Behandeling van de wetsvoorstellen: Regeling van een verzekering voor nabestaanden (Algemene nabestaandenwet) (24169); Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en enkele andere wetten (24258)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1995-1996, pag. 516-540

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

19-12-1995

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

nr. 14, pagina 516-540

19-12-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24258Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24169Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: Regeling van een verzekering voor nabestaanden (Algemene nabestaandenwet) (24169); Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en enkele andere wetten (24258)Pagina 516-540
Voortzetting behandeling wetsvoorstellen Regeling van een verzekering voor nabestaanden (Algemene nabestaandenwet) (24169); Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en enkele andere wetten (24258)Pagina 554-591
14de vergadering; 19 december 1995Pagina 515-515
Behandeling Wijziging van de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren en enige andere wetten (salariswijziging per 1 januari 1995) (24231); Wijziging van de Ziekenfondswet en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten in verband met de uitbreiding van de personele werkingssfeer van de Ziekenfondswet met een bepaalde categorie van AOW-gerechtigden alsmede de samenstelling van de Ziekenfondsraad (24093); Wijziging van de Ziekenfondswet ter vereenvoudiging van de identificatie van verzekerden door gebruik van sociaal-fiscaal nummer in verzekerdenadministratie ziekenfondsverzekering alsmede om enige andere wijzigingen in die wet aan te brengen en wijziging AWBZ ter bevordering van gelijkvormige redactie van de informatiebepalingen van de sociale ziektekostenverzekeringen (Wet sociaal-fiscaal nummer Ziekenfondswet) (24142); en enige andere wettenPagina 515-515
Lijst van besluiten en ingekomen stukken (dinsdag 19 december 1995)Pagina 591-592
Behandeling van wetsvoorstel Algemene regels ter verzekering van de beveiliging door waterkeringen tegen overstromingen door het buitenwater en regeling van enkele daarmee verband houdende aangelegenheden (Wet op de waterkering) (21195)Pagina 542-554
Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van enkele punten van de agenda van de JBZ-raad van 23 en 24 november 1995, te weten: de motie-Jurgens c.s. over het tijdig aan de Staten-Generaal overleggen van ontwerp-besluiten van de JBZ-raad (23490, nr. 90c)Pagina 540-542

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 127 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: 
 
 Regeling van een verzekering voor nabestaanden (Algemene nabestaandenwet)
(24169);
 
 
 Wijziging van de Algemene Ouderdomswet
en enkele andere wetten (24258).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Vandaag staan wij voor de behandeling van een
wetsontwerp dat vele, zeer vele direct betrokkenen nu al maanden lang in angstige
spanning gevangen houdt. Hun verwachtingen zijn hoog gespannen ondanks het
feit dat onze mogelijkheden slechts beperkt zijn. Hoe dit ook zij, het is
een goede zaak dat er in ieder geval duidelijkheid wordt geschapen. Niets
is zo fnuikend als de voortdurende onzekerheid over de toekomst.
 
 Recht doen en vinden raakt altijd ons geweten, maar is in deze situatie
bepaald geen gemakkelijke opgave. Meer dan ooit zal het er vandaag om gaan,
inhoud te geven aan de woorden van prof. Levenbach die hij uitsprak tijdens
zijn afscheidscollege. Deze woorden zijn ook geciteerd bij de verdediging
van de begroting van Sociale Zaken voor het dienstjaar 1967 in dit huis, te
weten: "Verdiept steeds uw inzicht, scherpt uw verstand maar behoedt bovenal
de gerechtigheid".
 
 In de afweging die het CDA over de Algemene nabestaandenwet en het AOW-wetsvoorstel
moet maken, zal de zin voor gerechtigheid ons leiden, met als kernvraag: wordt
voldaan aan het criterium dat de overheid een schild behoort te zijn voor
de zwakken in de samenleving en mag hiervoor ook een beroep worden gedaan
op de solidariteit van de burgers?
 
 Prof. Weijel opende indertijd het eerst hoofdstuk van zijn boek "Achtergronden
van sociale zekerheid" met de veelzeggende titel "Nood is het steeds wederkerende
thema". Vanuit de eigen verantwoordelijkheid – de mens moet actief zorgen –
stelde hij dat desalniettemin een mens in nood kan raken: de maatschappelijke
situatie kan hem verhinderen in eigen onderhoud te voorzien, hij kan door
een calamiteit worden getroffen, enz. Een mens in nood raakt zijn vrijheid
kwijt, evenals vaak zijn mogelijkheden tot individuele ontplooiing en wordt
zo doende afhankelijk van hulp, zoals in 1959 nog veelal het geval was bij
het verlies van de kostwinner. Net zo min als in die jaren sparen voor de
oude dag voor de grote meerderheid, die maar net genoeg had om dagelijks van
te leven, mogelijk was, net zo min was sparen voor een eventueel overlijden
mogelijk.
 
 Hulpverlening, ook in deze situaties, uit solidariteit en verantwoordelijkheid
voor elkaar, hangt nauw samen met het sociale wezen van de mens. Daaraan mag
ook de overheid appelleren. In de naoorlogse jaren is de gedachte aan verzekeringen
voor de gehele bevolking gegroeid, mede onder invloed van het werk van de
commissie-Van Rhijn. De volksverzekeringen werden geboren, in zeker zin niet
alleen als verzekering tegen een bepaald risico, maar ook voor het garanderen
van bestaanszekerheid, van een bestaansminimum. De rechtsgrond, de politieke
legitimatie voor het optreden van de overheid, was dan ook de bestaande nood.
 
 Het ging er bij de twee eerste volksverzekeringen om dat iedereen op zijn
oude dag, en in het tweede geval ook bij overlijden van de kostwinner, gevrijwaard
zou zijn van gebrek, van materiële nood, als het inkomen van deze kostwinner
wegviel. De volksverzekeringen kregen hierdoor slechts het karakter van een
basisuitkering als een bodemvoorziening, waardoor iedereen, voor zover mogelijk,
zich bewust kon blijven van eigen verantwoordelijkheid.
 
 Voorzitter! Na deze inleiding kom ik op het wetsontwerp. Naar onze overtuiging
is de fractie van het CDA verkeerd begrepen. In de memorie van antwoord wordt
op een door ons niet beoogde wijze gesproken over de equivalentie tussen premieplicht
en uitkeringsrecht. Er is immers binnen de volksverzekeringen geen sprake
van het strikte equivalentiebeginsel met een direct verband tussen de hoogte
van de premie en de hoogte van de uitkering. Binnen de volksverzekeringen
wordt de nadruk meer gelegd op het solidariteitsbeginsel. Op grond hiervan
worden inkomensafhankelijke premiebijdragen geheven en naar relatieve behoefte
verschillende uitkeringen verstrekt. Het is uiteraard wel juist dat de kans
voor alleenstaande vrouwen om weduwe te worden aanzienlijk minder reëel
is en deze in zekere zin "overtrokken" solidariteit is indertijd en ook nadien
steeds aanvaard omdat het risico niet geheel en al was uitgesloten. De AWW-uitkeringen
werden immers onafhankelijk van de duur van de verzekeringen verstrekt. De
AWW gaat uit van het zogenaamde risicosysteem: er bestaat recht op uitkering
indien degene aan wiens overlijden het recht op uitkering wordt ontleend wegvalt.
Een alleenstaande kan op oudere leeftijd nog trouwen en weduwe worden, derhalve
risico lopen. Het is uit dien hoofde wel vanzelfsprekend dat indertijd binnen
de Algemene kinderbijslagwet een alleenstaande vrouw die de leeftijd van 45
jaar had bereikt niet meer premieplichtig was. Het is overigens niet juist
dat nabestaanden zonder kinderen en jonger dan 40 jaar nooit recht hebben
gehad op een uitkering, zoals de memorie van antwoord stelt. Voor hen was
er immers de tijdelijke uitkering. Daarmee werd ook recht gedaan aan de relatieve
behoefte. Het ging ons er bij de schriftelijke inbreng vooral om, te benadrukken
dat er nog steeds sprake is van een premiegefinancierde verzekering en dat
in dat kader als het risico zich voordoet, tegenover de plicht tot premiebetaling
het recht op een uitkering moet blijven bestaan. Bij de honorering van dat
recht mag weliswaar rekening worden gehouden met de relatieve behoefte, maar
deze kan nimmer tot nul worden gereduceerd. Dan wordt een grens overschreden.
Daarop heeft de CDA-fractie willen wijzen en dit standpunt heeft de fractie
nog steeds. De afwijzing van het handhaven van de ANW voor bestaande rechthebbenden
met inachtneming van een overgangsregeling en de introductie van een algemene
voorzieningenwet onder meer voor nieuwe gevallen is in dit licht wel erg kort
door de bocht geformuleerd. Dit voorstel had een oplossing kunnen betekenen
voor een moeilijk dilemma. Nogmaals, als gevolg van de door het kabinet gekozen
aanpak moest de vraag naar ontkoppeling van bestaande en nieuwe gevallen wel
worden opgeroepen. Er zal door een groep toekomstige weduwen/weduwnaren immers
moeten worden bijgedragen in de kosten van reeds ingegane en toekomstige
uitkeringen. Premies worden betaald voor een volksverzekering die voor hen
dit risico niet dekt, als zij weduwe of weduwnaar worden. Natuurlijk mag ook
naar de mening van de CDA-fractie door de jaren heen telkenmale de vraag worden
gesteld of de nood nog zodanig is, dat er een moreel of feitelijk recht blijft
bestaan op het niveau van de tot dan verstrekte uitkering. Maar met de volledige
uitsluiting van categorieën weduwen en weduwnaren kan de ANW in feite
niet langer meer als een verzekering worden gezien. Het is juist, dat bij
een voorziening over het algemeen een algemene middelen- en vermogenstoets
wordt toegepast.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Er is van de kant van de CDA-fractie sprake van een hardnekkig probleem.
Op deze wijze heeft de AWW altijd in elkaar gezeten. Grote categorieën
zijn in het verleden altijd categoraal uitgesloten geweest van de verzekering,
terwijl zij wel moesten meebetalen. Ik denk aan de potentiële weduwnaars
die op basis van deze volksverzekering, premiegefinancierde regeling, nooit
enige dekking hebben gehad. Mevrouw Van Leeuwen doet net alsof sprake is van
een nieuw element. Het is juist de AWW die vanaf het begin op die wijze opgezet
is geweest. Categorale uitsluitingen van grote groepen die wel moesten meebetalen
aan deze premiegefinancierde volksverzekering.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 In de gedachten van die tijd werd binnen een huwelijk wel premie betaald.
Na de uitspraak van de Centrale raad van beroep is het op een moderne wijze
ingevuld en krijgen op het ogenblik weduwnaren dezelfde rechten. In de context
van de wet, zoals die in 1959 tot stand is gekomen kan de staatssecretaris
zich hierop niet beroepen.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Het gaat mij om het systeem van de wet.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 Het systeem van de wet was toen heel duidelijk. Het ging ervan uit dat
er een kostwinnersverhouding was en dat binnen het huwelijk premie werd betaald
om het recht voor de weduwe te garanderen.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Alle ongehuwde mannen in die periode hebben premie betaald voor deze volksverzekering,
zonder dat zij ooit enige dekking hebben gehad. Het element van op basis van
de solidariteitsgedachte aangesproken worden op het medefinancieren van een
volksverzekering zonder dat je daaraan ooit een recht kunt ontlenen is altijd
onderdeel geweest van deze wetgeving. Het is niets nieuws.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 Het eerste onderscheid heb ik duidelijk gemaakt. Dat was binnen het verband
van het huwelijk. Wat het tweede onderscheid betreft, moet je kijken naar
de wetstekst. Er is inderdaad premie betaald. Ik heb eraan toegevoegd, dat
je dan ook het risico moet lopen. De ongehuwde mannen liepen in die context
niet het risico om weduwnaar te worden. Wat de alleenstaande vrouw betreft,
hebben wij altijd gekozen voor een systeem waarin ook zij meebetaalden, hoe
moeilijk dat ook was. Ze kunnen op een gegeven moment dat risico gaan lopen.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Wij zijn het met elkaar eens, dat er in het kader van de AWW vanaf het
begin categorale uitzonderingen zijn geweest en dat het een volstrekt normaal
gegeven is bij het fenomeen volksverzekering.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 U legt een eenzijdig verband. In de context van de wet loop je een risico.
Als de weduwe of weduwnaar dat risico loopt en premie meebetaalt, dan is het
net gedekt. Dat is heel wat anders dan de gevallen die u noemt.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 De kern van de zaak is, of je bij een volksverzekering categorieën
kunt uitsluiten op grond van welke overweging dan ook die in de wet vastligt.
Dat wij het nu over andere categorieën hebben dan in het verleden het
geval was, doet aan het principe niets af. Het gaat om een volksverzekering.
Bij het beoordelen van de situatie is niets anders aan de orde dan er altijd
al aan de orde is geweest bij de AWW, zij het dat wij thans andere categorieën
aanwijzen.
 
 
 
 
 
 De heer Van de Zandschulp (PvdA):
 
 Ik vind dit een wat scheve voorstelling van zaken. De AWW was een verzekering
die in principe voor alle ingezetenen relevant was. Ze discrimineerde inderdaad
de weduwnaar. Dat is verklaarbaar in de context van die tijd. Het is later
recht getrokken via de rechter. Dat neemt niet weg dat het in principe een
volksverzekering was die relevant was voor iedere ingezetene. De ANW verschilt
op dit punt radicaal van karakter. Ik vind, dat de staatssecretaris beide
wetten te veel in elkaars verlengde ziet. Dat is een onjuiste interpretatie.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Nee, dat doet geen recht aan hetgeen ik heb gezegd. Het gaat mij ten principale
om het karakter van het fenomeen volksverzekering. Daarbij houd ik overeind
wat ik zoëven heb gezegd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 Ik begrijp dat de staatssecretaris er behoefte aan heeft, vanaf het begin
argumenten van ons in een andere context te plaatsen. Ik ben collega Van de
Zandschulp zeer erkentelijk. Mooier dan hij had ik het niet kunnen zeggen.
Ik probeerde een antwoord te geven op concrete vragen.
 
 Voorzitter! Ik herhaal wat ik heb gezegd. Er zal door een groep toekomstige
weduwen/weduwnaren immers moeten worden bijgedragen in de kosten van reeds
ingegane en toekomstige uitkeringen, premies worden betaald voor een volksverzekering
die voor hen dit risico niet dekt, als zij weduwe of weduwnaar worden. Natuurlijk
mag ook naar de mening van de CDA-fractie door de jaren heen telkenmale de
vraag worden gesteld of de nood nog zodanig is dat er een moreel of feitelijk
recht blijft bestaan op het niveau van de tot dan verstrekte uitkering. Met
de volledige uitsluiting van categorieën weduwen/weduwnaren kan de ANW
in feite niet langer meer als een verzekering worden gezien. Het is juist,
dat bij een voorziening over het algemeen een algemene middelen- en vermogenstoets
wordt toegepast. In het kader van de door ons beoogde nieuwe algemene voorzieningenwet
had dit probleem kunnen worden opgelost. Onze conclusie kan voor dit onderdeel
geen andere zijn dan dat de rechtsgrond voor en het karakter van de volksverzekering
binnen deze ANW ernstig geweld wordt aangedaan.
 
 Een samenvatting van dit onderdeel van ons betoog mondt uit in de volgende stellingname. Binnen de volksverzekering die de Algemene
nabestaandenwet beoogt te zijn en die derhalve een basisuitkering ofwel een
bodemvoorziening dient te garanderen voor iedereen die het risico loopt, wordt
de volstrekte uitsluiting van bepaalde categorieën afgewezen. Zou de
staatssecretaris hierop willen ingaan? Misschien heeft hij er geen behoefte
aan, maar laat hij dan in ieder geval een antwoord geven op de vraag waarom
hij in het licht van ons betoog niet bereid geweest is, een tijdelijke uitkering
voor weduwen zonder kinderen te handhaven. Misschien zit ik nog wat te vast
in het verleden, maar met "weduwen" bedoel ik overigens ook weduwnaren.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Voorzitter! Ik ben natuurlijk bereid om daarop in te gaan. Ik heb alleen
geprobeerd om aan te geven dat er altijd volstrekte uitsluitingen zijn geweest,
ondanks dat ook de fractie van mevrouw Van Leeuwen in die periode de Algemene
weduwen- en wezenwet als een verzekering, als een volksverzekering zag.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 Als u dat dan maar goed overeind houdt. Ik kom er straks nog wel met een
vraag over de AOW op terug.
 
 Mijnheer de voorzitter! Het gaat er verder om dat er voldoende respect
moet blijven voor bestaande rechten, zodat er op basis van de uitgestelde
werking een overgangsrecht voor lopende uitkeringen moet zijn geregeld. De
betrouwbaarheid van de overheid als wetgever is immers in het geding.
 
 Wij houden vast aan ons pleidooi voor de uitgestelde ofwel eerbiedigende
werking. De bestaande rechten van betrokkenen geheel of gedeeltelijk wegtoetsen
kan naar het oordeel van de CDA-fractie niet, dat zou een ongeoorloofde aantasting
van de rechtszekerheid zijn. Ondanks de in de memorie van antwoord gegeven
uitleg, waarom een en ander strookt met de herziene Europese code, wordt dit
her en der nog steeds in twijfel getrokken. In de afgelopen dagen heb ik daar
ook weer adressen over ontvangen. Ik vraag de staatssecretaris dan ook of
de brede toetsing aan de internationale verdragen, zoals geadviseerd, intussen
heeft plaatsgevonden en zo ja, welk resultaat dit heeft gehad.
 
 De betrokkenen hebben veelal op basis van verkregen rechten voorzieningen
getroffen en zij hebben zich op een bepaald uitgavenpatroon vastgelegd. Toegegeven,
het is geen makkelijke opgave te komen tot een op de eisen van de tijd afgestemde
Algemene nabestaandenwet die zorgvuldig rekening houdt met verkregen rechten.
Er is immers in 1959 niet uitgegaan van feitelijke criteria, maar van geobjectiveerde
criteria, in feite dus van een fictie. Er werd verondersteld dat weduwen zonder
voorziening in behoeftige omstandigheden zouden komen te verkeren. Er waren
echter toen reeds weduwen die aan de objectieve criteria voldeden en die niettemin
in staat waren, arbeid te verrichten en dat ook metterdaad deden. Hun aantal
werd destijds echter te gering geacht om een systeem te vervaardigen waarin
de feitelijke, dat wil zeggen de individuele bestaande behoefte een grotere
rol zou spelen. In feite dus het loondervingsprincipe, zij het dat dit toen
veelal samenviel met de daadwerkelijk bestaande behoefte. Met andere woorden,
het nu veel gehoorde argument dat aan degenen voor wie dat nooit bedoeld was
een uitkering – en nog wel een ongetoetste uitkering – wordt verstrekt,
kan als zodanig geen opgeld doen. Het is ook inherent aan een volksverzekering,
die een bodemvoorziening garandeert in de verwachting en vanuit de noodzaak,
dat zo mogelijk aanvullende voorzieningen worden getroffen.
 
 Willens en wetens is enkele jaren later ook een ander argument nog onderstreept
dat ons in de huidige situatie eveneens sterk bezighoudt, namelijk dat reeds
op jongere leeftijd de bescherming van een blijvende uitkering zou moeten
worden gegeven. Zo werd in 1962 de leeftijdsgrens voor een blijvende uitkering
verlaagd naar 40 jaar, omdat de kans voor weduwen van die leeftijd op intreding
op de arbeidsmarkt achteraf te gering bleek. Als dit wetsontwerp onverhoopt
zal worden aanvaard, zal de geschiedenis zich ongetwijfeld herhalen!
 
 Voorzitter! Het heeft jaren geduurd, ook al was er sprake van toegenomen
emancipatie van vrouwen en hierdoor ook van toegenomen arbeidsparticipatie,
aleer het voornemen tot herziening van de AWW werd uitgesproken. Sinds dat
moment – ik noem 16 juli 1987 als datum van de hiertoe strekkende adviesaanvrage
aan de SER – botsen de meningen. Voor de SER was het een belangrijk
uitgangspunt dat er toen, in 1987, en in de komende decennia behoefte zou
blijven aan een wettelijke nabestaandenregeling. Zonder dat zouden veel nabestaanden
in behoeftige omstandigheden komen te verkeren. Op basis hiervan zag de SER
twee mogelijkheden ofwel uitkeringsvarianten: enerzijds het recht op uitkering
afhankelijk van het inkomen uit of in verband met arbeid van de overledene,
anderzijds het recht op uitkering afhankelijk van het inkomen uit of in verband
met arbeid van de nabestaande. Ofwel feitelijke inkomensderving tegenover
het al dan niet door arbeid in eigen levensonderhoud kunnen voorzien. In feite
werd in de eerste proeve van een Algemene nabestaandenwet gekozen –
zij het in beperktere zin – voor de tweede variant en dat gebeurt ook
nu weer.
 
 Binnen de SER leidde de vraag van inkomensderving of inkomenstoets als
uitgangspunt voor een nieuwe nabestaandenregeling tot een verschil in uitwerking.
Uiteindelijk werd de "entree-eis" als het meest rechtvaardig beschouwd. Daarom
zou het van belang kunnen zijn geweest, na een aantal jaren over een hernieuwd
advies van de SER te kunnen beschikken. U zult van mij willen aannemen dat
onze fractie dat in ieder geval op prijs zou hebben gesteld, voorzitter. Zo'n
advies zou de huidige reacties van de Stichting van de Arbeid, de FNV en het
CNV, alsmede het RCO, in het juiste perspectief hebben kunnen zetten.
 
 De visie van het kabinet dat "het recht op een wettelijke uitkering op
minimumniveau dient te worden voorbehouden aan die nabestaanden die niet in
staat worden geacht om zelf in het inkomen te voorzien", toont aan dat er
in feite geen enkele relatie meer is tot het te dekken risico, te weten het
overlijden van de echtgenoot/partner, en dat dit ook niet wordt beoogd. In
de adressen van RCO, CNV en FNV en Stichting van de Arbeid worden de bezwaren
tegen deze benadering herhaald. Wat is de reactie van de staatssecretaris
op deze adressen? Brengt het klemmende beroep van het bedrijfsleven het kabinet
nog tot andere gedachten? Overigens is het zeer bijzonder dat
zo'n breed, gevarieerd gezelschap van sociale partners, pensioenfondsen en
ouderenorganisaties ons oproept, tegen deze Algemene nabestaandenwet te stemmen.
Het feitelijke gevolg van dit wetsontwerp is dat op termijn nog slechts een
zeer beperkt aantal nabestaanden een werkelijk beroep kan doen op de nieuwe
wet. Een zojuist verschenen persbericht van het ministerie op basis van de
memorie van antwoord geeft in die zin een vertekend beeld van de verwachte
effecten dat er slechts een momentopname vanuit een beperkte optiek wordt
geboden. Dan nog zullen 26.700 weduwen van de 110.000, ofwel ruim 24%, op
korte termijn, namelijk per 1 januari 1998, met de gevolgen worden geconfronteerd.
Nieuwe weduwen/weduwnaren zonder kinderen echter al per 1 april aanstaande,
terwijl op langere termijn alle rechthebbenden met de gevolgen van de nieuwe
ANW worden geconfronteerd. Overigens zijn deze cijfers voor ons niet altijd
te volgen. Gevraagd naar het aantal nabestaanden met een WAO-uitkering kreeg
de CDA-fractie het antwoord, dat het op basis van zeer globale gegevens over
1990 gaat om ca. 15% van de nabestaanden, ofwel een kleine 20.000. Dat is
in verhouding tot het totale aantal toch wel erg veel. Kan de staatssecretaris
een nadere verklaring geven?
 
 Naar ons oordeel zal in er alle categorieën derhalve pijn, zeer veel
pijn worden geleden. Bij doordenking van deze problematiek – er is ook
een nauwe samenhang tussen de AOW en de AWW, door dezelfde kring van verzekerden,
een overeenkomstige financieringssystematiek etcetera – dringt zich
de vraag op wat het kabinet in de toekomst met de AOW voor heeft. Dit ook
gelet op de stellingname in de memorie van antwoord "dat de ANW vergelijkbaar
is met andere volksverzekeringen met een inkomensvervangend karakter, zoals
de AOW voor ouderen, waarbij de basisuitkering aangevuld kan worden met inkomen
uit vermogen of een aanvullend ouderdoms- respectievelijk invaliditeitspensioen".
In het rapport van het Actuarieel Genootschap wordt dit gevaar ook gesignaleerd.
Het is van tweeën één: òf er wordt ook bij de ANW
erkend dat er altijd sprake moet zijn van een basisuitkering, òf er
wordt op z'n minst gesuggereerd dat ook binnen de AOW de huidige basisuitkering
niet heilig is. Gaarne verneem ik het standpunt van de staatssecretaris ter
zake.
 
 In de memorie van antwoord wordt met betrekking tot het overgangsrecht
een wonderlijke redenering gevolgd. Het kabinet staat op het standpunt dat
de afweging tussen gelijkheidsbeginsel en rechtszekerheidsbeginsel –
let op deze volgorde! – voldoende is gemotiveerd. De zinsnede "Er wordt
aan het rechtszekerheidsbeginsel zoveel als mogelijk is binnen de uitgangspunten
van de nieuwe wet recht gedaan, zeker nu het amendement-Kalsbeek c.s. is verwerkt
in het wetsvoorstel" is veelzeggend! In het "zoveel als mogelijk" zit al de
nodige beperking! Zonder amendement-Kalsbeek c.s. was aan het rechtszekerheidsbeginsel
zeker onvoldoende inhoud gegeven. Het amendement-Kalsbeek c.s. heeft weliswaar
voor de nodige, niet door het kabinet beoogde reparatie gezorgd, maar naar
ons oordeel nog steeds onvoldoende. Het is bovendien duidelijk dat de uitgangspunten
van de wet zich niet verdragen met de door de CDA-fractie gestelde noodzaak
tot het handhaven van het rechtszekerheidsbeginsel. Er wordt ook een merkwaardige
redenering gebruikt om de eerbiedigende werking aan te tonen. Een recht in
naam behouden, dat vervolgens materieel geheel of gedeeltelijk wordt weggetoetst.
Samengevat gaat het er dus om dat het rechtszekerheidsbeginsel vereist dat
de uitgestelde werking moet worden toegepast. Dat wil zeggen dat de rechten
in casu de uitkeringen van bestaande gevallen worden gehandhaafd.
 
 Ik kom nu op de praktische uitwerking. Het kabinet onderschat naar het
gevoel van de CDA-fractie de gevolgen van de diverse voorstellen sterk. Ook
de CDA-fractie wil ter zake een poging doen het inzicht van de wetgever in
de treurige situatie die voor vele nabestaanden zal ontstaan, te verdiepen,
alhoewel wij mogen aannemen dat ook de staatssecretaris honderden schrijnende
gevallen onder ogen heeft gekregen zonder dat het verdiepte inzicht hem blijkbaar
tot wijzigingen in de wetgeving heeft kunnen bewegen. Maar het is nog niet
te laat.
 
 De vele ontvangen brieven, die diepe indruk op ons allemaal hebben gemaakt,
hebben wij in enkele groepen gerubriceerd. Allereerst is er een categorie
nabestaanden die bij overlijden van de echtgenoot, afhankelijk van de leeftijd
van de kinderen en hun emotionele beleving van het overlijden en afhankelijk
van het te verwachten inkomen aan AWW en eventueel aanvullend pensioen, zal
besluiten bij reeds aanwezige arbeid korter te gaan werken, om meer thuis
voor de kinderen te kunnen zijn, of voor het eerst noodgedwongen in deeltijd
te gaan werken. Een te billijken keuze, gelet op het feit dat in een moeilijke
periode zowel de vader- als de moederrol dient te worden vervuld. Dat beoogde
toch ook minister-president Kok in dit huis te zeggen toen hij inging op de
naar zijn zeggen behartigenswaardige opmerkingen van onze fractievoorzitter
over het gezins- en familieleven? De heer Kok zei het zo: "Eigen mogelijkheden
om het leven, bestaande uit vrije tijd en bestaande uit arbeid, zo in te richten
dat er ruimte is voor wat het kostbaarst is. Dit kan soms de opvoeding van
kinderen zijn".
 
 Een te billijken keuze derhalve, die door veel nabestaanden met kinderen
is gevolgd. Moeder èn vader zijn in combinatie met een beperkte deeltijdbaan,
dientengevolge vaak laaggeschoolde arbeid, wat echter noodzakelijk is om het
hoofd boven water te houden. Nu worden die op korte termijn afgestraft met
inlevering van enkele honderden guldens, oplopend tot eventueel de gehele
uitkering.
 
 Vervolgens is er de categorie nabestaanden die vastzit aan een bepaald
uitgavenpatroon, veelal ontstaan vóór het overlijden, zoals
vaste lasten van behoorlijke omvang voor het zo gepropageerde eigen woningbezit.
Dus nabestaanden die wel móeten werken en zich hierover vaak schuldig
voelen, getuige hun reacties, en die nu eveneens in financiële moeilijkheden
zullen komen. Dat zijn alle de wrange vruchten van het niet handhaven van
bestaande rechten.
 
 Een derde categorie, die wel bijzonder hard wordt getroffen, zijn de nabestaanden
die een AWW-uitkering combineren met een WAO-uitkering of anderszins. Om het
duidelijk te stellen, beperk ik mij deze keer alleen tot de WAO. Deze nabestaanden
hebben zelfs de mogelijkheid niet om iets aan de komende situatie
van vaak aanzienlijke inkomensterugval te doen. Het argument dat er bij inkomen
in verband met arbeid geen sprake is van arbeidsparticipatie en dat deze dan
ook niet kan worden ontmoedigd, zodat geen vrijlating noodzakelijk is, is
dan wel bijzonder wrang, zo niet hardvochtig. De staatssecretaris stelt wel
in de memorie van antwoord dat daar niet te licht over moet worden gedacht,
maar hij doet dat met de aangevoerde argumentatie juist wel. Uit de schriftelijke
inbreng is wel gebleken dat in dit huis daaraan bepaald niet licht wordt getild.
Alle nabestaanden met een WAO-uitkering hebben besef van verantwoordelijkheid
getoond door te gaan werken, al was dat een dubbele belasting. Wij mogen toch
aannemen, mijnheer de staatssecretaris, dat zij thans terecht een WAO-uitkering
ontvangen? De CDA-fractie vraagt zich in dit verband bovendien af of de gekunstelde
redenering voor deze categorie niet meer is ingegeven door bezuinigingsdoeleinden,
nu een behandeling op gelijke wijze 150 mln. zal vergen. Wat betekent dat
in premiepercentage uitgedrukt?
 
 De CDA-fractie wil ook stilstaan bij de verwachtingen van het kabinet
inzake de mogelijkheden van nabestaanden om in hun eigen onderhoud te voorzien.
Het kabinet verwacht dat het verwerven van inkomen door middel van arbeid
in de meeste gevallen geen problemen zal opleveren. Het gaat immers om arbeidsgeschikte
redelijk jonge personen (geboren na 1950). Is het de staatssecretaris ontgaan
dat juist een werkzoekende tussen 40 en 50 jaar nauwelijks meer aan bod komt
op de reguliere arbeidsmarkt, zeker niet na er een tijd uit geweest te zijn
en zonder opleiding of met een verouderde opleiding? Degenen die door omstandigheden
al werkloos zijn geworden, zullen vrijwel zeker doorlopen naar de categorie
langdurig werklozen. Vandaar onze cynisch bedoelde vraag over de Melkert-banen.
Had de feitelijke situatie in ieder geval ook om die reden niet moeten leiden
tot een verlenging van de overgangstermijn die in diverse opzichten te kort
is? Ik zal die maar niet allemaal herhalen. En hoe zit het met de inzet van
extra arbeidsmarktinstrumenten als scholing en dergelijke?
 
 Overigens blijkt dat het kabinet zelf ook niet alle vertrouwen heeft in
de op het oog zo overtuigd uitgesproken stellingname. Anders zou de helft
van de besparingen niet weglekken naar de bijstand. Dat zou nog wel eens meer
kunnen worden – heeft de staatssecretaris zich dat gerealiseerd? –
door een weglekken naar andere voorzieningen, zoals de AWBZ. Is daarmede voldoende
rekening gehouden?
 
 Het kabinet is er zich voorts van bewust dat de circa 10.000 gerechtigden
die in 1998 de uitkering geheel verliezen, hun uitgavenpatroon zullen moeten
aanpassen en dat dit voor sommigen niet eenvoudig zal zijn. De CDA-fractie
komt tot de conclusie dat dit in een groot aantal gevallen zelfs onmogelijk
is op basis van lopende verplichtingen. Slechts één schrijnend
voorbeeld. Ik heb de rubricering in groepen gebruikt, want ik wil hier de
weduwe en de weduwnaar echt niet als een stuk casuïstiek opvoeren. Ik
vind dat ontstellend moeilijk. Ik neem toch één voorbeeld van
de laatste dagen. Dat is de weduwe met multiple-sclerose, die haar woning
zal moeten verlaten, zoals haar dochter schrijft, als dit wetsvoorstel wordt
aangenomen. En dan zal zij natuurlijk aangewezen zijn op het verpleeghuis.
Ik zeg dan: tel uit de winst, maar bovenal tel uit het leed.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Zou mevrouw Van Leeuwen wat dieper op die casuspositie kunnen ingaan?
Dan kan ik daar in mijn antwoord ook op ingaan. De stellingname dat iemand
die multiple-sclerose heeft, arbeidsongeschikt mag worden verondersteld en
ook onder de nieuwe wet verzekerd blijft, hoeft niet automatisch te leiden
tot de conclusie die zij hier trekt. Dan moet er iets anders aan de hand zijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Leeuwen (CDA):
 
 Wel op de wijze waarop nu de WAO-uitkering wordt verrekend. Dat is toch
heel logisch? Tenzij de staatssecretaris het heel anders bedoelt. Ik heb ook
een vraag over de mensen die nu al ernstig ziek zijn en die nooit gewerkt
hebben. Die vallen toch terug. Dat moet de staatssecretaris dan nog maar eens
uitleggen. Misschien hebben wij het allemaal niet goed begrepen, maar ik heb
dit ook uit de andere vragen gedestilleerd. Ik zal in tweede termijn daarover
graag discussiëren met de staatssecretaris.
 
 De staatssecretaris heeft het blijkbaar niet aangedurfd om concreet in
te gaan op de vraag naar aanpassing van het uitgavenpatroon bij een inkomen
van ƒ 1200. De conclusie kan geen andere zijn dan dat hij daartoe net
zo min als de CDA-fractie kans ziet.
 
 Ook de problematiek van de aanvullende verzekeringen blijft ons bezighouden.
De verwondering van de CDA-fractie over het gemak waarmee over het afsluiten
van aanvullende verzekeringen is gesproken, is na de gewisselde stukken gebleven.
Om in dit geval een lang verhaal met vragen kort te houden, vragen wij het
oordeel van de staatssecretaris over het rapport van het Actuarieel Genootschap,
dat in hoofdlijnen de bezwaren van de CDA-fractie weergeeft. Die zal ik dan
ook niet herhalen. Het gaat er nu vooral om of de financiële gevolgen
juist berekend zijn.
 
 Moet voorts het wel zeer harde oordeel van de sociale partners en anderen
worden onderschreven dat het financieel vrijwel onmogelijk en daarmee volstrekt
illusoir is om individueel of collectief voor een vervangende regeling te
zorgen? En is de staatssecretaris – dat is hij uiteraard – op
de hoogte van het voorstel van het Verbond van Verzekeraars dat de CDA-fractie
eerst enkele dagen geleden heeft ontvangen, waardoor mij de tijd ontbrak om
het zelf nog te toetsen? Hoe beoordeelt hij dat voorstel?
 
 De vraag over de weduwen met een verhoogd risico en ernstig zieke weduwen
had betrekking op weduwen in de thuissituatie, die derhalve nog niet werken
en derhalve ook geen recht op een arbeidsongeschiktheidsuitkering kunnen verwerven.
Dit kunnen zowel bestaande als nieuwe gevallen zijn. Aanvullende verzekeringen
zijn dan vrijwel niet mogelijk, zo niet geheel uitgesloten. Daarom stellen
wij opnieuw de vraag hoe in deze leemte kan worden voorzien.
 
 Het is ons wat dit onderdeel betreft tenslotte duidelijk geworden dat
artikel 85 van de Algemene nabestaandenwet weliswaar is geschrapt, maar dat
de principiële discussie in een later stadium zal worden gevoerd. Wij
houden ter zake ons kruit droog.
 
 Ik kom nu tot het vraagstuk van de ongehuwd samenwonenden, dat in beide
wetsontwerpen een rol speelt. De fractie van het CDA blijft erbij dat de handhavingsproblemen op grond van de nu gekozen systematiek aanzienlijk
zullen zijn. Nog vanmorgen hebben wij een nieuwe noodbrief van de werkgeversorganisaties,
met daarbij behorend een brief van de Sociale verzekeringsbank, ontvangen.
Het betekent meer dan alleen een getalsmatige vergroting. Inhoudelijk is het
onderzoek naar het hebben van het hoofdverblijf in dezelfde woning en het
hebben van wederzijdse verzorging een lastige opgave, ook al is verdergaande
aansluiting op systemen, bijvoorbeeld het GBA, een goede ondersteuning. Is
dat overigens al overal betrouwbaar?
 
 Begrijpt de fractie van het CDA het goed – hier wreekt zich dat
er geen tijd was voor een nader voorlopig verslag over het AOW-voorstel –
dan wordt in de ANW/ABW een aantal situaties waarin er van een gezamenlijke
huishouding sprake is, slechts genoemd om de uitvoeringsorganisaties zoveel
mogelijk tegemoet te komen. Is dat niet te gek voor woorden? De staatssecretaris
erkent immers zelf in de memorie van antwoord dat zich uiteenlopende uitvoeringspraktijken
zullen ontwikkelen en dat zelfs wetswijziging moet worden overwogen om de
definities met elkaar in overeenstemming te brengen. En dan maar achteraf
kritiek hebben op deze uitvoeringsorganisaties!
 
 De beantwoording van de diverse ook door andere fracties gestelde vragen
versterken ons in de mening dat beter gewacht had kunnen worden op het voorstel
tot zware registratie. Bij de gegeven uitleg van het formeel of het materieel
criterium plaatsen wij eveneens vraagtekens. De grootste moeite houden wij
echter met het nu gaan hanteren van verschillende begrippen in de sociale-zekerheidswetten
en het loslaten van het duurzaamheidsvereiste in de definitie van artikel
3 van de ANW. Ter zijde merkt onze fractie nog op dat dit begrip ook voor
verzekeraars moeilijk hanteerbaar zal zijn.
 
 In het AOW-wetsvoorstel speelt verder vooral de problematiek van de bloedverwanten
in de tweede graad een rol. Het is natuurlijk nimmer de bedoeling van de fractie
van het CDA geweest om het openlijk uitspreken van het afwegingsproces rond
de categoriale uitzonderingsgrond van bloedverwanten in de tweede graad te
kritiseren. Als de staatssecretaris dit uit onze inbreng geproefd heeft, neem
ik het bij dezen terug. Waar de fractie van het CDA wel kritiek op heeft,
die zij ook in het verslag heeft neergelegd, is dat er nu wordt afgeweken
van de in 1986 gemaakte keuze, terwijl niet wordt gewacht, zoals wel is toegezegd,
op het wetsvoorstel zware registratie. Naast dit argument weegt het mee dat
er door deze wetswijziging beslist geen uniforme definiëring zal zijn,
gelet op de uitzondering voor bloedverwanten in de eerst graad en de meerpersoonsrelaties.
 
 Bovendien wordt nauwelijks of niet aangetoond dat er op basis van behoefte
en draagkracht geen objectieve rechtvaardigingsgrond voor een uitzonderingspositie
is. Bij het samenwonen van broer en zus bestaan immers veelal situaties, zeker
op het platteland, waarin de zus eerst vader en moeder in de thuissituatie
tot aan het overlijden heeft verzorgd en daarna noodgedwongen, immers veelal
zonder opleiding, de verzorging van de overblijvende broer ter hand heeft
genomen.
 
 De fractie van het CDA had ook de term willekeur, die andere fracties
gebruikt hebben, kunnen gebruiken voor het opheffen van de uitzonderingssituatie
juist op dit moment. Met andere woorden: er is wel voldoende gesproken over
de vraag of en, zo ja, op welke punten samenwonende broers en zusters wezenlijk
verschillen, maar dit heeft niet tot de beoogde resultaten geleid. Ten slotte
weegt voor de fractie van het CDA ook de uitspraak van de Centrale raad van
beroep uitermate zwaar. Deze hield indertijd immers het standpunt van de wetgever
over het partnerbegrip, inclusief de uitzondering voor bloedverwanten in de
tweede graad, voor redelijk en objectief, omdat de wetgever hiertoe expliciet
had besloten op grond van redelijke en objectieve criteria.
 
 De fractie van het CDA wil vervolgens het standpunt ter zake van de zorgplicht
verduidelijken, voor zover dit niet voldoende uit ons standpunt tot dusverre
is gebleken. Bij terugval uiteindelijk op 100% voor broer en zus samen zal
degene die met extra zorgtaken was belast, de handen meer dan vol hebben om
de financiële eindjes aan elkaar te knopen om niet afhankelijk te worden
van aanvulling via de ABW. Dit is een juist voor deze categorie ouderen moeilijk
te verteren situatie. De tijd die hiervoor benodigd is, kan niet worden besteed
aan de mantelzorg, die alsdan zal moeten worden overgenomen door de vanzelfsprekend
veel duurdere professionele zorg, via het persoonsgebonden budget of anderszins.
Uiteraard zal hiervoor, zoals door de staatssecretaris wordt aangegeven, een
aanvrage moeten worden ingediend. De fractie van het CDA betreurt, los van
de principiële bedenkingen, deze ontwikkeling in hoge mate. Het betekent
bovendien een veelal duurdere uitkomst, die ook veel onrust meebrengt. Deze
ontwikkeling komt wel op ons af, zeker nu staatssecretaris Terpstra dezer
dagen de thuiszorg heeft gekapitteld om zelfs hulpverlening voor bloedverwanten
in de eerste lijn niet te weigeren. Ik voorspel een toename van de hulpverleningsaanvragen
uit dezen hoofde.
 
 Het is de fractie van het CDA verder bekend dat er tijdens de behandeling
in de afgelopen tijd op is gespeculeerd dat bij broers en zusters materieel
gewin nu de overhand zal krijgen. Dit was echter niet in onze vraagstelling
besloten en zo zal het ook niet werken. Wel is er de feitelijke onmogelijkheid
om de mantelzorg voort te zetten.
 
 Voor de meerpersoonsrelaties mag dan de toetsingscommissie hebben voorgesteld
om de leefvormbepaling te beperken tot tweepersoonsrelaties, maar er is nog
geen wetgeving op dit punt. Dit is opnieuw een gegeven dat de fractie van
het CDA in haar afweging tot het standpunt brengt dat eerst de discussie hierover
met spoed met een wetsontwerp moet worden afgerond. Hierbij speelt het ook
een rol dat er enerzijds telkenmale een afweging ten opzichte van begrippen
in de Algemene bijstandswet wordt opgevoerd en anderzijds hiervan weer wordt
afgeweken.
 
 Voor de gevolgen van het gekozen overgangsrecht voor de Ziekenfondswet
en de AWBZ geven wij het kabinet het voordeel van de twijfel. Wel stellen
wij een antwoord op twee nog levende vragen op prijs. Wanneer nieuwe rechthebbenden
voor de bepaling van medeverzekering vanaf 1996 worden gelijkgesteld met gehuwden,
waardoor de jongere partner kan worden meeverzekerd bij de ZFW-verzekerde,
die dan AOW-gerechtigde is, wat gebeurt er dan bij het bereiken
van de 65-jarige leeftijd door de jongere partner? Blijft de situatie dan
ongewijzigd?
 
 Verder vraagt de fractie van het CDA zich af of er in het kader van de
Wet op de loonbelasting voor het partnerbegrip van dezelfde interpretatie
wordt uitgegaan of dat er een eigenstandige beoordeling zal plaatsvinden.
Wij hebben het laatste begrepen. Welke verwarring zal dit geven?
 
 Het zal de staatssecretaris niet verwonderen dat de fractie van het CDA
zich niet voetstoots gewonnen geeft op het punt van de wijziging van de datum
van de overlijdensuitkering. De fractie van het CDA is er ook nu nog niet
van overtuigd dat dit niet bij wet had moeten worden geregeld. De door de
staatssecretaris gevolgde redenering kan wel opgaan voor werknemersverzekeringen,
maar niet voor de AOW na bijna 40 jaar uitgaan van de maandsystematiek, dat
wil zeggen: beëindiging met ingang van de maand na overlijden. Het kabinet
mag dan wel stellen de berekeningen van de Sociale verzekeringsbank niet te
onderschrijven, maar het verschil tussen 60% en 15% ontgaat ons ten enenmale.
Los hiervan ontstaat er op z'n minst bij die 15% een niet gering probleem.
Dit wordt nog versterkt voor alle alleenstaanden die in een bejaardenoord
of een AWBZ-inrichting verblijven, altijd nog een tamelijk groot aantal. Van
vandaag op morgen kan de kamer moeten worden ontruimd enzovoort. De fractie
van het CDA vindt dit van weinig piëteit getuigen. In de praktijk zullen
zich nog meer moeilijkheden voordoen. Verder vragen wij ons af op welke wijze
nevenincasso kan worden voorkomen of dient te worden opgelost.
 
 De fractie van het CDA handhaaft ten slotte haar standpunt dat er nu geen
voorschot moet worden genomen op de discussie die volgend jaar in volle omvang
over de toekomst van de AOW moet worden gevoerd. Ook al onderschrijven wij
het uitgangspunt dat tijdige voorbereiding op welke wijziging dan ook noodzakelijk
is, dan nog betwijfelt de fractie van het CDA of deze wijziging zal moeten
worden gekozen, gelet op het nu ook door het kabinet onder meer gehanteerde
argument voor uitstel, namelijk de gebrekkige handhaafbaarheid. Zou een pensioengerechtigde
in 2015 zich dan niet aan de werking van de maatregel kunnen onttrekken? Is
dat het argument waarop de staatssecretaris zich nu beroept om het probleem
vooruit te schuiven? Bovendien zullen in de brede discussie ook de verzelfstandiging
versus de individualisering diepgaand aan de orde moeten komen alsook de uitwerkingen
die in de praktijk tot onrechtvaardigheid kunnen leiden. Afschaffing van de
partnertoeslag in 2015 op die voorgestelde wijze kan ook een ongewenste vorm
van rechtsongelijkheid doen ontstaan. Metterdaad zal dan een AOW'er met een
partner onder de 65 jaar zonder eigen inkomen, een lagere uitkering ontvangen
dan een alleenstaande AOW'er, tenzij ik het niet goed begrepen heb. Maar ik
heb uit de stukken niets anders gehaald. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?
Het is een bewijs te meer dat de discussie breed moet worden gevoerd.
 
 Voorzitter! Ik rond af. Onze uiterst kritische inbreng kan de vraag naar
de financiering van onze verlangens oproepen. Welnu, voor de meerkosten willen
wij een beroep doen, een gerechtvaardigd beroep, op de solidariteit van alle
burgers. Ik heb het aan het begin reeds gesteld: de overheid mag daaraan appelleren.
Nimmer is gebleken dat deze bereidheid tot solidariteit ten aanzien van ouderen,
weduwen en wezen in de samenleving niet aanwezig was.
 
 Samenvattend heeft de fractie van het CDA grote, zo geen onoverkomelijke
bezwaren tegen de voorliggende Algemene nabestaandenwet. Zowel rechtsgrond
als karakter van een volksverzekering worden geweld aangedaan, bestaande rechten
worden aangetast en onvoldoende gerespecteerd, bepaalde categorieën nabestaanden
worden onevenredig zwaar getroffen door volledige uitsluiting of zware kortingen,
terwijl de uitvoerbaarheid en de handhaafbaarheid onder sterke druk staan.
Ook tegen het AOW-voorstel hebben wij ernstige bedenkingen op grond van kwaliteit
en uitvoerbaarheid, het nemen van een voorschot op de toekomstige AOW-discussie,
alsmede het afschaffen van de uitzonderingsgrond nu voor bloedverwanten in
de tweede graad.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Dit is de derde keer in de betrekkelijk korte
tijd van minder dan tien jaar dat aan de Eerste Kamer een wet wordt voorgelegd
die beoogt de bestaande volksverzekering Algemene weduwen- en wezenwet te
vervangen. De vorige keer zat het probleem vooral bij de CDA-fractie, toen
in hoofdzaak het definitieprobleem over huishouden, de gelijkstelling van
samenwonenden met gehuwden, speelde. Het wijzigingsvoorstel kon niet op een
meerderheid in beide Kamers rekenen. Dat was overigens toen niet een van de
punten waar D66 zo'n groot probleem mee had. Ook nu hebben we dat niet.
 
 Thans ligt ons een aantal andere zaken zwaar op de maag. In de eerst plaats
is dat de snoeiharde bezuiniging van 800 mln., die moet worden opgebracht
door een groep van iets minder dan 200.000 personen. Zelden heeft ons een
dergelijke lawine van brieven met uitvoerig gedocumenteerde casussen bereikt.
Niet vaak wordt er een zo klemmend beroep gedaan op de Eerste Kamer: het georganiseerd
overleg van werkgevers- en werknemersorganisaties doet hand in hand met een
aantal andere maatschappelijke organisaties als pensioenfondsen, een klemmend
beroep op de regering om dit wetsvoorstel terug te nemen.
 
 D66 is geschrokken van de ijskoude toon waarop deze staatssecretaris de
vele bezwaren tegemoet treedt. Allereerst treft dit de mensen die reeds nabestaanden
zijn en die als gevolg van deze wet voor het overgrote deel het spook van
een aanzienlijke inkomensachteruitgang zien opdoemen. Wie in inkomen achteruitgaat
moet zich maar – ik citeer pagina 12 van het verslag aan de Eerste Kamer –
"in beginsel door middel van arbeid in onderhoud voorzien of zijn leefstijl
aanpassen". Met andere woorden, je zorgt er maar via werk voor dat je je bestaan
op hetzelfde niveau kunt handhaven of je moet je maar met minder redden wanneer
de verdienende partner wegvalt. Alsof dat voor iedereen mogelijk is.!
 
 Vervolgens treft dit ook twee werkenden, die het risico onderkennen dat
hun partner zou kunnen overlijden en die zich een aanzienlijke inkomensachteruitgang
zouden willen besparen. Gelukkig zijn er mensen die daarover nadenken. Maar
het antwoord is even koud. Zij moeten zich maar particulier verzekeren.
Alsof dat zonder meer mogelijk is c.q. betaalbaar zou zijn.
 
 Maar, voorzitter, laat ik met wat positiefs beginnen. D66 is het met de
regering eens dat de gewijzigde maatschappelijke omstandigheden een fundamentele
discussie en daarmee ook herziening van een systeem van nabestaandenverzekering
mogelijk moet maken. De huidige wet waarbij de overheid meent via een volksverzekering
zorg te moeten dragen voor een achterblijvende behoeftige weduwe – zij
is immers zonder inkomsten wanneer de echtgenoot overlijdt – is aan
het begin van de 21ste eeuw zeker aan herziening toe. Daarmee is dan meteen
een van de uitgangspunten van deze ANW aan de orde. De man was immers alleenverdiener
en toen hij overleed bleef er een weduwe achter die ofwel nooit in haar eigen
inkomsten had voorzien, ofwel bij het huwelijk daarmee was gestopt. Niet eens
zolang geleden werd zij dan immers gedwongen ontslag te nemen en derhalve
hield zij op eigen inkomsten en dus een eigen pensioen c.q. nabestaandenpensioen
te verwerven.
 
 De AWW was bedoeld om dit calamiteitenrisico af te dekken en die wet wordt
als volksverzekering gefinancierd door een inkomensafhankelijke premie. Die
premie naar draagkracht bedroeg in 1995 1,8% in de eerste schijf van ons belastingsysteem.
Een essentieel verschil is, dat in de huidige AWW andere vormen van inkomsten
buiten beschouwing worden gelaten.
 
 Het verschil tussen het inkomensdervingsprincipe en het behoeftecriterium
dat bij deze ANW een grote rol zou moeten spelen, bestond in die toenmalige
situatie nauwelijks. In feite waren de beide principes aan elkaar gelijk.
Die twee begrippen inkomensdervingsprincipe en behoeftecriterium zijn in de
volksverzekeringen in de loop der jaren uit elkaar gegroeid. Daar waar de
bestaande AWW een inkomensonafhankelijke uitkering geeft, gaat het nu voorliggende
wetsvoorstel ANW volledig uit van het behoefteprincipe, terwijl iedereen tot
nu toe dacht voor de calamiteit van inkomensachteruitgang, het inkomensdervingsprincipe,
te zijn verzekerd.
 
 De regering gaat, daarbij gesteund door de meerderheid in de Tweede Kamer,
nu uit van een behoefte op minimumniveau, terwijl het toch een volksverzekering
betreft. D66 tekent in de Tweede Kamer hiertegen verzet aan, maar vindt niet
veel steun. Opvallend is dat van regeringszijde geen moeite wordt gedaan,
het begrip behoefte nader te definiëren. Vanuit dat behoefteprincipe
wordt vervolgens een inkomenstoets geïntroduceerd die volgens D66 in
strijd is met de verzekeringsgedachte.
 
 Gedwongen door de gerechtelijke uitspraak van gelijke behandeling van
weduwnaars en weduwen in de AWW, zien achtereenvolgende regeringen een mogelijkheid
tot bezuiniging, die overigens voor nieuwe gevallen goed te verdedigen valt.
Het probleem zit in de bezuiniging die nu ook moet worden opgebracht door
degenen die reeds nabestaande zijn. Door met deze wet akkoord te gaan, komt
de Eerste Kamer in strijd met zijn eigen uitgangspunten, neergelegd in de
kamerbreed aangenomen motie-Van de Zandschulp die eerbiedigende werking als
uitgangspunt heeft. Dat wil zeggen, de Eerste Kamer huldigt het standpunt
dat bij wijziging van volksverzekeringen er geen verslechtering van rechten,
dus ook geen vermindering van uitkeringsrechten, mag plaatsvinden wanneer
het risico reeds is ingetreden. In onze termen: brandende huizen zijn immers
niet te verzekeren. Rechtszekerheid hoort ook bij een volksverzekering uitgangspunt
te zijn. De huidige voorgestelde ANW is in strijd met dit principe. In feite
bestaat er slechts volledige eerbiedigende werking voor twee jaar min drie
maanden, dat wil zeggen voor nabestaanden die op 1 januari 1995, 63 jaar oud
zijn.
 
 De eerbiedigende werking voor hen die hun partner al verloren hebben,
wordt, als er niets gebeurt, kennelijk opgeofferd aan de beoogde bezuinigingsmogelijkheid
van 800 mln., c.q. het verlagen van de premie en daarmee van de lastendruk
in de eerste schijf. Dat focussen op die bezuiniging van 800 mln. leidt overigens
tot nogal "kort door de bocht"-redeneringen. D66 verwacht namelijk dat de
bezuiniging minder groot zal zijn wanneer alle weglekeffecten naar bijstand,
IHS en studiefinanciering berekend zullen worden, terwijl tevens verwacht
mag worden dat reparatie van het ANW-gat tot verminderde belastingopbrengsten
zal leiden. Ik kom op die punten natuurlijk nog terug.
 
 De door de regering van vitaal belang genoemde bezuiniging is naar onze
mening vooral optisch. Immers, indien slechts de helft van de op 1,7 mld.,
weliswaar als theoretisch berekende, weglek naar de bijstand doorgaat, is
dat ook 800 mln. Indien het ANW-gat wordt herverzekerd tegen van de belasting
aftrekbare premies, is de verminderde belastingopbrengst inmiddels berekend
op 700 mln. Daarmee zijn dus dan wel de eerste schijf van de belasting en
de collectieve-lastendruk verlaagd, maar dat is een kwestie van definitie:
macro-economisch zijn alleen bedragen verschoven.
 
 De regering berekent dat er van het huidige aantal van iets minder dan
200.000 uitkeringsgerechtigden met een recht op AWW uiteindelijk slechts 23.000
ANW-gerechtigden zullen overblijven. Uit de veelheid van cijfers wil ik de
effecten voor de diverse groepen even uit elkaar halen en achtereenvolgens
bespreken.
 
 Allereerst degenen die reeds nabestaanden zijn en een baan hebben, vallend
onder het begrip "loon uit arbeid". Zij vallen onder de door amendering in
de Tweede Kamer verruimde vrijlating, maar gaan er desondanks in heel veel
gevallen aanzienlijk in inkomen op achteruit. Dat betreft:
 
 A. de groep van ±10.000 die geen recht meer heeft op ANW, omdat
zij genoeg verdienen, te weten het enorme inkomen van ƒ 3838 bruto
per maand, wat omgerekend minder is dan ƒ 50.000 per jaar. Werkelijk
een enorm inkomen! Uit brieven blijkt dat dit degenen zijn met een volledige
baan, voor het merendeel (namelijk 6000 van de 10.000) mannen met jonge kinderen,
van wie de echtgenote is overleden. De gevolgen daarvan zijn dat zij door
het wegvallen van de AWW-uitkering de legale kinderopvang/huishoudelijke hulp
moeten ontslaan. Wij hebben hierover brieven gekregen, waarvan de problematiek
ook aan de staatssecretaris bekend is. De ƒ 450, de 20% wezenuitkering,
is niet voldoende voor het aanhouden van die legale kinderopvang/huishoudelijke
hulp. In tegenstelling tot wat de staatssecretaris meent, is meer uren werken
om het inkomensverlies te compenseren onmogelijk. Want die mensen werken juist
volledig. Deze mannen – het geldt trouwens ook voor een aantal vrouwen,
namelijk 4000 – konden door de van de AWW-uitkering betaalde
hulp hun volledige baan behouden. Meer uren werken kan dus niet.
 
 De effecten zijn derhalve precies het tegenovergestelde van het beoogde
beleid: 
 
 
 effect 1: een werkloze erbij, de ontslagen hulp en
 
 
 effect 2: vermeerderde stress bij de nabestaande, waardoor het risico
van uitval ontstaat, hetgeen op termijn WAO zou kunnen betekenen.
 
 
 
 Of men gaat minder uren werken. Daarmee verdwijnen carrièrekansen
en ontstaat het risico van ontslag op langere termijn. Uit de combinatie van
deze effecten volgt onvermijdelijk: 
 
 
 effect 3: verminderde premie-
en loonbelastingopbrengst. Tel uit je bezuiniging.
 
 
 
 De tweede groep (B) bestaat uit degenen die tussen de ƒ 1380 en ƒ
3838 per maand verdienen. Het meerdere boven de ƒ 1380 mag men voor
30% behouden, dankzij het in de Tweede Kamer aangenomen amendement. Dit betreft
de grote groep vrouwen met een deeltijdbaan. Meer uren werk is er voor hen
nauwelijks te vinden. Trouwens waarom zouden ze, het inkomen daaruit wordt
toch voor 70% weggetoetst. Liever zal men in het grijze circuit wat aanvullende
inkomsten zoeken. Ook hier is dus het te verwachten effect tegengesteld, namelijk
minder premie- en belastingopbrengsten.
 
 Ronduit rampzalig is de uitwerking voor de nabestaanden die thans al vallen,
of straks gaan vallen, onder de uitwerking van het begrip "inkomen als gevolg
van arbeid". Dat zijn degenen die arbeidsongeschikt zijn, of verplicht met
VUT zijn gegaan, of als oorlogsinvalide een uitkering hebben. Voor hen geen
vrijstelling van 50% van het minimumloon plus 30% van het meerdere van de
uitkering, indien zij in de termen van de ANW vallen.
 
 Ik spreek met opzet over "rampzalig", omdat voor deze groep zelfs de theoretische
kans om door werken de inkomensachteruitgang te compenseren niet bestaat.
Zij zijn immers arbeidsongeschikt verklaard.
 
 Daarnaast is er nog iets ernstigers aan de hand. De motivering van de
staatssecretaris dat twee uitkeringen op basis van een volksverzekering naast
elkaar "in zijn algemeenheid een ongewenste situatie is" berust op een redeneerfout.
De redenering snijdt hout bij een uitkering die een opeenvolgend risico dekt
uit dezelfde oorzaak, zoals bij de Ziektewet en wanneer de ziekte langer duurt
de WAO-uitkering. Het is volstrekt logisch dat daarbij een anticumulatiebeding
is opgenomen.
 
 Bij het wegtoetsen van een inkomen als gevolg van arbeid wanneer men in
de termen van de ANW een recht krijgt op ANW, gaat het om twee volksverzekeringen
en twee risicos die geen enkel verband met elkaar hebben en ook geen volgtijdig
karakter hebben. Men heeft premie betaald voor beide risicos die op zich niets
met elkaar te maken hebben. Het gaat niet aan om wanneer zich onverhoopt het
ene na het andere risico voordoet, de ene verzekering en dus de uitkering,
met de andere in verband te brengen.
 
 Stelt u zich de volgende vergelijking voor: de ene week kom je in het
ziekenhuis terecht, je bent keurig verzekerd. En de volgende week waaien de
pannen van het dak. "Jammer", zegt de verzekeraar, "u hebt wel twee premies
betaald, maar u ligt al in het ziekenhuis. Het is een ongewenste situatie,
die pannen van uw dak."
 
 De redenering van de staatssecretaris zou ook kunnen gaan betekenen dat
je wanneer je in het ziekenhuis ligt – een AWBZ-voorziening –
dus een ANW-korting krijgt. Is dat soms de bedoeling?
 
 In dezelfde alinea staat nog een redeneerfout. Vrouwen worden geacht te
kunnen werken. Daarmee is D66 het zeer eens. Dat geldt des te meer wanneer
hun man bijvoorbeeld in de WAO is terechtgekomen en zijzelf gezond zijn. De
WAO'er kan op de jonge kinderen passen, zij zorgt voor een welkome aanvulling
op de WAO-uitkering. Een veel voorkomende situatie. In de toekomst zal overigens
ook de omgekeerde situatie veelvuldiger voorkomen.
 
 De redenering dat bij het overlijden van die werkende partner van een
WAO'er hij voor die tijd ook alleen van de WAO leefde, klopt nu juist niet
meer. Want dat is juist de situatie die wij niet meer willen. Dus is er alle
aanleiding voor in ieder geval een gedeeltelijk recht op ANW naast de WAO.
Er is hierbij sprake van een systeemfout, een redeneerfout.
 
 D66 vraagt van de regering een aanpassing om deze systeemfout te herstellen,
ook al realiseren wij ons dat dat geld kost. Maar een aanpassing die het onderscheid
tussen inkomen uit arbeid en inkomen in verband met arbeid volledig gelijk
stelt, kost 150 mln. Ik vind dat daarover te praten moet zijn.
 
 In het voorlopig verslag heeft D66 gevraagd wat een tijdelijke gewenningsuitkering
zou kosten. Zij meent dat voor het toekennen van een dergelijke gewenningsuitkering
goede argumenten zijn en zij denkt dat daar ook een draagvlak voor is. Voor
de huidige nabestaanden is er een overgangsregeling met een gewenning van
twee jaar min drie maanden. Deze regeling gaat in op 1 januari 1998. Als deze
wet zou worden aangenomen, is er na 1 april 1996 voor degenen die dan geen
recht hebben op ANW helemaal niets.
 
 Concreet betekent dit dat een weduwe van 43 jaar met twee studerende kinderen
ouder dan 18 jaar, de maand volgend op het overlijden van haar partner geacht
wordt in haar eigen inkomsten te voorzien.
 
 In alle rouwrituelen, en in sommige zijn duizenden jaren wijsheid opgeslagen,
wordt ervan uitgegaan dat het rouwproces een jaar duurt, dat wil zeggen, voor
je niet alleen rationeel weet dat het leven verder gaat, maar ook jij zover
bent dat je met je hele lijf weet dat dat ook voor jou geldt. Wie denkt dat
het mogelijk is om binnen 14 dagen na het overlijden van een geliefde aan
het werk te kunnen – stel dat er al een baan is – verzuimt rekening
te houden met de wijsheid van eeuwen rouwverwerking. D66 vraagt van de regering
een gewenningsuitkering te ontwerpen – ingaande 1 april 1996 –
van minimaal drie en liefst zes maanden voor iedereen ouder dan 30 jaar. De
premiekosten zijn gering: 0,05% voor drie maanden, 0,1% voor zes maanden.
Op minimumniveau is dat ongeveer ƒ 1 per maand. Op deze manier blijft
er nog iets van een solidariteitsverzekering intact. Ik denk, dat er echt
een breed draagvlak is voor een dergelijke gewenningsbijdrage.
 
 Overigens een vraag ter zijde. Is de studiefinanciering ingesteld op het
ineens verdwijnen van de ouderlijke bijdrage in de studiekosten wanneer een
van de twee ouders overlijdt? Kan de studietoelage acuut worden herberekend?
Wil de staatssecretaris dat verifiëren bij zijn collega
van Onderwijs en bij zijn collega van Financiën?
 
 Voorzitter! Uit berekeningen van het RCO/VNO blijkt dat bij degenen die
reeds een particulier dan wel bedrijfsmatig een nabestaandenpensioen hebben
gekoppeld aan de pensioenverzekering, door de nieuwe ANW de bodem uit deze
verzekering kan worden geslagen indien zij geen rechthebbende zijn conform
de nieuwe ANW. In dat soort gevallen zal dus, indien geen baan of geen goed
betaalde baan gevonden kan worden, met een aanzienlijke inkomensachteruitgang
rekening gehouden moeten worden. Onder het minimumniveau zakken is denkbaar
en een beroep op bijstand is dan onvermijdelijk. En daarop heeft men nooit
gerekend. Naast bij degenen die thans reeds nabestaanden zijn, bestaat duidelijk
onrust over deze consequenties van de nieuwe wet bij degenen die zich realiseren
dat zij nabestaanden zouden kunnen worden. Bij jongere mensen is gelukkig
het denken over dit soort, met de dood van een geliefde gepaard gaand risico's
veel minder een taboe, zeker wanneer beiden werken en gezinsverantwoordelijkheid
delen. Het antwoord dat bij overlijden van een van de partners de kosten dalen,
klopt natuurlijk van geen kanten, zeker niet wanneer er jonge kinderen zijn.
D66 is geschrokken van de hoge bedragen die in de memorie van antwoord te
lezen vallen voor het particulier verzekeren van het ANW-gat. Het zijn forse
premies die gevraagd worden wanneer iedereen een dergelijk risico op eigen
houtje gaat afdekken. Dat laatste geldt des te meer wanneer bovendien gezondheidsrisicos
in de vaststelling van de premie worden betrokken. Dan wordt het pas echt
onbetaalbaar.
 
 Voorzitter! De fractie van D66 heeft daarom gebruik gemaakt van het aanbod
van verzekeraars en pensioenfondsen om over dit zogenaamde ANW-gat overleg
te voeren. De fractie van D66 is het, in tegenstelling tot de staatssecretaris,
met verzekeraars en pensioenfondsen eens dat er een ANW-gat dreigt. Zij denken
dat er betere mogelijkheden zijn wanneer dit te verzekeren ANW-gat betrokken
zou worden in het georganiseerd overleg. Premies en bedragen die in dit overleg
over de tafel zijn gegaan, zowel van de kant van verzekeraars als pensioenfondsen,
liggen, wanneer er sprake zou zijn van een gemeenschappelijke aanpak –
ik spreek uitdrukkelijk niet over collectief verplicht – aanzienlijk
lager dan de bedragen die in het voorlopig verslag zijn genoemd; ƒ
127 per maand is een behoorlijk bedrag, zeker zo lang er nog een verplichte
ANW-premie naast zit. Bovendien is men dan, wanneer het gemeenschappelijk
aangepakt wordt, bereid te accepteren zonder medische selectie, zo heeft men
ons gemeld.
 
 Voorzitter! Wij zien in de voorstellen twee voordelen. Allereerst zou
een gemeenschappelijke aanpak via het overleg van de sociale partners een
verzoek tot reparatie van het ANW-gat kunnen betekenen en wel onder drie voorwaarden:
 
 1. Wanneer een uitkering op minimumniveau wordt afgesloten, betekent dit
dat de gang naar de bijstand niet nodig is. Weliswaar is de uitkering niet
veel hoger, maar men hoeft niet naar de bijstand. Er is sprake van een recht
zonder al die toestanden.
 
 2. Er is sprake van sparen in plaats van looneisen en dat is goed voor
onze economie.
 
 3. Het accepteren van een baan aan de onderkant van het loongebouw wordt
aantrekkelijker, want ook de werkende partner is dan verzekerd van een nabestaandenpensioen.
 
 Ik teken daarbij aan, dat een laag betaalde baan macro-economisch weliswaar
de aftrekbare premie voor het nabestaanden pensioen kost, maar wel loon- en
inkomstenbelasting oplevert. Een verzekering afgesloten door iemand uit het
grijze circuit, kost alleen de aftrekbare premie. Kortom, als er met de verzekeraars
iets te regelen valt, is dat ook een stimulans voor het accepteren van banen
aan de onderkant van het loongebouw en dat willen wij toch allemaal? Daarom
neem ik het de regering kwalijk, dat zij tot nu toe zelfs de mogelijkheden
niet heeft afgetast, ook al ziet de regering geen taak voor de overheid bij
de reparatie van het door de ANW geslagen gat! Ik vraag de regering dan ook
om niet vijf jaar lang – conform de nieuwe horizonbepaling – met
de armen over elkaar te gaan zitten kijken, maar een positieve intentieverklaring
voor de mogelijkheid die pensioenfondsen en verzekeraars bereid zijn op tafel
te leggen; een positieve intentie om oplossingen te zoeken die in het kader
van de algehele herijking van de sociale zekerheid zonder meer noodzakelijk
is.
 
 Ten slotte een enkele opmerking over de AOW, voorzitter. De fractie van
D66 heeft met voldoening vastgesteld dat de gelijkstellingclausule van gezinnen
met samenwonenden ook gaat gelden voor samenwonende broers en zusters. Dat
betekent, dat zij ook 50% AOW krijgen als samenwonenden in plaats van 70%
als alleenstaande. Voor samenwonende broers en zusters die al 65 zijn, zal
dat echter niet gelden. Zij vallen onder een echt overgangsrecht met eerbiedigende
werking zoals de Eerste Kamer dat wenst. Zo hoort het. Het probleem van de
drie samenwonenden die ieder 70% krijgen en bij overlijden van een van de
drie ieder op 50% terugvallen kan de staatssecretaris niet oplossen. Ik heb
nog geprobeerd iets listigs te verzinnen, maar het is niet gelukt, het zij
zo. Het is een fout in de wet, maar ik weet ook geen oplossing.
 
 Uit de casus die wij in het voorlopig verslag hebben overlegd, blijkt
dat, wanneer een huurcontract aantoont dat er een duidelijk geval van kamerverhuur
c.q. onderverhuur is, men niet valt onder het begrip samenwonenden. Ik wil
daarop even doorgaan. Dat levert een aantal vragen op. In de ANW is namelijk
sprake van een onweerlegbaar rechtsvermoeden. Betekent dit, dat, wanneer iemand
bij een ANW'er een kamer huurt, er geen sprake is van samenwonen? Betekent
dit ook, dat, wanneer de Sociale verzekeringsbank op grond van het onweerlegbaar
rechtsvermoeden tot beëindiging van het ANW-recht heeft besloten, die
beslissing kan worden teruggedraaid wanneer er een onderverhuurcontract kan
worden overlegd? Met andere woorden: moet de SVB dan terugkomen op haar besluit
dat er kennelijk sprake is van samenwonen? Hoe zit het met het onweerlegbaar
rechtsvermoeden in die twee wetten?
 
 Worden de inkomsten uit kamerverhuur betrokken bij de inkomenstoets ingevolge
de ANW? Ik heb het inkomensbesluit gelezen. Mij is echter niet klip en klaar
duidelijk, dat het niet zo is. Het is wellicht voor degenen die nu vrezen
als gevolg van inkomensachteruitgang hun huis te moeten opeten, een kleine
kans daaraan te ontkomen door een kamer te gaan verhuren in die eigen woning. Dan moet het bedrag natuurlijk wel vrij zijn van toetsen.
 
 Samenvattend: de fractie van D66 heeft problemen met deze nieuwe nabestaandenwet.
In de eerste plaats moet er iets gebeuren voor degenen die hun ANW uitkering
volledig zien weg getoetst tegen hun uitkering als gevolg van arbeid. Vergelijkbare
vrijstellingsmogelijkheden van inkomen als gevolg van arbeid met inkomen uit
arbeid zijn noodzakelijk.
 
 In de tweede plaats is een gewenningsuitkering voor nieuwe gevallen die
de pijn van het overlijden van de partner in de eerste weken na diens dood
verzacht, uitermate wenselijk. Wij denken dat daarvoor ook een draagvlak bestaat.
 
 In de derde plaats vragen wij een positieve reactie van de regering in
de richting van het georganiseerd overleg. Wij zijn ervan overtuigd dat daardoor
de bereidheid om voor de toekomstige nabestaanden pensioenregelingen te treffen,
zal toenemen.
 
 Het zal duidelijk zijn, voorzitter, dat wij het antwoord van de regering
met buitengewone belangstelling tegemoet zien.
 
 
 
 
 
 De heer Van de Zandschulp (PvdA):
 
 Voorzitter! In het Nederlandse sociale-zekerheidsstelsel is de huidige
AWW al heel lang de meest verouderde wet. Ten onrechte is de AWW niet meegenomen
in de stelselherziening van 1987. Het ziet er nu naar uit dat de ingrepen
ruwer uitvallen naarmate de noodzakelijke aanpassing langer is uitgebleven.
 
 De AWW van 1959 berustte op enkele destijds zeer plausibele veronderstellingen.
Man en vrouw zijn getrouwd, de man is de kostwinner, de vrouw is de kostbereidster,
bij de dood van de man valt het gezinsinkomen weg en de weduwe behoort niet
in behoeftige omstandigheden achter te blijven. Die overwegingen resulteerden
in een eenvoudige en adequate wet. De vraag of de AWW is gebaseerd op het
behoefte- dan wel inkomensdervingscriterium is ternauwernood relevant, want
beide principes vielen toen vrijwel samen.
 
 Het ontwerpen van een nabestaandenregeling is nu een veel ingewikkelder
opgaaf. De maatschappij zit in een overgangsfase tussen kostwinnersdominantie
en het streven naar individuele economische zelfstandigheid. De breuklijn
tussen oud en nieuw loopt grotendeels langs generatielijnen, maar deels ook
langs opleidings- en sociale-klassengrenzen. Voor zover wij ietwat gemakkelijk
over tweeverdieners spreken, zouden wij veel vaker over eenenkwart- of anderhalfverdieners
moeten spreken. Naast het huwelijk kennen wij andere relatie- en samenlevingspatronen,
die soms wel en soms in het geheel niet met het huwelijk vergelijkbaar zijn.
In de praktijk van een mensenleven heeft men vaak niet een stabiele status.
Alleenstaand of gehuwd, alleenverdiener of tweeverdiener; dat wisselt vaak
per levensfase. Bij de vormgeving van een nieuwe nabestaandenregeling stuit
men dan ook op enkele dilemma's. Ik zet twee uitersten tegenover elkaar.
 
 Een wettelijke collectieve regeling zonder enige toets naar inkomen of
de mogelijkheid van eigen inkomstenverwerving en zonder toets naar samenleven
betekent een basisinkomen zonder verplichtingen naar de gemeenschap. Een strikte
terugwenteling naar individuele verantwoordelijkheid creëert op de verzekeringsmarkt
het probleem van zelfselectie en risicoselectie. Bij enkele jaren afwezigheid
op de arbeidsmarkt, met het stijgen van de leeftijd en met een gebrekkige
gezondheidstoestand is de arbeidsmarkt al niet vriendelijk, maar zijn de barrières
op de verzekeringsmarkt nog groter, zo niet onoverkomelijk. Bij deze en andere
dilemma's opteer ook ik voor een compromis met een mixture van een elementaire
wettelijke regeling en aanvullende semi-collectieve of individuele regelingen.
Ik ben ook bereid in de wettelijke regeling bezwaarlijke elementen te accepteren,
zoals enige inkomenstoets, hoewel vanuit verzekeringsstandpunt een onding.
 
 Tot zover zullen de staatssecretaris en ik niet van mening verschillen.
Om deze gecompliceerde opgave tot de nieuwe Algemene nabestaandenwet enigszins
fatsoenlijk uit te voeren, heb ik in elk geval ruime overgangstermijnen nodig.
Hier beginnen mijn problemen met het voorliggend wetsvoorstel. Die ruime overgangstermijnen
heb ik in tweeërlei opzicht nodig, in de eerste plaats voor de lopende
gevallen de dato wetswijziging. De argumenten zijn bekend. Er is sprake van
gerechtvaardigde verwachtingen, ontleend aan een wettelijke verzekering. Op
basis daarvan zijn mensen soms langdurende financiële verplichtingen
aangegaan. Nadat het verzekerd risico eenmaal is ingetreden, is een aanvullende
of vervangende verzekering per definitie uitgesloten. Ik kom daarop terug.
Ik bespreek eerst de structurele regeling.
 
 In de tweede plaats betekent de ANW naar de toekomst toe een forse herverkaveling
van verantwoordelijkheden met een sterk afnemend overheidsaandeel. Mensen
moeten zich daarop kunnen voorbereiden. Daarbij zullen zij zich de volgende
vragen stellen. Wat levert het aanvullend nabestaandenpensioen op? Zullen
CAO-partijen als gevolg van de ANW hun pensioenreglementen aanpassen? Staat
nog een particuliere verzekering open en zo ja, tegen welke kosten? Welke
vergelijkingsmaatstaf moet ik hanteren om uiteenlopende particuliere aanbiedingen
te kunnen beoordelen?
 
 Precies een week geleden kreeg ik een analytische beschouwing van het
Actuarieel Genootschap onder ogen. Eveneens een week geleden kreeg ik een
nog zeer embryonaal aanbod van het Verbond van Verzekeraars ter inzage tot
collectieve verzekeringen op bedrijfsniveau zonder risicoselectie. Dat zijn
op zichzelf nuttige en noodzakelijke bouwstenen voor de medewetgever om zich
een beeld te vormen bij de vraag in welke mate de reductie van het overheidsaandeel
mogelijk is. Ik meen dat de overheid bij een voorgenomen herverdeling van
verantwoordelijkheden al in de voorbereiding van een wetsvoorstel met de relevante
maatschappelijke actoren – de arbeidsmarktpartijen, de pensioenfondsen,
verzekeraars, consumentenvertegenwoordiging – om de tafel moet zitten
om mogelijkheden en knelpunten te inventariseren en gezamenlijk na te denken
over gewenste overgangstermijnen. Een actieve, begeleidende en eventueel bemiddelende
overheidsrol in zo'n ingrijpend maatschappelijk transformatieproces is vereist.
In plaats daarvan kiepert het kabinet nu de problematiek van de privatisering
over de schutting: de maatschappij losse het maar op. Ik vind dit geen verantwoorde
werkwijze.
 
 De macro-financiële en -economische effecten van dit wetsvoorstel
zijn niet geraamd. Sociale Zaken en Werkgelegenheid houdt rekening met een
weglek naar de bijstandswet. Er zal ook enige weglek zijn naar
huursubsidie, WSF 18+ en andere inkomensafhankelijke regelingen. Er zal sprake
zijn van verminderde belasting- en premieopbrengsten naarmate meer personen
kiezen voor semi-collectieve of individuele verzekeringen. Het ANW-gat creëert
nu een potentieel premievolume van 3,5 mld., aldus het Actuarieel Genootschap.
Dat volume groeit naarmate zo meteen de sterfhuisconstructie vordert. Indien
de helft van de bevolking zich verzekert, gaat het om een premie van ongeveer
1,5 mld., leidend tot 500 à 750 mln. minder belasting en premie-inkomsten,
aldus de becijfering van het Actuarieel Genootschap. Het gaat dan bovendien
om de overgang van een omslagstelsel naar kapitaaldekking. In de aanloopfase
zijn de kosten daarvan hoger. Dat kan een opstuwend effect op de arbeidskosten
hebben. Een integrale afweging van macro-economische en -financiële gevolgen
of zelfs maar een indicatie daarvan ontbreekt bij de toelichting op het wetsvoorstel.
Ik vind dat een ernstige tekortkoming.
 
 Ik heb nog een vraag over de fiscale begeleiding van de nabestaandenwet.
Wij hebben begrepen dat behalve via de pensioenregelingen ook door middel
van een lijfrenteverzekering het hiaat kan worden gedicht. Betekent dit dat
de aftrekbaarheid van de lijfrentepremies daartoe zal worden aangepast dan
wel dat er meer ruimte wordt gecreëerd in de zogenaamde tranches? Ik
vraag dit, omdat ik heb begrepen dat het kabinet de voorstellen van de werkgroep
Fiscale behandeling pensioenen in lijn ziet met het eigen beleid. Dat betekent
dat privaat of collectief een aanvullend nabestaandenpensioen kan worden opgebouwd
ter hoogte van 50% van het eindloon, ongeacht de vraag of er sprake is van
een recht op ANW.
 
 De vragen naar rechtsgrond en karakter van de ANW leiden het kabinet tot
een summier maar complex antwoord dat steunt, kreunt en soms ook wringt. De
rechtsgrond ligt in het behoeftebeginsel, hetwelk een toets naar inkomen uit
of in verband met arbeid rechtvaardigt. In de uitwerking wordt daarna een
fors verschil in behandeling van inkomen uit arbeid en inkomen in verband
met arbeid aangebracht. Ik kom daar zo meteen op terug.
 
 Tegelijkertijd heet de ANW een basisvoorziening die aanspoort tot eigen
besparingen, bedrijfspensioenregelingen of pensioenverzekeringen. Inkomsten
daarvan worden daarom buiten de inkomenstoets van de ANW gelaten. Het probleem
is hierbij onder andere dat die basisvoorziening als bodem voor aanvullende
regelingen via een sterfhuisconstructie naar geboortecohort straks verdwijnt,
tenzij er kinderen beneden de 18 jaar zijn. Voor de alleenverdiener en eventueel
ook voor de kleine tweeverdieners tot ver in de middengroepen, zegge ƒ
70.000 à ƒ 80.000 per jaar, zal het nabestaandenpensioen vanuit
de arbeidsvoorwaardelijke regeling na het wegvallen van de basisvoorziening
beneden het bijstandsniveau liggen en worden weggetoetst met de Algemene bijstandswet.
Op zichzelf acht ik een sterfhuisconstructie naar geboortecohort in de ANW
wel bespreekbaar. Als ik kijk naar gegevens over arbeidsparticipatie van gehuwde
vrouwen, prognoses daarover en de leeftijdsdiscriminatie op de arbeidsmarkt,
denk ik dat het beslissend geboortejaar iets verder in de tijd zou moeten
liggen.
 
 Het kabinet beschouwt de ANW nog steeds als een volksverzekering. Als
argumenten worden genoemd de afbakening van een kring van verzekerden, de
aparte financiering via premies en het ontbreken van een algehele middelen-
en vermogenstoets. Er ontbreekt echter één karakteristiek, die
essentieel is voor een volksverzekering. Een volksverzekering is relevant
voor het hele volk, dat wil zeggen voor alle ingezetenen. Voor alle andere
volksverzekeringen is die karakteristiek inderdaad geldig. In het debat tussen
de staatssecretaris en mevrouw Van Leeuwen lag het gelijk naar mijn mening
aan de kant van mevrouw Van Leeuwen. De paar voetnoten daarbij van de staatssecretaris
doen daar niet aan af. Die ene karakteristiek, die essentieel is voor een
volksverzekering, ontbreekt dus.
 
 Een eerder ANW-voorstel, dat ook een inkomenstoets bevatte, doch dat nimmer
het Staatsblad heeft gehaald, hield in afgeslankte vorm de relevantie voor
alle ingezetenen overeind, onder andere via een inkomensonafhankelijke gewenningsuitkering
van een half jaar. Nu in dit voorstel zo'n voor ieder relevant element geschrapt
is, wordt naar mijn mening de grens tussen volksverzekering en voorziening
overschreden. Ik mis zo'n inkomensonafhankelijke gewenningsuitkering des te
meer nu vandaag via een ander wetsvoorstel van ons gevraagd wordt, de overlijdensuitkering
in het Burgerlijk Wetboek en de sociale-zekerheidsuitkeringen te reduceren
tot slechts één maand. De meerkosten van een inkomensonafhankelijke
gewenningsuitkering van een half jaar bedragen 0,1% premie in de eerste schijf.
Dat is een premie van maximaal ƒ 44 per jaar, voor een minimumloner
pakweg de helft. Als ik deze probleemstelling in een referendum aan het Nederlandse
volk zou voorleggen, denk ik dat de overgrote meerderheid zich zou uitspreken
voor zo'n inkomensonafhankelijke gewenningsuitkering van een half jaar. Waarom
doen wij het dan niet?
 
 Het kabinet beschouwt de ANW als een behoefteregeling die een toets naar
inkomen uit of in verband met arbeid behoeft. Over eventuele bescheiden vrijlatingen
bij een minimumbehoefteregeling hebben wij hier met voorafgaande kabinetten,
van welke samenstelling dan ook, al meer keren gediscussieerd, onder andere
bij de toeslagenwet, de IOAW en de partnertoeslag in de AOW. Vorige kabinetten
betoogden steeds dat een vrijlating in beginsel strijdig is met het behoeftecriterium.
Slechts een kleine vrijlating van inkomen uit arbeid was mogelijk om de arbeidsparticipatie
niet te sterk te ontmoedigen, maar die vrijlating moest marginaal blijven,
juist ter wille van het behoeftecriterium. Zo kregen wij in de toeslagenwet
een vrijlating van 5% van het minimumloon en bij de partnertoeslag in de AOW
een vrijlating van 15% van het minimumloon, beide plus 1/3 van het meerdere
als het om inkomen uit arbeid gaat. De vrijlating van inkomen uit arbeid wordt
nu in de ANW via het amendement-Kalsbeek c.s. opgetrokken tot een substantieel
niveau, namelijk 50% van het minimumloon en 1/3 van het meerdere. Dit biedt
soelaas aan weduwen met een parttimebaan en het verlicht de problematiek van
het te krappe overgangsrecht voor veel lopende gevallen aanzienlijk.
 
 Een substantiële in plaats van een marginale vrijlating van inkomen
uit arbeid moet wel consequenties hebben voor de behandeling van inkomen in
verband met arbeid. Een groot verschil tussen beide valt niet
goed te verdedigen. Ik vergelijk de positie van twee weduwen. De ene is na
25 jaar arbeidsparticipatie zojuist volledig arbeidsongeschikt verklaard.
De tweede, met nauwelijks een arbeidsverleden, heeft zojuist een parttimebaan
aanvaard. De eerste ziet haar WAO-uitkering geheel afgetrokken van de ANW-uitkering.
De tweede weet dat haar parttimeloon geheel of althans voor een groot deel
buiten schot blijft. Ik kan dat niet echt rechtvaardigen. Het kabinet zegt:
neem nu eens een ander geval: een WAO'er, alleenverdiener, verliest zijn partner.
Bij enige vrijlating van de WAO zou hij er ineens in inkomen op vooruitgaan,
terwijl hij voor die tijd alleen van de WAO leefde. Hier valt de kabinetsargumentatie
in eigen zwaard. Want neem nu eens een ander geval: een minimumloner, alleenverdiener,
verliest zijn partner. Bij enige vrijlating van het inkomen uit arbeid zou
hij erop vooruitgaan, terwijl hij voor die tijd alleen van het minimumloon
leefde.
 
 Het volledig wegtoetsen van inkomen in verband met arbeid is het meest
schrijnend voor bestaande gevallen die op 1 januari 1998 volledig aan de inkomenstoets
onderworpen worden. Maar voor toekomstige gevallen is dit verschil in behandeling
een complicerende factor als het gaat om de bepaling van de behoefte aan een
particuliere verzekering. Neem nu de volgende veel voorkomende situatie: de
man werkt full time, de vrouw heeft een ruime parttimebaan. Gegeven de substantiële
vrijlating van inkomen uit arbeid besluit dit echtpaar geen of slechts een
kleine particuliere verzekering te sluiten op het overlijdensrisico van de
man. Kort na het overlijden van de man wordt de vrouw geheel arbeidsongeschikt
of VUT-gerechtigd. Achteraf is er dus sprake van onderverzekering. Het kabinet
acht de mondige, geïndividualiseerde burger heel wel in staat om naar
eigen behoefte een eigen verzekeringspakket samen te stellen, maar juist de
vormgeving van de romp-ANW maakt het moeilijk om de toekomstige particuliere
verzekeringsbehoefte vast te stellen. Het is een vormgeving die soms zal leiden
tot oververzekering en soms tot onderverzekering.
 
 Ik kom op de gelijke behandeling van ongehuwd samenwonenden. Vanuit de
huidige chaotische situatie blijken er sterke argumenten voor een gelijke
behandeling van ongehuwd samenwonenden met gehuwden in de ANW, zoals harmonisatie
met andere sociale-zekerheidsregelingen en een volledige erkenning van wederzijdse
zorgverplichtingen van een homoseksueel paar. Er zijn eveneens sterke argumenten
tegen, zoals de grote privacy- en fraudegevoeligheid. Uit de aard van een
nabestaandenuitkering ligt een beperking voor de hand tot degenen die metterdaad
een wederzijdse zorgverantwoordelijkheid aanvaard hebben. Dat pleit voor het
hanteren van formele criteria: huwelijk, samenlevingscontract en, binnenkort,
geregistreerd partnerschap. Het kabinet heeft terecht een grote beduchtheid
voor selectief winkelen door de calculerende burger. Dat reële risico
is echter mede veroorzaakt door een overheid die per wet en per regel steeds
weer andere regels op dit punt bedenkt. Bij afwezigheid van een eenduidige
sturing door de overheid bedenken verzelfstandigde diensten en semi-collectieve
regelingen zoals de aanvullende pensioenregelingen alle hun eigen variant.
De wetgever zou er beter aan doen, ongehuwd samenwonenden te confronteren
met een reële keus: of volledige gelijke behandeling met gehuwden of
behandeling als ongehuwden, maar dan over de hele linie met een pakket dat
op een zekere termijn gelijkwaardige voor- en nadelen biedt, in de verwachting
dat andere maatschappelijke actoren in hun regelingen zo'n heldere en scherpe
overheidskeus volgen. Het alternatief is een wapenwedloop in trucs tussen
calculerende overheid en calculerende burger. Dat lijkt mij een heilloze weg.
 
 De voorgestelde ANW kiest bij het begrip "gezamenlijke huishouding" voor
de formulering van de nieuwe bijstandswet. Ik heb daartegen op zijn minst
twee forse bedenkingen. De eerste is het schrappen van elk duurzaamheidsvereiste.
Bij uitstek in de Algemene nabestaandenwet kan ik een duurzaamheidseis niet
missen. Ik illustreer dit met een voorbeeld. Na een 25-jarig huwelijk waaruit
twee nog minderjarige kinderen zijn geboren, start Henk de Groot op 28 april
1996 een echtscheidingsprocedure tegen zijn vrouw Maria. Enkele dagen later
verlaat hij de echtelijke woning. Bij gebrek aan een huisvestingsalternatief
trekt Henk in bij een alleenstaande vriend of vriendin of bij zijn zuster;
dat is niet relevant. Hij levert een financiële bijdrage aan de kosten
van de huishouding. Eén week later komt hij door een tragisch verkeersongeluk
om het leven. Aan wie moet de Sociale verzekeringsbank nu de nabestaandenuitkering
uitbetalen? Ik denk dat iedereen in deze zaal op grond van billijkheid die
vraag zou beantwoorden met: aan zijn echtgenote en haar twee kindertjes. Op
grond van artikel 3, lid 1, van de wet wordt de nabestaandenuitkering echter
via twee hersenkrakende ficties – gehuwd is fictief ongehuwd; fictief
ongehuwd is fictief gehuwd met een ander – toegekend aan die nieuwe
zeer recente en misschien zelfs betrekkelijk toevallige huisgenoot of huisgenote.
Wie dit een absurde uitkomst vindt, moet met mij concluderen dat enige duurzaamheidseis
verbonden moet worden aan een nieuwe gezamenlijke huishouding.
 
 Mijn tweede bedenking betreft het volgende. Via een klakkeloze kopie van
de nieuwe Algemene bijstandswet wordt nu in de ANW bij het begrip "gezamenlijke
huishouding" in vier evident veronderstelde situaties het rechtens bedenkelijke
begrip "onweerlegbaar rechtsvermoeden" geïntroduceerd. Bij de behandeling
van de nieuwe bijstandswet heb ik daar al bezwaar tegen aangetekend. Die opgesomde
vier evident geachte situaties zijn ook naar mijn indruk in 99,..% van de
gevallen inderdaad evident. In het werkelijke leven komen soms echter situaties
voor die evident lijken, maar dat niet zijn. In de discussie over de bijstandswet
werd ik verwezen naar het individualiseringsartikel van de bijstandswet, waarbij
B en W in uitzonderlijke situaties kunnen afwijken van het principe van gezinsbijstand.
De Algemene nabestaandenwet kent zo'n nooduitgang niet. Gelet op de handhavingsproblematiek,
acht ik in de vier evident geachte casusposities een omkering van de bewijslast
wel verdedigbaar. Dat betekent dat het uitvoeringsorgaan ervan mag uitgaan
dat er in die vier situaties sprake is van een gezamenlijke huishouding, tenzij
de aanvrager tegenbewijs kan leveren. Een weerlegbaar rechtsvermoeden beweegt
zich binnen rechtsstatelijke normen; een onweerlegbaar rechtsvermoeden
overschrijdt die grens.
 
 Na deze principiële opmerkingen maak ik nog een pragmatische opmerking.
Als die evidente situaties inderdaad zo evident zijn als zij ook naar mijn
indruk lijken, dan heeft de uitvoerder geen behoefte aan een onweerlegbaar
rechtsvermoeden, maar volstaat een weerlegbaar rechtsvermoeden. Dat wil zeggen:
een omkering van de bewijslast. Beide begrippen zouden dan vrijwel naadloos
samenvallen.
 
 Ik kom nu aan de bespreking van het overgangsrecht. In deze Kamer heeft
dat debat een ruime voorgeschiedenis uitmondend in een unanieme kameruitspraak.
In die motie werd overwogen dat verzekerden aan het verzekeringskarakter en
het lange-termijnperspectief gerechtvaardigde verwachtingen ontlenen en dat
bij wijziging van sociale-verzekeringswetten ten aanzien van degenen bij wie
het verzekerd risico al is ingetreden, eerbiedigende werking uitgangspunt
dient te zijn. Eventuele afwijkingen van dat uitgangspunt vergen een verzwaarde
motivering van de wetgever. Dat debat ten principale doe ik nu niet nog een
keer over. Het kabinet stelt dat de huidige AWW-gerechtigden in beginsel hun
uitkering behouden en dat er in dat opzicht dus sprake is van volledige eerbiedigende
werking. Op 1 januari 1998 verliezen wel ongeveer 10.000 AWW-gerechtigden
hun uitkering geheel. Voor hen gaat het recht niet verloren, maar de toepassing
van de nieuwe inkomenstoets leidt tot een nulrecht. Betrokkenen zullen dit
niet als eerbiedigende werking ervaren. Ik erken dat het theoretische behoud
van dit recht in sommige situaties ook van materiële betekenis kan zijn.
Valt immers het inkomen uit of in verband met arbeid weg, dan herleeft het
ANW-recht. Ik erken ook dat de amendering door de Tweede Kamer de overgangsregeling
voor een aantal situaties iets van haar scherpte beroofd heeft, met name ten
opzichte van de parttime werkende weduwe.
 
 Hoewel kabinet en Eerste Kamer uiteenlopend oordelen over de uitgangspunten
bij het overgangsrecht, zouden zij het toch ten minste eens moeten kunnen
worden over het volgende. Naarmate een wijziging ingrijpender is en mensen
minder alternatieven hebben, dient het overgangsrecht daar meer rekening mee
te houden. Het evenredigheidsbeginsel betekent dat voor de burger nadelige
gevolgen van een overheidsbesluit niet onevenredig mogen zijn in verhouding
tot de met dat besluit te dienen doelen. Ik citeer nu een zin uit de nota
naar aanleiding van het verslag bij de notitie inzake het overgangsrecht.
Toepassing van het evenredigheidsbeginsel moet mijns inziens verhinderen dat
een ANW-uitkering op 1 januari 1998 volledig wordt ingetrokken. Die voorbereidingstijd
is te krap en voor velen is een alternatieve oplossing afwezig. De onevenredige
hardheid treft vooral de volledig arbeidsongeschikte nabestaande die langlopende
verplichtingen is aangegaan. Van de vele indringende brieven hierover noem
ik er twee. Een volledig arbeidsongeschikt verklaarde weduwe heeft haar huis
laten aanpassen aan haar graad van invaliditeit, waarmee haar woonlasten zijn
gestegen. Een andere WAO-gerechtigde weduwe heeft dit jaar haar buitenlandse
partner laten overkomen met behulp van een garantverklaring van vijf jaar
aan de vreemdelingendienst. Bij een volledige verrekening van de weduwenuitkering
met de WAO daalt haar inkomen beneden de in het vreemdelingenrecht vereiste
inkomensgrens van ƒ 1800 netto per maand, hetgeen in beginsel leidt
tot uitzetting van haar partner.
 
 Op grond van het evenredigheidsbeginsel meen ik dat, nadat het verzekerd
risico is ingetreden, wetswijzigingen mensen niet in existentiële problemen
mogen brengen. Ten minste voor personen die hun uitkering per 1 januari 1998
geheel dreigen te verliezen, is een ruimer overgangsrecht nodig, bijvoorbeeld
in de vorm van een geleidelijke reductie vanaf 1998. Wanneer aan deze 9900
bestaande gevallen die hun uitkering geheel zullen verliezen, in 1998 nog
80% van de volledige uitkering verstrekt zou worden, ontstaat er een besparingsverlies
van 180 mln. op de ingeboekte besparing van 820 mln. voor dat jaar. Afhankelijk
van de vormgeving van zo'n geleidelijke reductie vermindert daarna het besparingsverlies.
Bij een zo rigoureus voorgestelde bezuiniging acht ik zo'n vermindering overzienbaar.
Zij weegt meer dan op tegen de schade die het aanzien en het gezag van de
overheid oplopen indien personen – "brandende huizen" in verzekeringstaal –
via wijziging van polisvoorwaarden achteraf op essentiële onderdelen
van de kwaliteit van hun leven bedreigd worden. Het evenredigheidsbeginsel
dwingt hier tot een gematigder uitwerking.
 
 Het is overigens opvallend dat bij twee andere sociale-zekerheidswetten
die vandaag en morgen op de agenda staan wel gekozen wordt voor volledige
eerbiedigende werking, niet alleen theoretisch maar ook materieel. Ik doel
op de AOW wat betreft de samenwonende broers en zussen, en op de voorgestelde
afschaffing van de kinderbijslag voor personen van 18 jaar en ouder. De kamerbrede
motie ten principale van februari van dit jaar en een latere toespitsing inzake
de kinderbijslag van collega Schuurman, sijpelen langzaam door. Des te opvallender
is het contrast met het voorgestelde overgangsrecht ANW. Ik kan dat alleen
verklaren uit een verschil in financieel belang. Het financieel belang is
ook voor onze fractie een relevant onderdeel van de afweging, maar mag nimmer
ondergeschikt verklaard worden aan rechtsstatelijke normen, zoals het evenredigheidsbeginsel.
 
 Ik kom nu toe aan een afronding van mijn betoog en enkele voorlopige conclusies.
Hierbij besteed ik ook aandacht aan enkele losse onderdelen die ik heb laten
liggen. Dit agendapunt betreft namelijk de gezamenlijke behandeling van twee
wetsvoorstellen, de wijziging van de AOW en de nieuwe nabestaandenwet.
 
 Over het wijzigingsvoorstel AOW heb ik slechts terloops een opmerking
gemaakt. Ik bespreek het nu nog zeer beknopt. Gelet op het gegeven dat destijds
bij de gelijkstelling van ongehuwd samenwonenden met gehuwden via het begrip
"gezamenlijk huishouden" gekozen is voor materiële criteria, zal ik nu
geen bezwaar maken tegen het schrappen van de uitzondering van bloedverwanten
in de tweede graad. De volledig eerbiedigende werking maakt het mij mogelijk,
dit onderdeel zonder bezwaar te steunen.
 
 De, voor mij plotseling, aangebrachte horizonbepaling met betrekking tot
de toeslag van de jongere partner gaat nu wat snel over tafel. Op het eerste
gezicht is dat voorstel wel erg prematuur. Wie kan er immers twintig jaar
vooruit kijken? Maar juist tegen de achter grond van pijnlijke
debatten over overgangsrecht en gewekte verwachtingen, kom ik toch tot een
iets welwillender beoordeling ervan.
 
 Ik heb de toeslag voor de jongere, zelf nog niet AOW-gerechtigde partner
altijd als een Fremdkörper in de AOW beschouwd, maar tegelijkertijd als
een onmisbaar vehikel gedurende lange tijd bij de overgang van een kostwinners-AOW
naar een individueel recht. Op langere termijn – mijn termijn zou iets
langer zijn dan die van het kabinet – vind ik afschaffing van de partnertoeslag
in de AOW zelf acceptabel. Ik heb echter wel bedenkingen tegen de verwijzing
naar de Algemene bijstandswet voor een eventueel noodzakelijke aanvulling
tot het sociaal minimum. Het gaat hier om een oudere generatie die soms in
een lang arbeidzaam en spaarzaam leven enige persoonlijke reserveringen voor
de oude dag heeft weggezet. Wegtoetsing daarvan via de strenge vermogenstoets
van de bijstandswet gedurende de paar jaar tot de jongere partner zelf AOW-gerechtigd
wordt, vind ik te hard. Hier ligt een oplossing in de trant van de Toeslagenwet,
de IOAW of een nieuwe extra vrijlating oudedagsvoorziening in de bijstandswet
toch wel zeer in de rede. Nu de staatssecretaris pretendeert twintig jaar
vooruit te kunnen zien, mag ik van hem toch vragen, hier te kiezen voor een
iets zachtere landing in het zicht van de AOW-positie van beide echtelieden.
Zonder vreugde zullen wij het wetsvoorstel tot wijziging van de AOW steunen.
 
 Zoals de staatssecretaris begrepen zal hebben, stuit zijn ANW-voorstel
bij ons op meer aarzelingen en zelfs op zeer forse bedenkingen. Wij kiezen
volmondig voor een modernisering die tevens een afslanking betekent van het
wettelijk nabestaandenregime. Wij zijn ook bereid om lelijke elementen, zoals
enige vorm van inkomenstoetsing voor onze rekening te nemen. Het wetsvoorstel
bevat ook enkele aardige pluspunten die ik nog niet heb vermeld, zoals een
inkomensonafhankelijk halfweduwepensioen en een alimentatievervangende uitkering
bij het overlijden van de ex-echtgenoot. Het wetsvoorstel schiet echter ernstig
tekort op het punt van de noodzakelijke overgangsregimes. In de eerste plaats
voor lopende gevallen, waarbij ook bij een continuering van een theoretisch
recht toch in een beduidend aantal gevallen inbreuk wordt gemaakt op het eerste
uitgangspunt van eerbiedigende werking en ook op het evenredigheidsbeginsel.
Hier is enige vorm van reparatie onontkoombaar.
 
 In de tweede plaats schiet het wetsvoorstel tekort bij de begeleiding
van de overgang van een overwegend publiekrechtelijk naar een meer privaatrechtelijk
verzekeringsstelsel. Een actief begeleidende en eventueel bemiddelende overheidsrol
is hier gewenst. Sociale Zaken is wel het meest nonchalante departement bij
voorgenomen privatiseringsoperaties, terwijl het hier gaat om een zeer moeilijk
thema. De tijd die maatschappelijke actoren en individuen wordt gelaten om
naar alternatieven te zoeken, is te krap. Vanaf 1 april 1996 zal er sprake
zijn van nieuwe gevallen die vaak nog onvoorbereid zullen zijn. Ook degenen
die geporteerd zijn van een overgang naar meer private regelingen zouden toch
het brede maatschappelijk belang van een gewenningsuitkering voor iedereen
moeten erkennen.
 
 Ook ter zake van de gelijkstelling van ongehuwd samenwonenden met gehuwden
roept de ANW-formulering ten minste twee bedenkingen op: de afwezigheid van
elk duurzaamheidscriterium en het rechtsstatelijk bedenkelijke onweerlegbaar
rechtsvermoeden. Het onderscheid tussen "inkomen uit arbeid" en "inkomen in
verband met arbeid" is in de voorstellen dubieus en voor mij tot dusverre
nog niet van een goede rechtsgrond voorzien. Hoezeer mijn fractie ook doordrongen
is van de urgentie van aanpassing van de AWW, het aan de orde zijnde wetsvoorstel
dwingt op onderdelen tot herbezinning. Het kabinet moet of onze bezwaren overtuigend
weerleggen of zich bereid tonen tot reële tegemoetkomingen wil het onze
fractie over de streep trekken.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 11.55 uur tot 12.05 uur geschorst.
 
 
 
 
 Voorzitter: Heijne Makkreel
 
 
 
 
 
 De heer Heijmans (VVD):
 
 Voorzitter! Ik kan niet tegen hen zeggen: "Ga na school maar naar je vader;
het lijkt mij vrij bot om de kinderen na schooltijd bij een graf te laten
thee drinken". Dit citaat uit een van de ruim honderd brieven die ik –
en ik neem aan ook mijn collega-woordvoerders – de laatste weken ontving,
is vol emotie. Geen wonder; dood zijn is toch wel even iets anders dan werkloos
of arbeidsongeschikt zijn.
 
 Nog enkele andere citaten, ook emotioneel maar meer dan dat: "En betaald
hebben we. De overheid komt haar verplichtingen aan ons nu niet na. Achteraf
gezien zijn we bij de neus genomen, we hebben 30 jaar betaald voor sociale
ónzekerheid. Ik reken dit de overheid aan als een duidelijke wanprestatie".
En: "De sociale zekerheden in ons land, eens een groot goed en een stokpaardje
van vele politici vallen om als de Berlijnse muur".
 
 Voorzitter! In bijna alle brieven wordt nadrukkelijk geschreven dat er
toch premie is betaald, dat gewekte verwachtingen niet worden nagekomen en
dat bestaande gevallen moeten worden ontzien. Ik stel er een citaat tegenover
uit de memorie van antwoord aan ons huis: "Het onderscheid tussen deze drie
groepen van sociale-zekerheidsregelingen (werknemers-, volksverzekeringen
en voorzieningen) is daarmee glijdend en kan ook nooit op basis van een enkel
criterium worden gemaakt. Voor de inzichtelijkheid van het stelsel heeft dit
zeker nadelen. Anderzijds staat daar het voordeel tegenover van een vormgeving
die per regeling nauwkeurig kan worden gericht op het doel, respectievelijk
de doelgroep". Het komt op mij over als het verweer met een luchtbuks uit
een schuttersputje en onder een camouflagenet tegen de gerichte artillerie
van de briefschrijvers en -schrijfsters. Ik vraag dan ook aan de staatssecretaris:
hebben zij eigenlijk geen gelijk met hun aanval op de verzekeringsgedachte?
 
 Die verzekeringsgedachte houdt namelijk in dat je premie betaalt om je
in te dekken tegen een bepaald risico in de gerechtvaardigde verwachting dat
je bij het ingaan van zo'n risico de afgesproken prestatie krijgt. Van die
gedachte is in ons stelsel niets of niet veel meer over als gevolg van endogene
en exogene invloeden. Er rijpt bovendien in de beleving van ons sociaal-verzekeringssysteem
een nieuwe orthodoxie – de penetratie van aanpalende
doeleinden in het stelsel – die haar kans krijgt door het ontbreken
van referentiekaders, rechtsgronddiscussies.
 
 Voorzitter! Ik stel voorop dat deze ontwikkeling niet van de laatste jaren
is. Het beginpunt ligt op 1 januari 1983, toen de eerste reductie van de uitkeringen
werd ingevoerd. Vanaf dit moment is gebleken dat we ons sociaal-verzekeringsstelsel
niet kunnen beheersen – en dat is noodzakelijk, al zijn we nog geen
Frankrijk – zonder te zondigen tegen elementaire spelregels. Met nadruk
mag worden gezegd – ik refereer aan het verhaal van mevrouw Van Leeuwen –
dat het zich nu in een golf van sociale bewogenheid badende CDA onder de kabinetten-Lubbers
constructief heeft meegedaan aan de afslanking van het stelsel, zo niet het
voortouw heeft genomen.
 
 Ik noem enkele ontwikkelingen van binnenuit: de inkomensafhankelijkheid
in relatie tot het behoeftecriterium; het element van opbouw van prestaties
in een risicoverzekering; de aanwending van premies voor andere doeleinden
dan die waarvoor ze zijn bestemd, zoals loonkostensubsidies, het spekken van
de schatkist, de inkoop van arbeidsbemiddeling – ik kom hier bij de
Veegwet nog op terug – het Rotterdamse plan om geen premies meer te
laten betalen maar een heffing op de omzet van bedrijven, zoals de Volkskrant
onlangs meldde.
 
 Het grote exogene thema is het sluipenderwijze aanpassen van de rechtsgrond,
niet meer als centraal punt het zich verzekeren tegen risico's maar het activerend
werkgelegenheidsbeleid. Op zich is dat beleid nuttig en nodig – geen
misverstand hierover – maar het heeft niets met verzekeren te maken.
 
 Voorzitter! Ik durf dan ook de stelling aan dat we de facto geen sociale
verzekeringen in de ware zin meer hebben. Dit geldt in elk geval voor de volksverzekeringen
maar ook, zij het in mindere mate, voor de werknemersverzekeringen. We kennen
alleen nog een soort sociale voorzieningen, die overigens soepeler in het
algemene regeringsbeleid kunnen worden ingepast, en dat zal de – bezuinigende –
overheid welkom moeten zijn. Het systeem van sociale verzekeringen wandelt
rond in de kleren van de keizer. Of moeten we zeggen: de kleren voor de kiezer,
die een schijnbare zekerheid moet worden geboden?
 
 Ik heb altijd gepleit – en dit huis weet dat – voor een sociaal-verzekeringsstelsel
als een subsysteem dat zo onafhankelijk mogelijk van de overheid volgens eigen
wetmatigheden moet kunnen fungeren. Maar als het niet meer kan? Moeten we
dan niet consequent zijn en afscheid nemen van onze premiegefinancierde verzekeringen?
Het zou in elk geval brieven kunnen uitsparen met terechte opmerkingen als:
we hebben toch premie betaald en de overheid is onbetrouwbaar.
 
 Ik laat het nu bij deze korte bespiegeling die niet zozeer is geïnitieerd
dan wel geactualiseerd door de meer dan honderd brieven. Bij gelegenheid,
bijvoorbeeld de behandeling van de begroting, kom ik erop terug.
 
 Voorzitter! Ik heb nog eens mijn bijdrage nagelezen aan het debat over
de nabestaandenwet eind 1992. Veel van wat ik toen namens mijn fractie heb
gezegd, gaat nu nog op. Ik begon met een verhaaltje over George Sand, de grote
feministe uit 1832, zoals René Doumic van de Académie Française
haar in 1909 typeerde, dit mede in relatie tot de noodzaak het huwelijk te
herzien en het zicht op een toekomst die meer of minder verwijderd is van
een vrije verbintenis. Toen ik het oorspronkelijke wetsontwerp las dat we
nu behandelen – dus voor de amendering – dacht ik dat Sand zich
de uitspraak van haar vriendje Heine maar eens moest proberen te herinneren,
namelijk dat in Nederland alles 50 jaar later gebeurt. Het uitstel is, dank
zij het amendement-Kalsbeek, gelukkig tot drie jaar beperkt gebleven, als
het wetsvoorstel hier wordt aangenomen.
 
 Die gelijkstelling was voor mijn toenmalige fractie – en voor de
huidige – geen punt van kommernis. De mogelijkheden om fraude tegen
te gaan, zijn sindsdien niet onaanzienlijk verbeterd. We kennen de koppeling
van het bestand van de Sociale verzekeringsbank aan het GBA, het sofinummer
en het amendement-Kalsbeek c.s. heeft het in de nieuwe bijstandswet geïntroduceerde
begrip "onweerlegbaar rechtsvermoeden" in deze nabestaandenwet opgenomen.
In tegenstelling tot de heer Van de Zandschulp heeft mijn fractie niet zoveel
bezwaren tegen dit begrip. Ik ga er dan echter wel van uit dat bezwaar gemaakt
kan worden tegen op onjuiste gronden genomen beslissingen of administratieve
fouten. Kan de staatssecretaris dit bevestigen?
 
 
 
 
 
 De heer Van de Zandschulp (PvdA):
 
 Toch weerlegbaar?
 
 
 
 
 
 De heer Heijmans (VVD):
 
 Als je het zo wilt noemen niet strikt onweerlegbaar. Ik wacht het antwoord
van de staatssecretaris af.
 
 Verbazingwekkend is de ietwat "vlakke" brief van de SVB aan de staatssecretaris
d.d. 12 oktober. Ik hoorde vanmorgen dat er weer een nieuwe brief is van de
SVB. Ik ken deze niet en moet deze dus buiten beschouwing laten. Ik heb het
commentaar van de staatssecretaris gevraagd op deze brief van 12 oktober en
dan in relatie tot de brief van de Bank aan de SVr d.d. 21 april 1991 en aan
de toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken d.d. 12 november 1992. In
de memorie van antwoord wordt hier niet op ingegaan. In hoeverre staan de
moeilijkheden die de SVB opsomde, nog overeind? Mijn vraag slaat in het bijzonder
op de volgende passage in de tweede brief: "Voorts moet erop gewezen worden
dat voor de controle in het buitenland voor de SVB zowel met betrekking tot
het al dan niet samenwonen als met betrekking tot het genoten inkomen nagenoeg
geen mogelijkheden" – namelijk voor gegevensverzameling – "aanwezig
zijn". Het is merkwaardig dat de bank in haar laatste brief aan de huidige
staatssecretaris hierover zwijgt, te meer omdat in het recente verleden zowel
met de kinderbijslag als met de WAO-keuringen negatieve ervaringen zijn opgedaan.
Kan de staatssecretaris hier iets over zeggen?
 
 De consequentie van de gelijkstelling van samenwonenden met getrouwden
is dat de eerste groep geen 140 maar 100% minimumloon gaat krijgen. Volgens
mijn fractie is dat een logisch en acceptabel gevolg van die gelijkstelling,
zij het dat het overgangsrecht ook hierbij in gebreke blijft. Het gaf al lang
ergernis dat mensen in België voor de kerk trouwden – daar is immers
geen relatie tussen het burgerlijk en kerkelijk huwelijk – en in Nederland
samenwoonden, zodat ons land mocht zorgen voor het tijdelijk welzijn en onze
zuiderburen voor het eeuwig zalig zijn. 
 
 Wij zijn de laatste tijd overstelpt met cijfers, zowel over het aantal
nabestaanden dat zijn uitkering geheel zal verliezen als over besparingen
of besparingsverliezen. Kan de staatssecretaris of het kabinet voor "besparingsverliezen"
geen ander woord zoeken? Ik vind het een onmogelijke uitdrukking, maar dit
terzijde. Ook over de hoogte van premies voor particuliere verzekeringen zingen
cijfers rond. Zij hebben als gemeenschappelijk kenmerk dat zij zijn gebaseerd
op aannemingen en extrapolaties of op eerder gedane publikaties, die dan weer
zijn gebaseerd op aannemingen, enz. Dezer dagen kwam het Verbond van Verzekeraars
met een concreet aanbod – hierover is al gepraat – dat volgens
mij ook voor de staatssecretaris enige kou uit de lucht kan nemen: een nabestaandenverzekering
op minimumniveau zonder selectie, opdat ook "smeulende huizen" zich kunnen
verzekeren. Het aanbod geldt voor alle werknemers voor wie een pensioenverzekering
is afgesloten en die voor 1 april bij hun verzekeraar zijn aangemeld. De premie
is maximaal die welke geldt voor het verzekerde aanvullende nabestaandenpensioen.
De eerste vijf jaar wordt bij overlijden een reductie op de uitkering toegepast
van 50% tot 90%. De verzekeraars dringen erop aan dat de overheid in deze
periode aanvult tot 100%. Hoe denkt de staatssecretaris over dit aanbod?
 
 Voorzitter! Ik kom nu op het voor mijn fractie verreweg moeilijkste punt:
het overgangsrecht. Zodra dit onderwerp ter sprake komt, wordt de grijsgedraaide
plaat weer opgezet: de rechtsgelijkheid en de rechtszekerheid. Er is drie
jaar geleden ook over gesproken en toen klonk hetzelfde wijsje. Ik herinner
mij nog dat ik toen heb opgemerkt, dat wij spraken over sociale zekerheid
en niet over sociale gelijkheid. Het refrein werd herhaald tijdens de debatten
over het overgangsrecht in februari van dit jaar – dat gebeurde overigens
tot ontevredenheid van dit huis – waaruit de kamerbreed aanvaarde motie
Van de Zandschulp c.s. voortsproot. Op welke gronden meent de staatssecretaris
dat hij voldoet aan die motie? Is de staatssecretaris nog steeds niet overtuigd
van het argument dat bestaande gevallen op grond van een ander systeem hun
uitkering hebben gekregen dan nieuwe gevallen en dat dit onderscheid een objectieve
rechtvaardigheidsgrond is voor het handhaven van twee systemen? Waarom wel
"brandende huizen" bij de WAO en niet bij de ANW? Ik wil een vergelijking
maken. Die is overigens van een geheel andere orde. Wij kennen een nieuw decoratiesysteem
met gedeeltelijk nieuwe criteria. Vindt de staatssecretaris dat zij die een
onderscheiding hebben gekregen op grond van oude, niet meer relevante criteria,
uit een oogpunt van rechtsgelijkheid hun strik moeten inleveren? Dan lopen
er straks in ons land, en vooral in Den Haag, wel heel veel "blote" borsten
rond.
 
 De bewindsman zegt in zijn memorie van antwoord dat in het algemeen de
overgangstermijn van twee jaar voldoende lang geacht kan worden. Op grond
van welke criteria is hij tot die conclusie gekomen? Wat kost een verlenging
van deze termijn tot bijvoorbeeld drie of vier jaar?
 
 Een van de zeer moeilijke punten voor mijn fractie – bij een eventuele
oplossing vormt zich haar scepsis echter niet om in een enthousiasme; dat
moet wel worden gezegd – vormen de nabestaanden wier WAO-uitkering straks
wegvalt. Op zichzelf hebben wij er wel enigszins begrip voor dat de cumulatie
van uitkeringen geen ideale situatie is, zij het dat zij vele jaren naast
elkaar hebben bestaan. De memorie van antwoord is over dit probleem wel erg
kil: het kabinet realiseert zich dat juist deze betrokkenen voor een opgave
worden gesteld, maar daarom is dan ook een overgangstermijn ingesteld. Maar
realiseert het kabinet zich ook dat deze betrokkenen, die al dan niet hun
rouwproces hebben verwerkt en zich weer in het leven hebben gevoegd, binnenkort
een tweede opdoffer krijgen als de overgangstermijn voorbij is? Wij hebben
gevraagd of het niet in de lijn van de rechtsgelijkheid ligt als deze mensen,
die niet kunnen werken, een zelfde vrijlating krijgen op hun uitkering als
werkende nabestaanden op hun inkomen uit arbeid. Dit verzoek is ook door mijn
collega's gedaan. De staatssecretaris gaat in de memorie niet op deze vraag
in. Mijn fractie stelt het zeer op prijs als hij dat nu wel wil doen, en dan
in positieve zin.
 
 Ik vind overigens dat de staatssecretaris wel erg gefixeerd is op een
fictieve arbeidsmarkt. Als hij zonder meer schrijft dat nabestaanden zelf
in hun onderhoud kunnen voorzien door middel van arbeid, dan lijkt mij dat,
gezien de arbeidsmarkt van 1995, een wel erg krasse bewering. Hetzelfde geldt
voor zijn uitlating dat de ANW een inkomenstoets kent omdat het kabinet geen
overheidstaken ziet voor de verstrekking van een uitkering aan nabestaanden
als blijkt dat er reeds een arbeidsinkomen is. Los van het feit dat het geen
taak voor de overheid is om ANW-uitkeringen te verstrekken – zij worden
immers uit premie betaald en de overheid heeft alleen wet- en regelgevende
bevoegdheden; was de staatssecretaris even het verschil tussen verzekering
en voorziening kwijt? – zie ik de vrijlatingsregeling niet alleen als
een prikkel om te gaan werken, maar ook als een tegemoetkoming aan het geheel
of gedeeltelijk ontbreken van eerbiedigende werking. Daarom verzoekt mijn
fractie dringend om een vrijlating voor nabestaanden met WAO.
 
 Sociale verzekering vraagt om eerbiedigende werking, maar een correcte
uitvoering van de verzekeringsgedachte vraagt haar prijs: 900 mln. in 1998.
Ik meen, maar ik ben niet zo sterk in cijfers, dat het 1,2 mld. structureel
is. Dat is een hele buidel met geld. Daar staat tegenover dat de portemonnaie
van veel nabestaanden over twee jaar wel erg plat wordt, getuige de meer dan
100 brieven en telefoontjes van soms huilende mensen. Het wetsvoorstel heeft
geen of nauwelijks maatschappelijk draagvlak. Dezer dagen kregen wij nog een
gemeenschappelijke brief met het verzoek om "neen" te zeggen van alle vakcentrales,
de Raad van centrale ondernemingsorganisaties, de ondernemings- en bedrijfspensioenfondsen
en meer specifieke belangenorganisaties.
 
 Het is duidelijk: wij tasten de verzekeringsgedachte, of wat er nog van
over is, en het vertrouwen van burgers in hun overheid nog meer aan, of wij
aanvaarden een financiële aderlating van 900 mln., met als tussenweg
de vrijlating voor mensen met een WAO-uitkering. Alvorens te beslissen, wil
mijn fractie het antwoord van de staatssecretaris horen.
 
 Vervolgens maak ik enkele opmerkingen over wetsvoorstel 24285, over de
wijziging van de AOW. De kou in dit voorstel is uit de lucht nu de staatssecretaris
bij nota van wijziging eerbiedigende werking heeft geïntroduceerd
voor reeds samenwonende familieleden in de tweede graad. Het is alleen jammer
dat die nota pas op het allerlaatste moment is ingediend. Er is nu nodeloos
veel verontrusting ontstaan. Hadden de ambtenaren op het departement deze
oplossing niet zelf kunnen verzinnen, zodat die eerbiedigende werking in het
ingediende wetsvoorstel had gezeten? Overigens vindt mijn fractie de redenering
van de staatssecretaris juist: er is in feite toch nauwelijks of geen verschil
tussen samenwonende familieleden en andere samenwonenden. Het feit dat om
politieke redenen familieleden in de tweede graad werden uitgezonderd, mag
naar onze smaak niet verhinderen dat die uitzondering nu ongedaan wordt gemaakt.
Dat de overlijdensuitkering tot een maand na de dag van overlijden wordt ingekort
is een prijs die mijn fractie wil betalen als compensatie voor het financiële
verlies ten gevolge van die eerbiedigende werking. Zonder nu het woord "franje"
te gebruiken, herinner ik er wel aan dat de regering nooit behoefte aan zo'n
uitkering heeft gehad; ze was het gevolg van een initiatiefwetsontwerp-Boot-van
Schaik. Een keuze tussen een korting op de duur van die overlijdensuitkering
of op de hoogte en de duur van de reguliere uitkeringen lijkt me dan ook niet
zo moeilijk.
 
 Het in het wetsvoorstel opgenomen besluit om na 2015 de AOW-uitkeringen
geheel te verzelfstandigen, lijkt op het eerste gezicht een regeren ver over
het graf. Maar het is verstandig, omdat tijdig maatregelen moeten kunnen worden
getroffen. Overigens doet zich toch de dubieuze situatie voor dat straks een
hele premie moet worden betaald voor een halve uitkering. Kan de staatssecretaris
hier een bevredigende reactie op geven?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Zwerver (GroenLinks):
 
 Mijnheer de voorzitter! Weduwe in Doenrade, 59 jaar, werd in 1979 weduwe
met drie schoolgaande kinderen, heeft geen aanvullend nabestaandenpensioen.
Heeft werk gezocht en werk gevonden: 20 uur per week tegen het minimumloon.
Na 14 jaar werken arbeidsongeschikt geraakt en ze zit nu in de WAO. Vreest
een inkomensachteruitgang van ongeveer ƒ 1000 per maand. Een geval
apart? Ik weet het niet. Er zijn veel gevallen apart.
 
 De AWW ging uit van de maatschappelijke situatie in de jaren vijftig.
Dat de AWW niet meer van deze tijd is en dat er veranderingen nodig zijn,
vindt ook de GroenLinks-fractie, maar de manier waarop deze veranderingen
in deze wet hun neerslag hebben gekregen is onevenwichtig en onrechtvaardig.
Was de AWW een volksverzekering, de ANW heeft meer het karakter van een bijstandsvoorziening.
Wat GroenLinks betreft is het doel van een goede ANW het opvangen van een
deel van de klap van het wegvallen van het inkomen van de partner en de tijd
die hij/zij aan zorg besteedde. Het stelt de achterblijvende, soms alleenstaande
ouder, in staat werk en zorg te combineren zonder overspannen of financieel
aan de grond te raken. Een houdbare ANW zou in onze ogen moeten voldoen aan
de volgende drie punten.
 
 1. Een eerbiedigende werking voor de huidige nabestaanden, voor wie de
combinatie van werk en zorg nog niet vanzelfsprekend was. Dat betekent dat
degenen die geboren zijn voor 1955 ongemoeid worden gelaten.
 
 2. Een algemeen geldende inkomenstoets op zowel inkomsten uit arbeid,
inkomsten uit uitkeringen en inkomsten uit vermogen. Bij een inkomen boven
de ƒ 3800 bestaat geen recht meer op een uitkering. Het geld komt zo
terecht bij groepen die het het hardst nodig hebben.
 
 3. Een fatsoenlijke overgangsregeling. Daarbij is een overgangstermijn
van vijf jaar voor ons het absolute minimum.
 
 Het huidige wetsvoorstel lijkt in eerste instantie op papier wel aardig:
de toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen wordt positief gewaardeerd,
samenwonenden krijgen dezelfde rechten als gehuwden. In de memorie van antwoord
staat bijvoorbeeld dat "een op het huidige tijdsgewricht toegesneden nabestaandenwet
een voortgaande verzelfstandiging van vrouwen betekent". Prachtig, fantastisch.
Het wetsvoorstel houdt een grote bezuiniging in, een bezuiniging die nodig
bleek omdat door de afgedwongen gelijke behandeling van weduwnaars de kosten
van de AWW de pan uit rezen. Een bezuiniging die bovendien mogelijk is doordat
getrouwde vrouwen de laatste jaren vrij massaal de arbeidsmarkt zijn opgegaan
en daar voor een deel zijn gebleven, ook toen zij kinderen kregen. Hoe meer
partners allebei een eigen inkomen hebben, hoe minder compensatie nodig is
als één van de twee wegvalt. Daar is niks mis mee. Maar onder
dit gras zit een nest vol adders. Samenwonenden mogen eigenlijk alleen maar
"meedoen", omdat dat veel geld oplevert. Tegenover hun gelijke rechten staan
immers ook gelijke plichten – begrijpelijk – maar in dit geval
nogal wrang: hun recht op uitkering vervalt als zij met een nieuwe partner
(gaan) samenwonen. Voor GroenLinks is het belangrijkste bezwaar dat de pijn
onevenredig bij de zwakkeren in de samenleving wordt gelegd. Een groep mensen
die zich niet of nauwelijks hebben kunnen voorbereiden. Groepen als Weduwen
in de Kou zijn al zeven jaar in de weer met de AWW. Zij constateren dat veel
weduwen met elk nieuw wetsvoorstel slapeloze nachten, zenuwinzinkingen en
zelfs zelfmoordneigingen krijgen. Als de regering op deze manier verder gaat,
dan wordt het aantal nabestaanden vanzelf kleiner. Dit kan toch niet de bedoeling
zijn?
 
 Met gebruik van mooie woorden als "emancipatie" en "economische zelfstandigheid
van vrouwen" wordt voorbij gegaan aan de realiteit dat zowel bij oude als
nieuwe nabestaanden de positie van weduwen over het algemeen zwakker is dan
die van weduwnaars en dat de positie van betaald werkenden sterker is dan
die van niet betaald werkenden.
 
 Wat moeten we vandaag met dit wetsvoorstel? De coalitiepartijen zouden
willen repareren wat hun eigen collega's aan de overkant in sneltreinvaart
met een dichtgetimmerd containeramendement aan gaten hebben laten vallen.
Leve het voortschrijdend inzicht. Prima, nu de daden nog. Om geen misverstanden
te laten, geef ik in het kort nog de belangrijkste bezwaren.
 
 Ik begin met de inkomenstoets. De nieuwe ANW moet op termijn 1,2 mld.
besparen. Deze besparing kan alleen ontstaan door de veronderstelling dat
het aantal uitkeringsgerechtigden in de toekomst zal dalen tot 18.000. Volgens
de FNV zijn er momenteel ongeveer 200.000 AWW-gerechtigden. In de stukken
van de staatssecretaris gaat het om 131.500 uitkeringsgerechtigden. Waar zit
toch het verschil? Het antwoord van de staatssecretaris in
de memorie van antwoord was op dit punt niet erg helder. Kan de staatssecretaris
dit nog een keer duidelijk maken?
 
 Dit wetsvoorstel betekent een grote inkomensachteruitgang voor veel AWW-gerechtigden.
De meesten kunnen dit inkomensverlies op geen enkele wijze compenseren. Dit
geldt vooral voor AWW'ers met een inkomen in verband met arbeid, bijvoorbeeld
de WAO, VUT en WW. Het verlies kan oplopen tot ƒ 1750 per maand. De
memorie van antwoord stelt koud, kil en koel vast dat deze groep maar een
ander uitgavenpatroon moet gaan volgen. Dat maakt weer een nieuwe paragraaf
in Melkerts armoedenota. Het kan toch niet de huidige weduwen en weduwnaars
worden verweten dat de regering tengevolge van voorgenomen, maar niet aanvaarde,
wetgeving met een financieringsprobleem zit? De nabestaanden staan letterlijk
en figuurlijk in de kou.
 
 Het onderscheid tussen inkomsten uit arbeid en inkomsten in verband met
arbeid is kennelijk gekozen om de deelname aan betaalde arbeid niet te ontmoedigen
en om de arbeidsparticipatie te bevorderen. Geen arbeidsparticipatie is geen
vrijlatingsregeling. De stimulans arbeidsparticipatie hoort specifiek thuis
in de regelingen die recht geven op inkomen in verband met arbeid. Het koppelen
van deze stimulans aan de ANW is wezensvreemd en resulteert in een draak van
een regeling. Mensen met een WAO-uitkering, WW-uitkering, mensen in de VUT
worden zo gestraft. Waar is het arbeidsperspectief voor deze groepen en wat
moet een vutter met arbeidsperspectief? Waarom is deze keus gemaakt? Het hebben
van een baan heeft meer voordelen dan het hebben van een uitkering. De bijverdienmogelijkheden
zijn bijvoorbeeld veel groter.
 
 Vanaf 1 januari 1996 krijgen enkele honderdduizenden bijstandsvrouwen
een sollicitatieplicht. Momenteel is er een grote bezuinigingsoperatie bij
de arbeidsvoorziening aan de gang. AWW'ers, vaak herintredende vrouwen met
grote afstand tot de arbeidsmarkt, hebben specifiek problemen. Worden er speciale
"inpassingsprogramma's" voor deze groep ontworpen? Krijgt deze groep voorrang
bij bijvoorbeeld Melkert-banen? Kan de Arbeidsvoorziening al deze aanwas wel
aan?
 
 Voor nabestaanden in de VUT is de situatie wel heel zuur. Zij hebben op
basis van hun inkomsten, inkomsten uit arbeid plus een AWW-uitkering, vrijwillig
gekozen om vervroegd met pensioen te gaan. De terugval in inkomsten ziet er
nu heel anders uit dan ze verwacht hadden. En arbeidsperspectief ontbreekt
voor deze groep. Je zult maar je hele leven lang in een deeltijdbaan gewerkt
hebben en nu van de VUT genieten. Door deze ANW ben je op slag je nabestaandenpensioen
kwijt en kun je je huis verkopen. Wat is hier sociaal aan?
 
 De AWW'ers van nu wordt het onmogelijk gemaakt om met VUT te gaan. Zij
krijgen te maken met een forse inkomensachteruitgang; zij hebben geen keus
en zij zullen tot hun 65ste moeten blijven werken, terwijl er voor werkenden
zonder ANW-uitkering wel een keus is. Rechtvaardigheid? Gelijkheid?
 
 Waarom niet gekozen voor een veel ellende besparende en rechtvaardige
oplossing? Bijvoorbeeld een inkomenstoets voor alle gerechtigden met een inkomensonafhankelijk
deel tot maximaal ƒ 3800 per maand, ongeacht de manier waarop dat inkomen
wordt verworven. De discussie over inkomen uit arbeid en inkomen in verband
met arbeid is dan overbodig.
 
 De huidige gerechtigden moeten, net als bij andere wijzigingen in de sociale
zekerheid, zoveel mogelijk worden ontzien. Een groot gedeelte van deze groep
heeft weinig mogelijkheden om eventuele inkomensvermindering ten gevolge van
de wetswijziging te compenseren. Dat deugt niet. Vindt collega Van de Zandschulp
dat er met dit wetsvoorstel recht gedaan wordt aan zijn motie? En vindt de
staatssecretaris dat er recht gedaan wordt aan de nota die het ministerie
hierover geschreven heeft? De heer Van de Zandschulp vindt van niet, maar
graag nog een reactie van de staatssecretaris, voorzitter.
 
 Er is in het wetsvoorstel een speciale regeling getroffen voor nabestaanden
die geboren zijn vóór 1941. Zij hebben, ongeacht hun inkomsten,
altijd recht op een vrijlating van 30% van het bruto-minimumloon. De kosten
van deze speciale vrijstelling zijn 175 mln. Het voordeel van deze vrijlating
komt vooral bij de "ouderwetse" kostwinners (winnaars?) terecht. Dit geld
had beter besteed kunnen worden aan nabestaanden die het echt nodig hebben:
het behoefteprincipe! Waarom heeft de staatssecretaris daar niet voor gekozen?
 
 De overgangsperiode van 1 april 1996 tot 1 januari 1998 is veel te kort.
Er is hierbij totaal geen rekening gehouden met het rechtsbeginsel van gewekte
verwachtingen. Er zijn weduwen die al meer dan 20 jaar een AWW-uitkering ontvangen.
Zij hebben hun leven ingericht op basis van deze inkomsten en zij moeten zich
nu rond de kerst van 1995 op een gang naar de bijstand voorbereiden, terwijl
zij volgens de staatssecretaris en passant hun uitgavenpatroon moeten bijstellen.
 
 In het wetsvoorstel wordt samenwonen gelijkgesteld met het huwelijk. Samenwonen
betekent het voeren van een gezamenlijke huishouding. Het maakt niet uit hoelang
zo'n relatie bestaat. Individualisering heeft echter twee kanten: enerzijds
zorgzelfstandigheid en anderzijds financiële onafhankelijkheid. Dat zit
ook in de tegenwoordige tijdgeest, maar dat heeft kennelijk niet zijn weg
gevonden in dit wetsvoorstel.
 
 De huidige samenwonende AWW'ers hebben totaal geen mogelijkheid gehad
om zich eventueel op een verandering in hun situatie voor te bereiden. Deze
groep wist pas op 4 oktober jongstleden dat er iets in hun positie zou veranderen.
Ik noem als voorbeeld een weduwe in Bolsward die sinds 1964 een uitkering
heeft en die sinds 1968 samenwoont met een weduwnaar die inmiddels acht jaar
een AWW-uitkering heeft. Zij hebben op basis van deze inkomsten een huis gekocht.
Als de uitkering wegvalt, is het huis niet meer te betalen. Wat hebben deze
mensen volgens de staatssecretaris verkeerd ingeschat?
 
 En hoe zit het met de weduwe uit Groenlo die samenwoont met een man met
een WAO-uitkering. De peildatum voor samenwonenden is 1 april 1996 en een
tweede keer op 1 januari 1998. Als ze op 1 januari 1998 nog samenwonen, vervalt
haar uitkering. Hoe zit het als ze op 1 april 1996 samenwonen, maar op 1 januari
1998 niet meer? Behoudt de weduwe dan haar uitkering? En hoe zit het in dit
geval met de ziekenfondspremie? Als haar uitkering vervalt, is ze niet meer
verplicht verzekerd via het ziekenfonds. Graag een antwoord.
 
 Stel dat deze vrouw ook een kind van 10 jaar te verzorgen heeft. Verliest
ze dan, omdat ze samenwoont, haar AWW-uitkering van 100% – 70% plus
30% voor het kind – en krijgt ze vervolgens voor haar dochter de halfwezenuitkering
van 20%? Of behoudt ze voor haar dochter de uitkering van 30%?
 
 De ANW keert uit alleen uit voor degenen die geboren zijn na 1951 en die
kinderen onder de 18 jaar hebben. Nabestaanden met kinderen onder de 18 jaar
vormen slechts 10% van alle nabestaanden in de leeftijdsgroep tot 65 jaar.
Kan de staatssecretaris aangeven wat de weglek naar de bijstand zal zijn?
En als er sprake is van weglek, is dat dan verwerkt in de begrotingsraming
voor de komende jaren?
 
 Momenteel verdient 10% van gehuwde vrouwen met een leeftijd tussen 40
en 45 jaar meer dan het minimumloon. Bij vrouwen jonger dan 40 jaar stijgt
dat cijfer aanmerkelijk. Als je naar deze cijfers kijkt, is het toch veel
logischer om 1955 als uitgangspunt te nemen in plaats van 1950?
 
 In de Volkskrant van 13 december is te lezen dat een collectieve bedrijfsverzekering
voor nabestaanden de AWW kan vervangen. Dit zal zeker gelden voor mensen met
een baan, zij zullen in staat zijn voor een individuele dan wel collectieve
regeling te kiezen. Grote groepen mensen zullen om financiële redenen
niet tot zo'n alternatieve regeling komen. De premies zullen hoger worden
naarmate de risico's groter zijn. Dit geldt met name voor mensen met een slechte
gezondheid. Gaat de overheid dan de aanvullende dekking betalen, zoals de
particuliere verzekeraars voorstellen? De looptijd van dit soort verzekeringen,
zoals die nu in de krant aangeboden worden, is vijf jaar, met mogelijkheden
voor verlenging. De uitkeringstijd varieert van drie tot vijf jaar. Kan de
staatssecretaris duidelijk maken wat de bijzondere verantwoordelijkheid van
de samenleving is voor mensen die om gezondheidsredenen deze dure verzekering
moeten afsluiten? Reeds gerechtigden kunnen zich niet meer herverzekeren.
Uit een oogpunt van rechtvaardigheid, solidariteit en rechtszekerheid is dit
een onacceptabele situatie.
 
 Voorzitter, ik rond af. "Eerst komt het leven, dan de strijd, dan komt
de dood en men is alles kwijt." Dit zinnetje schijn je ergens in Spaarndam
te kunnen lezen. Het zou als motto kunnen dienen voor de kille, koele zakelijkheid
die de paarse dadendrang rond de nabestaandenwet kenmerkt. Paars staat daarin
volstrekt alleen. Alle fracties in de Tweede Kamer en in de Eerste Kamer,
behalve de coalitiepartijen, zien niets in deze wet. En als ik de eerste termijn
van mijn collega's goed gevolgd heb, moet ik tot de conclusie komen dat de
coalitiepartijen in de Eerste Kamer er eigenlijk ook niets in zien. Ook het
complete maatschappelijk middenveld – de Algemene Vakcentrale, het Christelijk
Nationaal Vakverbond, het Comité voor een rechtvaardige Nabestaandenwet,
het Coördinatieorgaan Samenwerkende Ouderenorganisaties, de Federatie
Nederlandse Vakbeweging, de Raad van de Centrale Ondernemingsorganisaties,
de Stichting voor ondernemingspensioenfondsen, de Vakcentrale Middelbaar en
Hoger Personeel, de Vereniging van Bedrijfspensioenfondsen en de Vrouwen Alliantie –
doet een dringend beroep op de senaat om deze wet te verwerpen. Maar de regering
weet beter. Ook al is er geen enkel draagvlak, er is in de zomer van 1994
een afspraak gemaakt. Dat is kennelijk de nieuwe paarse filosofie. De coalitieafspraken
zijn heiliger dan wat wij, de samenleving, met z'n allen willen.
 
 GroenLinks vindt dat deze wet niet deugt, en wel hierom: er is geen eerbiedigende
werking, geen algemeen geldende inkomenstoets en geen fatsoenlijke overgangsregeling.
De nabestaanden in Nederland verdienen iets beters dan deze harde, niet sociale
wet.
 
 
 
 
 
 De heer Veling (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik spreek mede namens de fracties van de SGP en
de RPF.
 
 De behandeling van nog eens twee wijzigingen in het complexe geheel van
de sociale zekerheid heeft wel wat van de discussie in een gemeenteraad over
nog eens twee losse maatregelen om het autoverkeer in de binnenstad tegen
te gaan. Jaar en dag zeggen B en W dat gewerkt wordt aan een totaalplan, maar
nu moet men toch maar eerst nog een toegangsweg drastisch versmallen en een
serie parkeerplaatsen schrappen. Het is niet waarschijnlijk dat een gemeenteraad
daarmee akkoord zou gaan. Maar deze Kamer wordt zeer dringend gevraagd wel
in te stemmen met een ontmanteling van de ANW en met een bezuiniging in de
AOW. Dit zijn twee sets maatregelen die niet worden voorgesteld in het kader
van een afgewogen visie op de sociale zekerheid en van een afgewogen visie
op de wijze waarop diverse samenlevingsvormen moeten worden behandeld. Die
beide wijzigingen hebben vooral daar ook mee te maken. Die visies komen er
wel, maar het streven naar verlaging van de collectieve-lastendruk is zo urgent
dat de nu voorliggende maatregelen niet kunnen wachten.
 
 Toen ik gisteravond de krant las, dacht ik even dat ik iets gemist had.
Premier Kok vindt dat de Eerste Kamer het ANW-voorstel moet aanvaarden, omdat
in het regeerakkoord is afgesproken dat "als de nabestaandenwet wordt hervormd
andere drastische ingrepen in de sociale zekerheid achterwege kunnen blijven".
Maar nee, dacht ik toen, de paarse coalitie zal het regeerakkoord toch niet
aanzien voor een samenhangende visie op de toekomst van de sociale zekerheid?
 
 Wij moeten opnieuw oordelen over twee losse voorstellen. En dan heb je
al gauw de neiging maar mee te gaan in de discussie over de voors en tegens.
Een beetje minder hard voor de toekomst, een beetje meer garantie voor mensen
om de gevolgen van de voorstellen te repareren, een beetje zwaarder laten
wegen van het rechtszekerheidsbeginsel; daarover worden de messen getrokken.
Wij zullen daar nog veel over horen vandaag. Naar mijn idee is er iets aan
de hand wat op een wat ander niveau ligt. Ik wil proberen de logica van beide
voorstellen in een wat breder verband te bezien.
 
 Het motief voor de volksverzekeringen in de AOW en in de ANW is de opvatting
dat alle Nederlanders samen een meer dan minimale solidariteit behoren op
te brengen voor bepaalde categorieën mensen, mensen voor wie wij het
niet billijk zouden vinden als ze naar de bijstand verwezen werden. Ouderen
dus en ook arbeidsongeschikte of kinderverzorgende nabestaanden. Dat is het
perspectief. Dat is echter duur. Dus wordt bezien of wij niet wat kunnen opschuiven
naar een sterkere toepassing van het behoefteprincipe, bijvoorbeeld
door de verandering van het partnerbegrip. Over deze veranderingen wil ik
het een en ander zeggen.
 
 Mijn stelling is dat het vandaag gaat om een verandering in visie op partnerschap
en vooral ook op het element van afhankelijkheid daarin. Zowel bij de vraag
of er sprake is van een partner bij de AOW als bij het creëren van rechten
in de ANW gaat het om het partnerbegrip. Het is wel heel merkwaardig dat het
begrip "afhankelijkheid" nauwelijks wordt gebezigd in de discussies. Het is
ook niet zo'n populair begrip. Als ik het goed gelezen heb, komt de verdediging
van de uitzondering van familieleden van de eerste graad in de AOW er het
dichtst bij. Ook volwassen geworden kinderen zouden afhankelijk zijn van hun
vader of moeder. Maar dan – en dat is echt curieus – als een indicatie
dat er geen sprake is van een partnerrelatie waaraan rechten en plichten ontleend
kunnen worden.
 
 Naar mijn overtuiging kunnen de rechten die aan een partnerschap kunnen
worden ontleend, slechts gebaseerd worden op het feit van (wederzijdse) afhankelijkheid.
Waar mensen voor die min of meer wederzijdse afhankelijkheid gekozen hebben
en dus aanvaarden dat er sprake is van een verplichting tot zorg – en
laten wij wel wezen, doorgaans wordt die verplichting beleefd als de gezamenlijke
verplichting tot zorg voor beiden – kan een basis worden gevonden voor
sociale rechten ten gevolge van hun relatie. Iemand die 65 wordt, kan een
toeslag krijgen, omdat zijn jongere partner van zijn inkomen afhankelijk is.
Waarom anders? Iemand kan een nabestaandenuitkering krijgen en dus niet naar
de bijstand hoeven, omdat hij of zij afhankelijk was van de overledene. Waarom
anders? De rechten waarover wij vandaag spreken, worden gecreëerd op
grond van afhankelijkheid in een partnerrelatie. Dat is mijn stelling. Volgens
mij is dat nog altijd zo, ook onder het regime van de wetsvoorstellen waarover
wij nu spreken. Ik nodig de staatssecretaris uit om daarop te reageren. Gaat
het niet daarom?
 
 Tot zover over de grond voor het ontstaan van partnerrechten. Vanouds
heeft de medaille ook een keerzijde. Aanvaarden mensen zorg voor elkaar en
ontstaat dus een partnerrelatie op basis van een bewust gekozen (wederzijdse)
afhankelijkheid en dus wederzijds voordeel, dan is er geen grond meer voor
een AOW die bestemd is voor een alleenstaande of voor een nabestaandenuitkering.
 
 Maar zoals bekend is de samenleving veranderd. Een partnerrelatie waarin
wederzijdse financiële afhankelijkheid gewoon is, is niet altijd meer
wettelijk verankerd. Het kan ook zonder te trouwen. Het gebeurt ook niet altijd
via een contract. En er zijn diverse relatievormen gangbaar geworden, waaronder
vooral ook meer vrijblijvende. Meer in het algemeen – dat lijkt mij
essentieel – heeft het begrip "afhankelijkheid" bij velen een negatieve
klank gekregen. Wat dan te doen? Zowel in de samenleving als bij de overheid
groeide de overtuiging dat de verschillende vormen van samenleven gelijkgesteld
zouden moeten worden, maar globaal genomen wel met verschillende motieven.
Belanghebbenden in de samenleving vroegen om verruiming van de rechten. De
overheid zag met lede ogen aan dat zulks duur werd en keek vooral naar de
mogelijkheid om rechten van samenlevende partners te beperken.
 
 In de gegeven omstandigheden zou het het mooiste zijn als er één
partnerschapsrelatie zou kunnen worden gedefinieerd zowel voor het creëren
van wettelijke rechten als voor het beperken ervan. Maar dat lukt maar moeilijk
en dat zal ook moeilijk lukken. De partnerrelatie waarin de structurele afhankelijkheid
bijvoorbeeld AOW- of ANW-rechten kan creëren, is namelijk niet per definitie
dezelfde als de partnerrelatie waarin meer vrijblijvend de voordelen worden
gezocht van een gezamenlijke huishouding. En toch doet de overheid dat, vooruitlopende
op de principiële discussie over de leefvormen. Oppervlakkig bezien is
dat begrijpelijk, want het maakt de zaak overzichtelijk. Maar het geeft heel
wat problemen, zeker waar de overheid kiest voor een formele en geen inhoudelijke
definitie. Want deze definitie is natuurlijk aan twee kanten kwetsbaar. Zij
is niet goed of zij deugt niet.
 
 Mijnheer de voorzitter! Deze lange aanloop had ik nodig om onze bezwaren
tegen beide voorliggende wetsvoorstellen in een begrijpelijk kader te zetten.
Deze bezwaren kan ik nu kort samenvatten.
 
 1. De verruiming van het partnerbegrip in beide wetsvoorstellen creëert
rechten waarvoor onvoldoende grond bestaat. Kortheidshalve verwijs ik naar
de casus die collega Van de Zandschulp noemde, het ontbreken van duurzaamheid
in de omschrijving. De omschrijving geeft geen enkele garantie voor wederzijdse
verplichtingen. Het is dus de vraag waarom zo'n partnerschap toch rechten
zou kunnen creëren.
 
 2. De gelijkstelling van een vrij gekozen, al dan niet verplichtende relatie
tussen twee partners met een gezamenlijke huishouding van broers of zussen,
waarin dezen zich overigens vaak wel degelijk verantwoordelijk voor elkaar
voelen, is naar mijn mening niet gerechtvaardigd, zeker niet waar verwantschap
in de eerste graad wel wordt uitgezonderd. De logica is daar zoek. Enerzijds
geeft de formele definitie van een partnerrelatie geen grond voor de uitzondering
van eerstegraads verwanten. Anderzijds geeft een inhoudelijke typering, die
noodzakelijk is, van de verschillende partnerrelaties geen grond voor de gelijkstelling
van relaties tussen tweedegraads verwanten en meer verwijderde relaties. De
Centrale raad van beroep heeft in zijn argumentatie mijns inziens precies
zo geredeneerd. Er is slechts een rechtvaardiging van het verschil tussen
een moeder-dochterrelatie en een relatie tussen niet-verwanten, omdat ze inhoudelijk
verschillen. De Raad vat het amendement-Kraaijeveld-Wouters/Linschoten op
als een poging om dat inhoudelijke verschil te vangen in formele criteria,
maar valt terug op de inhoudelijke verschillen om het gerechtvaardigd zijn
van dat onderscheid te verdedigen. De raad zal in de toekomst mijns inziens
ook heel moeilijk anders kunnen dan de inhoudelijke basis van de nieuwe definitie
analyseren. Dit kan nog heel wat verwarring scheppen.
 
 3. In de nieuwe Algemene nabestaandenwet, die naar mijn idee een heel
stuk is opgeschoven in de richting van een nabestaandenbijstandswet, is het
partnerbegrip enerzijds verruimd en anderzijds verengd. In de toekomst is
een weduwe die geen jonge kinderen heeft en die niet arbeidsongeschikt is,
van het ene op het andere moment geen partner meer in de zin van de ANW. Er
moge een sterke onderlinge afhankelijkheid zijn geweest, waarschijnlijk
ook financieel, zodra de partner is overleden wordt de overgeblevene voor
de wet als een individu gezien. Mijns inziens gaat deze aanscherping te ver,
en is er bijvoorbeeld grond voor een soort gewenningsuitkering, zoals ook
anderen hebben bepleit. Hiervoor pleit te meer het gegeven dat tot in lengte
van jaren de arbeidsparticipatie van vrouwen relatief klein zal blijven. Het
kan ook zijn dat de nieuwe ANW een prikkel moet geven om in een partnerrelatie
de wederzijdse afhankelijkheid uit voorzorg maar niet te groot te laten zijn.
Dit vind ik het principieel bedenkelijke van de hele ontwikkeling naar een
ander partnerbegrip. Dat zou in de lijn zijn van de filosofie van de Stoïcijnen,
die de mensen voorhielden dat zij zich niet te sterk aan medemensen moesten
hechten om beter gewapend te zijn tegen de gevolgen van een mogelijk verlies.
 
 4. Iets dergelijks is er aan de hand met de voorgenomen afschaffing van
een toelage in de AOW voor een jongere partner. De afhankelijkheid van de
jongere partner wordt niet serieus genomen.
 
 5. Nu wordt betoogd dat beide voorgaande bezwaren kunnen worden weggenomen
door een particuliere verzekering. In beginsel is deze oplossing naar onze
opvatting niet onaanvaardbaar. Het is geen automatisme dat de overheid wettelijke
gevolgen verbindt aan een partnerrelatie, hoe intensief deze ook is. Onzes
inziens is particulier verzekeren echter juist voor mensen met minimuminkomens
en voor mensen met een gezondheidsprobleem in vele gevallen een illusie. De
grafieken van de actuarissen zijn niet geruststellend.
 
 Zoals gezegd kan ik onze bezwaren terugvoeren op het gebrek aan consistentie
van het beleid voor het partnerbegrip. Wij zijn aan het schuiven; het is onhelder.
Enerzijds wordt het verruimd, zodat ook vrijblijvende gezamenlijke huishoudingen
eronder vallen, en in het kielzog hiervan ook samenwonende broers of zussen.
Dit heeft nog als bijkomende rariteit dat meerpersoonshuishoudens er weer
niet onder vallen. Anderzijds wordt het begrip inhoudelijk versmald doordat
tekort wordt gedaan aan het element van afhankelijkheid in een rechten creërende
relatie.
 
 Nu heb ik nog niet eens gesproken over het overgangsrecht. Onze vragen
over het beoogde eindplaatje voor een ANW klemmen natuurlijk des te meer bij
nabestaanden die nu een uitkering ontvangen. Daar komen nog twee extra bezwaren
bij. De eerste betreft het onrecht dat een WAO-uitkering geheel op een ANW-uitkering
wordt gekort, terwijl verdiensten uit arbeid wel gedeeltelijk vrijgesteld
zijn. Ook is het de vraag of de termijnen in het overgangsrecht niet te kort
zijn om een gerechtvaardigd beroep te kunnen doen op de eigen verantwoordelijkheid
om de gevolgen van de verandering effectief op te vangen. Ik laat het hierbij
wat het overgangsrecht betreft.
 
 Deze laatste bezwaren tegen het overgangsrecht komen rechtstreeks voort
uit de kamerbreed uitgedrukte overtuiging dat bestaande gevallen bij volksverzekeringen
die recht op inkomen kennen, moeten worden ontzien, tenzij er bijzonder zwaarwegende,
inhoudelijke argumenten zijn. Onzes inziens zijn zulke argumenten door het
kabinet niet gegeven.
 
 Wat moet de Eerste Kamer nu? Je kon het zien aankomen. De Eerste-Kamerfracties
van de coalitiepartijen doen een beetje kritisch over produkten van hun geestverwanten
aan de overkant, en prompt wordt geroepen dat de senaat zich rustig moet houden.
De roep om wat minder te politiseren klinkt vooral op als Eerste-Kamerfracties
uit de regeringscoalitie dwarsliggen of dreigen dat te doen. Dan wordt gezegd
dat de senaat zich zou moeten concentreren op haar eigenlijke taak, het controleren
van de kwaliteit van voorgestelde wetten. Maar dat doet hij toch juist? Het
probleem van een coalitiefractie-in-de-tang is niet dat zij liever politieke
spelletjes speelt dan de kwaliteit van wetgeving te bewaken. Het is juist
omgekeerd: zij wil graag ruimte om de kwaliteit van de wetgeving te beoordelen,
maar krijgt deze niet of nauwelijks.
 
 De boodschap van het kabinet aan de Eerste Kamer is paradoxaal. Volgens
het kabinet moeten de coalitiefracties juist wel politiseren, als zij dat
maar niet te zelfstandig doen. Als de nabestaandenwet onverhoopt een meerderheid
krijgt, gebeurt dit doordat de fracties van de PvdA en D66 ertoe bereid zijn,
kwaliteitsoverwegingen op te geven ten gunste van loyaliteit aan de coalitie.
Niet politiseren? Juist wel, zal de minister-president bedoelen. Eerste-Kamerleden
moeten vooral partijgangers zijn en dus de politieke lijn van de Tweede-Kamerfracties
volgen. De Eerste Kamer mag reflecteren, maar wel in de bijwagen.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Wie is er in ons land nog voor de door het kabinet
voorgestelde nabestaandenwet? Deze vraag is gewettigd, als wij de grote stroom
brieven van weduwnaars en vooral weduwen aan de Eerste Kamer zien, die in
talloze varianten duidelijk maken dat zij door deze wet zwaar dreigen te worden
gedupeerd. Bij een en dezelfde brief van 13 december van dit jaar deden de
Algemene vakcentrale, de vakcentrales FNV en CNV, de Raad voor de centrale
ondernemingsorganisaties en nog zes andere organisaties een klemmend beroep
op de Eerste Kamer om dit wetsvoorstel te verwerpen. Op zichzelf is het een
unieke gebeurtenis dat werkgevers en werknemers het samen met belangenbehartigingsorganisaties
roerend eens zijn over de onwenselijkheid van een wetsvoorstel.
 
 In de schriftelijke voorbereiding van dit wetsvoorstel in deze Kamer hebben
alle fracties grote bedenkingen geuit. De conclusie kan slechts zijn dat er
buiten de leden van het kabinet en een meerderheid in de Tweede Kamer geen
voorstander van deze wet te vinden is. Dit maakt de steun voor zo'n forse
ingreep in het stelsel van sociale zekerheid wel heel erg klein. De kritiek
op het wetsontwerp liegt er dan ook niet om. Ik citeer even uit de zojuist
genoemde brief van 13 december: de kwaliteit van de wet schiet te kort; de
rechtszekerheid van grote groepen burgers wordt op onaanvaardbare manier aangetast;
een redelijk overgangsrecht ontbreekt; de mogelijkheid van alternatieve voorzieningen
is voor sommige categorieën onbereikbaar; de controleerbaarheid en de
uitvoerbaarheid schieten te kort; en een belangrijk fundament voor de aanvullende
pensioenvoorzieningen wordt aangetast. In normaal Nederlands: de wet deugt
van geen kant en moet dus van de baan. Ik kan de kritiek alleen maar onderschrijven.
Mijn vraag aan de staatssecretaris is dan ook wat hij van deze
uitermate kritische opmerkingen vindt.
 
 Laten wij eens de inkomensgevolgen van dit wetsvoorstel voor bestaande
gevallen bekijken. Het lijkt erop dat de regering niets heeft geleerd van
het debat over de WAO, in het bijzonder de problemen die gerezen zijn rondom
de herkeuring van WAO'ers beneden de 50 jaar. Op grond van het amendement-Kalsbeek
zijn er voor de bestaande gevallen weliswaar verbeteringen in de wet aangebracht,
maar desalniettemin blijven de gevolgen van de wet rampzalig.
 
 Vanaf 1998 worden bestaande gevallen geconfronteerd met de inkomenstoets.
Bij een neveninkomen tot ƒ 3800 bruto behoudt men geheel of ten dele
de uitkering; daarboven wordt die volledig gekort.
 
 De grootste pijn voor de bestaande gevallen zit hem in de volledige korting
van inkomen in verband met arbeid, dus concreet: WW, AAW, WAO, VUT of vervroegd
pensioen. Dit is een onbegrijpelijke maatregel, die blijkens de vele brieven
in vele gevallen leidt tot desastreuze inkomensachteruitgang. Briefschrijvers
spreken van bedragen van enkele honderden guldens tot ƒ 1500. Dat gebeurt
bij personen die juist een uitkering hebben omdat het vaststaat dat zij niet
kunnen werken. Dit soort ingrijpende financiële consequenties kan geen
normaal mens opvangen. Nogal wat briefschrijvers schilderen daarom het volgende
perspectief: behalve het emotionele verlies van de partner dreigt het verlies
van datgene wat men samen had opgebouwd, bijvoorbeeld het huis, waarmee men
eveneens emotionele banden heeft.
 
 Verder is er de groep van nabestaanden die samenwonen. Als zij geen neveninkomen
hebben en dus alleen de weduwenuitkering, zoals ik het maar gemakshalve noem,
krijgen zij op grond van het overgangsrecht straks ieder 30% van het minimumloon,
ofwel samen ƒ 1297 per maand. Voor hen rest dan de gang naar de bijstand.
Als zij vermogen hebben, moet dat eerst worden opgemaakt.
 
 Volgens de staatssecretaris heeft de wet gevolgen voor 43.500 bestaande
weduwen en weduwnaars, dus 33%. 10.000 mensen verliezen hun uitkering geheel
en 33.500 ten dele. Maar ook voor de nieuwe gevallen pakt de wet slecht uit.
In de eerste plaats geldt voor hen natuurlijk de inkomenstoets. Ook hier doet
zich dan het onjuiste onderscheid voor tussen inkomen uit arbeid en inkomen
in verband met arbeid. In de tweede plaats krijgen nabestaanden die geboren
zijn na 31 december 1949 geen uitkering meer tenzij ze kinderen hebben onder
de 18 jaar of arbeidsongeschikt zijn. De wet gaat ervan uit, dat deze groep
in staat is om door werk in het levensonderhoud te voorzien en dat ze in staat
is om zelf een nabestaandenvoorziening te treffen. We praten over mensen die
nu 45 jaar of jonger zijn en hun kansen op de arbeidsmarkt zijn niet altijd
even duidelijk, zeker niet wanneer er sprake is van arbeidsongeschiktheid.
Verder praten wij over mensen met een aanzienlijk gezondheidsrisico of ernstig
zieken. Zij zullen zich moeilijk kunnen herverzekeren. Ook praten wij over
nabestaanden die geen inkomen hebben en dat ook niet kunnen verwerven. Zij
gaan regelrecht naar de bijstand. Berekeningen van de Raad voor de centrale
ondernemingsorganisaties die lijken te sporen met de berekeningen van de staatssecretaris,
komen uit op zo'n 18.000 tot 20.000 mensen die op termijn nog een beroep op
de Algemene nabestaandenwet zullen kunnen doen.
 
 Een wet die zulke ingrijpende gevolgen heeft en die blijkbaar voor zo
weinig mensen gaat gelden, kan ik met de beste wil van de wereld geen volksverzekering
meer noemen. Het hanteren van het jaartal 1950 leidt ertoe dat de wet over
zo'n twintig jaar nog verder zal zijn uitgewerkt.
 
 In de memorie van antwoord heeft de staatssecretaris een- en andermaal
uiteengezet dat de ANW nog wel degelijk een volksverzekering is, die uitgaat
van het behoefteprincipe voor die groepen van nabestaanden die niet door middel
van arbeid in een inkomen kunnen voorzien. Welnu, in de eerste plaats stel
ik vast, dat toepassing van de inkomenstoets de nabestaanden juist in de financiële
problemen brengt. Zelfs mensen die wel door arbeid in een inkomen voorzien,
respectievelijk hebben voorzien, gaan erop achteruit, zowel de bestaande als
de nieuwe gevallen. Vooral voor de bestaande gevallen is dat een groot probleem
en er is alles voor te zeggen om de wet alleen voor de toekomst te laten gelden
en de bestaande gevallen geheel buiten schot te laten. De reeds veelvuldig
besproken motie-Van de Zandschulp dwingt daar naar mijn mening ook toe. Het
onlangs verschenen rapport van de Stichting centrum voor onderzoek van het
sociale-zekerheidsstelsel bevestigt dat ook nog eens. Daarin wordt uitgesproken
dat er, zeker bij ingrepen in de sociale zekerheid waarbij de bestaande gevallen
in financieel opzicht erop achteruit gaan of dreigen te gaan en men niet in
staat is om zelf de gevolgen van inkomensdaling teniet te doen door het verrichten
van werk of het afsluiten van een aanvullende verzekering, plaats is voor
eerbiedigende werking. Ik ben dan ook van opvatting dat op zijn minst de bestaande
gevallen geheel ontzien moeten worden, althans dat ten aanzien van het inkomen
in verband met arbeid dezelfde vrijlating moet gelden als voor het inkomen
uit arbeid. Daarnaast gaat voor de nabestaanden zonder minderjarige kinderen,
geboren na 1949 en zonder inkomen, op dat de wet geen enkele voorziening inhoudt
behalve de verwijzing naar de bijstandswet. Getoetst aan het uitgangspunt,
te weten een voorziening voor degenen die niet in hun levensonderhoud door
arbeid kunnen voorzien, is er reden om ook voor deze groep nabestaanden alsnog
een voorziening in de wet te treffen. Vanzelfsprekend vraag ik de staatssecretaris
om zijn visie op deze twee punten te geven.
 
 De wet moet uiteindelijk een structurele bezuiniging opbrengen van rond
de 1,3 mld. Voor het kabinet, en in het bijzonder voor minister-president
Kok, is dat aanleiding, de coalitiepartijen in deze Kamer tot de orde te roepen
en hen op het hart te drukken, deze wet in elk geval te aanvaarden. Principiële
bezwaren tegen de wet dreigen te moeten wijken voor de bezuinigingsdrift van
dit kabinet. Mensen die niet kunnen werken, mensen die inkomen hebben, mensen
die een nevenuitkering hebben, zij allen worden geconfronteerd met de inkomensachteruitgang
die het gevolg is van de ANW. Voor velen dreigt na de dood van de partner
het perspectief van de stille armoede van de bijstandswet. Nu zijn de coalitiepartijen
in de Eerste Kamer niet gebonden aan het regeerakkoord. Ook zij zouden de
bezwaren tegen deze wet zwaarder kunnen laten wegen dan het
realiseren van een bezuiniging. De schriftelijke voorbereiding gaf enige hoop
in die richting. De uitlatingen van de heer Wiegel in de Telegraaf van 27
november van dit jaar, wijzen uit dat dit misschien ijdele hoop is. De VVD
zal niet tegen de wet stemmen, aldus de heer Wiegel. De bijdrage van de heer
Heijmans van vandaag roept in ieder geval twijfel over dit standpunt op, aangezien
ik van hem begrepen heb dat hij eerst het standpunt van de staatssecretaris
wil afwachten, alvorens een standpunt te bepalen. Ik denk dat het verstandig
is om de VVD-fractie daar aan te houden.
 
 Het zal ervan afhangen of PvdA en D66 stand houden. Een ommezwaai van
deze partijen op het laatste moment zou het idee van achterkamertjespolitiek
alleen maar versterken en afbreuk doen aan de geloofwaardigheid van de politiek
en van de Eerste Kamer. De Eerste Kamer is immers geen achterkamer.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ter afronding van de ANW stel ik vast, dat de
wet te zeer is gebaseerd op het theoretische uitgangspunt dat iedereen die
dat wil ook werk heeft en dat mensen die nu 45 jaar of jonger zijn, zelf in
staat zullen zijn, een passende voorziening te treffen. De wet wordt daardoor,
naar mijn idee, te zeer conjunctuurgevoelig en dat is een slechte basis voor
deze wet. Je zou ook kunnen zeggen dat het kabinet daardoor te ver vooruit
regeert; anders gezegd, het regeert te ver vooruit over zijn eigen graf heen.
Het zal u uit mijn betoog duidelijk zijn, voorzitter, dat mijn fractie geen
steun kan verlenen aan de ANW.
 
 Ik wil nog een enkele opmerking maken over de voorgestelde wijzigingen
in de AOW. Tijdens de behandeling in de Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel
een belangrijke wijziging ondergaan. De broers en zussen die nu samenwonen
blijven ongedeerd. Dat is winst. De beantwoording door de staatssecretaris
van de verschillende casusposities in de memorie van antwoord, maakt duidelijk
dat het partnerbegrip willekeurige trekken vertoont. In de relatie moeder
kind kan geen sprake zijn van partners, in de relatie grootouder kleinkind
zou dat wel kunnen. Wonen er meer dan twee bloedverwanten samen onder een
dak, dan zijn zij geen partners in de zin van deze wet. Dat verandert pas
wanneer er een verdwijnt en er twee overblijven. Er zijn natuurlijk broers
en zussen die nu al samenwonen die nog geen 65 jaar zijn. Sluiten zij een
zakelijk contract met elkaar of zoeken zij een derde bloedverwant erbij, dan
is niet langer voldaan aan het partnerbegrip en moet straks aan ieder van
hen 70% worden uitgekeerd.
 
 Het wetsvoorstel heeft daarnaast ook nog andere negatieve gevolgen. Broers
en zussen die anders wellicht zouden besluiten om samen te gaan wonen, zullen
zich zeker nog eens diepgaand bedenken. Op termijn kunnen zich effecten voordoen
op het terrein van volkshuisvesting, huursubsidie, bejaardenhuizen, verpleegtehuizen
en thuiszorg. Als ik het goed begrijp, dan verlangt de staatssecretaris harde
bewijzen op dat punt. Die zijn er niet en die kunnen er ook nog niet zijn
omdat de wet nog niet in werking is. De prijs die betaald moet worden voor
het ongemoeid laten van de bestaande gevallen is de forse beperking van de
overlijdensuitkering. In vergelijking met de huidige situatie is dat een verslechtering.
Juist voor mensen met een laag inkomen is een behoorlijke overlijdensuitkering
zeer welkom, al was het alleen maar vanwege de hoge kosten van een begrafenis
die vaak niet geheel gedekt worden door een begrafenisverzekering. Nieuw is
ook de korting van het inkomen in verband met arbeid in deze wet. Evenals
bij de ANW vind ik dat ook in deze wet een moeilijk punt. Analoog aan die
wet zou verondersteld kunnen worden dat ook hier een vrijlatingsbepaling wordt
ingevoerd. Graag krijg ik het oordeel van de staatssecretaris op dat punt.
 
 Tot slot wil ik nog iets zeggen over de afschaffing met in gang van 2015
van de partnertoeslag. Evenals enkele sprekers voor mij zou ook ik er de voorkeur
aan geven om dat punt te betrekken bij de meer fundamentele discussie over
de toekomst van de AOW. De ruime termijn die het kabinet hier op dit moment
wil nemen, schept naar mijn mening geen duidelijkheid. Kan de staatssecretaris
aangeven welke maatregelen de mensen nu al zouden kunnen treffen in het zicht
van het jaar 2015?
 
 Ik vat samen, voorzitter! Het bezuinigingsoog van het kabinet viel eerst
op de toeslag van de 65-jarigen met een jongere partner. Vanwege de grote
onrust in de maatschappij over dat plan, werd snel naar iets anders gezocht:
de broers en zussen. In derde instantie, te weten in de Tweede Kamer, werd
weliswaar besloten om de bestaande gevallen te ontzien, maar dat gaat weer
ten koste van de overlijdensuitkering en dat leidt tot een korting van het
inkomen in verband met arbeid. Ik blijf het al met al een willekeurige ingreep
vinden die op termijn allerlei neveneffecten zou kunnen oproepen. Ik zal daarom
tegen het voorstel stemmen.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Voorzitter! Opnieuw wordt deze Kamer gevraagd met spoed en onder hoge
druk een wetsvoorstel "er doorheen te jassen". Na de ecotax moet nu de nabestaandenwet
nog even voor het eind van het jaar worden goedgekeurd. Alsof het om peanuts
gaat. En om kleinigheden gaat het hier toch zeker niet!
 
 Drie keer is deze materie in de Tweede Kamer aan de orde geweest. De tweede
keer kon de zaak moeizaam worden doorgedrukt, dusdanig moeizaam dat onze collega's
van de overkant de term "stemvee" werd toegedacht. Het lag toen al voor de
hand dat het wetsvoorstel in de senaat zou sneuvelen. En dat gebeurde dan
ook, glansrijk, door de motie-Van de Zandschulp. Zoals bekend was toen het
struikelblok de vierjarige termijn van het overgangsrecht. Dan zou je toch
denken dat in de nieuwe versie dit pijnpunt zou zijn verdwenen. Mis evenwel!
Want wat zien wij nu? Een overgangstermijn van, jawel, twéé
jaar! Daarover zijn natuurlijk in het voorbereidend onderzoek door de commissie
vragen gesteld. De staatssecretaris geeft dan als antwoord een reeks argumenten
die handelen over het hoe en het waarom bepaalde bevolkingsgroepen niet of
wel door deze wet worden getroffen. In ieder geval zegt hij dat velen die
er wèl door worden getroffen, dat pas in 1998 overkomt. Dat is toch
een termijn van twéé jaar, als ik het goed heb? Hoe het Kabinet
dan, in één adem met dit verrassende antwoord, kan stellen dat
de in het wetsvoorstel gekozen vorm van het overgangsrecht spoort met de motie-Van
de Zandschulp, vind ik toch op zijn minst wat raadselachtig en voorts onverteerbaar.
Zou dit te maken kunnen hebben met het feit dat de onrechtvaardigheden
in dit wetsvoorstel pas praktische gevolgen zullen krijgen in een volgende
kabinetsperiode? Het gezegde "wie dan leeft, die dan zorgt" lijkt hier wel
héél erg op zijn plaats.
 
 Na alles wat de voorgaande sprekers al hebben gezegd en opgesomd, wil
ik niet teveel in de cijfers treden. Maar het mag toch inmiddels bekend worden
geacht dat het feit dat met deze wet het aantal uitkeringstrekkers dat in
het kader van de AWW zo'n 180.000 bedroeg, onder de ANW zal dalen tot circa
15.000. Dit zijn cijfers van de Sociale verzekeringsbank. Dan kan je toch
niet langer meer spreken van een volksverzekering, maar hoogstens van een
soort bijstandsvoorziening? Is dat nu waar wij in dit land naar toe willen?
Kennelijk niet, als je alle stof ziet die dit wetsvoorstel in den lande veroorzaakt.
 
 Hoe spoort dit nu met de Europese wetgeving? De Raad van State constateert
in dit wetsontwerp een duidelijke strijdigheid met de Europese Code inzake
Sociale Zekerheid. Deze code bepaalt dat de uitkering aan een weduwe bij het
overlijden van een kostwinner als gevolg van een arbeidsongeval of beroepsziekte,
niet afhankelijk mag worden gesteld van inkomsten. Naast de Raad van State
concludeert ook de staatssecretaris dat deze ANW strijdig is met de Europese
Code. Maar, zo stelt hij, die strijdigheid zal worden opgeheven bij het voor
Nederland in werking treden van de herziene code. Er wordt dan echter wel
aan voorbij gegaan dat de bekrachtigingsprocedure van deze herziening vooralsnog
is opgeschort. Het is dan ook logisch dat de Raad van State adviseert om ofwel
de inwerkingtreding van de ANW aan te houden totdat de herziene code voor
Nederland van kracht zal zijn geworden, of het wetsvoorstel zodanig aan te
passen dat de strijdigheid wordt opgeheven. Ik acht het in redelijkheid onmogelijk
om aan dit advies voorbij te gaan.
 
 Laat ik een voorbeeld geven van de uitwerking van deze wet. Een weduwe
met twee kinderen onder de achttien jaar krijgt onder de AWW een uitkering
van ƒ 637 per kind per maand. Onder het ANW-regime daalt dit bedrag
voor dezelfde weduwe tot ƒ 371. Dat betekent voor haar een inkomensachteruitgang
van ƒ 500 per maand. Is dit redelijk? Ik vind van niet.
 
 In het algemeen zijn voor dit wetsvoorstel een aantal onmiskenbare kwalificaties
te geven: 
 
 
 - de controleerbaarheid en de uitvoerbaarheid zijn onvoldoende;
 
 
 - eventuele alternatieve voorzieningen zijn voor velen niet bereikbaar;
 
 
 - de basis van de aanvullende pensioenvoorzieningen wordt aangetast;
 
 
 - de rechtszekerheid van vele bevolkingsgroepen wordt onacceptabel
aangetast;
 
 
 - een behoorlijk overgangsrecht ontbreekt;
 
 
 - en –
vooral – de kwaliteit van de wet schiet te kort.
 
 
 
 Dit alles in ogenschouw nemende, meen ik, al ben ik wel wat nieuw in deze
Kamer, toch te moeten wijzen op de taken van de senaat, die mij in het "inductieprogramma"
zo zorgvuldig zijn voorgehouden. Als ik mij goed herinner, behoorden tot deze
taken onder meer: toetsing van de wetgeving vooral op zorgvuldigheid en kwaliteit,
controle op behoorlijk bestuur en dit alles op een gewetensvolle manier. Als
ik nu overzie hoe dit kabinet ons de ecotax door de keel heeft geduwd, heb
ik grote vrees dat een dergelijke eis ook nu weer is neergelegd bij de coalitiepartijen
in deze Kamer. Ik hoop dat de senaat dit keer zal doen waartoe zij is gehouden:
haar werk! Dat kan alleen maar betekenen dat dit wetsvoorstel wederom wordt
teruggewezen. Het zal duidelijk zijn dat dit in ieder geval voor mijn fractie
het enig mogelijke standpunt is.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De staatssecretaris zal vanmiddag antwoorden na de behandeling van wetsvoorstel
21195.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 13.28 uur tot 14.30 uur geschorst.
 
 
 
 
 Voorzitter: Tjeenk Willink
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19951996-14-516-540.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl