Behandeling  wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 3204-3245

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

21-02-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 50, pagina 3204-3245

21-02-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 22358Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van het verslag van een algemeen overleg over gelegenheidsarbeid, te weten:de motie-Van der Linden over een algehele vier-wekenregeling voor seizoenarbeid (24026, nr. 4)Pagina 3183-3184
Behandeling wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)Pagina 3204-3245
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 21 februari 1995)Pagina 3179-3182
Behandeling van wetsvoorstel Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht alsmede nadere aanpassing van een aantal wetten aan de Algemene wet bestuursrecht (Leemtewet Awb) (23780)Pagina 3202-3204
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 21 februari 1995)Pagina 3245-3246
50ste vergadering; 21 februari 1995Pagina 3179-3179
Voortzetting van de behandeling van:het voorstel van rijkswet Wijziging van de Rijkswet op het Nederlanderschap (23029, R1461)Pagina 3191-3202
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Regels terzake van de behandeling van klachten van cliënten van zorgaanbieders op het terrein van de maatschappelijke zorg en gezondheidszorg (Wet klachtrecht cliënten zorgsector) (23040), en over: motie-Middel c.s. over afstemming tussen een aantal wetten op het gebied van de zorg (23040, nr. 18)Pagina 3182-3182
Stemmingen over twee moties, ingediend bij de behandeling van de brief over de voorgenomen bezuinigingen op het hoger onderwijs, te weten: de motie-Lansink over de voorgestelde verhoging van de collegegelden (23900-VIII, nr. 71); de motie-Rabbae over het afhankelijk stellen van collegegeldverhogingen van resultaten van het werkprogramma kwaliteit en studeerbaarheid (23900-VIII, nr. 72)Pagina 3182-3182
Stemmingen over twee moties, ingediend bij de behandeling van de stukken m.b.t. het vervolgingsbeleid inzake euthanasie, te weten: de motie-V.A.M. van der Burg over de voorgenomen herziening van het vervolgingsbeleid (23877, nr. 3); de motie-Schutte c.s. over de materiële betekenis van de wettelijke strafbedreiging (23877, nr. 4)Pagina 3183-3183
Behandeling verslag van een algemeen overleg over het huurprijsbeleid 1995Pagina 3184-3191

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 201 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 het wetsvoorstel Regelen
omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie)
(22358).
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! De Wet op de orgaandonatie kent een lange geschiedenis. Al
in de jaren zeventig drong de Kamer aan op wetgeving. In 1978 deed de Raad
van Europa dat ook in resolutie 29. De Wereldgezondheidsorganisatie aanvaardde
in 1987 en 1989 resoluties over richtlijnen voor orgaantransplantaties en
tegen commercieel gebruik van organen. Het regeerakkoord van het CDA en de
PvdA van 1989 gaf de aanzet voor het wetsvoorstel dat wij nu pas behandelen.
Dit wetsvoorstel werd ingediend op 18 oktober 1991. De schriftelijke behandeling
in drie ronden kostte veel tijd. De laatste ronde, vorig jaar na de verkiezingen,
leverde eigenlijk geen omstreden wijzigingen meer op. Wel roerden de afgelopen
weken diverse organisaties zich geducht. De Nierstichting Nederland ontwikkelde
vanwege de teleurstellende ontwikkelingen, het kennelijk tekortschietende
wetsvoorstel en het achterblijvende aanbod van donoren – ik citeer de
titel van een van de publikaties – een nieuw voorstel: registratie van
bezwaarden gekoppeld aan donatie na instemming van nabestaanden. Een achttal
stichtingen en organisaties, waaronder het Nederlandse Rode Kruis, riep onlangs
de Tweede Kamer op, artsen te verplichten nabestaanden om toestemming tot
donatie te vragen. Daartegenover liet de KNMG – toch ook niet de eerste
de beste – vandaag nog per fax weten, ten onrechte door de Nierstichting
bij de voorstanders van het geen-bezwaarsysteem te zijn ingedeeld. Dat was
een opvallende fax.
 
 Mijn fractie pleitte steeds voor wetgeving. Het doel daarvan was tweezijdig:
het ter beschikking komen van voldoende organen om zoveel mogelijk zieke mensen
te helpen en respect voor de in de Grondwet verankerde onaantastbaarheid van
het lichaam tijdens het leven en eigenlijk ook na de dood. Die ingebouwde
spanning veroorzaakte een moeizaam wetgevingsproces. Iedereen kan dat uit
de stukken afleiden. Het wetsvoorstel regelt de toestemming tot en het bezwaar
tegen het uitnemen van organen. Na de schriftelijke behandeling en na het
mondeling tussenoverleg is registratie echter niet verplicht. Ziet een burger
af van melding, dan draagt hij of zij impliciet zijn of haar rechten over
aan de verwanten. De regeling die er nu is, gaat dus uit van toestemming.
Hiermee wijkt zij af van de wetgeving in andere Europese landen, vooral van
de wetgeving in België. Daar moeten bezwaarden zich melden.
 
 Het wetsvoorstel kent een lange en boeiende behandeling. Wetgeving op
dit belangwekkende terrein vergt overigens ook een brede politieke steun.
Gelet op de discussies, rijst daarom op voorhand de vraag of het wetsvoorstel
aan het doel beantwoordt. Amendering kan natuurlijk altijd leiden tot verbetering
van een wetsvoorstel. Dat geldt vandaag ook. Vooraf meld ik de kernpunten
die voor de fractie van het CDA van belang zijn. De commentaren die in de
afgelopen tijd zijn gegeven, betrek ik daarbij. Allereerst noem ik de opnieuw
gebleken noodzaak van de stimulering van het aantal donoren. Het tweede kernpunt
is de keuze tussen het toestemmingssysteem en een al dan niet aangepast bezwaarsysteem.
Sommigen noemen dit het geen-bezwaarsysteem. Een ieder weet echter wat wordt
bedoeld. De criteria voor de vaststelling van de hersendood vormen het derde
kernpunt. Wellicht is dit punt nog te onderbelicht. Dan noem ik nog de facultatieve
inrichting van een centraal register. Naar mijn mening moet over dit punt
opnieuw worden gediscussieerd. Het vijfde punt is het protocol dat door de
ziekenhuizen wordt gebruikt. Het een na laatste punt betreft de rechtvaardige
verdeling van de donororganen. Het laatste punt betreft de toetsing van tijd
tot tijd van welke nieuwe regeling dan ook, waarbij gelet dient te worden
op de zwaarte van het onderwerp.
 
 Voorzitter! Alvorens in te gaan op de verschillende onderwerpen, wil ik
eerst enkele algemene kanttekeningen maken. Ik volg daarbij de indeling van
het wetsvoorstel.
 
 Hoewel de voortschrijdende medische technologie soms vraagtekens oproept,
zijn nut en noodzaak van transplantatie van weefsels en organen niet omstreden.
Het vrijwillig afstaan van weefsels en organen, zeker in levensbedreigende
situaties, is in de Nederlandse samenleving algemeen aanvaard. Orgaandonatie
past ook in de lijn van de medemenselijkheid en van de zorg voor elkaar. De
roep om wetgeving kent verschillende achtergronden. Ik vat deze als volgt
samen.
 
 Ik noem in de eerste plaats het achterblijven van het aantal donoren,
wat lange wachtlijsten tot gevolg heeft. In de tweede plaats noem ik de rechtsbescherming
van de donoren. Ik verwijs daarbij naar artikel 11 van de Grondwet betreffende
de onaantastbaarheid van het lichaam. Een derde belangrijk punt is de noodzakelijke
regeling van bevoegdheden in de transplantatiegeneeskunde. Dat onderwerp betreft
ons allemaal. Een punt dat ik ook tot de kernthema's reken, zijn de verschillen
in de grondslagen van de wetgeving in Europa. Die verschillen nopen tot een
duidelijke plaatsbepaling van de Nederlandse overheid. Met andere woorden:
als de landen om ons heen andere grondslagen kennen en wij wisselen organen
uit, dan heb je daarmee toch enigermate rekening te houden.
 
 Voorzitter! Orgaandonatie en transplantatie zijn, gegeven de voortschrijdende
medische technologie, geleidelijkaan meer een ethisch-juridisch vraagstuk
geworden dan een louter medische afweging. Natuurlijk speelt de toegankelijkheid
van de zorg een essentiële rol naast het tegengaan van risicoselectie
en het vermijden van commercialisatie. De omstandigheid dat naast weefsels
ook vitale organen kunnen worden getransplanteerd, is vanaf het begin positief
gewaardeerd. Met de verruiming van de medisch-technologische opties groeide
echter ook onzekerheid over de vraag of de donoren nog konden rekenen op een
 optimale zorgverlening, op voldoende rechtsbescherming en
op zorgvuldig handelen met de beschikbare organen.
 
 Mijn fractie is van oordeel dat het wetsvoorstel na de wijziging meer
zekerheid biedt op een aantal punten en om die reden positief gewaardeerd
zal moeten worden. Of alle, ook andere belemmeringen, in het bijzonder die
gericht op de toename van het aantal donororganen, door dit wetsvoorstel zullen
worden weggenomen, staat niet op voorhand vast. Ik kom op dat punt terug.
 
 Voorzitter! Het recht op het orgaan van een ander blijkt intussen minder
omstreden te zijn dan de plicht, zo mogelijk organen af te staan. Van een
evenwichtig kader van rechten en plichten is eigenlijk geen sprake. Deze onevenwichtigheid
leidt soms tot pleidooien voor een soort "gelijke behandeling". Volgens die
opvatting zou het recht op transplantatie alleen moeten gelden voor mensen
die een donorcodicil bezitten en dus zelf in beginsel bereid zijn, na het
overlijden organen af te staan. Die benadering is op zichzelf wel begrijpelijk,
maar moet toch worden afgewezen. Ik doe dit niet alleen door te verwijzen
naar artikel 11 van de Grondwet betreffende de lichamelijke integriteit, maar
ook omdat de omstandigheden waaronder een afweging gemaakt moet worden, verschillen.
 
 Uit deze pleidooien blijkt wel opnieuw de spanning die bestaat tussen
lichamelijke integriteit en zelfbeschikkingsrecht enerzijds en de gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor elkaar van de samenleving anderzijds. Die spanning
wordt door het wetsvoorstel verkleind, maar niet weggenomen. Mijn stelling
is: het leven delen in verantwoordelijkheid gaat boven vrijheid die in zelfbeschikking
verkeert. Vanuit die achtergrond zou het belangrijk zijn, te bekijken of tot
een betere, andere systematiek gekomen kan worden.
 
 Voorzitter! Gebleken is dat psychologische en gevoelsmatige belemmeringen
de werving van donoren in de weg staan. Een van de belangrijkste factoren
daarbij is onzekerheid over de vraag of de zorgverleners zich nog voldoende
inspannen om de potentiële donor in een voor hem of haar levensbedreigende
situatie voldoende, dat wil zeggen tot het einde toe bij te staan, omdat die
organen nodig zouden kunnen zijn om een ander te helpen. De rechtsbescherming
van donoren vraagt tegen deze beklemmende achtergrond bijzondere aandacht
van de wetgever op een drietal punten: 
 
 
 - het onderscheid tussen
voorbereidende en preserverende handelingen;
 
 
 - het verschil tussen
normstelling inzake de dood en de criteria voor de hersendood;
 
 
 - de
criteria voor de hersendood op zichzelf.
 
 
 
 Een commissie van de Gezondheidsraad heeft op 23 januari jl. een belangrijk
advies over de criteria voor hersendood uitgebracht. Ik doel op het interimadvies
met de titel "Voorstellen tot bijstelling van artikel 13 van het wetsvoorstel
Wet op de orgaandonatie". Dit advies is terecht door het kabinet in hoofdlijnen
opgevolgd. Het raakt een van de kernpunten van de wet. Via een op de valreep
uitgebrachte nota van wijziging nemen de bewindslieden het advies grotendeels
over. Ik spreek mijn waardering daarvoor uit en ik kom nog wel op dit punt
terug bij de bespreking van het thema zorgvuldigheidseisen.
 
 Voorzitter! Sinds de eerste discussies over transplantatiewetgeving is
de druk om te komen tot een wettelijke regeling steeds sterker geworden. De
harde cijfers van de wachtlijsten voor nier-, hart-, long- en levertransplantaties
wijzen uit dat er nog steeds te weinig organen beschikbaar komen, ondanks
de toegenomen voorlichtingsactiviteiten en de steeds grotere bekendheid van
het werk van organisaties zoals de Nierstichting Nederland, de Hartstichting,
Eurotransplant en een groot aantal andere. Blijkens mededelingen van de Nierstichting
heeft de forse verruiming van de financiële middelen voor voorlichting
niet tot vergroting van het aantal donoren geleid. De maximale betrokkenheid
van ongeveer 25% lijkt te zijn bereikt. Aangezien niet op voorhand vaststaat
dat dit wetsvoorstel het aantal donoren zal vergroten, klemt dus de prealabele
vraag of de gekozen systematiek, het toestemmingssysteem, een juiste systematiek
is. Daarnaast blijft onzeker of de wet zonder centrale registratie kan functioneren.
Ook wordt een wissel getrokken op de betrokkenheid van gemeenten en anderen
bij de voorlichting. Los daarvan is de vraag aan de orde of voor de voorlichting
voldoende financiële middelen ter beschikking kunnen worden gesteld.
Ik vraag de bewindslieden ook op dat punt in te gaan, omdat het voorstelbaar
is dat de centrale overheid hier een taak heeft. Het gaat om een bedrag dat
de overheid moet kunnen dragen, ongeveer 1 mln. Ik laat dit punt nu verder
rusten, want de hoofdpunten van het wetsvoorstel zijn natuurlijk van veel
groter belang.
 
 Als laatste invalshoek die in beschouwing moet worden genomen, noem ik
de internationale. Die is van belang, niet alleen vanwege de aanbevelingen
en de resoluties van de Raad van Europa en de Wereldgezondheidsorganisatie
in 1987 en 1989, maar ook wegens de verschillen tussen de lidstaten enerzijds
en het vrije verkeer van mensen en goederen anderzijds. Een aandachtspunt
daarbij is de harmonisatie binnen Europa, gelet op de uitwisseling van organen
via Eurotransplant. Daarbij past bijvoorbeeld de vraag of er rekening wordt
gehouden met de komaf van de organen. Een ander aandachtspunt is de relatie
tot de vergroting van het werkgebied van zorgverleners en verzekeraars. Op
welke wijze kan bijvoorbeeld commercialisatie worden voorkomen? En is, gelet
op de internationale invalshoek, een rechtvaardige toedeling mogelijk of moeten
daarbij vraagtekens worden gezet?
 
 Voorzitter! Na deze wat algemene opmerkingen kom ik toe aan de uitgangspunten,
doelstellingen en hoofdlijnen van het wetsvoorstel. Het uitgangspunt voor
de Wet op de orgaandonatie is het al genoemde artikel 11 van de Grondwet,
het recht op onaantastbaarheid van het lichaam, ook na de dood. Gekoppeld
aan het recht op zelfbeschikking laat de Grondwet, althans op het eerste gezicht,
weinig ruimte voor het geen-bezwaarsysteem. De Grondwet waarborgt trouwens
evenmin een absoluut recht op gezondheid. Een gevolg van deze grondwettelijke
bepalingen en spanningen is dat de uiteenlopende doelstellingen – de
bescherming van de donor en eigenlijk ook de niet-donor, en de verruiming
van het aantal beschikbare organen – niet in gelijke mate bereikbaar
zijn. Bij de schriftelijke behandeling van dit wetsvoorstel is veel aandacht
besteed aan dat dilemma, zonder dat een echte oplossing bereikt is. Mogelijk
bieden scherpere criteria voor de vaststel ling van hersendood
een uitweg, naast andere suggesties die ik zal doen.
 
 Het tweede uitgangspunt, de rechtvaardige verdeling, komt dichter binnen
het bereik van de samenleving en van de instellingen die zijn belast met de
zorgverlening. In beginsel komt iedere daartoe geïndiceerde zieke bij
toetsing van de medische criteria en met inachtneming van de achtergrond van
de wachtlijsten in aanmerking voor een donororgaan. De CDA-fractie heeft bij
de schriftelijke behandeling wel gewezen op de consequenties van het rapport
van de commissie-Dunning "Keuzen in de zorg". Een nadere wettelijke voorziening
op het punt van de toedeling wordt bemoeilijkt door een aantal factoren. Ik
noem u de specifieke indicatiestelling bij de noodzaak van orgaantransplantaties
en de moeizame toepassing van het zogenaamde utiliteitscriterium. Daarbij
gaat het om de afweging of je bij bepaalde financiële middelen de voorkeur
moet geven aan een levertransplantatie of de behandeling van andere zieken
in grotere aantallen. Een ander punt dat hierbij van belang is, zijn de gevolgen
van de vraag- en aanbodregulering. Ten slotte wijs ik op de gevolgen van de
voortschrijdende medische technologie op somatisch vlak, die als het ware
de psychische zorgverlening op afstand zou kunnen zetten. Deze punten geven
aan dat verruiming van deze sector op zichzelf van belang is, maar dat je
ook aan andere punten moet denken.
 
 Ik vraag van het kabinet een nadere stellingname over de vraag van de
rechtvaardige verdeling van organen. Ik betrek daarbij ook de al genoemde
internationale invalshoek. Daarnaast is een visie wenselijk over de grenzen
aan de somatische zorg in relatie tot de middelen voor de niet-somatische
zorg.
 
 Een belangrijke hoofdlijn van het wetsvoorstel betreft het voorkomen en
bestrijden van commerciële ontwikkelingen in de transplantatiegeneeskunde.
Op verzoek van de CDA-fractie is de considerans van het wetsvoorstel aangepast.
Het voorkomen van de handel in organen is daarmee uitgangspunt en doelstelling
tegelijk. Ik spreek mijn waardering daarover uit. Ook hierbij tellen overigens
internationale aspecten, zoals de gelijkwaardigheid, met name ook van mensen
in ontwikkelingslanden, die de waarde van organen noodgedwongen anders beleven
dan wij hier.
 
 In artikel 2 van het wetsvoorstel is voorzien dat een vergoeding wordt
ontvangen voor de kosten, waaronder begrepen gederfde inkomsten die rechtstreeks
een gevolg zijn van het verwijderen van het orgaan. De bedoeling van deze
passage lijkt duidelijk, maar is dat niet in alle opzichten, omdat het artikel
zowel voor verwijderingen bij leven als na overlijden geldt. In het laatste
geval kan geen sprake zijn van gederfde inkomsten.
 
 Ik kom vervolgens bij de werkingssfeer van het wetsvoorstel. Bij de opstelling
van het wetsvoorstel is vanwege de doelstellingen terecht gekozen voor een
beperkte werkingssfeer. De citeertitel "Wet op de orgaandonatie" drukt dat
voor een deel uit. Van een omvattende wet op de transplantaties is afgezien,
evenals van een hier en daar wel bepleite "human tissue act". Ook de transplantatie
van dierlijke organen blijft terecht buiten het kader van deze wet. De CDA-fractie
steunt die benadering, maar acht nadere opheldering of bijstelling gewenst
inzake de navolgende thema's.
 
 Een eerste thema is de rechtsbescherming van menselijke vruchten, die
eigenlijk niet in het kader van orgaandonaties en transplantaties passen.
Waarom zijn menselijke vruchten te beschouwen als donoren? Ik heb overigens
een wijzigingsvoorstel voorbereid op stuk nr. 29.
 
 Een tweede thema is de afwijzing van medische experimenten, tenzij gericht
op de specifieke situatie, bijvoorbeeld de matching van een te transplanteren
orgaan.
 
 Een derde thema is het onderscheid tussen afstaan van organen voor transplantaties
in levensbedreigende situaties en algemeen gebruik voor wetenschappelijk onderzoek.
 
 Het kan zijn dat de wettekst hier voldoende scherp is, maar opvallend
is wel dat de regering in de memorie van antwoord schrijft, ervan uit te gaan
dat een orgaan dat ongeschikt blijkt voor implantatie, gebruikt wordt voor
wetenschappelijk onderzoek, aangezien dat een verwante doelstelling heeft.
Ik vraag daarover toch enige opheldering.
 
 Bij de schriftelijke behandeling heeft de CDA-fractie gevraagd om de zogenaamde
anencefalen als donors uit te sluiten. Het probleem bij levende, maar op den
duur niet levensvatbare anencefalen en geaborteerde foetussen is, dat zij
vaak niet als geboren kinderen kunnen worden aangegeven. Juridisch bestaan
zij dan niet. Zij krijgen dus niet de rechtsbescherming die de wet aan andere
minderjarigen geeft. Zij worden vaak beschouwd als doodgeboren en worden weggelegd
tot ze dood zijn. Anencefalen moeten worden uitgesloten als donor. Een andere
weg zou zijn de anencefalen als beschermde minderjarigen te beschouwen. Ik
kies liever voor de eerste route. Daartoe heb ik een wijzigingsvoorstel op
stuk nr. 26 voorbereid.
 
 Een verhaal apart betreft de afstemming tot en met de Wet op de geneeskundige
behandelingsovereenkomst. Weliswaar ziet die wet vooral op de rechtsbescherming
van patiënten, maar toch is sprake van een onmiskenbare wisselwerking,
omdat de uitname van vitale en gezonde organen ook bij patiënten kan
voorkomen. De vraag naar de vrijheid van beslissing is dan aan de orde. Misschien
kunnen beide bewindslieden, maar in dit geval vooral de minister van Volksgezondheid,
daaraan een korte beschouwing wijden.
 
 Ik kom bij het onderwerp "orgaandonatie bij leven". De orgaandonatie bij
leven is geen omstreden kwestie. Het letterlijk en figuurlijk meeleven van
bloedverwanten is, met bewondering en waardering voor de opoffering, een algemeen
aanvaarde zaak. Gelukkig maar. Alleen de donaties door meerderjarigen die
niet of nauwelijks in staat zijn te oordelen over de afweging van belangen,
roepen discussie op, naast de vraag naar mogelijke criteria. Terughoudendheid
blijft dus geboden, ook omdat mensen onder grote emotionele druk kunnen worden
geplaatst zonder de gevolgen in alle opzichten te beseffen. Een adequate voorlichting
blijft hierbij dus nodig. Het wetsvoorstel behoeft op dit punt overigens geen
aanpassing. Aandacht verdient wel de vraag wie verantwoordelijk gesteld kan
of moet worden voor de medische en bijgevolg sociale implicaties van orgaandonaties
bij leven.
 
 De al genoemde terughoudendheid geldt in nog sterkere mate voor het donorschap
van minderjarige personen. De gedeelde verantwoordelijkheid
van ouders en kinderen telt daarbij evenzeer als de problematiek van de belangenafweging.
De vraag is gerechtvaardigd of een vergaande beperking, bijvoorbeeld tot de
naaste familiekring, zou moeten worden vastgelegd in de wet. Ik spreek hierover
geen oordeel uit, maar het is wel een thema waarop wij in het kader van deze
behandeling moeten terugkomen.
 
 Ik kom nu bij het meest centrale punt, namelijk de orgaandonaties na overlijden.
Blijkens nota's van wijziging handhaven de bewindslieden het toestemmingssysteem
als uitgangspunt van het wettelijk kader. Dat kon ook, gelet op de inbrengen
in de schriftelijke behandeling. De CDA-fractie heeft eerder betoogd dat het
geven van toestemming – direct via donorcodicil of indirect via de nabestaanden –
op zichzelf aansluit op de grondwettelijke bepalingen en met name op artikel
11 van de Grondwet, over de onaantastbaarheid van het lichaam. Het bezwaar
of geen-bezwaarsysteem past, ook getuige de harde cijfers, minder –
of moet ik zeggen "nog niet"? – bij de Nederlandse volksaard. Drie van
de vier Nederlanders kiest blijkens peilingen voor het toestemmingssysteem.
De discrepantie, de afstand tussen burgers met een positieve instelling ten
opzichte van donatie en transplantatie (ongeveer 80%) en de werkelijke dragers
van een codicil (ongeveer 20%) geeft echter wel te denken en te doen, ook
voor de Kamer als medewetgever. Blijkens de schriftelijke behandeling kan –
of kon? – het zogenaamde onzuivere toestemmingssysteem vooralsnog op
een groot politiek en maatschappelijk draagvlak rekenen. Opvallend is overigens
dat dit, dat wil zeggen een onzuiver toestemmingssysteem, ook gewoon wordt
opgeschreven. Erkend wordt dus dat het onzuiver is. Ook de CDA-fractie stemde
met deze, zij het discutabele, lijn in. Met het discutabele wil ik recht doen
aan de voors en tegens. Het is dus niet in negatieve zin bedoeld. De noodzaak
van het gebruik van de term "onzuiver" maakt al duidelijk dat er verdere discussie
nodig is. Welnu, wellicht kan het onzuivere karakter worden verkleind of weggenomen
door een aantal punten. Ik noem deze thema's achtereenvolgens: 
 
 
 - een goede voorlichting blijft een belangrijk punt;
 
 
 - een verscherping
van de criteria voor de hersendood;
 
 
 - beperking van het aantal niet
geregistreerden en bijgevolg een nieuwe aanzet voor een systeem van centrale
registratie. Bij dit punt gaat de Kamer overigens niet vrijuit, gelet op het
mondeling overleg dat wij hierover hebben gevoerd;
 
 
 - de invoering
van een systeem van required request, dus de opdracht aan of zelfs verplichting
van artsen om nabestaanden om een oordeel te vragen;
 
 
 - een inhoudelijke
discussie over de systematiek van de wet, dat wil zeggen over het toestemmingssysteem
dan wel het bezwaar- c.q. geen-bezwaarsysteem. Dit is het kernpunt.
 
 
 
 De schriftelijke behandeling leidde tot een behoorlijk draagvlak voor
de keuze voor het onzuivere toestemmingssysteem. Niettemin hebben vrijwel
alle fracties de meeste aandacht aan dit thema besteed en vooral aan het verschil
tussen het toestemmingssysteem en het bezwaarsysteem. Psychologische belemmeringen
bij degenen die zich wel of juist niet melden, spelen daarbij evenzeer een
rol als de wetenschap dat existentiële vragen over leven en dood in het
geding zijn. Daarnaast signaleer ik een in sterkte toenemend debat over de
betekenis van het uitgangspunt van de zelfbeschikking. De vraag naar het waarom
van de verschillen tussen enerzijds Nederland en anderzijds andere Europese
landen is misschien terug te voeren op de mate waarin het beginsel van de
zelfbeschikking is aanvaard in Nederland. Dat is indertijd ook de achtergrond
geweest van de invoering van het desbetreffende grondwetsartikel, als ik het
mij goed herinner. De behandeling van het wetsvoorstel kan, getuige de recente
oproep van een achttal betrokken organisaties, waaronder het Rode Kruis, leiden
tot een nieuwe afweging, nu of desnoods op termijn. Hiervoor is in elk geval
een evaluatiebepaling noodzakelijk, waarvan de termijn vanwege het onderwerp
natuurlijk korter moet zijn dan de gebruikelijke van vijf jaar. Daarom heb
ik een wijzigingsvoorstel met een termijn van drie jaar laten gereedmaken.
Dat is het amendement op stuk nr. 27.
 
 Ik ga nog even door op dit kernthema en vraag bijzondere aandacht voor
de positie van degenen die in het voorgestelde onzuivere toestemmingssysteem
geen keuze hebben gemaakt en deze keuze niet expliciet aan hun verwanten hebben
overgedragen. In de schriftelijke behandeling is al gewezen op het complexe
juridische karakter van het onzuivere toestemmingssysteem. Ik meen dat vooral
de fractie van D66 aandacht hiervoor heeft gevraagd, maar ook anderen hebben
dat gedaan. Het is dus een belangrijk punt. De Nierstichting wijst eveneens
op dit probleem. Wordt ook nog afgezien van centrale registratie, dan blijft
een moeilijke situatie bestaan.
 
 Tegen deze achtergrond rijst de vraag of het onlangs door de Nierstichting
voorgestelde alternatief van het instemmingssysteem kan rekenen op een redelijk
politiek en maatschappelijk draagvlak. Eigenlijk stelt de Nierstichting een
mengvorm van een toestemmings- en een bezwaarsysteem voor, gebaseerd op twee
beginselen: het bieden van optimale rechtsbescherming aan bezwaarden en het
verwerven van organen door instemming van nabestaanden nadat is vastgesteld
dat geen bezwaar is vastgelegd. Hierbij klemt wel de vraag of een toestemming
kan worden overruled door nabestaanden. Achten de bewindslieden deze mengvorm
haalbaar, ook gelet op de wetsgeschiedenis? Deze heeft immers tot het onzuivere
toestemmingssysteem geleid. Impliceert de proeve van wet van de Nierstichting
een zodanige wijziging, dat opnieuw advies aan de Raad van State moet worden
gevraagd? Het lijkt mij niet, maar ik wil voor alle zekerheid toch antwoord
op deze vraag.
 
 Het centrum voor gezondheidszorgbeleid en recht van de Erasmus Universiteit
in Rotterdam heeft voor de Nierstichting veel werk verricht om het instemmingssysteem
van een reeks positieve argumenten te voorzien. Deze argumenten lijken overtuigend.
Ten eerste zou het instemmingssysteem in het onderhavige wetsvoorstel passen.
Waarschijnlijk moet wel in de considerans een doelstelling worden opgenomen.
Ik heb al de vraag over de wetsgeschiedenis gesteld.
 
 Verder zou de centrale registratie van bezwaarden optimale rechtsbescherming
bieden. Hierbij moet ik verwijzen naar de discussie die de Kamer hierover
heeft gevoerd, waarin de financiële argumenten overigens zwaarder leken
dan de kwestie van de privacy. 
 
 Of de verwachting van een groter aantal donororganen uitkomt, moet natuurlijk
worden afgewacht. Wel is het mogelijk dat de positie van nabestaanden zakelijker
wordt.
 
 Als er meer donororganen komen, heeft dat natuurlijk een positief effect
op de wachtlijsten en op de kosten van de zorg. Dit punt is wel van groot
belang, maar in de principiële discussie zet ik het tijdelijk aan de
zijlijn.
 
 Ten slotte wordt als argument genoemd de aanvaarding door een overgrote
meerderheid van de Nederlandse bevolking. De vraag is natuurlijk of dat meetelt.
 
 Vooral bij het laatste argument zet ik vraagtekens, omdat in alle onderzoekingen
de spanning blijft bestaan dat mensen ja tegen transplantatie zeggen, maar
moeite hebben met het geen-bezwaarsysteem of varianten hierop. Ook klemt de
vraag of via het instemmingssysteem de wil van de donor kan worden overruled
door nabestaanden; ik zei dit al. Ik vraag hierover een standpunt van de bewindslieden.
 
 De wetsgeschiedenis is van belang, maar wat ook telt, is het antwoord
op de vraag of door aanscherping van de rechtszekerheid voor donors het omklappen
van de grondslag van toestemming naar bezwaar niet alleen gerechtvaardigd,
maar ook verantwoord is, gelet op de primaire doelstellingen van de wet. Ik
bedoel met die aanscherping de betere criteria voor hersendood, een waterdichte
registratie en meer dan die zaken. Na een ampele discussie beantwoordt de
fractie van het CDA de vraag of het omklappen gerechtvaardigd is, positief,
zeker wanneer voor minderjarige donors extra rechtsbescherming wordt gewaarborgd.
Het lijkt mij onmogelijk om het geen-bezwaarsysteem op minderjarigen toe te
passen. Het oordeel van de ouders mag of moet doorslaggevend zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 U spreekt van minderjarigen. Welk onderscheid tussen minderjarigen en
meerderjarigen hebt u voor ogen?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 De wet kent het aftelpunt van 12 jaar. Het is denkbaar dat je een andere
variant kiest, vanwege de relatie met de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst,
waarin de leeftijdsgrens 16 jaar is. Die is gekozen in verband met de mondigheid,
een punt dat wij indertijd hebben besproken. Ik houd mij nu even aan de systematiek
van deze wet en fixeer mij dus op de leeftijd van 12 jaar. Wellicht kunnen
wij in deze discussie een uitweg hiervoor vinden. Het gaat mij er vooral om,
te bezien of wij met ons allen of met een groot aantal die omslag verantwoord
kunnen maken, ook tegenover de samenleving. Ik zeg dit ook gelet op de zeer
recente brief van de KNMG.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Voorzitter! De heer Lansink stelt nu de vraag aan de bewindslieden, maar
ook aan de Kamer, of zo'n omslag verantwoord zou zijn. Kennelijk vindt hij
het zelf verantwoord, want hij heeft een amendement ingediend dat hij nu staat
te verdedigen. Hij stelt dus eigenlijk een retorische vraag.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U mag dat retorisch noemen, maar zo is het niet bedoeld. Als ik twijfels
heb dan houdt dat verband met de wetsgeschiedenis en met de grondslag van
de wet en dergelijke. Kunnen wij zonder advies van de Raad van State hier
zo'n omslag bespreken en doorvoeren? Daar ligt mijn twijfel en niet bij het
nut van het systeem op zichzelf. Ik voel mij voluit bij machte – dat
klinkt wat overdreven – om te laten zien dat het geen-bezwaarsysteem
verantwoord is, ook gezien vanuit een meer filosofisch-culturele invalshoek.
Wij zijn niet van onszelf maar van elkaar.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Ik neem de opmerkingen van collega Lansink natuurlijk volstrekt serieus,
voorzitter. Daarover mag geen enkel misverstand bestaan. Hij heeft het recht
om een amendement in te dienen. Maar hij stelt wel een heel principiële
vraag aan de orde en hij beantwoordt die vraag in wezen al door een amendement
aan de Kamer voor te leggen. Daaruit mogen wij toch interpreteren dat hij
er vierkant achter staat en dat hij alle principiële, staatsrechtelijke,
emotionele vraagstellingen heeft doordacht. Impliciet zei hij dat ook met
zijn uitspraak dat de fractie van het CDA na ampele overwegingen..., enzovoorts.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ja, ik sta ook volledig achter dat amendement.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat begrijp ik. U maakt het mij en mijn fractie daarmee moeilijk. Dat
wil ik u op voorhand al zeggen. Straks zal ik proberen dat te verantwoorden.
Allereerst wil ik nog iets vragen over de positie van de nabestaanden. Die
positie wijzigt natuurlijk ook vrij fundamenteel in uw amendement. In artikel
18, tweede lid, staat de verplichting voor de arts om de nabestaanden, enzovoorts,
op de hoogte te stellen. Wordt hier nu meegedeeld dat het op die en die gronden
zus en zo wordt gedaan en dat zij daar kennis van dienen te hebben, punt uit?
Ik zie namelijk niet hoe die nabestaanden daarop nog kunnen reflecteren.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat is een terechte constatering. Als je kiest voor het bezwaarsysteem
dan is het logisch dat het bezwaar doorslaggevend is. Als dat bezwaar niet
is gemaakt, dan kan later de instemming worden gevraagd, maar het bezwaar
kan niet worden overruled. Immers, als dat mogelijk was, zou dat vreemd zijn
in de systematiek. Overigens zie ik wel een mogelijkheid in die andere benadering,
maar er is toch enig verschil tussen. Als je in een meer principiële
lijn uitgaat van het feit dat het normaal is dat wij elkaar helpen en dat
wij organen afstaan, dan kun je niet anders dan tot deze systematiek komen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Over het eerste punt zal ik straks ook opmerkingen maken. Daarover verschillen
wij uiteindelijk niet principieel van mening, zoals dan zal blijken. Toch
kan zo'n verklaring van geen bezwaar, die eigenhandig moet zijn gedateerd
en ondertekend, van oude datum zijn. Intussen kan er in het leven van de betrokkene
heel veel zijn gebeurd. Moet je niet zeker stellen dat die verklaring tot
kort voor de omstandigheid waarin dit actueel wordt, nog altijd zijn mening
is gebleven? Daar staat niets over in uw registratiesysteem. Iemand kan toch
lichamelijk maar vooral ook geestelijk een heel proces doormaken waardoor
hij zich niet meer bewust is dat hij ooit heeft verklaard geen bezwaar te
hebben? Wilt u op dergelijke vragen ingaan?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat laatste wil ik zeer graag doen, want het recht op herroepen is een
terecht punt. Als daaraan in de huidige formulering is voorbijgegaan,
moet ik er opnieuw naar kijken. Er kunnen zeker veranderingen plaatsvinden
op grond waarvan je tot een andere afweging kunt komen. Iedere betrokkene
moet dat kunnen doen. Maar nu gaat het er mij primair om of wij een draagvlak
kunnen vinden voor het geen-bezwaarsysteem, waarbij bovendien door subamendering
of door samenvoegingen zaken kunnen worden ingebracht waardoor de zaak zo
optimaal mogelijk wordt. Ik hoor graag het oordeel van de regering over deze
benadering. Ik zeg dus niet de wijsheid in pacht te hebben. Dat heb ik helemaal
niet. Ik vind echter wel dat wij, gelet op de langdurige behandeling en de
gewisselde argumenten, bij het verkrijgen van nieuwe informatie een discussie
met elkaar moeten durven voeren.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Voorzitter! Collega Lansink heeft al een paar keer gesproken over de noodzaak
van het vinden van een draagvlak. Is hij echter niet met mij van mening, dat
dat iets anders is dan het vinden van een meerderheid voor een amendement?
Wij hebben een paar jaar over de behandeling van het wetsvoorstel gedaan.
In de dossiers – en ik veronderstel: zowel in het dossier van de heer
Lansink als dat van mij – vind je bijna uitsluitend stukken van mensen
die te hoop lopen tegen het toestemmingssysteem. Dat is logisch. Dat was in
het wetsvoorstel verwoord en een vrij grote meerderheid, waarvan de CDA-fractie
deel uitmaakte, had aangegeven voor dat systeem te kiezen. Ik voel mij nu
overvallen door de opmerkingen van de heer Lansink. Nu is het niet zo erg
dat ik mij overvallen voel. Echter, iedereen buiten deze Kamer die er, gelet
op het gestelde in de stukken, ervan uit mocht gaan dat het toestemmingssysteem
in de wet zou komen, moet tijd gegeven worden om deze ommezwaai te kunnen
taxeren en te kunnen verwerken. Waarom heeft de heer Lansink niet enige tijd
geleden aangekondigd dat hij met deze mening zou komen? Met dezelfde sociaal-culturele
argumenten, namelijk die betreffende de verantwoordelijkheid, kwam in het
verleden mevrouw Laning tot een andere, voorzichtige keus. Ik vind overigens
dat de heer Lansink over die verantwoordelijkheid vergaande uitspraken deed.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Een wetsbehandeling is pas afgerond als wij hier over het
wetsvoorstel hebben gestemd. Ik wijs erop, dat de laatste ronde van de behandeling
van dit wetsvoorstel een klein jaar geleden heeft plaatsgevonden. Het valt
op, dat ondertussen de Kamer via uiteraard de bewindslieden een aantal wijzigingen
heeft weten aan te brengen. Ik herinner maar aan het facultatief stellen van
een centrale registratie, maar er zijn ook andere punten te noemen, zoals
het invoegen van de mogelijkheid dat de bedoelde bevoegdheid aan nabestaanden
wordt overgedragen. Er is dus sprake van een proces. Vervolgens is informatie
binnengekomen over de wachtlijsten, over het bestaan van andere ideeën
en over de afstemming met de mogelijkheden in het buitenland. Misschien zijn
de opmerkingen over deze onderwerpen eerder minder goed gehoord. Nu stel ik
echter de vraag aan de orde of wij vandaag verder kunnen komen. Kan dat niet,
dan moeten wij letterlijk en figuurlijk leven met het wetsvoorstel dat nu
voor ons ligt. En dat zullen wij dan een tijdlang moeten. Dit is ook een benadering.
Naar mijn mening heeft de medewetgever echter het volste recht om na te gaan
of je, gelet op datgene wat in de discussies naar voren komt, ook buiten de
Kamer, verder kunt komen. Hier moeten wij dat uitpraten. Als de heer Van Middelkoop
andere opvattingen heeft, zal ik die respecteren. Misschien kan hij er mij
van overtuigen, dat de andere mogelijkheid beter is. Voorlopig houd ik echter
staande, dat als je een vergelijking tussen het een en het ander treft, als
je uitgaat van het idee dat wij eigenlijk van elkaar zijn en dat de filosofie
die in Frankrijk, België en andere landen geldt, best de onze zou kunnen
zijn, het heel wel te verdedigen is dat wij zouden moeten komen tot een variant
op het geen-bezwaarsysteem.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Voorzitter! Het al dan niet respecteren van elkaars standpunt is volstrekt
niet aan de orde. Ik wil de heer Lansink wel het volgende vragen. Waarom heeft
hij zo'n grote switch gemaakt? Waarom is hij afgestapt van een zekere voorkeur
voor het toestemmingssysteem en kiest hij nu voor een geen-bezwaarsysteem?
Een variant als tussenmogelijkheid valt namelijk ook te overwegen. Ik denk
nu aan de mogelijkheid om de nabestaanden in dezen rechten te geven. Het amendement
van de heer Lansink heb ik pas zojuist kunnen lezen, maar als ik dat goed
begrijp, zal aanneming ervan tot gevolg hebben dat in het geval mensen geen
bezwaar hebben laten registreren en komen te overlijden, de artsen de plicht
hebben om tegen de nabestaanden te zeggen: wij overwegen een orgaan weg te
nemen. Dat is het dan! Over het verantwoordelijk zijn voor elkaar gesproken!
Ik ken het CDA een beetje en ik meen dat volgens de opvattingen van die partij
toch veel meer gewicht toegekend zou moeten worden aan de wens van de nabestaanden,
van de familie. Wat de heer Lansink nu voorstelt, leidt tot zeer onaangename
situaties. Als de heer Lansink toch een draai maakt – dat kan –
zou ik van hem verwacht hebben dat hij in ieder geval de nabestaanden het
vetorecht had gegeven.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Het lijkt mij niet goed om bij de behandeling van zo'n onderwerp
te spreken over het maken van een draai. Ik zeg dat vol overtuiging. Het gaat
om de primaire doelstelling van het wetsvoorstel. Die is: rechtsbescherming
bieden aan donors. Overigens, ik maak niet zomaar een "draai". Het gaat bij
mij om het inslaan van een iets andere weg. De belemmeringen hebben tot nu
toe gelegen in de zekerheid, de rechtsbescherming van donoren: word ik wel
tot het eind toe geholpen, enzovoorts? U kunt dat amendement ook niet los
zien van de andere voorstellen die ik heb gedaan. Het is best mogelijk dat
die zaken onvoldoende aandacht hebben gekregen. In de nota van wijziging,
die er sinds kort is, zijn de woorden "het intreden van" terecht door de regering
weggenomen na het advies van de Gezondheidsraad. Het denken staat dus niet
stil. Ik vind het wat lastig om hier te praten over "een draai nemen". Het
gaat mijn fractie om de doelstellingen van de wet, te weten rechtsbescherming
bieden en tot een groter aantal donoren komen om die kloof te overbruggen.
Het gaat hierbij helemaal niet om een kwestie van prestige of wat dan ook.
Dat hebt u ook niet gezegd, maar u gebruikt wel termen die de mijne niet zouden
zijn: een draai nemen. Dat is niet aan de orde. Het gaat om de
vraag hoe wij samen tot iets beters kunnen komen, gegeven de discussie. Ik
wijs ook op het openbare debat dat zich in de kranten daarover afspeelt. Als
u mij kunt aantonen dat er in het amendement nog fouten zitten of dingen anders
moeten, dan hoor ik dat graag. U hebt daar het volste recht toe. Ik laat mij
echt wel overtuigen als dingen nog niet goed verwoord zijn. Het is echter
niet een kwestie van elkaar hier te bestrijden op "een draai nemen" of zoiets.
Dat vind ik niet terecht.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Ik vind het wat retorisch als u mij zo lastig valt met het woordje "draaien".
Dat wil ik best terugnemen om de discussie zuiver te houden. Ik constateer
alleen dat in het voorlopig verslag staat dat de CDA-fractie de voorkeur geeft
aan een toestemmingssysteem in tegenstelling tot een bezwaarsysteem. In het
eindverslag, inmiddels twee jaar later, wordt gezegd: wij kiezen voor een
hogere motivatie van artsen, voor een ziekenhuisprotocol – dat zit er
inmiddels verplicht in; dat vind ik een goede zaak – en dat is beter
dan het overgaan naar een bezwaarsysteem. Mag ik mij dan wat overvallen voelen
op dit moment? Maar nogmaals, dat is niet belangrijk. Ook buiten de Kamer
wordt men overvallen door – hoe moet ik het anders zeggen? – de
andere stellingname van de CDA-fractie.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat is in ieder geval geenszins het doel. Dat is weer zo'n woord: "overvallen"
in de feitelijke zin van het woord. Maar laat ons over die woorden niet verder
twisten. Het gaat erom dat wij, kennis genomen hebbend van alle stukken en
alle discussies, ook in een overweging binnen eigen kring van oordeel zijn
dat wij deze wijziging moeten kunnen voorleggen aan u allen om te kijken hoever
wij kunnen komen. Als er onvoldoende draagvlak voor is, dan moeten wij kiezen
voor het systeem dat de regering voorstelt. Dat is altijd nog beter dan wat
wij nu hebben. Daarbij zou je ook dingen moeten inbrengen: de criteria voor
hersendood en noem maar op. Dat kan ook. Maar het belang van het onderwerp
staat voor mij voorop met de optimale uitkomst, voor zover wij die samen kunnen
beoordelen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Voorzitter! Wij hebben er 25 jaar over gedaan om een wetsvoorstel in te
dienen. Er is een wetsvoorstel ingediend onder het kabinet-Lubbers III inzake
veranderingen in de Wet op de lijkbezorging. Het wetsvoorstel dat wij vandaag
behandelen is ingediend door het kabinet-Lubbers III, ook onder de verantwoordelijkheid
van het CDA. Hoe kan de heer Lansink het nu dan toch maken, nadat coûte
que coûte het toestemmingsprincipe als uitgangspunt is gehanteerd, om
te zeggen: ja, maar anders toch overgaan naar geen bezwaar?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Mevrouw Kamp is altijd zeer bedreven in het politiek bedrijven
op deze wijze. Daar doe ik dus niet aan mee. "Ja, maar anders" was een debat
over de stelselwijziging met de heer Simons. Het gaat mij om de hele geschiedenis.
Dan begin ik op het moment dat ik voor de eerste keer over dit onderwerp sprak
in de Kamer. Dat was in 1979 in een mondeling overleg. Ook toen al heb ik
pogingen gedaan om te kijken of wij het zo konden doen dat wij de rechtsbescherming
konden handhaven en dat er meer organen beschikbaar zouden komen. Als ik het
mij goed herinner, heeft mevrouw Terpstra toen het woord gevoerd voor de VVD
en mevrouw Müller-van Ast voor de PvdA. Toen al vielen mij de verschillen
van opvatting op over deze twee routes. Ik kon ook toen het verst gaan in
de richting van: kunnen wij toch niet iets doen waardoor wij in de richting
van een systeem van geen bezwaar koersen? Dat was toen onmogelijk. Vervolgens
is er in de Kamer een hele discussie geweest over artikel 11 van de Grondwet,
de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam. Daardoor werd het punt van
de zelfbeschikking en de integriteit heel sterk beklemtoond. Elke discussie
daarover werd sterk bemoeilijkt. Dat is een last die wij samen meevoeren.
Je kunt daar natuurlijk geweldig politiek mee bedrijven, maar dat is niet
mijn opzet. Nogmaals, het gaat ons erom te kijken wat verantwoord is voor
de Nederlandse samenleving. Dat zou toch beter zijn dan hier elkaar om de
oren te slaan met het argument "ja, maar anders", dat in een heel ander debat
is gebruikt. Misschien moeten wij een tweede fase inlassen na het tweede antwoord.
Ik heb niet voor niets vragen over het advies van de Raad van State gesteld.
Iedereen verwacht van ons dat wij discussiëren over de kernthema's en
daarin een positie kiezen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Die positie heeft u gekozen in de schriftelijke voorbereiding. Het toestemmingsbeginsel
plus betere voorlichting vormde in wezen het hart van de inbreng van de CDA-fractie
tot nu toe.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Zeker in een moeizaam proces als dit heb je te luisteren naar wat er in
de samenleving leeft, wat er om je heen gebeurt, wat de argumenten zijn. Die
hebben wij op ons laten inwerken, stuk voor stuk. Dat leidt tot deze inbreng.
Als dat bij mevrouw Kamp niet gebeurd is, is dat jammer. Als zij mij ervan
kan overtuigen dat ik niet de goede lijn kies, is het een ander verhaal. Het
is best mogelijk dat bepaalde punten nog niet goed doordacht zijn. Dan doen
wij er nog een nieuw overleg tussendoor. Dat kan allemaal. Ik heb er moeite
mee om op deze wijze naar het verleden terug te grijpen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Ik wil een suggestie doen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Neen, u hebt in deze interruptieronde al ruimschoots uw beurt gehad.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 De samenleving heeft zich ingesteld op de gang van het wetsvoorstel tot
nu toe. De samenleving zou natuurlijk graag de gelegenheid hebben, te reageren
op het standpunt dat nu door de CDA-fractie wordt ingenomen. Daarvoor krijgt
zij nu geen gelegenheid meer, omdat wij willen proberen, het debat deze week
tot een afronding te brengen. Met een verwijzing naar woorden die de heer
Lansink niet precies passen gaat hij daaraan een beetje voorbij en dat vind
ik jammer.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik vraag mij af of zo sterk vast te houden is aan het feit dat de samenleving
verwacht dat het wetsvoorstel zoals het er nu ligt, aanvaard wordt. Nogmaals,
het kan op deze wijze. U hoort mij niet zeggen dat wij, wanneer wijzigingsvoorstellen
niet worden aanvaard, tegen het wetsvoorstel zullen stemmen. Verre van dat!
Het wetsvoorstel verdient op zichzelf al waardering. Voor
zover ik kan overzien, is het een verbetering ten opzichte van de huidige
toestand. Ik wijs echter op de discussie in de samenleving, in instellingen
die niet de eerste de beste zijn. Er is sprake van een teruglopend aantal
donororganen. Er zijn andere opvattingen over zelfbeschikkingsrecht. Het is
de vraag of je dan in dit huis niet kunt discussiëren over de vraag of
je een stap verder kunt komen. De finale afronding vindt vandaag niet plaats.
Ik leg dit in eerste termijn op tafel. Als de rest van de Kamer vindt dat
dit een verkeerde weg is, dan zij dat zo.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Signalen uit de samenleving hebben de heer Lansink een andere weg op geduwd.
Natuurlijk hebben de mensen die instemmen met dit wetsvoorstel niet gereageerd.
Zou het niet fraaier zijn geweest als de heer Lansink die groep in de samenleving
de gelegenheid had geboden, eerder kennis te nemen van zijn standpunt? Op
die manier hadden deze mensen hun bezwaren tegen zijn standpunt kunnen inbrengen.
Die mogelijkheid is hun nu ontnomen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik betwijfel dat sterk. De plaats waar je als politieke beweging zaken
vastlegt, zijn de verkiezingsprogramma's. In het verkiezingsprogramma van
1989 was het punt van de centrale registratie een scherp punt, zij het in
het andere systeem. Gelet op de discussie die heeft plaatsgevonden, is dat
veranderd. De samenleving zit op twee zaken te wachten: op voldoende rechtsbescherming
voor donoren en op meer donororganen. Dat ziet men in alle onderzoekingen.
Ik kijk daarnaar en denk: daar moeten wij iets mee doen. Ik ben daarin niet
de enige. Uit kranteberichten heb ik begrepen dat bepaalde collega's die aanvankelijk
ook het toestemmingssysteem hebben omarmd of daar althans mee akkoord wilden
gaan, ook met deze discussie bezig zijn. Ik wil niet zeggen dat de heer Van
Dijke die discussie wil ontwijken. Maar het gaat mij te ver om te zeggen dat
wij nu niet tot iets anders kunnen besluiten, tenzij de wetsgeschiedenis inderdaad
belemmeringen daarvoor opwerpt. Dat verneem ik dan graag van de regering.
Ik heb mij ervan vergewist dat een advies van de Raad van State over een amendement
van de Kamer ter zake niet nodig is.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Voorzitter! Ik probeer het nog één keer. De heer Lansink
doet het nu voorkomen alsof de ontwikkelingen die hij nu schetst, zich de
laatste paar weken hebben voorgedaan. Maar die situatie in de samenleving
doet zich natuurlijk al geruime tijd voor. De CDA-fractie heeft ook geruime
tijd de gelegenheid gekregen om daarop in te gaan of te anticiperen, maar
dat heeft zij niet gedaan. Zij komt nu hier, tot verbazing der beschouwers,
tot een verandering van standpunt: van het toestemmingssysteem tot een geen-bezwaarsysteem.
Ik deel dan de opvatting van de woordvoerders van zojuist, die spreken van
"overvallen". Ik kan mij voorstellen dat de samenleving, die zich altijd bij
dit wetsvoorstel wel heeft bevonden, zich overvallen voelt.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik wil niet blijven twisten over de vraag of de samenleving
zich door een andere koers overvallen voelt. Ik wijs op de beschouwingen die
in de rapportages van de Erasmus Universiteit naar voren zijn gebracht. Ik
heb voor een iets andere benadering gekozen dan in die stukken is verwoord.
Maar ik maak uit de stukken wel op dat het van belang is om de door iedereen
gevoelde spanning tussen het nut van transplantaties en het beschikbaar komen
van organen op te lossen met behoud of versterking van de rechtszekerheid.
Daar is, lijkt mij, niets verkeerds aan. Iedereen die de ogen voor de ontwikkeling
sluit, zal zeggen: laat ons het voorliggende wetsvoorstel maar aanvaarden.
Dat kan, zo zeg ik nog eens. Maar het is niet correct om een serieuze discussie
weg te houden. Het is, zoals gezegd, denkbaar dat wij een tussenronde inlassen.
Maar dat kan niet via een meningspeiling, want dat is natuurlijk vreselijk
lastig.
 
 Ik zei al dat de wetsgeschiedenis van betekenis is. Maar ik houd staande
dat ook het antwoord op de vraag telt, of je door een aanscherping van de
rechtszekerheid van donoren het omklappen van de grondslag van toestemming
naar bezwaar kunt rechtvaardigen. Ik zei al dat mijn fractie die vraag vooralsnog
positief beantwoordt, ook om te kunnen nagaan of wij hiervoor met degenen
die dat wensen, een legitimatie kunnen vinden. Ik heb al gezegd dat ik daarbij
voor minderjarige donoren een uitzondering maak.
 
 Ik heb de omslag vastgelegd in het amendement op stuk nr. 28, dat in zekere
zin een integrale vertaling is van een viertal punten uit mijn betoog: de
omslag naar het geen-bezwaarsysteem, de invoering van een verantwoord registratiesysteem,
het uitsluiten van de menselijke vrucht en het toestemmingssysteem voor minderjarigen.
Ik vraag hierover graag het oordeel van de bewindslieden en van de andere
fracties. Ik zeg nog eens: als er iets niet goed aan is, dan laat ik mij wel
overtuigen.
 
 Het omklappen van het toestemmingssysteem met de drie categorieën
bezwaar, geen bezwaar en directe of indirecte overdracht van bevoegdheden
naar de nabestaanden in de richting van varianten op het instemmings- of bezwaarsysteem
met de twee categorieën bezwaar en overdracht van bevoegdheden naar nabestaanden
is, voor zover ik heb kunnen nagaan, niet in strijd met de Grondwet. Het lijkt
mij dan ook dat amendering mogelijk is, ook al klemt de vraag naar een eventuele
advisering door de Raad van State. Dat zou misschien zwaarder tellen als een
nota van wijziging zou moeten worden gemaakt. Ik vraag daarom aan de bewindslieden
of zij, als blijkt dat in de Kamer een draagvlak aanwezig is voor een zekere
koerswijziging, mogelijkheden zien voor een integrale nota van wijziging.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Ik begrijp het pleidooi van de heer Lansink voor een eventuele
overstap naar het bezwaarsysteem. Betekent dit in zijn ogen dat het bespreekbaar
is om eventueel één stap verder te gaan en te zeggen: als wij
toch al gaan registreren, dan leggen wij ook vast of iemand donor wil zijn,
het niet wil zijn dan wel de beslissing aan de nabestaanden wil overlaten?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Deze variant is op zichzelf ook mogelijk. De vraag is of je op voorhand
kunt zien wat optimaal is. Ik kan daarover nog geen oordeel geven. Maar misschien
dat de heer Van Boxtel daar in zijn betoog dieper op kan ingaan. Mijn stelling
is in elk geval dat centrale registratie het sluitstuk van welke instrumentatie
dan ook moet zijn, puur als middel en niet als doel op zichzelf.
 
 Bij de schriftelijke behandeling zijn pittige vraagtekens geplaatst bij
het instrument van die centrale registratie, als gevolg waarvan die centrale
registratie tussentijds bij nota van wijziging facultatief is gemaakt. Mijn
fractie stemde daar aanvankelijk mee in, hoewel er ook pleidooien zijn geweest,
door mevrouw Laning naar voren gebracht, voor het bewandelen van een tussenweg
via de huisarts. Dat had ook tot doel om het aantal niet geregistreerden te
beperken. Later kwam zo'n beetje iedereen tot de bevinding dat van een centrale
registratie moest worden afgezien, omdat de kosten te hoog waren ten opzichte
van de opbrengst. Tegenwerpingen in het voorlopig verslag en vragen over kosten
en baten van centrale registratie leidden dus tot een nadere brief van staatssecretaris
Simons en een mondeling overleg. De toenmalige bewindslieden kozen vervolgens
voor een facultatieve regeling, die bij de voortzetting van de schriftelijke
behandeling vooralsnog de steun van de Kamer kreeg. Mijns inziens is echter
een nieuwe afweging nodig omdat centrale registratie praktisch onmisbaar lijkt
en zo uitgevoerd zou moeten kunnen worden dat privacy en het recht op herroepen
van medewerking gewaarborgd kunnen worden. Aan het adres van de heer Van der
Vlies meld ik dan ook dat het punt van herroepen belangrijk kan zijn.
 
 Het pleidooi van mijn fractie om ook een codicil te deponeren wanneer
de beslissing aan de nabestaanden wordt overgelaten is al eerder door de bewindslieden
overgenomen. Die uitweg vergt eigenlijk ook een zodanige registratie, dat
tijdig nagegaan kan worden of de potentiële donor zijn beslissing aan
een nabestaande heeft overgedragen. Deze weg – die terug te vinden is
in de stukken – legt tevens een verbinding met de voorstellen van de
Nierstichting of andere voorstellen in de richting van het geen-bezwaarsysteem.
Een onzuiver toestemmingssysteem is eigenlijk al een variant, zij het een
zwakke.
 
 Voorzitter! Een goede en doelmatige praktische vormgeving van orgaandonatie
is van groot belang voor de optimale werking van het nieuwe wettelijke kader.
Daarbij zijn niet alleen het uitsluiten van commercialisering en een helder
beleid ter zake van registratie van belang, maar ook het inzichtelijk maken
van een rechtvaardige verdeling van de donororganen. De gebruikelijke instrumenten
als openbare verslaglegging en adequate publieksvoorlichting kunnen en moeten
worden ingezet.
 
 In de recente commentaren op het wetsvoorstel heeft ook het pleidooi voor
een systematiek met een "required request" aandacht getrokken. Kan aan artsen,
gelet op het belang van het verkrijgen van voldoende donororganen, de verplichting
opgelegd worden om aan nabestaanden toestemming te vragen voor het uitnemen
van organen? Een dergelijke benadering valt wellicht te overwegen wanneer
vastgehouden zou moeten worden aan het toestemmingssysteem.
 
 Voorzitter! Dan kom ik bij mijn laatste wat pittige onderwerp, namelijk
de kwestie van de zorgvuldigheidseis en de vaststelling van de dood. Zorgvuldigheid
is een absolute vereiste bij orgaandonaties en bij transplantaties. Dat geldt
in het bijzonder wanneer de dood van de donor moet worden vastgesteld. De
uitvoerige schriftelijke behandeling heeft, ook blijkens het recente advies
van de Gezondheidsraad, nog geen oplossing gebracht inzake de criteria voor
hersendood. De CDA-fractie heeft steeds gewezen op de vage wettekst rondom
het vraagstuk van het doodscriterium. Het wegnemen van de angst voor een te
snelle of voortijdige doodverklaring moet worden weggenomen. Al in het voorlopig
verslag pleitte het CDA voor het opnemen in de wet van het volledige en onherstelbare
verlies van de functie van de hersenen, inclusief de hersenstam en het verlengde
merg. De vaststelling van het ontbreken van circulatie in de hersenen zou
dan in een verplicht protocol geregeld moeten worden. De toenmalige bewindslieden
achtten echter criteria voor het vaststellen van hersendood aanvankelijk niet
nodig. De combinatie van de artikelen 13 en 21 zou toereikend zijn. Die lijn
is later omgebogen. Bij nota's van wijziging is in artikel 13, tweede lid,
een definitie van hersendood opgenomen. Daarmee is voor een belangrijk deel
tegemoetgekomen aan de wensen van de CDA-fractie.
 
 Paragraaf 2 over het intreden van de dood met de artikelen 13, 14 en 15
kan als kernparagraaf van het wetsvoorstel worden beschouwd. Artikel 13 is
verschillende malen gewijzigd. Opvallend is dat de term "intreden van de dood"
in artikel 13, eerste lid, tot voor kort werd gehandhaafd. Die term wekte
de indruk van een stervensproces zonder duidelijk markeringspunt. Onduidelijk
zou in zo'n situatie blijven of er verschil bestaat tussen het intreden van
de dood en het vaststellen van de dood. Bij een beademde patiënt zal
de arts het intreden van de dood zelden op het moment zelf kunnen waarnemen.
Als regel kan hij slechts achteraf vaststellen dat de donor overleden is.
Om die reden was het van belang dat in artikel 13 de woorden "intreden van"
weggenomen werden. Dat is inmiddels gerealiseerd in de laatste nota van wijziging
en ik ben daar blij om.
 
 Voorzitter! Methoden en criteria voor de vaststelling van hersendood zijn
op grond van de schriftelijke behandeling nu geregeld in het nieuwe artikel
13a. Dat artikel, en ook het definitie-artikel 13, tweede lid, komt in de
plaats van de aanvankelijk in het oudere artikel 13, tweede lid, voorziene
AMvB, waarin bepaald kan worden door wie en op welke wijze wordt vastgesteld
welke de volgens de laatste stand van de wetenschap geldende methoden en criteria
voor de vaststelling van hersendood zijn. In het nieuwe artikel stelt de Gezondheidsraad
de methoden en criteria vast. De raad maakt ook het protocol voor de procedures
en onderzoeken, waarna de minister dat protocol voor de desbetreffende ziekenhuizen
verbindend kan verklaren.
 
 Deze route gaat voorbij aan de medeverantwoordelijkheid van de medewetgever
en controleur, de Tweede maar ook de Eerste Kamer. Waarom hebben de bewindslieden
gekozen voor deze weg? Is een dergelijke weg wel toelaatbaar wanneer zulke
zware medische, ethische en juridische vragen in het geding zijn? De CDA-fractie
acht een advies van de Gezondheidsraad van grote waarde, maar de Kamer moet
toch betrokken zijn bij de vaststelling van en het omgaan met criteria voor
hersendood via een AMvB met een voorhangprocedure. Ik heb daarvoor een amendement
op stuk nr. 23 laten voorbereiden. 
 
 Voorzitter! Het al genoemde interimadvies van de Gezondheidsraad over
dat artikel 13 verdient natuurlijk positieve aandacht. Naast de verwijdering
van de woorden "intreden van", is ook de voorgestelde wijziging inzake de
onderscheiden posities van de arts die de dood vaststelt en de arts of artsen
die bij de verwijdering of de implantatie betrokken zijn, van grote betekenis.
Een loutere "second opinion" is inderdaad niet zinvol en bergt een gevaar
van een te simpele marginale toetsing in zich. De bewindslieden hebben tegen
die achtergrond terecht het interimadvies van de Gezondheidsraad gevolgd in
de al genoemde nota van wijziging.
 
 Een punt van zorg betreft nog wel het thema van de voorbereidende en de
preserverende handelingen. Uitgangspunt is het vermijden van conflicten tussen
de belangen van donor en ontvanger. Hierbij speelt de diagnose een essentiële
rol. De minister acht een klinische diagnose in principe voldoende om de dood
vast te stellen, al moet de hulponderzoeker de diagnose bevestigen. Zij volgt
eigenlijk het enigszins omstreden advies van de commissie-Schalken. Artsen
beseffen dat bij gecompliceerd letsel elke klinische diagnose, indien gesteld
zonder hulp- en laboratoriumonderzoeken, zeker in het geval van beademing,
een aanmerkelijke foutenmarge heeft. Daarom is het juist om te spreken van
een "klinisch waarschijnlijke" in plaats van een "klinisch vastgestelde" dood.
Volgens artikel 20, tweede lid, mogen na het intreden van die klinisch vastgestelde
dood toch preserverende handelingen worden gedaan. De vraag of een klinisch
vastgestelde dood een betrouwbare doodverklaring oplevert met betrekking tot
de beademde donors, kan pas worden beantwoord als het advies van de Gezondheidsraad
klaar is en ook het eindadvies er is. Door de klinische hersendood als dood
te beschouwen, creëert de minister eigenlijk een grijs gebied tussen
de klinische hersendood en de door hulponderzoeken aangetoonde volledige hersendood.
Daar ligt het probleem, want een grijs gebied wekt nu eenmaal geen vertrouwen.
Misschien kan hier toch nog eens goed naar worden gekeken.
 
 Voorzitter! Een afzonderlijk aandachtspunt betreft de verwarring die ontstaat
wanneer geen verschil wordt gemaakt tussen de doodsnorm enerzijds en de voor
een doodverklaring vereiste onderzoeksresultaten aan de andere kant. De criteria
zijn dan testuitslagen, dus getallen, percentages, ja- en neen-antwoorden
en dat soort zaken. De norm is de gehanteerde definitie voor de dood. De discussie
wordt wellicht duidelijker als wij de term doodscriterium niet meer gebruiken.
 
 Voorzitter! De meest fundamentele, maar waarschijnlijk minst spectaculaire
functie van de hersencellen is het gaande houden van de eigen stofwisseling,
waardoor het afsterven wordt verhinderd. Pas daarna komen de belangwekkende
en bijzondere functies tot hun recht: het opvangen en verwerken van inkomende
prikkels, de produktie en de uitvoer van uitgaande prikkels naar organen,
klieren en spieren. Bij de vaststelling van de hersendood zou dus de staat
van de primaire functies, bepaald door het al dan niet aanwezig zijn van zuurstofcirculatie,
bekend moeten zijn.
 
 De vraag of voor iedereen dezelfde doodsnorm moet gelden, is in het nader
voorlopig verslag door de CDA-fractie met "ja" beantwoord. Het criterium daarbij
is het einde van de bloedcirculatie, waarover ik zojuist al sprak, en bijgevolg
de stofwisseling in de hersenen. De bewindslieden menen echter in de nota
naar aanleiding van het eindverslag niet aan de Gezondheidsraad te kunnen
en willen voorschrijven wat er in het protocol moet komen. Op zichzelf is
dat begrijpelijk en ook wel terecht, maar wel moet vaststaan dat voor iedereen
dezelfde norm moet gelden. De stelling dat het niet reëel is om te eisen
dat onder "dood" altijd verstaan wordt "het volledig en onherstelbaar verlies
van de hersenen", vergt een kritische kanttekening via de vraag "waarom niet
eigenlijk?" Dat iedere dood in essentie een hersendood is, betekent niet dat
iedere dood door die ingewikkelde tests moet worden aangetoond. De diagnose
past zich aan bij de omstandigheden. Meestal is hart- en ademstilstand voldoende,
maar soms ook niet en daar ligt natuurlijk weer dat problematische punt.
 
 Voorzitter! Helderheid inzake definities en criteria is van grote betekenis
om de belemmeringen, voor welke wettelijke regeling dan ook, weg te nemen.
Daarbij is ook de vraag relevant of bij de doodsdiagnose van een orgaandonor
een vermijdbare onzekerheidsmarge toelaatbaar is. Anders gezegd: de vraag
naar een redelijke mate van zekerheid of de grootst mogelijke zekerheid. Moet
rechtstreeks bewezen worden dat alle hersenfuncties onmogelijk zijn geworden,
of mag volstaan worden met een indirect afgeleid bewijs via het ontbreken
van uitwendig waarneembare uitingen in de hersenfunctie? Ik meen dat D66 daarover
ook vragen heeft gesteld. Hierop is nog steeds geen goed antwoord gegeven.
De medisch-ethische vraag naar de bescherming van de donor vergt echter een
ondubbelzinnig antwoord. De beslissing kan niet worden afgeschoven naar de
Gezondheidsraad.
 
 Hoewel de betekenis van het protocol geweldig groot kan worden, ga ik
hierop slechts kort in. Hiermee vestig ik ook de aandacht op een moeilijke
punt: de wijze waarop wordt omgegaan met orgaandonaties. Er pas niemand een
verwijt, want het is een vreselijk ingewikkelde zaak. Het is echter nodig,
te bezien of op dit punt ook drempels weggenomen kunnen worden. Men kan dat
bewerkstelligen door een protocol verplichten om te waarborgen dat de ziekenhuizen
zich houden aan de afspraken. Daarnaast geldt dan voor de besturen en de directies
van de ziekenhuizen de inspanningsverplichting om toe te zien op het naleven
van het protocol. Met mijn amendement op stuk nr. 25 wordt beoogd dat te bewerkstelligen.
 
 Aan het begin stelde ik al dat de Wet op de orgaandonatie een lange geschiedenis
kent. In zekere zin is het ook een bewogen geschiedenis. Dat is in het eerste
uur van het debat ook al gebleken. Ik hoop dat door deze plenaire behandeling
een bijdrage wordt geleverd aan een wetsvoorstel dat op het oog tegengestelde
doelen op verantwoorde wijze weet te regelen. De discussie, ook de onderlinge
discussie hier, moet leren of het omklappen van de systematiek van de wet
naar een geen-bezwaarsysteem een politiek en maatschappelijk verantwoord draagvlak
kan vinden. Een stellingname van de regering is daarbij van uitermate groot
belang. Voor de fractie van het CDA zijn de beperking tot meerderjarigen en
vooral een goede vaststelling van de hersendoodcriteria van
essentieel belang. Een goede voorlichting vinden wij natuurlijk ook van belang.
Net als mijn collega's sta ik open voor reacties van degenen die nog niet
het woord hebben gevoerd.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het is een uiterst gevoelige materie die wij deze
week plenair behandelen. De behandeling van het wetsvoorstel over de orgaandonatie
markeert een voorlopig eindpunt van een jarenlange discussie. Ik roep in herinnering
dat de Gezondheidsraad al in begin 1987 een advies uitbracht inzake de algemene
transplantatieproblematiek. In dat advies werd de spoedige totstandkoming
van een transplantatiewet wenselijk geacht. Inmiddels zijn acht jaar verstreken
en pas nu lijkt een wettelijke regeling binnen handbereik. Ik zal de voorgeschiedenis
niet verder memoreren. Zij gaat immers terug tot ver voor 1987. Het feit dat
er zoveel jaar overheen is gegaan voordat het proces van wetgeving in deze
instantie kan worden afgerond, geeft al aan dat het gaat om een vraagstuk
met vele aspecten, zowel principiële als juridisch-technische. Achteraf
gezien, heeft de toezegging die het vorige kabinet bij gelegenheid van de
regeringsverklaring deed, namelijk dat er binnen drie maanden een wetsvoorstel
zou worden ingediend, blijk gegeven van een ongekend optimisme en/of onderschatting
van de complexiteit van de materie. Overigens kreeg deze toezegging nog extra
reliëf, respectievelijk urgentie, toen de commercialisering in de transplantatiegeneeskunde
dreigde toe te slaan. Noodwetgeving heeft daaraan terecht een einde gemaakt.
 
 De complexiteit van de materie is ook gedurende de schriftelijke behandeling
van het voorstel dat wij nu behandelen, duidelijk naar voren gekomen. Het
voortschrijdend inzicht heeft al met al geleid tot een voorstel dat voldoende
rijp is voor afrondende besluitvorming.
 
 In het voorlopig verslag heeft de SGP-fractie vijf redenen geschetst voor
het noodzakelijk zijn van wetgeving omtrent het ter beschikking stellen van
organen. In de eerste plaats is een definitieve uitwerking nodig van artikel
11 van de Grondwet, waarin het gaat over de onaantastbaarheid van het menselijk
lichaam. Weliswaar is in de Wet op de lijkbezorging een tijdelijke regeling
neergelegd, maar de aard van het onderwerp rechtvaardigt een afzonderlijke
wettelijke regeling. In de tweede plaats is het nodig dat een orgaandonor
duidelijke bescherming geniet die in de wet nader moet worden uitgewerkt.
In de derde plaats moet er volstrekte helderheid bestaan over het proces rondom
de orgaandonatie, over alle procedures die in acht moeten worden genomen en
over bevoegdheden en verantwoordelijkheden van daarbij betrokken personen.
In de vierde plaats kan heldere wetgeving bijdragen aan een verhoging van
het aanbod van organen omdat potentiële donoren het vertrouwen moeten
hebben dat op een zorgvuldige wijze met wilsbeschikkingen wordt omgegaan.
Hierbij sluit de vijfde en laatste reden aan, namelijk dat het moet gaan om
een terbeschikkingstelling om niet. Commerciële praktijken zijn verwerpelijk.
 
 Het is dan ook volstrekt terecht dat het voorkomen van handel in organen
in de considerans als element wordt genoemd. Wij zijn de regering erkentelijk
voor het feit dat zij deze vijf redenen voor wetgeving heeft onderschreven.
Wat ik nog niet heb genoemd, maar wat voor de SGP-fractie volstrekt helder
is, is dat wij in het kader van het wetsvoorstel alleen spreken over organen
die niet onlosmakelijk zijn verbonden met de identiteit van de donor zoals
hersenen en geslachtsorganen. De eerste vallen overigens als vanzelfsprekend
buiten het wettelijke kader.
 
 Laat ik daar meteen aan toevoegen dat hiermede voor de SGP-fractie aangaande
de uitgangspunten niet alles is gezegd. Integendeel. Wij zijn ervan overtuigd
dat het leven een door God aan de mens geschonken gave is. Dit uitgangspunt
brengt een norm mee voor het omgaan met het menselijke lichaam of lichaamsdelen
alsook voor de grenzen van het leven. In onze visie komt de mens geen zelfbeschikking
toe over zijn leven en lichaam. God geeft als Schepper het leven. Hij onderhoudt
het tot het einde. Hij neemt het bij de dood terug.
 
 Deze visie brengt mee dat het menselijk lichaam niet louter een samenstel
is van organen en weefsels dat op een biologisch verklaarbare wijze werkt.
De mens is een persoonlijkheid door de tweeheid van zijn lichaam en geest.
Hij heeft door die onderlinge relatie een eigen, unieke identiteit. Het is
dan ook een belangrijke vraag of het op principiële gronden geoorloofd
is dat organen van iemand voor wie aan het leven onder Gods voorzienigheid
een einde kwam in een ander voortleven. Ik zeg direct dat ik het antwoord
op deze vraag voor een ander dan mijzelf niet gemakkelijk kan en mag geven,
omdat er naar onze overtuiging ook na diepgaand onderzoek, bijvoorbeeld van
de theologen en ethici Douma, Velema en Seldenrijk, moet worden vastgesteld
dat de Heilige Schrift geen expliciet verbod op dit punt kent. Wel zullen
de eerbied voor de dood, voor de overledene, alsmede de piëteit ten opzichte
van de totale situatie waarin ook de nabestaanden een plek hebben, grenzen
aan het menselijk handelen kunnen stellen. Wat ik daar wel mee bedoel te zeggen,
is dat het in onze ogen allerminst vanzelfsprekend is dat organen worden getransplanteerd
en zeker niet dat lichamen van overledenen als het ware compleet worden "leeggehaald",
hetgeen een uiting zou zijn van een door ons volstrekt verworpen materialistisch
mensbeeld: zieke en kapotte onderdelen kunnen worden gerepareerd of vervangen.
 
 Tegelijkertijd wil ik met het voorgaande in mijn betoog de spanning onder
woorden brengen, spanning wanneer mensen voor zichzelf een beslissing nemen
over het zich beschikbaar stellen als donor. Het betekent ook spanning voor
de nabestaanden wanneer zij concreet voor de vraag worden geplaatst of uit
het lichaam van een voor hen dierbaar overleden familielid organen mogen worden
verwijderd. Ik bedoel daarmee eigenlijk weer te geven dat voorzichtigheid
en terughoudendheid geboden zijn en dat iedereen zich goed rekenschap moet
geven van de draagwijdte van een besluit om orgaandonor te willen zijn.
 
 Laat ik nog een ander aspect mogen belichten. In deze tijd van vergaande
medisch-technische mogelijkheden moeten mensen hun persoonlijke verantwoordelijkheid
onder ogen zien. Vanuit een fundamenteel Bijbels gegeven als liefde of offervaardigheid
kan het afstaan van organen worden beschouwd als een dienstbetoon jegens een
onbekende naaste voor wie het ontvangen van een orgaan op
dat moment letterlijk van levensbelang is. In volle vrijwilligheid en uit
overtuiging moeten mensen een beslissing kunnen nemen over het wel of niet
afstaan van hun organen voor een ander. Het gaat immers om een ernstige en
strikt persoonlijke en op voorhand door anderen te respecteren afweging, mag
het zijn: voor het aangezicht van God.
 
 Voorzitter! Na het voorgaande zal het duidelijk zijn dat de SGP-fractie
principieel kiest voor een wettelijk systeem waarbij verwijdering van een
orgaan slechts mag plaatsvinden indien de persoon bij wie dat orgaan wordt
uitgenomen, hiervoor uitdrukkelijk toestemming heeft gegeven. Naar onze mening
doet dit toestemmingssysteem het meest recht aan het grondwettelijke artikel
over de integriteit van het menselijk lichaam. Wij vinden tevens dat duidelijkheid
over de positie van de donor van een principieel andere orde is dan de uiteraard
ook begrijpelijke doelstelling van vergroting van het aanbod van organen en
weefsels. Terecht is het wetsvoorstel in eerste instantie bedoeld als een
samenstel van bepalingen, gericht op bescherming van de integriteit van de
donor, alsmede op een zorgvuldige afweging van belangen van de ontvanger,
met inbegrip van alle procedures die bij orgaandonatie aan de orde zijn.
 
 Daarmee zeg ik trouwens allerminst dat het vergroten van het aanbod van
organen niet van belang zou zijn, want dat is het wel degelijk. In alle ernst,
je zal naar menselijke berekening maar ten dode zijn opgeschreven en voor
het voortbestaan zijn aangewezen op transplantatie van een orgaan waarvoor
een wachtlijst geldt. De dood van de ene persoon, vaak door een ongeval, kan
zo dus het leven inhouden van een ander, waarmee tegelijk duidelijk wordt
dat twee verschillende doelstellingen van de overheid in hun consequenties
met elkaar onverenigbaar kunnen zijn. Niettemin vinden wij het uitdrukkelijk
geven van toestemming van fundamenteel belang. In de schriftelijke voorbereiding
van dit wetsvoorstel zijn de argumenten voor een afweging tussen het geen-bezwaarsysteem
en het toestemmingssysteem zeer uitvoerig en diepgaand aan de orde geweest,
mede aan de hand van enkele wetenschappelijke onderzoeken. Mijn fractie is
er hoe langer hoe meer van overtuigd geraakt dat de keuze van de regering
de juiste is.
 
 "Ik heb daaraan op dit moment niets toe te voegen", dacht ik te zullen
uitspreken toen ik mij vanmiddag nog in een laatste ronde voorbereidde op
dit debat. Maar intussen is het anders geworden, omdat de CDA-fractie het
amendement op stuk nr. 28 heeft ingediend. Er is zoëven al over gesproken.
Ik heb de laatste tijd bij de voorbereiding van dit wetsvoorstel de post scherp
in de gaten gehouden. Ik had amendementen om het geen-bezwaarsysteem te bevorderen
wel verwacht, maar van een heel andere fractie. Want ook ik heb de wetsgeschiedenis
tot mij genomen en ik dacht eerlijk gezegd dat de D66-fractie daarmee zou
komen. Dat doet zij echter niet en nu dient de CDA-fractie zo'n amendement
in.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! De D66-fractie was bezig een amendement voor te bereiden,
maar zij wilde het antwoord van de regering nog even afwachten. Ik wil wel
even het beeld wegnemen dat zoëven tijdens het interruptiedebat kan zijn
ontstaan, en dat niet om de heer Lansink in bescherming te nemen. Ik vind
dat een aantal woordvoerders heel scherp politiseren op dit dossier omdat
een van de fracties in de uiteindelijke afweging toevallig een keuze maakt
die niet helemaal in het logisch verlengde ligt van haar eerdere inbreng.
Dat is toch het goed recht van een fractie? Er zijn inmiddels zoveel rapporten
en nieuwe gegevens dat ik het geen enkele partij kwalijk zal nemen dat zij
na een afweging uiteindelijk kiest voor het geen-bezwaarsysteem. Dit zeg ik
ook met alle respect voor het standpunt van de heer Van der Vlies.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Voorzitter! De heer Van Boxtel zal opgemerkt hebben dat hij uit mijn mond
op geen enkele wijze zelfs maar een spoor van een verwijt aan de CDA-fractie
heeft kunnen beluisteren, noch nu, noch zoëven bij de interruptiemicrofoon.
Ook ik heb geïnterrumpeerd. Na mij zijn er enkele pregnante opmerkingen
juist daarover gemaakt. Natuurlijk heeft elk kamerlid en elke fractie het
recht wetsvoorstellen te amenderen. Als dat binnen de orde van het wetsvoorstel
en de considerans valt, hebben wij dat onder ogen te zien, maar ook in mijn
beleving van de wetsgeschiedenis tot nu toe had ik het eerder van de D66-fractie
dan van de CDA-fractie verwacht. Dat is het enige dat ik heb gezegd.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Mijn fractie loopt iets minder snel naar de griffie.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Misschien heeft het ook wel te maken met de wisseling van rollen. Als
ik het goed begrepen heb, zal het wetsvoorstel worden verdedigd door ministers
die zich verwant weten aan de fractie van de heer Van Boxtel.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Als ik dit zo hoor, ben ik bijna geneigd het proces openbaar
te maken dat ik met de collega's heb doorgemaakt bij de bestudering van het
wetsvoorstel. Dan zou blijken dat ik voor een keuze heb gestaan, in de worsteling
met het mogelijke en het onmogelijke, ook vanochtend nog. Dat proces maak
je met z'n allen mee en daar gaat het om, lijkt mij. Verder heb ik al die
jaren hier geleerd dat het toch nuttig is om bij dit soort pittige wetsvoorstellen
tijdig amendementen op tafel te leggen, opdat men zich daarover ook een oordeel
kan vormen. Dat is dus gelukt, dankzij de medewerking hier en daar. Misschien
zit er nog een foutje in of moet het anders, maar het is gewoon een proces
dat je doormaakt in de loop van de tijd, kennis nemend van alles wat naar
voren wordt gebracht, ook door de fractie van de heer Van der Vlies. Dit is
nu echt een onderwerp waarbij een vorm van politisering niet zou passen. Maar
goed, het kan gebeuren. Ik sluit ook niet uit dat het gebeurt, doordat de
buitenwereld ook flink is gaan meediscussiëren. Dat is ook terecht, want
het is een belangrijk onderwerp. Kijk naar de ingezonden stukken. Ik heb alle
dingen op mij laten inwerken en voor de collega's een beslissing voorbereid
welke route wij moeten nemen. Misschien ontmoet de voorkeursroute geen bezwaar.
Zou dat niet kunnen omdat er geen draagvlak voor is, dan wordt het het wetsvoorstel.
Het is vrij simpel.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 De heer Lansink zal begrepen hebben dat hij, natuurlijk het recht daartoe
 hebbende, met deze fundamentele amendering de SGP-fractie
voor een moeilijk dilemma plaatst. Wij waren namelijk voornemens – u
zult dat zojuist vernomen hebben – het wetsvoorstel positief tegemoet
te treden, ook na een stuk worsteling. Als het amendement van de heer Lansink
de eindstreep zou halen, komt er voor ons een nieuw moment van afwegen. Dat
zou mij om heel veel inhoudelijke en ook principiële redenen bijzonder
spijten. Maar goed, dat zien wij wel.
 
 Ik heb nog twee vragen. Ik heb de heer Lansink horen zeggen dat het amendement
op stuk nr. 28 niet los moet worden gezien van al die andere amendementen
over het protocol, de wettelijke status, het naleven ervan per ziekenhuis,
de criteria voor hersendood en de best mogelijke wijze van bepalen ervan,
de menselijke vrucht, de meerderjarigheidsgrens en daaronder een verbod en
het handhaven van het toestemmingsbeginsel. Daaruit zou ik bijna mogen afleiden
dat dan ook het gehele pakket aanvaard moet worden. Als alle amendementen,
behalve het amendement op stuk nr. 28, verworpen zouden worden door een meerderheid
van de Kamer, vervalt zijn redenering. Dan mag ik begrijpen dat hij op het
punt zou kunnen komen te staan om het amendement weer in te trekken. Zo heeft
hij het wel gebracht. Dit moet even duidelijk worden in de discussie.
 
 Mijn laatste opmerking op dit thema is dat het toch een behoorlijke omslag
is in het wetsvoorstel. Dat heeft de heer Lansink ook zelf aangegeven. En
terecht. Ik betwist hem het recht daartoe niet, maar ik denk wel dat de rol
van de Raad van State ook even onder ogen moet komen. Wat mij betreft zou
het zo moeten zijn dat ons hoogste adviesorgaan – het hoogste adviesorgaan
van de regering – daar toch nog eens heel goed naar kijkt. Dat zou ik
tenminste willen vragen. Dat zou in de verdere discussie en de afronding van
dit debat toch een pas op de plaats op een daarvoor goed gekozen moment kunnen
inhouden.
 
 Ik vervolg mijn betoog en wil thans een enkele opmerking maken over de
orgaandonatie bij leven. Het spreekt voor de SGP-fractie vanzelf dat aan dit
aspect bijzondere voorwaarden moeten worden verbonden. In bijna alle gevallen
zal er sprake zijn van een verwantschap tussen donor en ontvanger. De donor
zal een zwaarwegend belang moeten hebben bij het in leven kunnen blijven van
de ontvanger. Waarom heeft de regering in dit verband niet expliciet gekozen
voor het beperken van orgaandonatie bij leven door alleen bloedverwanten?
Orgaandonatie bij leven kan per definitie alleen maar plaatsvinden, indien
het gaat om een regenererend orgaan of één van de gepaarde organen.
Hoewel het evenzeer vanzelfsprekend lijkt, is het goed dat er voor een donor
een zo groot mogelijke helderheid bestaat over de te verwachten gevolgen en
risico's voor zijn gezondheid en over de komende levensomstandigheden, opdat
hij in volle vrijheid en op basis van volledige informatie toestemming kan
verlenen voor orgaanverwijdering. Eigenlijk mag er, wanneer het gaat om orgaandonatie
bij leven, geen enkel misverstand bestaan over de medische noodzaak van de
ingreep. Grote terughoudendheid en zorgvuldigheid zijn dus geboden.
 
 Dat geldt ook in sterkere mate indien de donor een wilsonbekwame meerderjarige
of een minderjarige is. Vanwege het feit dat het hier om potentieel zwakkere
groepen gaat, die voor hun belangen niet of nog niet persoonlijk kunnen opkomen,
zou ik de neiging hebben om voor hen een verbod op orgaandonatie bij leven
voor te schrijven. Anderzijds besef ik dat er juist vanwege het karakter van
de donor zeer zeker sprake is van het gegeven dat de donor een zeer zwaarwegend
belang heeft bij het in leven kunnen blijven van de ontvanger. Terecht wordt
dan ook de aanvullende voorwaarde van een rechterlijke toestemming gesteld.
Alles afwegende kom ik tot de voorzichtige conclusie dat in het hoofdstuk
over orgaandonatie bij leven de noodzakelijke zorgvuldigheid in acht is genomen.
 
 Dan nu de orgaandonatie na overlijden. Eerst het codicil. Het hoofdstuk
over orgaandonatie na overlijden heeft in het wetsvoorstel een bepaalde ontwikkeling
doorgemaakt. In het algemeen beoordeelt de SGP-fractie die positief. Aanvankelijk
werd een centrale registratie van wilsbeschikkingen voorgesteld. Omdat over
de hanteerbaarheid en betrouwbaarheid nogal wat twijfels zijn geuit, heeft
de regering bij nadere overweging daarvan afgezien. Dat was terecht naar ons
oordeel, hoewel de basisgedachte op zichzelf positief is. De keerzijde is
echter wel dat voor het beschikbaar komen van organen een grotere afhankelijkheid
van het daadwerkelijk dragen van een codicil ontstaat. Een potentiële
donor die geen codicil bij zich heeft, heeft geen enkele betekenis. Daarom
hechten wij aan het voor een ieder beschikbaar zijn van duidelijke formulieren,
waarop de donor eventueel ook beperkingen kan aanbrengen ten aanzien van bepaalde
organen.
 
 Ik ben er bepaald niet gelukkig mee dat minderjarigen, ouder dan 12 jaar,
zelfstandig mogen beslissen over orgaanverwijdering, zij het dat de ouders
hiertegen bezwaren kunnen inbrengen, waarna niet tot verwijdering wordt overgegaan.
Ik besef dat dit mede een uitvloeisel is van de discussie die wij voerden
in het kader van de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst, bij
gelegenheid waarvan wij tegen hetzelfde aspect bezwaar aantekenden. In artikel
11a wordt in de laatste zin gesteld dat bij afwezigheid of onbereikbaarheid
van beide ouders of de voogd orgaanverwijdering kan plaatsvinden. Ik neem
toch wel aan dat dan alles in het werk zal worden gesteld om de ouders of
de voogd te bereiken. Zou het niet beter zijn, te bepalen dat afwezigheid
of onbereikbaarheid bewezen moet zijn, met andere woorden klip en klaar vast
moet staan, althans dat daar vormvoorschriften bij bestaan? Graag heb ik hier
duidelijkheid over. Als duidelijkheid uitblijft, overweegt mijn fractie op
dit punt amendering.
 
 Weefsel, afkomstig van een foetus die door een abortus ter wereld is gekomen,
mag worden gebruikt voor wetenschappelijke doeleinden, indien de moeder daarvoor
toestemming heeft verleend. Wat ons betreft kunnen wij ons dat voorstellen,
indien sprake is van een abortus op medische indicatie. Zodra het gaat om
een foetus van een abortus provocatus op andere indicatie ligt er voor ons
het principiële bezwaar tegen de afbreking van zo'n zwangerschap.
 
 Voorzitter! Het meest cruciale onderdeel van dit hoofdstuk heeft betrekking
op de zorgvuldigheidsvereisten die moeten worden gesteld bij het onomstotelijk
vaststellen van de dood. Het vertrouwen van veel mensen in de gang van zaken
rond orgaandonatie staat of valt met deze vereiste zorgvuldigheid,
het inzicht daarin en de wetenschap daarover. Al of niet terecht hebben sommige
mensen de vrees dat zij te vroeg dood verklaard kunnen worden opdat tot orgaanverwijdering
kan worden overgegaan. Anderen hebben de vrees dat de zorg voor de patiënt/donor
minder wordt vanaf het moment dat duidelijk is dat de dood aanstaande is en
orgaanuitname is voorzien en daarna ook metterdaad zal plaatsvinden. In dit
opzicht is allereerst volstrekte eenduidigheid over de wettelijke vereisten
noodzakelijk. Daarnaast is informatie en voorlichting van eminent belang,
niet alleen in het algemeen over de in acht te nemen procedures, maar meer
nog voor nabestaanden van donoren. Het vertrouwen van mensen kan worden vergroot
door het scheppen van wettelijke waarborgen bij het vaststellen van de dood.
Het is een verplichting voor de wetgever om maximale duidelijkheid te scheppen.
Daarom zijn wij er de regering erkentelijk voor dat zij, in navolging van
het advies van de commissie-Schalken, een expliciete definitie van het begrip
"hersendood" in het wetsvoorstel heeft opgenomen. Het voorstel is hiermee
duidelijk verbeterd. De definitie is nog nader gepreciseerd door middel van
de vijfde nota van wijziging, waarin het interimadvies van de Gezondheidsraad
ten aanzien van artikel 13 is opgevolgd. In de toelichting op die nota van
wijziging wordt erop gewezen dat het bezwaarlijk is, te eisen dat in alle
gevallen de hersendood door twee neurologen wordt vastgesteld. Dat mag zo
zijn en de te volgen procedures mogen als het ware waterdicht zijn, toch vraag
ik mij af waarom het opstellen van een verklaring door een andere arts die
de gevolgde procedure toetst, wordt afgewezen. Ook op dit punt overwegen wij
aanscherping via amendering. Het is niet alleen van belang dat het gedocumenteerde
onderzoek achteraf administratief controleerbaar is, maar ook dat direct na
het onderzoek door de arts bedoeld in artikel 13, nagegaan wordt of de procedure
zorgvuldig is gevolgd.
 
 Een ander aspect aangaande het vaststellen van de hersendood betreft het
door de Gezondheidsraad op te stellen protocol. Hierin wordt neergelegd welke
procedure moet worden gevolgd om tot de vaststelling van hersendood te kunnen
komen, een en ander volgens de geldende methoden en criteria naar de laatste
stand van de wetenschap. De minister kan dit protocol verbindend verklaren
voor alle ziekenhuizen. De nu gekozen constructie is staatsrechtelijk zuiverder
dan een eerdere optie waarin de Gezondheidsraad zelf het protocol vaststelt
en bij algemene maatregel van bestuur nadere regels kunnen worden gesteld
voor de werkwijze van de Gezondheidsraad. Gezien het feit dat het niet wenselijk
is, huidige methoden wettelijk vast te leggen en derhalve toekomstige verfijningen
uit te sluiten, heb ik enig begrip voor de stelling dat het protocol zelf
in een algemene maatregel van bestuur moet worden neergelegd. Een regeling
krachtens de wet lijkt wel meer waarborgen te bieden. Ik vraag de minister
op dit punt nog eens de voor- en nadelen op een rij te zetten en de afweging
van de regering nader te onderbouwen. Overigens heeft de heer Lansink op dit
punt een amendement aan de Kamer voorgelegd. Wij zullen er uiteraard met belangstelling
naar kijken.
 
 De vraag of kinderen met anencefalie als bron voor orgaandonatie kunnen
dienen, lijkt, nog afgezien van de constatering dat de resultaten doorgaans
buitengewoon matig zijn te noemen, nog om een andere reden van principieel
karakter. Uit informatie bleek ons dat er methoden zijn waarbij direct na
de geboorte van zo'n kind maximale intensieve zorg wordt gegeven en de organen
pas worden uitgenomen indien de diagnose hersendood is gesteld. Dat laatste
gebeurt natuurlijk terecht en is in lijn met het wetsvoorstel. Nu blijkt echter
dat de hersendood in zes van de zeven gevallen eerst enkele weken na de geboorte
intreedt. Het moet toch tegen de borst stuiten, zo lang kunstmatig het leven
in stand te houden met als enige doel de organen te behouden, terwijl er geen
enkele handeling meer in het teken staat van het belang van de donor in kwestie?
Neigt dit niet naar of grenst dit niet aan mechanisch gebruik van menselijk
leven? Wij menen dat dit het geval is en wijzen het daarom vooralsnog stellig
af. Wij vragen het oordeel van de bewindslieden hierover. Zijn zij het, kort
gezegd, op dit punt met ons eens?
 
 Aanvankelijk wilde de regering geen algemene verplichting voor alle ziekenhuizen
tot het opstellen van een protocol. De fractie van de SGP had zich, zij het
node, al hierbij neergelegd, toen de regering bij vierde nota van wijziging
alsnog deze verplichting opnam. Wij zeggen daarvoor dank. Ook wij denken dat
beroepsbeoefenaren door middel van het opstellen van een protocol gestimuleerd
worden tot een actieve opstelling.
 
 Ik voeg hieraan wel iets toe. De houding van de medische beroepsgroep
in brede zin is van essentieel belang voor de doelstelling van vergroting
van het orgaanaanbod. Er zijn echter wel bijzondere vaardigheden nodig om,
ingeval er geen wilsbeschikking aanwezig is, aan nabestaanden toestemming
te vragen om tot orgaanuitname over te gaan. Men moet goed beseffen dat men
kort voor of direct na het overlijden van een geliefde op het slechtst denkbare
moment een emotioneel zeer geladen vraag stelt en hierop binnen korte tijd
een beslissing van de nabestaanden verwacht; het kan niet anders. De bejegening
is in die omstandigheden van niet te onderschatten betekenis, evenals trouwens
de begeleiding nadat de nabestaanden hun mening kenbaar hebben gemaakt. Het
is overigens te hopen dat die in onderlinge harmonie tot stand gekomen is
en overeenkomt met de veronderstelde wil van de overledene. Laten medici ervoor
waken dat zij zich teveel fixeren op het beoogde resultaat, namelijk het kunnen
beschikken over organen.
 
 Ik vraag de minister hoe het staat met de uitwerking van de voorstellen
op het punt van begeleiding en bejegening, waarvan in de stukken wordt gesproken.
Dat emoties een niet weg te denken rol spelen, zal niemand ontkennen. Daarmee
moet ernstig rekening worden gehouden. Goede voorlichting is noodzakelijk.
Immers, ook na het vaststellen van de hersendood gaat de beademing van de
patiënt enige tijd door ter wille van de conditie van het beoogde orgaan.
Voor de nabestaanden blijft hun geliefde emotioneel nog "leven". Dat vereist
prudentie en respect voor een afwerende houding. Alleen vertrouwen en informatie
kunnen deze houding wijzigen.
 
 Voorzitter! Ik heb goede nota genomen van het feit dat voorbereidende
handelingen in verband met een aanstaande orgaanverwijdering
slechts zijn toegestaan bij personen die nadrukkelijk toestemming hebben gegeven
tot orgaanverwijdering na hun overlijden en voor zover deze het zich welbevinden
van de donor niet nog extra beproeven of belasten en dat de zogenaamde preserverende
handelingen slechts mogen worden verricht nadat de dood is ingetreden. Ik
wil in dit verband nogmaals onderstrepen dat nimmer het belang van de patiënt
ondergeschikt mag worden aan het gegeven dat na zijn overlijden tot orgaanverwijdering
zal worden overgegaan. De zorg voor de patiënt kan en mag niet versmald
worden tot de zorg voor zijn organen! Ik vraag de minister, deze stelling
te bevestigen.
 
 Voorzitter! Ik begrijp dat bij de verdeling van beschikbare organen strikt
medische criteria worden gehanteerd en dat leeftijd als onderscheidend criterium
op zichzelf niet mag worden gehanteerd. Graag krijg ik hiervan een bevestiging.
 
 Voorzitter! Ik rond af. Bij dit wetsvoorstel zijn wezenlijke zaken aan
de orde, zaken waarbij velen rechtstreeks betrokken zijn of belang hebben.
Wij hopen op een constructieve gedachtenwisseling met de bewindslieden en
uiteraard ook tussen fracties in deze Kamer. Ik heb eerder aangegeven dat
voorlichting en informatie bij de invoering van de wet van groot belang zullen
zijn. Concreet gaat het dan om het vertalen van de rechten en plichten die
met deze wet te maken hebben. Ik zou er daarom voor willen pleiten, de tekst
van de wet van een doorlopende toelichting te voorzien. Immers, tijdens de
schriftelijke voorbereiding zijn veel zaken aan de orde geweest en zijn diverse
varianten de revue gepasseerd. Daardoor zijn de documenten minder toegankelijk
geworden voor iemand die snel wil beschikken over de essentie van bepaalde
artikelen. Ik besef dat mijn suggestie misschien niet gebruikelijk is maar
ik wil deze niettemin voorleggen aan de bewindslieden, gezien het belang van
helderheid en duidelijkheid over de wet voor een zo breed mogelijk publiek.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! De collega's Lansink en Van der Vlies hebben al
gememoreerd dat er al heel lang over een wet op de orgaandonatie wordt gesproken,
zowel buiten als binnen het parlement. Als ik goed geïnformeerd ben,
gebeurt dit al sinds 1968. Ik wil daar iets aan toevoegen. Misschien is dat
wel goed.
 
 De Nederlandse wet- en regelgeving kenmerkt zich vooral door recht te
doen aan een ieder in onze pluriforme samenleving met zoveel divergerende
belangen, invalshoeken en daarbij behorende emoties. De wetten dragen mede
door vorm en inhoud bij aan het respect dat in een pluriforme samenleving
voor elkaar moet bestaan. Dat geldt vooral voor wetsvoorstellen die zo rechtstreeks
met leven en dood te maken hebben als het voorliggende wetsvoorstel op de
orgaandonatie.
 
 Ik wil niet verhelen dat het soms moeilijk is, de kwaliteit van wetgeving
in zijn volle omvang te meten op het moment dat het wetsvoorstel in de Tweede
Kamer behandeld wordt. Misschien is het bijna een open deur, maar hoe de wet
uitpakt in de praktijk, weet je meestal pas veel later. Controle op uitvoering
van wetgeving heeft ook te maken met kwaliteit van wetgeving en met taken
van de volksvertegenwoordiging. Maar het heeft ook te maken met de vraag of
de wet beantwoordt aan de beoogde doelen. Evaluatie na een aantal jaren kan
daarbij helpen. Maar juist bij het aannemen van een wetsvoorstel, zoals wij
deze dagen doen, moet je je onophoudelijk de vraag stellen of wij wel al het
mogelijke hebben gedaan om in de wet vast te leggen dat de gestelde doelen
ook daadwerkelijk worden bereikt. Die vraag moeten wij in feite in de komende
dagen met elkaar beantwoorden. Dat zijn wij verschuldigd aan alle burgers
en vooral ook aan hen die op wachtlijsten staan. Misschien ook wel aan de
81 nierpatiënten die vorig jaar bij gebrek aan organen, en dus niet bij
gebrek aan geld, op de wachtlijst zijn dood gegaan. De heer Lansink wees er
zoëven al op: dat vergt een debat over keuzen in de zorg. Wie krijgt
welke organen en op welk moment en wat zijn de criteria daarvoor. Dat debat
moeten wij ook met elkaar voeren. Maar in dit debat gaat het niet over de
schaarste aan geld zoals in zoveel discussies in de gezondheidszorg gebeurt,
maar over een schaarste aan organen, terwijl er wel degelijk geld is om deze
organen te transplanteren. Hoeveel organen je dan transplanteert en hoeveel
geld daarvoor is, is naar de mening van mijn fractie een andere discussie.
 
 Voorzitter! Wat zijn de doelen van het voorliggend wetsvoorstel? Ik herhaal
ze nog maar eens: 
 
 
 - de bevordering van het donoraanbod en de rechtvaardige
verdeling;
 
 
 - rechtszekerheid voor alle betrokkenen;
 
 
 - het
voorkomen van handel in organen.
 
 
 
 Ons wordt in feite gevraagd of het bereiken van de drie afzonderlijke
doelen, die vanzelfsprekend ook veel samenhang vertonen, met het aannemen
van het nu voor ons liggende wetsvoorstel beter mogelijk is.
 
 De discussie lijkt zich in de laatste jaren voornamelijk te hebben toegespitst
op het eerste doel van de wet, het verhogen van het donoraanbod. Uit de memorie
van toelichting bij het wetsvoorstel valt ook op te maken, dat het geringe
donoraanbod voor de overheid oorspronkelijk een belangrijke, zo niet de belangrijkste,
reden was om tot een wettelijke regeling over te gaan. Ook vanavond bleek
weer, dat deze kwestie het zwaartepunt van de discussie vormt. Met name was
dat op te maken uit de opmerkingen over de keus voor het meest wenselijke
systeem. Het feit dat deze kwestie het zwaartepunt vormt, zou je bijna doen
vergeten, dat de wet nog twee andere doelen in zich heeft, te weten het voorkomen
van handel en – dat is net zo belangrijk als het verhogen van het aanbod –
het waarborgen van de rechtszekerheid van alle betrokkenen. De rechtszekerheid
speelt voor mijn fractie een belangrijke rol bij het bepalen van ons eindoordeel.
 
 Vanavond is al gesproken over de omslag van het CDA. Graag wil ik nu schetsen
hoe de fractie van de PvdA in de afgelopen jaren tijdens de schriftelijke
behandeling van het wetsvoorstel heeft gereageerd. Wij hebben in ieder geval
gezegd, dat er zo snel mogelijk een wet moet komen. Ook is bekend, dat wij
in eerste instantie voorstanders waren van een toestemmingssysteem. Wij waren
namelijk van mening, dat dat systeem het meest geschikt was om het zelfbeschikkingsrecht
te garanderen. Wel hebben wij daarbij opgemerkt, dat het toestemmingssysteem
snel geëvalueerd moest worden en dat, indien de zojuist door mij genoemde
doelen niet werden bereikt, overgeschakeld zou moeten worden
op een registratie bezwaarsysteem. Het is ten tijde van het eindverslag geweest,
dat de leden van de toenmalige fractie van de PvdA zijn gaan twijfelen en
zich gingen afvragen of het toestemmingssysteem wel het meest juiste systeem
was om de doelen van het wetsvoorstel te bereiken. De toenmalige fractie was
ongerust in verband met het oplopende tekort aan organen, de toen circulerende
bizarre verhalen over de handel in organen en de nieuwe onderzoeksgegevens
over de houding van de Nederlandse bevolking omtrent orgaandonatie. In het
eindverslag staat: "Zonder zich uit te spreken over de uiteindelijke keuze
bij de plenaire behandeling, vragen de leden van de PvdA de bewindslieden
het vraagstuk nog eens te benaderen vanuit de verschuiving in opinie onder
de bevolking en de wereldwijde problematiek die ontstaat als gevolg van schaarste
en het bestaan van een koopkrachtige vraag." Juist in de context van die vraag
aan de toenmalige bewindslieden heeft mijn fractie de nota naar aanleiding
van het eindverslag en de begeleidende brief van de huidige bewindslieden
gelezen. Wat ons voor ogen stond was een helder, afgewogen oordeel van beide
ministers in het kader van het optimaliseren van de bereikbaarheid van de
drie gestelde doelen. Daar gaat het in feite om. Ik wil niet verhelen dat
tot op de dag van vandaag daarbij persoonlijke afwegingen – die waren
er ook binnen mijn fractie; hoe kan het ook anders bij een wet die te maken
heeft met leven en dood – een rol spelen.
 
 Bij het eerste doel van de wet, het verhogen van het donoraanbod, lijken
drie zaken van belang: het systeem van wetgeving, de inzet van de beroepsbeoefenaren
en van de instellingen en de inzet van de burgers zelf. Ik wil nu eerst iets
zeggen over het systeem van wetgeving.
 
 Er zijn ontzettend veel onderzoeken gedaan naar de relatie tussen wetgevingssystemen
en orgaanopbrengst. Wat mijn fractie opvalt, is dat voorstanders van bezwaarsystemen
wijzen op het aantal beschikbare donors in Oostenrijk, Spanje en België.
Tegenstanders van dat die systemen wijzen weer op de situatie in Frankrijk,
waar het bezwaarsysteem qua verhoging van het donoraantal tegenvalt. Dat schijnt
weer veel te maken te hebben met de attitude van de beroepsgroepen. De een
schermt dus met het ene onderzoek en de ander met het andere. Soms lijkt het
erop, dat de argumenten van het ene onderzoek voor een bepaald systeem met
een verandering van klemtoon gebruikt kunnen worden om een ander systeem te
verdedigen. Ook de bewindslieden erkennen dat, want zij schrijven in de nota
naar aanleiding van het eindverslag, dat het gevaar dreigt, dat elke deelnemer
aan de discussie overtuigd raakt door de vaak met het laatste onderzoek gestaafde
opvatting van de ander. Een dergelijke discussie moeten wij naar mijn mening
niet voeren. Hoe het ook zij, het lijkt niet meer dan terecht dat beide bewindslieden
de discussie verbreden en er in de nota naar aanleiding van het eindverslag
op wijzen, dat niet alleen het gekozen systeem in wetgeving het aantal donors
bepaalt. Dat zou misschien het eenvoudigste zijn, maar het is niet zo. Er
zijn veel meer zaken die het donoraantal beïnvloeden. De bewindslieden
schrijven dat de overheid op die andere zaken geen invloed heeft. De bewindslieden
schrijven bijvoorbeeld: "Als voorbeeld kan worden genoemd dat het aanbod van
medisch geschikte donororganen mede wordt bepaald door het aantal verkeersslachtoffers".
Zoals bekend is dat aantal in ons land laag, veel lager dan elders. Het moet
mij echter wel van het hart, dat deze zinsnede van beide bewindslieden over
het aantal verkeersslachtoffers als oorzaak – zo zou je het kunnen noemen –
voor het tekort aan organen wat Kafka-achtig aandoet.
 
 Op zichzelf is het natuurlijk verheugend dat wij veel minder verkeersongelukken
hebben in Nederland, minder zelfmoorden en minder hersenaandoeningen. Maar
juist gezien die gegevens zou de wetgever er alles aan moeten doen om andere
factoren optimaal in te zetten die wel door de wetgever te beïnvloeden
zijn als het gaat om de hoogte van het orgaanaanbod. Eenvoudiger gezegd, als
er twee keer zo weinig verkeersslachtoffers zijn, dan moeten de wettelijke
inspanningen om toch tot een voldoende donoraanbod te komen ook twee keer
zo hoog zijn. Hetzelfde geldt als het gaat om het interveniëren van dokters
als sleutel voor verhoging van het aantal donoren, evenals het stimuleren
van voorlichting aan beroepsbeoefenaren en aan burgers. Maar ook, juist ook,
het gekozen wettelijk systeem wordt dan belangrijker, met name de argumenten
waarom voor het ene of het andere systeem wordt gekozen.
 
 De keuze van beide ministers voor het toestemmingssysteem is mede daarom
opmerkelijk. Het is vooral opmerkelijk, omdat in feite voor een groot deel –
niet helemaal, dat erken ik – de al jaren bestaande situatie wordt gecontinueerd.
Werken wij in feite niet al een aantal jaren met wettelijke toestemmingsbepalingen?
Is er sinds de inwerkingtreding van artikel 19 van de Wet op de lijkbezorging,
waarin de toestemmingsbepalingen letterlijk zijn vastgelegd, een wezenlijke
verandering ten positieve opgetreden als het gaat om een forse verhoging van
het orgaanaanbod?
 
 Waar meer organen het doel van het wetsvoorstel zijn, is het opvallend
dat bij dit wetsvoorstel wordt gekozen voor een systeem dat inmiddels via
een andere wet, de Wet op de lijkbezorging, toch op zijn minst vraagtekens
oproept als het gaat om het bereiken van het hogere donoraanbod. Je kunt het
ook anders zeggen: in feite is in de praktijk het systeem al voor een deel
geëvalueerd. Het huidige codicilsysteem heeft ondanks alle voorlichting –
helaas, zeg ik erbij – niet geleid tot genoeg organen. Dat betekent
dat een heroverweging van de keuze van beide bewindslieden wellicht nu al
op zijn plaats lijkt. De argumentatie in de nota naar aanleiding van het eindverslag
om dat vooralsnog niet te doen, overtuigt ons niet. Met name als het gaat
om de in België gehanteerde systematiek gaan de vergelijkingen en de
interpretaties van de berekeningsmethoden die de ministers gebruiken naar
onze mening mank. Zo is er in België bijvoorbeeld nooit goede voorlichting
over gegeven hoe burgers hun bezwaar kenbaar konden maken.
 
 Ook de ministers interpreteren het CGR-rapport van de Erasmus Universiteit
in Rotterdam op zijn waarde: "Wij kunnen ons niet aan de indruk onttrekken
dat het realiteitsgehalte van de in de berekeningen gehanteerde schattingen
niet altijd even hoog is." Het gaat dus weer om een indruk van de bewindslieden.
Mijn fractie vraagt voornamelijk naar de feiten. De genoemde heroverwe ging krijgt dan nog meer accent. Laten wij ingaan op datgene wat
beide ministers behalve het systeem essentieel vinden om het orgaanaanbod
wel te verhogen. De bewindslieden geloven daarbij niet zozeer in een ander
systeem, maar vertrouwen erop dat van het optreden van de beroepsbeoefenaren,
burgers en nabestaanden zoveel verwacht kan worden dat het orgaanaanbod zal
stijgen. Ik wil daar graag op ingaan.
 
 Het meewerken van beroepsbeoefenaren – dat delen wij met de ministers –
is inderdaad cruciaal. Het is ongetwijfeld van belang dat de opstelling van
beroepsbeoefenaren verandert. Natuurlijk is het voor een arts of verpleegkundige
moeilijk – de vraag is of zij zich daarachter kunnen verschuilen –
om een patiënt die je langdurig en intensief verzorgd hebt te zien doodgaan.
Natuurlijk is het begrijpelijk dat de hoofden van die beroepsbeoefenaren dan
niet onmiddellijk staan naar het denken aan een anoniem iemand die op een
orgaan zit te wachten. Emotie, teleurstelling, betrokkenheid; het is allemaal
een sta-in-de-weg om iets in gang te zetten wat heel zakelijk lijkt: het nagaan
of iemand beschikbaar en geschikt is voor een donorschap. Voeg daarbij de
onbekendheid met de situatie, terughoudendheid om met verdrietige nabestaanden
te praten en toch ook vaak het gebrek aan informatie hoe een en ander daarna
in zijn werk gaat en verklaard lijkt dat de kansen voorbij zijn gegaan om
organen te kunnen gebruiken.
 
 Daarom is mijn fractie van mening dat de verplichtstelling van transplantatieprotocollen
voor instellingen een goede zaak is, ook met de beperkingen die in de vierde
nota van wijziging zijn genoemd aangaande het kunnen vaststellen van de hersendood
en het verwijderen van organen buiten het ziekenhuis. Ik wijs er echter nogmaals
op dat dit voor de betrokken artsen niet meer betekent dan een aansporing,
waarbij sociale controle het belangrijkste instrument lijkt. Sancties wanneer
artsen niet meewerken zijn niet voorstelbaar. Waarom zou gerichte voorlichting
aan die beroepsbeoefenaren, aan die artsen daar iets aan kunnen veranderen?
Toegegeven, de bewindslieden hebben het handelen van artsen niet helemaal
vrijblijvend gelaten, getuige artikel 18 van het wetsvoorstel. Maar gesteld
dat het wetsvoorstel ten aanzien van het gekozen systeem, het toestemmingssysteem
dus, door de Tweede Kamer zou worden aangenomen. Is het dan niet juist vanwege
het tekort aan donoren noodzakelijk dat de protocolregeling wordt aangescherpt
om toch aan de doelen van de wet te geraken? Je zou kunnen veronderstellen
dat een verplichting tot actief optreden de arts zou kunnen helpen over bepaalde
hobbels heen te stappen. Een wettelijke verplichting kan onzes inziens ook
anders geïnterpreteerd worden dan "het moeten om het moeten", wat ook
wij ongewenst vinden. Je zou het ook kunnen zien als een wetgevingsinstrument
dat recht doet aan het feit dat de maatschappij per wet aan dokters en verpleegkundigen
vraagt om zich volledig in te zetten voor orgaandonatie. Met wetgeving geeft
de maatschappij immers aan dat zij solidair wil zijn en transplantatieproblemen
niet uitsluitend wil overlaten aan die mensen die er toevallig en soms zelfs
ongevraagd mee geconfronteerd worden. Een verdere aanscherping van bestaande
procedures lijkt dan gelegitimeerd om die inzet te stimuleren. Die legitimatie
is gelegen in de omstandigheid dat er een wettelijke regeling komt voor orgaandonatie.
 
 Er is daarnaast nog een ander aspect. Waarom zou je niet van een dokter
mogen verwachten dat hij zich ook, ook al is het verplicht, bekommert om het
leven van hen die niet zijn patiënten zijn? Hij is er toch om te proberen
het leven te beschermen en niet de dood?
 
 Indien invoering van een meer verplichte zorg voor raadpleging op bezwaren
van de bewindslieden zou blijven stuiten vanwege het moeten om het moeten
en de belasting die dat voor de dokter met zich brengt, wil mijn fractie graag
weten hoe de bewindslieden, als zij na alle overwegingen toch het toestemmingssysteem
wettelijk willen verankeren, denken over een zogenaamd "vliegend team". Ik
gebruik de woorden met enige huiver. Ik doel op een team van deskundigen en
ter zake kundige artsen en verpleegkundigen, dat binnen de uniforme protocollering
in ziekenhuizen, die nu bij wet komt vast te liggen, dan weer hier en dan
weer daar invulling kan geven aan het zojuist gestelde.
 
 Ik kom op de medewerking van de burgers. Natuurlijk is voorlichting van
eminent belang, welk systeem er ook is. Dankzij de inspanningen van een groot
aantal organisaties kun je stellen dat de burger goed op de hoogte is van
de donorproblematiek. Maar de rek lijkt eruit. Verschillende enquêtes
en onderzoekingen tonen dat ondubbelzinnig aan. Als wij de voorlichting afzetten
tegen het aantal codicildragers en het aantal ingevulde codicils, bespeur
ik minder resultaat van de voorlichting. Twintig jaar voorlichting heeft toch,
hoe je het ook wendt of keert, een tekort aan codicildragers opgeleverd. Ik
geef een voorbeeld. De bestedingen van de stichting donorvoorlichting zijn
de laatste vier jaar gestegen van bijna 0,5 mln. tot bijna 1,5 mln. per jaar.
Getuige de laatste cijfers van de Erasmus Universiteit buigt de groei van
het aantal codicildragers echter af.
 
 Het vertrouwen dat de ministers in meer voorlichting hebben, staat ook
in schril contrast met een rapport van de Algemene Rekenkamer van enkele jaren
geleden, waaruit bleek dat de voorlichtingscampagnes van de overheid niet
of nauwelijks bij machte zijn om het gedrag van burgers te sturen en hen dus
bijvoorbeeld een codicil te laten tekenen. De Erasmus Universiteit meent zelfs
dat alle voorlichting ten spijt het aantal nieuwe codicildragers nog maar
nauwelijks voldoende is om degenen die hun codicil kwijtraken of weg doen,
te vervangen. Weliswaar willen de bewindslieden de voorlichting fors intensiveren,
maar in de memorie van toelichting en in de nota naar aanleiding van het eindverslag
zijn geen criteria over de gewenste effecten en de omvang van de voorlichtingscampagne
geformuleerd. Daarover hoor ik graag een duidelijker mening. Ook over de financiering
van de vaste kosten van de stichting Orgaan- en weefseldonorvoorlichting worden
geen uitspraken gedaan.
 
 Waar halen de ministers toch hun optimisme vandaan dat gerichte voorlichting
bij een zelfde systeem als nu zal leiden tot meer organen, ook al is de voorlichting
gekoppeld aan het tijdstip waarop de wet in werking treedt? Vergelijkbare
ervaringen in ons omringende landen stemmen ook al niet zo vrolijk. Opheffing
van het tekort aan organen zal in ieder geval niet het gevolg zijn van een
voorlichtings campagne. Voor ons is het onduidelijk hoe de
ministers kunnen schrijven dat van adequate voorlichting onder de burgers
en beroepsbeoefenaren een positieve invloed zal uitgaan op orgaandonatie.
Een en ander lijkt meer gebaseerd op wensen dan op reële verwachtingen.
 
 Remmende psychologische factoren kunnen worden weggenomen door een betere
kennis over en meer begrip voor orgaandonatie, zo stellen de bewindslieden.
Zij schrijven dat het goed denkbaar is dat het orgaandonorschap dan zo vanzelfsprekend
zal gaan worden, dat er een klimaat zal gaan ontstaan waarin de keuze voor
een geen-bezwaarsysteem – ik spreek liever van een bezwaarsysteem –
alsnog passend wordt. Die argumentatie doet wat gekunsteld aan. Juist omdat
de ministers het huidige systeem in feite bij wet willen vastleggen, met overigens
enige flinke verbeteringen, en veel waarde hechten aan het verbeteren van
de attitude van dokters en verpleegkundigen enerzijds en het verhogen van
informatie en de bereidheid om een codicil in te vullen door de burger anderzijds,
zijn de pijlers waarop zij dit gestalte willen geven voor mijn fractie vooralsnog
te weinig concreet.
 
 Een tweede doel van het voorliggende wetsvoorstel is het creëren
van rechtszekerheid voor alle betrokkenen, mede in verband met artikel 11
van de Grondwet. Wij zijn het met de bewindslieden eens dat de versimpeling
van deze materie een goede besluitvorming in de weg kan staan. Bescherming
van de integriteit van de donor zou een toestemmingssysteem vergen, het belang
van de orgaanbehoevende een geen-bezwaarsysteem. Zo zwart/wit is het niet.
Evenals de bewindslieden zien wij de zaak genuanceerder.
 
 Artikel 11 van de Grondwet stelt uitdrukkelijk dat het recht op lichamelijke
integriteit mag worden afgewogen tegen andere belangen, algemene belangen.
Een voorbeeld van zo'n afweging biedt de regeling van de gerechtelijke sectie
die vanwege een justitieel en dus algemeen belang gelast kan worden zonder
dat de nabestaanden, vanzelfsprekend de betrokkenen, daar iets over mogen
zeggen. Binnen dat kader lijkt het te verdedigen dat enerzijds de lichamelijke
integriteit van de donor en anderzijds het toch levensreddende belang van
de ontvanger zo tegen elkaar worden afgewogen dat degene die geen donor wil
worden, dat gewoonweg moet laten weten in het kader van het algemeen belang.
Ik krijg hierop graag een reactie van de ministers.
 
 Daarnaast twijfelen wij, als het voorliggende wetsvoorstel wordt aangenomen,
aan de rechtszekerheid van degenen die niet bereid zijn na hun dood organen
te laten uitnemen. Het wetsvoorstel is een duidelijke verbetering ten opzichte
van de huidige situatie als het gaat om het positieve codicil, want de nabestaanden
mogen dat immers niet meer overrulen. Maar die verbetering bestaan niet voor
hen die per se niet bereid zijn. Ik memoreer een onderzoek van de Erasmus
Universiteit Rotterdam, waaruit blijkt dat 32% van de bevolking twijfelt over
het afstaan van organen na de dood en een klein deel uitdrukkelijk bezwaar
heeft. Als toch een orgaan wordt uitgenomen omdat iemands bezwaar niet bekend
is en de nabestaanden toestemmen, betekent dat dan niet dat bij het huidige
voorliggende wetsvoorstel een ernstige aantasting van iemands grondrecht op
onschendbaarheid van het lichaam mogelijk is?
 
 Er zijn nog andere betrokkenen dan donor en acceptor. Ook de nabestaanden
hebben een rol die niet mag worden verwaarloosd. Zij bevinden zich nog veel
meer dan de dokter in een situatie die met emotie en verdriet te maken heeft.
Er is hier vaak in dit huis gesproken van de verkeerde vraag op het verkeerde
moment. In zo'n situatie zouden zij een afgewogen beslissing moeten nemen.
Recent onderzoek – ik memoreer het graag – toont ondubbelzinnig
aan dat nabestaanden, vanzelfsprekend zou je haast zeggen, liever niet geconfronteerd
willen worden met de vraag of zij al dan niet willen toestemmen in donatie
na de dood. Maar toestemming wanneer er niet in een register staat dat iemand
bezwaar heeft laten aantekenen, vindt men veel minder moeilijk dan toestemming
te geven wanneer er geen codicil aanwezig is. Dat pleit dus, als het om zekerheid
voor nabestaanden gaat, meer voor het bezwaarsysteem dan voor het toestemmingssysteem.
 
 Maar mijn fractie wil nog op iets anders wijzen. Het meest wenselijk is
het natuurlijk als iedereen zijn nabestaanden betrekt bij zijn of haar beslissing
bij leven. De huisarts zou daarin een katalyserende rol kunnen vervullen.
Hij of zij is toch ook vaak een familiearts, die wel vaker moeilijke dingen
bespreekbaar maakt. Alles wat er over de rol van de huisarts in de nota naar
aanleiding van het eindverslag staat, is volgens onze fractie wat vaag. Juist
tijdens de periode van leven zou volgens ons de rol van de gezinsarts duidelijker
moeten worden aangegeven. Wij willen ook graag van de minister horen of er
in dezen nog andere initiatieven worden genomen.
 
 Aan de ene kant wil niemand dat nabestaanden instemmen met donatie als
iemand daar zelf tijdens zijn leven bezwaar tegen heeft. Aan de andere kant
kun je je goed voorstellen dat een potentiële donor vindt dat de nabestaanden
in staat moeten worden gesteld hun instemming te onthouden als zij zelf te
veel emotionele problemen hebben met het uitnemen van organen bij een dierbare
die net overleden is. Een geen-bezwaarsysteem of, liever gezegd, een bezwaarsysteem
met consultatie biedt daarin een uitweg. Ook in een bezwaarsysteem met verplichte
consultatie, dat iets anders is dan het instemmings- of onzuivere bezwaarsysteem
waarop collega Lansink al doelde, wordt meer recht gedaan aan het zojuist
genoemde, zij het dat in dat geval uiteindelijk altijd de dokter de beslissing
neemt. Maar ik kan mij, met in gedachten de attitude van de Nederlandse dokter,
niet voorstellen dat deze binnen een protocolregeling, zoals bij wet wordt
vastgelegd, na een consultatie waarin familieleden aangeven grote bezwaren
te hebben, alsnog besluit organen weg te nemen.
 
 Ik kom op het derde doel van de wet: het voorkomen van de handel in organen.
Dat wordt met het wetsvoorstel voldoende afgedekt. Maar je hoeft geen groot
econoom te zijn om te bedenken dat bij een toenemende schaarste in organen
de handel, met name over onze grenzen heen, zal toenemen. Dat is een economische
wetmatigheid die niet door welke bepaling in welke wet dan ook wordt tegengegaan.
Als die ontwikkeling zou ontstaan doordat het huidige wetsvoorstel dat nu
voorligt, in Nederland te weinig organen zou opleveren, legt dat wel een erg
grote wissel op het bereiken van dat derde doel van de wet: het voorkomen
van handel. Bovendien gaat, wanneer de handel werkelijk een
rol gaat spelen, het recht van de rijksten gelden. En dat soort tweedelingen
lijkt mijn fractie een gruwel. Ik krijg hierop graag een reactie van de bewindslieden.
 
 Voorzitter! Naast de drie doelen spelen ook andere zaken bij het voorliggend
wetsvoorstel. Eén daarvan is het ter beschikking stellen van organen
bij leven. Een punt dat weinig aandacht heeft gekregen in de schriftelijke
behandeling is de positie van de levende donor. Levende donatie is op dit
moment nog eerder uitzondering dan regel, maar dat kan veranderen. De mogelijkheid
kan niet uitgesloten worden dat een donatie tijdens leven nadelige effecten
heeft voor de donor. Schade kan zich in verschillende vormen voordoen, allereerst
lichamelijk. Een dergelijk geval heeft zich nog onlangs voorgedaan in Groningen.
In concreto betrof het een nierdonor die blijvend zenuwletsel overhield na
een operatie waarbij een nier was weggenomen.
 
 Ook kan er schade ontstaan als iemand na een nierdonatie bepaalde verzekeringen
moeilijker of onaantrekkelijker kan afsluiten. Er is geen specifieke regeling
voor dit soort schades in het wetsvoorstel opgenomen. Het is de vraag of dat
niet zou moeten. Tot nu toe zijn verzekeringsmaatschappijen coulant als het
gaat om nieuwe verzekeringen voor bijvoorbeeld nierdonoren. Er bestaat geen
verplichting om deze donoren tegen normale condities een verzekering aan te
bieden, maar het gebeurt gelukkig wel. Maatschappelijke omstandigheden kunnen
dat beleid echter veranderen.
 
 Minder duidelijk is de opstelling van verzekeringsmaatschappijen bij reeds
lopende verzekeringen. Wanneer een verzekerde door eigen schuld schade heeft
veroorzaakt, behoeft de verzekeraar ingevolge wettelijke regeling die schade
veelal niet te vergoeden. Het verwijderen van een nier zou in dezen als opzet
kunnen worden beschouwd. In de praktijk loopt het zo'n vaart niet. Op dit
moment vergoedt de ziektekostenverzekeraar van de ontvanger veelal de kosten
van het verwijderen van de nier en de nabehandeling gedurende een bepaalde
periode. Wat moet er echter gedaan worden bij arbeidsongeschiktheid ontstaan
als gevolg van het feit dat de resterende nier niet meer naar behoren functioneert?
Een arbeidsongeschiktheidsverzekering bevat doorgaans een vrij uitgebreide
uitsluiting in de zin van arbeidsongeschiktheid die is ontstaan, bevorderd
of verergerd door opzet of grove schuld van de verzekerde. De verzekeraar
zou zich hierop kunnen beroepen. Zo zouden mensen die donor bij leven zijn
geworden gestraft kunnen worden, terwijl zij misschien eigenlijk een beloning
verdienen.
 
 Tot op heden hebben ad-hoc-regelingen de positie van de levende donor
beschermd als het gaat om beenmerg- en bloeddonoren. Extra aansprakelijkheidsverzekeringen
zijn afgesloten en er zijn waarborgfondsen voor het geval de donor schade
ondervindt. Genoemde voorzieningen hebben echter een vrijwillig karakter.
Voor nierdonoren bijvoorbeeld ontbreekt een regeling in de praktijk. Wij suggereren
de ministers een regeling te treffen zoals bij het wetsvoorstel Medische experimenten
is getroffen. In het geval van medische experimenten gaat het om evenwicht
tussen het voordeel van maatschappij en onderzoeker dat zij hebben bij een
experiment en de kans op nadeel voor de proefpersoon. In het wetsvoorstel
Medische experimenten is degene aansprakelijk die het experiment verricht
heeft. De schade moet worden vergoed, ongeacht de vraag of de schade het gevolg
is van schuld van degene die het experiment heeft uitgevoerd of heeft doen
uitvoeren. Als regel geldt risico-aansprakelijkheid.
 
 Parallellen doen zich naar de mening van mijn fractie voor tussen de positie
van de proefpersoon en de positie van degene die organen zal gaan afstaan.
In beide gevallen ligt het primaire belang buiten de proefpersoon of donor.
In beide gevallen kan schade ontstaan voor proefpersoon of donor. De vraag
is op zijn plaats of het niet voor de hand ligt dat de donor voor eventuele
schade als gevolg van de donatie zelf moet opkomen. De risico-aansprakelijkheid
voor de risico's van een donatie-ingreep is op basis van dat standpunt te
verdedigen. Samenleving en orgaanontvanger hebben uiteindelijk meer baat bij
donatie dan de donor. In de memorie van toelichting komt de regering tot de
conclusie dat er op dit moment geen sprake is van een onredelijke verhouding
van verzekeraars. Dat neemt niet weg dat er gesproken kan worden van zekere
risico's voor de donor die niet door derden kunnen worden gedragen. In die
zin onderscheidt het wetsvoorstel Orgaandonatie zich nadrukkelijk van het
wetsvoorstel Medische experimenten.
 
 Er is geen specifieke wettelijke voorziening ter vergoeding van de schade
die geleden kan worden door ex-vivodonoren die vergoed wordt onder een normale
aansprakelijkheidsverzekering. Een wettelijke regeling zou wenselijk zijn
en kan bestaan uit het vestigen van een risico-aansprakelijkheid voor instellingen
waar orgaan- en weefseluitnames worden verricht. Met de opname van een dergelijke
bepaling in het wetsvoorstel, waartoe wij een amendement willen indienen,
wordt dan onderstreept dat het afstaan van een orgaan bij leven niet alleen
de donor een zorg is. Verzekeraars zouden bij keuringen niet mogen vragen
of iemand één of twee nieren heeft. Wellicht is dit een onderwerp
dat ook bij de behandeling van het initiatiefvoorstel van collega Van Boxtel
kan terugkomen.
 
 Voorzitter! Een ander punt betreft de evaluatie van de wet, die ondanks
herhaaldelijk aandringen van onze fractie toch niet in de wet is opgenomen.
De ministers doen wel de toezegging om na verloop van tijd te evalueren, maar
naar de mening van mijn fractie zou, indien de Tweede Kamer het voorliggend
wetsvoorstel zou aannemen, bij de eerste evaluatie van de wet ook de afgelopen
periode onder de nieuwe Wet op de lijkbezorging kunnen worden betrokken. Ook
die wet kent immers het toestemmingssysteem. Het lijkt dan niet noodzakelijk,
mede gezien dit laatste feit, om drie jaar te wachten met de evaluatie. Het
is al gezegd: in feite heeft het voorliggend wetsvoorstel in de praktijk al
een eerste evaluatie gehad. De evaluatie van de praktijk van alledag is weinig
bemoedigend. De cijfers van Eurotransplant geven een daling te zien van 10%
van het aantal niertransplantaties ten opzichte van vorig jaar. Indien alsnog
wordt gekozen voor een ander systeem – het systeem dat de heer Lansink
bij amendement voorstelde; wij zullen dat nog goed moeten bestuderen –
dan kan de evaluatie wel na drie jaar plaatsvinden. Voor mijn fractie is het
echter belangrijk dat in die evaluatie in ieder geval de volgende vragen worden
beantwoord. Heeft de introductie van de wet geleid tot grotere
medewerking van de beroepsgroep? Heeft de introductie geleid tot een hoger
orgaanaanbod, resulterend in een verkorting van de wachttijden? Heeft de wet
in de praktijk beter hanteerbare werkomstandigheden opgeleverd, en welke knelpunten
resteren? Kan er voldoende worden gecontroleerd op handel in organen die vanuit
het buitenland geïnitieerd wordt, en moet daarop geen nadere wetgeving
plaatsvinden? Mijn fractie zou dit alles na de evaluatie bij wet geregeld
willen zien.
 
 Voorzitter! Een punt dat bij de schriftelijke behandeling telkenmale is
teruggekomen, is de discussie over de kosten en de uitvoeringslasten van een
centrale registratie, zoals oorspronkelijk in de wet was opgenomen. Deze spelen
een grote rol. Ik zal niet in details treden, maar er kan gesteld worden dat
een kosten/baten-analyse veel verder moet reiken dan tot op heden is aangereikt.
Zo is uitgerekend dat de kosten van een extra persoon op de wachtlijst voor
een niertransplantatie de gezondheidszorg jaarlijks ƒ 50.000 kost.
De wachtlijst schijnt nu te bestaan uit ruim 1600 mensen, hetgeen zo'n 80
mln. per jaar betekent. Natuurlijk kost een niertransplantatie ook veel geld,
maar dat is eenmalig. De kosten buigen daarna flink af, omdat bijvoorbeeld
de dialyse en de behandelingen bij ernstige ziekte niet meer nodig zijn. Het
komt ons echter voor dat ook de gewonnen kwaliteit van leven een doorslaggevende
rol moet kunnen spelen in die afweging. Een zeer recente offerte die ons ter
hand werd gesteld aangaande een automatiseringsvoorstel – zover zijn
wij in 1995 inmiddels wel – voor een mailing aan ruim 11 miljoen mensen
boven de 18 jaar om zich als bezwaarde te kunnen opgeven, spreekt van eenmalige
kosten van 10 mln. en van jaarlijkse kosten van 1 mln. En al eerder waren
soortgelijke kosten berekend. Deze kosten, afgezet tegen alle andere kosten
en baten, kunnen toch geen doorslaggevende factor zijn om in ieder geval niet
tot centrale registratie over te gaan?
 
 Voorzitter! Ik merk het volgende op over het criterium voor hersendood.
Mijn fractie sluit aan bij college Lansink en wil in ieder geval dat de Tweede
Kamer, ook gezien het feit dat er bij de schriftelijke behandeling van het
wetsvoorstel veel vragen over de hersendood zijn gesteld, over het eindadvies
van de Gezondheidsraad met de minister van gedachten wisselt. De AMvB, zoals
door de heer Lansink is voorgesteld, is hiervoor een goede weg. Wij vragen
de minister echter wel waarom voor de nu aangegeven weg is gekozen. Natuurlijk
moet het zo zijn dat de Gezondheidsraad adviseert, maar dat de beslissing
uiteindelijk in het parlement ligt.
 
 Voorzitter! Nu de bewindslieden voor een toestemmingssysteem kiezen, komt
het accent te liggen op voorlichting aan de bevolking en medewerking van de
beroepsbeoefenaren. De ministers hebben tot op heden niet duidelijk kunnen
maken waarom voorlichting aan de bevolking zal bijdragen aan een verhoging
van het orgaanaanbod. Mede daardoor wordt nog sterk geleund op medewerking
van de beroepsbeoefenaren. Medewerking van die beroepsbeoefenaren houdt, ondanks
de protocolregeling, een vrijblijvend karakter, en bij het handhaven van het
onderhavige beslissysteem verdient een minder vrijblijvende regeling absoluut
de voorkeur.
 
 De materiële positie van de levende donor behoeft verbetering. Het
eindadvies van de Gezondheidsraad inzake hersendoodcriteria verdient mede
beoordeling door de medewetgever, de Tweede Kamer. De onderhavige wettelijke
regeling garandeert niet in alle gevallen de bescherming van het zelfbeschikkingsrecht,
en verhoudt zich niet voldoende met de doelstellingen van de wet. Mijn fractie
vraagt aan beide bewindslieden, deze conclusies af te zetten tegen de doelen
van het wetsvoorstel. Het moge inmiddels duidelijk zijn dat mijn fractie grote
twijfels heeft over de vraag of het onderhavige wetsvoorstel het meest geschikte
is om de gestelde doelen te bereiken. Een evenwicht – collega Lansink
wees er ook al op – tussen het zo belangrijke zelfbeschikkingsrecht
en "georganiseerde solidariteit" met orgaanbehoevenden, vraagt in feite om
een wet die dat evenwicht garandeert. In die zin zou een combinatie van in
ieder geval een centrale registratie van enerzijds bezwaar hebbenden en anderzijds
expliciete toestemmers wellicht het meeste recht doen aan alle invalshoeken
bij het wettelijk regelen van orgaandonatie.
 
 Wij wachten graag het antwoord van de regering af.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Voorzitter! Bij het doorlezen van alle stukken die moeten leiden tot een
regeling voor de orgaandonatie, kwam ik in de nota naar aanleiding van het
eindverslag een opmerking van de bewindslieden tegen die opviel omdat zij
niet alleen erg kordaat, maar ook verstandig klonk. Ik doel op de ontboezeming
op bladzijde 18. Daar wordt gezegd dat de tijd nu rijp is voor een beslissing,
omdat de verschillen te gering en de belangen te groot zijn om nog langer
te aarzelen. Vervolgens wijzen zij op het gevaar dat nu dreigt, namelijk dat
elke deelnemer aan de discussie overtuigd raakt door de vaak met het laatste
onderzoek gestaafde opvatting van de ander. Ik laat nu maar in het midden
of dit moet worden opgevat als een ontboezeming en uiting van zelfkennis of
als een blijk van diep inzicht in de wisselvalligheid van parlementaire standpunten.
Belangrijker is, dat deze constatering een juiste is. De knoop moet inderdaad
een keer worden doorgehakt.
 
 Ondertussen zullen ook de bewindslieden niet ontkennen, dat de tot nu
toe gevoerde schriftelijke gedachtenwisseling een zinnige is geweest. Was
immers al in een veel eerder stadium het voorstel in stemming gebracht, dan
tobde de regering nu vermoedelijk met de uitvoering van een registratiesysteem,
waar op het moment dat ik dit schreef en de heer Lansink nog niet had gehoord,
niemand meer aan wil. Snelheid van wetgeving mag een goede zaak zijn, maar
een grondige gedachtenwisseling is soms nodig om een produkt van wetgeving
goed te laten rijpen. Tegenover de heer Lansink zeg ik dat dit ook voor amendementen
geldt. Zijn verzoek aan de ministers om te overwegen, zijn amendement aan
de Raad van State voor te leggen, ondersteun ik dan ook van harte. Die gedachtenwisseling
heeft zich overigens bepaald niet in een isolement voltrokken. Gedurende het
hele proces van voorbereiding hebben ons vele belangstellenden en belanghebbenden
met grote volharding benaderd met veelal constructieve kritiek. Veel daarvan
is terug te vinden in de stukken, zodat ik mij in mijn bijdrage
zoveel mogelijk kan en wil beperken tot het wetsvoorstel dat nu voorligt.
 
 Ik merk op, dat ons allereerst enige bescheidenheid past. Orgaandonatie
is in de eerste plaats een zaak van artsen, patiënten en overige direct
betrokkenen. Wij hebben inmiddels te maken met een gegroeide en veelszins
geaccepteerde praktijk. De wetgever formaliseert slechts een ordening die
in de praktijk reeds in veel opzichten aanwezig is, en wel met het oog op
de rechtszekerheid. Hoe belangrijk dat op zichzelf ook is, veel groter is
de bijdrage van de wetgever niet. Aanvankelijk werd nog gedacht dat men een
wet kon maken die als zodanig een grote stimulans kan zijn voor het beschikbaar
komen van organen, maar de regeling die thans voorligt, is weinig meer dan
een lex specialis van de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst.
Evenals die wet beoogt ook de Wet op de orgaandonatie een wettelijke steun
te geven aan het vertrouwen dat patiënten moeten hebben in hun artsen.
Dat is in het algemeen al zo, maar dat geldt zeker bij orgaandonatie.
 
 Rechtszekerheid mag een belangrijke zaak zijn, maar het lost natuurlijk
niet het probleem op waar veel verenigingen, stichtingen en individuele personen
ons de afgelopen jaren over hebben benaderd, namelijk het bestaan van wachtlijsten
als gevolg van het te weinig beschikbaar komen van bepaalde organen. In de
memorie van antwoord wordt op bladzijde 36 echter gemeld, dat er niet zozeer
een tekort aan donoren zou zijn, maar dat er sprake is van inefficiënt
gebruik van beschikbare donoren. Die opmerking kwam ik elders in de stukken
niet meer tegen, maar bij herlezing trof zij mij toch wel. Dat zou het knelpunt
zijn. Is dat volgens de bewindslieden werkelijk het geval? Ook nu nog? Ik
kan het moeilijk geloven.
 
 Een andere oorzaak – en de regering is daar in de stukken duidelijk
over – is de zekere terughoudendheid en soms het gebrek aan professionaliteit
bij artsen in situaties waarin het vragen van een orgaandonatie mogelijk is.
Ik moet bekennen dat ook dit beeld mij wat heeft verrast. Waarom die aarzeling
om een vraag te stellen die levensreddend kan zijn voor andere patiënten?
Ik heb er geen sluitende verklaring voor. Misschien heeft een van de bewindslieden
die wel.
 
 Het zal een zegen zijn wanneer dit wetsvoorstel de soms wat scheef getrokken
beeldvorming rond orgaandonatie kan rechttrekken. Helemaal lukken zal dit
waarschijnlijk nooit. Daarvoor is de zaak te geladen en te emotioneel. Dat
blijkt ook wel uit de vele onderzoeken die zichtbaar maken dat veel mensen
weliswaar positief staan tegenover orgaandonatie, maar niet de stap willen
of durven zetten tot het zelf nemen van een codicil. Dat hoeft niet te verbazen,
want het is eigen aan de mens dat hij het bewustzijn van zijn sterfelijkheid
wegdrukt. Dat is begrijpelijk, want de dood hoort niet bij het leven. Het
is een vloek, een straf. Maar de dood is ook niet het einde. Er is een leven
in eeuwigheid, een oordeel over ons leven en daaraan voorafgaand, een kiezen
voor of tegen de God van alle leven, die op Zijn beurt soeverein kiest. Als
dat besef er is, groeit ook de ruimte voor het inzicht in de relativiteit
van onze lichamelijkheid. Het is een geschenk en tegelijk een gave, die ook
ten nutte van de naaste kan worden gebruikt. Ik meen dan ook dat in algemene
zin de aanvaardbaarheid van orgaandonatie is gegrond in het gebod van de naastenliefde.
Wij moeten doen wat goed is voor alle mensen en barmhartig zijn. Het is zelfs
geoorloofd, ons leven in te zetten voor onze naaste. Ik meen dat het morele
appel dat uitgaat van het gebod van de naastenliefde dieper en verder gaat
dan het begrip altruïsme dat een enkele keer in de stukken wordt gebruikt.
 
 Het gaat er immers niet slechts om dat het afstaan van een orgaan een
nobele daad kan zijn, maar dat het ook moreel geboden kan zijn. Mensen leven
immers wezenlijk sociaal. Wat wij hebben, is niet alleen van onszelf, maar
ook voor de naaste. Niets in deze geschapen wereld is absoluut, noch het eigendom
van goederen, noch zelfs ons lichaam. Het is er ook voor de ander. Zo is bijvoorbeeld
onze seksualiteit aangelegd op het delen met een ander.
 
 Met het zelfbeschikkingsrecht, een begrip dat door de stukken rondtolt,
kom ik dan ook niet zover. Het zegt immers niets over de inhoud van het beschikken.
Artikel 11 van de Grondwet fundeert dan ook niet het zelfbeschikkingsrecht
over de menselijke autonomie, maar creëert een vrije sfeer tegenover
eventueel handelen van de overheid of van anderen. Het is vervolgens die vrijheid
die weer verantwoordelijkheid schept. Ook een verantwoordelijkheid voor de
overheid die ingevolge artikel 22 van de Grondwet tot taak heeft, de volksgezondheid
te bevorderen. Welnu, daarbij behoort ook dat zij het afstaan van organen
voor donatie mag stimuleren. Zij mag dus niet solidariteit afdwingen, zoals
in de nota naar aanleiding van het eindverslag door de bewindslieden terecht
wordt opgemerkt als zij het zogenaamde bezwaarsysteem definitief afwijzen.
 
 Voorzitter! Ik heb na alles wat over de verschillende systemen in de stukken
reeds is gezegd niet zoveel meer toe te voegen. Mijn fractie kiest voor het
zogenaamde toestemmingssysteem dat nu ook uitgangspunt van de wettelijke regeling
is geworden. Daarmee wil ik overigens niet gezegd hebben dat het zogenaamde
instemmingssysteem principieel ontoelaatbaar zou zijn. Voor de toekomst zou
ik die mogelijkheid open willen houden. Artikel 11 van de Grondwet laat ons
immers vrij in de keuzen van het systeem.
 
 Opmerkenswaardig vond ik de opmerking op bladzijde 27 van de memorie van
antwoord, dat het in de Nederlandse situatie meer dan in sommige andere landen
niet goed denkbaar is dat een arts eigenmachtig besluit tot het wegnemen van
organen indien de overledene zelf zijn wil niet heeft kenbaar gemaakt. Ik
vond dat een interessante ontboezeming. Niet allerlei juridische en praktische
spitsvondigheden geven tenslotte de doorslag, maar onze volksaard. Ik zal
deze niet tegenspreken. Wij zullen het ermee moeten doen.
 
 De invoering van een centraal register is een van de zaken die in de aanloop
tot de plenaire behandeling van het wetsvoorstel is gesneuveld, althans in
de ijskast is gezet. Aan deze beslissing lag een advies van de werkgroep registratie
orgaandonatie ten grondslag. Ik moet zeggen dat ik niet in alle opzichten
overtuigd ben of was door dat advies. Zo wordt bijvoorbeeld geconstateerd
dat bij beroepsbeoefenaren niet veel belangstelling voor de registratie bestaat.
Dat mag thans waar zijn, maar dit zou natuurlijk moeten en
kunnen veranderen.
 
 Een belangrijk punt bij de afwijzing van een centraal register lijkt ook
te zijn de te verwachten kosten. Dat argument komt voortdurend terug. In de
nadere memorie van antwoord wordt op bladzijde 26 daarover onder meer opgemerkt
dat de besparingen in de kosten van de zorg naar verwachting niet zullen opwegen
tegen de aan de invoering verbonden kosten. Wil de minister van Volksgezondheid
hierop nog eens dieper ingaan? Immers, als dit een valide argument is –
het raakt ook het amendement van collega Lansink – dan zal het dat ook
in de toekomst zijn. Wij kunnen het register derhalve geheel afschrijven.
Zover ben ik nog niet en blijkens de stukken is de regering ook nog niet zover.
Wie heeft overigens ooit beweerd dat een registratie met het oog op orgaandonatie
zou moeten leiden tot besparingen in de kosten van de zorg?
 
 De registratie mag dan voorlopig van de baan zijn, het is een goede zaak
dat deze bewindslieden op een ander punt definitief een knoop hebben doorgehakt
door in de wet verplicht te stellen dat ziekenhuizen een protocol moeten hebben
waarin onder meer afspraken worden vastgelegd over de wijze waarop ingeval
van overlijden met het oog op orgaandonatie moet worden gehandeld. Mijn fractie
heeft daarom bij herhaling gevraagd, evenals vele andere fracties, maar de
weigerachtigheid van het vorige kabinet op dit punt was erg weinig overtuigend.
Daarin is nu gelukkig verandering gekomen. Dat maakt een volgende stap weer
beter mogelijk. Ik doel op het Amerikaanse "required request"-systeem dat
in de stukken verscheidene malen wordt genoemd, in het bijzonder door de CDA-fractie.
Met dit systeem is een arts verplicht, in alle gevallen nabestaanden toestemming
voor orgaandonatie te vragen. Zijn de bewindslieden het met mij eens dat door
de wettelijke verplichtstelling van een protocol voor ziekenhuizen dit Amerikaanse
systeem weer een stap dichterbij is gebracht? Ik denk het wel. Zijn zij bereid,
het protocol zo te redigeren dat over een aantal jaren de basis is gelegd
voor een mogelijke introductie van deze verdergaande stap? Ik meen dat er
alle reden is, daarnaar goed te kijken omdat een dergelijk systeem ook als
een alternatief kan gelden voor welke vorm van registratie dan ook. De eerlijkheid
gebiedt namelijk te erkennen dat de gebleken weerstand tegen een vorm van
registratie zo groot is dat de gehele gedachte vermoedelijk voorlopig van
de baan is, zoals ik al eerder opmerkte. Dat verplicht ons derhalve naar andere
wegen te zoeken en het Amerikaanse systeem is zo'n weg. Graag een reactie.
 
 Ook moet de komende jaren meer systematisch worden gezocht naar mogelijkheden
om het dragen van een codicil te bevorderen. In de stukken wordt bijvoorbeeld
niet negatief gesproken over het Canadese systeem van het met het rijbewijs
verbonden codicil. Is de regering bereid om ook op deze weg verder onderzoek
te laten verrichten?
 
 Dit deel van mijn betoog rond ik af met de opmerking dat ik de weigerachtigheid
van zowel de vorige als deze bewindslieden om in de wet een evaluatiebepaling
op te nemen, niet begrijp en nog minder bewonder. Dat er na een aantal jaren
een evaluatie zal moeten plaatsvinden omdat er nog zoveel open einden en nieuwe
mogelijkheden zijn, wordt door niemand betwist, ook niet door de bewindslieden.
Welnu, wat is er dan op tegen om op dit punt een van de aanbevelingen van
de commissie-Deetman te volgen, namelijk om in de wet zelf een evaluatiebepaling
op te nemen? Ik waardeer het dan ook dat collega Lansink op dit punt een amendement
heeft voorgesteld.
 
 Een opvallend onderdeel van de wet is artikel 13, het artikel betreffende
het wettelijk vastleggen van criteria voor het vaststellen van de dood, inclusief
een definitie van wat onder hersendood moet worden verstaan. Het is natuurlijk
verheugend dat over de inhoud van omschrijving en criteria een zeer brede
consensus mogelijk is. De bewindslieden zullen het mij vergunnen dat ik de
wens uitspreek dat zulks ook nog eens mogelijk zal zijn bij het vaststellen
van het begin van leven: na de conceptie. Over de zaak zelf wil ik evenwel
de bestaande consensus niet verbreken, maar wel is bij mij de twijfel gaan
groeien over de noodzaak van een vaststelling bij wet. In de memorie van toelichting
wordt nog gezegd dat de inhoud van de criteria een medische aangelegenheid
is, waar de wetgever niet in moet treden, omdat het nimmer wenselijk is bevonden
om criteria voor het vaststellen van de dood wettelijk vast te leggen. Welnu,
juist omdat er zo'n brede consensus en derhalve weinig ruimte voor twijfel
is en omdat het een medische aangelegenheid is, lijkt mij voor dit oorspronkelijke
uitgangspunt nog altijd veel te zeggen. In een later stadium van de schriftelijke
voorbereiding heeft de regering het advies van prof. Schalken gevolgd om een
en ander in de wet op te nemen. In dat advies wordt weliswaar wettelijke vastlegging
bepleit, maar specifieke en aan de wetgeving ontleende, overtuigende argumenten
ontbreken. Het enige argument schijnt te zijn dat vastlegging in de wet de
twijfel kan wegnemen bij mensen die donatie overwegen. Ik erken dat het wegnemen
van die twijfel belangrijk is, maar moet de wetgever dat doen?
 
 Daar komt nog iets bij. Artikel 13 is inmiddels al weer enkele malen gewijzigd,
nog onlangs na binnenkomst van het interimadvies "hersendoodcriteria" van
een commissie van de Gezondheidsraad. In de laatste nota van wijziging hebben
de bewindslieden positief op dit advies gereageerd, overigens zonder dat de
uitgewerkte tekst van de commissie met zoveel woorden is overgenomen. Zeg
ik teveel als ik veronderstel dat ook in de toekomst aan de thans voorliggende
tekst vermoedelijk weer geschaafd zal worden? Zo ja, is het dan niet verstandiger
een en ander bij AMvB te regelen? Graag een reactie van de regering.
 
 Vervolgens leg ik de bewindslieden nog enkele vragen over de wettekst
voor. Blijkens bladzijde 12 van de memorie van antwoord is er geen bezwaar
tegen dat mensen uit vrije wil organen ter beschikking stellen voor wetenschappelijk
onderzoek of voor bepaalde farmaceutische doeleinden, dan wel voor verwerking
in medische hulpmiddelen, als het maar niet commercieel wordt. Mijn vraag
is nu of de wettekst wel voldoende is toegesneden op deze donatie voor specifieke
doeleinden. De wet bevat immers een gesloten systeem in die zin, dat alle
donororganen worden gemeld bij een orgaancentrum, dat vervolgens aanwijst
wie voor implantatie in aanmerking komt, zie artikel 16. Is werkelijk beoogd
dat donatie uit vrije wil voor de eerder genoemde specifieke doeleinden altijd
via een orgaancentrum loopt? Het lijkt mij van niet, maar
de wettekst dwingt daar wel toe, althans voor zover ik het kan zien. Moeten
de ontvangende wetenschappers of farmaceutische bedrijven de hen toegewezen
organen derhalve altijd betrekken bij een orgaancentrum? Kan het dan ook voorkomen
dat een orgaancentrum een orgaan ontvangt of aangemeld krijgt dat het zelf
dringend nodig heeft voor iemand in levensgevaar, maar ingevolge afspraken
met lede ogen moet aanzien dat het verplicht is het orgaan ter beschikking
van bijvoorbeeld een wetenschapper te stellen? Zal dat geen spanning oproepen?
Graag op dit punt een verduidelijking.
 
 Nu bevat de wet blijkens de stukken de mogelijkheid om bij AMvB bepaalde
bestemmingen uit te sluiten. Ik neem aan dat het dan gaat om de AMvB die is
vermeld in het derde lid van artikel 16. Helemaal duidelijk is dit niet. Verdient
het geen aanbeveling om dit wettelijke recht van uitsluiting vast te leggen
in een meer zelfstandige bepaling? Het eventueel gebruik maken van dit recht
is immers vrij ingrijpend. De wettelijke grondslag daarvoor moet dan ook duidelijk
en gemakkelijk traceerbaar zijn. Dat is het nu mijns inziens niet.
 
 Veel aandacht is in de stukken gegeven aan de positie van meerderjarige
onbekwamen en minderjarigen als het gaat om de verwijdering bij leven van
een orgaan. Hier is het moeilijk scherpe en in alle opzichten bevredigende
grenzen te trekken. Ik acht het van belang dat de wettelijke bepalingen, zoals
zij nu luiden, geen enkele vorm van donatiedwang bevatten, maar slechts een
nauw omlijnde ruimte om ook bij deze personen verwijdering van organen bij
leven mogelijk te maken. Ik heb, alles afwegende, tegen de voorliggende tekst
dan ook geen overwegende bezwaren. Wel wil ik de minister van Justitie vragen
nog eens uiteen te zetten wat op grond van deze wet precies moet en mag worden
verstaan onder een meerderjarige die niet in staat tot is tot een redelijke
waardering van zijn belangen. Is dat een rechtstoestand die altijd, los van
een concrete beslissing over de verwijdering van een orgaan, bij rechterlijke
uitspraak is vastgesteld? Heeft artikel 4 in gelijke mate betrekking op personen
met een ernstige psychische stoornis, dementerende ouderen en wellicht ook
patiënten die op grond van de Wet BOPZ zijn opgenomen in een psychiatrisch
ziekenhuis? In de memorie van antwoord, op bladzijde 34, las ik dat een meerderjarige
onbekwame niet in aanmerking komt als donor post mortem. Ook niet als zo iemand
voordat hij of zij onbekwaam werd, een codicil met toestemming had opgesteld?
Graag een antwoord op deze wat juridisch getinte vraag.
 
 Ik wil nog kort stilstaan bij de redactie van het derde lid van artikel
3. Daarin wordt donatie van een niet regenererend orgaan toegestaan, indien
de persoon ten behoeve van wie de verwijdering plaats zal vinden, in levensgevaar
verkeert en alleen donatie het gevaar kan afwenden. Het gaat mij om het begrip
"levensgevaar". Ik meen dat dit begrip te zwaar is voor de zaak die er mee
wordt aangeduid. In de praktijk spreken wij dan voornamelijk over een nierdonatie
bij leven. Volgens de regering, zo blijkt uit de stukken, is iemand met een
nierdialyse een persoon die in levensgevaar verkeert. Hoe zwaar en moeilijk
het leven van zo'n patiënt ook kan zijn, is dat niet te zwaar aangezet?
Is het niet beter om in plaats van levensgevaar te spreken over bijvoorbeeld
een ernstig gezondheidsrisico? Kan hier nog eens naar gekeken worden?
 
 Ook van redactionele aard, maar tevens principieel is nog het volgende.
In deze wet wordt in verschillende artikelen gesproken over het stoffelijk
overschot. Ik heb daar moeite mee. Het gaat in deze wet vrijwel altijd over
personen die nog maar net zijn overleden, van wie het gestorven lichaam nog
altijd een herkenbare identiteit heeft. Is het dan passend over een stoffelijk
overschot te spreken? Er is meer. Tot het hart van de christelijke leer en
levensovertuiging behoort ook het geloof in de opstanding uit de doden. Dat
mag nog veelszins een mysterie zijn en ook een tere zaak, het is ook een opstanding
naar het lichaam. Ook daarom spreken wij na overlijden niet over een stoffelijk
overschot. Ook in de Wet op de lijkbezorging wordt daar zo niet gesproken.
Ik zou het dan ook om redenen van redactionele fijngevoeligheid en om redenen
van aansluiting bij andere wetgeving beter vinden wanneer ook in deze wet
niet gesproken wordt over een stoffelijk overschot. Willen de bewindslieden
hier nog eens naar kijken?
 
 Vervolgens nog een tweetal losse eindjes. Deze wet sluit het ontvangen
van een orgaan in het buitenland niet uit. Nu weet een ieder dat in sommige
arme landen, India bijvoorbeeld, het soms voorkomt dat mensen om geld of soms
zelfs onder dwang organen afstaan, waardoor zij zelf ernstige gezondheidsschade
oplopen. Nu zal dit, zeker vanuit Nederland, niet altijd eenvoudig te voorkomen
zijn. Het zal ongetwijfeld ook niet vaak gebeuren. Begrijp ik de memorie van
antwoord echter goed – en daarom roer ik dit punt aan – dan is
het niet uitgesloten dat ziekenfondsen verplicht zijn zelfs dit soort transplantaties
te betalen. Het zal zelden voorkomen, maar als er één geval
bekend zal worden, voorspel ik dat het huis te klein zal zijn. Kortom, moeten
er niet garanties komen dat in elk geval betaling uitsluitend mogelijk zal
zijn als de orgaantransplantatie naar Nederlandse maatstaven de toets ter
kritiek kan doorstaan? Ik realiseer mij dat dit wellicht niet direct een wijziging
van deze wet vergt, maar ik zou dit toch onder de aandacht van de bewindslieden
willen brengen, zodat zij er misschien later nog eens op kunnen terugkomen.
 
 Ten slotte wil ik vragen wat thans de stand van zaken is met betrekking
tot het overleg met Eurotransplant over de toepassing van de criteria voor
urgentie van artikel 16.
 
 Ik rond af. Over de noodzaak van deze wet bestaat bij mijn fractie weinig
twijfel. Wij aanvaarden deze regeling in de verwachting dat in de nabije toekomst
een verdere aanscherping mogelijk zal zijn, gericht op een verder stimuleren
van de orgaandonatie. Dat zeker buiten de Kamer – en wellicht ook in
deze Kamer – niet iedereen tevreden is met dit produkt van wetgeving
is jammer, maar ook best begrijpelijk. Laat dat een stimulans blijven tot
verder nadenken.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Praten over de dood tijdens het leven is voor velen nog een
taboe. In het essay "Filosoferen is leren te sterven" besteedde De Montaigne
hier al uitgebreid aandacht aan: "Wat een dwaasheid om onszelf te kwellen
met angst voor het moment van de overgang naar de bevrijding van iedere
kwelling! Zoals onze geboorte voor ons de geboorte was van alle dingen, zo
zal onze dood de dood van alle dingen zijn. Daarom is het even dwaas om te
weeklagen over het feit dat we over honderd jaar niet zullen leven, als over
het feit dat we honderd jaar geleden nog niet in leven waren. De dood is het
begin van ander leven."
 
 De dood is het begin van ander leven en kàn het begin zijn van
voortgezet leven. Daarvan hadden ze in 1580 nog nauwelijks weet, maar anno
1995 hebben wij dat wel. Indien mensen bereid zijn om na hun overlijden organen
beschikbaar te stellen voor transplantatie, kunnen andere mensen verzekerd
zijn van een verlengd en mogelijk kwalitatief beter leven. Helaas moeten we
constateren dat er in Nederland nog steeds veel te weinig donoren zijn om
de behoefte aan organen te kunnen dekken. Volgens de Nierstichting, de nierpatiëntenvereniging
en allerlei onderzoeken stierven alleen al vorig jaar onnodig 81 personen
die op de wachtlijst stonden. Naar de mening van D66 moet hierin verandering
komen. Het taboe op de dood en op het nadenken over hoe om te gaan met het
lichaam nadat de geest dat heeft verlaten, lijkt in Nederland langzamerhand
te verdwijnen. Het is een ethisch en naar mijn mening bovenal persoonlijk
vraagstuk. Met alle respect voor de positie van nabestaanden, maar het antwoord
op de vraag hoe om te gaan met het lichaam van de overledene wordt primair
gegeven door de persoon in kwestie. D66 vindt dit een logische consequentie
van het zelfbeschikkingsrecht, dat in de gezondheidszorg een leidend beginsel
is.
 
 De Wet op de orgaandonatie zou in mijn ogen zodanig moeten zijn dat: 
 
 
 - iemand die donor wil zijn, dat zal zijn;
 
 
 - iemand die geen donor
wil zijn, dat niet zal zijn;
 
 
 - iemand die de beslissing wil overlaten
aan de nabestaanden, die mogelijkheid aangeeft.
 
 
 
 Ik stel voorop dat D66 respect heeft voor iedere eigen opvatting in deze
kwestie.
 
 De wet probeert drie zaken te regelen: 
 
 
 1. verhoging van het
aanbod van organen en de zorg voor een rechtvaardige verdeling;
 
 
 2.
het bieden van rechtszekerheid aan donoren;
 
 
 3. tegengaan van ongewenste
handel.
 
 
 
 Het is voor de D66-fractie de vraag of de wet wel aan de gestelde doelen
beantwoordt. In de huidige situatie is sprake van een schrijnend tekort aan
organen, zowel aan regenererende als aan niet-regenererende organen. Ruim
1600 mensen staan op de wachtlijst voor een niertransplantatie en ook voor
andere organen bestaan wachtlijsten. Vraag schept aanbod, is het niet goedschiks
dan wel kwaadschiks. De voortzetting van het huidige toestemmingssysteem,
zonder perspectief op verhoging van het goedschikse aanbod, kan kwaadschiks
aanbod in de hand werken. De PvdA had het daar al over. De Broodje Aap-verhalen
worden dan wellicht letterlijk, een beetje cynisch gezegd, Broodje van Kootje-verhalen.
Naar de mening van de D66-fractie biedt het huidige wetsvoorstel geen reëel
perspectief op het verhogen van het orgaanaanbod en ook niet echt op de versterking
van de rechtszekerheid.
 
 In het verlengde van het voorgaande gaat de absolute voorkeur van D66
uit naar, wat wordt genoemd, het volledige beslissysteem met een consultatieplicht.
Eigenlijk zou dat het mooiste zijn. Ik heb het rapport over centrale registratie
nog eens grondig bekeken en ik kom tot de conclusie dat het geenszins is uitgesloten
dat dit systeem niet nu al zou kunnen worden ingevoerd. Het grote voordeel
van dit systeem is dat iedereen kan laten vastleggen wat hij wil. Mensen kunnen
dan bijvoorbeeld expliciet zeggen dat zij de keuze aan een nabestaande overlaten,
niet zozeer omdat zij tegen orgaanuitname zijn, maar omdat zij vinden dat
nabestaanden met het verlies verder moeten leven en als zij daar meer moeite
mee hebben als de organen zijn uitgenomen, dan moeten zij de mogelijkheid
hebben om "nee" te zeggen tegen die uitname. Ook zijn er mensen die het gewoon
niet weten of willen weten en daarom de keuze maar aan nabestaanden overlaten.
 
 Doorslaggevend is echter of wij in Nederland bereid zijn, de kosten te
maken die nodig zijn om een effectieve centrale registratie op te zetten.
Je geld of je leven, lijkt hierin de centrale vraag. Centrale registratie
van bezwaren is te duur, zo werd een paar jaar geleden gezegd. Treffend vond
ik de passage in de brief van 6 augustus 1993 van de werkgroep registratie
orgaandonatie aan staatssecretaris Simons: "Het nut van een registratiesysteem
staat of valt natuurlijk met de respons van het publiek. Ondanks het feit
dat er enquêtes zijn gehouden die aanleiding geven tot enig optimisme,
zijn de meeste deskundigen pessimistisch." Dat is een mooie. In de praktijk
blijkt het dus wel mogelijk, maar de theoretici zeggen dat het niet kan.
 
 Even verder in de brief staat: "Bovendien bestaat er, zeker in Nederland,
een grote aversie tegen iedere vorm van registratie." Ook hierover ben ik
wat cynisch: het overweldigende succes van de Air Miles-actie bewijst in mijn
ogen exact het omgekeerde.
 
 Een prachtige redenering over de kosten is in hetzelfde rapport van de
werkgroep registratie orgaandonatie te lezen. Eerst wordt gesteld dat geen
nauwkeurige schatting van de kosten van invoering van een centraal systeem
kan worden gemaakt. Vervolgens zegt men dat een nauwkeurige schatting ook
geen zin heeft, omdat men in de beleidsmatige afweging adviseert, van een
centraal registratiesysteem af te zien. Ten slotte zegt men dat het, indien
toch tot centrale registratie wordt besloten, noodzakelijk is de berekening
van de kosten opnieuw te laten uitvoeren. Dat is net zoiets als op de vraag
wat een reis naar de Noordpool kost, te antwoorden: dat weten we niet precies
en dat hoeven we ook niet te weten, want we gaan er toch niet naartoe; als
wij er toch wel naartoe gaan, rekenen wij het alsnog precies uit. Ik vraag
de regering expliciet of zij ertoe bereid is, andermaal en dan gericht onderzoek
te laten verrichten naar de kosten van centrale registratie ten behoeve van
een volledig beslissysteem.
 
 Mocht de regering toch volhouden of ertoe besluiten dat een volledig beslissysteem
nu niet haalbaar is en zij dus ook geen onderzoek hiernaar wil verrichten,
dan komen wij toe aan de vraag welk systeem het dan wel moet worden. In de
schriftelijke voorbereiding heeft mijn fractie zich in eerste instantie sterk
gemaakt voor een bezwaarsysteem met een plicht tot consultatie van nabestaanden,
en in tweede instantie voor een instemmingssysteem, op grond van de kennelijk
toen in de maatschappij levende gedachten over de rol van
de nabestaanden en de toen bestaande meerderheid in deze Kamer. Ik zal nu
aangeven waarom mijn fractie een pleidooi voor onze eerste second-best-optie
houdt, te weten een bezwaarsysteem met een plicht tot consultatie van nabestaanden.
Hierin ziet men het overigens consistente pragmatisme van de doorzonwoning
D66: volkomen transparant.
 
 Ik doe het aan de hand van de discussie met de regering in de laatste
schriftelijke fase over het instemmingssysteem. Uiteindelijk verschillen de
twee systemen niet veel. Beide zijn een bezwaarsysteem met een centrale registratie,
waarin de nabestaanden een rol krijgen. De regering heeft in de nota naar
aanleiding van het eindverslag een uitvoerige reactie gegeven op de argumenten
die mijn fractie heeft aangevoerd voor invoering van een vorm van bezwaarsysteem.
Ik plaats er graag een paar kanttekeningen bij.
 
 Allereerst schrijft de regering dat zij een belangrijke rol aan de nabestaanden
toedeelt, omdat de samenleving dit belangrijk vindt. Als argument tegen het
instemmingssysteem, dat overigens overtuigend werd weerlegd, stelt de regering
dat nabestaanden in een instemmingssysteem anders dan in een toestemmingssysteem
gelegitimeerd zijn om het verwijderen van organen tegen te houden. De regering
zegt dus dat nabestaanden in een toestemmingssysteem niet gelegitimeerd zijn
om een positieve wilsbeschikking tegen te houden. Sterker nog, zoals ik de
wettekst nu lees, komen nabestaanden er helemaal niet aan te pas. Als er een
positief codicil wordt gevonden, hoeft de arts de nabestaanden hierover niet
te raadplegen, hooguit te informeren, maar ook dat staat niet in de wet. Hoe
verhoudt dit zich tot het standpunt van de regering dat nabestaanden in Nederland
zo'n belangrijke rol behoren te vervullen bij dit vraagstuk? Ik dacht overigens
dat ook in een toestemmingssysteem nabestaanden geconsulteerd worden als er
een codicil wordt gevonden bij een overledene. Graag krijg ik hierop een reactie.
 
 Een ander punt dat de regering probeert te weerleggen, is de stelling
van mijn fractie dat in een bezwaarsysteem in ieder geval degenen die bezwaar
hebben aangetekend, van orgaanuitname verschoond blijven, hetgeen niet gezegd
kan worden van het toestemmingssysteem. De regering stelt hiertegenover dat
dit weliswaar mogelijk is, maar dat een daadwerkelijk bezwaarde het risico
zelf kan reduceren door de nabestaanden van de bezwaren op de hoogte te brengen.
Uit onderzoek is gebleken dat maar liefst 30% van de nabestaanden toestemming
voor orgaandonatie zou geven, hoewel zij op de hoogte zijn van het bezwaar
van de overledene. Natuurlijk is op cijfers uit onderzoek altijd wat af te
dingen, maar een signaal geeft het wel, namelijk dat er nabestaanden zijn
die niet zozeer beslissen zoals de overledene het had gewild, maar meer zoals
zij zelf over orgaandonatie denken. Overigens komt het in de praktijk ook
voor dat een positief codicil wordt gevonden, maar dat de nabestaanden, met
alle respect voor hun gevoelens, hieraan voorbijgaan en toestemming weigeren.
Wat blijft er dan van het zelfbeschikkingsrecht over?
 
 Het argument van de regering dat bezwaarden in een toestemmingssysteem
het risico dat ten onrechte organen worden uitgenomen, zelf kunnen reduceren
door hun nabestaanden van hun bezwaar op de hoogte te stellen, geldt ook in
het bezwaarsysteem. Mensen kunnen toch aan hun familie laten weten, dat zij
zich niet hebben laten registreren, omdat zij graag hun organen willen afstaan
na het overlijden. Je zorgt alleen voor registratie als je daartegen bezwaar
hebt. De nabestaanden worden geconsulteerd bij het volgen van het door D66
voorgestelde systeem en dus kunnen zij de arts in dit geval dan positief antwoorden.
Ook op deze opmerking krijg ik graag een reactie.
 
 In de tweede plaats stelt de regering tegenover de stelling van mijn fractie –
ik doel nu op de stelling dat met een bezwaarsysteem in ieder geval degenen
die bezwaar hebben aangetekend, verschoond blijven van orgaanuitname –
dat een bezwaarde ook een negatief codicil bij zich kan dragen. Op dit punt
bijt het regeringsvoorstel zichzelf in de staart. In de nadere memorie van
antwoord geeft de regering namelijk aan: "Het feit dat in een dergelijk systeem
(bezwaar) van mensen wordt geëist dat zij iets ondernemen, willen zij
van het verwijderen van organen verschoond blijven, is inderdaad medebepalend
geweest voor de keuze van het voorgestelde systeem (toestemming)". In een
bezwaarsysteem moet een burger dus actief zijn om te bewerkstelligen dat geen
organen worden uitgenomen na zijn overlijden als hij dat niet wil. Met het
regeringsvoorstel is dat echter niet anders. In de wettekst staat dat je bezwaar
kunt aangeven op een codicil. Dus ook met het regeringsvoorstel moet iemand
die verschoond wil blijven van het verwijderen van organen wel degelijk in
actie komen. Als iemand dat heeft gedaan via een codicil, moet hij maar net
dat codicil bij zich hebben op het moment van overlijden. Het argument dat
je je bezwaar tijdens je leven aan je familie kunt meedelen, is ook niet waterdicht.
Ik zei het al: meer dan 30% van de potentiële nabestaanden zou toch toestemming
geven, ondanks het feit dat zij op de hoogte zijn van het bezwaar van de overledene.
Ik denk dan ook dat bezwaarden met een toestemmingssysteem weinig rechtszekerheid
hebben en dat die alleen daadwerkelijk gewaarborgd kan worden via centrale
registratie. Het werken met een bezwaarsysteem garandeert in ieder geval wel,
dat bij iedere burger die bezwaar heeft en die de moeite heeft genomen om
dit te laten registreren, nooit organen tegen zijn wil worden uitgenomen en
dat hij dus niet in zijn zelfbeschikkingsrecht wordt aangetast. Deze garantie
bestaat met het toestemmingssysteem niet en dit is voor D66 een doorslaggevend
argument om te kiezen voor het bezwaarsysteem. Het geen gevolg geven aan toestemming
voor orgaandonatie is, vanuit de optiek van de donor, minder zwaarwegend dan
het geen gevolg geven aan zijn bezwaar.
 
 Voorzitter! Als de meerderheid van deze Kamer voor het regeringsvoorstel
is, vraag ik de regering aan te geven op welke wijze burgers voldoende kenbaar
wordt gemaakt dat zij, als zij bezwaar hebben, niet kunnen volstaan met het
niet geven van toestemming, maar dat zij dus bezwaar moeten aantekenen op
hun codicil en dat zij dat altijd bij zich moeten dragen om te voorkomen dat
nabestaanden tegen hun wens in alsnog toestemming geven.
 
 Overigens, wordt met het toestemmingssysteem ook iedere burger persoonlijk
benaderd met een brief waarin wordt duidelijk gemaakt hoe het orgaandonatiesysteem
werkt? Dat lijkt mij van belang voor het appel dat rechtstreeks op burgers
 kan worden gedaan om vooral een codicil in te vullen. Voor
alle helderheid: ook met het bezwaarsysteem dient naar onze mening iedere
burger persoonlijk aangeschreven te worden. Anders voldoet het bezwaarsysteem
in onze ogen niet aan de waarborgen van voldoende rechtszekerheid voor de
bezwaarde.
 
 Voorts wil ik graag vernemen welke garanties er voor bezwaarden zijn dat
hun organen daadwerkelijk niet worden uitgenomen als bijvoorbeeld hun codicil
niet wordt gevonden. Dat is in de huidige praktijk vaak het geval. Er wordt
door artsen en verpleegkundige niet altijd naar gezocht, omdat maar zo weinig
mensen een codicil bij zich dragen. Die reden geeft men althans aan. Naar
mijn mening bestaat die garantie alleen als de bezwaren worden geregistreerd.
 
 In deze context klopt het verhaal van de regering in de begeleidende brief
bij de nota naar aanleiding van het eindverslag over de voorlichting niet
helemaal. De regering stelt: "Naarmate de varianten meer schuiven in de richting
van een bezwaarsysteem zal om het principe van zelfbeschikking voldoende recht
te doen er intensievere voorlichting moeten zijn over de mogelijkheid bezwaar
aan te tekenen. In die voorlichting wordt dan niet zozeer een beroep gedaan
op mensen om iets positiefs te doen en bewust te kiezen voor solidariteit,
maar zal de nadruk moeten liggen op informatie over de wijze waarop bezwaar
kan worden vastgelegd. De solidariteit die door de voorstanders daarvan aan
een bezwaarsysteem ten grondslag wordt gelegd is in feite dan ook een vorm
van afgedwongen solidariteit. Wij geven de voorkeur aan voorlichting waarin
juist wordt geappelleerd aan zelf te kiezen solidariteit met de zieke medemensen".
 
 Toen ik dit las, dacht ik: ja, voorlichting is zeer essentieel, hier heeft
de regering een goed argument. Daarna dacht ik: wat is eigenlijk het verschil?
Volgens het regeringsvoorstel moet je ook actief iets ondernemen als je bezwaar
hebt en dat zal dan ook zeer duidelijk en nadrukkelijk in de voorlichting
naar voren behoren te komen. Bij voorlichting op grond van het bezwaarsysteem
is dat niet anders. Daarnaast kun je bij voorlichting over een bezwaarsysteem
heel wel duidelijk appelleren aan de solidariteit met de zieke medemensen.
Een bezwaarsysteem kun je in mijn ogen ook heel positief brengen. De meeste
mensen in Nederland zijn namelijk voor orgaandonatie. Dat is gebleken. Het
aantal bezwaarden zal niet heel groot zijn en dus kun je de mensen ook benaderen
door te stellen dat als zij solidair willen zijn met orgaanbehoevende zieke
mensen, zij niets hoeven te ondernemen. Ik ben dan ook bij nader inzien niet
overtuigd door de redenering van de regering in dezen.
 
 Voorzitter! Ook ik erken dat het aanbod van organen niet geheel en alleen
afhankelijk is van het beslissysteem dat je invoert. Flankerend beleid is
absoluut van belang. Goede voorlichting naar burgers, maar vooral de wijze
waarop ziekenhuizen en artsen met orgaandonatie omgaan, zijn elementair voor
het beschikbaar komen van organen. Hier past een zorgvuldige attitude. Dat
er meer organen beschikbaar komen bij een bezwaarsysteem is op voorhand niet
hard te maken en de discussie over cijfers die in de schriftelijk stukken
is gevoerd, wil ik hier niet herhalen. Een feit is wel dat de voortzetting
van het huidige systeem weinig hoop geeft. Niet geschoten is altijd mis. Je
zult het in ieder geval nooit weten als je het bezwaarsysteem niet invoert.
Daarnaast is in mijn optiek de vraagpositie van de arts gunstiger dan in het
toestemmingssysteem. Bij het ontbreken van een geregistreerd bezwaar consulteert
de arts de nabestaanden. In een situatie van grote emotionele weerstand van
de nabestaanden zal nooit besloten worden tot orgaanuitname, maar wanneer
in het achterhoofd van de nabestaanden het feit meeweegt dat er door de overledene
nimmer officieel bezwaar is aangetekend, kan dat de kans op een positieve
attitude naar orgaanuitname vergemakkelijken c.q. vergroten.
 
 Mijnheer de voorzitter! Hoewel de regering de bepaling dat minderjarigen
vanaf 12 jaar ook toestemming kunnen geven voor orgaandonatie op verzoek van
de VVD- en de D66-fractie in de wettekst heeft opgenomen, waarvoor wij de
regering natuurlijk erkentelijk zijn, is mijn fractie van oordeel dat minderjarigen
vanaf 16 jaar, in lijn met de WGBO waar minderjarigen vanaf 16 jaar zelfstandig
een behandelingsovereenkomst kunnen aangaan, ook zelfstandig over orgaandonatie
moeten kunnen beslissen. Er hoeft dus niet expliciet in de wettekst te worden
opgenomen dat indien ouders bezwaar hebben tegen orgaanuitname, dit bezwaar
zou moeten worden gevolgd. Vanaf 16 jaar zou de regeling zo moeten zijn als
die welke geldt voor 18 jaar en ouder. Is de regering bereid, het wetsvoorstel
in die zin aan te passen?
 
 Met betrekking tot de meerderjarige wilsonbekwamen zou ik het commentaar
van het prof.dr. G.A. Lindeboom-instituut willen aanhalen. Daarin wordt gesteld
dat mensen tot elkaar staan in een relatie van onderlinge verbondenheid en
verantwoordelijkheid waarin vrijwel van iedereen op tal van momenten en manieren
een zekere opoffering wordt gevraagd van het eigen belang ten behoeve van
anderen. Omdat wilsonbekwame mensen ook in dat opzicht ten volle serieus moeten
worden genomen, moet ook van hen een bijdrage gevraagd kunnen worden. Bij
orgaandonatie na overlijden wordt echter niets van een wilsonbekwame meerderjarige
gevraagd. Hij kan uit zichzelf een codicil tekenen als hij dat graag zou willen.
Hij wordt tot niets verplicht. Graag krijg ik hierop een reactie van de ministers.
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn fractie blijft het moeilijk vinden dat preserverende
handelingen mogen worden verricht na het overlijden van de patiënt zonder
dat daarvoor toestemming via een codicil of via de nabestaanden is verleend
omdat daarmee voorbij wordt gegaan aan een zelfbeschikkingsrecht van overledenen.
Er is natuurlijk een praktisch probleem omdat er geen tijd verloren mag gaan
omdat anders de organen niet meer bruikbaar zijn. De regering heeft bij haar
belangenafweging het belang van de orgaanbehoevende zieke zwaarder laten wegen
dan het belang van de potentiële donor en zijn nabestaanden bij bescherming
van de lichamelijke integriteit na overlijden. Als er gekozen zou worden voor
een bezwaarsysteem dan wel een volledig beslissysteem, zouden wij dit probleem
in mindere mate hebben. In het bezwaarsysteem is het in ieder geval duidelijker
dan in het toestemmingssysteem waarbij geen codicil is gevonden, dat indien
geen bezwaar is aangetekend er ook geen aperte bezwaren zijn tegen orgaandonatie.
Als er geen positief codicil wordt gevonden, zou de overledene wel eens bezwaar
kunnen hebben. Desondanks zou de arts ervan uit mogen gaan, dat er in ieder
geval preserverende handelingen mogen worden verricht. Mijn fractie zal zich
niet verzetten tegen artikel 20, tweede lid, zoals het er nu ligt, maar in
onze ogen wordt het zelfbeschikkingsrecht meer gerespecteerd bij de invoering
van een bezwaarsysteem dan een volledig beslissysteem.
 
 Mijn fractie vindt het eigenlijk een vreemde zaak dat de overheid zelf
helemaal niet betrokken is c.q. toezicht heeft op de verdeling van organen.
Een doelstelling van het wetsvoorstel is een rechtvaardige verdeling van de
ter beschikking komende organen. De regering kan dit wel als een doelstelling
hanteren maar hoe kan zij beoordelen dat dit ook daadwerkelijk gebeurt? Op
welke wijze kan de regering eigenlijk controleren of Eurotransplant zich aan
de bepalingen uit de wet houdt? Is de regering niet met mij van mening dat
zij een verantwoordelijkheid draagt naar de burgers toe en dat zij dus naar
hen toe moet kunnen waarmaken dat de organen ook daadwerkelijk eerlijk verdeeld
worden? Het risico dat de transplanterende instellingen een zwaardere stem
zouden kunnen hebben in de verdeling van organen lijkt mij een onwenselijke
gedachte. De verdeling van organen ligt in private handen, namelijk bij Eurotransplant.
Het kan daar wat ons betreft wel blijven, maar is er niet een mogelijkheid
dat bijvoorbeeld een public private partnership wordt overwogen? Zou dat via
het onderhavige wetsvoorstel bereikt kunnen worden of moet dat op een andere
manier gebeuren? En in hoeverre wordt dit vraagstuk op het niveau van de Europese
Unie besproken?
 
 Mijnheer de voorzitter! In het bijzonder de PvdA heeft aanhoudend vragen
gesteld over de vergunningverlening. Ook heeft zij gevraagd of er geen mogelijkheid
in de wet moet worden geschapen dat ook andere voorschriften en beperkingen
dan in de wet genoemd aan de vergunningverlening kunnen worden verbonden.
Ik vind dat de regering daar erg terughoudend op heeft gereageerd en ik zie
eigenlijk niet goed in waarom. Het is toch eenvoudig om een bepaling in de
wet op te nemen dat bij AMvB nadere regels kunnen worden gesteld waaraan de
vergunningverlening moet worden verbonden? Nu staat er een limitatieve opsomming
in de wet. Als er andere inzichten ontstaan, moet dus de omslachtige langdurige
weg van een wetswijziging worden gevolgd. Zo wordt bijvoorbeeld in artikel
24 niets bepaald over de kwaliteitseisen die zouden moeten worden gesteld
aan een orgaan en de handelingen er omheen. Ook de aan orgaanbanken gestelde
eisen zijn hierin niet duidelijk. Er is een aanbeveling van de Raad van Europa
van 14 maart 1994 over orgaanbanken, waarin voorwaarden worden geformuleerd
met betrekking tot organisatorische en kwaliteitsaspecten waaraan orgaanbanken
moeten voldoen: "that tissue banks ensure that tissue be tested for transmittable
diseases, in compliance with the law and practice of the country concerned".
Ik vraag de regering hierop een reactie te geven. Ook vraag ik of zij bereid
is de wet aan te passen, opdat nadere regelstelling bijvoorbeeld via AMvB
mogelijk wordt.
 
 Over het onderwerp "hersendood" is uitvoerig gesproken in de stukken en
door voorgaande sprekers. Dat is ook niet zo vreemd, als je je bedenkt dat
er nogal wat wantrouwen en vrees bij het publiek over dit onderwerp bestaat.
Mensen zijn bijvoorbeeld bang dat zij te vroeg dood worden verklaard als zij
een codicil op zak dragen. Wij hebben er dan ook alle belang bij om ervoor
te zorgen dat dat wantrouwen en die vrees bij de bevolking worden weggenomen.
Anders vult immers niemand meer een codicil in en komt er geen orgaan beschikbaar.
Daarom zal voorlichting over dit onderwerp zeer zorgvuldig moeten geschieden,
maar dat kan weer niet los gezien worden van de wijze waarop wij hier met
zijn allen dit onderwerp in de wet willen regelen. Meerdere fracties hebben
in de stukken te kennen gegeven dat zij de doodsnorm in de wettekst zelve
wilden hebben. Dat is ook gebeurd, maar nu blijkt uit de nota naar aanleiding
van het eindverslag dat de minister zegt: het is niet reëel om te eisen
dat onder "dood" altijd verstaan wordt het volledig en onherstelbaar verlies
van de functie van de hersenen. Dat begrijp ik niet helemaal, want dit impliceert
dat de doodsnorm niet voor iedereen gelijk wordt gehanteerd. Dit zal het vertrouwen
bij de bevolking natuurlijk niet doen toenemen. De doodsnorm moet voor iedereen
gelijk zijn. Dit betekent niet – misschien dacht de minister dat ik
dat bedoelde – dat ook de diagnostische test waarmee de dood wordt vastgesteld
voor iedereen gelijk moet zijn. Het moet wel helder zijn dat voor iedereen
dezelfde doodsnorm wordt gehanteerd. Natuurlijk hoeft de minister niet aan
de Gezondheidsraad voor te schrijven wat in het protocol behoeft te komen,
maar het lijkt mij wenselijk dat zij in ieder geval hier nog eens uitspreekt
dat ook wat haar betreft voor iedereen dezelfde doodsnorm geldt.
 
 Een ander punt waarover nog wantrouwen bij de bevolking zou kunnen ontstaan,
is de vraag wat onder een volledig en onherstelbaar verlies van de hersenfuncties
moet worden verstaan. Met andere woorden, moet de diagnose "hersendood" uitsluiten
dat er nog enige hersenfunctie, bijvoorbeeld in de middenhersenen, kan zijn
of kan terugkeren? Moet er de grootst mogelijke zekerheid zijn dat iemand
hersendood is of mag er een onzekerheidsmarge in zitten? Mijn fractie is van
mening dat dit niet zozeer een uitspraak van de Gezondheidsraad behoeft, maar
van de minister. Moet bewezen worden dat alle hersenfuncties voorgoed onmogelijk
zijn geworden of mag er een kleine marge van onzekerheid bestaan? Mijn fractie
heeft een sterke voorkeur voor het eerste. Als een donor wordt dood verklaard
voordat er een volledig verlies van de hersenfunctie is, dan zijn er dus nog
cellen in leven waarvan wij niet weten welke consequenties dat heeft voor
de betrokkene. Dat lijkt mij niet aanvaardbaar. Ik hoor graag hierop nog het
oordeel van de minister, die met haar achtergrond daar zeker weg mee weet.
 
 Mijnheer de voorzitter! Tot slot heb ik nog een paar korte vragen. Wacht
de inwerkingtreding van de wet op de totstandkoming van het protocol? Is het
niet nakomen van het protocol strafbaar? Krijgt de Kamer het concept-protocol
voorgelegd en zal de minister het protocol verbindend verklaren, aangezien
nu in de wet staat "kan"? Ik sluit mij aan bij de door de heer Oudkerk naar
voren gebrachte opmerkingen over de problematiek van de levende donoren en
de risico-aansprakelijkheid, alsook bij zijn opmerking over
de invlechting van de Wet op de medische keuringen inzake de verzekerbaarheid
van iemand die een orgaan heeft afgestaan.
 
 Is de minister bereid, structurele financiering aan de stichting Orgaan-
en weefseldonorvoorlichting à ongeveer 1,5 mln. te garanderen? Klopt
het bericht dat deze stichting voor displays in de postkantoren moet betalen?
Zo ja, is de minister bereid, KPN te vragen of dit in het vervolg achterwege
kan blijven? Ik wacht met belangstelling de reactie van beide bewindslieden
af.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! De orgaantransplantatie zoals wij die nu kennen,
mag met recht een verworvenheid van deze eeuw worden genoemd. Naarmate de
mogelijkheden van orgaantransplantatie groeiden, werd de vraag pregnanter
of alles wat kon ook ethisch gezien wel verantwoord en geoorloofd was. Bij
het nu voorliggende wetsvoorstel hebben wij ons dan ook vragen van deze aard
te stellen. Dat mijn fractie zich ook bij deze afweging wil laten leiden door
Gods Woord mag voor niemand een geheim zijn. De Bijbel laat zien dat het geoorloofd
is zelfs het leven in te zetten voor de naaste. Welnu, dan is het als daad
van naastenliefde – van het meerdere naar het mindere geredeneerd –
stellig niet verkeerd iets van ons leven tot behoud van onze naaste te geven,
bijvoorbeeld door het afstaan van een orgaan.
 
 Overigens kent de wet een uitzondering, te weten de geslachtscellen. Mijn
fractie stemt in met deze beperking. Ik wil de minister vragen of er geen
aanleiding is, ook hersenweefsel uit te sluiten. De minister zal mijn aarzeling
op dat punt verstaan. Graag een reactie.
 
 Gelet op het voorgaande kan mijn fractie het toejuichen dat de aandacht
voor het afstaan van menselijke organen zich de laatste jaren in een toenemende
maatschappelijke belangstelling mag verheugen. Het gaat dan ook om een kwestie
waarmee iedereen vroeg of laat wordt geconfronteerd: zal ik sommige van mijn
organen na overlijden afstaan aan anderen? Dit blijft evenwel een persoonlijke
vraag, waarop het antwoord een heel persoonlijke zaak moet blijven.
 
 Idealiter dienen familie en vrienden op de hoogte te zijn van die persoonlijke
opvattingen ten aanzien van orgaandonatie. Echter, veelal schort het daaraan
nogal eens. Daarom is het goed dat de regering nu met een wetsvoorstel komt
dat de procedures rond de orgaandonatie regelt. Een zo gevoelig liggend onderwerp
als orgaandonatie, met de mogelijkheden tot misbruik, behoeft naar het oordeel
van mijn fractie inderdaad een wettelijk kader.
 
 Het tot stand komen van een wettelijke regeling in ons land heeft voordelen
in de zin van rechtszekerheid en duidelijkheid omtrent de bescherming van
fundamentele grondrechten van burgers. Verder kan goede en heldere wetgeving
een duidelijke invloed hebben op het beschikbaar komen van organen. Dit leid
ik af uit het gegeven, zie de nota naar aanleiding van het eindverslag, dat
er nogal wat mensen afzien van het invullen van een codicil om redenen van
angst voor misbruik.
 
 Sprekend over misbruik kom ik op het volgende. Hoewel het verheugend is
dat in India een wet van kracht is geworden waardoor het verboden is transplantaties
uit te voeren of organen te verwijderen voor commerciële doeleinden,
is daarmee het kwaad van de commercialiteit voorwaar niet uit de wereld gebannen.
Terecht merkt de regering op dat geen enkel land dit kwaad kan voorkomen,
maar dit laat desalniettemin ruimte voor de vraag of de regering optreedt
of voornemens is op te treden indien iemand zich in het buitenland laat helpen
met gebruikmaking van uit het commerciële circuit verkregen organen.
 
 De doelstellingen van het wetsvoorstel, namelijk het tegengaan van commercie,
het beginsel van de zelfbeschikking en verhoging van het aanbod van organen,
kunnen wij onderschrijven. Het kabinet heeft in de afweging tussen beide doelstellingen
voor het toestemmingsprincipe gekozen. Omdat deze keuze in de schriftelijke
voorbereiding een grote rol heeft gespeeld, wil ik allereerst uitgebreider
op dit punt ingaan.
 
 De regering heeft, ondanks grote maatschappelijke druk, het standpunt
van het vorige kabinet overgenomen. Dat wil zeggen dat het toestemmingssysteem
gehandhaafd wordt. Dat was allerminst vanzelfsprekend, omdat de PvdA-fractie
heeft laten doorschemeren, het niet te willen uitsluiten dat in ons land het
geen-bezwaarsysteem wordt ingevoerd, zij het mogelijkerwijs op termijn. Ook
de D66-fractie heeft in de schriftelijke bijdrage te kennen gegeven wel over
te willen gaan naar het wettelijk verankeren van het geen-bezwaarsysteem,
gekoppeld aan een op dat principe gebaseerde centrale registratie. De RPF-fractie
heeft daarentegen, hoewel zij de argumenten uiteraard goed heeft gewogen,
van meet af aan uit overtuiging voor het toestemmingssysteem gekozen omdat: 
 
 
 - zij zeer hecht aan zekerheid voor de betrokkene dat met zijn lichaam
na zijn overlijden niets zal gebeuren zonder dat daarvoor toestemming is verleend;
 
 
 - zo ondubbelzinnig duidelijk is wie toestemming kunnen geven;
 
 
 - er zekerheid voor de arts is, dat hij handelt conform de wil van degenen
aan wie de beslissing nadrukkelijk is voorbehouden;
 
 
 - nabestaanden
religieuze, emotionele en andere bezwaren kunnen wegen bij hun beslissing.
 
 
 
 Overigens besef ik terdege dat ook aan dit systeem de nodige nadelen kleven.
Ik denk dan met name aan het geringere aantal organen dat beschikbaar komt,
maar ook aan een ernstige zieke die onder grote psychische druk kan komen
te staan als hem vlak voor zijn dood om toestemming voor donatie wordt gevraagd
en de emotionele barrière voor artsen, zodat de donorvraag niet zelden
achterwege blijft.
 
 Dat alles laat onverlet dat ook een geen-bezwaarsysteem grote bezwaren
kent, waarvan voor ons de belangrijkste is dat het recht op lichamelijk integriteit,
een grondwettelijk recht, in gevaar dreigt te komen als geen expliciete toestemming
van de donor is vereist.
 
 Overigens worden beide stelsels meer tegenover elkaar gezet dan in werkelijkheid
het geval is. Ik wijs in dit verband op artikel 11. Daaruit blijkt dat een
van de voordelen van het toestemmingssysteem, namelijk dat niet tegen de wil
van de overledene organen kunnen worden uitgenomen, door het eerste lid van
artikel 11 alsnog kan wegvallen. Dus ook in het toestemmingssysteem is niet
echt sprake van het zogenaamde volledige beslissysteem. Wat is dan, als wij
dit alles wegen, nog het materiële verschil tussen het nu door de regering
gekozen toestemmings systeem en het zogenaamde instemmingssysteem,
zo vraag ik de minister.
 
 Mijn fractie is ronduit tegen het wederkerigheidsprincipe. Wij stellen
met genoegen vast dat de regering dit ook radicaal afwijst.
 
 In de schriftelijke voorbereiding heeft de RPF-fractie ervoor gepleit
om het Franse model te volgen. Wij kregen daarbij de sympathie van de PvdA-fractie.
De regering wijst in haar antwoord deze gedachte af. De minister meent dat
deze donaties niet "onnodig moeilijk of onmogelijk" moeten worden gemaakt,
maar juist waardering nodig hebben, omdat ze als vorm van altruïsme moeten
worden gezien. Ook veronderstelt de minister dat "een bijzondere emotionele
binding" bestaat tussen gever en orgaanontvanger.
 
 Ik stel voorop dat ik de intentie van de regering positief waardeer. Echter,
ziet de minister hier geen gevaar van een ingebouwde ontsnapping naar commerciële
praktijken? Hoe kan immers worden nagegaan of er zo'n binding bestaat? Is
het dan niet beter voor orgaandonatie bij leven uitsluitend bloedverwanten
en partner in aanmerking te laten komen? Wellicht is het denkbaar om, indien
uit altruïstische overwegingen anderen in aanmerking zouden komen, de
weg via de rechter open te stellen, zodat er een rem is op donatie uit commerciële
overwegingen. Ik krijg graag een reactie van de minister op dit punt. Kortheidshalve
sluit ik mij overigens aan bij de motivatie die de PvdA-fractie in het nader
voorlopig verslag en het eindverslag naar voren heeft gebracht. De minister
kan hieruit afleiden dat mijn fractie nog niet overtuigd is door de beantwoording.
 
 Het CDA gaf te kennen, ook zojuist weer, de uitsluiting van de groep van
anencefalen als orgaandonor te willen. Ik kan mij daar zeer wel wat bij voorstellen.
In de nadere memorie van antwoord gaat de regering in op deze zaak. Er wordt
weliswaar in juridische zin een antwoord gegeven, maar dat gaat naar mijn
idee langs de vraag of anencefalen kwetsbaarder zijn voor te verwerpen "gebruik"
dan andere minderjarigen. In ieder geval blijkt uit de argumentatie niet dat
deze vraag als zodanig voor de regering voldoende relevantie heeft om tot
aanpassing van de tekst over te gaan. Ik vind dat de minister zich, onder
andere door te verwijzen naar de redenering a contrario, te makkelijk afmaakt
van deze toch gevoelige kwestie. Immers, indien het uitnemen van organen moet
wachten totdat de hersendood is vastgesteld – dat moet gelet op de wettekst,
en daarmee zijn wij het ook eens – wordt lang, soms wekenlang, het leven
kunstmatig in stand gehouden, waarbij het enige doel dan is organen te behouden
en geen enkele handeling meer in het teken staat van belangenbehartiging van
de donor in kwestie. De heer Van der Vlies sprak in dat verband van een puur
mechanisch gebruik van menselijk leven. Daarbij komt dit heel dicht in de
buurt. Dat wordt door mijn fractie dan ook echt afgewezen. Wij vonden voor
deze opvatting nog zeer recent steun in het blad Pro vita humana van het NAV,
waarin de arts Van Laar over deze kwestie schrijft. Ik verzoek de ministers
daarop te willen ingaan.
 
 De regering is in de nadere memorie van antwoord ingegaan op de gevolgen
voor verzekeringen en de deels daarmee samenhangende kwestie van kans op werk.
De vraag is of een en ander niet in de wet zelf kan worden ingebracht. Met
andere woorden: kan in dit wetsvoorstel wellicht duidelijker tot uiting worden
gebracht dat beenmerg- en nierdonaties voor de donor geen onevenredig groot
te voorzien maatschappelijk en materieel nadeel en risico mogen inhouden?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ten aanzien van de orgaandonatie bij leven bij
meerderjarige onbekwamen wordt het volgens dit wetsvoorstel mogelijk dat deze
groep onder strenge voorwaarden regenererende organen afstaat. Volgens de
regering zou donatie bij deze groep een uitzondering zijn. In de praktijk
komt het alleen neer op beenmergdonatie als enige vorm van donatie. De regering
acht het mogelijk en gewenst dat in de toekomst door de medische wetenschap
nieuwe vormen van transplantatie van delen van organen worden ontwikkeld,
die binnen de randvoorwaarden kunnen worden toegepast.
 
 De PvdA wil bij wilsonbekwame meerderjarigen en bij kinderen onder de
12 jaar de donatie uitsluitend beperken tot beenmergdonatie. Mijn fractie
sloot zich aan bij deze zienswijze. Hoewel mijn fractie gevoelig is voor de
argumenten van de regering inzake proportionaliteit en het feit dat het moet
gaan om een zeer naast familielid dat op een andere wijze niet geholpen kan
worden, vond zij het argument van emancipatie voor deze groep een gezocht
en allerminst steekhoudend argument.
 
 Ik dank de minister dan ook voor de nadere uiteenzetting in de nota naar
aanleiding van het eindverslag. Echter, er moet wel gezegd worden dat het
stuk van het prof.dr. G.A. Lindeboom-instituut niet gaat over orgaandonatie
maar over medische experimenten en dat de conclusie die de regering verbindt
aan genoemd stuk haaks staat op de gevolgtrekking die het Lindeboom-instituut
maakt. Het Lindeboom-instituut rondt in genoemd stuk af met de opmerking,
die de regering – al dan niet met opzet – achterwege laat, namelijk:
"Wij zouden dan ook willen voorstellen de formuleringen van de uitzonderingen
waarbinnen wilsonbekwamen aan medische experimenten onderworpen mogen worden
aan te scherpen, teneinde de wettelijke bescherming van hun lichamelijke en
psychische integriteit zo goed mogelijk te verzekeren."
 
 Dat lijkt mij een nogal wezenlijk verschil. Overigens blijft ook bij het
standpunt van de regering de toetsbaarheid van de criteria een kwetsbaar punt.
Kan de minister op een en ander nader ingaan?
 
 Mijnheer de voorzitter! Een belangrijke doelstelling van het wetsvoorstel
is de verhoging van het orgaanaanbod. Ik ondersteun dat streven. Echter, met
de keuze van de regering voor het toestemmingssysteem blijkt dat het aanbod
niet tegen elke prijs mag worden vergroot. Ik waardeer deze opstelling.
 
 Bij nader inzien heeft de regering toch afgezien van een donorregister.
Hoewel technisch wel uitvoerbaar zouden de hoge kosten een belemmering zijn.
Ik deel overigens de mening die de heer Van Middelkoop op dit punt heeft gegeven:
die kosten waren nooit een doelstelling. Bovendien leeft de vraag of de respons
zou stijgen. Mijn fractie betreurt deze naar het schijnt voor dit moment onontkoombare
conclusie. Het vormde immers een belangrijk onderdeel van het oorspronkelijke
wetsvoorstel.
 
 De tweede nota van wijziging houdt de facultatieve mogelijkheid open om
te zijner tijd wel over te gaan tot centrale registratie.
Wat moet er veranderen wil de aarzeling van de regering op dit punt alsnog
overwonnen worden? Zijn de gegevens die aan de kosten/baten-analyse ten grondslag
liggen multi-interpretabel of zijn daarin wijzigingen te verwachten?
 
 Mijnheer de voorzitter! In de nadere memorie van antwoord en de nota naar
aanleiding van het eindverslag wordt opnieuw benadrukt dat een continue voorlichtingsinspanning
door de invoering van de Wet op de orgaandonatie nodig zal zijn. In de brief
van 24 november jl. schrijft de minister dat zij het van belang acht dat "zoveel
mogelijk" wordt gedaan om artsen en bevolking op "positieve wijze" via "adequate
voorlichting" te beïnvloeden. "Daarom zal vooral rond het tijdstip van
de inwerkingtreding van de wet een extra impuls aan de voorlichting worden
gegeven", aldus de minister. Wil de minister hier meer over meedelen?
 
 Over het rendement van voorlichting door de overheid wordt niet door iedereen
positief geoordeeld. De Algemene Rekenkamer liet zich hierover al eens in
zeer negatieve termen uit. Ik betreur het dat er geen criteria over de gewenste
effecten, de aard – jawel, ook de aard – en de omvang van deze
voorlichtingsinspanning geformuleerd worden.
 
 Bij de toewijzing van een orgaan is een positief element dat met name
rekening wordt gehouden met de medische urgentie. Is de regering bereid om
bij een evaluatie – bijvoorbeeld na twee of drie jaar – met name
het effect met betrekking tot dat punt na invoering van het wetsvoorstel in
beeld te brengen?
 
 Mijnheer de voorzitter! De dood moet door een arts worden vastgesteld.
Deze arts moet een verklaring opstellen. Mag ik dit verstaan als controleerbare
verslaglegging van de gevolgde procedure bij de doodsdiagnose?
 
 Als het gaat om de zorgvuldigheidseisen bij lijkschouw en vaststellen
van de dood krijgt de Gezondheidsraad een zeer autonome positie. In het Franse
model wordt bij de doodsconstatering een methode gevolgd, waarbij het primaat
duidelijker bij de minister blijft. Is de minister van oordeel dat de overheidsverantwoordelijkheid
bij het vaststellen van de dood, zoals dat krachtens artikel 3, lid a, geldt,
wel voldoende tot uitdrukking komt en datgene is wat wij wensen? De Gezondheidsraad
neemt in het onderhavige wetsvoorstel immers het voortouw en het is maar de
vraag of dit de juiste keuze is.
 
 Het zal duidelijk zijn dat het vaststellen van de dood goed en controleerbaar
geregeld moet zijn, om meerdere redenen. Het zal natuurlijk van betekenis
zijn om een vergroting van het vertrouwen bij de bevolking te bewerkstelligen,
alsmede een vermindering van de angst bij mensen ten aanzien van het zich
beschikbaar stellen voor orgaandonatie. Deze wet moet immers ook bijdragen
aan een substantiële vergroting van het aanbod van organen. Dit kan alleen
als het vaststellen van de dood vertrouwenwekkend is geregeld.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik maak nog een opmerking bij artikel 15 van de
wet, waarin sprake is van "niet natuurlijke doodsoorzaak". Wij hebben het
hier dus ook over gevallen van euthanasie of hulp bij zelfdoding. Is in die
gevallen toestemming van de officier van justitie vereist? Ik constateer hier
slechts tot welke merkwaardige gevolgen de euthanasieregeling die op dit moment
geldt, ook bij dit dossier kan leiden.
 
 De verplichte invoering van een protocol voor elk ziekenhuis verdient
waardering. De regering ziet niet veel meer waarde in de verplichting om nabestaanden
te raadplegen, omdat dit de alertheid van artsen op orgaandonatie niet zou
bevorderen. Maar bij een verplichtend karakter van een protocol kan toch niet
alleen worden gekeken naar de vraag of de overledene een donor had kunnen
zijn, maar zal toch ook de kwestie van de toestemming van nabestaanden de
aandacht moeten hebben? Daarbij rijst opnieuw de vraag – ik leg haar
maar in alle eerlijkheid hier voor – naar de materiële verschillen
met het hiervoor al genoemde instemmingssysteem. Ik vraag de minister overigens
of de inspectie bij het niet nakomen van het protocol corrigerende maatregelen
zal toepassen. Graag ook op dit punt een reactie van de minister.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 21.55 uur tot 22.00 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Voorzitter! De mogelijkheid om menselijke organen te transplanteren is
een naoorlogse verworvenheid van de geneeskunst. De eerste niertransplantatie
werd in Nederland in 1966 verricht. Naarmate kennis en ervaring toenamen,
ontstonden er meer mogelijkheden, niet alleen om transplantatie vaker en beter
uit te voeren, maar ook om het aantal voor transplantatie in aanmerking komende
organen uit te breiden. Medisch-technologisch wordt transplantatie gezien
als een geaccepteerde medische behandeling, niet alleen in de medische wereld,
maar ook door patiënten. Dit zal impliciet een groei van de wachtlijsten
betekenen door de medische-indicatieverruiming en de stijgende verwachting
bij het publiek. Het inschakelen van de rechter om een transplantatie in binnen-
of buitenland af te dwingen, is geen unicum meer. In dit verband vraag ik
de regering of zij denkt, dat in de nabije toekomst bij een kwart van alle
chirurgische ingrepen op een of andere wijze cellen, weefsels of organen van
menselijke oorsprong zullen worden gebruikt.
 
 Orgaantransplantatie kent medische, ethische, juridische, levensbeschouwelijke,
maatschappelijke en organisatorische aspecten die om een wettelijke regeling
vragen. Plannen voor een wettelijke regeling bestaan al sinds 1969. Verschillende
moties hebben verschillende kabinetten aangespoord, met wetgeving te komen.
Bovendien zijn moties ingediend over voorlichtingscampagnes en het op ruime
schaal verspreiden van donorcodicillen.
 
 Alhoewel de Wet op de lijkbezorging uit 1869 nooit bedoeld kan zijn als
kader voor orgaantransplantatie, heeft de praktijk zich beholpen met deze
wet. Sinds de nieuwe Grondwet van 1983, waarin de onaantastbaarheid van het
menselijk lichaam als grondrecht is neergelegd, kon in juridisch opzicht orgaanuitname
alleen met toestemming van betrokkene plaatshebben. De praktijk, dat ook nabestaanden
beslisten bij afwezigheid van een donorcodicil, was eigenlijk niet in overeenstemming
met dit recht. In afwachting van de Wet op de orgaandonatie is in de nieuwe
Wet op de lijkbezorging van 1991 in artikel 72 een voorlopige regeling neergelegd.
In deze regeling wordt uitgegaan van de toestemming van de overledene. Indien
de overledene niet zelf toestemming heeft gegeven, beslissen
de nabestaanden. De bestaande praktijk, dat soms aan de bezwaren van nabestaanden
tegen orgaanuitname tegemoet wordt gekomen, terwijl er wel een donorcodicil
is, ontkent niet alleen het zelfbeschikkingsrecht van de donor, maar is ook
niet in overeenstemming met de Wet op de lijkbezorging.
 
 Over de noodzaak van regelgeving voor het bieden van rechtszekerheid is
volgens mij iedereen het eens. Mijn fractie waardeert het dan ook zeer, dat
wij vandaag het wetsvoorstel, ingediend door het kabinet-Lubbers III, na uitvoerige
schriftelijke rondes plenair kunnen behandelen. Ik hoop van harte dat het
in deze regeerperiode zal lukken, wetgeving in het Staatsblad te krijgen.
 
 Bijna iedereen waardeert de mogelijkheid van transplantatie. 21% van de
mensen heeft een codicil ingevuld, maar helaas draagt slechts een deel van
hen het codicil bij zich. Nu al is er een tekort aan donoren en het aantal
wachtenden zal toenemen. Kranten koppen "Doodgaan op een wachtlijst". Als
men deze zaken in aanmerking neemt, is het begrijpelijk dat de discussie over
dit wetsvoorstel zich toespitst op de vraag of met een ander beslissysteem
dan in het wetsvoorstel is neergelegd, meer organen ter beschikking komen.
Ik vind dat jammer. Alle deelnemers aan deze discussie onderkennen, dat het
transplantatievraagstuk naast het beslissysteem medische, ethische, juridische,
maatschappelijke en organisatorische aspecten bevat. Ik noem er enkele. Wanneer
treedt de dood in of is iemand dood? En wie stelt dit vast? Is orgaandonatie
door levende minderjarigen of meerderjarige wilsonbekwamen toelaatbaar? Welke
rechten en plichten hebben de arts, de donor en andere betrokkenen, en welke
heeft de ontvanger?
 
 In het weekend van 11 en 12 februari werden wij met de laatste vraag nog
eens geconfronteerd toen een in België geopereerde en verblijvende hartpatiënt
een totaal onbekende man aan zijn ziekbed kreeg die verklaarde, dat hij de
vader was van zijn donor en wel eens de persoon wilde zien die het hart van
zijn zoon had gekregen. De emoties hierbij laten zich raden.
 
 Hoe voorkom je echter handel in organen? Wij moeten niet denken dat dit
vraagstuk slechts voorkomt in het buitenland. Enige jaren geleden wilde iemand
uit Overijssel een handel in nieren beginnen. Onze wetgeving kende geen enkel
verbod op commerciële handel in organen. Het is goed dat het wetsvoorstel
al deze aspecten regelt en dat dit ook in de considerans van het wetsvoorstel
naar voren komt. Zie ik het goed dat in de considerans, waarin de doelstellingen
van het wetsvoorstel worden verwoord, geen volgorde is aangebracht in de belangrijkheid
van de daarin genoemde doelstellingen zoals de uitwerking van artikel 11 van
de Grondwet, een rechtvaardige verdeling van de geschikte organen en het voorkomen
van handel in organen?
 
 Over de reikwijdte van het wetsvoorstel merk ik op dat straks in de voorlichting
niet voldoende benadrukt kan worden wat dit wetsvoorstel niet regelt. Het
wetsvoorstel regelt niet de geslachtsceldonatie of de zeggenschap over lichaamsmateriaal,
bijvoorbeeld weefsel dat vrijkomt na geneeskundige behandeling. Het wetsvoorstel
regelt evenmin het transplanteren van dierlijke organen naar de mens, indien
dit al zou gebeuren. Het regelt ook niet het implanteren van de organen, hetgeen
met de huidige stand van de wetenschap een medische c.q. geneeskundige behandeling
betreft waarop vanaf 1 april de WGBO van toepassing is. Het aantal transplantaties
en de financiering daarvan worden via andere wetten geregeld. Het wetsvoorstel
regelt evenmin xenotransplantaties, dat wil zeggen transplantaties van niet-menselijk
weefsel bij de mens.
 
 Het wetsvoorstel regelt ook niet het geven van bloed. Wij kennen daarvoor
een aparte bloedtransfusiewet. Is overwogen deze specifieke bloedtransfusiewet
op te nemen in het onderhavige wetsvoorstel? Wat zijn de argumenten geweest
om dit niet te doen?
 
 Kunnen de bewindslieden een uitvoerige uiteenzetting geven over het al
dan niet bestaan van inconsistentie tussen de wetten en regels in de verschillende
transplantatiegebieden? In de Wet op de bloedtransfusie worden expliciete
doelstellingen genoemd, vooral de bescherming van de ontvangende patiënten
door waarborgen van de hoedanigheid van het te gebruiken bloed en zijn derivaten
alsmede het voldoen van bij bloedtransfusies te bezigen materialen aan eisen
van hoedanigheid.
 
 Aangezien de Wet op de bloedtransfusie zowel de donorbelangen als de belangen
van de patiënt behandelt en met name de optimale veiligheid van de patiënt
met strikte regels wordt ondersteund, meen ik te moeten concluderen dat de
Wet op de orgaandonatie alleen het verkrijgingsaspect behandelt. Opmerkelijk
is derhalve dat het wetsvoorstel Orgaandonatie op twee punten afwijkt van
de bloedtransfusiewet.
 
 Zo ontbreken eisen van hoedanigheid, terwijl van de overheid verwacht
mag worden dat zij toeziet op het oordeelkundig en veilig gebruik van organen
en weefsels. Waarom worden hieraan in deze wet geen eisen gesteld? Verder
merk ik op dat organen en weefsels die met een therapeutisch oogmerk uitgenomen
worden niet onder de werking van deze wet vallen, terwijl bij de bescherming
van de gezondheid de preventie tegen overdracht van ziekten zwaar weegt. Andere
hoedanigheden van het transplantaat kunnen echter ook van invloed zijn op
de gezondheidstoestand van de ontvanger. Zouden daaraan dan geen eisen gesteld
moeten worden?
 
 Dit brengt mij op de principiële vraag wat de reden is, in het wetsvoorstel
geen duidelijk onderscheid te maken tussen levende en niet-levende organen.
Het wetsvoorstel is min of meer geschreven met het oog op de donatie van levende
organen die zo schaars zijn vanwege een laag donoraanbod waardoor een eerlijke
verdeling van deze organen noodzakelijk is en alleen tot stand kan komen door
één orgaancentrum dat zowel zorgt voor de explantatie van de
organen als voor de verdeling over de patiënten die deze organen nodig
hebben.
 
 Is het niet zo dat de populatie van levende organen een geheel andere
is dan de populatie van niet-levende organen, zoals huid, bot en ander steunweefsel,
omdat hierbij in veel mindere mate sprake is van schaarste? Bovendien behoeft
er geen preservatie in het overleden lichaam plaats te vinden. Bij een dergelijk
onderscheid is het ook niet nodig, orgaancentrum en orgaanbank te scheiden.
De ervaring heeft juist geleerd dat dit niet nodig is. Als de gehele procedure
door een organisatie wordt verzorgd, komt het non-profit-beginsel
beter tot zijn recht en zal men bijvoorbeeld niet meer bot behoeven te verwijderen
dan de gebruiker nodig heeft. Wat echter minstens zo belangrijk is, is dat
de kans op infectie van niet-levende organen zo klein mogelijk gemaakt kan
worden als alle materiaal bij één instantie wordt ondergebracht.
 
 Ik neem ook aan dat de regering bekend is met de ontwikkeling dat bijvoorbeeld
verschillende orthopedische chirurgen in hun ziekenhuis een eigen botbank
hebben ingericht die gevuld wordt met heupkoppen van patiënten die een
totale heuparthroplastiek hebben ondergaan. Hoewel de beroepsvereniging wel
richtlijnen heeft uitgevaardigd, bestaat bij de naleving slechts de normale
medische aansprakelijkheid. Donaties van deze brokstukken vallen echter buiten
de werking van dit wetsvoorstel, dus gaarne een uiteenzetting hierover.
 
 Voorzitter! Alvorens specifieker op de inhoud van het wetsvoorstel in
te gaan zou ik de regering willen uitnodigen, het wetsvoorstel toch nog eens
te plaatsen in het internationale verband in het algemeen en in Europees verband
in het bijzonder. Daarbij doet zich een aantal vragen voor. Klopt het dat
er geen internationale regelingen zijn waaraan wij zijn gebonden? Bevat het
bio-ethiekverdrag artikelen die een verbod respectievelijk vervolging van
commerciële activiteiten mogelijk maken? Bevat dit verdrag strafbepalingen
en, zo ja, zijn die dan ongeveer gelijk aan, strenger of minder streng dan
artikel 30 uit het wetsvoorstel?
 
 In verband met de door mij gemaakte vergelijking met de Wet op de bloedtransfusie
stel ik nog de vraag, wat de stand van zaken is bij de ontwikkeling van de
Europese richtlijnen inzake serologische screening bij orgaandonoren. Een
voorbeeld van waar gebrek aan screening toe kan leiden, is de besmetting met
het hepatitis-B-virus van dertien harttransplantatiepatiënten tussen
1989 en 1994 in een academisch ziekenhuis. Is het juist dat de regering transplantatie
niet ziet als spoedeisende hulp die valt onder artikel 22 van de Europese
verordening 1408/71?
 
 Dat er vrijheid bestaat om in andere landen op de wachtlijst geplaatst
te worden, zegt niets over het recht op financiering van een eventuele transplantatie.
Kan de regering nog eens uiteenzetten hoe zij de toekomst in dezen ziet, mede
in relatie met het subsidiariteitsbeginsel ten aanzien van de financiering
van de zorg, dat voortvloeit uit het EG-verdrag? Heeft de regering in dit
verband kennis genomen van het bericht dat de zorgverzekeraars overeenstemming
zouden hebben bereikt over financiering van de zorg in België en Duitsland,
in de Euregio? Betreft dit ook transplantatiepatiënten?
 
 Voorzitter! Ik kom toe aan de specifieke onderdelen van het wetsvoorstel.
Ik volg hierbij de indeling van het wetsvoorstel en de artikelen en ik begin
met de algemene bepalingen.
 
 Waarom is er niet een specifieke bepaling opgenomen over uitsluiting van
de donatie van hersenen en delen van hersenen? In artikel 2 wordt het verboden
om organen af te staan uit commerciële overwegingen. Wel wordt de mogelijkheid
geboden voor het geven van een vergoeding, inclusief gederfde inkomsten. Hoe
kijkt de regering aan tegen het ontbreken van regelingen ingeval de donor
levenslange schade overhoudt van de orgaanuitname? Ik maak weer even de vergelijking
met de bloeddonatie. Is het wenselijk hiervoor een extra aansprakelijkheidsverzekering
af te sluiten die de schade ten gevolge van donatie dekt?
 
 In de nadere memorie van antwoord wordt enige aandacht besteed aan de
problematiek van verzekeringsrisico's waarover nog met verzekeraars gesproken
zou worden. Kan aangegeven worden of en, zo ja, met welk resultaat het overleg
heeft plaatsgevonden?
 
 Voorzitter! In de schriftelijke voorbereiding heeft mijn fractie te kennen
gegeven dat het ter beschikking stellen van organen bij leven mogelijk moet
zijn, waarbij de VVD-fractie de regering volgt in haar terughoudendheid. Deze
terughoudendheid is, voor zover wij het hebben kunnen overzien, zeer zorgvuldig
in de wettekst vertaald.
 
 Nu de regering in het tweede lid van artikel 3 en in het derde lid van
artikel 4 de mogelijkheid opent om de donor eventueel schriftelijk te informeren,
vraag ik mij af of het geen overweging verdient, in het wetsvoorstel dwingender
voor te schrijven dat de donor zowel mondeling als schriftelijk wordt geïnformeerd
over alle facetten en dat dit indien mogelijk wordt ondersteund met audiovisuele
middelen. Ik overweeg een amendement hierover in te dienen.
 
 Wij steunen de regering als zij de terughoudendheid bij meerderjarige
wilsonbekwamen nog veel sterker formuleert en wij zijn het ermee eens dat
de wetgever exact aangeeft, in welke uitzonderlijke situaties dit mag plaatsvinden.
Zie ik het goed dat donatie in deze context slechts mag ten behoeve van bloedverwanten
en dus niet voor aanverwanten? Betekent dit dat deze regelingen niet van toepassing
zijn voor geadopteerde kinderen, in beide opzichten? De regering maakt geen
onderscheid in bloedverwanten in de rechte lijn of in de zijlijn. In juridische
stukken zien wij altijd de begrippen "rechte lijn" en "zijlijn". Die worden
nu in de wet niet gehanteerd. Er is alleen de beperking tot en met de tweede
graad. Kan de regering uitleggen waarom zij hiervan niet spreekt in de wettekst.
De VVD-fractie ondersteunt dat altijd naast toestemming van de wettelijke
vertegenwoordiger, ook toestemming van de rechtbank nodig is. Er is volledige
steun voor de beleidsvisie van de regering, expliciet verwoord in de tekst,
dat ten aanzien van onbekwame meerderjarigen die tijdens hun leven geen toestemming
voor het verwijderen van organen kunnen geven, ook na het overlijden niet
door anderen alsnog toestemming gegeven kan worden. Integriteit en bescherming
van deze personen zijn hierdoor volledig gewaarborgd.
 
 Zou de regering uiteen kunnen zetten wat het beleid is ten aanzien van
de door het CDA in de stukken opgeworpen vraag om anencefalen uitdrukkelijk
als donor uit te sluiten? Daarover is ook een amendement ingediend door het
CDA. Het is toch praktijk dat zij evenals geaborteerde foetussen niet als
geboren kinderen aangegeven worden, waardoor zij juridisch niet bestaan en
daardoor geen rechtsbescherming hebben die de wet wel aan andere minderjarigen
geeft? Het CDA heeft daarover inmiddels een amendement ingediend, maar vindt
de regering dat dan eigenlijk de tweede volzin van artikel 11, lid 1, hierop
van toepassing is?
 
 Tot slot de vraag of het niet wenselijk is, in artikel 6 expliciet te
vermelden op welke wijze herroeping van de toestemming kan plaatsvin den. Moet dat mondeling of schriftelijk? Aangezien dit ook in artikel
9, lid 3, wordt geformuleerd, is de vraag of wij dit niet naar analogie moeten
doen.
 
 Wat betreft het ter beschikking stellen van organen bij leven door minderjarigen
wordt er onderscheid gemaakt tussen minderjarigen boven en onder de 12 jaar.
De VVD-fractie heeft in de schriftelijke voorbereiding reeds te kennen gegeven
te kunnen instemmen met donatie door kinderen, onder de strikte voorwaarden
die in het wetsvoorstel zijn verwoord, waarbij het alleen mag gaan om een
regenererend orgaan. Waar bij meerderjarige wilsonbekwamen de rechtbank moet
worden ingeschakeld en bij minderjarigen de kinderrechter, vraag ik de regering
of bij de oordeelsvorming van de rechter niet altijd een psychologisch of
psychiatrisch rapport of een pedagogisch rapport over de betreffende persoon
aanwezig zou moeten zijn. Het gaat erom dat iemand niet bijna onder familiedrang
dit zou moeten doen. Is het wenselijk om dit in de wet vast te leggen?
 
 Ik kom bij het ter beschikking stellen van organen na overlijden. In de
discussie over orgaandonatie wordt een belangrijke, zo niet de belangrijkste
plaats ingenomen door beschouwingen over de keuze tussen het toestemmingssysteem
en het geen-bezwaarsysteem, dan wel instemmingssysteem. Ik deel de visie van
de regering dat dit enigszins verbazing wekt, omdat onlangs nog in de Wet
op de lijkbezorging het toestemmingssysteem is vastgelegd met de mogelijkheid
van plaatsvervangende toestemming door nabestaanden. Uit de schriftelijke
voorbereiding mag afgeleid worden dat de VVD zeer hecht aan het toestemmingsprincipe,
waarbij zij zich beroept op artikel 11 van de Grondwet, tot stand gekomen
op initiatief van het helaas overleden oud-kamerlid voor de VVD, mevrouw Kappeyne
van de Coppello, te weten dat ieder behoudens bij of krachtens de wet te stellen
beperkingen recht heeft op onaantastbaarheid van het lichaam, dat niet op
het moment van iemands overlijden eindigt, maar ook in beginsel daarna blijft
voortbestaan.
 
 De gezondheidszorg en ons gehele gezondheidsrecht zijn dan ook volgens
mij volledig gebaseerd op dit toestemmingsprincipe. Het is nog verankerd in
de WGBO die op 1 april a.s. in werking treedt. Daarbij komt dat in het geval
van orgaandonatie men een behandeling ondergaat die niet voor eigen nut c.q.
noodzaak gebeurt, maar om een geneeskundige behandeling bij een ander mogelijk
te maken. Ik begrijp zeer goed dat vanuit het tekort aan donoren, vanuit het
belang van de orgaan behoevende zieke en onder andere op basis van artikel
22 van de Grondwet, waarin gesteld wordt dat de overheid maatregelen moet
nemen ter bevordering van de volksgezondheid, pleidooien worden gehouden om
dit toestemmingsprincipe te verlaten. Voor mijn fractie gaat dat echter te
ver. Ik zal dat verder toelichten.
 
 Het geen-bezwaarsysteem dat België hanteert, waarbij je altijd donor
bent, tenzij je op het gemeentehuis bezwaar hebt laten aantekenen, en het
instemmingssysteem, ontwikkeld door de Nierstichting en het centrum voor gezondheidszorg
en in feite een geen-bezwaarsysteem met kaart, komen er volgens mijn fractie
materieel op neer dat de overheid wettelijk regelt dat iedereen solidair moet
zijn, tenzij je ontheffing hiervoor hebt gevraagd. Ik neem kennis van het
amendement van de heer Lansink. Hij zei op dit punt zelf dat het amendement
een koerswijziging – dat waren zijn woorden – inhoudt. Aangezien
het toestemmingsprincipe niet voorkomt in de considerans van het wetsvoorstel,
kan ik noch de voorzitter het amendement destructief laten verklaren. Ik ben
er echter benieuwd naar, te vernemen hoe de regering aankijkt tegen het verzoek,
dit amendement door te geleiden naar de Raad van State.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Wat is de overweging van mevrouw Kamp om het amendement destructief te
laten verklaren?
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik moet even ingrijpen in de discussie. Een amendement is pas destructief
op het moment dat de Kamer het destructief vindt. Ik geef hiermee een positieve
verwoording van het desbetreffende artikel uit het Reglement van orde. Zolang
de Kamer geen uitspraak heeft gedaan, is het amendement niet destructief.
Een uitspraak kan worden gedaan op voorstel van de voorzitter dan wel een
lid. Het lijkt mij het beste, ons te beperken tot de discussie zelve. Als
iemand een voorstel wil doen, kunnen wij daarover van gedachten wisselen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb inderdaad het woord "koerswijziging" gebruikt. Men kan dat zwaar
of licht invullen. Eén graad op 90 graden is ook een koerswijziging.
Aan de orde is de vraag of de drie doelen die in de wet staan, bereikt kunnen
worden met iets anders, met het geen-bezwaarsysteem. Ik heb alles goed nagelezen
en ik ben tot de bevinding gekomen dat het amendement niet in strijd is met
de Grondwet. Er staat immers ook: behoudens beperkingen enz. Bovendien past
het helemaal in de doelstellingen van de wet. Ik zou er daarom moeite mee
gehad hebben als mevrouw Kamp het verzoek had gedaan om het amendement destructief
te verklaren. Zij heeft dat verzoek echter niet gedaan.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Voor een goed begrip zeg ik nogmaals dat de Kamer daartoe besluit op voorstel
van de voorzitter of een lid.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik had de indruk dat mevrouw Kamp...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Nee, mevrouw Kamp zei dat zij daartoe geen voorstel zou doen. Ook gelet
op het tijdstip, lijkt het mij beter dat wij ons tot het wetsvoorstel bepalen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Voorzitter! Afgedwongen solidariteit ten koste van het zelfbeschikkingsrecht
staat niet in verhouding tot de mogelijkheden die er volgens ons èn
de regering zijn om het aanbod van donoren te vergroten. De VVD is voorstander
van het tegelijkertijd treffen van maatregelen op diverse fronten; voorlichting
aan het publiek, voorlichting en training van beroepsbeoefenaren en ziekenhuisprotocollering.
Wat het laatste betreft zijn wij blij met de nota van wijziging waarin de
verplichting is opgenomen, voor alle ziekenhuizen een protocol op te stellen.
 
 Het toestemmingssysteem appelleert meer aan de mensen om na te denken
of men iets positiefs wil doen door bewust te kiezen voor solidariteit met
zieke mensen. "Het is beter te geven dan te nemen" ligt als het ware meer
in onze volksaard besloten. Solidariteit is een morele deugd
die ten grondslag ligt aan onze samenleving, maar voor mijn fractie gaat het
veel te ver, deze solidariteit als het ware op te leggen als het gaat om orgaandonatie.
Als de wetgever in plaats van mensen te motiveren en een appel te doen op
gevoelens van solidariteit een wettelijk afgedwongen solidariteit invoert,
geeft hij hiermee als het ware al aan dat het mislukt is om mensen vrijwillig
te motiveren, zelfs voordat serieus andere alternatieven zijn geprobeerd.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 De Wet op de lijkbezorging, maar bijvoorbeeld ook het systeem van erfrecht
houdt ook in dat de overheid voorschrijft wat er gebeurt, tenzij je zelf iets
anders regelt. In feite proberen wij dat met het invoeren van een bezwaarsysteem
ook te realiseren. Het is dus niet zo dat de redenering van mevrouw Kamp op
grond van artikel 11 van de Grondwet vrij digitaal doorgetrokken absoluut
moet leiden tot het afwijzen van een bezwaarsysteem. Wij kennen het immers
ook van andere gevallen. Ik vraag mevrouw Kamp dan ook wat zij hiervan vindt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Hierop kom ik straks nog terug. Dit betreft de vraagstelling in verband
met de proportionaliteit. Het geen-bezwaarsysteem houdt in dat wij met elkaar
de verplichting opleggen. Als je die verplichting niet wilt, moet je een ontheffing
vragen. De vraag is hoe zich dat verhoudt tot artikel 11 van de Grondwet.
Het zal duidelijk zijn dat wij vinden dat het zich niet goed verhoudt tot
artikel 11.
 
 Op een vraag van de Partij van de Arbeid heeft de regering geantwoord
dat donorcodicillen voornamelijk worden gedragen door mensen uit de hogere
sociaal-economische klassen. Er is dan ook nog veel te doen aan werving van
donoren, met name onder de doorsneebevolking, onder allochtonen en onder ouderen
die denken dat zij geen donor hoeven te zijn, terwijl het hoornvlies heel
belangrijk kan zijn. Hoewel wij zeggen dat iedere Nederlander de wet hoort
te kennen, is er een grote groep mensen die niet op de hoogte zijn van wat
zich precies op wetgevend gebied afspeelt. Ook deze groep dient beschermd
te worden. Wij hebben niet het morele recht om voor deze groep te beslissen
dat zij donor zijn. Wie zwijgt, kiest niet. Het is juist aan ons als volksvertegenwoordiging
om door middel van actieve voorlichting deze groep bewust te maken van een
probleem dat ons allen aangaat, het tekort aan donororganen. In het toestemmingssysteem
zal er altijd een impuls zijn om actief voor te lichten. Er moet immers geworven
worden. Deze impuls vervalt zowel in het geen-bezwaarsysteem als in het instemmingssysteem:
dat is namelijk inherent hieraan.
 
 Mevrouw Dupuis kiest als ethica in de afweging van belangen voor het zelfbeschikkingsrecht
als belangrijkste waarde. De aantasting hiervan acht zij in strijd met de
principes van onze rechtsstaat. Wij zijn er verheugd over dat ook de regering
van mening is dat de keuze voor het geen-bezwaarsysteem moet voldoen aan criteria
van relevantie, subsidiariteit en proportionaliteit. Uit mijn bijdrage zal
het duidelijk zijn dat wij niet vinden dat hieraan in dit kader is voldaan.
 
 Nu 21% van de mensen een codicil heeft, 19% ertoe bereid zegt te zijn
een codicil te tekenen en 32% wel eens over een donorcodicil heeft nagedacht
maar nog niet hierover heeft beslist, moeten wij onze energie steken in het
aanboren van dit potentieel. Hierbij komt dat er nog veel te doen is ter verbetering
van de organisatie en de mentaliteit bij hulpverleners. Dit is iets wat niet
onderschat moet worden.
 
 In een gesprek met een directie van een bloedbank werd het mij nog eens
duidelijk hoe belangrijk het is dat mensen die donor zijn, zelf anderen motiveren
tot het donorschap en dat men actief erop uittrekt om mensen welwillend te
maken. Gelukkig doet de stichting Orgaan- en weefseldonorvoorlichting hier
ook wat aan. Deze doet goed werk en ik was er zeer verheugd over, haar op
de Nationale onderwijstentoonstelling aan te treffen, waar zij haar beleid
uiteenzette. Van de bloeddonors vallen er wel eens af, maar er komen er ook
steeds bij. Het aantal beenmergdonors bedraagt in Nederland ongeveer 10.000,
terwijl maar ongeveer 60 keer per jaar een beroep op hen wordt gedaan. Het
is dus van belang, te appelleren aan de bereidheid van de mensen, die heel
groot is. Met instemming hebben wij kennis genomen van het beleidsvoornemen
van de regering om het voorlichtingsbudget structureel te verhogen.
 
 De vraag die naar aanleiding van artikel 21 bij ons rijst, is of het protocol
voor het ziekenhuis niet een naam moet hebben om verwarring met het hersendoodprotocol
te voorkomen. Verdient het ook geen overweging, vast te leggen dat het bestuur
zorg draagt voor naleving van het protocol? Ik heb gezien dat ook hierover
een amendement is ingediend.
 
 Hoe wordt bekend gemaakt dat ingevolge artikel 1 het ziekenhuisprotocol
ook van toepassing is op verpleeginrichtingen zoals verpleeghuizen en psychiatrische
inrichtingen, maar weer niet op bejaardenoorden? Het is opvallend dat de regering
in de stukken schrijft dat veel meer mensen donor kunnen zijn, maar dat in
het persbericht over de nota naar aanleiding van het eindverslag alleen ziekenhuizen
worden genoemd. In de volksmond wordt het dus gewoon ziekenhuis; niemand denkt
dan nog aan een verpleeghuis, een bejaardenoord of een psychiatrische inrichting,
terwijl wij ook daar donors kunnen werven.
 
 Het toedelen van een beslissende rol aan de nabestaanden is in feite een
inbreuk op het zelfbeschikkingsrecht van de betrokkene. Wij vinden evenals
de regering zo'n beslissende rol, met het doel zoveel mogelijk donororganen
te krijgen, uitsluitend acceptabel als de overledene niet uitdrukkelijk zijn
wil heeft vastgelegd. Dit betekent bovendien dat de visie van nabestaanden
niet wordt gevraagd als een codicil aanwezig is. Het codicil, dus de mening
van de overledene zelf, is doorslaggevend. De huidige praktijk wordt met dit
wetsvoorstel dus veranderd. Nu overrulen de nabestaanden soms nog de wens
van de overledene.
 
 Wat wordt er in het geval dat er geen codicil wordt aangetroffen en de
nabestaanden moeten worden geraadpleegd, onder onbereikbaarheid en afwezigheid
verstaan? Is er een strikte rangorde in de benadering van de bloedverwanten
en, zo ja, hoe is die rangorde? Hoeveel nabestaanden moeten worden geconsulteerd?
Het wetsvoorstel is daar niet erg duidelijk over.
 
 Wij hebben kennis genomen van het voorstel dat is gedaan door enkele patiëntenverenigingen
en fondsen om het wetsvoorstel zodanig te amenderen dat aan artsen de verplichting
wordt opgelegd om na elk overlijden na te gaan of organen voor transplantatie
mogen worden gebruikt. Dit gaat ons veel te ver. Wij leggen
de arts ook niet de verplichting op tot orgaanuitname. Zoals bekend, is maar
een heel klein percentage echt geschikt om getransplanteerd te worden. Daarom
is het kabinetsvoorstel om ziekenhuizen te verplichten om een protocol te
hebben, in onze ogen beter.
 
 Voorzitter! Tijdens de behandeling van dit wetsvoorstel is de verplichte
centrale registratie vervangen door een facultatieve. Uit de hoorzitting over
de centrale registratie bleek dat vele gehoorde organisaties het centrale
registratiesysteem afwezen met als argument dat het, ook in landen waar het
al bestaat, niet werkt en dat het bovendien kostbaar is. Men vond dat het
geld beter aan voorlichting besteed zou kunnen worden, mede gezien in het
licht van het aantal transplantaties dat per jaar wordt gedaan. Kan de regering
nog eens een toelichting geven op de door haar voorziene kosten van een centraal
registratieregister, zowel wat betreft de aanloopkosten als het jaarlijks
onderhoud? Schat zij vooral dat onderhoud niet veel te laag in, gezien het
feit dat een dergelijk register dag en nacht open en bemand moet zijn? Het
Centraal testamentenregister kost immers jaarlijks aan materieel en personeel
al 1,5 à 2 mln., terwijl dat register maar beperkte openingstijden
kent. Nogmaals, ik meen dat de berekeningen aanpassing behoeven.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Ik wil nog even ingaan op de kosten. Mevrouw Kamp zal het
toch met mij eens zijn dat de onderzoeken die er liggen, niet echt adequaat
zijn. Zij geven nauwelijks betrouwbaar inzicht. Er zijn ramingen gedaan en
veronderstellingen uitgesproken. De een spreekt over tientallen miljoenen
en de ander over 10 mln. voor een bezwaarsysteem. Dat leidt allemaal een eigen
leven. Nu vraagt mevrouw Kamp aan de regering om een nader inzicht in het
onderzoek naar bijvoorbeeld de mogelijkheid van een volledig beslissysteem.
Vindt zij dat ook een bespreekbaar model?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Dat lijkt mij wel. Daarin zijn natuurlijk alle opties opgenomen. Alleen
met centrale registratie kun je èn de toestemming èn het bezwaar
èn de keuze van nabestaanden registreren. Maar dat moet goed worden
geformuleerd. Het punt is echter dat dit een centraal registratiesysteem vereist
en dat wijst de regering nu juist af. De heer Oudkerk dacht dat het goedkoper
kon. Ik denk niet dat wij hier aan aanbiedingen moeten doen. Maar een beter
inzicht over de kosten lijkt mij zeer zinvol. Nogmaals, ik kwam zelf met het
voorbeeld van een testamentenregister dat niet dag en nacht open is.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Hoe beoordeelt de VVD op dit moment de rechtszekerheid voor de overledene
in een toestemmingssysteem, wanneer hij òf geen negatief codicil bij
zich heeft dan wel nergens een bezwaar heeft geuit en dus het risico loopt
dat er toch orgaanuitname plaatsvindt?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Het beste zou zijn om dat niet toe te staan, want in dat geval is het
toestemmingssysteem het beste. Maar aangezien de behoefte aan donoren groot
is, hebben wij, ook in de Wet op de lijkbezorging, de concessie willen doen
om de nabestaanden om toestemming te vragen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Dat begrijp ik. Maar ik constateer dat u daarmee het zelfbeschikkingsrecht,
waarmee u uw pleidooi opbouwt, echt geweld aan doet.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Nogmaals, de onderzoeksgegevens zijn niet zo betrouwbaar en wij weten
niet hoe vaak het voorkomt dat iemand een codicil draagt die het achteraf
toch niet wil en dat de nabestaanden toestemming geven. Die vraag staat nog
ter discussie. Maar ook voor ons is het bespreekbaar om de rol van de nabestaanden
nog stringenter uit het wetsvoorstel te amenderen. Dan geldt alleen maar het
codicil.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Wilt u de rol van de nabestaanden nu uit of in het wetsvoorstel?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik heb aangegeven dat het mogelijk zou kunnen zijn dat gehandeld wordt
in strijd met wat misschien op het codicil heeft gestaan dat men niet heeft
gevonden. Op dit punt geef ik u gelijk. Ik steun echter de optie van de regering,
waarmee het mogelijk is dat iemand die pertinent niet wil dat organen worden
uitgenomen, een kaart bij zich kan dragen waarop dat staat. Net zo goed als
iemand een codicil bij zich kan dragen waarop staat dat hij toestemming geeft
voor orgaanuitname, kan hij ook een codicil bij zich dragen waarop staat dat
hij daartoe geen toestemming geeft. Voorlopig kunnen wij leven met een dergelijk
systeem. Volgens het toestemmingsbeginsel zou echter alleen het huidige codicil
geldig zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik doelde met mijn opmerking niet alleen op degenen die een negatief codicil
bij zich hebben. Ik doelde ook op die categorie mensen die geen bezwaar hebben
geuit, maar dat wel hebben. Met het systeem van toestemming dat ons nu is
voorgelegd, blijft voor die mensen het risico bestaan dat, ondanks het feit
dat zij dat niet willen, organen worden uitgenomen. De nabestaanden zouden
daartoe namelijk toestemming kunnen geven. Zojuist heb ik in dat verband uit
onderzoeksrapporten geciteerd. Van de nabestaanden geeft 30% à 32%
toestemming. Daarmee handelen zij in strijd met de wil van de persoon in kwestie.
Een dergelijke handelwijze vindt u echter goed.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 U komt in zo'n geval echter met de oplossing van een centraal register
voor bezwaarden. Daarover zeg ik: als wij een centraal register willen, laten
wij dan alles registreren. Echter, het instellen van een register van alleen
bezwaarden kan niet op de steun van mijn fractie rekenen. Daarmee zou je namelijk
in wezen, zoals in België gebeurt, gedwongen solidariteit opleggen alsmede
tot een ontheffingenbeleid komen. Wij kunnen niet leven met een dergelijk
systeem. Je moet hiermee namelijk erg veel voorlichting geven. Ook de situatie
in België laat zien dat bij een dergelijk systeem heel veel mensen bezwaar
hebben. Die mensen komen er echter niet toe om ofte wel naar het gemeentehuis
te gaan ofte wel de kaart terug te sturen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Dit is een interessante opmerking en betreft de kern van de zaak. Zojuist
heb ik er al op gewezen dat het systeem nooit gepaard is gegaan met een goede
voorlichtingscampagne. Het systeem daar is ook anders dan waarop zojuist door
u werd gedoeld. Men kent daar niet een centraal register en de mensen worden
niet aange schreven. De mensen worden individueel gevraagd
naar het gemeentehuis te komen. De vergelijking met België gaat naar
mijn mening dan ook niet op. Het bezwaarsysteem dat door de meerderheid van
de Kamer wordt voorgestaan en dat overeenkomt met het gestelde in het amendement
van de heer Lansink, is van een geheel andere opzet dan het vigerende Belgische
systeem. Daarom vind ik het gevaarlijk de beide systemen zonder meer met elkaar
te vergelijken.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik vind wel dat je ze met elkaar kunt vergelijken. Ook met het systeem
dat u voorstelt moet er een registratie komen. Welnu, als je tot een centrale
registratie komt, doe het dan met het toestemmingsbeginsel en niet met het
beginsel van geen bezwaar. Nogmaals, of men nu naar het gemeentehuis moet
gaan of de kaart moet terugsturen: heel veel mensen zullen dat niet doen.
En dan nemen wij als wetgever maar aan dat de mensen die niet gereageerd hebben,
geen bezwaar hebben. Gelet op artikel 11 van de Grondwet weegt voor ons het
toestemmingsbeginsel veel en veel zwaarder dan de afgedwongen solidariteit.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik bestrijd dat het in dezen gaat om het opleggen van afgedwongen solidariteit.
Op grond van artikel 11 van de Grondwet kun je namelijk ook van de mensen
vragen om zich actief op te stellen en hun bezwaar te laten registreren. Het
is mij wat te eenvoudig om degenen die daarvoor pleiten in de hoek te plaatsen
met een opmerking over solidariteitsbenadering. Mijn voorstel kan op grond
van de redenering over het zelfbeschikkingsrecht net zo goed gelden. Wij verschillen
op dit punt echter principieel van opvatting.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Ik wil mevrouw Kamp nog een toegespitste vraag stellen. Ik
respecteer wat zij zegt. Zij plaatst echter het zelfbeschikkingsrecht, dat
in haar betoog een absoluut karakter krijgt, en de gedwongen solidariteit
tegenover elkaar. Ik zeg "gedwongen" solidariteit, omdat dit woord steeds
wordt gebruikt. Ik vind echter dat je solidariteit, medegevoelen en zelfbeschikkingsrecht
naast elkaar kunt plaatsen. Er is toch geen sprake van dwang als je kiest
voor een stelsel waarmee mensen de vrijheid hebben om te kiezen voor een geen-bezwaarsysteem
dan wel om dat achterwege te laten. Waarom spreekt mevrouw Kamp steeds van
gedwongen solidariteit? Doet zij dat om het absolute karakter van zelfbeschikking
wat te relativeren? Of moet ik dat anders zien?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 De regering spreekt over afgedwongen solidariteit. Ik sta hierin dus niet
alleen. Stel dat men werkt met een kaart waarmee het bezwaar kan worden geregistreerd.
Dan hebben wij als wetgever niet eerst een appel gedaan op de mensen om tot
een persoonlijke keus te komen. Iedereen zegt dat het zo moeilijk is om daarover
te spreken. Bij het gebruik maken van het toestemmingsbeginsel gaat men eerst
wel de mensen vragen of zij toestemming willen verlenen. Bij het andere leggen
wij als wetgever het sterke accent: solidair moet u zijn, en u moet een handeling
verrichten als u dat niet wilt, namelijk ontheffing vragen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! Van onderschatting is geen sprake, bij niemand die het woord
heeft gevoerd over dit punt. Zo'n 70%, 80% vindt transplantatie en donatie
iets normaals, maar als de vraag komt of men meedoet via een codicil, etcetera,
dan blijft dat cijfer hangen op 20%, 25%. Daar zit een enorm gat tussen, dat
moet worden opgevuld door voorlichting en door een zinnige discussie over
de voors en tegens van welke systematiek ook. Dat los je niet op door degenen
die nu voor iets anders kiezen in de hoek te zetten van degenen die de gedwongen
solidariteit nastreven, ervan afgezien dat je je zelfs kunt afvragen of dat
niet een verstandige route zou kunnen zijn bij dergelijke fundamentele vragen.
Het lijkt mij – het is ook in de beschouwingen van de heer Oudkerk en
de heer Boxtel naar voren gekomen – dat het gaat om het vinden van een
tussenweg die recht doet aan alles. Dat wordt vertekend door almaar het etiket
van de gedwongen solidariteit daarop te plakken. Daar heb ik moeite mee.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Dat is uw goed recht, omdat u zojuist een koerswijziging hebt bepleit.
Maar wij kunnen er toch niet aan voorbijgaan dat een handeling wordt verricht
in je lichaam, niet ten nutte van jezelf, maar voor een ander. De onaantastbaarheid,
de integriteit van het menselijk lichaam weegt voor ons – dat is een
politieke afweging met de Grondwet, want daar horen wij de wet ook aan te
toetsen – zo zwaar dat het andere nog niet in verhouding, in proportionaliteit
staat met datgene wat wij nog kunnen doen om de grote groep te bereiken die
wij niet hebben: de ouderen, de allochtonen. Alleen de hogere economische
klasse draagt een codicil. Er is nog veel werk aan de winkel om dat allemaal
eerst te proberen. Dan komen wij misschien ooit voor een andere vraag, maar
voorlopig is mijn fractie er niet van overtuigd.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Er is inderdaad een groot verschil tussen jezelf en de anderen; dat is
duidelijk. Dat is inderdaad waar, maar daar zit nu juist het punt: hoever
hebben wij iets voor elkaar over, hoever gaan wij daarin? Misschien ligt daar
een punt van verschil.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Neen, ik geef aan dat wij ook een oproep aan de mensen doen, maar dat
zij zelf de keuze moeten maken of zij iets voor hun zieke medemens willen
doen. De overheid moet dat niet doen. Wie zijn wij om iedereen op te leggen
om iets te ondergaan in zijn eigen lichaam, niet ten nutte van zichzelf, maar
van een ander? Daar leggen wij dat accent. Vandaar dat wij nog wel zien dat
het verhoogd kan worden.
 
 Voorzitter! Het is belangrijk dat je een codicil bij je draagt, als je
dat hebt. Ik wijs op de mogelijkheid van registratie door middel van een codicil
op documenten, bijvoorbeeld het rijbewijs. Het rijbewijs is echter ook een
wettelijk erkend identiteitsbewijs geworden. Je moet dat dan ook iedere keer
laten zien aan mensen die niets met het codicil te maken hebben. Dat is in
feite een heel groot bezwaar. Om ervoor te zorgen dat meer mensen het codicil
dragen, kun je proberen om het op documenten zoals de ziekenfondskaart en
de verzekeringskaart op te nemen. Waarschijnlijk is dat gemakkelijker, omdat
dergelijke documenten vaak alleen maar worden afgelezen door geautoriseerde
personen. Dat zou al meer mogelijkheden bieden. 
 
 In de schriftelijke voorbereiding heeft de VVD-fractie ermee ingestemd
het systeem van de centrale registratie te verlaten en deze mogelijkheid facultatief
op te nemen via artikel 10, lid 2. Als wordt besloten tot centrale registratie
over te gaan, is het dan toch niet wenselijk om dit niet bij AMvB te regelen?
Verdient separate wetgeving niet de voorkeur boven delegatie aan de minister
volgens dit artikel 10, lid 2? Wij willen als volksvertegenwoordiging toch
graag invloed hebben op de keuze van het registratiesysteem, als dit wordt
ingevoerd. Het zou toch heel wat anders zijn of je het systeem van volledige
registratie invoert dan wel het systeem van registratie van alleen de toestemming.
Dat brengt mij nog even terug naar de wettelijke regeling. Ik dacht ook dat
het Centraal testamentenregister een wettelijke basis heeft en niet een AMvB
of KB. Dat brengt mij op de vraag of wij, als wij het ooit instellen, dan
niet met een wettelijke regeling moeten komen. Toestemming voor orgaanuitname
op een codicil betekent, tenzij uitdrukkelijk anders wordt bepaald, dat het
orgaan, indien het niet geschikt is voor transplantatie, gebruikt kan worden
voor wetenschappelijk onderzoek ter verbetering van de transplantatietechnieken.
Gaarne een verduidelijking van de tweede volzin van artikel 12: "Bij algemene
maatregel van bestuur kan worden bepaald dat het verlenen van toestemming
niet is toegestaan voor bij die maatregel aan te wijzen, uit een oogpunt van
geneeskundige behandeling niet van belang zijnde, doeleinden." Waaraan moet
ik hierbij denken? Gaat het bijvoorbeeld om farmaceutische experimenten of
om onderzoek?
 
 Ik kom op het intreden van de dood, de vaststelling en het vraagstuk rondom
de hersendood. Over de hersendood gaat meer dan 11% van de schriftelijke voorbereiding.
Dit is begrijpelijk, gezien het spanningsveld dat er bestaat tussen burgers
die erop willen vertrouwen dat zij niet te vroeg dood worden verklaard en
dat hen geen behandelingen wordt onthouden als zij toegestemd hebben in een
donorschap, en de noodzaak om met voorbereidende handelingen te beginnen als
het levende organen betreft.
 
 In het advies van de Gezondheidsraad van 1983 inzake hersendoodcriteria
wordt in de ethische overwegingen gesteld dat "een uitzichtloze prognose en
de zekerheid dat de patiënt spoedig zal overlijden nooit voldoende rechtvaardiging
kunnen bieden om reeds tot het uitnemen van levensnoodzakelijke organen over
te gaan. In dat geval zou de orgaanuitneming immers betekenen dat daardoor
de dood van de patiënt wordt veroorzaakt of versneld, hetgeen ethisch
onaanvaardbaar is." Gesteld wordt dan ook dat het een absolute vereiste is
dat de dood van de persoon die orgaandonor is door middel van de diagnostiek
van hersendood is bewezen. Het uitgangspunt van deze overweging is volgens
de raad gelegen in het feit dat de hersenen het substraat vormen van de menselijke
persoon. Met andere woorden, de menselijke persoon houdt op te bestaan als
vaststaat dat de functie van de hersenen totaal en onherroepelijk is uitgevallen.
Het feit dat de circulatie en ademhaling met kunstmatige ondersteuning nog
enige tijd doorgaan en het gehele organisme nog niet afgestorven is, doet
geen afbreuk aan het beginsel van de hersendood als meest wezenlijk doodscriterium.
De artsen die belast zijn met het vaststellen van de dood van de orgaandonor
dienen te kiezen voor een diagnostische methode die op zodanig zwaarwegende
medisch-wetenschappelijke argumentatie berust als voor een dergelijke importantie
noodzakelijk is.
 
 Bekend is dat de Gezondheidsraad werkt aan het advies inzake methoden
en criteria voor het vaststellen van de hersendood, alsmede aan het hersendoodprotocol.
Onlangs hebben wij het interimadvies gekregen, dat geleid heeft tot een nota
van wijziging.
 
 Volgens de regering is een klinische diagnose in principe voldoende om
de dood vast te stellen en is het niet reëel te eisen dat iedere dood
een hersendood moet zijn. Kan de regering dat nog eens toelichten? Want is
het niet zo dat de vraag of een klinisch vastgestelde dood een betrouwbare
doodverklaring oplevert met betrekking tot beademde orgaandonoren pas beantwoord
kan worden als het advies van de Gezondheidsraad klaar is? Is het bovendien
niet wenselijk of noodzakelijk om voor iedereen dezelfde doodsnorm te laten
gelden? Dat geeft toch rechtszekerheid en betrouwbaarheid? Of mag er volgens
de regering bij de doodsdiagnose van een orgaandonor een vermijdbare onzekerheidsmarge
zijn?
 
 De regering beantwoordt deze vragen in wetenschappelijke zin door ze door
te verwijzen naar de Gezondheidsraad, maar zou zij ze niet eerder politiek
moeten beantwoorden door als wetgever te stellen dat voor iedereen dezelfde
norm gehanteerd moet worden om vervolgens het antwoord op de vraag welke norm
en welke diagnosestelling aan de stand van de wetenschap over te laten? Zie
ik het goed dat als de Gezondheidsraad te zijner tijd het advies heeft uitgebracht,
dit met de regering zal worden besproken met de mogelijkheid voor de regering,
wijzigingen aan te brengen? Zal daarna het hersendoodprotocol verbindend worden
verklaard? Als dit de gang van zaken is, vraag ik mij af of wij als volksvertegenwoordiging
niet worden gepasseerd. Ik herinner er nog maar eens aan hoeveel tekst aan
dit vraagstuk door ons allen is gewijd. Deze delegatie gaat wel heel ver.
Ik vraag de regering, het protocol aan de Kamer aan te bieden, opdat zij het
kan bestuderen en eventueel van commentaar kan voorzien. In beginsel zou dit
betekenen dat de wet niet in werking kan treden dan nadat het hersendoodprotocol
alhier is besproken.
 
 Verdient het geen overweging om in artikel 13a expliciet te spreken van
het hersendoodprotocol ter onderscheiding van andere protocollen die er zijn,
in het bijzonder dat van artikel 21? Hoewel het protocol inhoudelijk medisch-technisch
is, kun je de vraag stellen wat het niet nakomen ervan betekent. Valt dit
alleen maar binnen het medisch tuchtrecht en straks de Wet BIG? Verdient het
geen overweging om in artikel 19, handelend over het verwijderen van een orgaan,
ook op te nemen dat voldaan moet worden aan artikel 13a?
 
 Voor zover ik kan overzien, is in de wet goed geregeld dat artsen die
belang hebben bij transplantatie, niet de artsen zijn die betrokken zijn bij
de verwijdering. Over het gebrek aan onderscheid tussen levende en niet-levende
organen heb ik al een vraag gesteld. Opvallend vind ik echter wel dat nergens
in de wet wordt gesproken over doodverklaring. Zou dit niet
kunnen of moeten in artikel 14?
 
 De wet opent de mogelijkheid van voorbereidende en preserverende handelingen.
Wat wordt in deze wet geregeld ten aanzien van het mogelijk pijn lijden? Door
de regering wordt aangegeven dat pijn valt onder het "voor zover dat niet
strijdig is met de geneeskundige behandeling van die persoon". Sluit dit echter
pijngevoeligheid uit? Kan de regering haar visie in dezen nog eens uiteenzetten?
Is het met het oog op maximalisatie van het aantal donoren niet verstandig
om hierover in de wettekst iets op te nemen, of is het begrip "pijn" te vaag
om in een wettekst vast te leggen? Beperkt dit eventueel de behandelingsvrijheid?
Aangezien het zeker is dat angst zowel voor het mogelijk te vroeg dood verklaard
worden als voor pijn in verband met deze voorbereidende handelingen van betekenis
is in de keuze om donor te willen worden, vraag ik mij af of het niet beter
is om ook aan artikel 20 deze begrippen toe te voegen.
 
 Ik kom dan over de paragraaf over melding en toewijzing van beschikbare
organen te spreken. In het algemeen gedeelte van mijn betoog heb ik al gevraagd
waarom niet is gekozen voor een onderscheid tussen levende en niet-levende
organen. Zie ik het goed, dat bij de toewijzing medische criteria vooropstaan
en dat, als deze geen uitsluitsel geven, de wachttijd van de ontvangende zieke
meeweegt? In hoeverre is dit in overeenstemming met de praktijk, waarbij sprake
is van regionale toewijzingen? Wat betekent het nog gaande zijnde overleg
met Eurotransplant om de huidige praktijk in overeenstemming te brengen met
de bepalingen uit het wetsvoorstel? Wat is de reden dat het toewijzingsbeleid
niet wettelijk wordt geregeld door de mogelijkheid van regeling bij AMvB open
te houden? Hoe openbaar zijn dan eigenlijk de regels van toewijzing? In hoeverre
heeft Eurotransplant als het ware een monopoliepositie, mede gezien artikel
23, lid 2? Wat is of zijn namelijk het criterium of de criteria voor een doelmatige
samenwerking? Kan het niet deelnemen aan de stichting donorwerving bijvoorbeeld
worden gezien als het afzien van samenwerking, waardoor geen vergunning zal
worden verleend? Zowel het orgaancentrum als de orgaanbank is in hoofdstuk
4 gebonden aan een vergunningenstelsel, waarbij wel een vergunning kan worden
ingetrokken of inhoudelijk kan worden gewijzigd. Maar zie ik het goed dat
geen strafbepalingen van toepassing zijn en dat men evenmin kan worden aangeklaagd
voor bijvoorbeeld het plegen van een economisch delict in het geval de werkzaamheden
wel worden voortgezet zonder dat men een vergunning heeft of indien de vergunning
is ingetrokken?
 
 Tot slot van mijn inbreng in eerste termijn herhaal ik de vraag van de
VVD-fractie uit de schriftelijke inbreng: geven wij in deze wet niet te veel
bevoegdheid op essentiële onderdelen vanwege de delegatiebepalingen?
Voor mij zijn dat de opzet en het te hanteren systeem van registratie, als
hiertoe zou worden besloten, alsmede het hersendoodprotocol. Hier moeten wij
als volksvertegenwoordiging bij worden betrokken.
 
 De VVD-fractie heeft ook aangegeven dat het wenselijk is om een evaluatiebepaling
in de wet op te nemen. Maar ik herinner mij ook de inbreng van de regering
bij het wetsvoorstel Klachtrecht, toen ook een dergelijke wens werd geuit.
De regering heeft toen duidelijk kunnen maken dat zij evaluatie voorstond,
ook al zou die niet in een wetsartikel opgenomen zijn.
 
 Ik wacht met bijzonder veel belangstelling de verdediging namens de regering
van het wetsvoorstel af. Ik ga ervan uit dat de regering daarbij het toestemmingsprincipe,
zoals dat in het wetsvoorstel staat, verdedigt. Ik ga er ook van uit dat met
zeer gerichte voorlichting en propaganda over het wetsvoorstel en het toestemmingsprincipe
de vrees voor een gebrek aan stijging van het aantal donoren en daarmee voor
orgaantoerisme kan worden weggenomen dan wel ongegrond zal blijken te zijn.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Weliswaar naderen wij het tijdstip van 23.00 uur, maar het lijkt mij toch
het verstandigst dat wij proberen, de eerste termijn van de Kamer af te maken.
Naar mij blijkt, kan men hiermee instemmen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Er zijn maar weinig wetsvoorstellen die zoveel tongen losmaken
als het wetsvoorstel Orgaandonatie. Dat is ook niet zo vreemd. De gezondheid
van honderden mensen is in het geding en die gezondheid hangt af van de bereidheid
van anderen, nu een beslissing te nemen over hoe de medische wereld mag omgaan
met hun lichaam nadat zij zijn overleden. Het denken over de dood is in het
geding, maar evenzeer de almaar toenemende mogelijkheden van de medische wetenschap.
Hoever mag je gaan om te voorkomen dat mensen doodgaan? Is een overledene
niet meer dan een verzameling van al dan niet bruikbare onderdelen? Maar ook:
is het niet de taak van de overheid de gezondheid van zoveel mogelijk mensen
te bevorderen? Mogen wij het laten gebeuren dat mensen onnodig lijden en sterven?
 
 Iedereen heeft op de een of andere wijze met de consequenties van dit
wetsvoorstel te maken. Het gaat iedereen aan, hetzij als potentieel orgaangever,
hetzij als orgaanontvanger. Ook om die redenen heeft het wetsvoorstel orgaandonatie
veel discussie teweeg gebracht. De behandeling van de Wet op de orgaandonatie
heeft een lange voorgeschiedenis. In 1968 al zegde de toenmalige staatssecretaris
Kruisinga een wettelijke regeling van orgaandonatie toe. Toch heeft het meer
dan twintig jaar geduurd alvorens een wetsvoorstel de Kamer bereikte. Er ging
opnieuw te veel tijd overheen voordat wij toe waren aan de plenaire behandeling.
Het uiteindelijke resultaat is nogal mager.
 
 Een belangrijk element in het wetsvoorstel van oud-staatssecretaris Simons,
de centrale registratie, is in de loop der jaren gesneuveld. Er bestaat geen
verschil van mening over het feit dat er een speciale wet moet komen waarin
regels worden gesteld aan de gehele gang van zaken rondom orgaandonatie. Het
toenemend aantal transplantaties en de groeiende mogelijkheden van de medische
wetenschap op dit terrein maken een goede regelgeving noodzakelijk. Ook het
gegeven dat het vertrouwen van de bevolking in het hanteren van procedures
rondom orgaandonaties lijkt af te nemen, maakt het nodig dat er duidelijke
wetgeving komt. Dankzij deze wet wordt voorkomen dat voor organen, afgestaan
voor transplantatiedoeleinden betaald wordt, waardoor er geen
sprake meer kan zijn van onvrijwilligheid bij de keuze voor donorschap. Louche
en commerciële praktijken – hoewel daarvan in Nederland vooralsnog
geen sprake is – worden zoveel mogelijk ingedamd. Ten slotte wordt getracht
via wetgeving een rechtvaardige verdeling van de organen te bevorderen.
 
 99% van de bevolking waardeert de mogelijkheid van transplantaties en
80% wil, als dat nodig mocht zijn, zelf voor een donororgaan in aanmerking
komen. Toch heeft nog slechts een kwart van de mensen van 15 jaar en ouder
een donorcodicil ingevuld. Er is blijkbaar iets dat mensen ervan weerhoudt
een codicil in te vullen. De taak van de wetgever is niet gemakkelijk. Er
is een spanning tussen enerzijds de wens de wet zo te formuleren dat een zo
groot mogelijk aantal organen beschikbaar komt om zoveel mogelijk levens te
redden en anderzijds de verantwoordelijkheid voor de integriteit en voor het
zelfbeschikkingsrecht over het lichaam. Mensen moeten er absoluut op kunnen
rekenen dat er niets met hun lichaam gebeurt dat zij niet willen, ook niet
na hun dood. De Wet op de orgaandonatie zou die zekerheid moeten bieden. Het
is evenwel de vraag of dat met dit wetsvoorstel het geval is. Het ontbreken
van een registratiesysteem en een allesbehalve waterdicht beslissysteem maken
dit wetsvoorstel ietwat halfslachtig. Ik kom daarop terug.
 
 De discussie in de samenleving, maar ook vanavond in de Kamer, gaat vooral
over de wijze waarop beslist wordt organen beschikbaar te stellen voor medische
doeleinden. De regering stelt voor het zogenoemd onzuivere toestemmingssysteem
te hanteren. Met name patiëntenverenigingen opteren voor het geen-bezwaarsysteem.
De uitkomst van de discussie in de Kamer over de keuze voor het beslissysteem
is niet voorspelbaar. Zij verloopt dan ook niet volgens de geijkte politieke
scheidslijnen. Dat is niet zo vreemd als het gaat over ethische kwesties en
zaken van leven en dood. Het denken daarover is sterk individueel bepaald.
Ook in de fractie van GroenLinks wordt verschillend gedacht over het meest
gewenste beslissingssysteem. In de discussie hierover is in onze fractie in
elk geval duidelijk geworden dat er in feite geen compromis mogelijk is tussen
het toestemmingssysteem en het geen-bezwaarsysteem.
 
 Aan de verschillende benaderingswijzen zal ik later in mijn bijdrage aandacht
besteden. Daarvoor ga ik eerst op een aantal andere aspecten van dit wetsvoorstel
in waarover binnen mijn fractie geen verschil van opvatting bestaat. Dit betreft
de orgaandonatie bij levenden, het ziekenhuisprotocol en het registratiesysteem.
 
 Allereerst de positie van orgaandonatie bij levenden. Afgezien van bloeddonaties
komt levend doneren niet zoveel voor. Donatie tijdens het leven kan nadelige
gevolgen hebben voor de donor. Er kan lichamelijke schade optreden tengevolge
van de orgaanuitname. Schade kan ook optreden wanneer iemand na een orgaandonatie
moeilijk of tegen onaantrekkelijker voorwaarden verzekeringen kan afsluiten.
Als iemand ziek of arbeidsongeschikt wordt na verwijdering van bijvoorbeeld
een nier, kan de verzekeraar weigeren uit te keren omdat hier sprake zou kunnen
zijn van eigen schuld. Kennelijk wordt een donor geacht de kans op schade
maar op de koop toe te nemen. In het wetsvoorstel Medische experimenten wordt
bepaald dat voor schade die optreedt tengevolge van een experiment, degene
aansprakelijk is die het experiment heeft uitgevoerd of heeft doen uitvoeren.
Collega Oudkerk heeft hierover ook al gesproken. Hoe denkt de minister over
het opnemen van een vergelijkbaar artikel in de Wet op de orgaandonatie waarbij
uiteraard een uitzondering wordt gemaakt voor de gevallen waarbij al vooraf
zeker of nagenoeg zeker was dat deze schade zich zou voordoen?
 
 De wijze waarop ziekenhuizen omgaan met orgaandonatie na overlijden heeft
ontegenzeglijk grote gevolgen voor het aantal beschikbaar komende organen.
In het wetsvoorstel wordt vastgelegd dat in elk ziekenhuis een protocol komt,
maar niet wat de inhoud van het protocol zal zijn. GroenLinks vindt de wetgeving
op dit punt ontoereikend. Op dit moment doet driekwart van de ziekenhuizen
geen moeite om duidelijkheid te krijgen over de wens van de overledene aangaande
hetgeen er met de organen moet gebeuren. Wij zijn voorstander van een verantwoordingsplicht
van de arts. In verschillende ziekenhuizen, onder meer in Dordrecht, worden
artsen standaard niet alleen gedwongen om schriftelijk aan te geven wat de
doodsoorzaak was, maar ook antwoord te geven op de vraag of hij of zij geschikt
was voor donatie. Om die vraag te beantwoorden zijn artsen gedwongen, de wens
van de overledene eventueel via de nabestaanden te achterhalen. Dat dit moeilijk
is staat vast. Zeker als de wens niet centraal geregistreerd is – wij
zouden het betreuren als dit niet gebeurde – staat de arts voor een
uiterst pijnlijke opgave. In dat geval moet een zeer pijnlijke vraag gesteld
worden aan zeer ongelukkige mensen. Maar door artsen te trainen op dit punt,
door een dergelijke vraag op te nemen in de standaardprocedure en door die
procedure geregeld te toetsen, wordt de acceptatie groter. Hoe denkt de minister
over nadere invulling van het protocol op dit punt en over een aanscherping
van de wet, zodat artsen een verantwoordingsplicht hebben?
 
 Een onderzoek van de stichting Orgaan- en weefseldonorvoorlichting dat
in juni 1994 plaatsvond, heeft aangetoond dat 97% van de bevolking wel eens
iets gehoord, gezien of gelezen heeft over het donorcodicil. Dat is een bijzonder
hoog percentage, waaruit afgeleid zou kunnen worden dat de voorlichting haar
doel bereikt heeft. Maar ondanks de bijna algemene bekendheid met het fenomeen
orgaandonatie, heeft slechts 23% een codicil ingevuld en draagt een nog lager
percentage het codicil bij zich op het moment dat dit nodig is. Affiches en
algemene spotjes op radio en TV zijn dus niet voldoende om mensen te bewegen,
een codicil in te vullen. Ik pleit voor een veel directere en persoonlijkere
benadering. Dat kan bijvoorbeeld door iemand, zodra hij of zij 12 jaar wordt,
een informatiepakketje te sturen waarin de gang van zaken rond orgaandonatie
uit de doeken wordt gedaan, zoals op welk moment organen worden verwijderd
en wat er precies met organen gebeurt zodra zij zijn uitgenomen. Daarbij wordt
een registratiekaart gevoegd waarop de aangeschrevene kan aangeven of hij
toestemming geeft voor orgaandonatie of daartegen bezwaar maakt. Op een later
moment, bijvoorbeeld zodra iemand 18 wordt, kan opnieuw informatie gestuurd
worden met een registratie kaart, waarmee de 18-jarige alsnog
zijn mening kan geven, dan wel deze eventueel kan herzien.
 
 GroenLinks vindt het essentieel dat een centrale registratie van orgaandonatie
plaatsvindt. Het is niet van deze tijd dat de gezondheid van honderden mensen
afhankelijk wordt gemaakt van het gegeven of iemand op het noodzakelijke moment
een papiertje bij zich draagt. De kans dat zo'n papiertje vóór
die tijd is zoekgeraakt, of dat het zich toevallig in een ander jasje bevindt,
is te groot en een zo belangrijke zaak onwaardig. In het ziekenhuis moet met
een druk op de knop duidelijk worden of iemands organen wel of niet mogen
worden gebruikt. De belangrijkste reden van de vorige regering om af te zien
van centrale registratie was een financiële. De berekende ƒ 1400
die per transplantatie besteed zou moeten worden aan de registratie, lijkt
heel wat. Maar het gaat slechts om een heel klein percentage van de kosten
van een harttransplantatie. Voor GroenLinks zijn de argumenten van de regering
op dit punt niet overtuigend. Wij pleiten voor een betere persoonlijke voorlichting,
gecombineerd met een centrale registratie.
 
 Ten slotte ga ik in op de keuze tussen de verschillende systemen. De fractie
van GroenLinks is daarover verdeeld. Twee leden van de fractie pleiten voor
een zuiver toestemmingssysteem. Twee leden zijn voorstander van een geen-bezwaarsysteem
en een lid heeft nog geen mening gevormd. Voor dat lid is de uitkomst van
dit debat doorslaggevend. Beide zienswijzen licht ik even toe.
 
 Het zuivere toestemmingssysteem is iets anders dan het toestemmingssysteem
dat de regering voorstelt. In feite is dat een vastlegging in de wet van de
bestaande praktijk. De nabestaanden wordt in het systeem dat de regering voorstaat,
een belangrijke rol toegekend. Het is daarbij denkbaar dat anderen, de nabestaanden,
tegen de wil van de overledene in toestemming geven voor uitname van organen.
Voor twee leden van mijn fractie is deze gedachte onverteerbaar. Het zelfbeschikkingsrecht
over het eigen lichaam, ook na de dood, staat voorop. Niemand heeft het recht
in dat lichaam te snijden, tenzij daarvoor uitdrukkelijk toestemming is gegeven.
Dat houdt in, dat geen orgaan mag worden verwijderd als de wil van de overledene
niet bekend is.
 
 Het bezwaarsysteem met een goede registratie voorkomt evenzeer dat van
mensen die bezwaar hebben laten aantekenen tegen orgaandonatie, organen worden
verwijderd. In die zin is het bezwaarsysteem beter dan het onzuivere toestemmingssysteem
dat in het wetsvoorstel is verwoord. Het feit dat mensen in dat geval worden
gedwongen om zich uit te spreken, dat anderen een zo zwaarwichtige beslissingen
kunnen nemen als zij dat zelf om wat voor reden dan ook hebben nagelaten,
beschouwt een deel van mijn fractie echter als een inbreuk op het zelfbeschikkingsrecht
en op de onaantastbaarheid van het lichaam.
 
 Twee leden van de fractie van GroenLinks, waaronder ik, zijn voorstander
van het geen-bezwaarsysteem. Voor ons is een aantal argumenten bepalend geweest.
Met het geen-bezwaarsysteem worden veel meer mensen geholpen en levens gered
dan met het toestemmingssysteem. In Nederland komen per jaar op 1 miljoen
inwoners 4,1 donorharten beschikbaar. In België, waar het geen-bezwaarsysteem
geldt, is het aantal bruikbare harten drie keer zo groot, namelijk 11,4 per
1 miljoen inwoners. Natuurlijk zullen ook andere factoren hierbij een rol
spelen, maar een vergelijking binnen Europa tussen landen met het toestemmingssysteem
en landen met het geen-bezwaarsysteem leert onmiskenbaar, dat het toestemmingssysteem
aanzienlijk meer organen oplevert. Een tweede doorslaggevend argument is de
zekerheid, dat in het geen-bezwaarsysteem geen organen verwijderd worden bij
mensen die dat absoluut niet willen. Wanneer zij bezwaar hebben gemaakt tegen
orgaanuitname, wordt geen enkele stap in die richting gezet. Die garantie
biedt het voorgestelde codicilsysteem niet. Bij het geen-bezwaarsysteem worden
mensen ertoe gedwongen een keuze te maken. Ik vind dat dit aan mensen gevraagd
mag worden. De tijd is er rijp voor. Voor honderden mensen is het hoog tijd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Voorzitter! Het valt niet mee, en zeker niet op dit tijdstip, om bij dit
onderwerp pas een mening naar voren te kunnen brengen op het finale moment.
Toch wil ik proberen over dit buitengewoon belangrijke wetsvoorstel het standpunt
van het AOV naar voren te brengen. Het standpunt is eensluidend. Mede om wille
van de tijd zal ik mij beperken tot de essentie van het wetsvoorstel.
 
 Het bericht van de ministeries van VWS en van Justitie van 25 november
1994 over het toestemmingssysteem in het wetsvoorstel over de orgaandonatie
geeft aan, dat de bewindslieden van deze ministeries zowel principiële
als praktische argumenten hebben om het toestemmingssysteem te handhaven.
40% van de Nederlandse bevolking zegt in het bezit te zijn van een donorcodicil
of bereid te zijn een codicil te tekenen. Via de nierpatiëntenvereniging
weten wij, dat in 1994 365 personen zijn geholpen door een nierdonatie. 1650
personen staan nog op de wachtlijst. De gemiddelde wachttijd is 4,7 jaar.
 
 Voorzitter! Het huidige systeem kent een aantal zeer ongelukkige momenten.
Als er geen codicil is ondertekend en het soms wel, soms niet bekend is dat
de overledene geen bezwaar heeft tegen het beschikbaar stellen van organen,
wordt van een arts gevraagd bij de nabestaanden na te gaan of zij bezwaren
hebben organen van de net overledene ter beschikking te stellen. Je kunt je
voorstellen dat zo'n vraag ongelukkig overkomt op een ongelukkig moment bij
de meest ongelukkige mensen. Daarbij wordt niet alleen vertrouwd op de zorgvuldigheid
van de arts om nabestaanden op dat moment met een zo belastende vraag te confronteren,
misschien wel te overrompelen, maar ook op zijn alertheid, de mogelijkheid
van een orgaandonatie te onderkennen, zodat de vraag op zo'n moment ook gesteld
kan worden.
 
 Wij beseffen hoe ingrijpend een dergelijk besluit voor nabestaanden kan
uitpakken. De herinnering aan een dierbare kan hierdoor pijnlijk worden. Wij
weten dat er te weinig organen beschikbaar zijn om aan de vraag te voldoen.
Ook weten wij dat ondanks de propaganda en voorlichting, bijvoorbeeld via
een dramatische televisie-uitzending over deze materie, het aantal donoren
daalt in plaats van stijgt. Wij scharen ons achter allen die er voorstander
 van zijn, een voorlichtingscampagne te organiseren en regelmatig
hiervoor de aandacht te vragen bijvoorbeeld via Postbus 51. Wij zijn ons ervan
bewust dat een beslissing over het aantasten van het lichaam na de dood een
heel moeilijke is. Als ook de procedure tot het verwijderen van een orgaan
tijd kost en wel zoveel tijd dat het afscheid van een dierbare iets verwrongens
krijgt, moeten ook de opvang en de nazorg van hoge kwaliteit zijn.
 
 Wij zijn ons er echter ook heel sterk van bewust dat het leed van hen
die een orgaan hoognodig hebben, evenmin te meten is. Het zal je kind of kleinkind
maar zijn die een orgaan nodig heeft om redelijk te kunnen overleven of zelfs
om te kunnen blijven leven. Wij willen voorstellen, bijvoorbeeld gedurende
een periode van twee jaar – drie jaar vinden wij eigenlijk te lang –
een intensieve, goed begeleide voorlichtings- en/of propagandacampagne te
houden, tegelijk met het opzetten van een adequaat en volledig registratiesysteem,
zoals is voorgesteld door de heer Van Boxtel. Ik denk niet dat wij daarbij
het wiel opnieuw behoeven uit te vinden. Ik wijs op de registratie van kentekens,
op de belastingdienst en op bevolkingsonderzoeken. Iedereen kan ons op ieder
moment en iedere leeftijd blijkbaar altijd vinden.
 
 Mocht deze campagne echter niet tot een zodanig resultaat leiden dat daarmee
het andere leed, namelijk dat van de toekomstige ontvangers kan worden opgelost,
dan pleiten wij voor een andere aanpak. Wij willen na die twee jaar de minister
graag in overweging geven om een registratiesysteem op te zetten waarin degenen
worden geregistreerd die principiële bezwaren hebben tegen orgaandonatie:
het bezwaarsysteem dus.
 
 Als van hen die geen bezwaar hebben aangetekend, in principe wordt aangenomen
dat zij bereid zijn tot donatie van hun organen, dan dient wel de nodige zorgvuldigheid
in acht genomen te worden. Consultatie zal onderdeel moeten zijn van dit registratiesysteem.
Onderdelen van de consultatie zullen moeten zijn: de mededeling, de uitleg,
overleg over de wijze van handelen, kwalitatieve nazorg en zorgverlening.
Wij willen daarbij de nadruk leggen op de zorgvuldigheid waarmee nabestaanden
moeten worden begeleid. Wij beogen naast de betrokkenheid van de nabestaanden
en het recht op zelfbeschikking van de donor toch aandacht te hebben voor
het belang van de ontvanger: de patiënt die volkomen afhankelijk is.
Een systeem waarbij ervan wordt uitgegaan dat er geen bezwaar is tegen orgaandonatie
bestaat, behalve als het bezwaar officieel is geregistreerd, biedt meer mogelijkheden.
 
 Misschien mag ik mij nog even beperken tot de nierdonatie. Elke geïndiceerde
nierpatiënt kost aan behandeling, te weten regelmatige dialyse gemiddeld ƒ
50.000 tot ƒ 100.000 per jaar. 1600 nierpatiënten op de wachtlijst
met een wachttijd van 4,7 jaar kosten dus een vermogen. Een niertransplantatie
kost ongeveer ƒ 100.000. Wij wijzen ook op de betere maatschappelijke
gevolgen en op de verhoogde kwaliteit van het leven voor de nierpatiënt
indien deze sneller geholpen kan worden.
 
 Voorzitter! Goede, uitgebreide en intensieve voorlichting zal de invoering
van het registratiesysteem uiteraard vergemakkelijken. Wij beseffen dat aan
elk gekozen systeem bezwaren kleven, maar toch verzoeken wij de ministers,
het geen-bezwaarsysteem te bestuderen en in overweging te nemen indien voorlichting,
propaganda en registratie niet voldoende effectief blijken te zijn. Het is
alleszins beter als men zelf beslist over orgaandonatie en dit ook tijdig
laat registreren. Dit betekent op termijn leven voor medemensen en meer hoop
voor vele anderen, die nu misschien in de wetenschap verkeren dat een gezond
orgaan voor hen te laat ter beschikking zal komen. Toch hebben wij nog de
hoop dat het zal lukken om de uiteindelijke beslissing bij de burger te laten,
of bij de nabestaanden, als er niets over bekend is.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Gelet op het late tijdstip heb ik mijn verhaal
maar even fors ingekort. Ik beloof u dat ik de volgende keer zal proberen,
wat hoger op de sprekerslijst te komen, want elke keer als laatste spreker
optreden is ook niet alles!
 
 De SP kan in grote lijnen instemmen met het voorstel van het kabinet,
maar niet als het gaat om de keuze voor het toestemmingssysteem bij orgaandonatie
door overledenen. Een wettelijke regeling is dringend nodig, een regeling
waarmee met respect voor de individuele grondrechten geprobeerd wordt, het
tekort aan organen terug te dringen. Het gaat hierbij om het recht op lichamelijke
en psychische integriteit, de bescherming van de donor, de ruimte voor zelfbeschikking,
het vastleggen van zorgvuldige procedures bij het vaststellen van de dood
en in het algemeen respect voor de donor in spe in zijn of haar stervensfase.
Maar het gaat naar onze mening ook om het recht op gelijke toegankelijkheid
van de gezondheidszorg, om duizenden mensen die dringend een orgaan nodig
hebben, van wie er jaarlijks honderden naar onze mening onnodig sterven.
 
 Een van de fundamentele vragen hierbij is, in hoeverre mensen gedwongen
mogen worden tot het maken van een keuze. Mevrouw Kamp heeft hierbij zojuist
uitvoerig stilgestaan. Mag je mensen dwingen, na te denken over het afstaan
van organen na de dood? In dit geval antwoordt de SP hierop met een volmondig
"ja". Immers, de gevolgen van het tekort aan organen zijn buitengewoon ernstig.
De wachtlijsten met nierpatiënten groeien en elk jaar sterven er tientallen
van hen omdat er geen donororganen beschikbaar zijn. Ook verdwijnen er elk
jaar nog eens een paar honderd patiënten van de wachtlijst omdat hun
gezondheidstoestand te slecht is geworden voor transplantatie. Voor de wachtende
hart-, lever- en longpatiënten is de situatie in veel gevallen nog veel
schrijnender. Voor deze mensen is er immers geen tijdelijk alternatief zoals
nierdialyse voor nierpatiënten; zij gaan gewoon dood.
 
 De schaarste leidt ook tot commerciële uitwassen, waarbij in het
geheel geen sprake meer is van de genoemde menselijke integriteit. Handelaren
exploiteren menselijke ellende. Bekend zijn de voorbeelden uit India en uit
Zuidamerikaanse landen, waar mensen donor worden om het gezin van voedsel
te kunnen voorzien. En het tekort houdt tevens een risico in van een tweedeling
tussen arm en rijk in onze samenleving als het gaat om de bereikbaarheid van
een donororgaan.
 
 Voorzitter! De SP-fractie is dus voorstander van een geen-bezwaarsysteem
en dat is voor ons inderdaad een fundamentele keuze. Indien
de bewindslieden deze omschrijving een eufemisme vinden, zoals zij schrijven,
dan ben ik gaarne bereid met hen te zoeken naar een alternatieve term. Maar
dat zal nooit "afgedwongen solidariteit" kunnen zijn, zoals zij in de brief
van 25 november 1994 suggereren, net als mevrouw Kamp. Iedereen heeft immers
te allen tijde het recht om af te zien van een orgaandonatie. Niemand kan
worden gedwongen donor te worden. Iedereen kan zijn of haar bezwaar tegen
donatie laten registreren. Wel worden mensen gedwongen erover na te denken.
In de zoëven genoemde brief schrijven de bewindslieden over de mogelijkheid
dat er eens een klimaat zal ontstaan waarin het geen-bezwaarsysteem het meest
passende zal blijken te zijn. Ik stel vast dat er volgens de bewindslieden
in elk geval geen sprake is van het fundamentele bezwaar dat mevrouw Kamp
zoëven heeft geformuleerd. Naar de mening van mijn fractie is dat klimaat
er echter nu al. En voor zover dat nog niet zo is, kan een duidelijke keuze
van de overheid alleen maar een duwtje in de goede richting zijn. Voorwaarde
echter bij de invoering van een geen-bezwaarsysteem is wel dat er alles aan
wordt gedaan om mensen fatsoenlijk op de hoogte te brengen en vooral voor
te lichten. Iedereen vanaf 18 jaar moet persoonlijk geïnformeerd worden.
Alleen dan kan ervan worden uitgegaan dat niet kiezen ook een bewuste keuze
is en de persoon in kwestie zich aanpast aan wat wij inderdaad de norm vinden.
 
 Over de plaats van de nabestaanden nog het volgende. Bij afwezigheid van
een bezwaar mag de arts onder het geen-bezwaarregime in principe tot orgaanuitname
beslissen. Zowel de arts als de nabestaanden worden daardoor minder belast.
Er bestaat immers duidelijkheid over de wens van de overledene. Toch staat
de SP-fractie op het standpunt dat de nabestaanden verplicht geconsulteerd
moeten worden. Hun stem moet van zwaar gewicht zijn bij de beslissing van
de arts om over te gaan tot orgaanuitname. Indien een arts ziet dat een familie
het niet aankan, moet hij of zij niet tot orgaanuitname overgaan.
 
 Mijnheer de voorzitter! Niet zelden worden ook verwijten gemaakt in de
richting van artsen en ziekenhuizen. Zij zouden te weinig doen om de beschikbaarheid
van organen te vergroten. Er gaan zelfs stemmen op om een "required request"
in te voeren. Wij vinden dat niet de juiste weg. Wij denken dat een geen-bezwaarsysteem
een betere basis biedt voor een verbetering van de motivatie van artsen.
 
 Wij zijn, zoals gezegd, tevreden met de meeste onderdelen van de wet,
maar wij zijn het oneens met de keuze voor het toetsingssysteem. Het is in
feite niet meer dan het oude systeem in een nieuwe verpakking, een systeem
dat niet blijkt te werken. Na ruim twintig jaar voorlichting heeft nog maar
een beperkt deel van de bevolking het codicil ingevuld. Minder dan 10% van
de mensen draagt het ook werkelijk bij zich. Ik moet ook eerlijk bekennen
dat ik al twintig jaar een codicil heb en als u vraagt waar ik het heb, dan
heb ik het bij mijn rijbewijs in de auto liggen. Ik ben er nu pas achter dat
je dit altijd bij je moet hebben. Ik ben absoluut niet onwillig, maar zo werkt
het gewoon. Ik beken dat maar eerlijk. Het systeem dat nu wordt voorgesteld
om in de wet vast te leggen, zal naar mijn mening in de praktijk niet werken.
Dat blijkt ook uit de cijfers. Slechts 2% tot 5% van de beschikbare donororganen
wordt getraceerd met behulp van een codicil.
 
 Na 25 jaar voorlichting is wel duidelijk dat wij van het door de regering
voorgestelde systeem geen wonderen hoeven te verwachten. Naar onze mening
betekent een keuze voor het oude systeem een bestendiging van het voorkomen
van onnodig lijden.
 
 Tot slot nog een drietal vragen. Wat zijn de redenen om af te wijken van
de adviezen van de Gezondheidsraad, die al jaren op het standpunt staat dat
een geen-bezwaarsysteem de voorkeur verdient boven een toestemmingssysteem?
In hoeverre wordt rekening gehouden met recente enquêteresultaten die
uitwijzen dat de bevolking steeds minder moeite heeft met een geen-bezwaarsysteem?
Waarin zijn wij, Nederlanders, anders dan mensen in veel andere Europese landen,
waar een geen-bezwaarsysteem reeds is ingevoerd, zonder dat dit veel problemen
heeft meegebracht?
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De regering zal morgenavond antwoorden.
 
 
 
 
 
 Sluiting 23.25 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-50-3204-3245.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl