ik ben het met de heer Van Dijke eens dat het
niet de bedoeling is om jaar in jaar uit op hetzelfde begrotingsartikel geld
over te houden en toe te voegen.De heer Van Dijke (RPF):Dat verschijnsel doet zich wel voor bij een aantal begrotingsposten. Bij
de werkgelegenheidsprojecten zien wij dat de budgetten voor reïntegratie
jaar in jaar uit niet worden weggezet.Minister Zalm:Dit geldt niet voor alle werkgelegenheidsprojecten, maar bij sommige onderdelen
komt onderuitputting voor. Dat komt ook doordat de ambitie groot is. Als je
een grote ambitie hebt, is de kans op onderuitputting nu eenmaal groter dan
wanneer je een kleine ambitie hebt.De heer Van Dijke (RPF):Bij de begroting voor de IND zie je dat er bedragen overblijven door het
niet verlenen van rechtsbijstand aan asielzoekers. Wij kunnen vermoeden dat
de extra toevoeging die men door het meenemen van dat bedrag krijgt, ook het
komende jaar niet weggezet kan worden. Waarom neemt men zo'n bedrag dan mee?Minister Zalm:Als het geld niet nodig is, wordt het ook niet toegevoegd. Bij de IND
is nog iets bijzonders. Bij het asieldossier gaat het om generaal geld, zoals
dat heet. Dat is geld dat ten gunste van "het algemeen" komt, als er meevallers
zijn. Als er tegenvallers zijn, die wij de afgelopen jaren nogal eens hebben
gehad bij asiel, wordt het bijgeplust op de begroting en niet verhaald op
de andere beleidsterreinen van de minister van Justitie. In die zin is het
meeneemvraagstuk daar minder interessant.De heer Van Dijke (RPF):Dat begrijp ik wel, maar het gaat om de zuiverheid van de begroting. Als
je gerede verwachtingen hebt dat je dat beleidsmatig niet weggezet kunt krijgen,
moet je het niet boeken. Dan moet je het anders benoemen.Minister Zalm:Dat ben ik helemaal met u eens. Als je van tevoren weet dat je dat geld
niet opmaakt, moet je het niet begroten. Er wordt wel getoetst bij het toevoegen
van de eindejaarsmarge. De eerste eis is dat er geld over is gebleven. De
tweede eis is dat het departement aannemelijk kan maken dat het geld voor
het volgend jaar zinnig en doelmatig besteed kan worden. Dat zijn de minimumeisen
die aan een toevoegingsbesluit worden gesteld.Als ik de maxima van de departementen bij elkaar optel, is de maximale
eindejaarsmarge bij de rijksbegroting 1,4 mld. Wij hebben nog een aparte eindejaarsmarge
van 0,25 mld. voor de socialezekerheidsuitgaven op de rijksbegroting. Wij
hebben ook een aparte eindejaarsmarge van 65 mln. voor het zorgdeel op de
rijksbegroting.Naar het zich laat aanzien, geeft deze 1,4 mld. voldoende ruimte om geld
dat nu nog niet is gelokaliseerd als onderuitputting, toe te voegen aan de
begroting voor 2000. Dat betekent niet dat de onderuitputting vrij aanwendbaar
is om er hier of daar wat leuks mee te doen. In principe behoort deze toe
aan het betrokken departement. Het staat de Kamer vervolgens vrij, te zeggen
toch aan iets anders te denken, ondanks al mijn waarschuwingen in het kader
van de bestuurlijke zuiverheid. Als de Kamer zou persisteren en de toevoeging
die voortvloeit uit de onderuitputting in 1999 aan iets anders wenst te bestemmen
dan aan de begroting van het betreffende departement, dan kan zij dat bij
de behandeling van de suppletore begrotingen kenbaar maken. Dat vereist een
echte beleidsbeslissing. Het is geen echt vrij geld, gelet op het feit dat
wij die overhevelingsmogelijkheid hebben gecreëerd.De begroting van Buitenlandse Zaken is misschien wel het aardigste voorbeeld.
Er leven wensen, vooral op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Op die
begroting blijft geld over. Het zou dan toch raar zijn, eerst geld af te pakken
van Buitenlandse Zaken om het vervolgens terug te geven, terwijl het via de
gewone methodiek al zo loopt.Misschien kan ik in dit kader meteen iets zeggen over de kwijtschelding
van schulden. Ik ben erkentelijk voor de waarderende woorden die in het bijzonder
de heer Crone voor de inspanning van de minister van Financiën heeft
geuit. De Nederlandse regering staat in den brede achter de initiatieven voor
schuldkwijtschelding, maar wel onder condities. De Wereldbank en het IMF volgen
die lijn ook. Er moet bewezen goed beleid zijn en niet alleen bewezen goede
voornemens, want die ontbreken natuurlijk nergens. Daar zijn bepaalde termijnen
voor gesteld. Dat hoef ik niet uit te leggen. Ik acht dat bekend.Naar mijn beste weten doen wij daaraan maximaal mee, ook bij de bilaterale
schulden. Ik kan mij niet helemaal voorstellen wat wij nog meer zouden moeten
doen. Als er mogelijkheden zijn binnen dat raamwerk en als wij nog niet alles
doen wat redelijkerwijze van ons mag worden verwacht, dan wil ik daarover
graag contact opnemen met de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Want
bij mijn weten doen wij maximaal mee.De heer Van Dijke (RPF):Als ik het goed begrijp, zal de minister als de Kamer hem ervan kan overtuigen
dat er op dat terrein nog wat gebeuren kan, zich niet tegen een verschuiving
op dat punt verzetten.Minister Zalm:Welke verschuiving naar waar?De heer Van Dijke (RPF):Van diverse onderuitputtingen naar dat doel.Minister Zalm:Dat is in de eerste plaats een onderuitputting op de begroting van Buitenlandse
Zaken. Dus dat maakt het al gemakkelijk. Het is binnen de eigen begroting.
Het geld wordt op dit moment niet besteed. De minister heeft de eindejaarsmargetoevoeging.
Schuldkwijtschelding is ODA-gekwalificeerd, althans voor de landen die onder
de ODA vallen. Dat is allemaal juist. Wij praten toch over het HIPC-initiatief,
de zwaar verschuldigde arme landen? Het HIPC-initiatief wordt ook gepromoot
door de Wereldbank en het IMF. Er is de kant van het IMF en van de Wereldbank
met de internationale schulden. Dat geldt ook voor regionale banken. Daarnaast
zijn er de bilaterale schuldkwesties. Volgens mij is de vraag of wij wel het maximaal mogelijke doen binnen
de bilaterale schuldkwijtschelding aan het HIPC-initiatief. Naar mijn mening
is dat het geval. Als het niet zo is, moet het alsnog gebeuren en zullen wij
de Kamer bij de Voorjaarsnota meedelen hoe wij dat gaan doen. Als de Kamer
meent dat er op dit punt nog meer kan gebeuren binnen de context van het HIPC-initiatief,
zonder verstoring te veroorzaken en bepaalde condities niet meer te hanteren,
wil ik dat graag doen. Birma is zo'n voorbeeld van een land waarmee wij bilaterale
schulden hebben. Birma voldoet echter niet aan de condities en daarom komt
dit land niet in aanmerking voor schuldkwijtschelding. Bij mijn weten doen
wij dus alles wat internationaal afgesproken is, wat verlangd wordt en wat
wij van anderen verlangen. Mochten wij niet helemaal aan de internationale
afspraken voldoen, dan ben ik graag bereid mij sterk te maken om het maximale
te doen binnen die context.De heer Van Dijke (RPF):De minister verwijst naar onderuitputting op de begroting voor Buitenlandse
Zaken. Ik kan mij echter voorstellen dat wij gezamenlijk nadenken over een
bestemming voor de extra meevallers die ons dit jaar te wachten staan. Ik
heb het een soort millenniumcadeau genoemd. De minister meende dat eerder
bij de Victory Boogie Woogie ook te kunnen doen.Minister Zalm:Laten wij eerst maar eens kijken of er überhaupt sprake van is dat
er iets ontbreekt. Ik betwijfel dat, maar ik neem er graag contact over op
met mijn collega voor Ontwikkelingssamenwerking.De voorzitter:Ik zie nog drie vragenstellers staan. Zij gaan toch niet weg hoor, als
zij eenmaal besloten hebben, te interrumperen. Als het allemaal over dit onderwerp
gaat, laat ik hen achter elkaar een korte vraag stellen.De heer Vendrik (GroenLinks):Volgens mij gaat het om twee dingen. Internationaal is sprake van een
verschuivend maximum: steeds meer landen ondernemen bilateraal grote stappen.
Clinton heeft gezegd dat de Verenigde Staten alle bilaterale schulden zullen
kwijtschelden. Ook Nederland heeft een flinke portie uitstaan. De vraag is
dus of de Nederlandse regering op dat punt extra stappen...De voorzitter:Dit is echt een herhaling van zetten, want wij hadden het over dit punt;
daar is de heer Van Dijke mee begonnen. Als u daar een vraag over hebt, stelt
u die dan kort. U hoeft niet vast te stellen wat aan de orde was, want dat
was al aan de orde. Stelt u nu uw vraag maar.De heer Vendrik (GroenLinks):Ik constateer dat er internationaal sprake is van een verschuivend maximum.
De vraag is of Nederland daaraan wil meedoen. Het tweede punt: de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking heeft twintig landen benoemd waarmee Nederland
een bilaterale ontwikkelingsrelatie blijft houden; de vraag is of die landen
niet prioritair kunnen zijn bij het kwijtschelden van schulden. Het gaat daarbij
dus om een specifieke groep...De voorzitter:Dat heeft de heer Van Dijke toch ook al gevraagd? Ik word er echt een
beetje moe van als u allemaal hetzelfde gaat vragen.De heer Vendrik (GroenLinks):De minister daagt ons uit om nader te adstrueren wat wij nog meer kunnen
doen.Minister Zalm:Laat ik de Kamer maar gewoon een eenvoudige toezegging doen; dat is het
handigste, want anders spreek ik hier uit de losse pols. Ik zeg toe dat het
kabinet een notitie zal maken over de huidige voornemens op het punt van schuldkwijtschelding
en over eventuele andere Nederlandse opties voor schuldkwijtschelding binnen
de internationale context van het HIPC-initiatief. Daarbij gaat het vooral
om de bilaterale schulden. Ik heb genoteerd dat de heer Vendrik prioriteit
wil geven aan die 17+3-landen. Ik kom daar graag op terug. Begrotingstechnisch
betekent dit niets, want de begroting van 1999 verandert hier niet door. De
begroting van 2000 zou er puur in budgettermen alleen rechtstreeks door worden
beïnvloed als wij rekening zouden hebben gehouden met ontvangsten in
2000 die niet doorgaan vanwege de schuldkwijtschelding. Ik vermoed dat dit
niet het geval is; wel worden sommige soorten schuldkwijtschelding toegerekend
aan de ODA-prestatie. In die zin is er wel een indirecte begrotingsrelevantie.
Laat ik het zo formuleren: er gebeurt geen ramp als wij de Kamer na de jaargrens
meedelen hoe de regering hiermee denkt om te gaan.De voorzitter:De score is dat u één Kamerlid weer in de bankjes hebt gekregen.De heer Balkenende (CDA):Toch durf ik een nieuwe vraag te stellen. Die notitie zal natuurlijk gaan
over de inhoud van de problematiek, maar de minister heeft ook even gesproken
over de begrotingstechnische aspecten. Ik neem aan dat in de notitie ook zal
worden teruggekomen op de vraag die vanochtend aan de orde was, namelijk of
de uitgavenmeevaller van dit jaar daarvoor moet worden bestemd of dat bijvoorbeeld
binnen het budget van OS moet worden gekeken. Misschien is het ook goed om
te vragen of de minister op dat punt een bepaalde voorkeur heeft.Minister Zalm:Ja.De voorzitter:Is de heer Vendrik nog niet tevreden?De heer Vendrik (GroenLinks):Ik hoor graag wat die voorkeur precies is.Minister Zalm:Mijn voorkeur is natuurlijk helemaal niet relevant, omdat wij dit in het
kabinet moeten bespreken. Ik kan hier namens het kabinet geen aardige dingen
toezeggen ten behoeve van één departement; dat is niet gebruikelijk.
Het kabinet maakt zijn eigen afwegingen en stelt zijn eigen prioriteiten.
De heer Van Dijke heeft er al op gewezen dat het economisch goed gaat met
Nederland. Door het voor deze uitgaven gekozen mechanisme van koppeling aan
het BBP ontstaat dus extra ruimte. Er is dus al een soort automatische prioritering
ten gunste van de ontwikkelingssamenwerking. Dat speelt natuurlijk allemaal
een rol bij eventuele afwegingen.De heer Vendrik (GroenLinks):Ik heb een vraag die nog niet gesteld is: kan de minister toezeggen dat
die kabinetsnotitie er binnen een maand is? Eind januari spreken
wij immers met het kabinet over de jaarvergadering van het afgelopen najaar;
wellicht is het mogelijk om dit meteen in dat kader te bespreken, want dan
blijft de vaart erin.Minister Zalm:Ik zal mijn best daarvoor doen, maar als er een financieringskwestie aan
vast zit, zal de notitie niet eerder komen dan bij de Voorjaarsnota en de
kaderbrief. Het kabinet schrijft immers niet zomaar cheques uit voor afzonderlijke
kwesties; dat moet ik hier eerlijkheidshalve aan toevoegen, want wij proberen
altijd een totale afweging van het totale beeld te maken. Ik heb alweer heel
veel wensen opgesnoven naast alle reeds eerder in moties vastgelegde wensen
van de Kamer. Ik kan verzekeren dat ook ministers, los van de Kamer, er wensen
op nahouden. Dat moet allemaal binnen één plaatje worden gebracht.
Dus als ik een beroep moet doen op niet reguliere mechanismen, kan ik die
kwestie niet afhandelen voor de Voorjaarsnota. Ik beloof in ieder geval dat
ik zo snel mogelijk een tussenstand zal geven op dit vlak, zodat helder is
welke bijdrage Nederland op dit moment levert aan de schuldkwijtschelding
en welke technische mogelijkheden er zijn om een stap verder te zetten.Voorzitter! Ik kom nu op de mee- en tegenvallerformules. De heer Balkenende
wees erop dat het regeerakkoord geen afspraken bevat over een overschot. Naar
mijn mening vervalt niet het hele regeerakkoord zodra er sprake is van een
overschot. Deze ontwikkeling komt overigens niet volstrekt onverwacht. Iedereen
die het CPB-boekje kent, kan daarin lezen dat het CPB al aan het begin schrijft
dat er bij een gunstig scenario een overschot kan ontstaan. Dit wordt geschat
op 0,75% BBP. Voorts wordt in het boekje in de doorrekeningen van het regeerakkoord
uitgegaan van twee scenario's bij ongewijzigd beleid en ook daaruit resulteert
een overschot bij een gunstig scenario. Dus wij zijn wel aangenaam verrast,
maar niet verschrikkelijk verrast, omdat de mogelijkheid van een overschot
al eerder was gesignaleerd, al zelfs voordat dit kabinet aantrad.De midterm review levert hier een bijzondere combinatie van D66 en het
CDA op. Overigens opereert de fractie van D66 zeer consistent. Ik meen dat
dit al in het verkiezingsprogramma staat en het is met verve ingebracht bij
de onderhandelingen over de kabinetsformatie, maar het heeft het regeerakkoord
niet gehaald. In plaats daarvan hebben wij de mee- en tegenvallerformules
opgenomen die beogen aan te geven wat er wordt gedaan als de economische ontwikkeling
afwijkt van die waarop het behoedzame scenario is gebaseerd.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik kan dus uit de woorden van de minister afleiden dat hij
een midterm review ondenkbaar acht?Minister Zalm:Nee. Ik heb een ruime fantasie, zo kan ik de heer Van Dijke verzekeren.De heer Van Dijke (RPF):Maar die fantasie reikt niet verder dan het regeerakkoord, althans voor
wat betreft de vorming van beleid. Ik heb de minister nog niet eerder betrapt
op de opmerking dat het regeerakkoord ter zijde kan worden geschoven. Mag
ik dit zo verstaan dat hij niet voornemens is het regeerakkoord op dit punt
open te breken?Minister Zalm:Voor het wijzigen van het regeerakkoord zijn drie coalitiepartijen nodig
en de werknemers van de coalitie, dat wil zeggen de bewindslieden.De heer Van Dijke (RPF):De bewindslieden zijn geen werknemers van de coalitie, maar dienaren van
de Kroon en zij hebben dus een eigenstandige positie in het debat. Ik zie
aan deze minister dat hij niet voornemens is welwillend tegemoet te komen
aan het openbreken van het regeerakkoord.Minister Zalm:Het regeerakkoord is al op meer punten aangepast. Daar gaat het mij dus
niet om. Het is best mogelijk, maar wij moeten alleen even kijken of het verstandig
is om dit te doen en daarover heeft eenieder zo weer zijn eigen opvatting,
afhankelijk van het onderwerp. In deze context spelen verschillende onderdelen
een rol. Ik zeg er wel bij dat wij begin volgend jaar komen te spreken over
de geactualiseerde ramingen voor 2000 en voor 2001. Dan mis je nog maar één
jaar. Het kabinet moet dan vaststellen wat het wil doen met de begrotingen
voor 2000 en 2001. Dit wordt natuurlijk een vrij grote operatie, want dat
zijn alle begrotingsvoorbereidingen. Of het nu om een vermeend armoedeprobleem
of een vermeend luxeprobleem gaat, problemen hebben wij altijd. Het debat
zal zich dan wel ontwikkelen, zowel in interactie met de Kamer als binnen
het kabinet. Iedereen kan op ieder moment een wijziging van het regeerakkoord
bepleiten. Die vrijheid heeft iedere partij. Een dergelijke wijziging is echter
alleen maar mogelijk, als de drie coalitiepartijen en de ministers daarmee
kunnen leven.De heer Balkenende (CDA):Ik vind dat de minister ietwat lichtvaardig met dit probleem omgaat, als
hij, onder verwijzing naar het boekje van het CPB, zegt dat het een en ander
kon worden voorzien. Wij hebben namelijk eerder met een begrotingsoverschot
te maken, dan een aantal maanden geleden nog werd gedacht. Deze nieuwe situatie
noopt ons, nieuwe prioriteiten te stellen. Wat gaan wij doen met de staatsschuld,
het financieringstekort, de lastenverlichting enzovoort? Gaat de minister
hier nog op in?Minister Zalm:Ik kom daar natuurlijk nog op terug. Ik ben nog maar net met mijn beantwoording
begonnen; ik sta te klapwieken, maar ik ben zeker nog niet opgestegen.Voorzitter! Ik denk dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen aan
de ene kant de strikte scheiding tussen uitgaven en inkomsten en aan de andere
kant de meevallers aan de uitgavenkant. De scheiding tussen uitgaven en inkomsten
is in het laatste regeerakkoord min of meer gecodificeerd. Deze scheiding
zal worden gehandhaafd en gecontinueerd. Onmiddellijk na de totstandkoming
van Paars I is deze scheiding in de Miljoenennota tot beleid verheven. De
paarse partijen waren daar destijds nog niet aan gebonden en in het parlement
kon daarvan dus nog afstand worden genomen.Voor de meevallers bij de uitgaven waren al wel spelregels ontwikkeld.
Dat was dus niet zo'n probleem. Deze meevallers kunnen in principe binnen
de uitgaven worden benut. Het is overigens ook niet zo erg als er een keer
uitgaven overblijven. Dat was, tenminste, tot voor kort de filosofie,
maar inmiddels schijnt dit toch wat lastiger te liggen.In Paars I was niets geregeld voor de inkomstenkant. De beslissingen over
de verdeling tussen tekortreductie en lastenverlichting werden min of meer
op ad-hocbasis genomen. In het laatste regeerakkoord is hiervoor een formule
afgesproken. De afspraak hierover kenmerkt zich door een ietwat grotere willekeur
dan bij de afspraak over de scheiding tussen uitgaven en inkomsten het geval
is. Dat is dan ook een principiëlere lijn. Die grotere willekeur blijkt
uit het feit dat de afspraak over wat te doen met inkomstenmeevallers in het
laatste regeerakkoord is vastgelegd in een klein tekstje en dat er zelfs drie
verschillende afspraken over te vinden zijn. Zo is afgesproken dat de meevallers
in 1998 gebruikt moeten worden voor de tekortreductie en dat voor de overige
meevallers twee verdeelsleutels gelden, die afhankelijk zijn van de omvang
van het EMU-saldo. Hieruit blijkt wel dat dit, binnen de hiërarchie van
het systeem, een ondergeschikte kwestie is. De afspraak over de scheiding
tussen inkomsten en uitgaven kent een langere geschiedenis en is van een hogere
orde. In dit verband zijn ook de afspraken over het vaste reële uitgavenkader
van belang.Dit alles wil niet zeggen dat het partijen verboden is om voor te stellen
hierover een andere afspraak te maken. Ik heb hier zo mijn eigen opvattingen
over, maar het is de partijen zeker niet verboden om hun ideeën naar
voren te brengen. Ik ben echter blij dat niemand zich door mijn opmerking
geroepen voelt om nu maar meteen een idee naar voren te brengen.De heer Balkenende heeft behartigenswaardige woorden gewijd aan de rentevrijval
die het gevolg is van de schuldreductie. De heer Vendrik bagatelliseerde dit
effect enigszins, toen hij zei dat een schuldreductie van 25 mld. slechts
leidt tot een rentevrijval van 1 mld. Een dergelijke reductie levert in de
werkelijkheid iets meer op, omdat de rente, helaas, iets hoger is dan in het
voorbeeld van de heer Vendrik. Verder maakt hij de vergissing om schuldreducties
louter vanuit de schuldkant te beoordelen. Deze moeten uit de tekortkant worden
beoordeeld. In de ramingen werd uitgegaan van een tekort van 1,2%, dat komt
afgerond neer op 10 mld. Als wij op een evenwicht zouden zitten in plaats
van op een tekort van 10 mld., levert diezelfde schuldreductie in het eerste
jaar 0,5 mld., in het volgende jaar 1 mld. en in het jaar daarna 1,5 mld.
op. Een dergelijke oplopende reeks is heel interessant, zeker omdat het een
structureel oplopende reeks is. Verder dien je hierdoor twee doelen tegelijkertijd.De heer Crone (PvdA):Natuurlijk is het een oplopende reeks van vrijvallende rente-inkomsten,
maar het is ook een oplopende reeks van geld dat jaar in jaar uit niet aan
iets anders wordt uitgegeven. Als wij de hoofdsom nu in één
klap aflossen, levert dat een rentevoordeel van 5% op. Als wij de hoofdsom
in een keer in het FES stoppen, kunnen wij het geld twintig jaar eerder uitgeven.
Het duurt bij 5% twintig jaar voordat je hetzelfde bedrag kunt uitgeven. De
inflatie maakt het nog erger, want het geld is zoveel jaar later minder waard.
Er is wel degelijk een zinnige afweging te maken. In the long run it's all
the same.Minister Zalm:Ik denk dat het rentemechanisme heel belangrijk is. Het bedrag van 30
mld. dat wij nu uitgeven is ook geleidelijk aan ontstaan. Wij zullen die uitgave,
die zinloos in omdat er niet echt een publiek doel mee gediend wordt, langzaam
moeten afbouwen. Zij kan dan worden vervangen door zinvolle uitgaven, in de
infrastructuur of andere doelstellingen, zoals onderwijs. Bepaalde uitgaven,
zeker voor zorg en voor de AOW, zijn geleidelijk oplopende uitgaven, die onvermijdelijk
op ons af komen. Ik heb in een eerder debat al toegezegd, dat wij via de studiegroep
eens een analyse zullen vragen van een mogelijk verband tussen de schuldproblematiek,
de demografische ontwikkelingen op lange termijn etc.De heer Balkenende (CDA):Ik begrijp dat de minister erop wijst dat die discussie nog komt. Wij
hebben nu echter te maken met een begrotingsoverschot. De situatie wordt het
komende jaar toch wat anders. De minister heeft zelf bij meer gelegenheden
gezegd, dat er meer moet worden gedaan aan reductie van de staatsschuld. Ik
heb de bekende sheet van het PGGM-congres genoemd. Moeten er naar de mening
van de minister van Financiën nu het goed gaat impulsen gegeven worden
ter reductie van de staatsschuld? ZalmDe heer Van Beek vond dat de helft moest
worden besteed aan lastenverlichting en de helft aan financieringstekort c.q.
begrotingsoverschot. Vindt de minister dat er wat meer moet worden gedaan?
Ik verwacht eerlijk gezegd van hem, dat hij meent dat de goede
economische omstandigheden moeten worden gebruikt om de staatsschuld te reduceren.Minister Zalm:Ik dank de heer Balkenende allereerst voor zijn propaganda voor mijn PGGM-presentatie.
Helaas is die niet gepubliceerd, maar er waren leuke sheets bij. Overigens
werden de stellingen niet alleen geïllustreerd met een overschot van
2% BBP, maar ook met een evenwicht op de begroting en naar ik meen werd zelfs
getoond wat een tekort betekent voor de rente-uitgaven. Er was een bandbreedte
aangegeven. Daar kwam natuurlijk uit, dat de vrijval van rente bij een overschot
van 2% BBP aanzienlijk groter is dan bij evenwicht op de begroting, laat staan
bij het continueren van een tekort in de orde van grootte van 2% BBP. Het
hangt van je leeftijd af of je twintig jaar snel vindt of niet, maar bij een
overschot van 2% BBP, zou je na twintig jaar, door de heer Balkenende zelf
al eens genoemd, je rente-uitgaven kwijt zijn.Wellicht komen wij met wat geluk nu net tot een klein overschotje. Daarmee
wordt echter niet een soort kwantumsprong gemaakt naar een geheel andere wereld.
Om te beginnen moeten wij eens kijken wat de doorwerking na 2000 is. Nu ben
ik daar niet somber over. Het is best mogelijk dat wij in 2000 rond de nul
gaan verkeren, respectievelijk misschien zelfs een overschot krijgen. Het
is evident dat wij in 2001 een behoorlijke budgettaire belasting vanuit de
lastenverlichtingsoperatie krijgen. Wij hebben twee jaar lang een beetje rustig
aan gedaan. Het eerste jaar was er zelfs een lastenverzwaring. In het tweede
jaar was er een in historisch perspectief bescheiden lastenverlichting. De
heer Van Beek heeft dat historische perspectief in herinnering geroepen. In
2001 is er een vrij forse impuls om de belastingoperatie erdoor te slepen.
Je praat dan over 0,6%, 0,7% BBP. Je hebt dan een redelijke kans dat er weer
een tekortsituatie ontstaat. Er hangt uiteraard veel af van de economische
ontwikkeling, die wij nu nog niet kennen. In 2001 en 2002 zullen wij ervaren
hoe dat afloopt.De heer Balkenende (CDA):Mij is vanochtend opgevallen, dat de drie regeringspartijen wat een begrotingsoverschot
betreft verschillende accenten leggen. Dat is ook logisch; niet alle partijen
zijn gelijk. Nu weten wij dat het goed gaat met de economische ontwikkeling.
Er is 4% economische groei en er is een begrotingsoverschot. Wij staan er
goed voor. Wat moeten wij in die omstandigheden doen aan de reductie van de
staatsschuld? Ik vraag dan ook een invulling van de kwantitatieve gegevens.
Denkt hij erover om de formule die er nu is te handhaven? Vindt hij dat er
meer aan de staatsschuld moet worden gedaan? Als hij zegt dat het begrotingsoverschot
moet worden benut voor reductie van de staatsschuld, dan zegt hij echt wat.
Als vanuit het kabinet het signaal komt dat er meer aan de staatsschuld mag
worden gedaan, heeft dat uiteraard gevolgen voor de uitgavenkaders. Daar moet
langzamerhand duidelijkheid over komen. Ik zou graag een duidelijk signaal
krijgen.Minister Zalm:De heer Balkenende krijgt geen helderheid van mij, behalve dat ik mij
gebonden acht aan het regeerakkoord. Voor de rest laten wij bij de Voorjaarsnota
en de Miljoenennota het beleid van het kabinet zien. Meer kan ik niet doen.De heer Balkenende (CDA):De minister heeft ook regelmatig terecht gewezen op de staatsschuld. Maar
er komt geen extra impuls voor de betekenis daarvan voor de concrete beleidsmaatregelen.
Er is dus een zekere spanning tussen het terechte pleidooi van de minister
om meer te doen aan de staatsschuld en de concrete beleidsstappen, die nu
gezet moeten worden in de tijd dat het goed gaat. De minister zegt daar echter
niets over en dat verbaast mij.Minister Zalm:Voorzover met meevallers de staatsschuld naar beneden wordt gebracht,
betekent dat niets voor het beleid, behalve dat er ruimte komt via lagere
rente-uitgaven van andere dingen. Voor meevallers hoeft geen beleid gevoerd
te worden, behalve een beetje conservatief ramen. Daarop heeft de heer Vendrik
nogal wat kritiek. Ik ga daar nu maar op in. Hij vindt namelijk dat het gat
tussen de werkelijkheid en de prognose te groot wordt. Hij vraagt zich in
dit verband zelfs af of het parlement wel goed geïnformeerd wordt. Ik
zie dat de heer Vendrik al bij voorbaat wil interrumperen.De voorzitter:Ja, kennelijk wil hij toch interrumperen.De heer Vendrik (GroenLinks):Ik wil nog even reageren op de vraag of ik het probleem van de staatsschuld
al dan niet bagatelliseer. Als je de staatsschuld met 25 mld. terugbrengt,
bespaar je 1,25 mld. aan rente-uitgaven. Is het wel zinvol om daar de komende
jaren zoveel nadruk op te leggen?Minister Zalm:De heer Vendrik gaat uit van de verkeerde dimensie. Hij vergelijkt een
voorraadgrootheid namelijk met een flow. Hierbij gaat het om een tekortpolitiek
met cumulerende gevolgen voor de schuld en de rente. Dan moet je praten over
bijvoorbeeld 10 mld. lager tekort. En dan gaat het over 0,5 mld., 1 mld.,
1,5 mld. en 2 mld. Die bedragen vind ik de moeite waard als de minister van
Financiën, maar misschien leeft de heer Vendrik op grotere voet.De heer Vendrik (GroenLinks):Volgens mij praten wij over wat wij gaan doen, als er een begrotingsevenwicht
is ontstaan. Alle partijen spreken zich daarover uit en misschien de minister
ook. Dan is er dus geen tekort meer. Partijen bestrijden elkaar op wat het
regeerakkoord op dat punt precies vertelt of wat daaruit is af te leiden.
De vraag is dan of er ingezet moet worden op een begrotingsoverschot. Ter
verduidelijking geef ik weer het voorbeeld van de 25 mld., waarmee 1,25 mld.
wordt bespaard. Is dat nu een zinvolle oefening voor de komende jaren?De voorzitter:Mijnheer Vendrik, moet ik nu zeggen dat u beter niet meer kunt interrumperen?
Ik geef u er anders wel wat spreektijd bij voor de tweede termijn.Minister Zalm:De heer Vendrik maakt toch een verkeerde vergelijking. Hij suggereert
dat je óf 25 mld. óf 1,25 mld. aan uitgaven kunt doen. Dat is
dus niet zo. Je moet van de goede dimensies uitgaan. Hij moet dan zeggen:
als wij in plaats van 10 mld. overschot 10 mld. uitgaven doen, zijn er 10
mld. uitgaven. Dan moet zijn betoog vervolgens zijn: dan vergelijk ik dat
met een reeks van 0,5 mld., 1 mld., 1,5 mld., 2 mld., 2,5 mld.,
3 mld., 3,5 mld. en 4 mld. rentebesparing die bij de andere aanwending zou
ontstaan. Dat is een vaste strook van 10 mld. versus een oplopende reeks,
beginnend met 0,5 mld. Dat is volgens mij een zuivere vergelijking. Aan de
hand hiervan zou de heer Vendrik kunnen laten zien dat het allemaal maar heel
zuinigjes is, als je je geld in de schuldreductie stopt. Hij moet dus niet
25 mld. vergelijken met 1,25 mld. Dat lijkt mij niet correct, tenzij hij iets
zinnigs kan doen met eenmalig 25 mld. in een jaar. Hij heeft dan een goede
vergelijkingsmaatstaf te pakken. Het lijkt mij evenwel sterk dat de doelstelling
die de heer Vendrik nastreeft in onder andere de zorg met een eenmalig bedrag
van 25 mld. fatsoenlijk bediend kan worden. Immers, daar horen geen structurele
reeksen bij.Voorzitter! De heer Vendrik heeft ook over de behoedzaamheid gesproken.
Hij maakt een kleine karikatuur van onze manier van begroten. Het is niet
zo dat wij begrotingen opstellen los van de prognoses van het CPB en altijd
vasthouden aan dat behoedzame scenario. De begrotingen voor 1999 en 2000 zijn
gebaseerd op de concrete prognoses, dus geen scenario's, van het CPB voor
1999 en 2000. Voor de jaren die nog niet onder de concrete CPB-prognoses vallen,
hanteren wij de aannames van het regeerakkoord. In het voorjaar krijgen wij
dan ook de eerste CPB-exercitie over 2001. Wat dit betreft wordt de heer Vendrik
al vrij snel bediend, althans op één jaar na. Dan krijgen wij
een beeld, ook voor de begroting, dat integraal is gebaseerd op echte ramingen
voor de jaren 2000 en 2001. Alleen voor 2002 is er dan nog een scenariobenadering.
Geleidelijk aan wisselen wij de scenariobenadering in voor echte ramingen
en dat is niet alleen door de realisaties van het CBS maar ook door de ramingen
van het CPB. Met enig geduld kunnen wij voor 2000 en 2001 geactualiseerde
ramingen van het CPB ten grondslag leggen aan het debat in de Kamer. Ook voor
het kabinet zijn de meevallers in de economische ontwikkeling en in de begroting –
de heer Crone heeft een aardig overzicht van alle achtergronden daarvan gegeven –
tamelijk verrassend. Het is een vrij grote omslag: je dient een begroting
in met 1,3% en je eindigt tegen 0%. Dat is een buitengewoon prettige zaak
maar wel is er sprake van een tijdsverloop van anderhalf jaar. De realisaties
van 1998 beïnvloeden het beeld van 1999, evenals 1999 zelf.De inkomstenmeevaller die wij sinds de Miljoenennota hebben was aanvankelijk
ietwat duister, omdat de inkomstenontwikkeling in de schatkist harder ging
dan je op grond van het economische beeld van de MEV kon verwachten. Er is
nog geen gepubliceerde nieuwe CPB-prognose, maar inmiddels hebben we wel een
derde kwartaal van het CBS waarin zelfs een groei van 4% op jaarbasis zit.
We zitten voor de eerste negen maanden op een groeitempo van dik 3 en het
zou mij dan ook niet verbazen als die 2,75% van de CPB-raming in de MEV straks
tussen de 3,25% en 3,75% is uitgekomen. Dat verklaart natuurlijk ook de meevallers
die wij in de Najaarsnota constateerden aan de inkomstenkant. Dat geeft ook
een wat beter fundament. De kans dat de doorwerking ervan een structureel
karakter heeft, wordt natuurlijk groter als de economische basis groter blijkt
te zijn in 1999 dan wij tot nu toe dachten. Dat geeft ook enige hoop. Dan
heb je structureel inkomstenmeevallers, die volgens de bekende fiftyfiftyformule
tot meer lastenverlichting leiden, totdat die formules vervangen worden door
een andere formule.De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter! Dan wil ik toch mijn vraag herhalen wat nu de reden is van
het volle verschil van 10 mld. tussen de ijklijn belasting- en premie-inkomsten
1999 en de realisatie die nu is voorzien en die misschien een nog positiever
beeld laat zien. Ik heb al aangegeven, dat die 10 mld. zich niet laat verklaren
uit de verschillende componenten die zo her en der in de vragen en in de beantwoording
zijn weergegeven.Minister Zalm:Voorzitter! Misschien is het aardig om dat bij de bespreking van de voorlopige
rekening te doen, want dan hebben we de einduitslag van 1999. Ik zeg de heer
Vendrik toe, dat wij in februari bij de bespreking van de voorlopige rekening
de aansluiting zullen maken van de ontwerpbegroting 1999 en het economisch
beeld daarbij en de uitkomsten van 1999 wat betreft de inkomstenkant. Ik kan
wel gaan staan goochelen maar dat heeft geen zin. De heer Vendrik heeft natuurlijk
gelijk als hij zegt, dat die begroting te somber is geweest. Overigens zou
hij mij op een nog somberder tussenbeeld kunnen wijzen bij de Voorjaarsnota,
want toen was het tekort zelfs 1,7. De klap is daar dus nog veel groter geweest.
Of het echter verwijtbare somberheid is, geloof ik niet want we zijn keurig
in zee gegaan met het CPB. Het CPB had in de MEV bij de publicatie van de
Miljoenennota 1999 – dus ruim een jaar geleden – ook niet veel
andere tekorten dan wij in de nieuwe nota hadden. Het is een vrij grote misraming
en het is een cumulatie van ramingsfouten van twee jaar. Ik vind het zelf
ook intrigerend dat men bij het indienen van een ontwerpbegroting er zover
naast kan zitten. In het verleden is ook wel eens het omgekeerde gebeurd.
Gelukkig niet in mijn tijd, maar het is voorgekomen dat men 2% verkeerd raamde
en dat de inkomsten tegenvielen. Ik denk nu aan het sterk teruglopen van de
gasbaten en de belastingopbrengsten in het begin van de jaren tachtig. Gelukkig
hebben we nu andere tijden. Het is natuurlijk beter dat we te maken hebben
met de huidige ramingsfouten dan die met een geheel andere uitkomst. Ik hoop
dat de heer Vendrik het goed vindt, dat ik hem toezeg te zullen proberen aan
de hand van een voorlopige rekening, met een annex, de aansluiting aan te
geven. Daarbij zullen wij proberen aan te tonen wat economisch duidbaar is
en wat de progressiefactor met zich brengt. Bij een bekende economische ontwikkeling
die zich geheel volgens de voorspelling voltrekt, is het mogelijk dat zich
toch een andere belasting voordoet. Dat is ook mogelijk en dan spreek je over
een hogere of lagere progressiefactor.De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter! Die toezegging van de minister noteer ik graag. Ik heb evenwel
een probleem: de mate van het structureel zijn van de belastingmeevaller in
1999 is medebepalend voor de totale lastenverlichting in 2001. Dat heeft weer
consequenties voor het budgettaire kader waarbinnen wij straks, op 17 januari,
het echte debat over het belastingplan 2001 gaan beginnen. Daarom wil ik nu
meer van de minister vernemen. Komt er nu 750 mln. bij? Is het meer? Welk
lastenverlichtingspakket wordt minimaal in 2001 mogelijk? Als
wij dat niet weten, weten wij ook niet binnen welk kader wij de belastingherziening
moeten beoordelen.Minister Zalm:Voorzitter! Bij de algemene politieke beschouwingen hebben wij nog wat
aan lastenverlichting gedaan. Na indiening van de Miljoenennota en na de algemene
politieke beschouwingen was zodoende de stand van zaken dat er nog een dikke
5,5 mld. beschikbaar was voor twee jaar, voor de jaren 2001 en 2002. Bij toepassing
van de fiftyfiftyformule, kun je de helft van de meevaller gebruiken. Laten
wij er nu eens van uitgaan, dat die 2,5 mld. structureel van aard is, dan
zou je 1,25 mld. aan die 5,5 mld. kunnen toevoegen. Dat zit je op 6,75 mld.
Dat is zeer wel verenigbaar met de motie-Vendrik, een motie die mij zeer lief
is. In die motie wordt gesproken over een plafonnering van 5,75 mld. We komen
alleen met de uitvoering van de motie-Vendrik in problemen als de structurele
doorwerking kleiner wordt dan 1,5 mld. Dan is namelijk 50% geen 0,75 mld.
meer. Ik neem niet aan, dat men voornemens is een hogere plafonnering aan
te houden. Dat was althans niet de teneur van de opmerkingen van de heer Vendrik
en ook niet die van anderen. Ik meen dan, dat we geen problemen krijgen bij
de behandeling van het belastingplan, tenzij fracties in de Kamer zouden zeggen:
wij willen veel meer dan de 5,75 mld. Als dat het geval zou zijn, moeten wij
nog eens checken of zoiets financierbaar is. Ik zie nu evenwel niet een complicatie
ontstaan.De andere analyse die is gegeven is niet zo interessant. Met de voorlopige
rekening worden twee beloftes gedaan. De eerste is dat wij eventueel uitgaan
van een structurele doorwerking van een meevaller in 1999. Dat zou echt interessant
zijn. Wat ik de heer Vendrik toezeg, is ook interessant, maar daarmee gaan
wij vooral na hoe het mogelijk was dat er zoveel misging en proberen wij te
achterhalen welke factoren de meevaller hebben veroorzaakt. Dat is echter
los te koppelen van de structurele doorwerking van de meevaller in 1999. Als
de heer Vendrik zijn motie wil aanpassen en daar een hoger bedrag voor het
plafond in wil noemen, moet hij inderdaad eerst de analyse hebben.De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter! We spreken hier al een maand of drie over. We proberen voortdurend
na te gaan wat de totale lastenverlichting is waarmee we bij de belastingherziening
2001 rekening zullen proberen te houden. Eerst ging het om 5 mld. Toen werd
het 5,7 mld. Vervolgens was de hoogte van het bedrag weer onduidelijk. Dit
is volgens mij echt het laatste debat waarin deze minister van Financiën
ons op dit punt helderheid kan bieden. Gaan we bij de discussie over de nieuwe
plannen uit van 5,75 mld.? Wordt het meer? Wordt het minder?Minister Zalm:Voorzitter! Er is niet zoiets als een natuurlijke limiet. Je kunt wel
zeggen: het moet beperkt blijven tot. Met het regeerakkoord zijn evenwel spelregels
afgesproken en daaraan moet iedereen zich houden. Je kunt elkaar wel proberen
te overtuigen voor een bepaalde invulling. Maar volgens de spelregels van
het regeerakkoord hadden wij na de algemene financiële beschouwingen
voor twee jaar 5,5 mld. beschikbaar voor lastenverlichting. Dat was toen nog
over. Dat was onze wetenschap toen. De Kamer zou hebben kunnen besluiten,
het gehele bedrag in 2001 te gebruiken. Ik had dat als niet verstandig kunnen
kwalificeren, maar tegen de spelregels is het niet.Laten wij aannemen dat het meer dan 5,5 mld. zal worden. Als de helft
van de meevaller van 2,5 mld. structureel is, hebben wij 6,75 mld. te besteden.
Naar mijn oordeel is het niet onverstandig om ook iets te hebben in 2002.
Het lijkt mij handig om niet het gehele bedrag in 2001 te verspijkeren. Dat
laat onverlet dat over de timing niets is afgesproken in het regeerakkoord.
Als de Kamer meent dat in 2001 6,2 mld. moet worden aangewend, dan blijft
slechts 0,55 mld. lastenverlichting voor 2002 over. Ik zou dat onverstandig
vinden, maar er zou geen strijd ontstaan met het regeerakkoord of andere afspraken
terzake. Naar mijn oordeel moeten wij zo dicht mogelijk bij de 5 mld. blijven.
De motie-Vendrik geeft wat mij betreft het plafond aan.De heer Bakker (D66):Dat debat zal nog worden gevoerd. Maar heeft de minister dit ook tegen
zijn partijgenoten in Schoorl gezegd?Minister Zalm:Ik heb al eerder uitgelegd dat ik daar niets tegen een VVD-afdeling heb
gezegd. Ik heb er wel voor een zaal gestaan, maar dit onderwerp is daarbij
niet aan de orde geweest. Ik ben na afloop benaderd door een journalist, die
vroeg naar de reparatie voor de middeninkomens. Hierover waren intern wat
exercities gemaakt. Als niemand er ten opzichte van het voorgespiegelde beeld
op achteruit mocht gaan, zou er 0,5 mld. à 0,75 mld. nodig zijn om
de middeninkomens tegen de 1% aan te brengen. Dat kan gefinancierd worden
uit verslechteringen voor anderen of uit extra geld. Ik heb geen sterke gevoelens
op dit punt.De heer Balkenende (CDA):Voor het debat over het belastingplan zijn de woorden van de minister
over de plafonnering belangrijk. Stel dat wij de inkomstenmeevallersformule
50/50 handhaven bij een voortgezette hoge economische groei. Dan zullen heel
wat middelen binnenkomen voor lastenverlichting. Als de minister zelf zegt
dat wij het moeten laten bij 5 mld., komt er toch een moment om een tandje
minder te gaan met de lastenverlichting en bijvoorbeeld meer te kiezen voor
staatsschuldreductie?Minister Zalm:Ik wijs erop dat 2002 niet echt dik belegd is met lastenverlichting. Vóór
de Najaarsnota hadden wij er 0,5 mld. voor. Wellicht dat het bedrag nu wat
hoger kan worden. Dat hangt af van het deel van de meevaller dat nu wordt
gebruikt, van het wel of niet halen van het plafond van Vendrik. De bedragen
die voor 2002 resteren zijn bepaald niet uitbundig. Ik ben dus nog niet ongerust
over de omvang van de lastenverlichting voor 2002. Gelet op de geschiedenis
en de hiërarchie van doelstellingen is de verdeelformule voor de inkomstenmeevallers
secundair aan de meer algemene formules van de begrotingssystematiek. Als
er behoefte is om hierover een gesprek aan te gaan, wil ik dat wel doen. Ik
kan echter niet opgewonden raken van dit onderwerp. Als lid van het kabinet
kan ik er niet meer over zeggen.De heer Balkenende (CDA):U geeft hiermee de politieke boodschap om het bij die ongeveer 6 mld.
te laten. Daarna volgt de discussie over de lastenverlichting
en daarbij staan ook andere opties open.Minister Zalm:U heeft het over 6 mld. en dan komt er weer 0,25 mld. bij. Ik wil het
bedrag genoemd in de motie-Vendrik als plafond beschouwen. Ik meen dat ik
hiermee redelijk de mening van de Kamer verwoord, namelijk dat de heer Vendrik
tot de grens van de mogelijkheden is gegaan.De heer Vendrik (GroenLinks):De motie is echter wel afgewezen.Minister Zalm:Ik vermoed dat sommigen haar te royaal vonden.Het is heel plezierig dat er ook op het terrein van de premies sociale
zekerheid een geheel andere situatie is dan een jaar geleden. De heer Balkenende
refereerde aan de motie-Bolkestein uit 1993. Voorzitter! Sinds deze motie
is aangenomen, wordt zij consequent niet uitgevoerd. De heer Bolkestein heeft
ijverig bijgedragen aan de ondergang van zijn motie door bij het regeerakkoord
afspraken te maken waarbij wordt uitgegaan van het totaal van de inkomsten.
In het vorige kabinet werd nog een systematiek gehanteerd waarbij meevallers
in de sfeer van de premies meteen lastenverlichting tot gevolg hadden. Dat
is overigens nooit voorgekomen. Ten aanzien van de belasting kon het systeem
dat werd toegepast gekozen worden. In het huidige regeerakkoord worden alle
inkomsten integraal benaderd. Daarvoor is nog een bijzondere aanleiding, namelijk
de toenmalige loonstrookjesaffaires. Om de ouderen tegemoet te komen, is er
een schuif toegepast ten aanzien van de AOW-premie en de inkomstenbelasting.
De AOW-premie steeg onder gelijktijdige verlaging van de inkomstenbelasting.
Deze operatie verliep min of meer neutraal voor de collectieve sector als
geheel. Het enige gevolg is dat er structureel te veel geld in het AOW-fonds
wordt gestort. De AOW-premie is bewust aanzienlijk hoger dan lastendekkend
vastgesteld. Een uitruil met de inkomstenbelasting heeft altijd inkomensgevolgen,
omdat niet iedereen premie voor de AOW betaalt.Voorzitter! Het beleid ten aanzien van de collectieve sector en de lasten
is sinds die tijd verder verruimd. De premiestelling is nu onderdeel van het
spel van de belastingtarieven. Zolang dit alleen maar leidt tot meer vermogen
en niet tot grote tekorten, voel ik mij op dit punt wat beter dan in het verleden
wel eens het geval was. Zeker in economisch gunstige tijden moeten er op z'n
minst geen tekorten meer zijn. Het liefst moet er sprake zijn van een zekere
buffer. Daaraan wordt nu wel voldaan.De heer Balkenende heeft geciteerd uit een brief op de achterkant van
het CDA-magazine. Ik heb deze liefdesbrief van Alexander inmiddels ontvangen
en ik zal hem graag lezen. Ik wist niet dat ik zoveel fans in de kringen van
het CDA had.De heer Balkenende (CDA):Die fans leven erg met u mee. Als u niet lacht, maken zij zich zorgen,
maar gelukkig is de lach alweer terug.Minister Zalm:Ook luxeproblemen kunnen tot zorgen leiden.De heer Crone pleit voor gescheiden kaders voor cure, care en geneesmiddelen
binnen de zorg. Ik heb daar niet zo'n probleem mee, als wij elkaar maar goed
begrijpen. In feite wordt binnen de rijksbegroting op dezelfde wijze gewerkt.
De begroting bestaat uit begrotingsartikelen. Er zijn dus eigenlijk aparte
kaders voor die artikelen en die hebben een omvattend kader en dat is de departementale
begroting. Daar zit weer een kader omheen en dat is de totale rijksbegroting.
Het is ook conform de systematiek van de rijksbegroting om binnen de zorg
eerst te kijken naar cure en care en vervolgens naar de overkoepeling. Bij
overschrijdingen wordt primair gekeken of het binnen het artikel kan worden
opgelost. Als dat niet kan wordt bekeken of dat binnen de totale begroting
van het departement kan en als dat niet mogelijk is, kan men bij de ministerraad
vragen of het hele gezelschap ervoor op wil draaien. Dus die systematiek met
lagere kaders binnen een totaal kader kan ook voor de zorgsector werken. Dat
kan disciplinerend werken voor de budgetbeheerders. Het wordt anders als er één
categorie is die een vrijbrief voor overschrijdingen heeft die binnen de zorg
nooit worden verhaald. Als dat de bedoeling is, komen wij wel in de problemen.
De minister van Volksgezondheid is natuurlijk primair gehouden om a. die subsectoren
te beheersen en b. het totaal te beheersen. Het is niet zo dat zij voor een
overschrijding van één sector onmiddellijk naar de ministerraad
kan lopen om daar de declaratie neer te leggen.De heer Crone (PvdA):Ik ben blij met wat u toezegt, maar het verbaast mij een beetje, omdat
in het regeerakkoord expliciet is afgesproken dat om te bewaken dat uitgaven
elkaar niet verdringen, de vier categorieën die ik genoemd heb afzonderlijk
zullen worden gebudgetteerd. Vervolgens staat er dat halverwege de kabinetsperiode
de stand van de onderscheiden ontwikkelingen zal worden opgemaakt en dat zal
worden bezien of nader beleid nodig is. Maar ik volg uw filosofie en het lijkt
mij dat wij dat ook nodig hebben om in het voorjaar of later te kunnen overzien
hoe dit verder afloopt.Minister Zalm:Ik denk dat de tekst van het regeerakkoord en wat ik hier sta te improviseren
goed op elkaar aansluiten. Dat is dan weer een gelukje bij een ongeluk.Voorzitter! Ik ben de heer Crone erkentelijk voor zijn toezegging over
twee flessen wijn, mede namens de heer Kok. Ik begrijp dat wij die in ontvangst
kunnen nemen als het beleid in een overschot resulteert. Wil hij dan iets
terugkrijgen als er een tekort blijft?De heer Crone (PvdA):De afspraak is dat u erop inzet dat u het tekort wegwerkt. Dan krijg ik
de flessen. Maar omdat u dan het tekort heeft weggewerkt, beloon ik u en uw
voorganger.Minister Zalm:Het is gewoon een handige budgettair-neutrale manier. Wij kunnen ook gewoon
onze eigen flessen houden.De heer Crone (PvdA):Ja, maar het kost mij altijd geld. Daar heb ik wel voor gezorgd.Minister Zalm:Dit begrijp ik nu weer niet. Gaat u dan uw eigen fles wijn opdrinken?De heer Crone (PvdA):Ja, dat doe ik altijd. U heeft in de Eerste Kamer tegen collega Wöltgens
gezegd dat u erop durft in te zetten dat er een overschot zal zijn. Dan krijgt
u dus van mij flessen wijn. Dat is ook de beloning.Minister Zalm:Dus die krijg ik? Ja, ik sluit altijd goede weddenschappen
af, zeker met voorkennis.De heer Crone (PvdA):U krijgt ze hoe dan ook.Minister Zalm:Dank. Dat is goede handel. Moge de samenwerking zo goed blijven als zij
nu is.Voorzitter! Over premiemeevallers, uitgavenkaders en inkomstenmeevallers
heb ik al het een en ander gezegd. Er zijn nog wat concrete zaken naar voren
gebracht. In de eerste plaats de 50 mln. voor de EHS. Het stond de heer Crone
bij dat het eigenlijk 70 mln. zou zijn. Het is inderdaad zo dat er berekeningen
te maken zijn die tot hogere bedragen komen. Als ik al dit soort wensen en
berekeningen in volle glorie zou honoreren, dan hebben wij nog heel wat overschotten
en najaarsnota's nodig om dat te doen. Overigens is er discussie over mogelijk
of het om 70 mln. of om een lager bedrag moet gaan. Nu hebben wij een bedrag
bovenop het regeerakkoord, want ten tijde van het regeerakkoord wisten wij
ook al dat er ruimere budgetten denkbaar waren voor de ecologische hoofdstructuur.
Bovenop die EHS hebben wij in ieder geval voor dit jaar 50 mln. Dat bedrag
kan ook doelmatig en rechtmatig worden weggezet. Ik meen dat ook het CDA daar
een reeks vragen over gesteld heeft, naar aanleiding waarvan wij aannemelijk
hebben kunnen maken dat het kan.Voorzitter! Dan kom ik bij de kwestie van de computers in het onderwijs.
Dat is bijna een privé-hobby van mij geworden. De heren Van Dijke en
Crone hebben een aantal kritische vragen gesteld omtrent de marktwerking.
Ik dacht niet dat ik vorig jaar een verhaal heb gehouden over het dogma van
de markt. Niemand op mijn departement kan dit traceren en ik kan mij niet
voorstellen dat ik zo marktfanatiek zou zijn geweest als de heer Crone suggereert.
De situatie is als volgt. Wij hebben een fiscale regeling geïntroduceerd
waardoor het voor bedrijven aantrekkelijk wordt om computers van een behoorlijke
kwaliteit – met een minimumstandaard 486 mhz, pentium – af te
stoten. Dat is een groot succes geworden. Er kwamen zoveel computers bij Domeinen
binnen, dat wij opslagproblemen kregen. De budgetten om de computers om te
bouwen en aan scholen aan te bieden, schoten tekort. Wij kunnen in twee stappen,
eerst 20 mln. en nu 40 mln., zo'n 100.000 computers wegzetten. Er is ook voldoende
behoefte daaraan. Wij hebben er bij het primair onderwijs al 80.000 ondergebracht
en daar komen er via deze operatie dus nog eens 100.000 bij. Dat is een bescheiden
hoeveelheid geld in vergelijking tot de aantallen computers, overigens van
een behoorlijke kwaliteit. Aan computers van een administratieve organisatie
met enorm veel dataverwerking, zoals de belastingdienst, een verzekeringsmaatschappij
of een bank, worden hoge eisen gesteld. Zij moeten dan ook steeds up-to-date
zijn. De computers die worden afgestoten, zijn meestal maar drie tot vijf
jaar oud. Zij zijn buitengewoon geschikt voor het primair onderwijs, waar
niet zoveel data verwerkt behoeven te worden. Bij het opknappen worden ook
multimediavoorzieningen aangebracht, dus een cd-rom-speler, een geluidskaart
en speakers. Belastingdienstcomputers kennen uit veiligheidsoverwegingen bijvoorbeeld
geen poort om een schijf in te doen. De computers worden omgebouwd, zodat
er ook een floppy in kan.Er zijn drie het algemeen nut beogende instellingen die bedrijven in de
markt opdracht geven voor het verrichten van de opknapbeurten en er vervolgens
voor zorgen dat de scholen de computers krijgen. Het is een buitengewoon leuk
initiatief. Als 200.000 nieuwe computers van ƒ 3000 per stuk aangeschaft
moeten worden, ben je veel meer geld kwijt dan met deze operatie, die bovendien
het bedrijfsleven en de belastingdienst nog een goed gevoel geven, namelijk
dat de computers een goede bestemming vinden en het milieu niet verder wordt
vervuild.De heer Crone (PvdA):Er is geen meningsverschil over de inzet van dit bedrag en ook niet over
het doel, maar het gaat om de weg die wordt gevolgd. Het kabinet heeft zich
op basis van een oude regeling verbonden aan een stichting, die dit allemaal
top-down regelt. Inmiddels blijkt – al een jaar geleden is dit gewisseld
met staatssecretaris Vermeend en minister Hermans – dat de markt zich
autonoom zeer sterk ontwikkelt. Met hetzelfde geld kan meer worden bereikt
of met minder geld hetzelfde. Kunt u toezeggen, daar nog eens goed naar te
kijken? Ik zal dat overigens ook aan uw collega Hermans vragen. Uit onze analyse
blijkt dat nu te gemakkelijk de duurste methode wordt gevolgd. Het gaat dus
niet om marktfetisjisme maar om een effectievere werkwijze.Minister Zalm:De heer Blankert is supervisor, dus je zou denken dat de marktwerking
in goede handen is, tenzij hij meer ziet in kartelwerking. Drie instellingen
houden zich hiermee bezig, dus het is geen monopolie, zoals de heer Crone
even dacht. Zij hebben de coördinatie en leveren de computers. Uitbesteding
van het opknappen vindt, zo dacht ik, in nog bredere kring plaats.De heer Crone (PvdA):Ik heb de heer Blankert er ook al eens op aangesproken. Dit dreigt zich
jarenlang voort te slepen. Wij moeten daarvan af. Ik kom niet aan de afspraken
uit het verleden, maar er moet wel opnieuw naar gekeken worden.Minister Zalm:Ik ben blij dat wij op deze wijze 100.000 computers bij het lager onderwijs
hebben gekregen. Als dit wellicht niet marktconform is gebeurd, moet daar
zeker naar worden gekeken. Ik dank de heer Crone voor zijn concurrentiebewustzijn.
In algemene zin volg en steun ik hem. Wat mij betreft, gaat hij die discussie
nog eens aan met de eerstverantwoordelijke bewindslieden. Inmiddels ben ik
namelijk gedegradeerd tot degene die de "funding" van het project doet en
niet zozeer de leiding ervan in handen heeft. Dat vind ik verder ook niet
erg, zij het dat ik het project een heel warm hart toedraag.Over de Riagg-wachtlijsten komt nog een discussie met de minister van
Volksgezondheid. In het regeerakkoord zijn behoorlijke budgetten uitgetrokken
voor de grote twee onderwerpen: wachtlijsten en werkdruk. Bij mijn weten zijn
de Riagg's daarbij niet uitgezonderd. Er staat niet: wachtlijstproblematiek
exclusief de Riagg's. Er is goed te spreken met de minister van Volksgezondheid
over prioriteitstelling in die sector.Ik heb goede hoop dat wij bij de Voorjaarsnota een wat beter beeld kunnen
tonen van de voeding van het FES, zoals ook uit de antwoorden op de vragen
naar voren komt. Het aandeel van de gasbaten zal in ieder geval
hoger worden. Wellicht hebben wij dan voor het eerst weer ruimte voor nieuw
beleid in het FES. Dat is niet onbelangrijk. Ik hoop hierover bij de Voorjaarsnota
nadere mededelingen te kunnen doen.Ik begrijp dat het taalonderwijs voor nieuwkomers inmiddels is opgelopen
tot een groot onderwerp dat vanmiddag nog aan de orde komt. Dat is een wespennest,
waarbij iedereen elkaar van alles en nog wat verwijt. Ik wil mij daar verre
van houden, maar ik merk in het algemeen op dat er volgens de begrotingssystematiek
bij tegenvallers eerst meevallers moeten worden aangewezen als compensatie.
Als er zowel tegenvallers als meevallers zijn bij één begroting,
is het goed gebruik om deze te salderen, ook als de meevaller zich voordoet
op een artikel waar men liever geen meevaller had gezien. Ik beperk mij tot
deze algemene uitlating, want het lijkt mij een riskant onderwerp om over
te spreken.De heer Van Beek heeft gesproken over de inflatie. Het laatste cijfer
voor Nederland is 2,2%. Het geharmoniseerde cijfer is 2,0%, dus dat ligt nog
iets lager. De meest recente maand voor een vergelijking tussen Nederland
en Europa is oktober. In oktober zat de geharmoniseerde prijsindex van Nederland
op 1,8% en van Europa op 1,4%. In augustus was er een groot gat tussen een
geharmoniseerde 2,5% voor Nederland en circa 1% voor Europa. Dat grote gat
is aanmerkelijk verkleind.Ik vermoed dat het oploopje dat in Nederland in november zichtbaar is
door de stijgende olieprijzen, ook in andere landen van Europa voorkomt. Wij
blijven dit goed volgen, maar ik ben blij dat mijn voorspelling is uitgekomen
dat er in augustus sprake was van een incidenteel effect. Ik was zeer blij
toen bij de cijfers over september en oktober bleek dat ik met mijn voorspellingen
de plank niet had misgeslagen.De heer Van Beek heeft aandacht gevraagd voor de infrastructuur, een belangrijke
prioriteit in het regeringsbeleid. Ik memoreerde al even de mogelijkheid van
FES-voeding, waar ook andere claims op kunnen worden gedaan, krachtens het
bruggetje van Wallage uit het regeerakkoord, maar het kan ook het bruggetje
van De Graaf zijn. Ik geloof niet dat er bij de andere coalitiepartijen veel
bezwaar is tegen economische infrastructuur in brede zin of tegen FES-achtige
uitgaven. Het hangt ervan af hoe het totale beeld eruitziet. Wij zullen hier
bij de Voorjaarsnota en bij de Miljoenennota nog over spreken.De heer Van Dijke memoreerde dat hij de vorige Najaarsnota heeft ervaren
als een koude douche. Ik kan mij dat niet meer zo herinneren, wel de omstandigheden
waaronder wij toen spraken. De nota zelf viel nog wel mee. Er hingen toen
nogal wat donderwolken die nu gelukkig allemaal zijn opgetrokken. De informatie
over de stand van zaken heb ik gegeven. Ik heb al gesproken over de IND.Bij de bodemsanering is blijkbaar sprake van vertraging. Ook hiervoor
kan de eindejaarsmarge goede diensten bewijzen. In dit geval zal de heer Van
Dijke er wel vrede mee hebben dat als er iets overblijft, dat ook weer aan
bodemsanering gespendeerd wordt. De eindejaarsmarge van het ministerie van
VROM is 83 mln. Er is dus enige flexibiliteit om toevoegingen te plegen.De achtergronden van de WVG ken ik niet exact. REA is een nieuw terrein.
Met de heer Van Dijke zou ik wensen dat wij die bedragen snel en volledig
benutten.Over de schuldkwijtschelding heb ik al gesproken. Op de algemene opmerkingen
van de heer Bakker ben ik al ingegaan. Hij heeft een vraag gesteld over geluidsisolatie.
Het is heel lastig om een bezuiniging terug te draaien als die bezuiniging
niet bestaat. In 1999 bestaat er geen bezuiniging op isolatie, dus kunnen
wij niets terugdraaien. Er bestaat wel een bezuinigingstaakstelling in 2000
van 10 mln. oplopend tot 30 mln. structureel vanaf 2003. Het lijkt mogelijk
te zijn via eindejaarsmargetoevoegingen de bezuiniging voor 2000 sowieso ongedaan
te maken in de Voorjaarsnota. Dat kan gebeuren uit de eigen eindejaarsmarge
van het ministerie van VROM en zonder andere departementen te belasten. De
taakstelling voor 2001 zal bij de voorbereiding van de begroting voor 2001
aan de orde komen. Het kabinet en in het bijzonder de minister van VROM hebben
goede nota genomen van de wensen van de Kamer op dit punt. Die zullen niet
vergeten worden. Ik probeer ijverig ze wel te vergeten, maar ik vrees dat
mij dat niet zal lukken.Ik meen inmiddels ook de belangrijkste vragen van de heer Vendrik te hebben
beantwoord. Er is volgens hem 15 mln. uitgetrokken voor een fonds voor kinderopvang
in de zorg. Ik meen dat dit ook was toegezegd. Andere bedragen of wensen kan
ik niet goed plaatsen.De heer Bakker (D66):Als ik mij goed herinner, gaat het om een motie waarin drie uitgavencategorieën
werden genoemd. Twee daarvan hadden betrekking op uit de uitgavenreserve te
financieren extra uitgaven voor kinderopvang, waaronder ook de zorg begrepen
moest zijn. Daarnaast was er nog een bedrag van 15 mln. incidenteel, te regelen
bij Najaarsnota, voor de bouw of waarborggarantie.Minister Zalm:En dat hebben wij nu gedaan. Dus hebben wij precies gedaan wat de Kamer
heeft gevraagd op het gebied van de kinderopvang.De kwestie van Duurzaam veilig en het Infrastructuurfonds zullen bij Voorjaarsnota
annex begrotingsvoorbereiding aan de orde kunnen komen.De heer Vendrik heeft voorts gevraagd om 100 mln. voor de Antillen en
gezegd dat dit een bezuiniging op de ODA-uitgaven zal zijn. De Antillen vallen
in 1999 nog onder de ODA-norm en zijn in die zin binnen de ODA-systematiek
toerekenbaar. Vanuit de optiek van de rijksbegroting gaat er in 2000 een probleem
ontstaan als krachtens de OESO afspraken de Antillen niet meer onder de ODA-definitie
vallen. Er komt dan een aparte begroting. Als zich problemen voordoen die
niet binnen die begroting kunnen worden opgevangen, komt de rest van de rijksbegroting
ter discussie te staan. Nu vallen problemen nog onder het ODA-systeem. Voor
het jaar 1999 vallen de Antillen volgens de keurige definities van de OESO
dus nog helemaal onder de ODA-uitgaven. Onderdeel van de afspraken en de voorschriften
van de ODA-definitie is dan dat wij alles, for better and for worse, keurig
uitrekenen.Mevrouw de voorzitter! Volgens mij heb ik de Kamer hiermee zo goed mogelijk
beantwoord.De voorzitter:Dat lijkt mij een juiste constatering, omdat er geen Kamerleden komen
opstomen. Ik constateer wel, dat er behoefte is aan een tweede termijn.De heer Balkenende (CDA):Voorzitter! Wij komen langzamerhand bij het eind van dit debat. Soms krijg
ik een beetje het gevoel dat ik kreeg bij een uitzending van de Muppetshow
jaren geleden, waarin die twee oude heren die altijd op dat balkonnetje zitten,
in een heel donkere ruimte vol spinnenwebben met elkaar achter een piano zitten
en in mineur "I'm so happy" zingen. Het gaat geweldig goed met de economie
en met de financiën, maar hoe zit het met de ambities voor de toekomst
en wat willen wij met de staatsschuld en de uitgavenkaders? Wij krijgen in
het komende jaar natuurlijk nog een aantal discussies. Ik onderstreep graag
wat de heer Crone al heeft gezegd: het regeerakkoord laat enkele vragen open,
omdat een begrotingsoverschot een nieuwe situatie is. Naar aanleiding van
dit debat moet ik constateren dat de regeringspartijen een aantal verschillende
accenten leggen. Dat hoort bij de politieke verschillen, maar dat betekent
wel dat de in het regeerakkoord met de inkomstenmeevallersformule getrokken
grenzen anders komen te liggen.Wij hebben al een aantal keren gezegd dat het instrument van de lastenverlichting
in de huidige situatie – schaarste op de arbeidsmarkt, een geweldig
goed draaiende economie, stijgende lonen om überhaupt mensen te krijgen –
gerelativeerd moet worden. Hoe effectief is dit instrument eigenlijk nog?
Die discussie hebben wij vandaag en reeds eerder met elkaar gevoerd. Dat leidt
mij tot de conclusie dat de inkomstenmeevallersformule rijp is voor heroverweging.
In dat kader heb ik al in eerste termijn gezegd dat het goed zou zijn om een
tijd waarin het geweldig goed gaat met de economie, te benutten om meer te
doen aan het terugdringen van de staatsschuld. Ik heb al aangegeven in welke
richting wij daarbij denken. Het lijkt mij goed om op het punt van de staatsschuld
een uitspraak van de Kamer te vragen.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat conform huidig beleid inkomstenmeevallers voor 50% ten
goede komen aan lastenverlichting en voor 50% aan reductie van het financieringstekort;constaterende, dat een situatie van begrotingsevenwicht c.q. begrotingsoverschot
binnen bereik is;van oordeel, dat toekomstige demografische ontwikkelingen nopen tot versnelde
reductie van de staatsschuld;verzoekt de regering de verdeelmaatstaf voor inkomstenmeevallers aan te
passen in die zin dat 75% daarvan wordt aangewend voor reductie van de staatsschuld,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Balkenende. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 3 (26899).De heer Van Beek (VVD):Ik heb snel tot mij laten doordringen wat in deze motie staat. De motie
eindigt met een uitspraak over 75%, maar wat wil de heer Balkenende met de
resterende 25% doen?De heer Balkenende (CDA):Dat is de volgende motie; in protestantse kringen wordt wel eens gezegd:
"Nog voor wij U iets vragen, verhoort Gij ons gebed".De voorzitter:De heer Van Dijke wil iets over de al ingediende motie vragen.De heer Van Dijke (RPF):Vindt de heer Balkenende niet dat hij zich met zo'n systematiek voor een
langere termijn heel erg vastlegt ten koste van de mogelijkheid om in te spelen
op actuele ontwikkelingen?De heer Balkenende (CDA):Ik ben blij dat u die vraag stelt. Wetend hoe over het belastingplan en
de budgettaire kaders wordt gedacht en gelet op het feit dat de minister naar
aanleiding van de motie-Vendrik heeft gezegd dat het plafond van het belastingplan
5,75 mld. zou moeten zijn, is het de vraag of datgene wat daarboven uitstijgt –
de additionele lastenverlichting – nog benut moet worden voor het beleid
dat al enige tijd wordt gevoerd. In dat kader heb ik nadrukkelijk gezegd dat
een deel van die lastenverlichting dan zodanig moet worden aangewend dat je
vanuit de rentmeesterschapsgedachte – die gedachte zal ook de heer Van
Dijke aanspreken – op langere termijn iets probeert te doen aan terugdringing
van de staatsschuld. Wij doen dus helemaal geen gekke dingen; wij zetten alleen
een rem op nog meer lastenverlichting; de opbrengst wenden wij aan om de overheidsfinanciën
verder op orde te krijgen. Dat is de politieke boodschap.De heer Van Dijke (RPF):Dat begrijp ik wel, maar behalve in reductie van de staatsschuld kun je
ook investeren in bestaande tekorten, zoals het sociaal tekort, het milieutekort
of andersoortige sporen die wij hebben achtergelaten. Dan is de verdeling
75/25 wel erg rigide en wordt een afweging van de andere tekorten wel erg
ingeperkt.De heer Balkenende (CDA):Ik kom nu op mijn tweede motie. Die geeft voor een deel antwoord op de
vraag van de heer Van Dijke. Deze motie heeft betrekking op de vraag wat er
gebeurt met dat deel van de lastenverlichting dat overblijft.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat conform het huidige beleid inkomstenmeevallers ten goede
komen aan lastenverlichting en reductie van het financieringstekort;ervan uitgaande, dat de situatie van een begrotingsevenwicht en zelfs
een begrotingsoverschot binnen handbereik ligt;van oordeel, dat additionele lastenverlichting in de huidige economische
situatie niet langer prioriteit dient teBalkenende hebben en afgewogen moet
worden tegen noodzakelijke investeringen in de kwaliteit van de samenleving;verzoekt de regering de mogelijkheid te openen om het voor lastenverlichting
bestemde deel van de inkomstenmeevallers aan te wenden voor investeringen
in zorg, veilig heid, onderwijs en infrastructuur,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is ingediend door het lid Balkenende. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 4 (26899).De heer Balkenende (CDA):Voorzitter! Deze moties dienen ter vervanging van de motie-Balkenende
(26800-IXA, nr. 5) die ik destijds heb ingediend tijdens de algemene financiële
beschouwingen.De voorzitter:De motie-Balkenende over het aanwenden van de inkomstenmeevallers voor
de reductie van de staatsschuld en investeringen in de samenleving (26800-IXA,
nr. 5) is ingetrokken.De heer Van Beek (VVD):Realiseert de heer Balkenende zich dat alle bezwaren die kleven aan de
motie die hij zojuist heeft ingetrokken, ook kleven aan de motie die hij nu
heeft ingediend? Hiermee wordt immers ook het kader doorbroken van de scheiding
tussen inkomsten en uitgaven. Hij wil de extra inkomsten gebruiken voor extra
uitgaven. Kortom, hij geeft een schrap door die benadering op het hoogste
punt van de hiërarchie zoals die vanmiddag is besproken.De heer Balkenende (CDA):Ja, ik realiseer mij dat. Dit is een bewuste keuze. Ik ben begonnen met
te zeggen dat het instrument lastenverlichting op een gegeven moment niet
meer nodig is. Als er dan extra middelen zijn, kan een deel worden gebruikt
voor de staatsschuld en een ander deel kan ruimte bieden voor uitgaven. Dit
pleidooi is niet nieuw; het sluit aan bij wat de heer Crone naar voren heeft
gebracht.De heer Van Beek (VVD):Houdt dit in dat op dit moment – met het indienen van deze herziene
motie en het intrekken van de ander – voor het CDA een breuklijn ontstaat
met het tot nu toe onderschreven beleid en de strikte verdeling daarin?De heer Balkenende (CDA):Ik denk dat de heer Van Beek dit te zwaar aanzet. Wij zijn de discussie
over lastenverlichting al begonnen met ons verkiezingsprogramma. Wij hebben
vervolgens bij de laatste politieke en financiële beschouwingen ook gesproken
over de vraag of wij moeten doorgaan met lastenverlichting en wat de zin daarvan
is. Het is dus geen nieuw geluid dat ik hier laat horen. Een extra argument
om hierop terug te komen, is dat de economische ontwikkeling nog beter is
dan wij een aantal maanden geleden dachten. Er is sprake van een economische
groei van 4% en schaarste op de arbeidsmarkt. Ik denk dat je de moed moet
hebben om de vraag te stellen of het beleid dan ongewijzigd moet worden voortgezet.
De heer Bakker heeft gesproken over oververhitting van de economie, de heer
Crone heeft gezegd dat bij de huidige groei anders moet worden aangekeken
tegen de verhouding inkomsten-uitgaven en ik denk dat het goed is om dit punt
te markeren. De tijden zijn veranderd.De heer Van Beek (VVD):Er was inderdaad een verschil van mening – ook met de CDA-fractie –
over de mate van lastenverlichting en de wijze waarop die zou moeten worden
toegepast, namelijk generiek of toegespitst op specifieke doelgroepen. Er
bestond tot nu toe echter overeenstemming met het CDA over de begrotingssystematiek
van een strikte scheiding tussen inkomsten- en uitgavenstromen en met name
over het feit dat extra inkomsten niet zouden mogen worden omgezet in extra
uitgaven. Hierin vertoont zich vandaag in dit debat een definitieve breuk
met het verleden en de wijze waarop de CDA-fractie zich tot nu toe heeft opgesteld.
Ik wil dit duidelijk gemarkeerd hebben.De heer Balkenende (CDA):De heer Van Beek kijkt heel ernstig en maakt hier een dramatische situatie
van. Ik laat geen nieuw geluid horen. Wij voeren deze discussie aldoor, maar
hij is nu urgenter, doordat de tijden zo veranderen.De heer Van Beek (VVD):De heer Balkenende mag die stap maken, maar ik wil vaststellen dat dit
een andere lijn is dan die welke de CDA-fractie tot nu toe volgde.De heer Balkenende (CDA):Wij hebben deze discussie eerder gevoerd. Wij hebben gesproken over de
zin van lastenverlichting in de huidige tijd en omstandigheden. Dit was ook
de boodschap van ons verkiezingsprogramma. In het begin van de regeerperiode
was deze scheiding van inkomsten en uitgaven inderdaad van groot belang. Dat
was echter een andere tijd. Met het oog op de huidige economische groei en
de schaarste op de arbeidsmarkt moeten wij de moed op kunnen brengen om lastenverlichting
als een instrument voor de stimulatie van de werkgelegenheid, kritisch tegen
het licht te houden. Wij hebben de moed om dat te doen. Ik kom daar graag
voor uit.De heer Van Beek (VVD):De heer Balkenende heeft de moed om af te wijken van een beleidslijn die
tot nu toe ook door zijn fractie werd gesteund.De heer Balkenende (CDA):Als de heer Van Beek goed had geluisterd naar eerdere uitlatingen van
de CDA-fractie, zou hij weten dat ik vandaag niets nieuws naar voren breng.De heer Bakker (D66):De heer Balkenende haalt toch echt twee zaken door elkaar. Het is heel
goed om je, gezien de oververhitting van de economie, af te vragen wat op
dit moment het effect is van lastenverlichting. Dat debat kan ook met een
zekere luchtigheid worden gevoerd. Hij doorbreekt echter ook de norm dat uitgaven
en inkomsten gescheiden moeten worden behandeld. Dat is dramatisch, omdat
dit ons terug zou brengen naar de tijden van Kok en Ruding. Onder deze ministers
van Financiën lagen wij om de haverklap, soms dagelijks, met elkaar in
de clinch over de vraag wat er moest gebeuren met de begroting. Sinds 1994
komt dit gelukkig niet meer voor en daarom is het ook zo dramatisch dat de
heer Balkenende deze norm bagatelliseert. Ik hoop dat hij zich wil beperken
tot kritische kantekeningen over het nut van lastenverlichting en dat hij
deze norm onverkort blijft steunen.De heer Balkenende (CDA):Ik wil weerleggen dat hier iets wereldschokkends aan de hand zou zijn.
Ik heb inmiddels meermalen gezegd dat de CDA-fractie kiest voor een behoedzaam
uitgavenkader. Wij kiezen er niet voor om hogere groeiveronderstellingen te
hanteren. Integendeel, het is veel beter om van conservatieve ramingen uit
te gaan en om vervolgens te praten over meevallers. Verder
zijn ook wij ervan overtuigd dat vermeden moet worden dat de verhouding tussen
inkomsten en uitgaven onvoorspelbaar wordt. De heer Bakker wijst hier terecht
op. Ik heb dan ook niet gepleit voor een systeem van communicerende vaten,
waarbij je dan weer het een, dan weer het ander doet. Ik heb ook niet voor
niets gezegd dat het begrotingsevenwicht en, binnenkort wellicht, het begrotingsoverschot
samenhangen met dit behoedzame beleid. Dat beleid staat dan ook zeker niet
ter discussie. Ik heb slechts één specifiek onderdeel ter discussie
gesteld, en wel de vraag of het nog wel opportuun is om een deel van de inkomstenmeevallers
te gebruiken voor lastenverlichting. Gelet op de werking van de arbeidsmarkt
is het op dit moment wellicht zinnig om het deel van de meevallers dat bedoeld
is voor lastenverlichting, te benutten voor uitgaven.De heer Bakker (D66):Dat is de crux van de redenering van de heer Balkenende. De kern van het
huidige beleid is het reële uitgavenkader. Door dit kader weet iedereen
waar hij de komende vier jaar aan toe is. Op het moment dat dit uitgavenkader
wordt doorbroken met een bedrag dat conjunctuurafhankelijk is – dit
staat los van de vraag of dat bedrag aan lastenverlichting of aan uitgaven
wordt besteed –, vallen wij terug in de situatie die wij nu juist willen
vermijden. Op dat moment zullen namelijk alle ministeries en alle woordvoerders
in de Kamer weer met hun verlanglijstjes naar de minister van Financiën
komen. Die situatie wil de minister van Financiën nu juist vermijden.
Hij heeft zelfs gezegd dat het tot zijn arbeidsvoorwaarden behoort, dat hij
de tijd heeft om af en toe eens te flipperen en om 's avonds op tijd thuis
te zijn voor de aardappelen. Het blijft van levensbelang om die begrotingsdiscipline
te handhaven.De heer Balkenende (CDA):De heer Bakker heeft zelf in eerste termijn gezegd dat lastenverlichting
onder de huidige economische omstandigheden kan leiden tot verdere oververhitting.
Dat is hetgeen ik aan de orde heb gesteld. Het is goed om je af te vragen
wat er dan wel met het geld van de meevallers moet worden gedaan. Bij de financiële
beschouwingen is gezegd dat de lastenverlichting niet generiek hoeft te zijn,
maar dat die ook gericht kan worden ingezet voor bepaalde problemen op de
arbeidsmarkt. Ik heb toen al aangegeven dat er zo een grijze zone ontstaat
tussen lastenverlichting en hetgeen je met gerichte uitgaven kunt bereiken.
Ik constateer dat in de PvdA-fractie ook wordt gedacht over mogelijkheden
voor een verruiming van de uitgaven. Ik herhaal dat het de vraag is of je
alle meevallers moet gebruiken voor lastenverlichting en of het niet zinniger
is om dat geld te gebruiken voor andere zaken. Ik denk eerlijk gezegd dat
die ruimte benut moet worden. Wij weten dat er mensen in de knel zijn. Er
moet meer geld naar zorg, veiligheid, onderwijs en infrastructuur. Dit heeft
niets te maken met onvoorspelbaarheid in het beleid. Het heeft ermee te maken,
dat het geld moet worden besteed waar dat nodig is.Om die reden willen wij meer doen aan de staatsschuld. Als wij er nu niet
voor kiezen om de staatsschuld te reduceren, in deze tijd waarin het goed
gaat, dan gebeurt dat nooit. Dat is het eerste politieke signaal.Het tweede politieke signaal is, dat wij kritischer moeten zijn of het
instrument van de lastenverlichting nog nodig is in deze tijd. Als je merkt
dat er tekorten zijn bij de zorg, de veiligheid en het onderwijs, dan besteden
wij het geld liever daaraan dan aan een lastenverlichting die op dit moment
veel minder noodzakelijk is.De minister heeft opmerkingen gemaakt over sociale zekerheid en premies.
Voor het inkomenspolitiek instrument is er nog wat ruimte, maar wij zijn het
erover eens dat de buffer moet worden gemarkeerd. Laten wij hopen dat er niet
een soort fin-de-sièclegevoel ontstaat. Het zijn goede tijden. Laten
wij de goede tijden benutten om toekomstgericht bezig te zijn, werk te maken
van rentmeesterschap en soms de beleidskeuzes te veranderen als daar aanleiding
toe is. Dat geldt ook voor lastenverlichting.De heer Crone (PvdA):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn antwoord, dat op veel punten
helder was. Ik sta nog even stil bij de specifieke wensen voor de toekomst,
met een eenmalig karakter, die ik had.Ik ben blij dat de minister met zijn collega Herfkens de mogelijkheden
van schuldkwijtschelding goed zal bekijken. De Kamer krijgt een brief. Het
gaat ons om extra ruimte uit de eenmalige meevallers, via de eindejaarssystematiek.
Er zou dan een toevoeging aan de begroting voor het volgend jaar plaatsvinden
van buiten Ontwikkelingssamenwerking. Het risico van onderuitputting ligt
dan bij de minister van Financiën, zoals hij heeft gezegd. Toen hij sprak
over zijn samengeknepen billen aan het eind van het jaar dacht ik, dat het
weer over Yab-Yum zou gaan, maar dat is gelukkig meegevallen. Ik incasseer
graag het succes dat wij wat extra's kunnen doen voor de ontwikkelingslanden.Op de computers komen wij terug. Het is geen retoriek. Nu doen wij iets
moois met 40 mln. en 100.000 computers. Het gaat er alleen om of wij niet
voor hetzelfde bedrag meer computers hadden kunnen hebben dan wel of hetzelfde
aantal computers voor minder geld had kunnen worden aangeschaft. De markt
is soms efficiënter dan de overheid die monopoliseert.Bij de wachtlijsten bij de Riagg's speelt een rol, dat het kabinet in
het regeerakkoord extra geld heeft uitgetrokken voor de Riagg's en de geestelijke
gezondheidszorg in het algemeen. Toch is die sector relatief zwaar onderbedeeld
ten opzichte van de andere zorgsectoren. Vandaar, dat er geen meerjarenafspraak
is gemaakt met de sector. De sector was daartoe niet bereid. Het kabinet betreurt
dat ten zeerste. In dat perspectief is het heel goed als wij met een eenmalige
bijdrage, conform de operatie wachtlijsten van de ziekenhuizen, wat beweging
in dit weerbarstige dossier brengen. De minister heeft zich niet verzet tegen
mijn wens, maar ik heb die nog wat beter onderbouwd.Mijn volgende onderwerp betreft de oudkomers in het taalonderwijs. De
minister is niet zo dat hij zich ergens niet aan wil branden als het moeilijk
wordt. Wij zullen zijn bemoeienis en die van alle andere ministers afmeten
aan het eindresultaat. Wij willen het geld dat niet is uitgegeven het volgend
jaar extra inzetten, linksom of rechtsom.Ik ben blij met de toezegging van de splitsing in vier budgetten in de
zorg, eigenlijk conform hetgeen in het regeerakkoord staat. Het had al eerder
kunnen gebeuren. Ik ben het met de minister eens dat er geen
problemen mee worden voorkomen. De budgettaire discipline komt daardoor niet
op een andere manier tot stand. Wij krijgen wel een beter inzicht.De coalitie gaat in allerlei debatten in de Kamer natuurlijk spreken over
de mee- en tegenvallers, de midterm review en wat dies meer zij. Dat geldt
dus niet voor het ingehuurde personeel, al ben ik graag bereid het ingehuurde
personeel een verbetering van arbeidsvoorwaarden in het vooruitzicht te stellen.
Ik raad de minister in die sfeer aan, niet alleen de sombere kanten van het
leven te zien, maar ook de verbeteringen die in het vat zitten. Hier geldt
natuurlijk dat het regeerakkoord vragen voor een aantal situaties open laat.
Wij zullen die in de toekomst gezamenlijk bespreken. Ik gebruik niet zo gauw
de term "midterm review", omdat volgens mij dit debat voluit bij de Voorjaarsnota
wordt gehouden. Dit heeft de minister ook al een beetje aangegeven. Wij hebben
namelijk geen afboekmethode. De groei in de kabinetsperiode hebben wij niet
afgegrensd op 9% of 9,5%. Op basis van realisaties is dat steeds iets gestegen.
Als bijvoorbeeld Europa aangeeft dat de groei ook in de laatste kabinetsjaren
3% zal zijn, zullen wij al bij de Voorjaarsnota misschien moeten concluderen
dat wij op een groeipad zitten van 3% of meer voor vier jaar. Wij komen dan
in ieder geval hoger uit dan de 9,5% ingevolge het regeerakkoord. Dat is tot
stand gekomen op basis van de gegevens over het jaar 1999 en de verwachting
voor het jaar 2000.Om te beginnen zullen wij van het kabinet te horen krijgen dat er uitgavenmeevallers
te verwachten zijn. Het kabinet heeft al eerder gemeld: bij 3% groei is er
aan uitgavenmeevallers, inclusief uitgavenreserve, 2,5 mld. te verwachten.
Die gelden mogen aan andere doelen worden uitgegeven. Ik heb betoogd dat wij
nu al zoveel meevallers hebben na één jaar van 3% groei. Tegen
deze achtergrond lijkt in de uitgavensfeer die 2,5 mld. een ondergrens te
zijn. Het zal eerder meer dan minder zijn. De minister is hier echter nog
niet op ingegaan. Alleen al in de sociale sector is er nu al, inclusief het
ESF, 2,3 mld. aan tegenvallers, zelfs zonder de uitgavenreserve.Daarenboven verwachten wij minimaal 1,5 mld. in de ontwikkeling van de
gasbaten. Die kunnen ook in investeringen of andere overheidsuitgaven terechtkomen.
Laat ik even zuinig blijven: 2,5 mld. plus 1,5 mld. is al 4 mld. structurele
ruimte in de uitgavensfeer. Dat waren, zoals gezegd, ondergrenzen, dus het
kan ook 5 mld. of 6 mld. worden. Maar goed, in de Voorjaarsnota zal de uitkomst
beter zichtbaar zijn.De heer Vendrik heeft geïnformeerd naar de uitgavenmee- en -tegenvallers
en de inkomstenmee- en -tegenvallers. Welnu, ik haal het antwoord uit de stukken
en uit het voltooide vraag- en antwoordspel. Ik was dan ook enigszins verbaasd
over het debat tussen hem en de minister, waarin zij elkaar aanpraatten dat
zij weinig wisten van de gang van zaken. De minister heeft in het antwoord
op vraag 6 aangegeven op welke wijze de 9 mld. aan meevallers in de inkomstensfeer
in één à anderhalf jaar tijd mogelijk waren. Daarin is
ook een notitie toegezegd. De minister heeft mijn vragen over zijn opmerkingen
echter niet beantwoord. Mijn vraag was: gesteld dat de consumptiegroei en
de werkgelegenheid zich enthousiaster hebben ontwikkeld en de export minder
en dat er sprake is van een vertraging in de belastinginkomsten, dan kan de
situatie gelijk blijven (hoge consumptie en werkgelegenheid en lage export)
en de belastingwinst uit de exportcategorieën voegt zich daarbij. De
export zal, zij het vertraagd, ook leiden tot meer werkgelegenheid en derhalve
meer consumptie en meer loonbelasting en noem maar op, zoals BTW. Een andere
mogelijkheid is dat de consumptie hoog blijft en zelfs de export nog meer
groeit, wat wij nu allemaal verwachten. Dat was mijn onderbouwing van mijn
uitspraak over de 9 mld. (wellicht lagere overheden en andere punten) en 3
mld. of 4 mld., al dan niet structureel.Er is echter een macro-economisch endogeen deel waarvan ik niet kan zien
waarom het niet structureel zou zijn, overigens in grote mate. Ik reken erop
dat de Voorjaarsnota wat dat betreft laat zien dat er structurele meevallers
aan de inkomstenkant gauw in de orde van 5 mld. of 6 mld. zijn. Dat is weer
niet verbazingwekkend. Ik heb indertijd gevraagd: gesteld dat er 3% groei
is in plaats van het behoedzame scenario, welke inkomstenmeevallers zijn er
dan? Nog slechts twee maanden geleden heeft het kabinet daarop geantwoord:
12 mld., waarvan de ene helft tekort en de andere helft belastingen. Nou,
daar is weer die 5 mld. of 6 mld. die ik net citeerde uit het antwoord op
vraag 6. Ik vraag de minister dan ook om toch te antwoorden. Dan zien wij
wel weer of er nog een notitie nodig is om dat uit te leggen.Ik heb nu al een optelsom van tussen de 4 mld. en 6 mld. aan uitgavenmeevallers
die in de Voorjaarsnota zonder enig getover niet onwaarschijnlijk hoeven te
zijn. Hetzelfde geldt voor de inkomstenmeevallers. Dan is er nog een discussie
over schuldaflossing. Welnu, als wij structureel een begrotingsoverschot van
bijvoorbeeld 1 mld. hebben of willen hebben, is de keus echt: stop je 1 mld.
per jaar in het FES (dan zit er na tien jaar 10 mld. extra in het FES), geef
je structureel 1 mld. aan bijvoorbeeld de zorg of stop je het in aflossing
van de staatsschuld. Dat is echt niet meer dan 50 mln. per jaar (rentepercentage).
Daar komt ieder jaar 50 mln. bij. Maar dan kan het FES twintig jaar eerder
het geld opmaken als de hoofdsom meteen in het FES wordt gestopt in plaats
van die te gebruiken voor aflossing. Ook voor de zorgsector geldt, dat je
veel eerder je geld kunt besteden. Dan is voor mij niet de vraag of dit onduidelijk
is maar in alle gevallen geldt dat je het geld eerder ten nutte van je doel
brengt als je het niet in de schuld stopt maar in investeringen. Als de minister
verklaart, dat schuldaflossing niet zijn doel is maar vergroting via rente,
moet hij de rendementsvraag beantwoorden. Wat brengt meer rendement op: de
aflossing van de staatsschuld of een investering om files op te heffen of
om in de zorg wat te doen? Over de techniek zijn wij het volgens mij niet
oneens, maar we zullen een waardeoordeel moeten hebben, een economische rentabiliteitsbeoordeling.
Daarmee zit er bij mij per definitie geen taboe of aflossing van de staatsschuld.
Bij mij staat de vraag voorop hoe het eerste miljard overschot het meest effectief
kan worden ingezet.De heer Balkenende (CDA):Voorzitter! Het probleem is, dat wij op verschillende borden schaken:
de kortetermijnaspecten – met in het begin een klein bedrag dat aan
rente vrijvalt als je nu de staatsschuld aflost – en
de mogelijkheden voor financieel-economisch beleid over 20 of 25 jaar als
je werkelijk iets hebt gedaan aan die staatsschuld. Als je dat niet hebt gedaan,
neem je een voorschot op de toekomst en zal de bekostiging van de AOW en de
zorg een groter probleem worden. Als je uitgaat van de vrijheid die politici
in die tijd hebben om de kosten van de vergrijzing op te kunnen opvangen,
lijkt het mij verstandiger om zoveel mogelijk van die staatsschuld af te komen.
Hoe gaat de heer Crone om met de financiële mogelijkheden om vergrijzing
te kunnen opvangen over 20 of 25 jaar?De heer Crone (PvdA):De kern van de boodschap is natuurlijk dat het aflossen van de staatsschuld
ook een investering in de toekomst is, omdat je de kosten dan niet hoeft te
maken maar nu wel. Maar het is ook een investering in de toekomst om er bijvoorbeeld
voor te zorgen, dat de economische groei nu op het pad van 3% blijft. Als
wij door knelpunten op de arbeidsmarkt, de zorg of het onderwijs – welke
investeringen ook een maatschappelijk en investeringsrendement hebben van
misschien meer dan 5% – deze investeringen niet doen, zijn wij pennywise
en poundfoolish. Het is gewoon een kwestie van uitrekenen, alleen zijn de
veronderstellingen moeilijk hard te maken. Je weet natuurlijk niet of klassenverkleining
een rendement heeft van 8% of van 12% maar dat zijn wel de cijfers van de
OESO, die zeer veel studies daarnaar heeft gedaan. Investeren in het onderwijs
is kennis, kennis, kennis in plaats van werk, werk, werk. Wat is het rendement
van de arbeidskorting en het verhogen van de afstand tussen uitkering en werk
in het belastingplan? De heer Balkenende spreekt uit, dat lastenverlichting
slecht is maar als wij met geld het aanbod uitlokken en de mensen weer aan
het werk willen, is dat misschien wel veel effectiever dan het geld even apart
zetten. Dat is een heel zinnige vraag. Ik wil af van het debat over taboes
op uitgaven of iets anders doen dan schuldaflossing. Ik wil ook af van het
taboe op lastenverlichting – de missie in mijn achterban – want
het gaat mij om de effectiviteit en daar kan schuldverlichting een onderdeel
van zijn. U probeert iets weg te poetsen in het geheel!De heer Balkenende (CDA):Ik poets niets weg! Ik vind de discussie buitengewoon interessant maar
mijn vraag was nu juist welke ruimte politici over 20 of 25 jaar hebben als
zij nu niet beginnen met het aflossen van de staatsschuld. Nog steeds is voor
mij het terugdringen van de staatsschuld een heel belangrijke optie om in
die tijd de zaken "schoon" te hebben.U maakt steeds die rendementsvergelijking. Dat is heel legitiem maar geeft
u dan eens een rendementsvergelijking tussen de huidige lastenverlichting
en eventueel de intensiveringen in zorg, onderwijs, veiligheid enz. Ik ben
daar zeer nieuwsgierig naar, met name om het instrument van de lastenverlichting
dan te kunnen wegen.De heer Crone (PvdA):Ik zal het niet langer maken dan nodig is, want u vraagt om een herhaling
van wat ik zei: een maatschappelijke rendementsvergelijking. Die is niet altijd
gemakkelijk te maken, maar als wij bijvoorbeeld de investeringen in de steden
of de investeringen in een nieuw bouwwerk van de zorgsector achterwege laten,
betalen niet alleen de huidige ouderen maar ook die van straks het gelag.
Dat geldt ook voor de staatsschuld, maar dan wellicht in een andere verhouding.
Het is natuurlijk altijd een combinatie van investeren in een sterke en sociale
economie en de budgettaire kaders. Wij spreken nu over budgettaire kaders
die buitengewoon solide zijn. Er is geen sprake van dat ook maar iemand dat
ter discussie stelt. In die zin hebben we het over een luxeprobleem. Gek genoeg
is er nu veel meer retoriek over schuldaflossing dan toen het financieringstekort
omlaag moest, ook in mijn partij. Men begrijpt ook nu pas, dat de afgelopen
jaren zo'n succes zijn geweest en men denkt: dat moeten we even volhouden.De voorzitter:Ik zie dat de heer Balkenende weer wil interrumperen. De heer Crone lokt
interrupties op een fantastische manier uit. Ik wijs hem er evenwel op, dat
het de gewoonte is in tweede termijn ongeveer eenderde van de spreektijd van
de eerste termijn te gebruiken.De heer Balkenende (CDA):Voorzitter! U hebt gelijk: de heer Crone lokt een interruptie uit. Ik
wijs erop, dat wij lange tijd de situatie hebben gekend waarin hoge financieringstekorten
golden. Nu hebben we evenwel met een heel andere tijd te maken. Nu krijgen
we te maken met een begrotingsevenwicht. We zijn geweldig blij dat het zover
is dat er een begrotingsoverschot komt. Dat betekent weer dat het politieke
debat anders wordt als het gaat om het kiezen van een langeretermijnstrategie.
Om die reden is het volstrekt logisch dat wordt gesproken over iets als de
staatsschuld. Daar moeten wij het ook over hebben, gelet op de demografische
ontwikkeling.De heer Crone (PvdA):Voorzitter! De heer Balkenende heeft toch niet goed geluisterd; anders
heb ik mij verkeerd uitgedrukt. Ik bevestigde juist dat toen er een groot
financieringstekort was, de discussie het meest neerkwam op het verschuiven
van de lasten naar de toekomst. Nu wij een solide situatie hebben, wegen de
argumenten die men destijds had moeten hanteren minder zwaar. Natuurlijk,
ook in mijn partij dachten destijds velen dat het financieringstekort niet
hoog genoeg kan zijn. Hoewel, zo erg was het ook weer niet.Voorzitter! Ik rond af met een opmerking over de notitie die er misschien
moet komen en waarin wordt aangegeven hoe het mogelijk was dat men er met
de raming van de belasting- en premie-inkomsten 8 mld. naast zat. Ik heb gevraagd:
gaat het om meer belastingsinkomsten per procent economische groei? Is er
naar de mate de economie groeit in die zin progressie? Op die vraag wil ik
in tweede termijn graag een antwoord. We zien wel of er een notitie komt of
dat wij hierop antwoord krijgen bij de behandeling van de volgende Voorjaarsnota.De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter! De meevallers in het jaar 1999 bedragen minimaal 1,8 mld.
Ik denk nu aan het budget voor de sector sociale zekerheid. De heer Crone
heeft gezegd dat dit bedrag in het post-Najaarsnotatijdperk hoger zou kunnen
worden. In welke mate wil de heer Crone het kabinet binden aan besteding van
de meevallers in 1999 voor de doelen die de verschillende fracties, waaronder
die van de heer Crone, in dit debat hebben genoemd?De heer Crone (PvdA):Ik wil dezelfde methodiek hanteren die wij hebben gebruikt
bij de algemene politieke en financiële beschouwingen. De afspraken over
het uitgavenplafond houden in, dat we het geld van deze meevallers in principe
mogen opmaken. Het is dus niet de bedoeling dat we meevallers alleen maar
lekker incasseren. Dat heeft de heer Van Beek ook gezegd. Het karakter van
het hanteren van een uitgavenplafond houdt dus niet het doen van bezuinigingen
in. Het kabinet heeft al een gebaar gemaakt met de 350 mln. Ik voeg zelf prioriteiten
aan de bestaande toe. Ik accepteer evenwel, dat de minister zegt: ik ga niet
per definitie de hele systematiek veranderen. Het gevaar van de decemberkoorts
zou zich dan namelijk voordoen en de Kamer zou dan de ministers kunnen besmetten.
Dat is het laatste wat ik wil. Ik wil de minister dus alle ruimte geven om
de wensen te honoreren. Gelukkig bestaat daarvoor een breed draagvlak. Bij
de behandeling van de Voorjaarsnota kunnen wij zien voor welke oplossing de
minister heeft gekozen en of hij in de sector sociale zaken nog meevallers
tevoorschijn kan toveren. Dat zou kunnen. Als ik aan het Riagg denk, is er
nog wel een verhaal te houden. Ik heb evenwel geleerd, dat de minister bij
het oplossen van problemen creatiever is dan ik. Ik ben de degene die de problemen
aangeeft.Voorzitter: WeisglasDe heer Van Beek (VVD):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn uitvoerige beantwoording. Ik
wil nog enkele korte opmerkingen maken. De minister zei op een gegeven moment:
het lijkt erop, dat er ineens bij de uitgavenpost geen geld meer mag overblijven.
Dat mag niet de uitleg van mijn woorden zijn. Wat dat betreft sluit ik mij
aan bij de slotopmerkingen van de heer Crone: we zijn heel streng als het
gaat om het nakomen van de afspraken over de inkomsten. Als er echter via
begrotingen ruimte voor het doen van uitgaven is geboden, wil je proberen
de noden die er zijn te lenigen. In eerste termijn heb ik aangegeven welke
prioriteiten gelden.Ik hoop de woorden van de minister als volgt te kunnen uitleggen. Afhankelijk
van wat er in de laatste twee maanden van dit jaar gebeurd is, blijven er
mogelijk uitgavenmeevallers over. Dat moet via de beschikbare methodieken
leiden tot ophoging van de begrotingen in het volgend jaar en tot verschuivingen
bij de Voorjaarsnota. Bij die gelegenheid zullen wij daarover discussiëren.
Ik heb, gehoord de discussie van vandaag, überhaupt het gevoel dat de
discussie rond de Voorjaarsnota interessant zal worden. Immers, bij die gelegenheid
zullen echte, voor de lange termijn meer principiële zaken aan de orde
komen.De heer Crone (PvdA):Ik vraag u om vrijheid van geest en openheid bij dat debat. De smaken
mogen niet alleen zijn "belastingverlaging" en "schuldverkleining", maar misschien
ook hier en daar een investering in de toekomst van de publieke sector.De heer Van Beek (VVD):Een aantal cijfers geeft een beeld van de vooruitzichten. Bij een structurele
economische groei van 3% à 3,5% komen binnen de huidige uitgavenkaders
aanzienlijke bedragen beschikbaar voor extra uitgaven in de prioritaire sectoren.
Wij moeten ook op dat punt doorgaan. Ik heb er vanochtend alleen nog eens
op gewezen dat het niet alleen gaat om de reductie van het financieringstekort,
maar dat daarachter de reductie van de staatsschuld ligt. Het is niet onlogisch
dat dit punt wordt ingebracht. Voorlopig hebben wij een aantal afspraken.
Wij moeten wachten op nieuwe cijfers waaruit zal blijken of structureel sprake
is van een overschot. Dat is wat anders dan het dit jaar net wel of net niet
halen van een overschot. Dat heeft gevolgen voor het komend jaar en voor de
situatie in het jaar daarna met het nieuwe belastingplan, doorwerkend naar
2002. Alle partijen die bij het akkoord betrokken zijn, zullen op geëigende
momenten hun eigen prioriteiten inbrengen. Er kan mij geen citaat worden voorgehouden
waarin ik ooit iets onbespreekbaar heb verklaard. Ik sta er heel open in.
Dat is natuurlijk wat anders dan er zelf mee komen.De heer Balkenende (CDA):Mijn klomp begint nu een klein beetje te breken. Ik zal uitleggen waarom.De voorzitter:En dat alles in een korte vraag. Ik zal u een geheimpje vertellen. Toen
ik het overnam, heeft de voorzitter mij gezegd: je moet goed opletten, want
er zijn een aantal professoren met elkaar bezig.De heer Balkenende (CDA):De heer Crone heeft heel terecht zijn vraag gesteld. Wij moeten niet met
dogma's over de nieuwe situatie praten. Er moet een zekere openheid zijn.
De kern van de discussie zat in de vraag van de heer Crone aan de heer Van
Beek of hij wilde overwegen om iets te doen aan investeringen. De heer Van
Beek heeft gezegd dat hij nooit dingen heeft uitgesloten. Dat betekent dat
hij, ook als het gaat om inkomstenmeevallers, ruimte laat voor aanwending
voor investeringen. Op dat moment begint mijn klomp te breken. De heer Van
Beek heeft míj namelijk verweten dat ik allerlei schotten wil doorbreken,
terwijl hij de heer Crone nu ruimte geeft op het punt van investeringen.De voorzitter:Het moet echt korter!De heer Balkenende (CDA):De heer Van Beek sluit dus niet uit dat er ruimte is voor investeringen
als er sprake is van inkomstenmeevallers. Ik zou dat verstandig vinden, maar
het is een heel ander signaal dan hij tot nu toe heeft gegeven.De heer Van Beek (VVD):Door de vraag lang te stellen, wordt zij nog niet goed. Bij een structurele
economische groei van 3% à 3,5% komt er binnen de huidige uitgavenkaders
aanzienlijke ruimte beschikbaar voor extra investeringen. Daarnaast kunt u
rustig aannemen dat de VVD geen voorstellen zal doen om de systematiek van
splitsing van uitgaven en inkomsten te doorbreken. Ik heb nu en ook in eerste
termijn geen enkele aanleiding gegeven voor conclusies zoals u zojuist probeerde
te trekken. Het was wel overigens handig geprobeerd.De heer Balkenende (CDA):Dus geen investeringen uit inkomstenmeevallers?De heer Van Beek (VVD):Geen investeringen uit inkomstenmeevallers!Voorzitter! Ik zeg met nadruk tegen de minister dat er geen motie-Vendrik
is. Die motie is massaal weggestemd. Ik voel mij alleen gebonden aan het regeerakkoord
en de afspraken die met coalitiefracties of met anderen zijn gemaakt. Het
zal zelden zijn voorgekomen dat een verworpen motie gepresenteerd
wordt als een soort plafond, dat bovendien door het kabinet wordt overgenomen.
Wij hebben afspraken gemaakt tot een bedrag van 5 mld. Ik heb mij nooit uitgelaten
over een grens. Ik vind het vreemd dat een motie die door de drie coalitiepartijen
is afgewezen een eigen dynamiek krijgt. Ik voel mij gebonden aan het regeerakkoord
en aan de nadere afspraken met het kabinet en met de collega's. Daarmee is
de positie van de heer Vendrik weer duidelijk geworden. Hij staat met een
afgewezen motie in zijn handen.De heer Vendrik (GroenLinks):De oppositie blijkt weer eens van hoge kwaliteit, want de minister voert
zelfs afgewezen moties uit. Deze spookmotie zal nog vaak terugkeren in dit
debat.De heer Van Beek (VVD):Ik waardeer het spel, maar ik wilde op dit punt extra duidelijkheid bieden.De heer Crone (PvdA):Kunnen wij er nu van uitgaan dat de heer Vendrik zich in ieder geval zelf
aan zijn motie houdt?De heer Vendrik (GroenLinks):De motie is afgewezen.De heer Crone (PvdA):Ik neem aan dat u niet met dat doel moties indient. U zult een serieus
voorstel hebben gedaan. Vorige week hebben wij over 130 moties gestemd en
ik neem aan dat die van u niet de onbelangrijkste was.De voorzitter:Ik let even niet op en gelijk gaan twee interrumpanten met elkaar in de
clinch. Dat is niet de bedoeling. Het woord is aan de heer Van Beek.De heer Crone (PvdA):U geeft toe dat u niet oplette!De voorzitter:Daar heeft u gelijk in.De heer Van Beek (VVD):Voorzitter! Ik heb de minister goed begrepen inzake het Fonds economische
structuurversterking en de prioriteiten in verband met de infrastructuur.
Ik heb de benadering van de minister van het voorstel van de heer Crone voor
de scheiding van de kosten van zorg ook goed begrepen. Als dit tot meer inzicht
en een beter sturingsmechanisme leidt, is dat prima. Het mag echter geen afwentelingsmechanisme
worden. Ik kan instemmen met de uitleg van de minister terzake.Ik zie met belangstelling de toegezegde notitie over de ramingsverschillen
tegemoet. Ik hoop dat wij hier voor de toekomst lering uit kunnen trekken,
zodat de groeicijfers op betere wijze in de begroting kunnen worden vertaald.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik dank de minister hartelijk voor zijn heldere beantwoording.
Hij blinkt altijd uit in het beknopt en helder formuleren van het standpunt
van de regering. Een belangrijk onderwerp in het debat van vandaag is de kwestie
van het overschot, waarover onder anderen de heer Crone uitvoerig heeft gesproken.
De heer Crone maakt mijns inziens te veel de afweging tussen staatsschuld
en investeringen, terwijl het naar mijn idee veel meer voor de hand zou liggen
om het dilemma te leggen tussen de aflossing van de staatsschuld versus lastenverlichting.
Dan kun je al veel gemakkelijker de beslissing nemen dat de staatsschuld een
belangrijk thema is waar wij aan moeten werken.In de afgelopen jaren heeft mijn fractie – evenals de fracties van
GPV en SGP – verschillende malen aangegeven dat er te vaak gekozen is
voor lastenverlichting in plaats van voor maatschappelijk relevante doelen.
Ook nu weer zie ik het gebeuren dat wij maatschappelijk gewenste doelen ondergeschikt
maken aan zaken als lastenverlichting en dergelijke. Graag een reactie van
de minister op dit punt.Het CDA heeft in een motie aangegeven met betrekking tot toekomstige keuzes
nieuwe kaders aan te willen geven. Dat verbaast mij enigszins. Ik zou zo'n
afspraak kunnen plaatsen in het licht van coalitievorming en dergelijke, want
dan spelen er verschillende ambities. Ik kan mij voorstellen dat dan in alle
helderheid en in een compromissfeer tot de verdeling van een percentage wordt
gekomen. Het lijkt mij echter niet zo handig voor een oppositiepartij –
die toch de handen wel vrij wil houden voor de komende jaren – om zo'n
percentage af te spreken. Veel beter zou het zijn als het CDA zegt: wij hechten
niet zozeer aan lastenverlichting, omdat wij de reductie van de staatsschuld
en maatschappelijke doelen veel belangrijker vinden. Dan is zo'n nieuw kader
helemaal niet nodig. Daarmee is een ambitie verwoord die in de gegeven omstandigheden
gewogen kan worden.De heer Balkenende (CDA):Voorzitter! Ik kan het toch niet laten om in te gaan op hetgeen de heer
Van Dijke naar voren brengt. In kwalitatief opzicht zijn wij het wel met elkaar
eens. Wij zijn ook voor het relativeren van de lastenverlichting en voor een
extra inzet voor de reductie van de staatsschuld. Maar in de politiek moet
altijd wel boter bij de vis worden gedaan. Wij kunnen het er niet alleen maar
bij laten door te zeggen dat de reductie van de staatsschuld belangrijk is.
Wat wil de heer Van Dijke eigenlijk? Wat kan hij het kabinet suggereren om
inhoud te geven aan wat hij zelf wil?De heer Van Dijke (RPF):Het zal de heer Balkenende niet zijn ontgaan dat wij bijvoorbeeld bij
de algemene beschouwingen op dit punt onze positie hebben gemarkeerd. Dat
hebben wij ook al gedaan in het verkiezingsprogramma. Wij hebben toen al gezegd:
wat ons betreft hoeft lastenverlichting gegeven de omstandigheden niet meer;
wij hebben grote maatschappelijke doelen waaraan wij prioriteit willen geven.
Dan staan reductie van de staatsschuld en andere kwesties, zoals zorg, voor
ons hoog in het vaandel geschreven. Op dat punt is er nog veel te doen. Ik
ben het ook niet oneens met de heer Balkenende, alleen zie ik het nut en de
noodzaak van het kader dat nu wordt afgesproken niet. Overigens vind ik de
tweede motie die is ingediend door het CDA veel sympathieker, omdat daarin
een duidelijke ambitie wordt verwoord om de maatschappelijke doelen extra
te steunen. Dat vind ik een zinvol signaal.Voorzitter! Ik heb gesproken over millenniumcadeaus. In dat kader heb
ik verwezen naar de extra investering voor het Rijksmuseum. Er was een onderzoek
ingesteld en toen het onderzoek nog maar nauwelijks was afgerond, lag er al
100 mln. Ik vind dat een heel sympathiek gebaar, maar ik heb de minister gevraagd
of er in dat licht ook niet aan andere zaken gedacht kan worden. Ik heb verwezen naar het Jubilee 2000, schuldreductie derde landen. Ik
dank de minister voor de antwoorden op dat punt en wij zien zijn notitie met
belangstelling tegemoet. Ik heb echter ook een opmerking gemaakt over de zorgen
over monumentenzorg. Ik heb verwezen naar een aantal lezingen van de heer
Van der Stoel waarin hij de problematiek heeft aangekaart in de voormalige
Sovjetstaten en de dreigingen aldaar. Wil de minister tegen die achtergrond
nadenken over de vraag of er in het licht van een millenniumcadeau door ons
een extra bijdrage kan worden gegeven om, voorzover dat in ons vermogen ligt,
de toenemende dreiging af te wenden?De heer Bakker (D66):Mijnheer de voorzitter! Ook ik dank de minister hartelijk voor zijn beantwoording.
Hij heeft een notitie toegezegd over schuldkwijtschelding. Ik wacht die graag
af. De afgelopen weken hebben ons vele brieven bereikt van Jubilee 2000. Ik
ben in eerste termijn niet meer op de argumenten ingegaan, omdat de heer Crone
dat al had gedaan. Ik vraag de minister om deze in zijn notitie nog eens langs
te lopen.Wat Oost-Europa betreft, is het goed dat wij onszelf de juiste vragen
stellen, al gebruik ik niet het woord millenniumcadeau. Dat klinkt net zoals
"kerstgevoel"; de rest van het jaar kun je doen wat je wilt, maar met de kerst
zijn wij even netjes, terwijl je altijd netjes moet zijn!Het is opvallend dat de minister een zekere ordening, een zekere hiërarchie
in de Zalmnorm heeft aangebracht. Hij zegt dat het reëel uitgavenkader
en de scheiding tussen uitgaven en inkomsten voor hem van een hogere orde
zijn dan de fiftyfiftyverdeling tussen tekort en lastenverlichting. Daarmee
wordt buitengewoon inzichtelijk gemaakt hoe de minister in dit debat staat.
Hij heeft overigens gelijk dat wij van meet af aan hebben gepleit voor de
midterm review, maar dat deze niet in het regeerakkoord terecht is gekomen.
Dat hoeft echter ook niet om het toch te doen! Het mag best een andere naam
hebben, als wij de boel halverwege maar eens goed bekijken.Ik voel mij minder aangesproken door de benadering van de heer Crone over
de staatsschuld en de rentabiliteitsvraag. Hij zegt dat met de aflossing van
de staatsschuld enerzijds 4 à 5% per jaar wordt verdiend, maar dan
tegen dure guldens van vandaag en volgend jaar, terwijl anderzijds het geld
gebruikt kan worden om te investeren, wat ook rendement oplevert, dat soms
echter moeilijk te berekenen is. Dit laatste is betrekkelijk cruciaal. Ik
herinner mij dat de heer Duisenberg, toen ik voor het eerst iets van de openbare
financiën probeerde op te pikken en naar een speech van hem in de oude
zaal van de Tweede Kamer luisterde, heeft gezegd: "ja, maar dat investeren
wij allemaal weg en dan verdienen wij het allemaal weer in".Daaraan doet de redenering van de heer Crone mij iets te veel denken.
In principe ben ik het dus wel met hem eens, maar je loopt heel gauw uit de
rails als je je daar te veel op verlaat. De heer Balkenende heeft erop gewezen
dat D66 ook vraagtekens heeft geplaatst bij de lastenverlichting. Dat is zeker
het geval. Vandaar dat ik op verschillende terreinen opmerkingen heb gemaakt
die voor volgend jaar gelden. Vervolgens zei de heer Balkenende dat ook ik
het uitgavenkader doorbreek. Ik denk dat er een essentieel verschil is. Ik
heb aangegeven wat ik wil doen, als wij tegemoet willen komen aan noden, of
het nu de wachtlijsten in de zorg zijn, het onderwijs of het milieu. Wij kunnen
daar allen een eigen invulling aan geven, maar grosso modo zijn wij het wel
eens. Mijn benadering is dat hooguit het schot tussen uitgaven en inkomsten
eenmaal verplaatst wordt. De heer Balkenende maakt het schot zelf poreus door
er een gat in te prikken. Dat leidt tot de door de heer Balkenende zelf zo
genoemde dramatische consequenties, althans hij vond dat wij er te dramatisch
over deden. Ik ben dat bepaald niet met hem eens.De heer Balkenende (CDA):Voor een goed begrip, de heer Bakker stelt dat lastenverlichting in de
huidige omstandigheden gerelativeerd moet worden en dat hij en ik beiden zien
dat er noden in de samenleving zijn waarvoor geld vrijgemaakt moet worden.
Bij het zoeken naar een oplossing komen wij materieel gezien voor een deel
al op hetzelfde uit. Daarom begrijp ik die opmerking niet.De heer Bakker (D66):Met dien verstande dat ik het schot hooguit verplaats, maar vervolgens
ferm laat staan, terwijl u er een paar gaatjes in boort. Dat is het omgekeerde
van wat Hans Brinkers deed. Dan loopt de polder vol en dan hebben wij een
dagelijks debat over wat wij met dat geld moeten doen.De heer Balkenende (CDA):Bij de financiële beschouwingen hebben wij een eindeloze discussie
gehad of lastenverlichting zo gericht kan worden ingezet dat zij relevant
is voor de arbeidsmarkt. Dan ben je materieel gezien ook bezig om een soort
uitgaven te creëren. Dan zijn wij bezig met definitiekwesties. Laten
wij alsjeblieft de inhoud vooropstellen.De heer Bakker (D66):U hebt gelijk wat betreft de analyse, maar niet wat betreft de gevolgen
voor het gedrag van ministers, ministeries, commissies en parlementen.Voorzitter! Ik voelde mij zeer aangesproken door de wijze waarop de minister
de budgettering bij VWS, met care en cure en andere categorieën, benaderde.
Laten wij het daarbij laten voor de komende jaren en dat halverwege goed bezien,
zoals wij hebben afgesproken.Wij hadden een discussie over 50 of 70 mln. voor de ecologische hoofdstructuur.
De minister zei dat de doelstellingen altijd nog mooier kunnen zijn, maar
daar ging het mij niet om. Het ging mij om het verschil tussen wat wij ons
hadden voorgenomen om in 1999 te realiseren van die ecologische hoofdstructuur
en de vertraging die daarbij is ontstaan door de gestegen grondprijzen. De
Kamer heeft bij het debat over de Miljoenennota gezegd dat dit verschil moet
worden goedgemaakt, ofwel eenmalig bij de Najaarsnota, ofwel in drie jaar.Ik houd vast aan die doelstelling, maar ik kan niet helemaal doorzien
hoe het precies zit, want misschien zijn de grondprijzen wel verder gestegen.
Kan de minister hier bij de eerstvolgende gelegenheid, bij de voorlopige rekening
of de Voorjaarsnota, meer inzicht in verschaffen en dan overwegen of de motie
die hierop betrekking heeft, volledig is uitgevoerd? Hetzelfde vraag ik over
een aantal andere punten, inclusief de uitlatingen over het FES.De minister heeft voorzichtigheidshalve verwezen naar het debat over taalonderwijs aan de oud- en de nieuwkomers, dat bij de suppletore
begroting zal terugkomen. Hij wil er een beetje van wegblijven. Dat lijkt
mij heel verstandig en dat doe ik ook, maar ik maak één opmerking.
Als wij de zekerheid hebben dat wij het geld goed kunnen wegzetten, denk ik
dat wij het erover eens zijn dat wij dat ook moeten doen. Wij zijn het er
ook over eens dat niemand erbij gebaat is als wij terechtkomen in verkokerd
Haags geharrewar over wie hiervoor verantwoordelijk is. Laten wij kijken of
wij kunnen realiseren wat wij met z'n allen willen.De geluidsisolatie zien wij terug in het voorjaar, waarvoor hartelijk
dank.Bij mijn interruptie over de kinderopvang meende ik het precies te weten,
maar ik heb het nog even nagekeken. Om het verhaal helemaal rond te maken,
het ging om drie posten: er is 50 mln. fiscaal, 20 mln. uit de uitgavenreserve
en 15 mln. uit de Najaarsnota beschikbaar. Dat is niet veranderd. Het kabinet
heeft dat zo uitgevoerd.De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter! Als indiener van een motie die al is afgewezen, maar toch
een belangrijke rol speelt in het debat, wil ik graag het woord voeren.Ik voel mij toch ongemakkelijk over de meevallers in het tijdperk na de
Najaarsnota 1999. Er zijn allerlei punten genoemd, ook door mijn collega's,
zoals kwijtschelding, duurzaam veilig, ODA en kinderopvang. Er zijn twee modellen.
Het eerste model is om vandaag en morgen voor het sluiten van dit jaar te
benoemen dat er ten laste van de begroting 1999 een aantal incidentele uitgaven
toegevoegd moeten worden aan de desbetreffende begrotingen. Het tweede model
is om te wachten totdat de minister van Financiën zeker weet wat precies
de omvang is van de onderuitputting van alle begrotingen. Dat is pas volgend
jaar februari. Pas dan kan besloten worden via de systematiek van de eindejaarsmarge
in 2000 ten laste van de begroting voor 1999 een aantal nadere incidentele
uitgaven te doen. Het probleem van die laatste benadering is, dat dit vervolgens
ertoe verplicht eind 2000 voor een gelijk bedrag aan uitgaven door te schuiven
naar het jaar daarop. Dat heeft ermee te maken dat de uitgaven die ten laste
van 1999 in 2000 plaatsvinden, binnen het kader van het begrotingsjaar 2000
gesteld worden. Ik heb daar een probleem mee. Ik heb geen probleem met uitstel,
maar als dat uitstel vervolgens leidt tot een daadwerkelijke versmalling voor
de autonome ruimte in het jaar 2000 dan hebben wij mijns inziens weer een
probleem. Ik kom hier niet goed uit.Mijn vraag is dan ook tweeledig. Klopt het wat ik zeg? Als het niet klopt,
hoor ik graag hoe het dan wel zit, want anders ben ik het spoor echt bijster.
Mijn tweede vraag betreft de thematiek van de eindejaarsmarge, 1% doorschuiven,
taakstellend en dergelijke. Zouden wij bij gelegenheid van de voorlopige rekening
in februari niet ook een nadere analyse van deze minister kunnen krijgen hoe
daarmee in de praktijk wordt omgegaan? Hoe wordt die eindejaarsmarge precies
toegerekend aan de verschillende begrotingen? Ook dat is op dit moment nog
niet helemaal duidelijk. De minister zegt in dit debat wel dat het aan de
Kamer is, dat systeem al dan niet goed te keuren, maar die goedkeuring moet
wel geschieden op basis van enig inzicht en dat inzicht ontbreekt op dit moment
bij mij. Vandaar mijn verzoek om een nadere analyse van deze minister bij
de voorlopige rekening. Kan hij ook meer helderheid verschaffen over de manier
waarop wordt omgegaan met eventuele meevallers die na vandaag ontstaan, althans
die nog niet aan het papier zijn toevertrouwd, maar er waarschijnlijk al wel
zijn? Ik vrees namelijk dat als wij daarover vandaag geen heldere uitspraak
doen, die meevallers hetzij teruglopen in het tekort en dat lijkt mij niet
de bedoeling, want het uitgavenkader is er niet voor niets, dan wel volgend
jaar tot een probleem leiden.Over de ramingen heb ik al enkele opmerkingen gemaakt. Ik ben blij dat
de minister het in zoverre tot zijn probleem heeft gemaakt dat hij heeft toegezegd
bij gelegenheid van de voorlopige rekening in te gaan op het grote gat dat
er zit tussen de ijklat, belasting- en premie-inkomsten enerzijds en de daadwerkelijke
realisatie. Uit welke elementen bestaat het gat precies? Wat zegt dat over
de ramingssystematiek die bij het ministerie van Financiën wordt gehanteerd?
Het past in de lijn van mijn betoog dat wij daarover nooit voldoende helderheid
kunnen krijgen. De toezegging van de minister heb ik dan ook met vreugde ontvangen.Verschillende fracties hebben inzake de Voorjaarsnota 2000 hun zienswijze
gegeven hoe straks geopereerd moet worden in het licht van nieuwe meevallers
en hogere economische groei dan voorzien. Ik constateer dat de modellen hoe
hiermee om te gaan zeer divers zijn. De minister van Financiën heeft
ook iets van een modelletje gelanceerd. De heer Bakker gaf dat ook al aan.
De minister van Financiën heeft namelijk enige hiërarchie aangebracht
in wat echt belangrijk is en wat iets minder echt belangrijk is in het begrotingskader
en het hele begrotingsspel. Ik moet constateren dat de heer Bakker daarmee
op zeer grote afstand staat van deze minister van Financiën voor wie
het begrotingskader zoals het functioneert heilig is. De minister heeft geen
behoefte aan een eenmalige aanpassing van ijklijnen en ijklatten en dat hij
hooguit bereid is in het kader van de Voorjaarsnota de lastenverlichting niet
tot al te groteske hoogte te laten stijgen en daarvoor dus die meevallerregeling
wil aanpassen. Zo heb ik althans de minister begrepen. Er bestaat een grote
gespletenheid in de Kamer. Elke fractie heeft een eigen opvatting. Ik ben
dan ook heel benieuwd hoe het debat in het voorjaar gaat lopen.Tot slot wil ik nog iets zeggen over het belastingplan 2001. Wij komen
toch weer terug bij 5 mld., motie of geen motie. Het was eerst 5 mld., toen
5,7 mld. en nu is het toch weer 5 mld. Ik ga graag een weddenschap aan met
de minister van Financiën met als inzet een fles wijn. Wordt het meer
dan 5,75 mld. dan krijg ik van hem een fles wijn, wordt het minder dan krijgt
hij van mij een hele mooie Franse fles cadeau!Minister Zalm:Mijnheer de voorzitter! Volgens mij wordt er nu staatsrecht geschreven,
want het sluiten van weddenschappen over flessen wijn is inmiddels dagelijks
gebruik in de onderhandelingen tussen regering en parlement. Het lijkt een
nieuw politiek instrument.De heer Van Dijke (RPF):Als er ook nog een moment gecreëerd wordt waarop het
kabinet en de Kamer die wijn samen nuttigen, groeit er misschien iets moois
op.Minister Zalm:Zeker.In de tweede termijn heb ik meer opmerkingen dan vragen gehoord. Ik vind
dat de heer Balkenende iets te algemeen is in zijn afwijzing van lastenverlichting
onder het motto "Die is niet meer nodig, want er is toch al een krappe arbeidsmarkt".
Vooral als de lastenverlichting erop gericht is om de arbeidsmarkt te verruimen,
is zij wel degelijk een belangrijk instrument. Bovendien hebben wij nogal
eens bepaalde maatschappelijke doelen of bijzondere groepen via de lastenverlichting
bediend. Ik wijs op een aantal lastenverlichtende maatregelen ter bevordering
van R&D, maar ook op de Wajong-maatregel en de bejaardenaftrek, die in
de afgelopen jaren met name de alleenstaande bejaarden een aanzienlijke inkomensverbetering
heeft bezorgd in vergelijking met het sociaal minimum dat anders aan de orde
zou zijn geweest. Ook lastenverlichting kun je dus soms selectief en effectief
toepassen.Dan kom ik bij de twee moties van de heer Balkenende. Hij heeft zijn moties
keurig gesplitst: de eerste motie gaat alleen over het financieringstekort
versus lastenverlichting en de tweede gaat in feite over lastenverlichting
versus uitgaven. De eerste motie blaast de verdeelsleutel op en de tweede
blaast het uitgavenkader op. Zoals ik uiteen heb trachten te zetten, is er
een hiërarchie in de fortificatie. Beide moties zijn strijdig met het
regeerakkoord. Daarover bestaat volgens mij geen verschil van mening en ik
kan dat de heer Balkenende ook niet verwijten. Hij mag als lid van een oppositiepartij
uiteraard alle moties indienen die hij nuttig en nodig acht, maar ik moet
beide moties afwijzen. De eerste motie roept bij mij wel minder emotie op
dan de tweede, zoals de heer Balkenende zal begrijpen.De heer Balkenende (CDA):Ik heb er volstrekt begrip voor dat de minister zegt dat de moties niet
bij het regeerakkoord passen; dat is volstrekt waar en daar heeft hij gelijk
in. Ik heb echter gezegd dat het verschil tussen de moties is dat de eerste
motie in feite wel binnen het raamwerk van het regeerakkoord blijft. Als het
financieringstekort hoger was dan een bepaalde waarde, was er immers een andere
verdeelsleutel. Ik vind het dus eerder een kwestie van graduatie en geen principieel
punt. Ik zou mij kunnen voorstellen dat de minister zegt dat hij er, gelet
op het regeerakkoord, mee akkoord kan gaan, omdat hij bij VVD-bijeenkomsten
en bij de PGGM terecht heeft gewezen op de staatsschuld. Dan moet hij die
motie eigenlijk beschouwen als ondersteuning van de door hem uitgesproken
intentie.Minister Zalm:Het gaat mij natuurlijk niet om mijn persoonlijk gevoelen. Ik sta hier
namens het kabinet en ik denk niet dat ik namens het kabinet deze motie kan
aanbevelen. Veel anders kan ik natuurlijk niet doen. Als zij wordt aanvaard,
zal er kabinetsberaad nodig zijn om te bezien wat wij ermee doen.De heer Balkenende (CDA):Ontraadt u die motie dan?Minister Zalm:Ik heb geen behoefte aan aanneming van die motie; ik ontraad dus de aanneming
daarvan. Wij zoeken op dit punt onze eigen weg wel.De motie op stuk nr. 4 moet ik om andere redenen ontraden, want die is
wel echt in strijd met het regeerakkoord. Daarin wordt de scheiding tussen
inkomsten en uitgaven, die als belangrijk vertrekpunt bij de budgettaire formules
geldt, immers verworpen. Over het bestuurlijke aspect heeft de heer Bakker
terechte opmerkingen gemaakt, want dit is ook qua techniek bezwaarlijk. Wij
krijgen regelmatig nieuwe prognoses, want het CPB komt tegenwoordig per kwartaal
met een nieuwe raming. Als je de belastingraming dan in plakjes van 1 mld.
bijstelt – dat is niet zo absurd – ontstaat telkens gedoe in de
ministerraad, omdat dan weer 0,25 mld. moet worden verdeeld; dit jaar was
er sprake van een forse afwijking en als je dat steeds in partjes zou hebben
verdeeld, waren de bekende tonelen van vroeger teruggekeerd en hadden wij
elk kwartaal gedoe in de ministerraad gehad over wie er met de buit vandoor
mag gaan. De Kamer zou zich daarbij ongetwijfeld niet onbetuigd hebben gelaten.
Ik sta hier al vier keer per jaar, want zodra er iets te verdelen is, heeft
de Kamer – als het kabinet dat al niet doet – de formule over
de belastingmeevaller in de hand omdat zij die 0,25 mld. wil opmaken. Ik vind
het heel prettig om in de Kamer te zijn, maar of het voor de bestuurlijke
kwaliteit van Nederland bevorderlijk is dat hier vier keer per jaar opnieuw
de buit wordt verdeeld, waag ik te betwijfelen. Overigens vraag ik mij af –
en daarop geeft de motie geen antwoord – of wij bij inkomstentegenvallers
een kwart kunnen korten op de uitgavenruimte. In het kader van de symmetrie
is dit natuurlijk een interessante vraag. Het aardige van het huidige uitgavensysteem
is dat het ook een zekere veiligstelling van de uitgaven bevat indien er sprake
is van belastingtegenvallers. Ik weet dus niet wat de motie op dit punt beoogt.
Wij denken nu allemaal dat de economie niet meer kan tegenzitten, maar ik
verzeker u dat dit zo maar kan gebeuren. Als dit gebeurt en de inkomsten vallen
tegen, moet ik de motie dan zo interpreteren dat wij dan gaan korten op de
afgesproken intensiveringen of een bezuinigingsoperatie zullen starten voor
een kwart van de belastingtegenvaller? Dit was vroeger wel het geval. In die
zin zou er sprake zijn van consistent beleid, want dit doet denken aan het
begrotingsbeleid dat voor 1994 werd gehanteerd.De heer Balkenende (CDA):De minister heeft een punt: de symmetrie zit in de inkomstenmee- en -tegenvallersformule.
Ik begrijp dit heel goed, maar ik wil nadrukkelijk zeggen dat de moties die
ik nu heb ingediend, samenhangen met de vooruitzichten voor de komende jaren.
De symmetrie uitleggen als een toepassing in een andere richting, zou in dit
stadium te ver gaan.Minister Zalm:Dan ontstaat er dus een ad-hocingreep op een systeem dat in zichzelf bestand
is tegen mee- en tegenvallers. Daarom spreken wij ook over de mee- en tegenvallersformule.
De motie van de heer Balkende zou dan alleen gelden voor een meevaller en
bij een tegenvaller moet het tekort dan maar oplopen? Dan mag het weer wel.
Ik ontraad beide moties dus.Ik zal de Kamer een notitie sturen over de schuldkwijtschelding. Ik zeg
wel tegen de heer Crone dat ik niet heb toegezegd dat die toevoeging buiten
het kader van de begroting voor Ontwikkelingssamenwerking wordt
gezocht. Ik heb toegezegd dat ik een notitie zal sturen over wat wij doen
en wat er binnen de huidige context nog mogelijk is. Over een eventuele financieringsvraag
heb ik bewust geen enkele toezegging gedaan. Ik heb kennis genomen van de
opvatting van de heer Crone daaromtrent.De heer Van Dijke (RPF):Sluit de minister financiering buiten dit kader uit?Minister Zalm:Nee, dat doe ik ook niet. Dit is onderwerp van kabinetsberaad. Wij moeten
vaststellen of er überhaupt een financieringsvraag is en, zo ja, of het
kabinet dan ja zegt. Daarna moeten wij bezien hoe die gedekt kan worden. Ik
laat alles open. Het belangrijkste is dat die informatie aan de Kamer wordt
toegezonden en dat er binnen het kabinet en met de Kamer een nadere afweging
kan worden gemaakt.Het punt van de Riagg's is genoteerd, maar is vooral van belang voor de
minister van VWS. Bij de behandeling van de Voorjaarsnota en de kaderbrief
komt de volksgezondheid natuurlijk ook weer aan de orde. Over de budgetregels
in de zorg hebben wij al gesproken. Ik ben blij dat de heer Crone mijn interpretatie
van die kaders kan delen. Daarmee zitten wij op dat vlak op een lijn, want
ook de heer Bakker heeft zich hierbij aangesloten.De heer Crone is wel erg optimistisch over de uitgavenmeevallers die hij
op elkaar stapelt tot aan 6 mld. toe. Misschien moeten wij dan de spelregels
heroverwegen en een deel van de uitgavenmeevallers naar het tekort overhevelen,
want het loopt dan wel erg uit de hand. Ik wil de euforie wel enigszins temperen
en wijs erop dat wij natuurlijk nog wel een aantal kwesties hebben liggen.
Ik wijs bijvoorbeeld op de loonveronderstelling voor 2001 die ons nogal dwars
zit met een loonstijging van 1,35%.De heer Crone (PvdA):Ik bestrijd dat ik euforisch ben. Ik citeer het antwoord dat het kabinet
tijdens de algemene financiële beschouwingen heeft gegeven op de vraag
welke uitgavenmeevallers er zijn bij een voortdurende groei van 3%. Het kabinet
heeft op die vraag keurig geantwoord. Die uitgavenmeevaller bedraagt volgens
het kabinet 2,5 mld. Dat lijkt mij echter een ondergrens, want alleen al in
dit jaar kennen wij een groei van 3% en meer dan 2 mld. aan meevallers. Ik
heb niet gezegd dat het meer is, maar dat het een ondergrens is. Het kabinet
voegt daar nu de meevallers bij de gasbaten aan toe. De ondergrens daarvan
bedraagt, volgens het kabinet, 1,5 mld. Ik kom dan in totaal op 4 mld. aan
meevallers. Ik heb de minister in eerste termijn gezegd voorzichtig te zijn
in verband met de nominale problematiek. Hieruit blijkt wel dat ik een debat
over de feiten wil voeren en niet over mogelijke ramingsfouten en systematieken.
Die worden wel door de heer Vendrik aangekaart. Het moment waarop die meevallers
worden geïncasseerd, is echter wel degelijk een politieke keuze, waarbij
de vraag betrokken moet worden hoe groot het risico voor de uitgavenreserve
is. Op dat risico moet de heer Vendrik ook maar eens ingaan. Ik richt mij
nu echter tot de minister. Ik ben niet aan het potverteren. Ik geef slechts
een raming en de afgelopen anderhalf jaar heeft laten zien dat ik daarmee
niet onsuccesvol ben, zie de ontwikkelingen in de ramingen van de minister.Minister Zalm:Ik moet een verkeerde opmerking hebben gemaakt, want ik blijk de agressie
van de heer Crone te hebben opgewekt. Dat was zeker niet mijn bedoeling. Ik
ben namelijk in een heel vredige stemming naar de Kamer gekomen. Ik excuseer
mij dan maar voor mijn klaarblijkelijk verkeerde woordgebruik.In de Voorjaarsnota zullen wij de rekening opmaken. Er ligt dan een nieuw
Centraal economisch plan met nieuwe prognoses. Die lopen tot en met het jaar
2001.De heer Crone sprak over de gasbaten en het FES. Ik wijs hem er dan wel
op dat het FES wordt gevoed door 41% van de niet-belaste gasbaten. Ik denk
dat hij bij de meevaller bij de gasbaten uitgaat van een bedrag inclusief
de Vpb en zonder rekening te houden met die 41%. Ik denk dan ook dat zijn
inschatting iets te optimistisch is. Een en ander komt aan de orde bij de
Voorjaarsnota en onze discussie is dan ook niet meer dan een vingeroefening
voor een stuk dat nog moet komen.Ik moet een enigszins technische kanttekening maken bij hetgeen de heer
Crone opmerkte over de samenstelling van de bestedingen en de belastingen.
In de voorlopige rekening zal overigens een beschouwing worden opgenomen over
de structurele component in de belastingopbrengst en over de vraag of de groei
wordt gedragen door de export of de consumptie. Bij de export is niet alleen
sprake van een vertragingsfactor. De stelling dat export pas later belastingopbrengsten
opbrengt, is niet correct, want over de export wordt geen BTW en accijnzen
geheven. Dat is bij consumptiegoederen wel het geval.Dat de consumptie de belangrijkste drager van de groei is, mag niet worden
afgeleid uit de opbrengsten van de belasting op de consumptie. Consumptie
wordt nu eenmaal zwaarder belast dan export. Als de consumptie terugvalt en
de export de belangrijkste drager wordt, zal de progressiefactor iets teruglopen.
Die zal dan beneden de 1 uitkomen. Of dit daadwerkelijk gebeurt, zal blijken
als wij straks een nieuwe raming maken met als grondslag het nieuwe Centraal
economisch plan. De belastingramingen lopen mee met de prognoses die dan worden
gesteld. In de analyse van deze meevaller zal de progressiefactor natuurlijk
een rol spelen.Ik betreur het dat de heer Van Beek zulke zware woorden heeft gesproken
over de motie van de heer Vendrik. Ik had het heel aardig gevonden om in een
betoog te kunnen zeggen dat wij de aangenomen motie van de heer Bolkestein
van vijf jaar geleden absoluut niet zullen uitvoeren en dat de verworpen motie
van de heer Vendrik mij heel sympathiek in de oren klonk. Het was leuk geweest
om die twee in een adem te kunnen noemen. De heer Van Beek heeft mij dit pleziertje
helaas ontnomen, hetgeen niet wegneemt dat hij gelijk had, toen hij zei dat
een verworpen motie staatsrechtelijk niets voorstelt. Het is mij overigens
onduidelijk waarom zij is verworpen. Ik heb zo'n beetje de indruk dat de heer
Vendrik te veel lastenverlichting in zijn motie heeft gestopt en dat dit voor
een meerderheid in de Kamer reden was om tegen te stemmen. Ik heb hier overigens
wel een fles wijn voor over; die weddenschap staat dus. De heer Van Dijke heeft gesproken over maatschappelijke doelen die ook
met lastenverlichting kunnen worden gediend. Ik ben hier inmiddels op ingegaan.In het verdere verleden hebben wij ook al eens een bedrag gereserveerd
voor monumentenzorg. Als ik mij goed herinner, hebben wij dat toen gedaan
naar aanleiding van een debat over de Najaarsnota. Wellicht dat dit volgend
jaar ook weer eens aan de orde kan komen. Ik heb de indruk dat het fonds op
dit moment redelijk op peil is en dat er geen sprake is van acute financiële
nood.De heer Van Dijke (RPF):Als er knelpunten blijken uit het lopende onderzoek, hoe wil de minister
dan daaraan tegemoetkomen?Minister Zalm:Ik kan nu natuurlijk een sympathieke uitspraak doen, maar er zijn zoveel
onderwerpen waarnaar onderzoeken worden gedaan, waaruit blijkt dat het goed
zou zijn als er eens wat aan gebeurde. Wat dat betreft is bijna geen terrein
onbetreden. Je kunt niet zeggen dat paars de monumentenzorg slecht heeft behandeld.
Dat is althans niet de reactie die ik uit die kringen hoor. Reële noden
zullen reëel worden meegewogen ten opzichte van alle andere claims en
prioriteiten. Wij moeten natuurlijk een beetje uitkijken dat al die wensen
maar worden opgestapeld, alsof er geen eind aan kan komen. Zelfs bij grote
meevallers in de uitgaven komt er toch eens een eind aan je mogelijkheden.
Wij zullen dan toch keuzen moeten maken. Politiek is het maken van keuzen.
Althans, zo heb ik de politiek altijd gezien. Het punt monumentenzorg is genoteerd.Ik zou mij op glad ijs voelen als ik reageerde op de vraag over de voormalige
Sovjetstaten. Bij mijn weten vallen de meeste niet onder het programma voor
ontwikkelingssamenwerking, misschien zelfs geen enkele. Buitenlandse Zaken
heeft een aantal programma's los van ontwikkelingssamenwerking. Er zijn programma's
van de Europese Unie. Als de heer Van Dijke hier verder over wil spreken,
verzoek ik hem om dat met de minister van Buitenlandse Zaken te doen. Ik weet
niet welke grote filosofieën omtrent de voormalige Sovjetstaten ik nu
ineens te berde moet brengen. Er is natuurlijk een probleem, maar dat hebben
wij ook in India, Bangladesh en op zoveel andere plekken in de wereld. Ik
kan daar moeilijk mee uit de voeten.Wij krijgen natuurlijk ook brieven over schuldkwijtschelding en Jubilee
2000. Ik zeg de heer Bakker graag toe dat wij die nog eens goed bezien. Veel
Jubileefans willen wel tamelijk ongeconditioneerd aan schuldkwijtschelding
doen. Die aanpak streeft de Nederlandse regering niet na, nog even los van
Birma. Er moet niet alleen sprake zijn van goede voornemens, maar ook van
goede prestaties, die echt worden geleverd. Het gaat natuurlijk niet allemaal
in een keer, maar in stappen. Die conditionering is onderdeel van een verstandig
beleid, hoewel dat misschien iets afdoet aan het idee van het grote gebaar.
In de notitie zal echter tot uitdrukking komen, dat het verstandig is aan
die conditionering vast te houden.De heer Bakker heeft met het verplaatsen van het schot een aardige metafoor
gebruikt. Als de mensen weten dat er een schot wordt verplaatst, kan dat het
gedrag natuurlijk beïnvloeden. Het is misschien iets minder hectisch
dan wanneer je per kwartaal kijkt of er nog wat extra's gespendeerd kan worden.
Het CDA lokt dat min of meer uit met zijn motie. Politiek is van belang dat
in het regeerakkoord een duidelijke samenhang wordt geconstateerd tussen de
statische besluitvorming over intensiveringen, ombuigingen en tekortreductie
en de meevallersformule. Ik meen in dit huis al eens uiteengezet te hebben
hoe dat destijds is gegaan. Naar het oordeel van in elk geval één
fractie is er nogal veel geïntensiveerd en nogal weinig omgebogen. Ook
vond men een tekortreductie van 2 mld. niet om over naar huis te schrijven.
Een lastenverlichting van 5 mld., terwijl het in de vorige periode 18 mld.
was, is ook niet geweldig veel. Niettemin is dat aanvaard, samen met de mee-
en tegenvallersformule. Daaruit zou dan veel meer voortkomen voor tekortreductie
en lastenverlichting. Anderen hadden daarmee de zekerheid dat zij de uitgavenintensiveringen
binnen hadden, ongeacht de economische ontwikkeling. Die balans was er. Ik
haal nog eens een zin uit het regeerakkoord aan, die politiek niet zonder
betekenis is, namelijk dat de keuzen ten aanzien van de omvang van intensiveringen
en uitgavenbesparingen, de mate van tekortreductie en de omvang van de lastenverlichting
bij behoedzame veronderstellingen een samenhang kennen met de keuzen over
wat te doen indien de economische ontwikkeling mocht meevallen. Even los van
de begrotingstechnische aspecten ligt hier een duidelijke uitruil ten grondslag
aan het regeerakkoord. Als plotseling die ruilverhouding veranderd wordt,
is dat politiek niet zonder betekenis, om het zo maar zo objectief mogelijk
te formuleren.De heer Crone (PvdA):Ik deel de mening van de minister dat wij niet terug moeten naar een systeem
waarin wij maandelijks de inkomstenmeevallers moeten verdelen. Dat zou het
leven van de financiële woordvoerders ondraaglijk maken, alsook dat van
de minister van Financiën, maar die staat in dienst van de Kamer. Als
je evenwel een nieuw besluitvormingsmoment creëert, een midterm review,
kan iedereen uitrekenen op welke dag hij zijn claims gemaximaliseerd moet
hebben. De oplossing is dat het kabinet dit overnight doet. Dan zullen wij
dat succes, zij het achteraf, incasseren. Ik heb nog een opmerking over een
ander punt.De voorzitter:Wilt u uw derde termijn afronden met een korte vraag?De heer Crone (PvdA):De vier ijkpunten die de minister zojuist uit het regeerakkoord citeerde,
waren elementen van het motorblok. Iedere partij heeft de auto echter veel
sneller vooruit zien gaan dan was gedacht. Binnen de vier hoeken zijn er echter
wel variaties denkbaar. Daarover deed de heer Van Beek een waardevolle uitspraak.
Hierop verneem ik graag de reactie van de minister.Minister Zalm:Als ik de heer Van Beek goed heb begrepen, houdt hij vast aan het vaste,
reële uitgavenkader. Hiermee verbiedt hij de heer Crone niet om opmerkingen
te maken die tot iets anders uitnodigen. Ik heb mijn zegje daarover gezegd.Nu iets over de historie van het motorblok: de een zag het voordeel in
het ene deel van het motorblok en de ander in het andere deel. De verhouding
in de geconstateerde voordelen kan niet ongestraft veranderd worden. Als ik
de heer Crone goed heb beluisterd, is hij ook wel weer pragmatisch.
Het is hem niet om een "principiële inbraak" te doen. Hij vindt het wel
prachtig als wij voldoende ruimte in het uitgavenkader vinden. Het gaat hem,
zo meen ik, meer om de materie dan om het systeem. Ik ben zelf evenwel nogal
systeemgebonden, gezien mijn aard, mijn taak en mijn rol. Wij moeten zien
hoe dit in de tijd verloopt.De heer Van Dijke (RPF):Ik stel vast dat de minister, naarmate het debat vordert, steeds meer
aversie tegen een midterm review uitstraalt.Minister Zalm:Ik geloof niet dat ik daar nu anders over praat dan de vorige keer. Ik
kan de Kamer in ieder geval garanderen dat er een heel interessante Voorjaarsnota
komt en een heel interessant debat daarover. In het kabinet zal er een heel
debat zijn over de kaderbrief; immers, dan gaan wij de begroting voor 2001
in de grondverf zetten. Wat mij betreft, heet dat geen midterm review, maar
in bepaalde opzichten lijkt het er wel een beetje op. Ja, ik wil nu iedereen
te vriend houden.De heer Van Dijke (RPF):Als het niet zo wordt genoemd, mag het dus wel.Minister Zalm:De vraag is of je al dan niet gaten in schotten gaat boren of schotten
gaat verplaatsen. Ook als het schot blijft staan en er geen gaten in geboord
worden, er zal buitengewoon veel discussie zijn over eventueel te stellen
prioriteiten. Dat lijkt mij evident. In die zin zal het verschil tussen al
dan niet iets met het schot doen en het debat over schotverplaatsing wel eens
vrij beperkt kunnen zijn.Voorzitter! De ecologische hoofdstructuur zal in de loop van volgend jaar
ook weer gaan spelen, zo merk ik op aan het adres van de heer Bakker. In de
Voorjaarsnota zullen wij aangeven hoe wij precies tegen de grondprijzen aankijken.
Daarbij is ook de grondpolitiek aan de orde. Wellicht kan daar nog een connectie
mee worden gelegd. Een van de inspiraties om iets met de grondpolitiek te
doen, is de stijgende grondprijs. Dit ligt ietsje later in de tijd, dus wij
moeten maar even zien wat hiervoor het beste moment is.Ik ben de heer Bakker erkentelijk voor zijn voortreffelijke weergave van
alles wat wij aangaande de kinderopvang gedaan hebben. Ik wist niet dat wij
het allemaal in ons hadden. Het doet mij deugd te kunnen vaststellen dat wij
in ieder geval alle wensen van de Kamer in dit opzicht hebben uitgevoerd.De heer Vendrik blijft hangen in de eindejaarsmarge en de problemen die
hij daar ziet. Een eindejaarsmarge wordt per departement en per begrotingsartikel
toegevoegd. Iedere minister is vrij om dat geld en dat wat hij al had, op
te maken. Niemand heeft de verplichting om iets over te houden. Het is alleen
een veronderstelling, min of meer via de wet van de grote aantallen, dat er
toch wel weer zal overblijven. Dat geld wordt geboekt voor rekening en risico
van Financiën. Een minister kan zich nooit benadeeld voelen, omdat hij
toch weer geld moet inleveren omdat er een taakstellende onderuitputting is.
Ik zal nooit een minister aanspreken onder het motto, dat hij mij onderuitputting
hoort te leveren. Dat doen we dus niet en in die zin kan ik de heer Vendrik
dus geruststellen, maar op de een of andere manier lijkt dat niet echt te
lukken.Voorzitter! Helaas mag ik niet meer positief spreken over de motie over
de 5,75 mld., omdat zij niet bestaat.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, morgen aan het eind van de vergadering te stemmen over de
moties.Daartoe wordt besloten.De vergadering wordt enkele minuten geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-2677-2701.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl