Behandeling van de stukken m.b.t. het vervolgingsbeleid inzake euthanasie (23877)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 3078-3117

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

15-02-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 48, pagina 3078-3117

15-02-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23877Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de stukken m.b.t. het vervolgingsbeleid inzake euthanasie (23877)Pagina 3078-3117
Behandeling van de brief van de minister en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de voorgenomen bezuinigingen op het hoger onderwijs (23900-VIII, nr. 67)Pagina 3047-3078
Regeling van werkzaamheden (woensdag 15 februari 1995)Pagina 3047-3047
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (woensdag 15 februari 1995)Pagina 3117-3118
48ste vergadering; 15 februari 1995Pagina 3047-3047

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 196 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 de stukken m.b.t. het
vervolgingsbeleid inzake euthanasie (23877).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het dagblad Trouw van heden kopt: Kamer volgt
 Sorgdrager en Borst met argusogen. Argus is volgens Van Dale
allereerst een zeer helderziend persoon – dat ben ik niet – en
vervolgens een zeer lastige bewaker. Dat wil ik namens de fractie van het
CDA graag zijn waar het gaat om een consistent en consequent vervolgingsbeleid.
Ik hoop dat mij niet veel ontgaat, als ik mijn ogen naar alle kanten richt.
 
 Het arrest van de Hoge Raad van 21 juni 1994 inzake Chabot heeft geleid
tot bijstelling van het vervolgingsbeleid inzake euthanasie en hulp bij zelfdoding.
Zie de brief van 16 september 1994 van de minister van Justitie. Van de vijftien
gevallen waarin in 1993 en 1994 een vervolging was ingesteld en die nader
zijn getoetst aan het criterium "uitzichtloos en ondraaglijk lijden", is in
elf gevallen aan de betrokken artsen een kennisgeving van niet verdere vervolging
ter hand gesteld. In de overige vier gevallen is het ingestelde gerechtelijke
vooronderzoek doorgezet. Van deze gevallen is er één geëindigd
met een vonnis van de rechtbank Rotterdam, dat inmiddels onherroepelijk is
geworden. Hierbij is de betrokken arts ontslagen van rechtsvervolging. In
de overige drie gevallen is de uitkomst van het gerechtelijke vooronderzoek
nog niet bekend. Hoever staat het met deze procedures, zo vraag ik de minister
van Justitie.
 
 In het mondeling overleg van 12 april heb ik namens de fractie van het
CDA nadrukkelijk opgemerkt dat in een niet-terminale fase van de ziektegeschiedenis
de geneeskundige de plicht heeft, voor levensbehoud te kiezen. De fractie
van het CDA wijst de gang van zaken dan ook af.
 
 Ter voorbereiding van dit debat heeft de fractie van het CDA een groot
aantal vragen gesteld, die op 22 december uitvoerig zijn beantwoord. Hiervoor
zeg ik dank namens de fractie van het CDA. Ik loop enige punten uit de beantwoording
langs.
 
 Van groot belang is de vaststelling dat er nimmer sprake is van enige
verplichting van een arts om tot levensbeëindiging over te gaan. Er is
ook geen sprake van een verwijsplicht voor de arts. Het gaat immers om een
levensdelict, strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht. Wel rust op
de arts de zorgplicht, gegevens over de desbetreffende patiënt over te
dragen, op straffe van een optreden jegens hem via de tuchtrechter. De vertrouwensrelatie
tussen arts en patiënt dient naar het oordeel van de fractie van het
CDA zo open te zijn, dat alle vragen over en weer aan de orde kunnen komen.
 
 Ik kom bij een volgende vaststelling, namelijk de onderstreping dat, indien
er nog een reëel behandelingsperspectief bestaat om het lijden te verlichten
en de patiënt dit heeft afgewezen, aan de arts in beginsel geen beroep
op noodtoestand toekomt. Dit is van betekenis. Het geldt volgens de fractie
van het CDA niet alleen in gevallen van hulp bij zelfdoding, maar ook bij
euthanasie. Zo bezien moet het aantal gevallen met honderden dalen, aldus
de heer H. Jochemsen, directeur van het Lindeboom-instituut. Dankzij de moderne
methoden van pijnbestrijding is er voor de patiënt altijd, ja bijna altijd,
een alternatief. Een psychiatrische patiënt kan dan ook naar het oordeel
van de fractie van het CDA een behandeling met depressiva niet zomaar in de
wind slaan en een therapie die hem helpt uit de put te komen, niet zomaar
terzijde schuiven.
 
 Voorzitter! Het kabinet heeft bij brief van 16 september 1994 het uitgangspunt
voor het vervolgingsbeleid van het kabinet-Lubbers III, namelijk dat er mede
sprake moet zijn geweest van een stervensfase, verlaten. Ik wijs op het antwoord
op de vragen van de voormalige collega Kohnstamm van D66 van 17 juli 1993
en het uitvoerige debat van 12 april 1994. Deze conclusie ten aanzien van
het vervolgingsbeleid betekent, dat tot de brief van 16 september 1994 daarover
in de Kamer brede consensus bestond.
 
 Voorzitter! Als criterium geldt thans nog alleen, dat tengevolge van een
ziekte uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt bestaat, waarbij
de ondraaglijkheid van het lijden in hoge mate subjectief is en slechts bij
uitzichtloosheid in heersend medisch inzicht objectief is vast te stellen.
Het kabinet leidt dit af uit het arrest van de Hoge Raad inzake Chabot van
21 juni 1994. Het vervolgingsbeleid is aan de orde geweest tijdens het beraad
van de vergadering van procureurs-generaal, waarvan de heer Kosto in antwoord
op de vraag van de heer Kohnstamm bericht, dat dit reeds 22 juni 1994 voor
het eerst plaatsvond en waaraan dus de PG Sorgdrager – naar ik aanneem –
heeft deelgenomen. Dat beraad is afgerond op 14 september 1994. Voor de CDA-fractie
is het van belang te weten of dat beraad van de procureurs-generaal in een
unaniem advies is geëindigd.
 
 Het kabinet heeft aan het arrest-Chabot een ruime uitleg gegeven om tot
versoepeling van het vervolgingsbeleid te komen. De aanvaarding van de verruiming
van het beroep op noodtoestand, die het kabinet uit het Chabot-arrest
afleidt, kenmerkt het kabinet terecht als een politieke beslissing in antwoord
op vraag 3. Dat staat in tegenstelling tot het beeld, dat werd opgeroepen
in het NOS-journaal van 6 september 1994. Daar liet de minister van Justitie
zich nog op een andere wijze uit. De procureur-generaal te Leeuwarden sprak
in NOVA van die dag van een "aanzienlijke verruiming van de grenzen waarbinnen
wij moeten opereren".
 
 Voorzitter! Het kabinet had ook kunnen kiezen voor het doorzetten van
het voor 6 september 1994 bestaande vervolgingsbeleid, waarbij de stervensfase
als zelfstandig criterium mede een rol speelde. Er is in de ogen van de CDA-fractie
geen juridisch dringende noodzaak of automatisme om op grond van het sterk –
ook in de literatuur – bekritiseerde en op een uitzonderlijk geval betrekking
hebbend arrest-Chabot het vervolgingsbeleid te versoepelen zoals het kabinet
dat gedaan heeft. Deze politieke beslissing steunt de CDA-fractie niet.
 
 Voorzitter! Zeer opmerkelijk zijn de interviews van de ministers Sorgdrager
en Borst in respectievelijk NRC Handelsblad van 29 oktober 1994 en De Gelderlander
van 28 oktober 1994. Hieruit spreken grote twijfels en moeite met betrekking
tot het Chabot-arrest. Dat ondanks deze twijfels van de meest betrokken bewindslieden
het vervolgingsbeleid is verruimd, is dan ook opmerkelijk in de ogen van de
CDA-fractie.
 
 Voorzitter! Ik zei het al, het kabinet heeft het vervolgingsbeleid ingrijpend
gewijzigd. Daarin ligt naar het oordeel van de CDA-fractie een waardeoordeel
besloten van het kabinet van liberaal-socialistische signatuur. Door welke
uitgangspunten heeft het kabinet zich bij deze keuze laten leiden? HP/De Tijd
van 4 november 1994 spreekt in een artikel van Gerard Driehuis over "de ijkpunten
van Winnie" en besluit: "en hoe kan een wetgever normen bepalen als het haar
aan algemene uitgangspunten ontbreekt?".
 
 Voorzitter! De CDA-fractie steunt wel het kabinet in het vervolgingsbeleid
ter zake van twee gevallen van het actief beëindigen van het leven van
zwaar gehandicapte pasgeborenen. De CDA-fractie heeft een dergelijk vervolgingsbeleid
meermalen bepleit. Vervolging geschiedt op basis van moord respectievelijk
doodslag. Na onherroepelijke uitspraken van de rechter wenst de CDA-fractie
nader geïnformeerd te worden over het vervolgingsbeleid ter zake. Onjuist
acht de CDA-fractie het spreken van "het medisch handelen". Neen, voorzitter,
het gaat ook om dit geval om handelen van de medicus ter zake. Dat is een
heel wezenlijk verschilpunt.
 
 De CDA-fractie herhaalt vandaag dat het openbaar ministerie de wet niet
buiten werking kan stellen en nog minder door een nieuwe wet kan vervangen
en dat slechts de wetgever de grenzen kan verleggen. Dat is het antwoord van
het kabinet-Lubbers I op een kamervraag uit de zitting 1982-1983, nr. 940.
Ook dat geldt ten aanzien van de actieve levensbeëindiging, niet op verzoek.
 
 Voorzitter! In de zaak-Chabot speelt ook nog een procedure van het medisch
tuchtcollege, die naar de CDA-fractie aanneemt ook aan het Centraal medisch
tuchtcollege zal worden voorgelegd. De CDA-fractie verzoekt het kabinet te
zijner tijd de Kamer nader te informeren over de uitkomst van deze procedure
en de gevolgen die het kabinet daaraan verbindt.
 
 In 80% van de gevallen waarin sprake is van euthanasie en hulp bij zelfdoding
is blijkens onderzoek sprake van eenzaamheid en angst voor pijn. Het oplossen
van de eenzaamheid van mensen is mede opdracht van kerken, buren, vrienden,
kennissen, het maatschappelijk middenveld. Het is een zaak van de samenleving
als geheel, waarbij de politiek slechts hier en daar een handreiking kan geven.
De angst voor pijn kan weggenomen worden door de verzekering dat goede pijnstillende
middelen aanwezig zijn. Wij noemen dat palliatieve zorg. De staatssecretaris
van Volksgezondheid in het vorige kabinet, de heer Simons, heeft mede op verzoek
van de CDA-fractie ervoor gezorgd dat in een aantal centra de pijnbestrijding
op hoog niveau werd beoefend en zo kon worden doorgegeven aan de huisartsen
in dit land. Daar kan deze minister van Volksgezondheid iets aan doen. Ik
vraag haar om het pijnbestrijdingsbeleid door te zetten en om ervoor te zorgen
dat het pijnbestrijdingsbeleid in Nederland op hetzelfde niveau komt als in
Engeland en dat de huisartsen in Nederland, die in 80% van de gevallen van
euthanasie en hulp bij zelfdoding in de steden grote betrokkenheid hebben,
op de hoogte worden gesteld van de nieuwste middelen en de nieuwste aanpak.
Ik vraag de minister van Volksgezondheid tevens hoe zij staat tegenover het
experiment van de hospices. Ik heb zelf het eerste hospice, "Rozenheuvel"
genaamd in de gemeente Rozendaal bij Arnhem, meer dan een jaar geleden mogen
bezoeken. Ik heb gezien dat een dergelijke nieuwe vorm in de gezondheidszorg
voor degenen die eenzaam zijn en angst voor pijn hebben in een grote behoefte
kan voorzien. Het pleidooi van de CDA-fractie, ook vandaag weer, is: maak
ruimte in de bestaande gezondheidszorg voor dat soort nieuwe vormen, die Engelsen
"cure and care" noemen. Daar is behoefte aan, ook in Nederland.
 
 Voorzitter! Ik ben geëindigd in dit debat met te spreken over de
preventie van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Dat is essentieel. Wij bespreken
nu een onderdeel, namelijk het sluitstuk: het vervolgingsbeleid. Maar in het
vervolgingsbeleid dienen heldere criteria te worden gesteld, heldere criteria
waardoor precies de norm wordt gelegd waar die gelegd moet worden. Ik herhaal
namens de CDA-fractie: de uitzichtloosheid van de ziekte, de ondraaglijkheid
van de pijn en de stervensfase. Dat zijn de drie ankerpunten waarop een consistent
en consequent vervolgingsbeleid gebaseerd zal moeten zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Politiek bedrijven zonder emoties, dat is niet
goed mogelijk. Dat ervaren wij hier ook bijna elke dag. Je moet je natuurlijk
niet alleen door je gevoelens laten leiden. Dat is nog wat anders. Het ene
onderwerp emotioneert je meer dan het andere. Het thema euthanasie emotioneert
de SGP-fractie diep. Het gaat om ons handelen aan de grens van het leven dat
wij door God, onze Schepper, krijgen. Het komt ons, mensen, niet toe om het
heft zelf in handen te nemen. Ik ontken de dilemma's van de praktijk niet.
De vraag is alleen welke norm wordt aangelegd. Dat behoort de Bijbels verankerde
norm van de beschermwaardigheid van alle leven te zijn. Daarom hebben wij
altijd bepleit in principe elk medisch levensbeëindigend
handelen voor de rechter te brengen. Helaas heeft het CDA/PvdA-kabinet Lubbers
III deze benadering nogal stellig afgewezen; dat zullen de betreffende fractiewoordvoerders
zich nog wel herinneren.
 
 Sinds de inwerkingtreding van de meldingsprocedure inzake levensbeëindigend
handelen is de discussie over de normstelling en de consequenties daarvan
voor het vervolgingsbeleid in volle hevigheid doorgegaan. Dat is ook niet
verwonderlijk, aangezien sinds 1 juni 1994 de tot stand gekomen jurisprudentie
naar aanleiding van een aantal geruchtmakende kwesties tal van nieuwe vragen
oproept. Het kabinet meende gedwongen te zijn door het arrest van de Hoge
Raad van 21 juni 1994 het vervolgingsbeleid op een aantal punten bij te stellen.
 
 De SGP-fractie heeft zich altijd verzet tegen een volgzame houding van
het kabinet. Juist in zaken waarin het letterlijk gaat om leven en dood mag
de overheid zich niet alleen laten leiden door rechtersrecht, maar moet zij
vanuit zichzelf heldere normen stellen en in het verlengde daarvan ook handhaven.
Daarom bepleiten wij nogmaals een heldere wettelijke normstelling in het belang
van de beschermwaardigheid van het leven van met name bepaalde zwakkere groepen,
zoals ernstig zieken en gehandicapten.
 
 In de inleidende opmerkingen bij de beantwoording van de schriftelijke
vragen wordt instemmend de Hoge Raad geciteerd, dat een arts in een noodtoestand
kan komen te verkeren wanneer hij gesteld wordt voor de noodzaak te kiezen
tussen enerzijds de plicht tot behoud van leven en anderzijds de plicht om
het lijden van de patiënt te verlichten. Onder omstandigheden kan de
laatste plicht zwaarder wegen dan de eerste. Alsdan gaat een arts vrijuit.
Op dit essentiële punt blijven onze principiële bezwaren overeind
staan. Ik verwijs daarvoor naar het principiële debat dat wij eerder
hebben gevoerd. Ik kan dat nu niet allemaal herhalen. Wij blijven de stelling
huldigen dat het geraken in een noodtoestand of het zich voordoen van een
overmachtssituatie voor een arts een volstrekt onvoorziene gebeurtenis is
in een strikt individueel geval. De beoordeling door de officier van justitie
van de invulling van een voorbedrukt en ingevuld vragenformulier door een
arts die bewust levensbeëindigend handelen heeft toegepast, kan ten enenmale
niet leiden tot de conclusie dat bij de betreffende arts van een noodtoestand
sprake was.
 
 Kortom, de gekozen constructie is een fundamentele aantasting van de beginselen
van ons strafrechtelijk systeem. Vanwege dit belangrijke manco verbaast het
ons niet dat de discussie over de uitgangspunten voor het vervolgingsbeleid
nog steeds doorgaat. Een innerlijk inconsistent stelsel kan hierover geen
duidelijkheid verschaffen en nog minder bijdragen aan vergroting van de beschermwaardigheid
van het leven, al of niet in zijn slotfase.
 
 Voorzitter! Het mag duidelijk zijn waarom de SGP-fractie de meldingsprocedure
niet heeft kunnen steunen. Onze bezwaren worden nog versterkt door de nu aangebrachte
aanpassingen in het vervolgingsbeleid. Weliswaar wordt voortdurend door het
kabinet aangegeven dat het vervolgingsbeleid gebaseerd is op de wettelijke
norm en de daaraan in de jurisprudentie gegeven uitleg, het kabinet aanvaardt
op deze grond ook de verruiming van de aanvaardbaarheid van het beroep op
noodtoestand. De jurisprudentie is en blijft daarmee eigenlijk de enige norm.
Daar komt bij dat het arrest van de Hoge Raad betrekking heeft op een zeer
uitzonderlijke casus. Het kabinet had er dan ook zeker voor kunnen kiezen
om wijzigingen in het vervolgingsbeleid achterwege te laten. Ik vraag de ministers
om aan te geven welke dringende juridische noodzaak er bestaat voor een gewijzigd
vervolgingsbeleid. Welke norm vigeerde bij die in onze ogen inderdaad politieke
keuze?
 
 Een ander punt is dat het kabinet aangeeft dat het verkeren van de patiënt
in de stervensfase geen voorwaarde is voor een beroep op noodtoestand, maar
een van de factoren die bij de besluitvorming over levensbeëindigend
handelen een rol spelen. Een arts moet een bredere motivering geven voor zijn
beslissing om gevolg te geven aan een verzoek om levensbeëindiging. Breder
dan wat, zo vraag ik mij dan af.
 
 De beantwoording over een beroep van het kabinet op discussienota's uit
de kring van de KNMG heeft mij ernstig teleurgesteld. Enerzijds wenst men
geen standpunt in te nemen, omdat het nog niet zou gaan om een definitief
standpunt van de artsenorganisatie. Anderzijds wordt de stellingname van de
commissie aanvaardbaarheid levensbeëindigend handelen van de KNMG onderschreven,
omdat "daarin wordt aangegeven hetgeen in de medische wetenschap in het algemeen
wordt beschouwd". Dit voorgaande is – ik erken het – niet helemaal
nieuw, omdat in eerdere debatten al is gebleken dat genoemde nota's mede leidraad
vormen voor het kabinetsbeleid. Wij vinden dit een veeg teken.
 
 Wij menen redenen te hebben om de ministers tot grote voorzichtigheid
te manen bij het trekken van conclusies uit één enkel arrest.
Analyse van het Chabot-arrest heeft het openbaar minister, casu quo de minister,
casu quo de vergadering van procureurs-generaal, ertoe gebracht een aantal
consequenties te trekken uit die uitspraak van de Hoge Raad. Zo werd in elf
van de vijftien gevallen waarin vervolging was ingesteld, deze gestaakt op
basis van een toetsing aan het criterium "uitzichtloos en ondraaglijk lijden".
Gezien de materie en de belangstelling daarvoor onder medici, juristen en
anderen, is het onvermijdelijk dat ook buiten de kring van professionele strafrechttoepassers,
mede als gevolg van publikaties in de pers, interpretaties van het arrest
gegeven worden die erop neerkomen, dat de Hoge Raad grensverleggend zou zijn
omgesprongen met de strafbaarstelling ingevolge artikel 294 Wetboek van Strafrecht.
 
 Uit een annotatie bij het arrest in Pro Vita Humana, eerste jaargang,
nr. 2 uit 1994, van de hand van mr.dr. Strijards, valt te concluderen dat
die grensverlegging die er feitelijk is, niet zo nauwkeurig te traceren valt.
Ervan uitgaande dat de essentie van het arrest is gelegen in de begripsbepaling
van de rechtvaardigingsgrond "noodtoestand", vestigt Strijards er de nadruk
op dat er nog steeds van een aantal onzekerheden sprake is, zoals: 
 
 
 - dat in het midden is gebleven of er in ons recht een objectiveerbare
dodingsplicht bestaat;
 
 
 - dat het verschil tussen vrije en autonome
wilsbepaling niet duidelijk tot uitdrukking is gekomen;
 
 
 - dat niet
duidelijk is geworden, hoever de eis van het objectiveerbaar afwezig zijn
van een reëel behandelingsperspectief zonder euthanaserend
optreden, strekt bij somatisch lijden.
 
 
 
 Voorzitter! Dit zijn stuk voor stuk factoren die van beslissend belang
zijn voor de fundamentele vraag, of een beroep op noodtoestand gehonoreerd
mag en/of kan worden. Op grond hiervan trekt Strijards de conclusie, dat het
arrest nog een groot aantal vragen open laat staan, waaronder de kwestie van
de "onverminderde" gelding van de strafbaarstellingen, nopens levensbeëindigend
handelen. Dit gegeven bevelen wij nadrukkelijk aan in de aandacht van de ministers,
tevens om ze te manen tot grote voorzichtigheid bij het trekken van verregaande
consequenties uit het Chabot-arrest, en die trekken zij, zo blijkt.
 
 Ik roep in herinnering de noot van T.M. Schalken in de Nederlandse Jurisprudentie
1994, nr. 656. Schalken stelt daarin onder andere dat de wijze, waarop de
Hoge Raad in het Chabot-arrest en eerder met de rechtvaardigingsgrond "noodtoestand"
omgaat "steeds meer de gedaante is gaan aannemen van een collectieve verschoning
voor de medische beroepsgroep", wat ertoe leidt dat, hoewel de medische exceptie
met zoveel woorden werd verworpen, deze in het kader van noodtoestand toch
weer in huis is gehaald. De stelling van Schalken bevestigt ons in het reeds
meermalen, onder andere bij de behandeling van wetsvoorstel 22572, geuite
vermoeden dat het noodtoestandcriterium, zoals ingevuld door de Hoge Raad,
tot de algemeen geldende medische exceptie zou leiden, ook bij levensbeëindigend
handelen. Dat is van regeringswege steeds ontkend en bestreden, met het argument
van de individuele toetsing. De praktijk lijkt ons in het gelijk te stellen.
Of bestrijdt de minister de stelling van Schalken en, zo ja, op welke gronden?
Uit antwoord 13 maken wij op dat de aanstaande uitspraak van het Centraal
medisch tuchtcollege inzake de zaak-Chabot zal worden betrokken bij de evaluatie
van de meldingsprocedure. Daartegen bestaat uiteraard geen bezwaar. Wij willen
echter dat eerder dan die evaluatie het kabinet de Kamer informeert over eventuele
beleidsmatige consequenties van deze uitspraak. Graag een toezegging op dit
punt.
 
 Het kabinet neemt nogal fors stelling tegen de veronderstelling dat het
arrest in een zeer uitzonderlijke situatie tot algemene regel is verheven.
Toch kan ik antwoord 25 niet anders lezen dan het openstellen van de mogelijkheid
dat een arts bij het honoreren van een verzoek om hulp bij zelfdoding door
een patiënt met een psychische stoornis, in zeer uitzonderlijke situaties
met succes een beroep kan doen op de noodtoestand. Daarmee wordt toch impliciet
een uitspraak gedaan in de richting van een generaal pardon? Een bevestiging
voor mijn veronderstelling dat het kabinetsstandpunt een verdere stap op een
hellend vlak is, heeft te maken met de beschouwingen over de vermeende vrije
stervenswens. De Hoge Raad heeft bepaald, dat aan de stervenswens van personen
die psychisch lijden, een autonome wilsbepaling ten grondslag kàn liggen.
Dit blijkt dus een heel moeilijk en ook zeer gevoelig punt. Ik zou veel liever
zien dat bij uitzichtloos en ondraaglijk psychisch lijden de mogelijkheid
van levensbeëindiging niet op verzoek categorisch wordt uitgesloten.
Ik voeg er direct aan toe dat ik de gigantische problematiek die dan zeer
indringend wordt ervaren, allerminst wens weg te redeneren. In antwoord 50
is toegezegd dat de Kamer nader zal worden geïnformeerd over beslissingen
in de gevallen die niet zijn geseponeerd. Kunnen de ministers hierover nadere
mededeling doen?
 
 Dit debat heeft noodzakelijk een wat juridisch getinte snit. Het gaat
natuurlijk om wezenlijke en indringende zaken die ons allen na aan het hart
liggen. Ik besef dat. Dilemma's van de praktijk zien wij ook wel degelijk
onder ogen, maar stervensbegeleiding, pijnbestrijding – collega Van
der Burg wees daar terecht op – de palliatieve zorg, de deskundigheid
daarin, de intensivering ervan; die route is in hoge mate een alternatief.
Dat blijkt alom. Nogmaals een indringend, klemmend, inderdaad geëmotioneerd
beroep op de minister, dus kabinet, dus regering en Kamer om die weg ook eens
voluit, onvoorwaardelijk en intensief te gaan.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Bij euthanasie en hulp bij zelfdoding, een onderwerp
dat zo gevoelig ligt in de samenleving – het gaat immers over leven
en dood – draait het om zorgvuldigheid en duidelijkheid. De brief van
de minister van Justitie van 16 september 1994, mede namens de ambtgenoot
van VWS, geeft duidelijkheid met betrekking tot het vervolgingsbeleid inzake
euthanasie en hulp bij zelfdoding. Directe aanleiding vormde daartoe het arrest
dat de Hoge Raad op 21 juni 1994 wees in de strafzaak tegen de psychiater
Chabot ter zake van het verlenen van hulp bij zelfdoding van een patiënt
die psychisch leed.
 
 Het vorige kabinet heeft er, mede naar aanleiding van het waardevolle
rapport van de commissie-Remmelink, voor gekozen het Wetboek van Strafrecht
niet te wijzigen, geen strafuitsluitingsgronden in het Wetboek van Strafrecht
op te nemen, die de arts die zich aan die materiële criteria houdt bij
euthanasie en hulp bij zelfdoding, vrijwaren van strafvervolging. Er is uitdrukkelijk
voor gekozen, de sinds 1990 geldende meldingsprocedure een wettelijke verankering
te geven. Met andere woorden, de normstelling is in het Wetboek van Strafrecht
gegeven, maar de arts die ingeval van euthanasie of hulp bij zelfdoding handelt
volgens de zorgvuldigheidseisen die in de jurisprudentie zijn ontwikkeld,
zal zich kunnen beroepen op overmacht op grond van artikel 40 van het Wetboek
van Strafrecht. Zijn handelen maakt hij daartoe toetsbaar door bij de, reeds
lange tijd verplichte, melding van de euthanasie in een schriftelijke verslaglegging
duidelijkheid te geven omtrent zijn besluitvorming en zijn handelen. Inzicht
wordt gegeven met betrekking tot het eigen, aanhoudend, uitdrukkelijk en weloverwogen
verzoek van de patiënt, de ziektegeschiedenis, de diagnose, de prognose,
de aard van het lijden, de behandelingsmogelijkheden en -onmogelijkheden en
de consultatie. Met de aldus wettelijk verankerde en door kabinet en Kamer
nader gepreciseerde meldingsprocedure kan het handelen worden getoetst. In
eerste instantie door een beroepsgenoot, de lijkschouwer, daarna door het
openbaar ministerie en eventueel in laatste instantie door de rechter.
 
 Door het vorig kabinet is ten aanzien van het vervolgingsbeleid uitdrukkelijk
gesteld en tijdens de vele aan dit onderwerp gewijde discussies hier door
kabinet en Kamer bevestigd, dat ingeval van euthanasie en
hulp bij zelfdoding – beide op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt –
geen vervolging zal worden ingesteld, indien de arts zich aan de in de jurisprudentie
ontwikkelde zorgvuldigheidseisen heeft gehouden. Mijn fractie kon zich, juist
in het licht van het afgesproken vervolgingsbeleid, met genoemde keuze van
het kabinet verenigen, want voor de PvdA gold en geldt het uitgangspunt bescherming
van het menselijk leven èn het kunnen honoreren van de wens van mensen
waardig te mogen sterven en ondraaglijk lijden te bekorten. Met de normstelling
in het Wetboek van Strafrecht en een duidelijk vervolgingsbeleid wordt aan
dit uitgangspunt voldaan. Van cruciaal belang in deze gekozen opzet zijn dus
de wettelijke norm, de door de jurisprudentie ontwikkelde zorgvuldigheidscriteria
en de interpretatie daarvan door degene die voor een duidelijk vervolgingsbeleid
verantwoordelijk is, de minister van Justitie. Dat het arrest, waarbij het
beroep op overmacht niet werd gehonoreerd, maar waarvan de rechtsoverwegingen
niets aan duidelijkheid te wensen overlaten, gevolgen heeft voor het vervolgingsbeleid
is evident. Immers – ik citeer minister Hirsch Ballin tijdens het mondeling
overleg van 12 april 1994 – "uitspraken van de Hoge Raad zijn maatgevend
bij de beoordeling van de vraag of al dan niet terecht een beroep wordt gedaan
op overmacht". Uitspraken van de Hoge Raad zijn dus a priori maatgevend bij
de beoordeling van de vraag of strafvervolging geïndiceerd is.
 
 De bewindslieden geven in hun brief de gevolgen van het arrest van de
Hoge Raad voor het vervolgingsbeleid inzake euthanasie en hulp bij zelfdoding
aan. Mijn fractie kan hen daarin volgen. Bood de Hoge Raad in het arrest al
helderheid ten aanzien van een aantal elementen in de jurisprudentie die daarvóór
verschillend konden worden geïnterpreteerd dan wel niet met zoveel woorden
tot uitdrukking waren gebracht, de bewindslieden vertalen deze bovendien in
duidelijk beleid. Uit de overwegingen van de Hoge Raad, dat een beroep op
noodtoestand niet zonder meer is uitgesloten op de enkele grond dat het ondraaglijk
en uitzichtloos lijden van de patiënt niet een somatische oorzaak heeft
en die patiënt niet in de stervensfase verkeert, concluderen de bewindslieden,
dat de oorzaak van het lijden – psychisch of lichamelijk – in
beginsel niet relevant is en dat evenmin in beginsel relevant is of er sprake
is van een stervensfase. Zij stellen dat het uitgangspunt voor het vervolgingsbeleid
niet langer mede kan zijn dat er sprake moet zijn geweest van een stervensfase,
noch in geval het gaat om een patiënt die ondraaglijk en uitzichtloos
psychisch lijdt, noch bij ondraaglijk en uitzichtloos lichamelijk lijden.
De oorzaak van het lijden doet er blijkens de rechtsoverweging 5.2 van de
Hoge Raad immers niet toe. De bewindslieden nemen deze overweging in het vervolgingsbeleid
over.
 
 Dat een beroep op overmacht niet is uitgesloten indien het een patiënt
met een psychiatrische aandoening betreft, liet de jurisprudentie weliswaar
voorheen in het midden, maar in de meldingsprocedure en in de van het besluit,
bedoeld in artikel 10, lid 1, bij de Wet op de lijkbezorging deel uitmakende
vragenlijst – de bekende aandachtspunten – is daarmee door het
vorige kabinet en door de vorige Kamer reeds rekening gehouden.
 
 Gezien de problematiek met betrekking tot het vaststellen van de autonome
wilsbepaling, het bepalen van de ernst van het lijden en het beoordelen of
er al dan niet sprake is van een reëel behandelingsperspectief, zijn
aparte vragen opgenomen om het mogelijk te maken, het handelen van de arts
in die moeilijke situatie beter te toetsen. Ik doel daarbij met name op het
consulteren van twee onafhankelijke deskundigen – waarvan één
psychiater – die de patiënt ook daadwerkelijk hebben onderzocht.
De Hoge Raad volstaat met het zorgvuldigheidscriterium dat één
deskundige in een dergelijk geval de patiënt daadwerkelijk moet hebben
onderzocht. Tijdens het mondeling overleg van april 1994 is met nadruk aandacht
gevraagd voor de wenselijkheid om in het kader van het zorgvuldig handelen
van de arts verder te gaan. Het getuigt van meer zorgvuldigheid wanneer twee
deskundigen de patiënt hebben kunnen beoordelen.
 
 Met het arrest van de Hoge Raad is iedere twijfel weggenomen: in beginsel
kan een arts in zo'n situatie een beroep doen op overmacht. Met het rechtscollege
concluderen de bewindslieden dat een beroep op overmacht bij euthanasie of
hulp bij zelfdoding bij een patiënt die lijdt aan een psychiatrische
aandoening slechts in zeer uitzonderlijke situaties denkbaar moet zijn. Mijn
fractie deelt die conclusie.
 
 De mening van de bewindslieden dat het uitgangspunt voor het vervolgingsbeleid
niet langer mede kan zijn dat er sprake moet zijn geweest van een stervensfase,
kan mijn fractie onderschrijven. Bij de bespreking van de AMvB tijdens eerder
genoemde mondeling overleg heeft mijn fractie reeds met nadruk naar voren
gebracht dat de jurisprudentie voor het zorgvuldigheidscriterium "stervensfase"
te weinig aanknopingspunten bood, dat de uitspraak van de Hoge Raad d.d. 3
mei 1988, waarop het vorige kabinet het vervolgingsbeleid mede baseerde, ten
minste omstreden was en dat bovendien het begrip "stervensfase" in de praktijk
onhanteerbaar was. Wij gaven de toenmalige minister van Justitie in overweging
het criterium "uitbehandeld zijn", "het ontbreken van ieder behandelingsperspectief"
of, zo men wil, "perspectief op verbetering" in het vervolgingsbeleid te hanteren.
Kortom, het begrip "terminale fase" in die aangegeven betekenis in de plaats
te stellen van het begrip "stervensfase". De minister van Justitie gaf toen
te kennen ook de voorkeur te geven aan de term "terminale fase" boven "stervensfase".
Hij stelde toen dat deze begrippen inderdaad niet gelijk te stellen zijn.
Hij deed toen de uitspraak dat binnen het criterium "terminale fase" ook de
notie van het ontbreken van enig behandelingsperspectief of het uitbehandeld
zijn past.
 
 De Hoge Raad heeft nu in het arrest-Chabot tevens overwogen dat van uitzichtloosheid
van het lijden in beginsel geen sprake kan zijn indien een reëel alternatief
om het lijden te verlichten door de patiënt in volle vrijheid is afgewezen.
Een nadere aanduiding van hetgeen dan onder reëel alternatief –
en behandeling dus – moet worden verstaan is dan ook van zeer groot
belang. Volgens de commissie aanvaardbaarheid levensbeëindigend handelen
van de KNMG is het behandelingsperspectief reëel als er naar huidig medisch
inzicht bij een adequate behandeling zicht is op verbetering en wel binnen
afzienbare tijd en met een redelijke verhouding tussen de
te verwachten resultaten daarvan en de belasting van de behandeling voor de
patiënt.
 
 De bewindslieden sluiten zich hierbij aan. Naar de mening van mijn fractie
doen zij dat terecht. Zij stellen voorts dat voor de uitzichtloosheid van
het lijden het medisch oordeel volgens geobjectiveerde medische maatstaven
bepalend is, namelijk dat moet worden vastgesteld dat de situatie van de patiënt
verergert en niet te verbeteren is. Met andere woorden: het behandelingsperspectief
ontbreekt. Ook dat onderschrijft mijn fractie. Mijn fractie is het dan ook
eens met de opmerking van de bewindslieden dat in situaties waarin het lijden
van de patiënt stabiel is en er geen uitzicht is op verbetering, maar
ook niet direct op verslechtering, het tijdsverloop een factor is die in zo'n
situatie tot de conclusie kan leiden dat het lijden echt verergert. Anders
dan de vorige minister van Justitie, die stelde dat het ontbreken van een
behandelingsperspectief wel in de richting zou kunnen wijzen dat een beroep
op overmacht kon worden gedaan indien de ziekte kort daarna een min of meer
ernstige wending ten kwade heeft genomen, geven deze bewindslieden aan dat,
wanneer geen enkel behandelingsperspectief aanwezig is, stilstand in feite
achteruitgang kan betekenen, met tijdsverloop als een belangrijke factor die
tot de conclusie kan leiden dat het lijden ook verergert. Zien wij het goed,
dan bedoelen de bewindslieden daarmee toch niet zozeer dat de uitzichtloosheid
van het lijden verergert? Die is volgens geobjectiveerde medische maatstaven
toch reeds vastgesteld? Het behandelingsperspectief ontbreekt immers? Het
gaat dan toch om de ondraaglijkheid van het lijden die verergert?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mevrouw Swildens gaf een opvatting weer die erop neerkwam dat de terminale
fase als criterium verlaten kon worden onder zekere voorwaarden. Ik vraag
mij af hoe zij denkt dat onderscheidend gehandeld kan worden als het gaat
om haar criteria "uitzichtloosheid", "uitbehandeld zijn", "geen perspectief
op verbetering". Deze criteria kunnen natuurlijk slaan op de ziekte op zichzelf,
maar ook – en daar zal het in de praktijk vaak om gaan – om de
beleving van de ziekte. Die twee behoeven niet gelijk op te lopen. Daarom
heb ik zo'n huiver bij de mogelijkheid tot actief levensbeëindigend handelen
over te gaan waar mevrouw Swildens het over heeft. Kan zij daar nader op ingaan?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Al eerder heb ik gesteld dat het criterium "stervensfase" in de praktijk
onhanteerbaar is. Het is ontzettend moeilijk aan te geven wanneer de stervensfase
intreedt. De situatie zal per ziektebeeld verschillen en is moeilijk te voorspellen.
Daarom hebben wij tijdens het mondeling overleg in 1994 ook gezegd dat het
wellicht verstandiger is om niet van een stervensfase te spreken, omdat dit
een moeilijk hanteerbaar en moeilijk te bepalen begrip is, maar van een terminale
fase. Daarmee bedoelden wij uitdrukkelijk de fase in de gehele ziektegeschiedenis
waarin men geen stap verder komt met de behandeling. Op dat moment moet dan
ook in ieder individueel geval worden bepaald of er een beroep op overmacht
gedaan kan worden, hetgeen natuurlijk niet alleen maar afhankelijk kan zijn
van het uitbehandeld zijn. Wij zien dit als een van de elementen die bij de
beoordeling worden betrokken, want ook andere zorgvuldigheidscriteria zullen
uitdrukkelijk aan de orde zijn. Het kan dus geen alleenstaand criterium zijn
aan de hand waarvan het handelen van de arts wordt getoetst. Ik neem aan dat
de heer Van der Vlies dit niet bedoelde.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Waar hebben wij het precies over als iemand is "uitbehandeld"? Gaat het
dan alleen om de behandeling waarmee de ziekte tot staan wordt gebracht of
wordt teruggedrongen? Is er uitbehandeld op het moment waarop iemand wordt
"opgegeven", zoals dat wel eens wordt uitgedrukt? Alsof daarna niet nog een
traject zou kunnen komen van pijnbestrijding en van het terugdringen van de
beleving van de ziekte.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Daarom is het ook goed, te constateren dat de Hoge Raad nu heeft gezegd
dat de arts geen beroep op overmacht kan doen wanneer een reëel behandelingsperspectief
in volle vrijheid door de patiënt wordt afgewezen. Naar mijn mening is
dit een heel waardevolle rechtsoverweging die in samenhang gezien kan worden
met het feit dat het enge begrip "stervensfase" nu als het ware wordt losgelaten.
Er zal dan ook moeten worden aangegeven dat de patiënt in volle vrijheid
een reëel behandelingsperspectief heeft afgewezen. En dan is het van
het allergrootste belang om met elkaar te constateren waarover wij het hebben
als wij zeggen "reëel behandelingsperspectief". Dat zal medisch en geobjectiveerd
naar medische maatstaven beoordeeld moeten worden. Als wordt gesproken over
"uitbehandeld zijn van de ziekte", kan dit betekenen dat er in de palliatieve
behandeling nog een heleboel mogelijkheden zouden zijn, waarvan wij ons vervolgens
moeten afvragen in hoeverre dit belastend is voor de patiënt, en of dit
bijvoorbeeld in verhouding staat tot het te verwachten resultaat.
 
 Deze drie criteria zijn in navolging van de KNMG ook door de bewindslieden
aangegeven in de brief over het reële behandelingsperspectief. Medisch
objectiveerbaar is dit naar mijn mening ook heel goed te duiden. Daarbij komen
deze drie elementen terug, maar er moet ook beoordeeld worden of bijvoorbeeld
de bezwaren die daartegen bestaan, opwegen tegen het misschien te verwachten
resultaat van, ook de palliatieve, behandeling, en het voordeel dat de patiënt
ervan zou kunnen hebben. Uit brieven die wij allemaal krijgen, kunnen wij
opmaken dat bij sommige patiënten behandeling in de zin van pijnbestrijding
nog wel mogelijk is, hetgeen voor hen echter betekent dat zij daardoor zoveel
van hun geestelijke vermogen, hun alertheid en hun normale manier van doen
verliezen, dat zij dit als ondraaglijk ervaren. Daarom ben ik van mening dat
dit niet in zijn algemeenheid gezegd kan worden. Het gevolg van het systeem
dat wij nu met elkaar hebben afgesproken, is dat ieder individueel geval ook
daadwerkelijk moet worden beoordeeld. Ik hoop dat de heer Van der Vlies begrijpt
dat ik met "behandeling" niet alleen behandeling van de ziekte bedoel, maar
ook de behandeling van het lijden als zodanig.
 
 Voorzitter! De beide elementen ondraaglijkheid van het lijden en uitzichtloosheid
van het lijden mogen nooit los van elkaar worden beschouwd: er is slechts
één criterium, namelijk het ondraaglijk èn uitzichtloos
lijden. Daarover laten de bewindslieden inmiddels geen misverstand bestaan,
getuige de antwoorden op de vragen die mijn fractie daarover in de schriftelijke
vragenronde heeft gesteld. Dat de ondraaglijkheid van het lijden niet volgens
geobjectiveerde medische maatstaven is vast te stellen, doch een subjectieve
factor is, spreekt vanzelf. Daarbij kan inderdaad alleen marginaal worden
getoetst of de behandelend arts in redelijkheid tot de conclusie kon komen
dat er sprake was van ondraaglijk lijden. Lijden, anders dan voortvloeiend
uit een somatische ziekte of aandoening – bijvoorbeeld beleving van
pijn of van verlies van lichamelijke functies – zal volgens de Hoge
Raad moeilijker objectief kunnen worden vastgesteld. De bewindslieden verbinden
daaraan de conclusie dat, naarmate het lijden meer psychische componenten
bevat – bijvoorbeeld angst voor ontluistering – de ondraaglijkheid
daarvan moeilijker is vast te stellen en van de arts een zorgvuldige toetsing
moet worden verlangd. Mijn fractie ziet dit niet anders.
 
 De constatering in de brief van de bewindslieden dat alle relevante elementen
uit het arrest van de Hoge Raad reeds in de meldingsprocedure zijn opgenomen
en er juridisch gesproken geen aanleiding bestaat om tot aanpassing van die
procedure over te gaan, is correct. Het vervolgingsbeleid ten aanzien van
euthanasie en hulp bij zelfdoding zal ook in de toekomst gebaseerd zijn op
de wet en de uitleg die daarvan in de rechtspraak wordt gegeven. Zo is het
afgesproken in het regeerakkoord. Daarin is tevens vastgelegd dat na twee
jaar een evaluatie van de meldingsprocedure zal plaatsvinden.
 
 Ook politiek gesproken bestaat er voor mijn fractie op dit moment geen
aanleiding, de meldingsprocedure te wijzigen. De Tweede Kamer zal de onderzoeksopdracht
ten behoeve van de evaluatie te gelegener tijd ter kennisneming ontvangen.
Mijn fractie gaat er daarbij van uit dat het onderzoek er ook op gericht zal
zijn duidelijk te maken of er daadwerkelijk wordt gemeld. Het is natuurlijk
vanzelfsprekend, maar ik wil het hier toch nog eens beklemtonen. Wij stellen
ons voor om dat via een anonieme enquête na te gaan. De commissie-Remmelink
constateerde reeds dat er een breed gedragen beroepsethos bestaat dat er gemeld
behoort te worden en dat er geen valse verklaringen behoren te worden ingevuld.
Deze commissie stelde ook vast dat de bereidheid van artsen om zich voor hun
handelen te verantwoorden heel groot is. Nader onderzoek en nadere evaluatie
acht mijn fractie van groot belang, ook al omdat de meldingsprocedure nu ook
betrekking heeft op levensbeëindigend handelen zonder dat daartoe een
verzoek was gedaan door de patiënt. En dat was wel nieuw. Ook dat handelen
moest namelijk toetsbaar zijn. De meldingsprocedure biedt een verantwoordingsstructuur
om ook dat toetsen daadwerkelijk mogelijk te maken. Daarover waren het vorige
kabinet en de fracties van het CDA, D66 en de PvdA het al eerder expliciet
eens. Als anderen het er ook mee eens waren, hebben zij dat niet expliciet
gemaakt en weet ik het dus niet. Of aan die verwachting wordt voldaan in de
praktijk, zal blijken bij de evaluatie.
 
 Het kan niet genoeg worden herhaald: bij euthanasie en hulp bij zelfdoding
op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt zal de arts in beginsel niet
worden vervolgd, indien hij zich houdt aan de in de rechtspraak ontwikkelde
zorgvuldigheidseisen. In de regel zal wel worden vervolgd wanneer levensbeëindiging
niet op verzoek plaatsvindt. Te denken valt daarbij aan pas geboren kinderen
en aan mensen die om andere redenen wilsonbekwaam zijn, zoals comateuze patiënten.
Daaromtrent is immers nog geen rechtspraak ontwikkeld. Daarover en over het
onderscheid in het vervolgingsbeleid mag geen enkel misverstand bestaan. Onduidelijkheid
daarover draagt alleen maar bij aan de angstgevoelens en onzekerheid bij juist
die mensen in de samenleving die wij zulke gevoelens moeten en willen besparen,
zoals ouderen en gehandicapten.
 
 De "winst" van het arrest van de Hoge Raad in de zaak-Chabot en het standpunt
van de bewindslieden met betrekking tot het vervolgingsbeleid is dat er nu
duidelijkheid is gegeven. Duidelijkheid is namelijk voor de arts van het allergrootste
belang. De beslissing om euthanasie toe te passen of de patiënt te helpen
bij zelfdoding is immers voor de arts buitengewoon moeilijk. Ook uit het rapport
van de commissie-Remmelink bleek dit duidelijk. Duidelijkheid over het vervolgingsbeleid
is dus van evident belang. Die duidelijkheid is ook in het belang van de patiënt
en van de samenleving als geheel. De patiënt zal zich vrijer kunnen voelen
de vraag van euthanasie aan de orde te stellen en dan ook in een vroegtijdig
stadium. Dan kan duidelijk worden of de behandelende arts daartegen principiële
bezwaren heeft, zodat eerder kan worden overgestapt naar een andere arts,
die de behandeling kan overnemen.
 
 Toch zal het blijven voorkomen dat een andere arts in een latere fase
van het ziekteproces de behandeling overneemt en met de vraag om euthanasie
of hulp bij zelfdoding wordt geconfronteerd. Ook hij is uiteraard gehouden –
indien hij aan het verzoek voldoet – om zijn handelen toetsbaar te maken.
Ook hij kan alleen met succes een beroep op overmacht doen, als aan de zorgvuldigheidseisen
is voldaan. Ik denk dat dit zeer belangrijk is, gelet op de geruchten die
er een tijdlang zijn geweest en die aangaven dat er sprake zou zijn van rondreizende
euthanasie-artsen. De bewindslieden hebben in antwoorden op schriftelijke
vragen daarover al duidelijkheid verschaft, maar het lijkt mij toch goed om
vast te stellen dat ook voor artsen die in een latere fase worden ingeschakeld,
gewoon de meldingsprocedure met alle daarbij behorende eisen geldt.
 
 Voorzitter! Het bespreekbaar maken van euthanasie in een vroegtijdig stadium
kan ertoe leiden dat, indien de arts te kennen geeft daartoe in principe bereid
te zijn mocht de patiënt later in een situatie van ondraaglijk en uitzichtloos
lijden komen te verkeren, de patiënt daaraan zoveel rust ontleent dat
het lijden daardoor draaglijker wordt en de vraag om daadwerkelijke euthanasie
later niet meer aan de orde komt. Aan die duidelijkheid, die ertoe bijdraagt
dat enerzijds de bescherming van het menselijk leven wordt gewaarborgd en
anderzijds ook daadwerkelijk de wens van mensen kan worden gehonoreerd om
ondraaglijk en uitzichtloos lijden te bekorten en waardig te sterven, heeft
het arrest van de Hoge Raad zeker bijgedragen. Dat geldt ook voor het heldere,
door de bewindslieden nu voorgestane vervolgingsbeleid.
 
 Hoe essentieel begeleiding, stervensbegeleiding, opvang van patiënten
en pijnbestrijding ook zijn, pijnbestrijding zal de vraag
naar euthanasie en hulp bij zelfdoding nooit kunnen wegnemen. Die conclusie
hebben wij ook kunnen aantreffen in het rapport van de commissie-Remmelink.
Wil een arts aan een dergelijk verzoek kunnen voldoen, dan is duidelijkheid
in het vervolgingsbeleid bittere noodzaak. Mijn fractie hoopt dan ook dat
dit debat aan die duidelijkheid zal bijdragen.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Twee jaar geleden ging de Kamer na een uitvoerig
en indringend debat akkoord met het voorstel van het toenmalige kabinet om
de meldingsprocedure in geval van euthanasie en hulp bij zelfdoding te verankeren
in de Wet op de lijkbezorging. Vandaag krijgen wij de rekening van dat debat
gepresenteerd en ik vrees dat het niet bij deze ene rekening zal blijven.
Het is bekend dat wij het bedoelde wetsvoorstel niet hebben gesteund. Dat
deden wij niet omdat wij geen oog zouden hebben voor de dilemma's waarvoor
de wetgever wordt geplaatst als het erom gaat, inhoud te geven aan de bescherming
van het leven en de hulpverlening aan ernstig zieken in een tijd waarin de
medische wetenschap wel veel maar niet alles kan. Nog minder namen wij dat
standpunt in omdat wij gemakkelijk zouden denken over de reële nood waarin
mensen kunnen verkeren die zwaar en naar menselijke berekening uitzichtloos
lijden. Neen, de kern van ons bezwaar was dat het wetsvoorstel wel móest
leiden tot een situatie waarin de wettelijke norm zou blijven bestaan maar
in de praktijk niet zou kunnen functioneren omdat bewust werd aangesloten
bij de tot dan toe gevormde jurisprudentie en de rechter de ruimte werd geboden
om op die weg door te gaan.
 
 Ik heb tijdens dat debat prof. Klijn geciteerd die stelde dat voorkomen
moest worden dat de rechter in concreto een plaats zou gaan innemen boven
de wet. Letterlijk schreef Klijn: "Artikel 40 van het Wetboek van Strafrecht
is door de wetgever niet bedoeld om van de rechter te maken de wetgever bij
uitstek per individueel geval." Voorzitter! Dat laatste is wèl gebeurd
in het arrest-Chabot. Bij de behandeling van het wetsvoorstel ging de regering
er nog vanuit dat de aanwezigheid van de stervensfase mede bepalend zou zijn
voor het beroep op de noodtoestand. Toen al verschilde een deel van de Kamer
hierover met de regering van mening. Toen al was het ons oordeel dat de discussie
op dit punt van beperkte betekenis was omdat het in het systeem van het wetsvoorstel
de rechter was die de vraag zou moeten beantwoorden. Het arrest van de Hoge
Raad is dan ook een rechtstreeks uitvloeisel van de keuzen die bij de laatste
wetswijziging zijn gemaakt. Ik zeg niet dat het arrest daarvan een noodzakelijk
uitvloeisel was. Het is een uitvloeisel dat past in de keuze van de wetgever.
 
 Wij spreken vandaag echter niet primair over een rechterlijke uitspraak,
maar over de beleidsconclusies die de regering daaruit getrokken heeft. Dat
zijn politieke conclusies waarop wij beide ministers kunnen aanspreken. Die
politieke conclusies kunnen inhouden het voor rekening van de regering nemen
van de strekking van de rechterlijke uitspraak. Maar het past ook bij de scheiding
der machten dat de wetgever zich afvraagt of de ontwikkeling van de jurisprudentie
tot wetswijziging aanleiding geeft.
 
 Vloeien de conclusies van de regering in dit geval nu onvermijdelijk voort
uit het arrest van de Hoge Raad? De regering wekt de indruk van wel. Maar
bij nauwkeurige lezing van het arrest en van de notitie van 16 september 1994
lijkt een andere conclusie gerechtvaardigd. Zo valt het allereerst op dat
zodra de notitie toekomt aan het maken van gevolgtrekkingen uit het arrest,
de formuleringen onnauwkeurig worden. Over het beroep op noodtoestand zegt
de Hoge Raad onder rechtsoverweging 5.2 dat zo'n beroep niet zonder meer uitgesloten
is op de enkele grond dat het ondraaglijk en uitzichtloos lijden van een patiënt
geen somatische oorzaak heeft en die patiënt niet in de stervensfase
verkeert. De notitie zegt zonder meer dat dit betekent dat het uitgangspunt
voor het vervolgingsbeleid niet langer mede kan zijn dat er sprake moet zijn
geweest van een stervensfase. Wat is hier over van de voorzichtige, negatieve
formulering van de Hoge Raad? "Niet zonder meer uitgesloten" is toch wel wat
anders dan "mogelijk".
 
 Ligt de conclusie niet veel meer voor de hand dat de afwezigheid van de
stervensfase wel degelijk het beroep op noodtoestand kan uitsluiten, alleen
niet automatisch zal uitsluiten? En vloeit daaruit niet voort dat bij de beslissing
omtrent verdere vervolging van de zogeheten elf gevallen ten onrechte de afwezigheid
van de stervensfase niet langer in de beschouwing is betrokken? Uit het antwoord
op vraag 50 blijkt duidelijk dat de regering het begrip "stervensfase" niet
goed bruikbaar acht en mede daarom buiten beschouwing laat. Maar daarvoor
kan de regering zich niet op de Hoge Raad beroepen.
 
 De hele reactie van de regering op het arrest van de Hoge Raad en de beschouwingen
en de antwoorden in het stuk van 22 december 1994 wekken bij mij de indruk
dat het arrest van de Hoge Raad is aangegrepen om een grotere tolerantie te
bewerkstelligen aangaande de toepassing van euthanasie en hulp bij zelfdoding,
niet zozeer omdat de rechterlijke uitspraak daartoe noopt, alswel omdat de
bewindslieden die grotere tolerantie ook wensen.
 
 Ik zie daarvoor ook aanwijzingen in de wijze waarop er melding wordt gemaakt
van de instelling van vervolging in twee gevallen van actieve levensbeëindiging
van zwaar gehandicapte, pasgeborenen. De bewindslieden vinden het nodig hierbij
uitdrukkelijk te vermelden dat het vragen van een uitspraak van de rechter
minder gebeurt om een uitspraak te krijgen omtrent de laakbaarheid van het
medisch handelen, maar vooreerst met het oog op de rechtsontwikkeling op dit
punt. Van vrees voor een steeds verdergaande uitholling van de bescherming
van het leven van mensen die in geen enkel opzicht hun wil kunnen verklaren,
horen wij niets.
 
 Er wordt slechts een manco in de rechtsontwikkeling geconstateerd. En
de rechter wordt gevraagd om daarin te voorzien. Met welke inzet stelt het
openbaar ministerie dan strafvervolging in? Dat is toch zeker om de wettelijke
norm zo mogelijk te handhaven? Of gaat het openbaar ministerie met een open
vraagstelling naar de rechter en is voor de bewindslieden elke uitspraak goed,
als er maar een uitspraak is?
 
 Ik noem nog een aanwijzing in dezelfde richting. Bij de behandeling van
het wetsvoorstel inzake euthanasie in de Kamer is van vele kanten aandacht
gevraagd voor de ontwikkelingen in de medische wereld aangaande
mensen die hun wil niet kunnen verklaren. Rapporten van deskundigen verschenen
over de positie van pasgeborenen, dementen en verstandelijk gehandicapten.
Ook nu weer zijn hierover vragen gesteld. Het formele antwoord is dat de regering
pas met een reactie komt, als de KNMG een definitief standpunt bepaald heeft.
Intussen doet de regering alsof de ontwikkelingen niet snel gaan. Een passieve
opstelling van de regering effent dan toch de weg van voldongen feiten, waarbij
in deze gevallen de meest kwetsbare mensen in het geding zijn?
 
 Allerlei vragen over de eigen rol van de regering doet zij in feite af
met verwijzing naar de overeengekomen evaluatie: die is toch afgesproken in
het regeerakkoord? Nu is een afspraak in een regeerakkoord nooit een doorslaggevend
argument als de politiek intussen geconfronteerd wordt met ontwikkelingen
in de samenleving. Die storen zich niet aan procedure-afspraken tijdens een
formatie. Minister Ritzen vormt er de illustratie bij uitstek van dat ministers
hun eigen verantwoordelijkheid te allen tijde moeten kunnen en ook willen
nemen.
 
 Ook overigens lijkt er mist te ontstaan over de betekenis van de voorgenomen
evaluatie. Het regeerakkoord lijkt mij op dit punt vrij helder. De praktijk
van de wet zal worden geëvalueerd, waarbij vooral de ervaringen met de
meldingsregeling, de verhouding tussen de procedure bij levensbeëindiging
op verzoek en niet op verzoek en het vervolgingsbeleid zullen worden bezien.
In het antwoord op vraag 49 wordt echter de nadruk gelegd op een onderzoek
naar de werking van de meldingsprocedure. Dat is heel wat minder dan evaluatie
van de praktijk van de wet. Dan zal toch ook aan de orde moeten komen of één
van de doelstellingen van de wet, namelijk de bescherming van het leven van
mensen die in uitzonderlijk moeilijke situaties verkeren, met de wet en de
meldingsregeling daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. Kunnen de bewindslieden
zo duidelijk mogelijk aangeven wat de opzet en reikwijdte van de evaluatie
zullen zijn en of er politieke conclusies getrokken zullen worden binnen de
afgesproken twee jaar na de datum van het regeerakkoord?
 
 De bewindslieden die indertijd de wijziging van de Wet op de lijkbezorging
in de Kamer hebben verdedigd, hebben sterk benadrukt dat via de meldingsregeling
greep gehouden zou kunnen worden op de ontwikkeling van de euthanasiepraktijk.
Wij hadden daar weinig vertrouwen in, omdat het in het systeem van de wet
uiteindelijk de arts is die beslist over leven en dood van zijn patiënt
en de rechter, en niet de wetgever of de regering, die de rechtsontwikkeling
inhoud geeft. De ontwikkelingen tot nu toe bevestigen de juistheid van dat
standpunt.
 
 Het is opmerkelijk dat vooral na het arrest van de Hoge Raad tal van mensen
uit allerlei geledingen van de samenleving openlijk uiting geven aan hun twijfel
en bezorgdheid over de snelle ontwikkelingen. Juristen, medici en schrijvers –
ook zij die zich daarbij niet laten leiden door de Bijbel – roepen op
tot bezinning. Gewezen wordt op de macht en verantwoordelijkheid die in handen
ligt van artsen; mensen die geleerd hebben om te strijden voor het leven en
nu de druk op zich af voelen komen om te besluiten tot doden. De regering
stelt gelukkig duidelijk dat er nooit sprake kan zijn van een plicht van de
arts tot doden. Maar als er sprake is van een beroep op noodtoestand moet
een arts toch duidelijk maken dat hij voor een ernstig conflict van plichten
stond. Welke plicht staat dan tegenover de plicht tot bescherming van het
leven? De Hoge Raad suggereert dat dit is de plicht tot verlichting van pijn.
Maar actieve euthanasie is toch geen pijnverlichting?
 
 Als op dit soort dilemma's gewezen wordt, antwoordt de regering en ook
nu in de stukken: wij respecteren de opvatting van degenen die op principiële
gronden euthanasie afwijzen, maar wij delen haar niet. Maar zo mag en kan
de regering toch de discussie niet afsluiten. Het is de primaire taak van
de overheid om inhoud te geven aan het gebod van alle tijden: gij zult niet
doodslaan. Dat kan in de praktijk voor moeilijke vragen zorgen, maar wetgever
en regering zijn geroepen, heldere normen te stellen en te handhaven. Wie
die taak aan de rechter wil overlaten, ontloopt zijn verantwoordelijkheid.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Met de bescheidenheid die een nieuwe woordvoerder
op dit delicate dossier past, voer ik graag namens de D66-fractie het woord
over dit in medisch, juridisch en ethisch opzicht zo essentiële vraagstuk,
waaraan reeds vele diepgaande en gewetensvolle parlementaire discussies zijn
gewijd. Ik heb daar de afgelopen tijd goede nota van genomen.
 
 Ook buiten het parlement gaat de discussie onverminderd voort. In de medische
beroepsgroep, in de juridische wetenschap, maar bovenal ook in de samenleving
als geheel. De vele publikaties in de media, ook in de buitenlandse –
helaas niet altijd alle even zorgvuldig als het gaat om de weerslag van de
discussie in Nederland – getuigen daarvan. Velen van u zullen zich ook
de in mijn ogen zeer integere en indrukwekkende documentaire "Dood op verzoek"
herinneren.
 
 In het debat dat wij vandaag voeren, gaat het om de gevolgen van het arrest-Chabot
voor het vervolgingsbeleid en om de verhouding van het arrest tot de meldingsprocedure.
Ik ben er gelukkig mee – en ook dat zeg ik in bescheidenheid –
dat namens de regering het woord gevoerd wordt door twee voor mij vertrouwde
ministers.
 
 De laatste keer dat de Tweede Kamer, toen nog in andere samenstelling,
het woord voerde over het euthanasievraagstuk en over het medisch levensbeëindigend
handelen niet op verzoek was in april vorig jaar. Het ging daarbij om de vaststelling
van de meldingsprocedure, zoals die wettelijk was vastgelegd na aanvaarding
van het wetsvoorstel van de vorige regering. Het is bekend dat dit wetsvoorstel
niet de keuze van de fractie van D66 en van een overige minderheid in het
parlement was. Het initiatiefwetsvoorstel van D66, achtereenvolgens van mevrouw
Wessel-Tuinstra en de heer Kohnstamm, werd verworpen. Gegeven dit democratische
feit, had mijn fractie, maar zij niet alleen – ik zeg dat met nadruk
in de richting van alle andere fracties – de consequentie te aanvaarden
dat steeds zorgvuldig gekeken moet worden naar het vervolgingsbeleid, dat
immers zowel gebaseerd dient te zijn op de wettelijke norm als op de jurisprudentie.
 
 De wettelijke norm waarvoor een meerderheid van het parlement en daarmee
de wetgever gekozen heeft, is handhaving van de onverkorte strafbaarstelling
van euthanasie en hulp bij zelfdoding. Op grond van de jurisprudentie, de
uitspraken van de Hoge Raad, kan onder omstandigheden de strafbaarheid worden
opgeheven, doordat de arts een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand
toekomt. De wetgever heeft daarmee gekozen voor het uit de jurisprudentie
afleiden van de materiële normstelling voor straffeloosheid van euthanasie
en hulp bij zelfdoding. Het vervolgingsbeleid moet dus daarop gebaseerd zijn.
Met de meldingsprocedure schiep de wetgever enkel het formele kader waarbinnen
de toetsing van het medisch levensbeëindigend handelen dient plaats te
vinden. Materiële normstelling bevat zij niet. Ik onderstreep dit gegeven
nog eens en houd het niet alleen de regering, maar ook alle anderen hier nog
eens voor. Enkele sprekers hebben het ook al gezegd.
 
 Het laatste kamerdebat vond plaats aan de vooravond van de uitspraak van
de Hoge Raad in de zaak tegen psychiater Chabot, op 21 juni. De conclusie
van de advocaat-generaal bij de Hoge Raad, mr. Meijers, was overigens al wel
bekend: die dateert van 1 februari 1994. Hij stelde dat het toenmalige kabinetsstandpunt
zonder grond de stervensfase als zelfstandig criterium in euthanasiezaken
introduceerde. Mijn voorganger als fractiewoordvoerder op dit terrein, Kohnstamm,
heeft naar aanleiding van het Chabot-arrest van de Hoge Raad schriftelijke
kamervragen gesteld over het vervolgingsbeleid in het algemeen en de in een
aantal zaken ingestelde gerechtelijke vooronderzoeken in het bijzonder. De
toenmalige minister van Justitie, Kosto, antwoordde dat op korte termijn zou
worden nagegaan, welke gevolgen het arrest zou hebben voor het vervolgingsbeleid
in het algemeen en voor de noodzaak om al of niet voort te gaan met de reeds
ingestelde gerechtelijke vooronderzoeken in het bijzonder. Van geval tot geval
zou worden bezien, wat de consequenties van het arrest zijn voor de concrete
zaken. Bovendien werd door het vorige kabinet reeds erkend dat het bedoelde
kabinetsstandpunt inderdaad nuancering behoeft waar het het criterium van
de stervensfase betreft.
 
 In de tussentijd trad tot mijn politieke vreugde een nieuw kabinet aan.
In het regeerakkoord werd afgesproken dat de huidige meldingsprocedure en
het vervolgingsbeleid binnen de termijn van twee jaar zullen worden geëvalueerd.
Tot die tijd is welke wetswijziging dan ook niet aan de orde. Mijn fractie
accepteert dit gegeven; sterker nog, zij heeft ermee ingestemd. Overigens
viel het mij in de antwoorden op – het kan een "slip of the pen" zijn –
dat gesuggereerd wordt dat in deze kabinetsperiode wijziging van het Wetboek
van Strafrecht niet aan de orde zal zijn, terwijl in het regeerakkoord eigenlijk
iets anders staat.
 
 Ik teken hierbij aan dat mijn fractie ervan uitgaat dat in de zomer van
1996 een kabinetsstandpunt over de evaluatie de Kamer bereiken zal. De tijd
begint dus te dringen. Er is dan ook alle reden om te vragen naar de definitieve
onderzoeksopdracht, de planning en de oplevering van de evaluatie, Hoe staat
het daarmee? Graag hoor ik een reactie van beide ministers. Ik sluit mij aan
bij de woorden van mevrouw Swildens, die vroeg mede te onderzoeken of er wel
gemeld wordt.
 
 Op 16 september bereikte de Kamer de notitie van het huidige kabinet over
het vervolgingsbeleid, waarmee de toezegging van de vorige regering gestand
werd gedaan. De lijst van vragen en antwoorden dateert van 22 december. Ik
spreek in de eerste plaats mijn waardering uit voor de wijze waarop door de
regering, in het bijzonder door deze ministers, op deze complexe materie is
ingegaan. De algemene lijn van de beantwoording is bevredigend. Dit neemt
niet weg dat er in mijn ogen nog punten zijn die om opheldering of bijstelling
van het oordeel van de regering vragen.
 
 Het gaat om de juridische interpretatie van het arrest en daarover mag
gewoon geen enkel misverstand bestaan. Wij moeten uiterste zorgvuldigheid
betrachten. De gevolgen voor het vervolgingsbeleid en de verhouding tot de
meldingsprocedure moeten volstrekt helder zijn. Ik heb goede hoop dat wij
in dit debat eruit komen, zodat ook aan patiënten en artsen de noodzakelijke
duidelijkheid kan worden geboden. Dat is nodig, want de discussie over euthanasie
en hulp bij zelfdoding wordt in al haar finesses slechts door een beperkte
"incrowd" gevoerd, terwijl vele artsen en inwoners in dit land zeer frequent
met de vragen en de mogelijke effecten worden geconfronteerd of daarmee worstelen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik kom nu dan toe aan de bespreking van de notitie.
Ik betrek daar uiteraard bij hetgeen naar aanleiding van de antwoorden nader
naar voren is gekomen. In het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde van
10 december 1994 heb ik in een reactie op een artikel van prof.dr. H.J.J.
Leenen in datzelfde tijdschrift van 29 oktober 1994 aangegeven op welke punten
naar mijn oordeel nog onvoldoende helderheid bestaat. Ik houd de volgorde
van die punten aan en zal ze uiteraard hier toelichten.
 
 Punt 1. Op grond van het arrest van de Hoge Raad is een beroep op noodtoestand
niet zonder meer uitgesloten op de enkele grond, dat het ondraaglijk en uitzichtloos
lijden van een patiënt niet een somatische oorzaak heeft en die patiënt
niet in de stervensfase verkeert. A fortiori is – en daarmee onderschrijft
mijn fractie het oordeel van de regering – dan ook een beroep op noodtoestand
mogelijk bij een niet-terminale patiënt die ondraaglijk en uitzichtloos
lichamelijk lijdt. De oorzaak van het lijden doet er in beginsel niet toe,
aldus de Hoge Raad in het arrest. Daarmee is de stervensfase geen zelfstandig
criterium voor het geoorloofd zijn van euthanasie en hulp bij zelfdoding.
 
 In de eerdere politieke discussie over de vaststelling van de meldingsprocedure
heeft het aandachtspunt met betrekking tot de termijn waarop de arts het overlijden
van de patiënt verwachtte echter wel die lading gekregen. Nu vaststaat,
dat voor het vervolgingsbeleid in beginsel niet relevant is of er sprake is
van een stervensfase, kan en mag aan dit aandachtspunt niet langer die eigenstandige
lading worden toegeschreven. Mijn fractie deelt echter het oordeel van de
regering, dat dit aandachtspunt wel degelijk – in het complex van de
te beantwoorden vragen op het meldingsformulier – betekenis behoudt,
opdat de officier van justitie uit de weging van het geheel van de antwoorden
de juiste beslissing omtrent het al dan niet instellen van vervolging kan
nemen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik hecht er zeer aan namens mijn fractie te onderstrepen,
dat ook in onze optiek een beroep op noodtoestand bij psychiatrische patiënten
slechts in zeer uitzonderlijke gevallen denkbaar zal zijn.
Ook hier deelt mijn fractie dus het standpunt van de regering. In die zin
heb ik ook de uitlatingen van de minister van Justitie in NRC Handelsblad
van 29 oktober opgevat. Waar het om gaat is, dat een beroep op noodtoestand
in zo'n geval niet zonder meer is uitgesloten. Die helderheid heeft het arrest
van de Hoge Raad verschaft, maar dat wil geenszins zeggen – en ik wil
dat met klem benadrukken – dat hiermee de deur zou zijn opengezet naar
een ongebreidelde uitbreiding van de praktijk van het medisch levensbeëindigend
handelen op verzoek. Die indruk mag nooit ontstaan en ik wijs daarom iedereen –
inclusief mijzelf – erop om tegen die beeldvorming op te treden.
 
 Mijnheer de voorzitter! Een citaat dat mij wel in het licht van het Chabot-arrest
is opgevallen, wil ik de Kamer niet onthouden. De verpleegkundige en docent
zorgethiek Hans van Dam schreef in Trouw van 30 september jl. het volgende.
"Zoals het begrip 'zelfmoord' op goede gronden is vervangen door 'zelfdoding',
moet in een aantal situaties 'zelfdoding' op zijn beurt wellicht worden vervangen
door bijvoorbeeld 'zelf sterven'. En 'hulp bij zelfdoding' door 'hulp bij
zelf sterven'. Niet als eufemisme, maar omdat bij een aantal mensen de woorden
'zelf willen sterven' recht doen aan hun diepste ervaring en verlangen. (...)
Hun verlangen naar de dood ontstaat niet omdat in de zee van hun leven de
golven van verdriet te hoog zijn en hen doen verdrinken. Nee, elke golfslag
is eruit. De laatste golf is de branding voorbij."
 
 Punt 2. Ik kom toe aan de consultatie. Hier heeft mijn fractie een probleem
met hetgeen in de notitie en in de antwoorden is gesteld. Ik maak daarbij
uiteraard onderscheid tussen de consultatie bij patiënten met een somatische
aandoening en patiënten met een niet-somatische aandoening.
 
 Met betrekking tot de consultatie bij patiënten met een somatische
aandoening staat op bladzijde 5 van de lijst met vragen en antwoorden, dat
de tweede, onafhankelijke, arts de patiënt ook zelf moet zien. Dit is
onjuist. De Hoge Raad heeft dit zelfs uitdrukkelijk afgewezen in rechtsoverweging
6.3.2, waar hij spreekt van het al dan niet op eigen onderzoek steunend oordeel
van een onafhankelijke collega. Alleen bij de niet-somatische patiënt
wordt in rechtsoverweging 6.3.3 dat eigen onderzoek gevergd. Aldus ook Schalken
in zijn noot bij het arrest-Chabot. Ik kom daar zo nog op. Ik vraag daarom
in het bijzonder van de minister van Justitie, of zij terug kan komen op het
gestelde op bladzijde 5 van de antwoorden. Ik verwijs ook naar de door mijn
fractie gestelde vraag 46 ter zake. Het vervolgingsbeleid, zo dat gestoeld
is ook op de jurisprudentie, moet helder zijn. Dan kom ik bij de consultatie
bij niet-somatische patiënten. Ook hier heeft mijn fractie een probleem.
Het antwoord op vraag 42 van mijn fractie is niet bevredigend.
 
 De Hoge Raad heeft geoordeeld dat indien het lijden van de patiënt
niet voortvloeit uit een somatische aandoening of ziekte, een onafhankelijke
deskundige in elk geval de patiënt moet hebben gezien en onderzocht.
Dit is een, ook in onze ogen wezenlijke, zorgvuldigheidseis die betracht moet
worden in geval het een psychiatrische patiënt betreft.
 
 In de meldingsprocedure wordt in aandachtspunt IV, 2a, gevraagd, welke
andere deskundige of deskundigen náást de onder 1 genoemde is
of zijn geraadpleegd. De meldingsprocedure bevat echter geen materiële
normstelling, zodat daar ook niet de eis uit kan worden afgeleid van raadpleging
van twee onafhankelijke deskundigen, onder wie een psychiater. Op grond van
het arrest van de Hoge Raad gaat het immers om de raadpleging van één
onafhankelijke deskundige die in elk geval de patiënt heeft gezien en
onderzocht.
 
 Mijn fractie kan dan ook niet instemmen met de conclusie die de regering
lijkt te trekken, namelijk dat in beginsel vervolging geïndiceerd is
indien niet twee onafhankelijke deskundigen, onder wie een psychiater, zijn
geraadpleegd. Ik verkrijg hierover graag opheldering.
 
 Dan kom ik bij het reëel behandelingsperspectief. De Hoge Raad heeft
in het Chabot-arrest uitgesproken dat van uitzichtloosheid in beginsel geen
sprake kan zijn indien een reëel alternatief om het lijden te verlichten
door betrokkene in volle vrijheid is afgewezen. Dat is inderdaad een belangrijk
gegeven. Maar de suggestie die uitgaat van het gestelde onderaan op bladzijde
5 van de lijst met vragen en antwoorden is dat die overweging óók
betrekking heeft op patiënten met een somatische aandoening. Daarover
heeft de Hoge Raad zich echter niet uitgelaten. Ik vraag de minister van Justitie
dan ook of zij kan bevestigen dat de hier aangehaalde overweging gelezen moet
worden als uitsluitend betrekking hebbend op psychiatrische patiënten.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik rond af. Ik vraag aan beide bewindslieden aandacht
voor de verduidelijking van de aandachtspunten op het meldingsformulier, zoals
zojuist door mij aan de orde gesteld. Het is goed als de groep die zich niet
iedere dag met deze heel secure discussie bezighoudt, goed wordt geïnformeerd
over de lading van de aandachtspunten. Ik wacht graag de definitieve informatie
af over de drie resterende zaken waarover ik sprak. Tot slot vraag ik de minister
van Justitie of zij inzicht kan geven in het totaal aan zaken waarin thans
vervolging is ingesteld, dit laatste gelet op een bericht in de Volkskrant
van vanmorgen.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Vanuit de gedachte van de scheiding der machten
past het de Kamer niet, te treden in de beoordeling van rechterlijke uitspraken.
Ook vandaag doen wij dat niet. Aan de orde is niet het arrest-Chabot –
al zal het vanzelfsprekend veelvuldig genoemd worden – maar de reactie
van de minister daarop, haar interpretatie van het arrest, de aanpassing van
het vervolgingsbeleid en de beslissing tot niet verdere vervolging in een
elftal zaken. De Kamer spreekt de minister derhalve aan vanuit haar –
dus van de Kamer – controlerende taak. Uit mijn bijdrage zal blijken
dat de RPF-fractie van mening is dat er alle reden is dat de Kamer als medewetgever
haar verantwoordelijkheid verstaat.
 
 Het arrest-Chabot is een opzienbarende beslissing in misschien wel de
meest omstreden kwestie die de wetgever de afgelopen jaren, wellicht decennia,
heeft beziggehouden. Het is dan ook begrijpelijk dat deze uitspraak veel commotie
heeft veroorzaakt. Zij levert mijns inziens het overtuigende bewijs dat de
vrees voor gestage uitholling van de norm wanneer eenmaal de Rubicon van acceptatie van dodend handelen zou zijn overgestoken, op haar plaats
was en is. Ik stel vast dat de rechter van de wetgever de ruimte heeft gekregen
om tegen het expliciete verbod in het Wetboek van Strafrecht in, euthanasie
onder omstandigheden aanvaardbaar te achten. Dat was het geval toen de wetgever
halverwege de jaren tachtig te midden van een groeiende onwettige euthanasiepraktijk
en een zich snel ontwikkelende maatschappelijke discussie, zweeg en aldus
voeding gaf aan de gedachte dat de oorspronkelijke bedoeling van de artikelen
293 en 294 was losgelaten. Dat was opnieuw het geval toen in 1993 de toenmalige
regeringsfracties van het CDA en de PvdA het compromis overeenkwamen waarbij
langs de route van de meldingsprocedure – de aandachtspunten die geen
criteria mogen en mochten heten – en artikel 40 van het Wetboek van
Strafrecht – de noodtoestand – de hete aardappel door de wetgever
op het bordje van de rechter werd gelegd. In de woorden van de heer Van Boxtel:
de Kamer heeft toen in meerderheid gekozen voor de uit de jurisprudentie af
te leiden materiële normstelling. Dat beschouw ik als hetzelfde als de
woorden die ik zojuist koos.
 
 Voorzitter! Mijn stelling is dat de wetgever de mogelijkheid, ja het volste
recht had en heeft om de interpretatievrijheid van de rechterlijke macht in
te perken in die zin dat zich geen jurisprudentie kan ontwikkelen tegen de
ondubbelzinnige bedoeling – dit woord is van belang – van de wetgever
in. Ik vraag de minister van Justitie of zij dat met mij eens is. Hierachter
ligt natuurlijk de kwestie van de verhoudingen binnen de trias politica. Met
andere woorden, wie maakt in dit land uiteindelijk de regels, de wetgever
of de rechter? Ik houd het op het primaat van de politiek. Ik ben benieuwd
naar de opvatting van de regering.
 
 Dit is niet de gelegenheid om de vele vragen en bezwaren rondom de euthanasiekwestie
aan de orde te stellen. De opvatting van de RPF en onze principiële afwijzing
van euthanatisch handelen door artsen mogen bekend verondersteld worden. Anderzijds
is dit de eerste gelegenheid voor de Kamer om met deze minister en dit kabinet
te spreken over dit zo gevoelige onderwerp. Bij het debat over de begroting
van Justitie heb ik de minister gevraagd naar het normatieve kader dat door
de regering wordt aangelegd als het gaat om medisch-ethische vraagstukken.
Zij zal zich ons ijkpuntendebatje herinneren. Zij zei toen dat het beter is
om niet in algemene zin, maar per thema het normatieve kader aan te geven.
Ik wil haar dan ook uitnodigen om uiteen te zetten welke uitgangspunten de
regering in het beleid ten aanzien van euthanasie hanteert. Welke betekenis
heeft bijvoorbeeld een kernbegrip zoals "de beschermwaardigheid van het leven"
daarbij? Hoe ziet zij de relatie tussen het zogenaamde zelfbeschikkingsrecht
van de patiënt en de verantwoordelijkheid van de arts?
 
 Ik zeg daarbij met het oog op dit debat dat helderheid over deze centrale
vragen te meer relevant is, als de wetgever, regering en parlement te zamen,
inderdaad zijn eigen verantwoordelijkheid wil nemen en zich niet verschuilt
achter een rechtspraak die voortdurend de grenzen van het strafrechtelijke
verbod op euthanasie verkent en verlegt. Zo'n volgende, passieve houding kan
toch niet de bedoeling zijn? Als de wetgever die verantwoordelijkheid wil
nemen, is het zaak dat wij weten waar de regering staat en waar de Kamer in
dat opzicht staat. Mag ik het eens zo vragen, zoekend naar de uitgangspunten,
de ijkpunten van de regering ten aanzien van het euthanasie-onderwerp? Kan
de minister zich uitspraken van de Hoge Raad met betrekking tot euthanasie
voorstellen die wat de regering betreft niet zouden moeten leiden tot aanpassing
van het vervolgingsbeleid?
 
 Met het arrest-Chabot zet de rechter een forse stap, zij het op een verkeerde,
want een doodlopende weg. Het zijn juist die twee elementen van zwaar lichamelijk
lijden en de stervensfase die in de maatschappelijke en politieke discussies
gedomineerd hebben, niet in het minst in de vaak schrijnende voorbeelden.
Ook de bedenkers van de euthanasieregeling hadden toch niet kunnen bevroeden
dat deze elementen zomaar uit dat wankele compromis zouden worden gelicht.
Ik herhaal overigens wat ik zojuist zei, dat zij willens en wetens de mogelijkheid
hiertoe hebben geopend. Dat is hen en degenen die hen hierin steunden aan
te rekenen.
 
 Ik kom bij de interpretatie van de minister. Ik zal kort stilstaan bij
een tweetal punten. Onder punt 3b van de brief stelt de minister dat het oordeel
van de Hoge Raad, dat een beroep op noodtoestand mogelijk is bij een niet
terminale patiënt die psychisch lijdt a fortiori van toepassing zou zijn
op een zodanige patiënt die lichamelijk lijdt. Deze conclusie lijkt mij
aanvechtbaar. De Hoge Raad zegt immers niet voor niets uitdrukkelijk in rechtsoverweging
5.2 dat het lijden moet worden geabstraheerd van de oorzaak daarvan. Inderdaad,
maar – zo zeg ik ook tegen de collega's Van Boxtel en mevrouw Swildens –
ik citeer de Hoge Raad dan verder: abstraheren van de oorzaak in zoverre dat
de oorzaak van het lijden niet afdoet aan de mate waarin het lijden wordt
ervaren. Dat staat in rechtsoverweging 5.2. Dan leg ik de minister voor waar
de Hoge Raad de verbinding met de stervensfase niet legt. Kan de minister
deze rechtsoverweging toch niet als de meest duidelijke aanwijzing voor haar
opvatting aanvoeren? Graag krijg ik hier een reactie op. Het antwoord op vraag
16 schiet in het licht van hetgeen ik hierover gezegd heb duidelijk te kort.
 
 Wat wil de minister overigens precies zeggen met dat "a fortiori"? In
feite zegt zij: als de grenzen bij psychisch lijden ruimer worden getrokken,
dan des te eerder bij somatisch lijden. Met andere woorden, wie het meerdere
mag, mag ook het mindere. Dit standpunt gaat geheel voorbij aan het wezenlijke
verschil tussen lichamelijk en psychisch lijden. Het lijkt bovendien een waardeoordeel
over, een taxatie van de beleving van psychisch respectievelijk lichamelijk
lijden in te houden. Dat oordeel komt ons niet toe.
 
 Ernstiger is dat de minister deze onterechte conclusie ten grondslag legt
aan haar beleidsbeslissing, dat het uitgangspunt voor het vervolgingsbeleid
niet langer mede kan zijn dat sprake moet zijn van een stervensfase. De RPF-fractie
heeft onoverkomelijke bezwaren tegen de tamelijk laconieke veralgemenisering
van de specifieke omstandigheden van het arrest-Chabot. Anderen wezen er al
op dat "niet zonder meer" is uitgesloten; dat bedoel ik hier met de specifieke
omstandigheden. In de tweede plaats hebben wij bezwaren tegen de extra stap
die de minister zet ten opzichte van de Hoge Raad, door ook
bij uitzichtloos lijden met een somatische oorzaak de eis van de stervensfase
los te laten, en in de derde plaats noem ik de op grond van deze aanvechtbare
interpretatie van het arrest genomen beslissingen tot niet verdere vervolging.
In verband hiermee zou ik van de minister graag horen, in hoeveel van de elf
terzijde gelegde zaken het ging om een niet-terminale patiënt, die psychisch
respectievelijk lichamelijk lijdt. De minister begrijpt al uit de vraagstelling
en mijn betwisting van haar interpretatie, dat het voor mij belangrijk is
om daarop zicht te krijgen.
 
 Wanneer het gaat om patiënten met een psychische stoornis, legt de
regering er weliswaar de nadruk op dat het doen van een beroep op de noodtoestand
slechts in zeer uitzonderlijke gevallen denkbaar moet zijn, maar dat neemt
niet weg dat hier zichtbaar wordt, waartoe het prevaleren van het zelfbeschikkingsrecht
boven het uitgangspunt van de beschermwaardigheid van het leven en de rechtsbescherming
van de zwakken, in dit geval de psychisch zwakken, kan leiden. Ik vraag de
minister, wat zij verstaat onder "zeer uitzonderlijke situaties". Meent zij
de rechter daarmee voldoende houvast te geven om verder afglijden van de zeephelling
die euthanasieregeling heet, te voorkomen?
 
 Voorzitter! Ik komt toe een afronding. In interviews, met name in de Volkskrant,
heeft de minister te kennen gegeven dat de conclusie dat euthanasie nu mogelijk
is bij psychisch lijden haar veel te ver gaat. Zij heeft ertegen gewaarschuwd,
uit één geval een algemene lijn te trekken, omdat situaties
als deze zo individueel bepaald zijn. Waarom heeft zij dan toch zo vanzelfsprekend
gekozen voor een bijna automatische aanpassing van het vervolgingsbeleid?
Is er niet alle aanleiding, meer zaken te laten toetsen, zodat er meer duidelijkheid
komt over het standpunt van de Hoge Raad? Ik denk dan met name aan het onderscheid
tussen lichamelijk en psychisch lijden, waar het gaat om het loslaten van
die eis van de stervensfase. Hoe het ook zij, is er niet alle reden om terughoudender
te zijn met het aanpassen van het vervolgingsbeleid dan de regering thans
is? Ik heb aangegeven dat ik daartegen bezwaar maak; ik vraag nu in deze vorm,
of er geen reden is om terughoudender te zijn, temeer daar besloten is, de
nieuwe euthanasieregeling binnen twee jaar te evalueren. Ik krijg daar graag
een reactie op van deze minister, waarbij ik haar de uitspraak die ik eerder
citeerde in herinnering roep. Het interview in de Volkskrant van 21 januari
besloot zij, wat dit dossier betreft, met de opmerking "laat de discussie
nog maar even voortduren". Welnu, dan zal er toch in het belang van een goed
omgaan met de zo gevoelige zaak van de euthanasie meer jurisprudentie moeten
komen, en dat bereikt de minister niet door nu al allerlei situaties buiten
het bereik van de rechter te brengen.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Mijnheer de voorzitter! Bij het lezen van de brief van de minister van
Justitie over het vervolgingsbeleid inzake euthanasie moest ik denken aan
de woorden die onze kroonprins onlangs zou hebben uitgesproken over de zin
van het nog langer herdenken van 4 en 5 mei 1945. Zijn woorden zijn mij uit
het hart gegrepen. Als wij de aanleiding van het debat van dit moment nader
beschouwen, kan ik slechts constateren dat de ongeest van de medische en maatschappelijke
ontsporing van 50 tot 60 jaar geleden in ons land weer helemaal terug blijkt
te zijn. Met de uitspraak van de Hoge Raad in het arrest van 21 juni 1994
in de zaak-Chabot is een verruiming gekomen van de mogelijkheid voor artsen
om straffeloos over te gaan tot het doden van de aan hun zorg toevertrouwde
patiënten. Het arrest-Chabot is een nieuw dieptepunt in de Nederlandse
rechtspraak.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Spreekt de heer Hendriks deze woorden echt van harte uit? Volgens mij
is er namelijk geen enkele situatie in Nederland waarin een arts straffeloos
over kan gaan tot het doden van patiënten. Ik wil hem herinneren aan
hetgeen ik zojuist in mijn betoog heb gezegd, namelijk dat het heel jammer
zou zijn als in dit gevoelige dossier vanuit deze Kamer die suggestie ook
maar enigszins zou worden aangewakkerd. Ik maak daar echt bezwaar tegen.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Wij zijn met een zeer ernstige zaak bezig. Wij hebben het recht om elkaar
hierover duidelijk te informeren. Ik zal zeker niet overdrijven, maar ik heb
er wel behoefte aan om duidelijk te zijn. Die duidelijkheid geeft alleen maar
een waarborg voor een betere situatie, zoals wij toch allemaal beogen.
 
 Voorzitter! De regering wist op de vragen van de toenmalige collega Kohnstamm
slechts te antwoorden dat het kabinetsstandpunt over euthanasie nuancering
behoefde. Schokkend en teleurstellend is het voor mij om van de regering te
moeten horen dat zij de Hoge Raad gaat volgen. Wie maken in dit land de wetten?
Dat zijn toch de regering en het parlement? Wie regeert er? Dat is toch de
regering en niet de Hoge Raad? Helaas hebben wij onlangs van de voorzitter
van de enquêtecommissie opsporingsmethoden vernomen dat de rechter op
dit moment een soort plaatsvervangend wetgever is. Hierop kom ik in tweede
termijn terug.
 
 Ik constateer dat wij in ons land ethisch gezien op een glijdende schaal
zijn terechtgekomen. Wij zijn zelfs al een dieptepunt gepasseerd, namelijk
het doden van wilsonbekwamen, zoals comapatiënten en pasgeboren baby's.
Maar het beginpunt van het loslaten van het duizenden jaren oude verbod voor
artsen om patiënten te doden ligt in de jaren zeventig. Hier treft de
Nederlandse politiek schuld. Maar hier treft evenzeer de beroepsvereniging
van artsen, KNMG, grote schuld. Om deze reden is die vereniging niet meer
toegelaten tot de World Medical Association. De andere beroepsvereniging,
het Nederlands artsenverbond verdient wel onze steun, want zij blijft trouw
aan de eed van Hippocrates.
 
 Wordt bij voortzetting van de huidige euthanasiepraktijk het eindpunt
verplichte euthanasie voor al diegenen die in onze, op geld gebaseerde samenleving
economisch niet meer rendabel zijn? Bij zeer veel ouderen heerst momenteel
grote angst om door familie en maatschappij te worden verlaten en uiteindelijk
tegen hun wil door artsen te worden gedood. Maar ook vele jongeren maken zich
ongerust. Ook zij kunnen bijvoorbeeld gehandicapt of in coma raken en tegen
hun wil worden gedood, wanneer artsen het leven van deze mensen zinloos achten.
Wij spreken vandaag niet over het staken van zinloos medisch handelen, het
zogenaamde abstineren. Dat valt wel binnen de medische ethiek, in tegenstelling
tot het medisch doden. 
 
 Uit het rapport van de commissie-Remmelink uit 1991 blijkt dat jaarlijks
het leven van minstens 1000 mensen wordt beëindigd, zonder dat deze mensen
daar toestemming voor hebben gegeven. Met de door de overheid ingezette afbraak
van het vigerend sociaal en medisch verzekeringsstelsel wordt de druk op zwakke
groepen steeds groter. Ik koester nog steeds de hoop dat deze regering een
einde zal maken aan de door voorgaande regeringen achtergelaten puinhoop in
de rechtshandhaving. In De Telegraaf van 11 februari jl. stond het artikel
"Gehandicapte als de dood voor de medische wetenschap". Ik heb er behoefte
aan om de regering met een concrete vraag te confronteren. Ik verwoord hier
de vraag van degene die in dat artikel wordt ondervraagd, Pauline Versteeg,
zelf gehandicapt. Ik heb er behoefte aan om haar woorden aan de minister van
Volksgezondheid voor te leggen. Twee jaar geleden was mevrouw Borst, de huidige
minister van Volksgezondheid, vice-voorzitter van een congres tijdens welke
de International Association of Bio-ethics werd opgericht. De Australiër
Peter Singer was medeoprichter en tevens spreker op het congres. In zijn boeken
poneerde hij de stelling dat – en nu komt het – gehandicapten,
langdurig zieken en bejaarden onpersonen zijn die geen waarde voor de maatschappij
meer hebben en derhalve gedood zouden moeten kunnen worden. Tot zover mevrouw
Versteeg.
 
 Voorzitter! Was mevrouw Borst twee jaar geleden als medeorganisator op
de hoogte van deze verwerpelijke ideeën van mijnheer Singer? Ik verwacht
hierop een duidelijk antwoord. Is de regering het met deze stelling van de
heer Singer eens? Ik dring er bij de minister van Justitie op aan, deze kernvraag
over te brengen aan haar overige collega's en ik verzoek de regering, de Kamer
een eenduidig standpunt als antwoord te doen toekomen.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Voorzitter! Met het vraagstuk van de euthanasie moet zorgvuldig en behoedzaam
worden omgegaan. Daarom beoordeelt de VVD-fractie het positief dat de regering
in een brief aan de Kamer heeft uiteengezet welke gevolgen voor het vervolgingsbeleid
worden verbonden aan het arrest van de Hoge Raad in de zaak-Chabot. Met deze
brief legt de regering verantwoording af en is parlementaire controle op aanpassingen
in het vervolgingsbeleid, waarvoor de minister van Justitie een primaire verantwoordelijkheid
draagt, mogelijk. De noodzaak van een parlementaire controle op de vertaling
van de jurisprudentie in het vervolgingsbeleid is – ook in individuele
gevallen – sterker geworden nadat op voorstel van het vorige kabinet,
en gesteund door CDA en PvdA, niet is gekozen voor een volwaardige wettelijke
regeling van het euthanasievraagstuk, waarbij de normstelling zo goed mogelijk
in de wet wordt vastgelegd, maar voor een meer procedurele toetsingsregeling
waarin normstelling wordt overgelaten aan de rechtspraak.
 
 Om een tweetal redenen blijft voor de verdere toekomst onze voorkeur uitgaan
naar een wettelijke regeling. In de eerste plaats omdat bij vraagstukken van
leven en dood het tot de taak van de formele wetgever behoort om de normen
te formuleren en de grenzen te stellen. In een parlementaire democratie is
het geen goede zaak dat de wetgever normstelling in feite delegeert aan de
rechter. In de tweede plaats kunnen oplossingen via de rechtspraak sterk casuïstisch
gekleurd zijn en bezitten zij niet de duurzaamheid, het gezag en de volledigheid,
die eigen behoren te zijn aan een wettelijke regeling. Na evaluatie van de
huidige meldingsregeling zal de VVD-fractie, natuurlijk met inachtneming van
de afspraak in het regeerakkoord, zo nodig terugkomen op deze voorkeur voor
een betere wettelijke regeling.
 
 Nu een kamermeerderheid voor een andere weg heeft gekozen – namelijk
die van een meldingsplicht en een individuele toetsing – zijn het vervolgingsbeleid
en de jurisprudentie steeds belangrijker geworden. Het vervolgingsbeleid is
gebaseerd op de wet en de uitleg die daaraan in de jurisprudentie is gegeven,
zo schrijft de minister van Justitie ons. Maar is deze formulering wel volledig?
Het is toch geen automatisme en het mag dat ook niet worden dat de minister
van Justitie arresten en rechtsoverwegingen van de Hoge Raad letterlijk en
direct vertaalt in aanpassingen in het vervolgingsbeleid? De minister van
Justitie heeft toch een eigen zelfstandige verantwoordelijkheid om nieuwe
rechtsoverwegingen te toetsen op politieke en maatschappelijke aanvaardbaarheid.
En de Tweede Kamer moet toch de mogelijkheid hebben om corrigerend op te treden
als naar haar oordeel de ontwikkeling van de normstelling via de rechtspraak
de verkeerde kant uitgaat? Graag een reactie hierop van de minister.
 
 Ter zake van de gevolgen van het arrest van de Hoge Raad voor het vervolgingsbeleid
meent de VVD-fractie dat de conclusies van de minister zowel een procedurele
als een inhoudelijke toets behoeven. Over de procedurele toets kan ik kort
èn positief zijn: het arrest van de Hoge Raad en de conclusies van
de procureurs-generaal en de minister wekken een indruk van zorgvuldigheid
en behoedzaamheid, al zit er tussen sommige formuleringen, wel eens wat spanning.
Dat laat onverlet dat een inhoudelijke beoordeling van het arrest en de rechtsoverweging
van de Hoge Raad alsmede van de conclusies van de vergadering van procureurs-generaal
en de minister noodzakelijk zijn. Bij die inhoudelijke toetsing ligt een aantal
spanningsvelden. Ik noem een viertal.
 
 1. Moet er al dan niet sprake zijn van een stervensfase?
 
 2. Wat zijn de verschillen tussen somatisch lijden en psychisch lijden?
 
 3. Wordt er voldoende onderscheid gemaakt tussen levensbeëindiging
op verzoek en levensbeëindiging zonder verzoek?
 
 4. Wat is de perceptie van het arrest en de rechtsoverwegingen van de
Hoge Raad?
 
 Om met het laatste te beginnen, het is heel belangrijk om je te realiseren
dat het arrest van de Hoge Raad niet tot automatische conclusies leidt inzake
de betekenis van criteria als stervensfase en psychisch lijden. Integendeel,
in het arrest van de Hoge Raad worden de verschillende rechtsoverwegingen
in hun samenhang belicht en dienen bovendien de afzonderlijke rechtsoverwegingen
zeer nauwkeurig gelezen te worden. De VVD-fractie leest de rechtsoverwegingen
van de Hoge Raad zo, dat niet op voorhand vastligt dat er bij straffeloze
euthanasie altijd sprake moet zijn van een stervensfase en uitzichtloos en
ondraaglijk lijden met een somatische oorzaak. Op grond van deze overweging
en kijkend naar de diverse spanningsvelden kom ik tot de volgende opmerkingen
en vragen. 
 
 In het verleden heeft de VVD-fractie zich al eens op het standpunt gesteld
dat de stervensfase zowel in medisch opzicht als in ethisch opzicht niet per
definitie en op voorhand een noodzakelijke voorwaarde moet zijn. Zowel de
onmogelijkheid om de stervensfase goed te definiëren alsmede de overweging
dat er ook buiten de stervensfase sprake kan zijn van zeer uitzichtloos en
zeer ondraaglijk lijden, liggen daaraan ten grondslag.
 
 Problematischer acht mijn fractie de discussie over het criterium van
het psychisch lijden. De Hoge Raad noemt enkele rechtsoverwegingen ten gunste
van het niet op voorhand uitsluiten van psychisch lijden als reden voor straffeloze
euthanasie, die als zodanig heel betekenisvol zijn en waarvoor je ook begrip
kunt opbrengen. Onze fractie meent echter dat er toch verschillen zijn tussen
somatisch lijden en psychisch lijden. Bij psychisch lijden doet zich in veel
sterkere mate de vraag voor of er wel sprake kan zijn van een autonome wilsbepaling
en is het gezien de stand van de wetenschap ook veel moeilijker om het behandelingsperspectief
juist en nauwkeurig te wegen. Daar staat tegenover dat de rechtsoverwegingen
van de Hoge Raad toch ook wel indruk maken. Blijkens een interview in NRC
Handelsblad van 29 oktober jl. heeft kennelijk ook de minister zichzelf de
vraag gesteld of rondom het begrip "psychisch lijden" de noodtoestand niet
teveel wordt opgerekt. Graag nodig ik haar uit om dit spanningsveld, dat ook
in onze fractie leeft en is gesignaleerd, nader in te gaan. In ieder geval
bepleit ik met klem dat bij de afgesproken evaluatie van de meldingsregeling
over twee jaar uitzonderlijk grote aandacht zal worden besteed aan dit aspect
van het psychisch lijden.
 
 Ik kom ten slotte op het vraagstuk van de opzettelijke levensbeëindiging
zonder dat daar een verzoek van de patiënt aan ten grondslag ligt. Dit
vraagstuk staat als zodanig los van het arrest van de Hoge Raad in de zaak-Chabot,
maar in de schriftelijke vragenronde komt het wel aan de orde op een wijze
die bij ons enkele vragen en ook enkele punten van kritiek oproept. Ik wil
met name in herinnering brengen dat zijdens de VVD-fractie, maar bijvoorbeeld
ook zijdens de fracties van D66 en GroenLinks, altijd is betoogd dat er in
ethisch en juridisch opzicht wezenlijke verschillen zijn tussen levensbeëindiging
op uitdrukkelijk en weloverwogen verzoek van de patiënt enerzijds en
opzettelijke levensbeëindiging zonder verzoek of zonder een levenstestament
anderzijds. Die notie tref ik in de opstelling van de bewindslieden in de
antwoorden op de vragen niet expliciet aan. Sterker nog, de bewindslieden
stellen dat de gevallen van levensbeëindigend handelen zonder verzoek
van de patiënt slechts in beginsel aan de rechter zullen worden voorgelegd,
terwijl de VVD-fractie eerder heeft bepleit dat deze gevallen steeds aan de
rechter worden voorgelegd. Dat is toch meer dan een verschil in woordkeus.
 
 Voorts stelt de minister dat zij deze gevallen, met name met het oog op
de rechtsontwikkeling en de jurisprudentie, aan de rechter wil voorleggen.
Kennelijk doet zij dit niet zozeer vanuit de noodzaak van de handhaving van
de strafrechtelijke norm. In situaties waarin er geen sprake is van uitdrukkelijk
verzoek van de patiënt of van een levenstestament, vinden wij dat niet
de goede weg. In vraagstukken van leven en dood dienen met name regering en
parlement zich op de normstellingen te bezinnen. Daarom was gelukkig door
het vorige kabinet ook toegezegd dat het nader zou rapporteren over de discussienota's
van de KNMG ter zake, dat er nadere studie en nader overleg zouden volgen,
bijvoorbeeld met de kinderartsen, kortom, dat de regering hier zelf beleid
zou formuleren, zodat de problematiek ten principale, inhoudelijk en bezien
vanuit normstellingen in de Kamer zou kunnen worden besproken, op weloverwogen
wijze, zoals dat in de afgelopen 22 jaar ook met het euthanasievraagstuk is
gebeurd. Want ondanks alle meningsverschillen over euthanasie en ondanks het
feit dat het moeilijk was om compromissen te vinden, kan in elk geval worden
vastgesteld dat de Kamer als medewetgever, samen met de regering, op buitengewoon
zorgvuldige en gewetensvolle wijze met deze problematiek is omgegaan. Ik vind
dat dit, ter zake van opzettelijke levensbeëindiging zonder verzoek van
de patiënt, op een parallelle manier, met grote behoedzaamheid en zorgvuldigheid
moet gebeuren. Dit moet immers niet aan de rechter worden overgelaten.
 
 Ik nodig de bewindslieden dan ook uit, de toezeggingen van het vorige
kabinet gestand te doen en ons op enig moment te informeren over de opvattingen
van de regering. In de tussentijd, dus zolang wij het principiële en
inhoudelijke debat over normen, zorgvuldigheidsvereisten en aanvaardbaarheid
van het ingrijpen niet hebben gehad, zullen gevallen van opzettelijke levensbeëindiging
zonder verzoek, met het oog op de handhaving van de wettelijke norm, naar
onze mening steeds aan de rechter moeten worden voorgelegd, al beseffen wij
dat zich hierbij menselijke dilemma's kunnen voordoen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! De heer Dees nodigt de regering uit om de belofte
van het vorige kabinet gestand te doen. Acht hij het dan ook raadzaam dat
het kabinet dat doet, pas nadat de KNMG en de commissie aanvaardbaarheid levensbeëindigend
handelen klaar zijn met de deelrapportages, om dit daarna tot één
produkt ineen te vlechten? Of wil hij liever dat de regering daarop vooruitlopend
de toezeggingen gestand doet?
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ik vind een zorgvuldige voorbereiding heel belangrijk. Het zou dan ook
mijn voorkeur hebben om na de afronding van het proces bij de KNMG hierover
verder te spreken in de Kamer. Het kan echter niet te lang duren. In mijn
verhaal heb ik immers een verband gelegd: wij moeten nu de nadruk leggen op
vervolging bij handhaving van de norm zoals die in de wet is gesteld –
dat is moord en doodslag – maar dit moet niet worden opgerekt voordat
regering en parlement daarover een zeer zorgvuldige en inhoudelijke discussie
hebben gehad die enige richting geeft. Dat is de kern van mijn verhaal.
 
 Ik zou graag zien dat de regering ons, in overleg met de KNMG, een procedurevoorstel
doet over de manier waarop wij met dit vraagstuk kunnen omgaan. Ik vind de
zorgvuldigheid belangrijker dan de snelheid, maar wanneer het allemaal langzaam
gebeurt, houdt dat in onze visie wel in dat de strafrechtelijke norm in de
tussenperiode streng wordt gehandhaafd. En daar ligt natuurlijk
een bepaald spanningsveld.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! De uitspraak van de Hoge Raad van 21 juni vorig
jaar in de zaak-Chabot heeft een storm van reacties losgemaakt en daar is
naar de mening van de SP-fractie ook alle reden voor.
 
 Euthanasie en hulp bij zelfdoding in de zin van het willen beëindigen
van het bittere einde, is door velen in onze samenleving aanvaard, naar de
mening van de SP-fractie terecht. Tot voor kort was het antwoord op de vraag
of een arts zich op noodtoestand kon beroepen, afhankelijk van de ondraaglijkheid
en uitzichtloosheid van het lichamelijke lijden van een patiënt in de
stervensfase. In de bedoelde uitspraak heeft de Hoge Raad het beroep op noodtoestand
verruimd en dit ook mogelijk geacht indien de patiënt niet in een stervensfase
verkeert en het lijden van de patiënt niet voortkomt uit een lichamelijke,
maar uit een psychische oorzaak.
 
 Degenen die instemmen met deze uitspraak, spreken van een logische, noodzakelijke
stap in de verdere ontwikkeling van de visie op euthanasie en hulp bij zelfdoding.
Vanuit een min of meer liberale denktrant zien zij hierin een erkenning van
het recht op zelfbeschikking van de mens, een recht dat zo ver zou moeten
gaan dat de mens zelf bepaalt of en wanneer hij dood wil, en dat een arts
dit recht eigenlijk zou moeten respecteren. De SP-fractie behoort niet tot
deze groep, integendeel. Wij maken ons ernstige zorgen over de verruiming
van de hulp bij zelfdoding en euthanasie en scharen ons dus bij de groep die
kritiek heeft op de uitspraak van de rechter. Natuurlijk, de rechter formuleert
een aantal strikte voorwaarden waaraan een beroep op noodtoestand moet worden
getoetst ingeval van psychisch lijden. Zo vindt de Hoge Raad dat een dergelijk
beroep met uitzonderlijk grote terughoudendheid moet worden beoordeeld. Naar
de mening van de SP-fractie is de Hoge Raad toch echt te ver gegaan.
 
 Mensen die, zonder dat zij in een stervensfase verkeren, dood willen omdat
zij te maken hebben met een psychisch lijden dat zij ondraaglijk vinden, hebben
veelal te maken met depressies. Welnu, depressies kunnen met medicijnen en
deskundige psychiatrische hulp worden behandeld en verdwijnen in heel wat
gevallen, al is dat soms na verloop van jaren. Kenmerkend voor een depressie
is een verstoring van het perspectief op het normale leven. De onmogelijkheid
zich voor te stellen dat men ooit weer niet depressief zou kunnen zijn, is
overweldigend, aldus psychiater Koerselman. Daarom is het juist in gevallen
waarin depressies een rol spelen van het grootste belang dat de arts-psychiater
zich niet te zeer identificeert met de patiënt, maar een onafhankelijke
afweging maakt en zich inzet voor een adequate behandeling.
 
 Wordt in navolging van de rechter de redenering gevolgd dat voortaan de
oorzaak van het lijden van een patiënt er niet meer toe doet, dan komt
de arts die geconfronteerd wordt met een stervenswens van zijn patiënt
voor grote problemen te staan. Indien hij geneigd is het recht op zelfbeschikking
te respecteren, zal hij al gauw een ondraaglijk en uitzichtloos lijden aannemen.
Indien de wensen van het individu vooropstaan en indien kritische vragen aan
de patiënt worden tegemoet getreden met morele verontwaardiging in de
trant van: "hoe durft een arts de oprechte gevoelens van een patiënt
in twijfel te trekken", dan valt ook hier het ergste te vrezen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Niet voor niets wordt door veel tegenstanders
van de uitspraak gezegd dat wij ons met deze uitspraak op een hellend vlak
bevinden. Alleen nog de arts en de patiënt beslissen over de toelaatbaarheid
van euthanasie of hulp bij zelfdoding. De uitzichtloosheid en ondraaglijkheid
van het lijden worden beoordeeld door de arts. Zoals de rechter het nu heeft
geformuleerd, verliest het recht zijn kritische functie ten opzichte van degene
die de medische macht heeft over leven en dood te beschikken, aldus Schalke.
Een verzoek tot hulp bij zelfdoding of euthanasie zou volgens nogal wat auteurs
en andere gezaghebbende personen die zich in de publieke discussie hebben
gemengd veeleer geplaatst moeten worden tegen de maatschappelijke achtergrond
van waaruit het verzoek wordt gedaan. Welke is die context en zijn er nog
mogelijkheden om door verbetering van die maatschappelijke omstandigheden
het doodsverlangen te beïnvloeden? Zijn die mogelijkheden daadwerkelijk
voldoende benut? De beantwoording van deze vragen is geen puur medische zaak.
De rechter schenkt daaraan in zijn uitspraak naar onze mening geen of te weinig
aandacht. De SP-fractie is van mening dat wij de verkeerde weg dreigen op
te gaan. Het lijkt erop dat de arts de volledige vrijheid krijgt. Het gevaar
van "mercy killing" wordt steeds groter en de volgende stap zou de pil van
Drion kunnen zijn, een stap die de SP-fractie veel te ver gaat.
 
 Maar er is meer. Naarmate euthanasie normaler en gewoner wordt en alle
taboes verdwijnen, dreigt een autonoom proces te ontstaan waarin euthanasie
een altijd aanwezige en reële optie is geworden. Wanneer wij eenmaal
zover zijn, dreigt een situatie waarin een patiënt zijn bereidheid om
de strijd voor het leven nog te willen voeren, moet rechtvaardigen tegenover
bijvoorbeeld zijn familie, de artsen en verzorgenden. Het afdalen langs de
lijnen van het hellend vlak zou dan wel eens heel subtiel tot stand kunnen
komen, met alle gevaren vandien. De SP-fractie vindt dat, in plaats van de
mogelijkheden tot euthanasie en hulp bij zelfdoding te verruimen, veel meer
de nadruk moet komen te liggen op een adequate behandeling van patiënten.
Ik denk aan een betere gezondheidszorg in het algemeen en een diepgaande bezinning
op de vraag hoe wij met elkaar en in het bijzonder met ouderen en patiënten
omgaan.
 
 Al doe ik het met enige schroom, ik kan niet nalaten hier en nu te verklaren
dat ik het navrant vind aan de ene kant te moeten vaststellen dat door het
ingrijpen van de politiek de kwaliteit van het leven voor zeer velen wordt
bedreigd, en aan de andere kant te moeten accepteren dat die zelfde politiek
nu praat over een verder verruimen van de mogelijkheden om te komen tot euthanasie.
Ook al is er geen rechtstreeks politiek verband, in het leven zelf bestaat
dat verband wel degelijk.
 
 Voorzitter! Het debat van vandaag gaat in wezen over het vervolgingsbeleid
na het arrest van de Hoge Raad in de zaak-Chabot. De minister geeft in haar
beantwoording van vragen duidelijk aan dat naar haar oordeel slechts bij
hoge uitzondering een beroep op noodtoestand bij psychisch
lijden mogelijk is. Ik vraag haar welke garantie zij de Kamer kan bieden dat
dit inderdaad het geval zal zijn, nu de rechter zich in feite verschuilt achter
de psychiater en op die manier de uitzondering een algemeen principe dreigt
te worden.
 
 Vervolgens vraag ik de minister of zij, ondanks haar antwoord op vraag
50, kan bevestigen dat er bij enkele van de inmiddels geseponeerde gevallen
niet alleen geen sprake is geweest van een stervensfase maar zelfs niet van
een enigszins objectiveerbaar ondraaglijk en uitzichtloos lijden.
 
 En dan de wilsonbekwamen, zoals dat dan heet. Voorzitter! Uit de woorden
van de minister van Justitie maak ik op dat ook in deze kwestie het kabinet
geen taak voor de politiek ziet, althans nu niet. In eerste instantie wil
men deze kwestie aan de rechter voorleggen. Kan de minister uitleggen waarom
zij voor deze lijn heeft gekozen?
 
 Voorzitter! Ik was buitengewoon aangenaam verrast toen ik bij lezing van
het interview met de minister van Justitie in NRC Handelsblad van 29 oktober
1994 kon vaststellen dat deze minister de nuances zocht. Met name haar uitspraken
ten aanzien van het Chabot-arrest waren opvallend. Ik geef een citaat, ook
omdat hiernaar al vaak is verwezen: "Ik heb dan ook moeite met het Chabot-arrest
van de Hoge Raad die de grenzen wat dat betreft oprekt. Het begrip noodtoestand
waarin de arts moet verkeren, werd daar wel èrg opgerekt. Ethisch gezien
heb ik moeite met de conclusie die daaruit getrokken kan worden, dat euthanasie
bij psychisch lijden geoorloofd is." Ik vraag de minister hoe deze eigen morele
afweging valt te rijmen met het kabinetsstandpunt dat naadloos aansluit bij
de opvattingen van de Hoge Raad.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik constateer dat er door de collega's al veel
is gezegd over deze gevoelige kwestie. Ik zal hierover slechts een beperkt
aantal opmerkingen maken.
 
 Zoals collega Dees heeft gezegd, houdt dit onderwerp de gelederen al jaren
bezig. Daarbij zijn veel argumenten gewisseld tussen de mensen die zich zeer
open opstellen tegenover het euthanasiebeleid en de wetgeving op dat terrein,
en de mensen die zich wat dit betreft terughoudend of absoluut terughoudend
opstellen. Die tegenstelling en de verscheidenheid aan argumenten en posities
zijn ook in deze Kamer bij herhaling te constateren geweest. Uiteindelijk
heeft de politiek, zoals ook in de samenleving is gebeurd, gekozen voor een
compromis in de sfeer van de wetgeving. Dat kon ook niet anders omdat de posities
zo verschillend werden gemarkeerd. Ook voor mijn fractie is dat compromis
aanvaardbaar.
 
 Daarmee is er bewust ruimte gegeven aan het ontwikkelen van jurisprudentie.
De rechter heeft de ruimte gekregen om, bij gebrek aan wetgeving, als het
ware de normen aan te geven. Dat is een gevolg van de keuze die wij hier hebben
gemaakt. In die zin kunnen wij hier worden verrast als de rechter met een
bepaalde uitspraak komt. Dat is met betrekking tot mijn fractie zeker het
geval waar het om het Chabot-arrest gaat. Ik heb begrepen dat hierdoor nog
meer mensen, onder wie de minister van Justitie, zijn verrast. Die verrassing
was er zowel voor degenen die liberaal tegenover euthanasie staan als voor
degenen die wat dit betreft een behoudend standpunt innemen. Nogmaals, dit
is het resultaat van de wetgeving die wij hier met z'n allen hebben vastgesteld.
 
 In alle eerlijkheid vraag ik mij af of een inhoudelijke discussie over
deze wetgeving, gevoerd door de Kamer in nieuwe samenstelling, wel tot andere
conclusies zou kunnen leiden. Gelet op de informatie die ik heb over de standpunten
van de verschillende fracties, neem ik aan dat de posities in het afgelopen
jaar niet zijn veranderd.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 In het regeerakkoord is de volgende afspraak gemaakt. Wij aanvaarden deze
systematiek tot de ommekomst van de evaluatie; dan moeten wij ons opnieuw
beraden.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dat was ook mijn volgende zin. Als er een kans bestaat op een inhoudelijke
gedachtenwisseling over dit onderwerp biedt de evaluatie die.
 
 De heer Schutte heeft gelijk als hij zegt dat de evaluatie gaat over zowel
de praktijk van de wet als de meldingsprocedure. In dit verband is het goed
om de minister te vragen of dit volgens haar ook de vertaling van het regeerakkoord
is. Kan zij bovendien aangeven wanneer deze evaluatie aan de Kamer aangeboden
kan worden, opdat wij verder kunnen gaan met deze discussie?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Aiking-van Wageningen (AOV):
 
 Voorzitter! U zult begrijpen dat wij als AOV juist dit onderwerp van bijzonder
groot belang achten. Er is vanavond veel gezegd wat wij kunnen onderschrijven.
Desondanks hebben wij er behoefte aan om eerst in het algemeen iets te zeggen
over het gedachtengoed in onze fractie en de achterban over euthanasie. Daarna
willen wij ingaan op de juridische consequenties van de brief van de minister.
 
 De bijdrage van onze fractie aan het debat over het vervolgingsbeleid
inzake euthanasie moet aan een aantal vereisten voldoen. De standpuntbepaling
inzake dit vervolgingsbeleid moet zeer zorgvuldig zijn. Die moet ook getuigen
van een zekere mate van wijsheid.
 
 Alvorens concreet in te gaan op de brief van de minister wil ik de opvatting
van het AOV over euthanasie in het algemeen verwoorden. Per slot van rekening
zijn wij een "jonge" partij die voor de eerste maal deelneemt aan een dergelijk
debat.
 
 Allereerst de algemene standpuntbepaling van het AOV. Wij gaan uit van
het diepste respect voor anderen die om hun moverende redenen een ander standpunt
innemen, hetzij op ethische, hetzij op religieuze gronden. De vraagstukken
van ethiek en moraal liggen gevoelig in het politieke debat. Maar toch blijft
het een taak van de volksvertegenwoordiging om standpunten te toetsen aan
de democratische verworvenheid dat niet één enkele visie overheerst
of mag overheersen. In zaken waarbij moraal en ethiek aan de orde zijn, moet
gestreefd worden naar een werkbare consensus waarbij de waardevolle bijdragen
van iedere stroming, ook de minderheidsstromingen, tot hun recht komen.
 
 Hebben wij ouderen een anders ingekleurd standpunt inzake het vraagstuk
van euthanasie of hulp bij zelfdoding dan andere leeftijdsgroepen? Uit verkiezingsonderzoeken
in dezen blijkt dat de meeste Nederlanders een positief genuanceerde opvatting
hebben over euthanasie in het algemeen. Bij het nationaal kiezersonderzoek
van 1994 van het Centraal bureau voor de statistiek is aan de kiezers een
vraag over euthanasie voorgelegd. Men kon zijn mening aangeven op een waardeschaal
van 1 tot 7, waarbij 1 een absoluut verbod uitdrukte en 7 de opvatting dat
altijd aan het verzoek van de patiënt voldaan zou moeten worden. Aldus
kon het standpunt van de kiezers van de belangrijkste politieke stromingen
in ons land op deze schaal aangegeven worden.
 
 Het was opvallend dat het standpunt van de kiezers op de ouderenpartijen
uitgedrukt werd in 5.8, gelijk aan D66, dat eveneens uitkwam op 5.8. Dat was
iets lager dan de VVD met 6.0. De AOV-kiezer lijkt daarmee in paars gezelschap
te verkeren, want de PvdA kwam uit op 5.7. Dit in tegenstelling tot het CDA,
dat zich positioneerde op 4.3. Op het vlak van euthanasie blijkt de AOV-kiezer
verre verwijderd van de opvatting van de kiezers van de kleine christelijke
partijen die in de richting van een verbod opteren, die stonden op 1.9. Maar
of de AOV-kiezer dezelfde motieven heeft als de paarse kiezers, zou ik niet
durven zeggen.
 
 Er is natuurlijk een grote mate van overeenkomst met betrekking tot het
primaat van het zelfbeschikkingsrecht van het individu dat in het gezondheidsrecht
centraal staat. Er zullen zeker meer overeenkomsten bestaan, maar toch. Ouderen
hebben in situaties van leven en dood toch nog een wat andere benadering.
Levenservaring en levenswijsheid zijn daar zeker debet aan. Niet alleen het
zelfbeschikkingsrecht is aan de orde. Het verwerken en bespiegelen van de
ervaringen met lijden van dierbare familieleden en kennissen spelen daarbij
een grote rol. De confrontatie met de dood in haar diverse verschijningsvormen
komt in hun omgeving vaker voor dan bij jongeren. Het lijden maakt meer en
meer onderdeel uit van de ervaringswereld. Men denkt erover na en men praat
erover. Men wikt en weegt en probeert een voorkeur uit te spreken. Men denkt
na over de dood, over de stervensfase. Men spreekt voorkeuren uit voor een
waardig sterven tegen de ontluistering van het leven. Ondraaglijk lijden in
eenzaamheid wordt als laatste levenservaring afgewezen. Een verzoek tot levensbeëindiging
wordt dan ook als moreel aanvaardbaar en ethisch verantwoord gezien. Men wil
dit echter wel graag gebonden zien aan een aantal regels, een wettelijk kader,
zo men wil. Ouderen zijn, zoals ook blijkt uit het kiezersonderzoek, wat bedachtzamer
dan andere leeftijdsgroepen.
 
 Voorzitter! Bedachtzaamheid leidt bij regelgeving altijd tot een zekere
twijfel. Zorgvuldigheid en wijsheid zijn hierbij van het grootste belang.
Het arrest van de zaak-Chabot en de consequenties hiervan op de Nederlandse
euthanasiepraktijk vragen om enige bezinning. In beginsel staat het AOV positief
tegenover het arrest. Evenwel, een positieve kant kent ook zijn schaduwzijde.
In onze samenleving lijkt soms de moraal wel eens zoek. De samenleving is
jachtig. Flexibiliteit, jeugdig elan, efficiency en individualisering zijn
sleutelbegrippen. Er is sprake van een onthechting van oude, vaak zeer waardevolle
waarden, zoals gemeenschapszin en solidariteit. Het niet-produktieve, de niet-actieve
wordt in onze samenleving minder gewaardeerd. In deze op ego en prestatie
gerichte samenleving raken mededogen en zorgzaamheid op een zijspoor, uit
de mode om het cynisch te zeggen.
 
 Dat deze trend ook de gezondheidszorg beroert, is niet alleen zorgelijk,
maar in vraagstukken van levensbeëindiging zelfs problematisch. De toepassing
van euthanasie is een onherroepelijke daad. Juist die onherroepelijkheid vraagt
om een extra zorgvuldige afweging, ook bij patiënten met psychisch lijden.
Het arrest in de zaak-Chabot drukt ons met de neus op deze realiteit.
 
 In dit kader kan niet genoeg benadrukt worden dat een second opinion meer
dan nodig is. Op dit punt vertoont de huidige meldingsprocedure een spanningsveld
met het arrest-Chabot. De Hoge Raad eist van de behandelend psychiater onderzoek
van één onafhankelijke collega. In de meldingsprocedure is er
sprake van twee onafhankelijke deskundigen, onder wie één psychiater.
Het AOV houdt vast aan het raadplegen van twee deskundigen, onder wie één
psychiater, maar realiseert zich tegelijkertijd het spanningsveld met de jongste
jurisprudentie. Hoe denkt de minister dit probleem te ondervangen?
 
 Overigens vraag ik de minister ook opheldering over haar brief. Op pagina
5 schrijft de minister in het kader van het vervolgingsbeleid dat er bij levensbeëindiging
van somatische patiënten sprake moet zijn van zorgvuldig medisch handelen.
Zij stelt dat dit betrekking heeft op de consultatie van een tweede onafhankelijke
arts, die zelf de patiënt moet zien. Verdraagt deze stelling zich wel
met de gangbare jurisprudentie? Bij mijn weten is deze voorwaarde
nergens strikt beschreven. Bij terminale patiënten worden de dossiers
meestal voldoende geacht. De heer Van Boxtel wees al op deze punten.
 
 Ik heb in mijn betoog kritische geluiden laten horen over de ontwikkeling
van het normen- en waardenpatroon in onze samenleving. Of het cultuurpessimisme
is, durf ik niet te beoordelen. Noem het anders cultuurkritiek.
 
 Het AOV betreurt het gebrek aan een specifiek wetgevingskader voor euthanasie.
Het feit dat inzake euthanasie steeds maar weer via vervolging en daarop volgende
jurisprudentie beleidsbijstellingen plaatsvinden, achten wij in wezen een
hoogst ongewenste vorm van besturen. Inderdaad, ethici en juristen hebben
inzake de verruimingspraktijk via het arrest-Chabot gewezen op het gevaar
van een hellend vlak. Zij wijzen hierbij op de maakbaarheid van de samenleving.
Is dat het ultieme eindpunt van de verzorgingsstaat, die elders op het gebied
van sociale zekerheid en solidariteit herzien wordt? De maakbaarheid van de
dood en de medicalisering van het zelfgekozen moment van levensbeëindiging
bij somatisch en niet-somatisch lijden stelt de samenleving voor een grote
krachtsinspanning. Het AOV hoopt niet dat het invoelingsvermogen van artsen
verloren gaat en plaats maakt voor medelijden met mensen die verzoeken om
levensbeëindiging omdat het perspectief op een kwalitatief te voltooien
leven niet meer door de samenleving wordt geboden.
 
 De fractie van het AOV wil het steeds maar voortslepende debat afgerond
zien. Er moet een beter wettelijk kader inzake euthanasie komen. Ik wijs erop
dat mijn fractie er voorstander van is, de evaluatie zo spoedig mogelijk te
laten plaatsvinden, en niet over twee jaar. Kan de Kamer binnen een jaar de
evaluatie tegemoetzien? Mijn fractie hecht zeer aan spoed. Het is een verantwoordelijkheid
van de volksvertegenwoordiging om ook in moeilijke kwesties knopen door te
hakken in plaats van deze aan de rechter over te laten. Op basis van de evaluatie
kan bezien worden welke nadere regelgeving noodzakelijk is en of specifieke
wetgeving noodzakelijk is. Het is aan de politiek en dus niet in de eerste
plaats aan de rechter om nog in deze regeerperiode duidelijkheid te verschaffen.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Mevrouw Aiking toonde zich nogal kritisch over de weg, waarop de norm
via jurisprudentie verder wordt ingevuld. Zij verwachtte meer van een wettelijk
kader. Dat sluit aan op mijn verhaal. Ik hoor haar pleiten voor het naar voren
halen van de evaluatie. Wat is haar oordeel over de aanpassing van het vervolgingsbeleid,
gezien tegen het licht van de twee genoemde punten? Als zij pleit voor een
eerdere evaluatie, ligt het dan ook niet voor de hand om een pas op de plaats
te maken bij de aanpassing van het vervolgingsbeleid aan deze uitspraak?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Aiking-van Wageningen (AOV):
 
 Het bestaande vervolgingsbeleid zou in ieder geval voor het komende jaar
afdoende moeten zijn. Het Chabot-arrest heeft natuurlijk betrekking op een
zeer uitzonderlijk geval. Het lijkt mij zinvoller om bij de evaluatie pas
na één jaar te opnieuw te overwegen of de regeling hierop moet
worden aangepast.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Voorzitter! Mijn fractie heeft bezwaar gemaakt tegen de aanpassing van
het vervolgingsbeleid, zoals in de brief uiteen is gezet. De AOV-fractie accepteert
dat nog wel. Of vindt zij, dat dit eigenlijk niet zou moeten, gelet op de
voorkeuren die mevrouw Aiking uitsprak?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Aiking-van Wageningen (AOV):
 
 Omdat het een betrekkelijk korte periode betreft, moet dat naar mijn mening
mogelijk worden, gezien de praktijk van het vervolgingsbeleid. Dat is mede
de reden waarom wij aandringen op een kortere evaluatieperiode.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Na het fraaie betoog van mevrouw Aiking wil ik haar toch nog een vraag
stellen. Zij wil graag wetgeving. Mag ik dat verstaan als wetgeving, waarin
ook de artikelen 293 en 294 van het Wetboek van Strafrecht worden herzien?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Aiking-van Wageningen (AOV):
 
 Ik denk het wel. Het blijkt namelijk, dat het vervolgingsbeleid het op
basis van de strafwetgeving op den duur niet meer bruikbaar zal zijn, gezien
ook de praktijk. Het leven is sterker dan de leer.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 19.05 uur tot 20.35 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Mijnheer de voorzitter! De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
en ik zijn blij dat wij vandaag met de Kamer kunnen spreken over het vervolgingsbeleid
bij euthanasie. Wij vinden dat daartoe ook aanleiding is, gezien de ontwikkelingen
sinds 1 juni van het vorige jaar, de dag waarop de meldingsprocedure euthanasie
in werking trad. Sinds die datum zijn er twee belangrijke gebeurtenissen geweest
die nader de aandacht verdienen. In de eerste plaats is er natuurlijk het
arrest van de Hoge Raad van 21 juni 1994 in de zogenaamde Chabot-zaak. In
de tweede plaats – van een iets andere orde – is er het regeerakkoord
van dit kabinet, dat ik gemakshalve dateer op 22 augustus 1994, de dag waarop
het kabinet aantrad. Beide zaken zijn door verschillende sprekers ter sprake
gebracht.
 
 Voor ons is het regeerakkoord het uitgangspunt voor het beleid inclusief
het vervolgingsbeleid bij euthanasie. Daarover wil ik, in aansluiting op de
inleiding bij de beantwoording van de vele indringende vragen over onze brief
van 16 september 1994, nog het volgende zeggen. Sommige sprekers hebben in
dit kader geïnformeerd naar de ijkpunten. Ook voor dit kabinet staat
de beschermwaardigheid van het menselijk leven voorop. In dit verband wil
ik met sympathie aanhalen wat mevrouw Aiking in haar inleiding naar voren
bracht over de vraagstukken waarmee mensen naarmate zij ouder worden in toenemende
mate worden geconfronteerd. Natuurlijk moet de bespreekbaarheid van de wens
om op waardige wijze te sterven niet leiden tot een gevoel van overtolligheid
onder oudere mensen. Dat doet niets af aan de weloverwogen keuze in sommige
gevallen van waardig sterven boven het vooruitzicht van verdere ontluistering
in een als ondraaglijk ervaren situatie. In het regeerakkoord staat: "Het
kabinet is niet voornemens voorstellen in te dienen teneinde euthanasie uit
het Wetboek van Strafrecht te schrappen. De praktijk van de Wet op de lijkbezorging zal zorgvuldig worden geëvalueerd, waarbij vooral
de ervaringen met de meldingsregeling, de verhouding tussen de procedure bij
levensbeëindiging op verzoek en de procedure bij levensbeëindiging
niet op verzoek, in het vervolgingsbeleid zullen worden bezien. Deze evaluatie
zal binnen de termijn van twee jaar worden afgerond."
 
 Voorzitter! De ratio van deze passages zal iedereen duidelijk zijn. Laten
wij eerst eens bekijken of en hoe de nieuwe meldingsprocedure in de praktijk
werkt, zowel wat de kwantiteit als wat de kwaliteit aangaat. De voorgenomen
evaluatie is daarvoor uitstekend geschikt.
 
 Als in de stukken wordt gesproken over een evaluatie van de meldingsprocedure
mag men daarin allerminst een beperking lezen, zoals de heer Schutte meende.
Integendeel, de evaluatie zal zijn zoals in het regeerakkoord aangegeven.
Verschillende sprekers hebben aangegeven wat zij in detail bij de evaluatie
betrokken willen zien. Ik geef een voorbeeld: voldoet de procedure aan de
verwachtingen? Ik zeg toe dat wij al deze suggesties zullen meegeven aan degenen
die momenteel met de onderzoeksinstantie overleg voeren.
 
 Verschillende sprekers hebben gevraagd naar de stand van zaken met betrekking
tot de evaluatie. Op dit moment vinden besprekingen plaats met een onderzoeksinstantie
over de onderzoeksopzet en de mogelijke benaderingen van het onderzoek, zoals
een vragenlijst of een interview. Meer van dergelijke zaken zullen aan de
orde komen. Ook is van cruciaal belang de vraag waarom sommige artsen niet
melden. Het aantal meldingen is nog steeds stijgende. Wel moeten wij erkennen
dat waarschijnlijk een aanzienlijk deel van de artsen niet overgaat tot het
volgen van de meldingsprocedure. Afgaande op het onderzoeksresultaat van de
commissie-Remmelink is er jaarlijks sprake van ruim 2000 gevallen van euthanasie
en 400 gevallen van hulp bij zelfdoding. Daarvan werden er in 1993 1318 bekend.
Vorig jaar bedroeg het aantal meldingen 1424, een stijging met ruim 100. Over
het concrete aantal vervolgingen zal ik zo dadelijk nog iets zeggen.
 
 De verwachting bestaat dat over de opzet van het evaluatie-onderzoek en
de samenstelling van de begeleidingscommissie in de maand maart overeenstemming
zal komen tussen de onderzoeksinstantie en onze beide ministeries. Wat de
onderzoeksinstantie verder betreft, kan ik nog zeggen dat wij daarbij uiteraard
denken aan een instantie die al de nodige ervaring heeft opgedaan op dit terrein.
Zodra de zaak rond is, zullen wij de Tweede Kamer van het een en ander op
de hoogte stellen.
 
 Zoals bekend, zal het onderzoeksresultaat in de zomer van 1996 bekend
moeten zijn. Daarmee heb ik al een vraag van de heer Van Boxtel hierover beantwoord.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Voorzitter! De minister zegt: als de onderzoeksopdracht rond is, zullen
wij de Kamer op de hoogte stellen. Is het ook de bedoeling dat de concept-onderzoeksopdracht
aan de Kamer wordt voorgelegd, zoals dat bij de commissie-Remmelink is gebeurd,
zodat de Kamer misschien nog wat suggesties kan meegeven?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat kunnen wij doen, maar ik vraag mij wel af of wij dan verder moeten
wachten totdat er een debat over is geweest. Dan duurt het allemaal ontzettend
lang. Ik kan toezeggen dat wij u het concept toesturen met het verzoek om
eventuele suggesties snel schriftelijk aan ons te doen toekomen. Misschien
kunnen wij die procedure afspreken.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Precies, snelheid en toch inspraak.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ook de heer Rabbae ging in op de termijn waarop het onderzoeksresultaat
beschikbaar kan zijn. Uiteraard wordt de Kamer ook op de hoogte gesteld van
het onderzoeksresultaat en van de gevolgtrekkingen die het kabinet zal verbinden
aan de uitkomsten van het evaluatie-onderzoek. Voor ons staat wel voorop dat
de kwaliteit doorslaggevend is bij het onderzoek. Ik vind dat wij er geen
punt van moeten maken, als dat zou meebrengen dat het resultaat enkele maanden
later komt, dus vlak na de zomer van 1996.
 
 Vooralsnog is en blijft de geldende meldingsprocedure onveranderd van
kracht. Dat houdt in dat artsen die euthanasie toepassen deze procedure moeten
volgen door de vastgestelde lijst met aandachtspunten in te vullen en te overleggen
aan de gemeentelijk lijkschouwer. Deze stelt de stukken in handen van de officier
van justitie, die de melding toetst aan de wet en aan de daaraan in de rechtspraak
gegeven uitleg.
 
 Daarmee ben ik aangekomen bij de rechtspraak en in het bijzonder het arrest
in de zaak-Chabot. Daar gaat het in wezen over: het vervolgingsbeleid zoals
het is aangepast naar aanleiding van de zaak-Chabot. Dat is ook de reden waarom
ik als minister van Justitie als eerste over dit onderwerp het woord voer.
 
 Natuurlijk zijn alle sprekers ingegaan op het arrest-Chabot. Volgens de
Hoge Raad is de heer Chabot schuldig bevonden en is zijn beroep op noodtoestand
verworpen. Wat hij deed, mocht dus niet. Hier en daar wordt wel de indruk
gewekt dat het anders zou zijn. Daarom wil ik dit nog eens met nadruk zeggen.
De Hoge Raad heeft uitgesproken dat grote behoedzaamheid is geboden bij de
beoordeling van de vraag of er bij psychisch lijden sprake is van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden. De heer Marijnissen vroeg mij welke garanties er zijn
dat het hier bij uitzonderingssituaties blijft. Twee elementen uit het arrest
zijn van wezenlijke betekenis. Het is namelijk de opvatting van de Hoge Raad
dat een beroep op noodtoestand niet zonder meer – ik onderstreep dat –
is uitgesloten op de enkele grond dat het ondraaglijk en uitzichtloos lijden
van een patiënt niet een somatische oorzaak heeft en dat die patiënt
niet in een stervensfase verkeert. Dit was een reactie op de cassatiemiddelen,
die stelden dat hulp bij zelfdoding door een arts aan een patiënt als
de onderhavige, bij wie geen somatisch lijden aanwezig was en die niet in
een stervensfase verkeerde, nimmer kon worden gerechtvaardigd.
 
 Eerst zeg ik iets over het ondraaglijk en uitzichtloos lijden van een
patiënt met een niet-somatische ziekte. Dan is er geen sprake van lijden
dat aantoonbaar voortvloeit uit een somatische ziekte of aandoening. Zoals
de Hoge Raad ook stelt, kan het lijden, met name de ernst en de uitzichtloosheid
ervan, dan veel moeilijker objectief worden vastgesteld. Er is een groot verschil
tussen de uitzichtloosheid en de ondraaglijkheid van het lijden van een patiënt
die ernstig somatisch ziek is, en de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid
van het lijden van een patiënt die ernstig psychisch lijdt. In het eerste
geval weten we bijna zeker dat de ziekte al dan niet binnen afzienbare termijn
onherroepelijk tot de dood zal leiden. Bij een ernstig psychisch lijden is
er geen sprake van een ziekte die onherroepelijk tot de dood leidt. Dat is
een enorm verschil. Niet voor niets zegt de Hoge Raad dat, als het lijden
van een patiënt niet voortvloeit uit een somatische ziekte, de rechter
extra zorgvuldig moet beoordelen, of de hulp bij zelfdoding in zo'n geval
door noodtoestand gerechtvaardigd is.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wijs er nog op dat de meldingsprocedure, waarop
ik straks nog uitgebreider zal ingaan, in beginsel niet uitsluit dat hulp
bij zelfdoding plaatsvindt bij een ernstig psychisch lijdende patiënt.
Ik ben het eens met de heer Van Boxtel en anderen dat er dan wel sprake moet
zijn van hoogst uitzonderlijke omstandigheden. Dat is ook hetgeen ik voortdurend,
als daartoe aanleiding bestaat, in interviews naar voren breng.
 
 De heren Van Boxtel en Van der Burg zijn ingegaan op het begrip "stervensfase".
Wij vinden het eigenlijk een heel ongelukkig begrip. Iedereen verstaat er
iets anders onder. Bij sommige ziektes, waarbij het sterven medisch gesproken
voorzienbaar is, kan soms toch geen goede prognose worden gegeven over het
tijdstip van overlijden. Dat kan bijvoorbeeld door het grillige verloop van
de ziekte komen. Het overlijden kan bij wijze van spreken morgen zijn, maar
ook over zeven maanden. Het is, kortom, een begrip waarmee in de praktijk
moeilijk te werken is. Minister Borst zal hierop straks nog nader ingaan.
 
 Moet de vraag daarnaar in de meldingsprocedure dan ook maar niet vervallen,
hebben enkele sprekers gevraagd. Die vraag luidt overigens: Op welke termijn
verwacht u het overlijden van de patiënt, indien niet... enz. Het woord
"stervensfase" wordt daarin niet genoemd, maar het heeft wel een rol gespeeld
in de discussie die bij de meldingsprocedure heeft gespeeld. Het verschil
tussen de begrippen "terminale fase" en "stervensfase" is al aangehaald. Wij
menen dat deze vraag niet moet vervallen, en verschillende sprekers delen
deze mening. Wij zien deze vraag nog steeds als zinvol voor die gevallen,
waarin wel een goed antwoord te geven is over de termijn, waarop het overlijden
te verwachten is. Valt dit antwoord wel te geven, dan kan daarmee toch het
inzicht in het hele proces van handelen van de arts en de besluitvorming worden
vergroot. Ik zeg echter met nadruk dat dat niet wegneemt dat een arts naar
eer en geweten zichzelf niet in staat kan achten, een zinvol antwoord te geven
op de vraag naar het te verwachten tijdstip van overlijden. Hij zal daarvan
mededeling doen in antwoord op de hier bedoelde vragen en daarvoor zijn argumentatie
geven. Dat lijkt ons nodig, om wille van de nodige zorgvuldigheid. Ingaan
op een stervenswens van de patiënt is en blijft altijd een moeilijke
aangelegenheid, waarbij niet zorgvuldig genoeg kan worden gehandeld. Daarom
is een grondige motivering door de arts nodig, nogmaals, allemaal met het
oog op de uiterste zorgvuldigheid.
 
 Op die zorgvuldigheid zijn de aandachtspunten in de meldingsprocedure
ook gericht. Dat betekent niet zonder meer dat, als een arts op één
of meer punten de meldingsprocedure niet exact heeft gevolgd, er altijd een
vervolging zal worden ingesteld. Het blijft steeds gaan om een strikt individuele
beoordeling van het totaalbeeld, waarbij wel van vereiste zorgvuldigheid sprake
kan zijn, terwijl aan één van de criteria niet is voldaan. Ik
wijs daarbij bijvoorbeeld op de jurisprudentie ten aanzien van de consultatie
van een tweede arts.
 
 Volgens enkele sprekers hadden wij uit het Chabot-arrest niet de conclusie
mogen trekken, dat de arts een beroep op noodtoestand kan doen bij een niet-terminale
patiënt, die ondraaglijk en uitzichtloos lichamelijk lijdt. Wij kwamen
tot deze conclusie, omdat de Hoge Raad een beroep op noodtoestand mogelijk
acht bij een niet-terminale patiënt die ondraaglijk en uitzichtloos psychisch
lijdt. In onze brief van 16 september geven wij aan dat het onzes inziens
nog belangrijker is dat volgens de Hoge Raad de oorzaak van het lijden er
in beginsel niet toe doet voor de vraag in welke mate het lijden wordt ervaren.
Ik bestrijd dat wij door in onze brief misschien net andere bewoordingen te
kiezen dan de Hoge Raad, minder nauwkeurig zouden zijn geweest. Als de Hoge
Raad een beroep op noodtoestand mogelijk acht bij een ernstig psychisch lijdende
patiënt wiens ziekte om die reden niet onvermijdelijk tot de dood leidt,
dan is het onzes inziens duidelijk dat de Hoge Raad een beroep op noodtoestand
mogelijk acht bij een ernstig somatisch lijdende patiënt waarvan zeker
is dat diens ziekte dodelijk zal zijn. Uitgangspunt bij het vervolgingsbeleid
is dan ook de ondraaglijkheid en de uitzichtloosheid van het lijden. Voor
de uitzichtloosheid van het lijden is het medisch oordeel bepalend. Naar medisch
vakkundig oordeel moet vaststaan dat de situatie van de patiënt verergert
en in elk geval niet te verbeteren is. Aldus wordt de uitzichtloosheid geobjectiveerd.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Ik heb het begrip "onnauwkeurig" gebruikt toen ik verwees naar rechtsoverweging
5.2, waar ik een verschil constateer tussen hetgeen de Hoge Raad zegt in het
arrest en hetgeen de minister zegt in haar brief van september. De Hoge Raad
zegt dat een beroep op noodtoestand niet zonder meer is uitgesloten op een
enkele grond, terwijl de minister in haar brief zegt dat het mogelijk is.
Er zit echter het nodige tussen het "niet uitgesloten zijn" en het "mogelijk
zijn". Ik heb dat gekoppeld aan de beslissing die is genomen ten aanzien van
de elf gevallen.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Het verschil is dat de Hoge Raad in dat arrest spreekt over de psychisch
lijdende patiënt en dat wij in die brief spreken over de somatisch lijdende
patiënt die niet in de stervensfase verkeert.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 De minister zei zojuist dat de oorzaak van het lijden er bij het arrest
van de Hoge Raad uiteindelijk niet toe doet. Het moet ondraaglijk en uitzichtloos
zijn, maar waardoor het wordt veroorzaakt is niet belangrijk. Even daarvoor
zei de minister dat ernstig psychisch lijden niet hoeft te leiden tot de dood.
Bij een somatisch lijden is er een moment van onomkeerbaarheid. Waar plaatst
zij het begrip "onomkeerbaar" in dat uitzichtloos en zwaar lijden?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Wij gaan ervan uit dat als een patiënt ernstig somatisch lijdt en
het medisch oordeel is dat dat somatisch lijden niet meer is te keren en er
geen uitzicht op verbetering is, dit een criterium is. Dat wijkt af van het
 criterium bij een psychisch lijdende patiënt. Het moment
van "onomkeerbaarheid" is dus gebaseerd op een medisch oordeel. Waar dat moment
ligt, hangt af van het medisch inzicht.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Sluit de heer Van der Vlies dan uit dat bij niet somatisch, maar psychisch
lijdende mensen een situatie kan ontstaan, in bijzonder uitzonderlijke gevallen,
dat gesproken kan worden van een uitzichtloze situatie?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat sluit ik niet uit. Dat probeerde ik ook in te bouwen in mijn interruptie.
Maar voor mij lijkt het perspectief van te sterven ook belangrijk in de intensiteit
van dat lijden en het ervaren ervan. Als iets onomkeerbaar is, is dat perspectief
er en dat zal dan ook onder ogen worden gezien. Bij psychisch lijden, dat
hebben wij begrepen uit alle discussies rondom de zaken die ons nu bezighouden,
is daar zelfs in beroepsgroepen ernstige twijfel over.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat is ook de reden dat de Hoge Raad vindt dat de vereiste zorgvuldigheid
bij psychisch lijden veel groter moet zijn dan bij somatisch lijden. Dat onderschrijven
wij.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Daar ben ik het op zichzelf mee eens. Ik reageerde echter op de stelling
dat de oorzaak van het lijden er niet toe doet.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Daarom heb ik ook de Hoge Raad aangehaald. Aan het begin van het arrest
staat dat in beginsel de oorzaak van het lijden er niet toe doet. Vervolgens
wordt dit uitgewerkt naar gelang de oorzaak van het lijden. De Hoge Raad gaat
in dat verband verder in op het psychisch lijden, waaraan zorgvuldigheidsnormen
worden gesteld die verder gaan dan de normen bij somatisch lijden. In die
zin wordt er wel een onderscheid gemaakt naar de aard van het lijden. De Hoge
Raad doet dat echter niet in het genoemde arrest, omdat het daar alleen over
het psychisch lijden gaat.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Ik vind dit antwoord tamelijk onbevredigend. Ik heb hier in eerste termijn
over gesproken naar aanleiding van de a-fortiori-redenering. De minister zegt
in feite dat de Hoge Raad accepteert dat er een beroep op de noodtoestand
wordt gedaan bij psychisch lijden van een niet-terminale patiënt. Volgens
de minister omvat dit ook een zodanig lijden van een patiënt die lichamelijk
lijdt. Daar heb ik vraagtekens bij geplaatst. In de brief schrijft de minister
dat de Hoge Raad van mening is dat de oorzaak van het lijden er in beginsel
niet toe doet. Dat is volgens mij niet correct geciteerd. De rechtsoverweging
die eerder staat afgedrukt, luidt dat dit er in beginsel niet toe doet in
zoverre het gaat om de beleving van het lijden. Het gaat om de ervaring van
het lijden. De Hoge Raad legt niet de relatie met de stervensfase. De minister
doet dat wel en zij baseert zich daarbij op deze rechtsoverweging van de Hoge
Raad. De minister kan dit echter niet uit het arrest afleiden. De minister
mag uiteraard die mening hebben, maar zij kan zich daarbij niet baseren op
de genoemde rechtsoverweging van de Hoge Raad.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat ben ik niet met u eens. De Hoge Raad spreekt uit dat de aard van het
lijden voor een eventueel gerechtvaardigd beroep op de noodtoestand er in
beginsel niet doet. De raad accepteert daarmee in dit arrest het feit dat
ook het psychisch lijden een grond kan zijn voor het honoreren van het beroep
op de noodtoestand. Het lichamelijk lijden was altijd al als een grond daarvoor
geaccepteerd. U heeft in zoverre gelijk met uw opmerkingen over het verlaten
van het criterium van de stervensfase, dat de Hoge Raad wat dat betreft alleen
spreekt over de stervensfase in combinatie met psychisch lijden. Bij het somatisch
lijden van een patiënt die niet in een stervensfase verkeert, is de psychische
component wel aanwezig. Naarmate men het moment van het overlijden meer nadert,
zal het somatische element meer overheersen. Als het lijden lang duurt en
uitzichtloos is, krijgt de "ondraaglijkheid" een zeer zware en ook subjectieve
betekenis. Dat is ook een vorm van psychisch lijden. De stelling dat bij somatisch
lijden zonder dat er direct sprake is van een stervensfase een beroep op de
noodtoestand niet gehonoreerd wordt, is naar mijn idee oneigenlijk. Bij psychisch
lijden kan dat onder bepaalde omstandigheden wel. Uit het arrest moet zeker
afgeleid worden dat bij somatisch lijden de stervensfase niet het allesbepalende
criterium is voor de vervolging. Ik gebruik deze woorden met opzet, omdat
ik straks zal ingaan op het karakter van de meldingsprocedure en de aandachtspunten.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Zojuist citeerde u de Hoge Raad vollediger dan in de brief. Het gaat mij
erom dat helder wordt dat er sprake is van een interpretatie van een rechtsoverweging.
U kadert een en ander in – en terecht – in het totaal van de uitspraak.
In de brief staat dat u uw conclusie op grond van die rechtsoverweging trekt.
Dat ging mij te snel. U noemde het ook de duidelijkste aanwijzing van de Hoge
Raad. In de rechtsoverweging van de Hoge Raad wordt geen koppeling met de
stervensfase gelegd, maar alleen met de beleving van het lijden. Uw conclusie
is mij te kort door de bocht. Het gaat erom dat er een zeer zorgvuldige formulering
wordt gekozen. U doet daar nu wel een aanzet toe.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ik plaats er iets tussen; dat klopt wel.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Precies. De Hoge Raad koppelt het gestelde dat de oorzaak van het lijden
er in beginsel niet toe doet aan de beleving van het lijden. Ik vind de stap
naar het loslaten van de stervensfase te groot. Dan heb ik graag dat de tussenstappen
expliciet worden aangegeven.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Die heb ik zojuist geformuleerd en die formulering ligt vast in de Handelingen.
 
 Voorzitter! Het reële behandelingsperspectief is aan de orde gesteld.
Er is geen sprake van een reëel behandelingsperspectief wanneer het lijden
niet te verminderen of weg te nemen is. De vraag of een zodanig perspectief
bestaat, kan elke behandelend arts naar eigen professioneel inzicht bepalen
volgens geobjectiveerde medische maatstaven. Wat is een reëel behandelingsperspectief
in een somatische situatie? Daar bestaan verschillende opvattingen over. In
sommige gevallen is er geen sprake van een reëel behandelingsperspectief,
in andere gevallen wel. Daarop zal dus ook getoetst moeten worden. Daarnaast
is er het gegeven van de ondraaglijkheid van het lijden. Of een patiënt
zijn of haar lijden als ondraaglijk ervaart is een in hoge mate subjectieve
factor. Het is een constatering waar wij moeilijk omheen kunnen. Die constatering
brengt dan ook een marginale toetsing mee van de vraag of de arts kon concluderen
tot ondraaglijkheid van het lijden.
 
 Dan kom ik nu op het karakter van de meldingsprocedure. Het doel daarvan
is ten eerste dat artsen opening van zaken geven over hun levensbeëindigend
handelen en ten tweede dat artsen de vereisten van uiterste zorgvuldigheid
in acht nemen. De meldingsprocedure maakt het mogelijk dat het medisch handelen
van artsen wordt getoetst. Zonder meldingsprocedure is er geen mogelijkheid
tot toetsing.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 De minister spreekt nu weer over het medisch handelen van artsen. Ik heb
daar in eerste termijn een vrij scherpe opmerking over gemaakt, omdat ik vind
dat dit niet gezegd kan worden. Er kan bij zaken die in het Wetboek van Strafrecht
staan geen sprake zijn van medisch handelen. Hoogstens kan gezegd worden –
en ik doe dat ook altijd juridisch heel scherp – dat er sprake is van
handelen van medici in dit verband. Op een bepaald moment heeft de Hoge Raad
aangenomen dat er sprake is van verontschuldigend handelen. Er moet naar mijn
mening absoluut niet insluipen dat men spreekt van medisch handelen, want
medisch handelen staat per definitie niet in het Wetboek van Strafrecht.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat laatste betwijfel ik, maar ik kan mij voorstellen dat het beter is
te spreken van handelen van medici. Dat zal ik voortaan doen. In elk geval
is er zonder meldingsprocedure geen toetsingsmogelijkheid voor het handelen
van medici, althans wanneer dat te maken heeft met euthanasie of hulp bij
zelfdoding. De inhoud van de meldingsprocedure vormt de weerslag van hetgeen
in de rechtspraak is ontwikkeld. Het is een richtsnoer. Het woord zegt het
al: het zijn aandachtspunten. Deze aandachtspunten zijn geformuleerd als vragen.
Het ligt voor de hand om dat te doen. Door deze vragen van een reactie te
voorzien, bieden artsen inzicht in de gehele gang van zaken rondom het levensbeëindigend
handelen. Door enkele sprekers is terecht gesteld dat de meldingsprocedure
geen materiële criteria bevat. De aandachtspunten vormen wel de leidraad
voor het handelen van medici. Dit karakter betekent dat de niet inachtneming
van de aandachtspunten zonder meer tot gevolg heeft dat de arts geen beroep
op noodtoestand zou kunnen doen. Dat gaf ik al eerder aan. Maar ook het omgekeerde
geldt. Het volgen van alle aandachtspunten betekent niet zonder meer straffeloosheid.
De aandachtspunten dienen dan ook niet allereerst te worden bezien in het
licht van de zekerheid dat men door het strikt volgen van de procedure al
bij voorbaat straffeloos zou zijn. De meldingsprocedure gaat, in navolging
van de rechtspraak uit van een strikte individuele beoordeling van elk concreet
geval.
 
 Het vervolgingsbeleid is en blijft gebaseerd op de wet en de daaraan in
de rechtspraak gegeven uitleg. Nu de Hoge Raad in het Chabot-arrest heeft
uitgesproken dat een beroep op noodtoestand niet zonder meer is uitgesloten
op de enkele grond dat de patiënt niet in de stervensfase verkeert, dient
dit vervolgingsbeleid daarbij aan te sluiten. Het betrof hier weliswaar een
concrete zaak, maar niettemin heeft deze uitspraak een algemene strekking,
waarmee bij het vervolgingsbeleid rekening moet worden gehouden. Toen dit
kabinet aantrad, was in veertien gevallen al besloten om een vervolging in
te stellen, omdat niet duidelijk was op welke termijn het overlijden te verwachten
viel. Nu dat laatste volgens de Hoge Raad niet doorslaggevend is voor het
beroep op noodtoestand – ik wil hier ook wel zeggen: volgens onze interpretatie
van het arrest van de Hoge Raad – lag het voor de hand, deze zaken opnieuw
te bezien in het licht van het arrest van de Hoge Raad. Deze heroverweging
heeft ertoe geleid dat in elf gevallen is afgezien van een verdere vervolging.
Hier en daar is wel de indruk gewekt dat het hier zou gaan om patiënten
die ernstig psychisch ziek zouden zijn. Ik zeg nog een keer met nadruk dat
dit niet het geval is; de heer Rouvoet vroeg hier nog naar. Het ging in deze
elf gevallen om patiënten die leden aan één of meer ernstige
lichamelijke aandoeningen; het was duidelijk dat de ziekte niet meer adequaat
te behandelen was en dat de ziekte onvermijdelijk tot de dood zou leiden.
De overweging dat er in deze gevallen sprake is van een uitzichtloos en ondraaglijk
duurzaam lijden, zonder enig behandelingsperspectief, was doorslaggevend om
te besluiten, niet verder te vervolgen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 De CDA-fractie heeft expliciet gevraagd om die casus aan de Kamer voor
te leggen. Nu zegt de minister al iets meer dan in de beantwoording van de
vragen, maar wat is nu volgens haar juridisch "behandelen"? Valt daar pijnbestrijding
ook niet onder? Hoe kan zij dat scheiden in de elf gevallen die zij noemde?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Pijnbestrijding is natuurlijk een behandeling. Wanneer een arts echter
op een gegeven moment concludeert – en dat in de meldingsprocedure opschrijft
als antwoord op de vragen – dat de patiënt veel pijn had, dat die
niet meer te bestrijden was, dat de ziekte onherroepelijk tot de dood zou
leiden en dat er voor de ziekte verder geen behandelingsmogelijkheden meer
waren, dan ga ik ervan uit dat er geen alternatief meer mogelijk was.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 De minister spreekt nu over pijn die niet meer te bestrijden is, maar
volgens mij is het medisch gezien altijd mogelijk om pijn te verlichten.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Hierop zal mevrouw Borst straks reageren; ik ben onvoldoende deskundig
om te weten of pijn altijd behandeld kan worden. Ik denk van niet.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Neen, ik zeg nu dat "behandeling" ook het verlichten van pijn kan inhouden.
Als wij het over pijn hebben, hebben wij het over iets zeer subjectiefs, omdat
bij iedereen de pijndrempel anders voelbaar en invoelbaar is.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Voorzitter! Als deze redenering wordt gevolgd, kan volgens mij nooit worden
besloten tot euthanasie. Wat maakt het immers uit of iemand erg veel pijn
heeft op een moment waarop niet precies bekend is wanneer hij komt te overlijden,
of wanneer de arts op de vraag wanneer hij denkt dat de patiënt overleden
zou zijn, twee maanden aangeeft? Dan moet geconcludeerd worden dat het dus
nooit kan.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Nu begrijp ik het goed en dan stop ik: de minister maakt een knip in haar
benadering van enerzijds "behandeling" die is gericht op levensbehoud en anderzijds
het onderdeel dat ik ook onder "behandeling" versta, namelijk pijnbestrijding,
pijnverlichting, dus het draaglijk maken van het lijden. Dat doet zij op deze
manier.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Neen, dat doe ik niet. Ik ga alleen af op de mededeling van de arts die
zegt dat de pijn die de patiënt had, voor de patiënt ondraaglijk
was en dat hij, de arts, niet in staat was om die te verlichten.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voor de heer Van der Burg voeg ik hieraan toe dat dan hierbij ook het
element van de uitdrukkelijke wens van de patiënt in kwestie in de eerste
plaats meespeelt. In dat samenstel is dat aan de orde.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Ik laat even die uitdrukkelijke wens buiten beschouwing. Ik was er alleen
benieuwd naar wat de minister in dit verband verstaat onder behandelen en
wat haar oordeel via de officier van justitie is over de beantwoording van
de vraag zoals die was ingevuld. Er is dus een duidelijk verschil tussen deze
en de vorige minister.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ik heb hierop zojuist mijn antwoord gegeven.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Voorzitter! Ik kom even terug op de elf gevallen waarover de minister
was begonnen. Op basis van haar interpretatie van het arrest is tot de genoemde
conclusie gekomen. Het ging om elf gevallen waarnaar tot dan toe een nader
onderzoek werd ingesteld omdat daarin ook het criterium "stervensfase" een
rol speelde. Ik heb in mijn bijdrage verwezen naar rechtsoverweging 5.2, waarin
de formulering staat: een beroep op noodtoestand is dan ook niet zonder meer
uitgesloten. De minister heeft dat omgekeerd. Dat is nu juist het punt. Het
feit dat de stervensfase hierin een rol speelde, betekende nog niet dat na
dit arrest alle gevallen om die enkele reden geseponeerd moesten worden. Er
moest per geval worden nagegaan of in het licht van deze rechtsoverweging
wellicht voortzetting van het onderzoek respectievelijk de vervolging geëigend
was.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ik meen dat het in totaal om veertien gevallen ging, die alle individueel
zijn bekeken. In elf van die veertien gevallen is op grond van die individuele
toetsing besloten tot het niet doorzetten van de vervolging.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Maar uit uw antwoorden op de schriftelijke vragen blijkt dat het criterium
daarbij is geweest of de stervensfase al dan niet een rol speelde. In die
elf gevallen was dat zo. Verder lezen wij, naar ik meen in antwoord 50, dat
in het licht van de uitspraak van de Hoge Raad om die reden de vervolging
is gestaakt. De formulering van de Hoge Raad – niet zonder meer uitgesloten –
is heel terughoudend. Het kan dus ook wel een relevant gegeven zijn. Het lijkt
mij in het licht van die uitspraak heel sterk dat de conclusie in al die elf
gevallen is geweest: om die enkele reden schrappen.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Nogmaals, het ging om mensen die lichamelijk leden. Uiteraard speelde
de psychische component een rol in de subjectieve beleving van de ondraaglijkheid
van het lijden. Op de vraag op welke termijn de arts dacht dat de patiënt
zou komen te overlijden, werd in alle gevallen ingevuld: niet te bepalen,
onbekend of iets dergelijks. Uit het samenstel van de antwoorden op de vragen
was af te leiden dat het ging om een ziekte die onherroepelijk tot de dood
zou leiden. In de vorige regeerperiode heeft de stervensfase inderdaad als
een zelfstandig criterium gegolden bij het beslissen of er zou worden vervolgd
of niet. De heer Schutte weet net zo goed als ik dat altijd al ter discussie
heeft gestaan of het als een zelfstandig criterium mag gelden. Of je nu vond
van wel of van niet, naar mijn idee heeft het arrest van de Hoge Raad een
zeker uitsluitsel gegeven. Zoals ik zoëven heb gezegd in reactie op een
interruptie van de heer Rouvoet, vind ik nu zeker dat de stervensfase niet
als een zelfstandig criterium voor vervolging mag worden gehanteerd.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Volgens mij is dat uw interpretatie van het arrest van de Hoge Raad. In
het samenstel van de vordering van het openbaar ministerie en de rechtsoverweging
onder 5.2 is het geen conclusie die noodzakelijkerwijs getrokken moet worden.
De formulering: "een beroep op noodtoestand is dan ook niet zonder meer uitgesloten",
kun je niet lezen alsof er staat dat een beroep op noodtoestand niet mogelijk
is.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ik constateer dat wij het gewoon niet helemaal eens zijn. Ik herhaal dat
de Hoge Raad het bij die formulering heeft over een psychisch lijden zonder
meer.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Voorzitter! Ik denk dat dit een nogal cruciaal moment in dit debat is.
De minister doet een mededeling over de elf gevallen waarin niet tot verdere
vervolging is overgegaan. Ik stel vast dat de minister met zoveel woorden
zegt dat geen van al die elf gevallen gelijk is te stellen met de casus-Chabot...
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat klopt.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 ...en dat zij dus vallen binnen de interpretatieruimte die de minister
aanbrengt. Het betekent dat de kern van de brief die de minister de Kamer
gestuurd heeft – aanpassing van het vervolgingsbeleid – voor deze
elf gevallen niet voortvloeit uit het arrest-Chabot, maar voortvloeit uit
die interpretatie.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Natuurlijk. Het is altijd een kwestie van interpretatie. Een arrest van
de Hoge Raad gaat altijd over een individueel geval en elk individueel geval
is anders. Men kan in dit geval zeggen dat het ging om zuiver psychisch lijden.
Ik ben van mening dat het arrest van de Hoge Raad zo mag worden geïnterpreteerd
dat, als het gaat om somatisch lijden en er geen sprake is van een directe
stervensfase, maar wel van een ondraaglijk lijden dat in zichzelf een psychische
component heeft, die interpretatie verantwoord is. Ik ben zelfs van mening
dat het onverantwoord zou zijn – ik draai het om en zeg het nog sterker –
om in deze gevallen tot vervolging over te gaan, terwijl je met vrij grote
zekerheid weet dat vervolging zal leiden tot ontslag van rechtsvervolging,
juist op grond van het feit dat de rechter ook het arrest
van de Hoge Raad zal interpreteren.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Dat is het punt dat ik heb aangevochten en ten aanzien waarvan u in de
Kamer andere geluiden hoort. Mijn conclusie is dat de vaststelling correct
is dat het afzien van verdere vervolging in die elf gevallen niet voortvloeit
uit het arrest van de Hoge Raad.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ja, dat vloeit er wèl uit voort. In elk arrest wordt een uitspraak
gedaan over een rechtsvraag, hetgeen leidt tot een gevolg voor het vervolgingsbeleid
of voor uitspraken van de rechter. Het antwoord dat op de onderhavige rechtsvraag
is gegeven, houdt in dat, wanneer er niet sprake is van somatisch lijden –
en dus ook niet van een stervensfase op enig moment, als gevolg van dat somatisch
lijden – dit in beginsel niet relevant is voor het honoreren van een
beroep op noodtoestand.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Voorzitter! Mijn conclusie is dat de evidentie die onder normale omstandigheden
aanwezig moet zijn om te kunnen voorspellen dat vrijspraak zal volgen –
dit kan aanleiding zijn om af te zien van verdere vervolging – in het
onderhavige geval ontbreekt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Het arrest gaat over één casus. Dat geval heeft geleid tot
een opvatting van de Hoge Raad. Die opvatting heeft de minister aanleiding
gegeven om veertien andere dossiers tegen het licht te houden. Dit heeft weer
geleid tot de verwachting dat het lot van elf dossiers, als de procedure zou
worden doorgezet, zou overeenkomen met dat van het eerder bedoelde geval.
Nu is dit door sommigen een grensverlegging genoemd. Elders stelt de minister
dat zij wat dit betreft geen algemene beleidslijn trekt; zo mag het niet worden
opgevat. Is er nu in haar ogen sprake van een grensverlegging of niet?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Voorzitter! In de discussie over de meldingsprocedure heeft de stervensfase
een bepaalde rol gespeeld. De vraag kwam aan de orde of men het nu over de
terminale fase of over de stervensfase had. Wat de exacte inhoud van deze
begrippen ook moge zijn, minister Hirsch Ballin heeft aangegeven dat de stervensfase
toch een wat striktere inhoud heeft dan het begrip terminale fase. Dat ben
ik met hem eens. Echter, nooit is gezegd, ook niet door minister Hirsch Ballin,
dat de stervensfase een beslissend criterium zou moeten zijn bij het beantwoorden
van de vraag of vervolging moet worden ingesteld of niet. Het merkwaardige
is dat later, in de praktijk, de stervensfase wèl als een overheersend
criterium is gezien. Wanneer nu de Hoge Raad de uitspraak doet zoals die is
gedaan en door mij wordt geïnterpreteerd, moet mijns inziens het beleid
daaraan aangepast worden. Het zou immers onbehoorlijk zijn wanneer mensen
zouden worden vervolgd terwijl men vrijwel zeker zou weten dat die vervolging
zou leiden tot een ontslag van rechtsvervolging. Dat is de lijn die ik naar
aanleiding van het arrest trek. Er zouden misschien ook andere lijnen te trekken
zijn, maar die hebben wij dus niet getrokken.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Afgezien van de interpretatie van criteria rijst de vraag of het verschil
maakt of er drie worden gehanteerd of twee. Drie min één, namelijk
de stervensfase, is twee. Dat maakt toch verschil?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ja, natuurlijk.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Maar daarmee is er toch een grens verlegd?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Neen. Met betrekking tot de meldingsprocedure zijn er geen algemeen geldende
criteria waaraan allemaal moet worden voldaan om straffeloos te zijn. Het
gaat om een aandachtspuntenlijst aan de hand waarvan kan worden nagegaan of
er zorgvuldig is gewerkt of niet. Je kunt best tot de conclusie komen dat
er zorgvuldig is gewerkt terwijl er niet helemaal aan een van die criteria
is voldaan. Ik noem in dit verband het raadplegen van een tweede arts. De
meldingsprocedure geeft aan dat die tweede arts de patiënt moet hebben
gezien. Dit aspect heeft in de discussie een zekere rol gespeeld. Wanneer
nu blijkt dat aan dit criterium niet is voldaan maar dat aan de rest van de
aandachtspunten wèl is voldaan, kan worden besloten tot afzien van
vervolgen. Ook dit element heeft in het kader van de jurisprudentie een rol
gespeeld en de Hoge Raad heeft al eerder uitspraken gedaan waarbij, ondanks
het feit dat geen tweede arts werd geconsulteerd, ontslag van rechtsvervolging
werd uitgesproken. Wanneer zou blijken dat ten aanzien van een flink aantal
aandachtspunten niet aan de zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan, moet worden
geconcludeerd dat er niet zorgvuldig is gehandeld en dat dus strafvervolging
moet worden ingesteld.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik verzoek de minister haar betoog te vervolgen.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 De stervensfase acht ik ook voldoende besproken. Bovendien zal nu wel
het grootste aantal interrupties gemaakt zijn.
 
 Ik ga nu over op het vervolgingsbeleid. Dat is en blijft gebaseerd op
de wet en de in de rechtspraak gegeven uitleg daarvan. Nu de Hoge Raad in
het Chabot-arrest heeft uitgesproken dat een beroep op noodtoestand niet zonder
meer is uitgesloten op de enkele grond dat de patiënt niet in de stervensfase
verkeert, dient het vervolgingsbeleid daarbij aan te sluiten. Ik heb al gezegd
dat het om een concrete zaak ging. Maar toch heeft een dergelijke uitspraak
een algemene strekking, waarmee bij het vervolgingsbeleid rekening moet worden
gehouden.
 
 Ik ga nu even in op het actuele aantal vervolgingen. Natuurlijk kan ik
niet ingaan op de concrete zaken, maar op het ogenblik zijn er bij het openbaar
ministerie weer veertien gevallen in behandeling. Het is toeval dat het getal
hetzelfde is als toen het kabinet aantrad. In twee gevallen is vervolging
ingesteld bij actieve levensbeëindiging van twee pasgeborenen met zeer
ernstige afwijkingen. Deze gevallen zijn al vermeld in het antwoord aan de
Kamer. Allereerst is er sprake van vervolging, omdat de wettelijke norm is
overschreden. Dit spreekt zo vanzelf dat dit niet uitdrukkelijk in de stukken
is vermeld.
 
 In een ander geval werd er geen euthanasie toegepast door de behandelend
arts, maar door een verpleegkundige. Om die reden is vervolging aangewezen.
In de overige elf gevallen is voorlopig besloten om de zaak nader te onderzoeken
door middel van een gerechtelijk vooronderzoek. Dat is om uiteenlopende redenen
geschied, waarvan de belangrijkste is dat nader onderzoek
moet uitwijzen of er sprake was van uitzichtloos lijden.
 
 In de praktijk wordt elk geval gemeld bij het college van procureurs-generaal.
Gevallen waarbij aanstonds duidelijk is dat zij voldoen aan de zorgvuldigheidscriteria
worden niet meer afzonderlijk behandeld. In alle andere gevallen gebeurt dat
wel. Dit wil zeggen dat bij twijfel of er is voldaan aan de zorgvuldigheidscriteria
dan wel bij een duidelijke indicatie tot vervolging, er altijd sprake is van
een individuele beoordeling door het college. De uiteindelijke beslissing
tot al dan niet vervolgen wordt in die gevallen getoetst door de minister
van Justitie.
 
 Onder anderen de heer Dees is erop ingegaan dat elk geval van actieve
levensbeëindiging niet op verzoek, tot het instelling van een vervolging
moet leiden. Ik wijs erop dat het vorige kabinet al van oordeel was dat in
beginsel – en ik leg de nadruk op deze woorden – in een zodanig
geval vervolging is aangewezen. De strikt individuele beoordeling van ieder
concreet geval maakt naar mijn oordeel dat in dezen ook geen andere uitspraak
mogelijk is.
 
 Als het gaat om een pasgeborene met ernstige afwijkingen is er nooit sprake
geweest van enige wilsuiting. Dat kan per definitie niet. Dat geval is te
onderscheiden van bijvoorbeeld de toepassing van euthanasie bij een comateuze
patiënt die voor die tijd zowel schriftelijk als mondeling de stervenswens
in dergelijke gevallen geuit heeft. Deze twee gevallen zijn dus niet te vergelijken.
Daarom is en blijft het uitgangspunt de vraag of vervolging is aangewezen.
Het antwoord hangt af van de concrete omstandigheden in het individuele geval.
 
 De heer Van der Vlies vraagt zich af of het kabinet altijd de jurisprudentie
moet volgen. Het kabinet heeft de Hoge Raad gevolgd. Dat past ook in onze
democratische rechtsstaat. De heer Van der Vlies is het niet eens met de jurisprudentie
die sinds 1984 geldt. Dat is een principiële stellingname, maar dat is
in zoverre niet van belang dat het uiteindelijk toch zo is dat de rechtspraak
een richtsnoer is of je tot vervolging van een strafbaar feit overgaat of
niet. Natuurlijk heeft altijd de jurisprudentie als uitgangspunt een strikt
individuele beoordeling van elk concreet geval. Dat is natuurlijk ook altijd
het uitgangspunt van een vervolging.
 
 Het ging in dit geval om een beslissing in een concreet geval, maar een
beslissing die ook zeker een algemenere strekking heeft. Het gaat dus niet
aan om in een democratische rechtsstaat een verdachte, een arts, bloot te
stellen aan een vervolging als met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid
die vervolging zal eindigen in een ontslag van rechtsvervolging. Dit omdat
de rechter het beroep op een noodtoestand zal honoreren. Daarom is natuurlijk
de rechtspraak een richtsnoer bij het vervolgingsbeleid. Wij zijn in dit geval
geadviseerd door de vergadering van de procureurs-generaal en hebben nauwgezet
geanalyseerd, welke juridische gevolgen het arrest-Chabot zou moeten hebben
voor het vervolgingsbeleid. De uitkomst daarvan is neergelegd in onze brief.
Daarin is beargumenteerd en verantwoord aangegeven wat het vervolgingsbeleid
voortaan zal moeten inhouden.
 
 Onze beslissing tot bijstelling van het vervolgingsbeleid is in zekere
zin een politieke beslissing, maar het is, anders dan de heren Van der Vlies
en Van der Burg suggereren, niet een politiek bepaalde aangelegenheid. Een
strikt juridische analyse ligt ten grondslag aan onze beslissing. Nu de Hoge
Raad de stervensfase niet meer bepalend acht voor de geoorloofdheid van euthanasie,
is het duidelijk dat daaraan juridische consequenties moeten worden verbonden
voor het vervolgingsbeleid. Mevrouw Swildens is daar in haar betoog terecht
op ingegaan. Wij onderschrijven dan ook hetgeen zij en de heer Van Boxtel
naar voren hebben gebracht.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat de SGP zich vanaf 1984 principieel heeft uitgesproken over de jurisprudentie,
ontken ik niet. Maar vanaf hetzelfde jaar is de SGP-fractie in dit huis aan
het ijveren om de wetgever ervan te doordringen dat die wetgever zelf normen
moet stellen. Dat moet er wel bij worden gezegd, anders zou een wat eenzijdig
beeld ontstaan als zouden wij ons tegen de parlementaire democratie als werkruimte
verzetten.
 
 De minister heeft opgemerkt dat het arrest is gevolgd, dat het een juridische
zaak was en een beetje een politieke beslissing, om het ruw samen te vatten.
Was het nu dwingend om het arrest te volgen of niet? Was het onontkoombaar
voor de regering of niet? Daar zit voor mij de spits. Ik heb uit de stukken
geconcludeerd, alom, daarbij deskundigen betrekkend – en wij kennen
de artikelenserie die is ontstaan – dat dit niet dwingend het geval
was. Het was dus niet onontkoombaar. Dan zeg ik dat het politiek wordt ingevuld.
Dat betwist ik de minister niet. Dat recht heeft zij. Zij heeft ook zelf gezegd
dat zij is gaan interpreteren. Maar zij moet mij dan niet betwisten –
dat doet zij ook niet, het is een retorische opmerking – dat ik het
ermee oneens blijf en blijf ijveren om u ervan te doordringen dat de wetgever
normen zal moeten stellen. En daar moeten wij mee aan de slag.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Een retorische opmerking hoeft niet beantwoord te worden!
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ja, maar ik wil er toch wel iets over zeggen. Wij hebben nu eenmaal afgesproken
dat nu de procedure en de werking ervan worden geëvalueerd, de vraag
aan de orde komt of er nieuwe wetgeving moet komen of niet. Ik wil u niet
in de illusie laten dat wanneer er wetgeving is, er geen jurisprudentie meer
zal zijn. Elke wetgeving leidt ook weer tot interpretatie en tot jurisprudentie.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Ik heb geen retorische vraag voor de minister, maar ik heb eigenlijk een
vraag aan de heer Van der Vlies.
 
 Ik hoor de heer Van der Vlies en andere woordvoerders hier heel regelmatig
zeggen dat de wetgever zijn verantwoordelijkheid moet nemen. Dat is op zichzelf
natuurlijk een heel legitieme opmerking, ook op het moment dat wij te maken
hebben met een andere keuze, die in de vorige periode is gemaakt. De heer
Van der Vlies en enkele andere kleine partijen van de rechterflank hebben
een andere achtergrond wanneer zij zeggen dat wij als wetgever onze verantwoordelijkheid
moeten nemen. Ik kan mij wel iets voorstellen bij een nadere wettelijke regeling,
dus het in het Wetboek van Strafrecht opnemen van strafuitsluitingsgronden
die in feite euthanasie en hulp bij zelfdoding in een bepaald
kader regelen. Ik heb echter altijd van de fractie van de heer Van der Vlies
en die andere fracties begrepen dat het niet zozeer gaat om het nader regelen
van euthanasie en hulp bij zelfdoding, maar dat de norm steviger moet worden
vastgelegd. Wat stelt hij zich hierbij voor? De norm ligt nu in het Wetboek
van Strafrecht. Ik ben er gewoon nieuwsgierig naar hoe hij het nog beter denkt
te kunnen regelen dan het nu al in het Wetboek van Strafrecht is vastgelegd.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Ik kan hier niet vlot uit de hand een tekst leveren. Wij zijn het echter
over een aantal categorieën eens. Wij hebben hier enkele keren uitdrukkelijk
gesproken over actief levensbeëindigend handelen bij wilsonbekwamen.
Een, twee jaar geleden was er welhaast kamerbreed, ook bij de fractie van
D66, geweldige aarzeling over: daar zouden wij niet aan moeten beginnen. Zoiets
moet je dus uitsluiten. Nu is psychisch lijden het thema. De minister benadrukt
dat het om hoogst uitzonderlijke situaties gaat; ik kom er in tweede termijn
op terug. Laat dan het woord stervensfase multi-interpretabel, niet erg duidelijk
en niet erg werkbaar zijn, maar het is nog meer de vraag wat precies een uitzonderlijk
geval is. Ook dat zullen wij met zoeken en tasten moeten bepalen. Zo lijken
mij een heleboel dingen gewoon te normeren.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Ik merk wel op dat in de meldingsprocedure psychisch lijden niet is uitgesloten,
terwijl er voor de wilsonbekwamen duidelijk niets is geregeld. Dat is een
groot verschil in benadering.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ik wil iets zeggen over de rol van de wetgever en de verhouding tussen
datgene wat via rechtersrecht gebeurt, en datgene wat via de besluitvorming
hier gebeurt. Dat is een kardinaal punt, waarop de minister nog niet is ingegaan.
Los van de vraag of je kiest voor normstelling in de wet of normstelling via
jurisprudentie, onveranderlijk is de minister politiek verantwoordelijk en
politiek aanspreekbaar op de vertaling van de rechtsoverwegingen van de Hoge
Raad in het vervolgingsbeleid.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat klopt.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 De minister moet de vertaling van de rechtsoverwegingen van de Hoge Raad,
dus niet van het arrest zelf, in het vervolgingsbeleid voor haar politieke
verantwoordelijkheid nemen. Hierdoor ontstaat een politiek debat over de rechtsoverwegingen.
De Kamer kan dan zeggen dat zij het niet eens is met een gevolgtrekking van
de minister uit een bepaalde rechtsoverweging en dat de minister het anders
moet doen. In die zin zijn de opmerkingen van sommige kamerleden bedoeld dat
hier over de normstelling moet kunnen worden gesproken en dat hier het primaat
ligt.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Dat is ook niet ontkend.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat ontken ik inderdaad niet.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Er zijn expliciete vragen over gesteld, waarop geen antwoord is gekomen.
Het moet helder zijn. Hetzelfde geldt voor het punt van opzettelijke levensbeëindiging
zonder verzoek. U ging wat makkelijk langs mijn vraag daarover met het antwoord
dat er in beginsel vervolgd wordt, maar niet altijd. Ook hiervoor geldt dat
u op de normstelling en op de wijze waarop u hiermee in het vervolgingsbeleid
omgaat, volledig politiek aanspreekbaar bent in de Kamer. De Kamer moet de
mogelijkheden om u te corrigeren, in beginsel kunnen benutten.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat is ook zo, in beginsel. Dat "in beginsel" houdt het volgende in. Stel
dat de Hoge Raad een duidelijke lijn trekt en de Kamer zegt dat zij hiermee
niets te maken heeft en dat ik moet vervolgen. Dat kan ik niet voor mijn rekening
nemen, omdat ik dan iets moet doen wat niet behoort tot het beginsel van behoorlijk
procesrecht.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Neen, maar behoorlijke processen zijn er aan de kant van de rechtspraak.
U hebt een duale verantwoordelijkheid: u hebt uw bevoegdheden en verantwoordelijkheden
in het kader van de rechtsstaat en u hebt uw positie in het kader van de parlementaire
democratie. Daar kan een zekere frictie in zitten. Verschillende leden hebben
opgemerkt, dat enerzijds het oordeel van de onafhankelijke rechter niet kan
worden aangetast maar dat anderzijds met betrekking tot de rechtsoverwegingen
die zijn gehanteerd en het debat daarover het primaat van de parlementaire
democratie geldt. In concrete gevallen kan een uitspraak van de rechter niet
gecorrigeerd worden, maar wanneer je uitgaat van het primaat van de parlementaire
democratie – je mag de zaak niet uitsluitend overlaten aan rechters
en artsen; het gaat hier om politieke vraagstukken – kan de uiterste
consequentie zijn van het niet eens zijn met een rechterlijke gang van zaken,
dat het parlement deze op grond van zijn eigen verantwoordelijkheid niet aanvaardbaar
acht. Dan wordt ofwel het vervolgingsbeleid ofwel de wet aangepast.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De stellingen zijn nu toch wel voldoende betrokken. De heer Dees heeft
al twee keer ongeveer hetzelfde gezegd. Nu is dan toch het tijdstip aangebroken
dat de minister haar betoog voortzet.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Dit debatje illustreert dus wat de consequentie is van de systematiek
die met de huidige wetgeving is gekozen. Daarover verschillen wij volstrekt
niet van mening.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dat klopt! Voorzitter! Het voordeel van zoveel interrupties is, dat ik
inmiddels een heel groot deel van het betoog heb kunnen doorstrepen. Ik wil
nog ingaan op een paar punten die de heer Van Boxtel expliciet heeft genoemd.
 
 De heer Van Boxtel heeft moeite met het aandachtspunt, dat ervan uitgaat
dat de tweede onafhankelijke arts de somatische patiënt ook zelf moet
zien. Ook hier staat voorop, dat het gaat om een uitgangspunt, de leidraad.
Het is geen materiële norm. Aldus opgevat, is er mijns inziens geen strijd
met de uitspraak van de Hoge Raad waar hij spreekt over het al dan niet op
eigen onderzoek steunend oordeel van een onafhankelijke collega. Hiermee relativeert
de Hoge Raad de gedachte, dat er altijd sprake moet zijn van het zelf zien
van de patiënt door de geconsulteerde arts. In een concreet geval kunnen
bijvoorbeeld twee dingen blijken. Ten eerste, dat het zelf zien van de patiënt
volstrekt zinloos is en alleen maar extra belastend zal zijn voor de patiënt.
Het inzicht zal niet worden vergroot door rigide aan het uitgangspunt
vast te houden. Ten tweede kan het ook zijn dat een patiënt een ernstig
bezwaar maakt. Ook dan kan afgezien worden van een bezoek door de tweede arts.
Met de verduidelijking van dit aandachtspunt hoop ik, dat de heer Van Boxtel
naar tevredenheid is geïnformeerd.
 
 Dan de consultatie bij niet-somatische patiënten. De meldingsprocedure
heeft als uitgangspunt, dat hier een extra consultatie is aangewezen en wel
de raadpleging door twee psychiaters, afgezien van de behandelend arts. Ook
hier geldt weer het inzicht bieden in de gehele besluitvorming. Als dat gediend
is met deze extra zorgvuldigheidseis, dan is daar niets op tegen. Nogmaals,
het is geen materiële norm. Het is overigens wel het vermelden waard,
dat de casus in het arrest-Chabot plaatsvond voor het moment van in werking
treden van de meldingsprocedure. Het toetsen van het handelen van de heer
Chabot kan dus nooit worden afgemeten aan de meldingsprocedure, waarvan niemand
op dat moment nog weet had.
 
 Voorzitter! Een aantal woordvoerder hebben uitlatingen van mij in onder
andere NRC Handelsblad aangehaald. Ik wil niets anders zeggen dan dat levensbeëindiging
bij ernstig psychisch zieken altijd een uitzonderlijke zaak zou moeten zijn.
De Hoge Raad vindt dat zelf ook, gezien de rechtsoverweging waarin gesproken
wordt over de grote behoedzaamheid bij de rechter wat betreft het honoreren
van een beroep op noodtoestand in zo'n geval. Nogmaals, doordat in de zaak-Chabot
het beroep op noodtoestand is verworpen, moet men niet ineens denken dat de
sluis is opengezet voor allerlei mensen die psychisch lijden en die op deze
manier door een arts bij het levensbeëindigend handelen geholpen kunnen
worden.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil nog enkele opmerkingen toevoegen aan het
betoog van de minister van Justitie. Die opmerkingen maak ik uiteraard vanuit
de invalshoek van de volksgezondheid.
 
 Ik begin met de aandachtspunten. Op het gevaar af dat er weer veel interrupties
komen, wil ik nog enkele woorden wijden aan het aandachtspunt van de stervensfase.
Ik heb er behoefte aan om ons standpunt toe te lichten dat er ook bij een
lichamelijke ziekte een zeer gerechtvaardigd verzoek kan worden gedaan door
een patiënt om euthanasie, ook als het stervensmoment nog lang niet in
zicht is. Ik zou eigenlijk willen zeggen: juist als het stervensmoment nog
lang niet in zicht is. Er zijn enkele ziekten waartegen in onze geneeskunde
helaas nog geen kruid gewassen is. Wij kennen die ziekten allemaal bij naam,
zoals ALS en MS. Dat zijn degeneratieve aandoeningen van het zenuwstelsel
of het spierstelsel die iemand langzaam maar zeker tot een wrak maken. In
de laatste periode van de ziekte – dus als de ziekte is uitgewoed maar
iemand nog lang niet dood is – is er geen spier meer in het lichaam
die functioneert. Mensen kunnen dan niet meer lopen, niet meer zitten, niet
meer praten. Zij kunnen alleen nog maar liggen wachten tot zij dood gaan.
Meestal zijn hart en longen volkomen onaangetast. Het kan dus nog maanden
en soms jaren duren. In zulk soort situaties doen deze patiënten nogal
eens een verzoek om euthanasie. Zij doen dat vaak al van tevoren, want zij
zien het aankomen. Zij weten wat hun lot is en waar het op uit zal draaien.
Op het moment dat zij nog heel goed kunnen praten, hebben zij een gesprek
met hun arts. Dit is een voorbeeld van naar mijn gevoel en overtuiging zeer
terechte verzoeken om euthanasie. Het is dan zeer terecht dat een arts, omgeven
met alle zorgvuldigheid die daarbij hoort, zo'n verzoek honoreert.
 
 Een ander aandachtspunt waarover ik iets wil zeggen, is het vereiste van
consultatie en dan in het geval van een psychiatrische patiënt. Het gaat
in de discussie om de vraag hoeveel andere artsen de behandelend psychiater
die op een gegeven moment gaat overwegen om een verzoek om levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding te honoreren, nog zou moeten consulteren. In de meldingsprocedure
is er sprake van een andere arts – dat is altijd het geval – èn
een psychiater. Het komt dan neer op twee andere artsen, onder wie één
psychiater. Ik ben het eens met mevrouw Swildens dat het hier een heel goede
eis betreft. Ook ik vind dat je bij een psychiatrische patiënt die om
levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding vraagt, niet zorgvuldig genoeg
kunt zijn. Wij weten allemaal dat ook de zwaarste depressies nog volledig
kunnen herstellen, soms ook tegen de verwachting van de behandelend arts in.
Maar wij weten ook dat sommige depressieve beelden veroorzaakt worden door
lichamelijke aandoeningen. Heel bekend is een aandoening van de schildklier,
die vaak wordt miskend. Het gaat hier om een heel geleidelijk proces, waarbij
iemand lichamelijk verzwakt en bovendien zwaar depressief is. Een psychiater
zal maar eens zo'n diagnose missen! Ik denk dat het heel goed is om er dan
een lichamelijk deskundig arts en een psychiater bij te halen. Ik vind dat
een garantie voor goed zorgvuldig handelen door een medicus.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Voorzitter! Ik heb even gewacht, maar ik wil toch nog even terugkomen
op de stervensfase.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Ik dacht het al.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Ik bedoel dat niet grappig, integendeel zelfs. De minister beschreef het
ziektebeeld. Alleen al op grond van menselijke gevoelens wens je dat niemand
toe. Het verbaast mij overigens dat het debat zich medisch en juridisch ontwikkelt.
Ik heb in eerste termijn geprobeerd om een sociologisch element in te brengen.
Want wat betekent het hellend vlak precies? Wij hebben hier vorige week gediscussieerd
over de keuringen. In verband daarmee is het genenpaspoort aan de orde geweest,
dus het erfelijk materiaal dat wij allemaal meedragen en dat aangeeft aan
welke ernstige ziekten wij kunnen gaan lijden. Mijn vraag aan de minister
is waarom wij eerst mensen ontzettend ziek laten worden, voordat wij ertoe
kunnen besluiten om euthanasie goed te keuren? Met andere woorden, ik heb
het dan over de aspecten van ondraaglijkheid en uitzichtloosheid. Snapt u?
Dat bedoel ik met het hellend vlak.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Eerlijk gezegd begrijp ik niet helemaal precies welke vraag u nu aan mij
stelt.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Ik zal het nog een keer proberen. Het is vrij ingewikkeld, ook voor mijzelf;
dat geef ik eerlijk toe. De laatste tien, vijftien jaar zien wij dat er elke
keer een stap verder wordt gezet, niet alleen in de jurisprudentie,
maar ook in de politieke discussie over euthanasie. Dat stel ik vast. Nu is
het taboe van de stervensfase aan de beurt om te sneuvelen. Op het moment
dat, pak hem beet, over tien jaar meer inzicht in de genetica leert dat mensen
op termijn met bepaalde ziektes worden geconfronteerd, is dan niet de volgende
stap dat zelfs het ondraaglijke vervalt als argument om euthanasie goed te
kunnen keuren?
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Nu begrijp ik wat u bedoelt. Ik wil trouwens ontkennen dat er tussen artsen
en patiënten een recente discussie is over de stervensfase. Het eerste
geval van euthanasie dat ik mij herinner waar ik zelf enigszins bij betrokken
was – dat was in 1984 – was precies zo'n patiënt met ALS,
die nog maanden te leven had. Het was toen al in de sfeer van arts en patiënt
onderling geen discussiepunt of het euthanasieverzoek wel of niet gerechtvaardigd
was, ondanks de stervensfase.
 
 Wij hebben het inderdaad al eerder gehad over het beeld dat de heer Marijnissen
schetst. Het is vrij afschrikwekkend. Het is mogelijk dat iemand zelf uitdrukkelijk
iets wil weten in het kader van de gezondheidszorg over eigen toekomstige
ziekterisico's. Verder hebben wij toen gesproken over het voorkomen en uitbannen
van misbruik van medische mogelijkheden in de samenleving. Daar ging het wetsvoorstel
destijds ook over. Ik neem aan dat de heer Marijnissen zich bij het hellend
vlak voorstelt dat iemand met een verzoek om euthanasie komt, omdat hij niet
verder kan leven met de gedachte dat hij over twintig jaar misschien de ziekte
van Huntington krijgt. Niemand zal erover van mening kunnen verschillen dat
in die situatie hulp geboden is, als iemand daar op dat moment niet tegen
kan. Dan is geen stervenshulp geboden, maar levenshulp om iemand te helpen
die verschrikkelijke waarheid te verwerken die hij misschien zelf heeft willen
weten, maar waar hij uiteindelijk niet goed mee uit de voeten blijkt te kunnen.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Ik begrijp uit uw woorden dat u daar absoluut de grens legt.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Absoluut. Ik vind dat absoluut geen indicatie voor euthanasie.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Denkt u niet dat het zou kunnen eroderen in de loop der tijd?
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Neen, ik denk dat wij als samenleving de opdracht hebben om erover te
praten. Ik vind het ook goed dat wij zo vaak over deze onderwerpen discussiëren,
niet alleen hier, maar overal in Nederland in allerlei maatschappelijke verbanden
en ook in de huiskamer. Wij moeten ons er voortdurend van bewust zijn wat
wij aan het doen zijn, hoever wij willen gaan en waar wij niet verder willen
gaan. Ik ben er persoonlijk niet bang voor dat het ooit die kant zal opgaan.
 
 Ik wil kort reageren op een paar concrete vragen. De heer Van der Vlies
en de heer Dees hebben beiden gevraagd naar de discussienota's van de KNMG
en met name naar de eindrapportage waarmee de KNMG nog bezig is om die onder
woorden te brengen. Het is natuurlijk een moeilijk proces, maar men wil toch
uiteindelijk komen met een standpunt van het hoofdbestuur van de KNMG dat
zo breed mogelijk wordt gedragen in het genootschap. Men wil uit die vier
discussienota's een visie, een opvatting destilleren. Dat proces is aan de
gang. De KNMG kan ons nog niet precies vertellen wanneer het ten einde zal
zijn. Als dat rapport verschijnt, dan is dat op zichzelf een belangrijke zaak.
Wij zullen er met belangstelling kennis van nemen. Ik zie de hele procedure
toch als volgt. Het evaluatie-onderzoek dat wij zelf nu van start laten gaan,
waarover u uiteraard wordt geïnformeerd zodra het is afgerond, zal leiden
tot een kabinetsstandpunt. Bij het vaststellen van dat standpunt zullen wij
niet alleen de evaluatie betrekken, die ons vertelt hoe het is gegaan in Nederland
sinds de meldingsprocedure. Daarbij zullen wij ook de verschillende nota's
betrekken die verschenen zijn, niet alleen van de KNMG, maar ook van de Vereniging
voor kindergeneeskunde, van bepaalde maatschappelijke groeperingen, van het
Lindeboom-instituut, enzovoorts. Zo langzamerhand is er een hele stapel rapporten,
waarbij ik ook denk aan de CABLA, de commissie voor levensbeschouwelijke aangelegenheden
van de Nederlandse zorgfederatie. Dat zijn allemaal maatschappelijke signalen
die aangeven, hoe er in de verschillende maatschappelijke groeperingen over
wordt gedacht. We moeten daarvan kennis nemen, maar dat zijn niet de zaken
waardoor het kabinet wordt gestuurd. Als we goed willen besturen en met een
verantwoord standpunt willen komen, moeten we ze wel betrekken bij het standpunt.
Met het kabinetsstandpunt komen wij naar de Kamer, en dan zal één
avond niet genoeg zijn voor het debat dat we dan met elkaar gaan voeren.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 De minister van Justitie heeft net gezegd dat het evaluatierapport rond
de zomer zal worden afgerond. Mijn vraag in eerste termijn aan u beiden is
ook geweest: kan het zo zijn dat we dat rapport inclusief het kabinetsstandpunt
ontvangen, omdat dat interessant is. Als de opdracht in maart wordt verleend,
heeft de onderzoekscommissie met alle waarborgen eromheen ruim een jaar om
te evalueren, en vanuit mijn oude vak weet ik dat dat echt een behoorlijke
periode is. Ik zou daarom graag willen dat het vlak voor de zomer lukt, wat
volgens mij niets af hoeft te doen aan de kwaliteit. Ik deel de opmerking
van de minister van Justitie dat kwaliteit vooropstaat, en niet het tempo,
maar het zou prettig zijn als we dat hand in hand zouden kunnen laten gaan
met een eventueel kabinetsstandpunt.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Wij streven ernaar dat na het zomerreces de evaluatie er is, met een kabinetsstandpunt.
In de laatste fase van zo'n onderzoek kun je natuurlijk al zo'n beetje meekijken
over de schouders van de onderzoekers, en in het kabinet kun je de discussie
dan al starten.
 
 Ik wil nog enkele opmerkingen maken over palliatieve zorg, pijnbestrijding
en de hospicebeweging. Er is uitdrukkelijk aan mij gevraagd of ik het pijnbestrijdingsbeleid
van de heer Simons voortzet. Het antwoord op die vraag is "ja". Het is een
voortreffelijk initiatief geweest van mijn voorganger, staatssecretaris Simons,
om zoveel aandacht en dus ook extra geld te steken in een betere kennis van
de bestrijding en verlichting van pijn bij Nederlandse artsen, maar ook bij
Nederlandse verpleegkundigen. Dat is voortvarend ter hand genomen, en er zijn nu in diverse ziekenhuizen pijnteams. Pijnbestrijding maakt
nu ook deel uit van alle bij- en nascholingsprogramma's van huisartsen en
alle mogelijke specialisten. Ook verpleegkundigen worden daarin op het ogenblik
goed opgeleid, ook in de thuissituatie. Verder noem ik wijkverpleegkundigen,
die zich daarin steeds verder bekwamen, vaak met hulp van de collega's uit
het ziekenhuis. Er zijn pijnbestrijdingsbrochures op kosten van mijn ministerie
gedrukt en ter beschikking gesteld van Nederlandse artsen en verpleegkundigen.
Er worden nog steeds congressen gehouden over dat onderwerp, die ook financieel
steeds door ons worden gesteund. Ik geloof ook dat een goede pijnbestrijding,
en met name een goede palliatieve zorg in het algemeen, zonder enige twijfel
een matigend effect heeft op verzoeken om euthanasie. Dat is ook iets wat
indertijd door de commissie-Remmelink met nadruk in de eindbeschouwing is
gezegd. Er is toen ook aanbevolen, op dit punt in Nederland nog wat actiever
te worden. Aan de andere kant heb ik Dame Cecily Saunders, de grote schutsvrouwe
en initiatiefneemster van de Engelse hospicebeweging, op een congres horen
zeggen dat ook de allerbeste palliatieve zorg en pijnbestrijding niet altijd
een vraag om euthanasie kunnen voorkomen. Ik vond het heel goed dat zij dat
nu zelf eens duidelijk zei, omdat vaak toch het verhaal gaat dat, als je dat
maar doet, euthanasie de wereld uit is. Dat is niet zo.
 
 Wij weten uit het onderzoek van de commissie-Remmelink dat woorden als
"ontluistering" en niet meer in waardigheid kunnen sterven vaak belangrijker
redenen zijn dan de pijn. Mensen zijn vaak in staat, ook omdat het natuurlijk
nogal subjectief is, om met vrij ernstige pijn, die niet helemaal verlicht
kan worden, toch nog door te leven. Als zij zich op een andere manier welbevinden,
doordat ze goed verzorgd worden in een hartelijke omgeving, kan men vaak met
vrij veel pijn verder gaan. In Nederland kennen wij maar een kleine hospicebeweging.
Dat zijn voornamelijk particuliere initiatieven. Dat is een goede zaak. Als
buitenlanders hier komen en vragen wat ons alternatief is voor de hospicebeweging,
dan wijzen wij in de eerste plaats op onze verpleeghuizen. Onze verpleeghuiszorg
is goed en in verpleeghuizen weet men soms diezelfde sfeer en zorg te bieden.
Verder zijn er een aantal Nederlandse ziekenhuizen die een palliatieve afdeling
hebben ingericht. Een van de oudste is de Lucasafdeling in het Antoniusziekenhuis
in Utrecht. Daar is weinig wit en glimmend staal, maar is een beetje een huiselijke
omgeving geschapen, waar mensen hun laatste levensweken kunnen doorbrengen.
Er is daar doorgaand bezoek en voor familie is er de mogelijk om er te logeren.
Dat lijkt qua sfeer erg op de Engelse hospices. Wij hebben het dus voor een
deel op onze manier opgelost.
 
 De heren Van der Burg en Van der Vlies hebben gevraagd om als de uitspraak
van het medisch tuchtcollege er is, daarover te worden geïnformeerd en
vooral over de eventuele beleidsmatige consequenties die wij daaraan zouden
verbinden. Uitspraken van het medisch tuchtcollege zijn in principe vertrouwelijk.
De hele procedure vindt achter gesloten deuren plaats, maar het medisch tuchtcollege
kan, als er sprake is van algemeen belang, beslissen tot publikatie van een
besluit. Het zou mij niets verbazen als dat in dit geval ook gebeurt. Er kan
echter nog een vervolg komen. Het kan zijn dat er nog een beroep wordt ingesteld
en pas als dat ook is afgewikkeld, weten wij onherroepelijk wat de uitspraak
in tuchtrechtelijke zin is. Die uitspraak zal vooral gericht zijn op het beroepsinhoudelijk
handelen en zal een aanwijzing zijn voor de medische beroepsgroep wat in een
geval als het onderhavige naar de mening van het tuchtcollege de professionele
standaard is. Dat is natuurlijk een heel belangrijk punt om aandacht aan te
schenken. Ik meen dat men daar ook in de rechtspraak aan zal refereren, omdat
het voor een rechter gebruikelijk is om te kijken wat onder beroepsgenoten
gebruikelijk is. Daarvoor gebruikt men vaak de uitspraken van het medisch
tuchtcollege. Het is dus een element naast andere elementen.
 
 Ik was getroffen door de manier waarop mevrouw Aiking onder woorden bracht
hoe belangrijk het is dat ouderen in onze samenleving de kans krijgen om nog
een leven van goede kwaliteit te genieten, tot het einde toe. Ik ben dat volkomen
met haar eens. Het enige dat ik daaraan toe wil voegen, is dat ook binnen
de gezondheidszorg de zorg voor ouderen een aandachtspunt is, ook binnen mijn
ministerie, binnen de portefeuille welzijn van staatssecretaris Terpstra.
Wij zijn ook bezig om een deel van de geldmiddelen – men weet dat daar
nooit al teveel van is – die richting uit te schuiven en de ouderenzorg
op allerlei gebieden nog wat te versterken. Wij zien ouderenbeleid trouwens
als een zorg voor het hele kabinet en niet alleen voor Welzijn en Volksgezondheid.
Ik wil toch graag benadrukken dat het mijn bedoeling is om in deze kabinetsperiode
de medische en verpleegkundige zorg voor ouderen, de geriatrie, te stimuleren.
Ik heb vanmiddag toevallig een werkbezoek aan een geriatrische afdeling gebracht.
Ik heb daar gesproken met een mevrouw van 86 en een mijnheer van 94, die daar
ziek binnengekomen waren, die volgens hen goed behandeld zijn en die vol levenslust
het ziekenhuis willen verlaten om hun leven thuis weer voort te zetten. Die
hadden er dus nog zin in, dankzij de uitstekende geneeskundige behandeling
die er tegenwoordig ook is voor mensen op hoge leeftijd en voor de speciale
kwalen die nu eenmaal op hoge leeftijd op kunnen treden. Dat is het type geneeskunde
dat ik heel sterk wil stimuleren. Ik meen dat wij meer geriatrische geneeskunde
en meer geriatrische verpleegkundigen nodig hebben. De jongere Nederlanders
zijn nu eenmaal over het algemeen gezond en de kwalen pas komen op latere
leeftijd. De patiënten in Nederland zijn vooral ouderen.
 
 De heer Hendriks heeft mij gevraagd of de regering het eens is met het
standpunt van Peter Singer. Voorzitter! Ik heb een brief van mevrouw Versteeg
gehad, waarin zij mij soortgelijke vragen heeft gesteld als de heer Hendriks.
Ik denk dat zowel de heer Hendriks als de briefschrijfster een niet geheel
correcte opvatting over de mening van Peter Singer heeft. Ik heb boeken van
hem gelezen en ik weet dat die vaak verkeerd geïnterpreteerd worden.
Deze hoogleraar heeft als enige standpunt op het gebied van actieve levensbeëindiging
dat hij het moreel verantwoord vindt om bij pasgeborenen die aan zeer ernstige
gebreken lijden – die zeer ernstig mismaakt zijn – in bepaalde
gevallen en na zorgvuldig overleg met ouders en andere betrokkenen, eventueel
te besluiten om het leven van zo'n kindje actief te beëindigen
in plaats van te wachten tot het zelf sterft. Het gaat dus om gevallen waarin
het kind ondraaglijk lijdt. Met name in Duitsland heeft men dit standpunt
van Peter Singer en zijn groep uitgewerkt, verminkt en vertekend tot de opvatting
als zou hij gehandicapte mensen van het leven willen beroven. Dat is met nadruk
niet het geval.
 
 Ik zal de briefschrijfster binnenkort voor een gesprek ontvangen, want
daar heeft zij om gevraagd. Ik heb haar al schriftelijk geantwoord, maar het
lijkt mij goed om samen nog eens over deze zaak te spreken. Overigens is deze
mijnheer Singer op het congres van twee jaar geleden gekozen tot eerste voorzitter
van de internationale vereniging voor bio-ethiek. Inmiddels is hij door een
ander opgevolgd. Zijn verkiezing tot voorzitter geeft aan dat men in kringen
van ethici internationaal – er waren mensen uit alle landen –
niet denkt dat de opvattingen van de heer Singer verderfelijk zijn. Ik denk
dat men daar ook gelijk in heeft.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 De minister zegt dat ik en ook mevrouw Versteeg de mening van de heer
Singer niet juist hebben geïnterpreteerd. Ik hoop dan dat de heer Singer
zich in het vervolg beter zal uitdrukken. Het gaat om een zeer ernstige zaak,
namelijk het beëindigen van een leven. Dat aspect is voor zeer veel mensen
van fundamenteel belang. Dat is ook altijd zo geweest; het leven is niet van
de Kamer, óók niet van deze wereld, het leven is universeel.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Uiteraard!
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De spreektijden in tweede termijn zijn bepaald op een derde van die in
eerste termijn. Ik zal daar strikt de hand aan houden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Voorzitter! Ik dank beide bewindspersonen voor de beantwoording. De minister
van Justitie heeft naar aanleiding van mijn vragen over de ijkpunten gezegd
dat de beschermwaardigheid van het menselijk leven vooropstaat. Prima, maar
het gaat natuurlijk altijd om de uitwerking in concreto. Ik wil het kabinet
waarschuwen voor het hellend vlak en ook voor een zekere naïviteit. Goedwillende
bewindspersonen nu kunnen een lijn uitzetten die later anders geïnterpreteerd
kan worden. Daar moeten wij op bedacht zijn.
 
 Voorzitter! Het lijkt mij goed dat de vaste commissie voor Justitie de
mogelijkheid krijgt om het concept van de opzet voor de evaluatie te behandelen
in een kort schriftelijk overleg, zodat er niet te veel vertraging optreedt.
Dit biedt de mogelijkheid dat er voor de wijze waarop de evaluatie zal plaatsvinden
een zo groot mogelijke meerderheid in de Kamer wordt gevonden. Als er geen
consensus is over de opzet, is het moeilijk om te discussiëren over de
uitkomst en over het desbetreffende kabinetsstandpunt. Ik zeg eerlijk tegen
de coalitiepartijen dat twee jaar een bijzonder korte tijd is voor de evaluatie.
Als de heer Van Boxtel daar telkens op wil beknibbelen, boet de evaluatie
eigenlijk al aan waarde in voordat er zelfs sprake van is.
 
 Voorzitter! Ten aanzien van het arrest-Chabot een aantal opmerkingen.
Uiteraard heb ik met belangstelling naar de minister van Justitie geluisterd.
De minister kan uit de overwegingen van het arrest al dan niet consequenties
trekken voor het vervolgingsbeleid. Zij is echter politiek verantwoordelijk
voor het vervolgingsbeleid en als de Kamer een motie aan zou nemen waarin
staat dat het vervolgingsbeleid anders moet, kan de minister als zij daaraan
geen gevolg wil geven maar één ding doen, namelijk aftreden.
Zo werkt het nu eenmaal in de politiek. De Kamer heeft het laatste woord als
het gaat om het vervolgingsbeleid. Anders zou aan de democratische rechtsstaat
te kort gedaan worden.
 
 De situatie waarin de psychiater Chabot zich geplaatst zag, is naar mijn
mening een zeer uitzonderlijke. De woordkeuze van het arrest bij de overwegingen
in het arrest-Chabot is naar mijn mening van dusdanige aard, dat de Hoge Raad
niet de bedoeling had, een hele categorie artsen te legitimeren. Het CDA vindt
dan ook dat het kabinet ervoor moet oppassen dat de acceptatie van een uitzonderlijk
geval niet wordt omgezet voor een hele categorie, omdat die categorie op de
een of andere manier op dat uitzonderlijke geval zou lijken. Met andere woorden:
het springende punt is inderdaad het verschil van interpretatie van het arrest
tussen de CDA-fractie en de minister, met name als het gaat om de gevolgen
die aan het arrest verbonden zouden moeten worden. Het is ook niet zo, zoals
de minister gezegd heeft, dat een arrest van de Hoge Raad per definitie altijd
een algemene strekking heeft. Een minister van Justitie moet onderzoeken of
er sprake is van een algemene strekking en, zo ja, hoe die algemene strekking
in het vervolgingsbeleid tot uitdrukking zou moeten komen. Op dit punt wil
ik graag een motie indienen.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 van oordeel, dat de arts voor levensbehoud moet kiezen in een niet-terminale
fase van het ziekteproces, waarin niet op korte termijn een verslechtering
te verwachten is;
 
 van oordeel, dat er bij het vervolgingsbeleid terzake van euthanasie en
hulp bij zelfdoding – mede – sprake moet zijn geweest van een
stervensfase;
 
 wijst de herziening van het vervolgingsbeleid zoals verwoord in de brief
van 16 september 1994 (23877, nr. 1) af,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid V.A.M van der Burg. Naar mij blijkt,
wordt zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 3 (23877).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Hoe kan de heer Van der Burg de inhoud van deze motie rijmen
met de opening die zijn partijgenoot, voormalig minister van Justitie, al
had gegeven in het laatste mondeling overleg met de Kamer op 12 april. Daarin
gaf hij aan dat ook voor hem bespreekbaar was dat de stervensfase geen op
zichzelf staand criterium zou zijn. Hij heeft toen namelijk uitdrukkelijk
gezegd dat hij de resultaten van de uitspraak van de Hoge Raad zou afwachten.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Voorzitter! Ik heb niet voor niets in Van der Burgeerste termijn mijzelf
geciteerd in alle bescheidenheid. De inbreng van de CDA-fractie op 12 april
is de politieke inbreng geweest ook richting kabinet.
 
 Voorzitter! De minister heeft twee interessante opmerkingen gemaakt over
de stervensfase. Allereerst heeft zij gezegd dat het een niet allesbepalend
criterium is. Ten tweede heeft zij gezegd dat het geen zelfstandig criterium
is. Uit het debat blijkt ook dat de minister wel degelijk nog ruimte laat,
maar dan als een soort subcriterium, voor de stervensfase. Kan de minister
mij nog eens uitleggen wat de betekenis is van haar woorden? Hoe moet ik dat
precies zien als het gaat om het vervolgingsbeleid? Het is mogelijk dat een
antwoord niet is ingevuld of onduidelijk is ingevuld. Dan zullen naar mijn
mening toch altijd de lijkschouwer, eventueel in overleg met de geneeskundig
inspecteur of later de politie of het openbaar ministerie nader moeten informeren
naar de precieze stand van het ziekteproces.
 
 De minister van Volksgezondheid heeft over een aantal zaken buitengewoon
bevredigend gesproken. Het feit dat de palliatieve zorg haar aandacht heeft
èn houdt en dat zij zal trachten, die in Nederland op hoog niveau te
houden, spreekt de CDA-fractie zeer aan. Zij heeft ook het neerdrukkend effect
erkend op de aantallen verzoeken om euthanasie en hulp bij zelfdoding in dit
verband. Zij heeft voorts een opmerking geciteerd van de bekende Engelse Dame
Cecily Saunders, dat niet altijd de vraag om euthanasie daardoor vervangen
kan worden; ik ben het met haar eens.
 
 Ik vind het een beetje jammer dat het departement van Volksgezondheid
de hospicebeweging op geen enkele wijze een steuntje aanreikt. Misschien kan
zij daar nog iets over zeggen.
 
 Een belangrijke opmerking vind ik ook dat de minister van Volksgezondheid
heeft gezegd dat de beroepsprofessionaliteit uiteraard naar aanleiding van
de uitspraak van de medisch tuchtrechter in laatste instantie ook een rol
zal gaan spelen in het vervolgingsbeleid. De medische standaard in een zaak
als Chabot zal immers nader worden ingevuld, ook voor de beroepsgroep, als
er een uitspraak is van het centraal medisch tuchtcollege. En die uitspraak
heeft een reflexwerking op de vervolging.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Graag zeg ik de beide ministers dank voor hun
beantwoording. Zij zullen begrepen hebben dat er een verschil van inzicht
bestaat tussen hen en de SGP-fractie op het punt van het levensbeëindigend
handelen en het al dan niet principieel aanvaardbaar zijn daarvan, in gevallen
die niet in de strikt medische sfeer liggen op het punt waarop het medisch
handelen echt zinloos is geworden.
 
 Bespreken wij nu een grensverlegging, ja of nee? Ik heb bij interruptie
al laten merken en ook in de eerste termijn gezegd dat de SGP-fractie het
toch eigenlijk wel zo ervaart. De minister van Justitie heeft daarover een
ander oordeel. Ik wil haar iets voorleggen en ik ben collega Dees dankbaar
voor zijn aanwijzing van de pagina; hij begon er met mij over. Het gaat om
pagina 4 van brief nr. 1. In de paragraaf die gaat over het criterium stervensfase
staat in het midden: "Het bovenstaande betekent dat het uitgangspunt voor
het vervolgingsbeleid niet langer – mede – kan zijn dat er sprake
moet zijn geweest van een stervensfase. Het standpunt van het vorige kabinet
dat een arts voor levensbehoud moet kiezen in een niet-terminale fase van
een ziekteproces, waarin niet op korte termijn verbetering te verwachten is,
kan in het licht van het arrest van de Hoge Raad niet gehandhaafd blijven".
Of ik heb een wazige bril, of mijn visie is juist. Ik vind dit van gewicht:
het is meer dan een juridisch inpassen van rechtsoverwegingen van de Hoge
Raad in ons geldend rechtssysteem en in het vervolgingsbeleid.
 
 Dit maakt het voor mij uitermate belangrijk. Strijards zegt dat hier te
weinig grond voor was. De minister heeft daar niet op gereageerd, maar zij
kan ook niet op elk detail reageren. Schalken zegt in het blad Jurisprudentie
dat het gemakkelijk zou kunnen leiden tot een algemeen aanvaarde code. Wij
komen daarmee toch bij de verantwoordelijkheid van de wetgever. De systematiek
van wat nu bestaat aan wetgeving is dat de rechter een en ander bepaalt, uiteraard
per individueel geval, maar ik heb altijd gezegd: geen rechtersrecht, want
de wetgever bepaalt die norm nu maar zelf. En als mevrouw Swildens pleit voor
een wet en ik doe dat ook, dan zullen wij het over een aantal dingen gewoon
eens kunnen zijn en over andere dingen dus niet. Dat is echter niet vreemd,
want dat spel – en dat zeg ik in alle ernst – spelen wij hier,
waarna er op enig moment een resultaat ligt. Collega Schutte zal mede namens
mij een motie hierover indienen. Dit is volgens ons een gewichtig scharnierpunt
in het geheel.
 
 Voorzitter! Ik beloof oprecht dat de volgende zin de laatste is. De woorden
die de minister heeft gesproken over palliatieve zorg hebben mij goed gedaan.
Zij verdient daarin onze steun als zij zegt dat daarop extra zal worden ingezet.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Voorzitter! Ook ik dank beide bewindslieden voor hun antwoorden in eerste
termijn.
 
 De minister van Justitie benadrukte de beschermwaardigheid van het menselijk
leven. Het is heel belangrijk om hier met elkaar te constateren dat die vooropstaat;
dat is ook het uitgangspunt van mijn fractie. Het debat ging vanavond over
de vraag hoe kan worden gegarandeerd dat de wens van mensen om waardig te
mogen sterven en ondraaglijk lijden te bekorten, kan worden gehonoreerd op
een zo zorgvuldig mogelijke en toetsbare manier. Inderdaad is in het regeerakkoord
afgesproken om de bestaande artikelen niet uit het Wetboek van Strafrecht
te schrappen. Er zal een evaluatie plaatsvinden om te bezien hoe de nieuwe
meldingsprocedure in de praktijk werkt en of zij in de praktijk werkt, zoals
de minister zei. Zij zal wel werken. De vraag is vooral hoe zij werkt. Kwalitatief
en kwantitatief zal dat worden bezien.
 
 De cruciale vraag is natuurlijk waarom sommige artsen niet melden. In
het rapport van de commissie-Remmelink is al een tipje van de sluier daarover
opgelicht, maar inmiddels zijn wij een aantal jaren verder. Mijn fractie vindt
het heel belangrijk inzicht te hebben in de meldingsbereidheid in gevallen
van levensbeëindigend handelen zonder verzoek. Ook daarin willen wij
optimaal inzicht krijgen. Ik ben blij met de toezegging van de minister van
Justitie dat de Kamer enige inspraak krijgt bij het opstellen van de concept-onderzoeksopdracht. 
 
 De nadere uitleg die de minister gaf aan de interpretatie die het kabinet
geeft aan het arrest van de Hoge Raad en de consequenties die het daaraan
verbindt voor het vervolgingsbeleid, was naar mijn gevoel zeer overtuigend.
In het interruptiedebatje tussen de minister van Justitie en de heer Van der
Burg frappeerde mij echter het verschil tussen het gebruik van de woorden
"het handelen als medicus" en dat van de woorden "normaal medisch handelen".
Het lijkt misschien wat muggezifterig, maar ik denk dat het van wezenlijk
belang is.
 
 Dat brengt mij ertoe iets te vragen over de inleiding bij de antwoorden
op de schriftelijke vragen. De indruk kan ontstaan dat op bladzijde 3 daarvan
normaal medisch handelen en het handelen van een medicus dat daaronder niet
mag worden begrepen, door elkaar worden gehaald. Op bladzijde 3 iets voorbij
het midden staat: Als het moment komt waarop sterven daadwerkelijk onontkoombaar
is, zal de arts met het oog op een menswaardig levenseinde van de patiënt
bepaalde medische handelingen moeten staken of in het geheel niet meer instellen.
Ook kan het voorkomen dat hij in het kader van pijn- of symptoombestrijding
middelen moet voorschrijven die als neveneffect hebben dat het leven wordt
bekort. Daaronder staat: Zoals gezegd gaat het in het overgrote deel van deze
gevallen van toepassing op euthanasie om de hierboven geschetste situatie.
 
 Het staken van of niet aanvangen van behandeling of pijnbestrijding, ook
als daardoor het leven wordt bekort en dat wordt ingecalculeerd, is normaal
medisch handelen. Daarover moeten wij het met elkaar eens zijn. Het is van
belang om dit heel precies te formuleren, omdat normaal medisch handelen buiten
de werking van het strafrecht valt.
 
 Er is hier ook een relatie – en nu richt ik mij op het antwoord
van minister Borst – met de discussie over levensbeëindigend handelen
zonder verzoek van de patiënt. Het is mogelijk dat de zaken hier wat
door elkaar gaan lopen. Het betreft hier een nieuw element dat in een interruptiedebatje
aan de orde is gekomen. Het gaat hierbij om een omvangrijke maatschappelijke
discussie waarvoor wij ook in vorige debatten hebben gepleit en het is van
groot belang dat hieraan ook in de beroepsgroep en in het overleg tussen parlement
en kabinet voldoende aandacht wordt gegeven. Een arts die op een bepaald moment
de behandeling bewust staakt, moet niet met de rug naar de patiënt toe
gaan staan. Al gaat het in feite om normaal medisch handelen dat buiten de
sfeer van het strafrecht valt, hij dient te bedenken wat de consequentie daarvan
is en hoe hij zich vervolgens moet opstellen. Daarmee komt men terecht in
de sfeer van euthanasie en hulp bij zelfdoding, hetgeen wèl binnen
de strafrechtelijke sfeer valt.
 
 Voorzitter! Wij hebben vandaag een juridisch getint debat gevoerd. Dat
is logisch omdat het is gebaseerd op een uitspraak van ons hoogste rechtscollege,
die belangrijke gevolgen heeft voor het vervolgingsbeleid. Toch mogen wij
niet uit het oog verliezen dat de achterliggende problematiek wordt gevormd
door puur menselijk leed van de patiënt en zijn of haar omgeving. Ik
ben daarom heel blij met de wijze waarop minister Borst heeft gereageerd op
grond van haar deskundigheid en ervaring. Zij is met voorbeelden op deze materie
ingegaan. Naast de juridische aspecten is toch de menselijke kant van deze
zaak van groot belang en die kant is door minister Borst op een goede manier
belicht.
 
 De duidelijkheid waarvan ik vanmiddag zei dat de bewindslieden die al
in hun brief hadden verschaft, is door hun bijdragen van vandaag niet verminderd,
integendeel. Laten wij nu de meldingsprocedure een kans geven, zodat kan worden
bewezen of die procedure werkt. Het is voor iedereen belangrijk dat er een
zekere rust komt en die rust kan worden vergroot door het verschaffen van
duidelijkheid. De evaluatie vindt over twee jaar plaats.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank beide ministers voor hun beantwoording.
Wat mij betreft staan in deze discussie twee zaken centraal. In de eerste
plaats gaat het om de vraag of de regering de juiste conclusies heeft getrokken
uit het arrest-Chabot. In de tweede plaats betreft het de vraag of die conclusies
noodzakelijkerwijs moesten worden getrokken of alleen mogelijk zijn. Heeft
de regering op grond van politieke overwegingen een bepaalde keuze gemaakt?
 
 Over de noodzaak van deze conclusies is al in interruptiedebatjes gesproken,
mede onder verwijzing naar rechtsoverweging 5.2. Mijn conclusie is dat de
interpretatie van de regering wel mogelijk is maar zeker niet noodzakelijkerwijs
uit het arrest voortvloeit. Uitgaande van onze stelling dat de huidige euthanasiepraktijk
op basis van de geldende wetgeving al veel te ver gaat en daarom onze steun
niet kan krijgen, vinden wij dat deze weg niet bewandeld behoort te worden.
Daarom zullen wij steun geven aan de motie van de heer Van der Burg.
 
 Een volgende vraag is of de situatie die nu ontstaan is, aanvaardbaar
is. De minister sprak vanavond voor de televisie over een zekere verruiming
van euthanasiemogelijkheden als gevolg van de uitspraak van de Hoge Raad.
Die verruiming is tot stand gekomen via rechtersrecht binnen het systeem van
de wet, zoals dat al tot stand is gekomen. Wat ons betreft is dit een verkeerde
tendens maar zij vloeit voort uit het systeem van de wet. Als wij er iets
aan willen doen, kan niet worden volstaan met de opmerking dat het vervolgingsbeleid
moet worden aangepast. Je kunt namelijk wel scherper vervolgen, maar als de
rechter vervolgens op dezelfde wijze doorgaat, is dat een zinloze bezigheid.
Willen wij er iets aan doen, dan moeten wij dus terug naar de basis. Dit betekent
dat de wet zelf aangescherpt moet worden. Vandaar dat ik mede namens de collega's
Van der Vlies en Rouvoet de volgende motie indien.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende, dat: 
 
 
 - de artikelen 293 en 294 van het Wetboek
van Strafrecht euthanasie en hulp bij zelfdoding strafbaar stellen;
 
 
 - de materiële betekenis van deze norm steeds meer door de rechter wordt
bepaald, waarbij de oorspronkelijke bedoeling van de wetgever op Schuttede
achtergrond geraakt;
 
 
 - waar het hier gaat om ernstige levensdelicten
het primair de taak van de wetgever is, de reikwijdte van de
strafbepalingen aan te geven;
 
 
 
 nodigt de regering uit voorstellen te doen teneinde in het belang van
de bescherming van het leven van ernstig somatisch dan wel psychisch zieken
en gehandicapten de materiële betekenis van de wettelijke strafbedreiging
beter in de wet tot uitdrukking te brengen,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door de leden Schutte, Van der Vlies en Rouvoet.
Naar mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 4 (23877).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Ik dank de bewindslieden zeer welgemeend voor hun oprechte
en integere beantwoording in deze gevoelige en lastige materie.
 
 Ik ben blij met de toezegging dat omstreeks de zomer van volgend jaar
een evaluatie verwacht mag worden, zo mogelijk inclusief het standpunt van
het kabinet. Ik wil echt de indruk wegnemen, zoals de heer Van der Burg suggereerde,
dat dit onherroepelijk leidt tot versnippering of kwaliteitsverlies. Dat hoeft
mijns inziens niet aan de orde te zijn. Niettemin blijft overeind dat kwaliteit
voor tempo gaat. Daar zal ik mij nooit en te nimmer aan onttrekken.
 
 Ik ben blij met de verduidelijking van de minister van Justitie dat niet
altijd alle aandachtspunten exact nageleefd hoeven te worden, maar dat het
altijd gaat om het totaal van de afweging van de vragen. In het verlengde
daarvan ligt de constatering dat het geen materiële normen zijn en dat
altijd individuele toetsing van gevallen aan de orde is.
 
 Ik kom nog even terug op de noodzaak om twee artsen te consulteren bij
een psychiatrische patiënt. Ik heb goed geluisterd naar het antwoord
op de desbetreffende vraag. Ik leid daaruit af dat in dit debat beide bewindslieden
een beleidsuitspraak hebben gedaan. Dit geldt zeker voor de minister van VWS,
die over de uitspraak van de minister van Justitie over het vervolgingsbeleid,
heeft gezegd dat zij dit inhoudelijk terecht vindt. Feitelijk moet geconstateerd
worden dat dit een aanvulling is op de tot nu toe geldende eis in de jurisprudentie.
De jurisprudentie vraagt dit namelijk niet, en dus ook niet het vervolgingsbeleid,
wel het meldingsformulier.
 
 Ik ben ook blij met de opmerking over de palliatieve zorg. Ik wil er geen
misverstand over laten bestaan dat dit ook voor onze fractie een uiterst belangrijk
instrument is bij het verlichten van de pijn van lijdende personen.
 
 Het drukke interruptiedebat van zoëven over de "stervensfase" brengt
mij en mijn fractie andermaal tot de conclusie dat dit puur en alleen het
gevolg is van de gekozen wetssystematiek. Die zal dus blijven leiden tot discussies
over het vervolgingsbeleid.
 
 Mijn fractie heeft het volste vertrouwen in de inzet en de kwaliteit van
deze bewindslieden ter zake van dit gevoelige en lastige dossier.
 
 
 
 
 
 De heer Rouvoet (RPF):
 
 Voorzitter! Ik dank beide bewindslieden oprecht voor de beantwoording
en de wijze waarop zij vanavond de discussie met de Kamer zijn aangegaan.
 
 De minister van Justitie heeft expliciet gezegd dat wat de ijkpunten betreft
de beschermwaardigheid van het leven vooropstaat. Ik had daar niet aan durven
twijfelen, maar ik acht het van groot belang dat dit van de zijde van de regering
hardop wordt gezegd. Dat ging niet zo gemakkelijk bij het debat over de begroting
van Justitie. Kennelijk was er sprake van wat misverstanden. Ik ben er dan
ook des te meer erkentelijk voor dat dit vanavond hier in alle openheid en
duidelijkheid gesteld is. Dat is heel wezenlijk.
 
 Een kernpunt van mijn verhaal in eerste termijn ging over het corrigeren
van de rechter, niet in een casus, maar inzake de richting van de jurisprudentie.
Anderen hebben daar nu ook over gesproken. Ik heb begrepen dat het antwoord
van de minister erop neerkomt, dat dit in feite niet kan in onze rechtsorde.
Die stelling herkende ik. De heer Van der Burg heeft dit twee jaar geleden
in een debat in dezelfde bewoordingen naar voren gebracht. Wel valt het op
dat de minister in dezen een sterk bestuurlijk-juridische benadering kiest,
waarbij de politieke component wat wordt weggedrukt. Verwijzend naar het interruptiedebat
en de heldere verwoording door de heer Dees, wat ik in mijn korte tweede termijn
zeker niet kan verbeteren, stel ik nogmaals dat een correctie van de jurisprudentie
wel degelijk mogelijk is in casu een ondubbelzinnige herbevestiging van de
strafnorm. En dat is dan meteen een antwoord aan mevrouw Swildens op de vraag
die zij nog aan de heer Van der Vlies stelde. Dit vraagt een initiatief van
de wetgever, namelijk het expliciteren van zijn bedoelingen. Dat zal dus de
koers van de jurisprudentie moeten beïnvloeden.
 
 Ik heb de minister gevraagd of zij het met die stelling eens was. Om het
scherp te krijgen heb ik gevraagd of zij zich uitspraken van de Hoge Raad
kan voorstellen die wat haar betreft niet zouden moeten leiden tot een aanpassing
van het vervolgingsbeleid. Dan gaat het mij niet om een casus, maar om de
consequenties van de toch wat te makkelijke stelling.
 
 De minister zei dat wat de heer Chabot deed, dus niet mocht en dat hij
dus schuldig was. Ik wil alleen even aanstippen dat dit samenhing met het
ontbreken van een oordeel van een onafhankelijke deskundige. Ik denk dat dat
erbij gezegd moet worden.
 
 Wat die elf gevallen betreft wil ik de discussie niet overdoen. Ik handhaaf
mijn conclusie dat het niet verder vervolgen niet rechtstreeks en dwingend
voortvloeit uit het arrest-Chabot, maar berust op een interpretatie van de
minister. Ik heb daar mijn kanttekeningen bij geplaatst. De gang van zaken
is gewoonlijk dat er een uitspraak is en dat in evident gelijke casi niet
verder zal worden vervolgd. Dat is een kwestie van behoorlijk bestuur. Hier
is het zo dat het centrale element in het arrest-Chabot nu juist ontbrak in
de elf gevallen die apart zijn gezet. Vandaar dat ik zeg dat het er niet automatisch
en rechtstreeks uit voortvloeit.
 
 Mijn conclusie zal duidelijk zijn geworden. Mijn fractie is verontrust
over de glijdende euthanasiepraktijk, over de verruiming die wij zien aftekenen.
De aanpassing van het vervolgingsbeleid, zoals uiteengezet in de brief, wijzen
wij van de hand. Wat ons betreft is het dringend noodzakelijk en gewenst dat
de ontwikkeling wordt bijgebogen in een andere richting. Daar ligt de verantwoordelijkheid
voor de wetgever. Dat verklaart dat mijn naam staat onder de motie die zojuist door de heer Schutte is ingediend.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik moet helaas volharden in de stelling dat de
overheid de plicht heeft, het leven van alle burgers te beschermen. Artsen
hebben niet het recht om te doden. Critici van het regeringsbeleid hebben
al jaren geleden gewaarschuwd voor het verkeerde gebruik van het begrip "overmacht".
Overmacht is namelijk niet in regels vast te leggen. In vele ziekenhuizen
heeft men dan ook protocollen – dat zijn gedragsregels – vastgelegd
voor het doden. Ten overvloede: doden is geen geneeskundig handelen.
 
 Artikel 289 van het Wetboek van Strafrecht is overduidelijk en kent een
levenslange gevangenisstraf als maximum bij overtreding. Ik wijs er verder
op dat het recht op leven onder andere is vastgelegd in artikel 2 van het
Europese verdrag voor de rechten van de mens en artikel 6 van het verdrag
inzake burgerrechten en politieke rechten. Een werkelijk en geloofwaardig
vervolgingsbeleid door de overheid en een verscherping van de wetten ten aanzien
van de beschermwaardigheid van het menselijk leven, kan Nederland terugbrengen
in de gemeenschap van beschaafde staten. Niet voor niets is wereldwijd met
afschuw gereageerd op de zogenaamde Nederlandse regeling van enkele jaren
geleden van het medisch doden. De weg naar genociden ligt namelijk open.
 
 Ten slotte, voorzitter. Alle leven hier op aarde eindigt onherroepelijk
in de dood. Hanteren van het begrip "uitzichtloos" getuigt daarom eerder van
een tekort aan zingeving dan van een reële analyse van het leven van
een medemens. Het leven heeft een zin in zichzelf. Wie dan de dood als hulp
aanbiedt, doet aan verdere begripsvervuiling, want het doel van de hulp is
weg. Dat is namelijk de persoon die geholpen moet worden. Indien deze "onhulp"
wordt verricht door een arts, wordt een hele beroepsgroep besmet. Daarom pleit
ik nogmaals voor een erkenning van het Nederlandse artsenverbond.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank beide bewindslieden voor hun beantwoording,
die in verband met de verdediging van de brief van 16 september zorgvuldig,
genuanceerd en correct was. Als het gaat om de vertaling van de rechtsgevolgen
van het arrest van de Hoge Raad in het vervolgingsbeleid, steunen wij materieel
de conclusies in de brief. De beantwoording op dit punt was goed. Ik heb nog
wel een aantal andere punten, waarop wij wat minder dicht bij elkaar zitten,
en enkele feitelijke vragen.
 
 De minister van Justitie heeft gezegd dat het aantal meldingen in het
kader van de nieuwe procedure weliswaar is toegenomen, maar dat een aanzienlijk
deel van de artsen zich niet meldt. De schatting van Remmelink was 2400 gevallen
van euthanasie en hulp bij zelfdoding en de minister zegt dat er 1424 meldingen
zijn. Dus in 1000 gevallen meldt de arts zich niet. Kan de minister in overleg
met de KNMG bezien of extra initiatieven hiervoor kunnen worden genomen? Een
gering aantal meldingen is immers inhoudelijk onbevredigend, omdat er dan
geen toetsing plaatsvindt. Verder lijkt het mij voor de evaluatie een complicerende
factor als er onvoldoende representativiteit is.
 
 De minister ontkende enigszins dat er sprake is van enige grensverlegging.
Ik denk dat zij gewoon moet toegeven dat er een zekere grensverlegging heeft
plaatsgevonden. Dat is geen schande, want die wordt gemotiveerd. Hiervoor
vindt het publieke debat plaats, zodat er transparantie is. Het niet aanwezig
zijn van de stervensfase was een blokkerende factor, maar dit is nu wat gerelativeerd.
In die zin is er sprake van enige grensverlegging, met alle nuanceringen en
zorgvuldige opmerkingen die hierbij horen. Wij moeten het dus ook weer niet
verabsoluteren.
 
 De minister zei dat er na opzettelijke levensbeëindiging zonder een
verzoek van de patiënt in beginsel vervolging plaatsvindt. Mijn standpunt
is dat er dan steeds vervolging moet plaatsvinden. Ik herinner mij dat de
vorige minister van Justitie in ieder geval een enkele maal de terminologie
"steeds vervolging" heeft gebruikt. Ik vind ook dat dit moet, zolang wij in
de Kamer geen eigen oordeel hebben kunnen vormen over de materiële criteria
die hiervoor moeten gelden. Dan moet er wel de ruimte van artikel 40 van het
Wetboek van Strafrecht zijn en moet de rechter het maar beoordelen. Er zal
dan wel steeds vervolging moeten plaatsvinden. Ik vraag de minister of er
op dit moment gevallen zijn van opzettelijke levensbeëindiging zonder
verzoek en zonder levenstestament, een factor waarop de fractie van de VVD
acht wil slaan, waarin niet vervolgd is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 U zegt dat de vorige minister van Justitie heeft gezegd dat er in deze
gevallen steeds vervolgd moet worden.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ik geef toe dat hij ook een keer "in beginsel" heeft gezegd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Er was in het debat eigenlijk steeds sprake van "in de regel vervolging"
als er geen verzoek aan de levensbeëindiging ten grondslag ligt en van
"in de regel niet vervolging" als dit verzoek uitdrukkelijk wel is gedaan.
Hierbij hebben de heer Van der Burg en anderen in vierde of vijfde termijn
concluderend gezegd dat er in de regel vervolgd wordt als er geen uitdrukkelijk
verzoek van de patiënt is, met de kanttekening dat het opportuniteitsbeginsel
ook in die gevallen van kracht blijft. Ik vind het heel belangrijk om dit
te zeggen, omdat het indertijd niet tegengesproken werd.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ik geef een politiek, beleidsmatig oordeel. Ik begrijp uw juridische opmerking
over het opportuniteitsbeginsel, maar ik heb liever de formulering dat er
steeds vervolgd wordt, waarbij je je rekenschap geeft van artikel 40 van het
Wetboek van Strafrecht, waarmee de rechter in een voorkomende situatie tot
niet-schuldigverklaring kan overgaan. In de gegeven situatie heeft het parlement
nooit of te nimmer een inhoudelijk en fundamenteel debat gevoerd over de materiële
normen die hierbij in acht moeten worden genomen. Dan geef ik de voorkeur
aan de procesgang dat je wel vervolgt, maar je hierbij rekenschap geeft van
artikel 40, boven een systematiek waarin de minister zelfstandig beslist om
niet tot vervolging over te gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 U bepleit nu iets wat ik zelf al jaren bepleit en wat
mevrouw Swildens ook altijd bepleit heeft.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ook ik heb het altijd bepleit. Ik hoop dat er geen motie voor nodig is
om het zo te doen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Dat denk ik niet. Wij zijn het volstrekt eens.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Er mag geen misverstand over bestaan dat de fractie van de VVD zich rekenschap
geeft van het karakter en de systematiek van het Wetboek van Strafrecht, waarin
artikel 40 een belangrijke rol speelt. Deze gang van zaken lijkt mij noodzakelijk,
nu de Kamer nooit in de gelegenheid is geweest, een inhoudelijke debat te
voeren over deze specifieke problematiek, die in ethisch en juridisch opzicht
anders is dan vraagstukken van euthanasie en hulp bij zelfdoding.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Ik ben er een beetje verbaasd over dat de heer Dees opmerkt, dat de Kamer
er nog nooit inhoudelijk over heeft gesproken. In de vorige periode hebben
wij negen debatten gevoerd. Leest u die negen debatten nog eens na!
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Zo bedoel ik het niet! Over euthanasie en hulp bij zelfdoding hebben hier
gedurende 22 jaar uitvoerige debatten plaatsgevonden aan de hand van wetsvoorstellen,
het rapport van de staatscommissie, een rapport van de Gezondheidsraad en
studies van wetenschappelijke bureaus van politieke partijen. Maar over het
vraagstuk of er ruimte moet komen voor opzettelijke levensbeëindiging
zonder verzoek van de patiënt – straffeloosheid, welke criteria,
etc. – wordt binnen de KNMG nog steeds gediscussieerd. Daarover moet
een volwaardig, inhoudelijk en zorgvuldig debat worden gevoerd, dat op een
bepaald moment tot conclusies moet leiden over de criteria, die al dan niet
overwogen moeten worden. Het gaat om een discussie naar analogie van het grondige
en zorgvuldige euthanasiedebat. Dat hebben wij in dat andere traject niet
gehad en dat was dan ook de reden dat staatssecretaris Simons heeft toegezegd
de discussienota's van de KNMG te zullen oppikken en ons op enigerlei wijze
uiteindelijk een regeringsstandpunt voor te leggen. Minister Borst wil dit
koppelen aan de evaluatie. Ik kan daar op zichzelf genoegen mee nemen, maar
ik wil er met grote nadruk voor waarschuwen dat de discussies over euthanasie
en zelfdoding aan de ene kant en opzettelijke levensbeëindiging zonder
verzoek aan de andere niet teveel op één hoop moeten worden
gegooid. Gisteren of vandaag hebben wij een reactie van de Nederlandse vereniging
voor vrijwillige euthanasie gekregen; zelfs die vereniging heeft er problemen
mee dat begrippen en definities zo erg door elkaar worden gehaald. Hoewel
ik er begrip voor heb om het in het tijdpad en het tempo te betrekken bij
die evaluatie, zou ik het eigenlijk liever inhoudelijk willen scheiden en
de ministers in overweging willen geven om daar nog eens heel goed naar te
kijken. Om euthanasie en hulp bij zelfdoding in dezelfde nota's te behandelen
als het andere begrip geeft toch verwarring en onrust.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Het onderzoek van de commissie-Remmelink wees al uit, dat
er misschien wel 1000 gevallen per jaar zijn waarin niet op verzoek van de
patiënt het leven wordt beëindigd. De minister heeft in eerste termijn
geantwoord, dat het toch niet echt goed denkbaar is om per definitie alle
gevallen te vervolgen, zoals de heer Dees voorstelt.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ik herhaal wat de VVD altijd heeft gezegd: zolang wij niet een inhoudelijk
en principieel debat over deze materie op dezelfde wijze als het debat over
de euthanasie hebben kunnen voeren, geeft de VVD-fractie er de voorkeur aan
om in deze gevallen altijd vervolging te laten plaatsvinden en de individuele
gevallen te beoordelen. In het vervolgingsbeleid mag niet al worden geseponeerd.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 In de eerste plaats heeft de heer Van der Burg gelijk, dat wij natuurlijk
in een van de negen vorige debatten uitvoerig met de minister van Justitie
en de staatssecretaris van Volksgezondheid hierover hebben gesproken. Ik herinner
mij ook de dramatische en ingrijpende situaties die naar voren werden gebracht.
In dat debat is ook uitdrukkelijk gezegd, dat het denkbaar is dat een arts
in hetzelfde conflict van plichten komt te verkeren, ook al ligt er geen verzoek
van de patiënt aan ten grondslag. Ook een beroep op overmacht dient niet
uitgesloten te zijn. In principe en in de regel – zo werd gezegd –
wordt in dat soort gevallen vervolgd, omdat er geen rechtspraak is ontwikkeld.
De heer Dees merkt op, dat de discussie over euthanasie de laatste twintig
jaar intensief wordt gevoerd. Inmiddels heeft zich jurisprudentie ontwikkeld
en wij zien, dat de parlementaire discussie en discussie over de wetgeving
altijd achter de feiten aanhollen. Nu trekken wij het initiatief een beetje
naar ons toe. Dat is goed. Dat is toegezegd door het vorige kabinet en door
beide bewindslieden. Aan de hand van materiaal van de beroepsgroepen zelf
en andere organisaties die zich daarmee bezighouden zullen wij die discussie
voeren.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Dit gaat veel op een derde termijn lijken!
 
 
 
 
 
 Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):
 
 Ik vraag minister Borst om te heroverwegen of het verstandig is om de
discussie over dit specifieke onderwerp te koppelen aan de discussie over
de evaluatie. Ik ben het op dit punt eens met de heer Dees. Ik volg het voorstel
om die twee discussies van elkaar te scheiden. Anders wordt bij de buitenwacht
de indruk gewekt dat het één en dezelfde materie betreft.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Voorzitter! En ik wil de heer Dees eraan herinneren dat wij in een van
de vorige debatten samen hebben gevraagd naar het rapport van prof. Van der
Maas uit Rotterdam over die 1000 gevallen. Ik kijk hierbij tevens minister
Borst aan. Dit zou ook aan de Kamer uitgesplitst moeten worden voorgelegd.
De Kamer kan zich er dan een oordeel over vormen. Het betreft hier een heel
langlopende toezegging. Dat zal ook mevrouw Swildens zich nog herinneren.
Ik ben zo bang dat door de haast van mijnheer Van Boxtel al die oude toezeggingen
niet worden nagekomen en dat alles in elkaar gaat grijpen. Voor het sluiten
van de vergadering verneem ik graag wanneer wij het uitgesplitste rapport-Van
der Maas krijgen. Dan kunnen wij overigens, mijnheer Dees,
inderdaad zeggen dat de norm moord of doodslag moet worden gehandhaafd. En
dat betekent: vervolgen.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Er lag inderdaad een toezegging van het vorige kabinet dat over het nader
onderzoek van bijvoorbeeld prof. Van der Maas en van de kinderartsen, de KNMG,
nadere rapportages naar ons toe zouden komen. Die rapportages zouden dan vergezeld
gaan van standpunten, overwegingen van het kabinet. Dat is niet gebeurd. Ook
ik vraag de bewindslieden om die toezegging alsnog gestand te doen. Ik geef
in overweging – het is verstandig om dat nog eens heel zorgvuldig te
bekijken – om de discussie over de opzettelijke levensbeëindiging
zonder verzoek van de patiënt los te koppelen van die andere zaken. Dat
is beter voor de zuiverheid van de discussie. Ik vraag de minister om daar
eens over na te denken en de Kamer te berichten.
 
 Voorzitter! Dan kom ik bij mijn laatste punt.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Ik wil de heer Dees nog de volgende vraag stellen. Als ik
het goed heb begrepen, zegt hij: met het oog op de gewenste rechtsontwikkeling
is het goed dat de minister van Justitie voortaan systematisch gaat vervolgen
via het OM, zodat duidelijk is waaraan wij toe zijn in de gevallen van opzettelijke
levensbeëindiging zonder verzoek. Heb ik het goed begrepen?
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Neen. Zo heb ik het niet gezegd. Ik heb juist gezegd dat ik uitga van
het primaat van de parlementaire democratie en de wetgever. Zolang de wetgever
niet heeft gediscussieerd over een verdere verfijning of verbijzondering van
de wettelijke norm – en dat is: moord en doodslag mag niet – moet
er vervolging plaatsvinden. De minister heeft een andere benadering. Zij legt
een ander accent. Zij praat niet over het primaat van de wetgever, maar zegt
dat de vervolging plaatsvindt op grond van de rechtsontwikkeling en niet op
grond van handhaving van de norm.
 
 
 
 
 
 De heer Rabbae (GroenLinks):
 
 Dat is mij duidelijk. Maar betekent uw benadering dat het opportuniteitsbeginsel
buiten werking moet worden gesteld?
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Vanuit juridische techniek erken ik natuurlijk het opportuniteitsbeginsel.
Maar zoals ik het etaleer, gaat het over normen en waarden, over leven en
dood. Mijn invalshoek is dus een politiek-beleidsmatige, waaraan het opportuniteitsbeginsel
in deze specifieke gevallen naar mijn politieke mening ondergeschikt moet
zijn. Ik wil dus niet de systematiek van het Wetboek van Strafrecht aantasten.
Ik wil niet de systematiek van het opportuniteitsprincipe aantasten. Maar
wij praten hier over leven en dood. Het parlement heeft over dit aspect nooit
zorgvuldig gesproken. Dat moet je doen voordat je zegt: uit een oogpunt van
opportuniteit ga ik niet vervolgen. Dat is de kern van mijn verhaal.
 
 Voorzitter! Dan kom ik nu bij mijn laatste opmerking. Ik heb veel waardering
voor de materiële beantwoording van de minister van Justitie over de
zaak zelve. Het gaat hier om de verhouding tussen de bevoegdheden van de wetgever
aan de ene kant en de taken van de rechtspraak aan de andere kant. Ik vind
dat de minister daarbij te weinig het primaat van de wetgever en de parlementaire
democratie vooropstelt.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het zal inmiddels duidelijk zijn dat de overwegingen
en de conclusies van de Hoge Raad niet door de SP worden ondersteund. Wij
denken ook dat het niet anders mogelijk is dan de conclusie te trekken dat
de mogelijkheden om te komen tot euthanasie zijn opgerekt bij het vorig jaar
verschenen arrest. Bijgevolg steunen wij ook niet de aanpassingen van het
vervolgingsbeleid, wat naar mijn idee terecht een politieke beslissing van
de kant van het kabinet is genoemd.
 
 In dit verband heb ik nog een vraag aan de minister van Justitie. Er stond
vandaag een bericht in de Volkskrant over het besluit van het openbaar ministerie
om in zeven gevallen vervolging in te stellen in Arnhem. Misschien kan de
minister daarop een toelichting geven. Ik heb begrepen dat wij het over de
veertien gevallen hebben gehad, maar het heeft klaarblijkelijk niet in alle
gevallen invloed op het vervolgingsbeleid.
 
 Het is mij opgevallen dat noch de minister van Justitie, noch de minister
van VWS is ingegaan op een passage in mijn eerste bijdrage. Ik sprak erover
dat de vrijheid die nu gegund wordt wel eens in onvrijheid zou kunnen omslaan
op een bepaald moment en in bepaalde gevallen. Indien dat autonome proces
waar ik het over had werkelijkheid wordt, is het niet uitgesloten dat mensen
in een situatie worden gebracht waarin zij moeten rechtvaardigen de optie
van euthanasie niet eens te willen overwegen. Ik zou het toch zeer op prijs
stellen indien een van de twee bewindslieden daarop zou willen reageren.
 
 Tot slot zou ik graag diegenen willen ondersteunen die hier een- en andermaal
hebben beklemtoond dat ook in deze kwesties van leven en dood, euthanasie,
hulp bij zelfdoding en doding zonder verzoek het primaat bij de politiek hoort
te liggen en dat het niet alleen kan worden overgelaten aan de jurisprudentie.
De SP-fractie sluit geenszins uit dat dit op termijn moet leiden tot aanpassing
van de wetgeving.
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Voorzitter! Ik begin met de staatsrechtelijke kwestie van het primaat
van de wetgeving. De wetgeving is het uitgangspunt. Dat is op een gegeven
moment de taak van het parlement. Dat moet natuurlijk ook het uitgangspunt
voor de rechter zijn. Maar zoals ik al heb gezegd, geeft wetgeving altijd
aanleiding tot jurisprudentie. Wat het strafrecht betreft, betekent dit dat
jurisprudentie een van de richtsnoeren is voor het vervolgingsbeleid. Wanneer
de jurisprudentie een grens aangeeft die door de wetgever niet helemaal scherp
en duidelijk is gesteld, dan zal het vervolgingsbeleid op een gegeven moment
worden aangepast aan de jurisprudentie. Dat is een normale procedure. Wanneer
dat politiek gezien niet goed is volgens de regering of volgens het parlement,
zal moeten worden overgegaan tot aanscherping van de wetgeving. Zo eenvoudig
is dat. Wanneer er aanleiding is om een algemene conclusie te trekken uit
een uitspraak, kan het dus niet dat die uitspraak terzijde wordt gelegd en
dat er in het vervolgingsbeleid helemaal geen aandacht aan
wordt besteed. Is dat ongewenst, dan moet er andere wetgeving komen.
 
 De situatie op dit moment is als volgt. Er is wetgeving op het gebied
van euthanasie. Er is de meldingsprocedure met aandachtspunten. Dat is een
soort wetgeving die natuurlijk niet zo vreselijk duidelijk is en die ook aanleiding
geeft tot jurisprudentie. Dat is ook gebeurd. Als de jurisprudentie op enig
punt een algemene aanwijzing geeft, dan zal ook in dit geval het vervolgingsbeleid
moeten worden aangepast.
 
 Niet de minister van Justitie stelt een vervolging in, maar het openbaar
ministerie. Met name de officier van justitie doet dat zelf. Of dat op een
goede manier is gebeurd, kan hij in eerste instantie afmeten aan de richtlijnen
die hij daarvoor krijgt. Die richtlijnen zijn gebaseerd op het vervolgingsbeleid.
Wanneer die individuele officier van justitie daarover een beslissing heeft
genomen, wordt achteraf getoetst door de minister of die beslissing in redelijkheid
genomen kon worden en of de minister die voor zijn verantwoording wil nemen.
De minister heeft artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie tot
zijn beschikking, volgens welke hij een aanwijzing kan geven aan de officier
van justitie om in een individueel geval een vervolging in te stellen. Dat
allemaal speelt een rol bij de hele complexiteit van de politieke verantwoordelijkheid
van de minister voor het vervolgingsbeleid en voor een individuele beslissing
van een officier van justitie. Voor het vervolgingsbeleid als geheel is de
minister politiek verantwoordelijk op de manier die ik hier verwoord. Bij
een individuele beslissing van een officier van justitie ben ik verantwoordelijk
voor de vraag, of ik al dan niet artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie
heb toegepast. Zo zit het in elkaar en niet anders.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Ik aanvaard graag dat het zo in elkaar zit, maar dat wil toch niet automatisch
zeggen dat u rechtsoverwegingen uit een arrest van de Hoge Raad als een soort
automatisme moet vertalen in het vervolgingsbeleid? U hebt toch een eigen
verantwoordelijkheid?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Natuurlijk. Elk woord wat in ieder arrest van de Hoge Raad wordt genoemd,
moet getoetst worden op de vraag of het al of niet van algemene strekking
is. Dat is inherent aan het feit dat een uitspraak van een rechter altijd
gaat over een individueel geval. Maar dikwijls zijn in uitspraken in individuele
gevallen algemene aanwijzingen te lezen, waardoor je op een gegeven moment
je beleid moet aanpassen. Dat geldt ook voor het Wetboek van Strafrecht en
voor het Wetboek van Strafvordering, en niet alleen voor een politiek zwaarbeladen
onderwerp als dit. De uitspraken van de rechter zijn voortdurend gebaseerd
op uitspraken van hogere rechters, ten eerste die van het gerechtshof, en
ten tweede van de Hoge Raad.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Het gaat mij niet zozeer om de vraag, wat uw bevoegdheden zijn, maar meer
om de vraag, hoe u uw bevoegdheden eventueel kunt hanteren. Als u zelf als
verantwoordelijk minister van Justitie, gehoord de Kamer, op het standpunt
staat dat het niet aanwezig zijn van een stervensfase toch een blokkerende
factor moet zijn, wat beslist u dan?
 
 
 
 
 
 Minister Sorgdrager:
 
 Dan zou ik u een voorstel voorleggen om de meldingsprocedure te veranderen
in de zin van de motie van de heer Van der Burg. Je kunt twisten over de vraag
of hier sprake is van grensverlegging of niet. Daarbij moet je de parlementaire
geschiedenis van de totstandkoming van de meldingsprocedure betrekken. Ik
zal citeren uit de noot bij het Chabot-arrest van de heer Schalken over de
stervensfase: "Door gelijkschakeling van geestelijk met lichamelijk lijden,
kon ook definitief een einde worden gemaakt aan de twijfel of de stervensfase
nu wel of niet als vereiste geldt om een beroep op noodtoestand als gegrond
te kunnen beschouwen." Dat is een heel belangrijke uitspraak. Hij zegt dat
er twijfel over was, en dat is ook gebleken. Onder de vorige bewindsman was
sprake van een materieel criterium, en dus van een strak vereiste voor de
vraag of wel of niet vervolgd moet worden. Het Chabot-arrest was van juni
1994, dus in de periode van mijn voorganger Kosto, die daar verder niet op
heeft geantwoord. Wij zijn nu bezig te antwoorden op de vraag die wordt geopperd
in het arrest van Chabot. Als u zegt dat het grensverleggend is, ga ik daarmee
akkoord, maar in elk geval wordt in het arrest van de Hoge Raad wel duidelijk
gemaakt dat er nu geen twijfel meer is over de vraag of de stervensfase nog
een rol speelt. Daarmee antwoord ik eigenlijk nog eens op wat de heer Rouvoet
in eerste termijn aan de orde stelde. Ik ben in goed gezelschap als ik zeg
dat ik deze conclusie trek uit het arrest van de Hoge Raad.
 
 De heren Van der Vlies en Van der Burg vinden dat de Hoge Raad niet de
bedoeling heeft gehad, een hele categorie artsen te legitimeren. Nee, dat
heeft de Hoge Raad nooit; de Hoge Raad heeft nooit die bedoeling, omdat hij
altijd recht spreekt in een individueel geval. Ik zei zoëven dat je daaruit
misschien een algemene lijn moet halen.
 
 Ik kom toe aan de motie over de stervensfase. Deze motie van de heer Van
der Burg heeft mijns inziens een verderstrekkende werking dan de meldingsprocedure
op zichzelf had, afgezien van de interpretatie daarvan door mijn voorganger.
De parlementaire discussie heeft die stervensfase dus niet tot absoluut materieel
criterium verheven. Door deze motie doet de heer Van der Burg dat in feite
wel. Men moet zich dan ook realiseren dat, wanneer men voor deze motie zou
stemmen, er een nieuw criterium als absoluut criterium wordt toegevoegd aan
de aandachtspunten en de algemene vervolgingscriteria. Om die reden wil ik
de aanvaarding van deze motie ontraden.
 
 De motie van de heren Schutte, Rouvoet en Van der Vlies vraagt in feite
om wetgeving. Zij vinden de huidige situatie, waarin men een hellend vlak
constateert in de euthanasierechtspraak, een aanleiding om te zeggen dat de
regering met initiatieven moet komen voor wetgeving. Ik vind dat ik mij aan
het regeerakkoord moet houden en eerst de evaluatie moet afwachten, waarin
dit soort aspecten zeker naar voren zullen komen. Daarna zal ik bekijken of
wetgeving nodig is.
 
 De heer Dees constateert dat het aantal meldingen weliswaar is toegenomen,
maar dat een groot deel van de artsen nog steeds niet meldt. Hij maakt zich
daar ongerust over. Dat doe ik ook. Ik vind het ook niet juist dat artsen
niet melden. Ik meen dat ook de meeste mensen binnen de medische beroepsgroep
dit niet juist vinden. De heer Van Boxtel werpt de suggestie op dat een groot deel van de gevallen die niet gemeld worden weleens zou kunnen
gaan om levensbeëindiging niet op verzoek. Dat zou des te ernstiger zijn,
want ik vind dat levensbeëindiging niet op verzoek in elk geval aan toetsing
moet worden onderworpen. De heer Dees zei verder dat hij wil dat dit soort
gevallen steeds aan een vervolging worden onderworpen. Ik ben jurist genoeg
om te zeggen dat het woord "steeds" te absoluut is. Je kunt dan namelijk nooit
meer zeggen dat er een geval is dat op grond van deze individuele casus zich
niet leent voor een vervolging. De heer Dees vroeg zich af of er ooit een
geval is geweest van levensbeëindiging niet op verzoek, die niet tot
een strafvervolging heeft geleid. Dat is er geweest. Ik hoef maar te herinneren
aan het overbekende geval van de zaak-Stinissen, waarin het uiteindelijk niet
tot een strafvervolging is gekomen. Er zijn ook gevallen bekend, waarin het
wel tot een strafvervolging is gekomen, maar waarin een bezwaarschrift tegen
de dagvaarding is ingediend en het is geëindigd in het niet voortzetten
van de vervolging doordat de rechter daartoe besloten had. Het is dus inderdaad
voorgekomen. Het woord "steeds" is mij te absoluut. In de regel zal een dergelijke
zaak aan de rechter worden voorgelegd. Wat mij betreft is het dus een kwestie
van "ja, tenzij".
 
 Levensbeëindiging niet op verzoek is een heel ander geval dan de
levensbeëindiging met een eigen wilsverklaring. Ik ben het met de sprekers
eens dat dat heel duidelijk uit elkaar moet worden gehouden. Het zijn heel
verschillende gevallen. Er is ook een verschil in benadering. Wij hebben het
ook niet willen stoppen in gevolgtrekkingen uit het arrest-Chabot. Daar past
het ook helemaal niet in. Het komt nu aan de orde omdat er vragen over zijn
gesteld, waar ik uiteraard een antwoord op heb gegeven.
 
 De heer Marijnissen heeft nog iets gevraagd over de zeven gevallen die
vanochtend in de Volkskrant zijn gemeld. Dat zijn gevallen waarin vervolgd
wordt. Het zijn allen cliënten van de advocaat Sutorius. Vandaar dat
ze als een cluster van zeven aan de orde komen. Er zijn op het ogenblik veertien
gevallen in behandeling bij het openbaar ministerie. Enerzijds wordt er onmiddellijk
vervolgd, anderzijds wordt er een gerechtelijk vooronderzoek ingesteld.
 
 Mevrouw Swildens sprak nog over de passage op bladzijde 3 van de brief,
waaruit niet helemaal duidelijk zou worden hoe de verschillende categorieën
worden onderscheiden. Als je het precies leest, wordt het wel duidelijk. Er
staat één zinnetje tussen dat een verbinding legt naar het volgende.
Wanneer er sprake is van het staken of niet aanvangen van een behandeling
valt dat uiteraard niet binnen de definitie van euthanasie, evenmin als pijn-
of symptoombestrijding, die eventueel als neveneffect de beëindiging
van het leven kan hebben. Het gaat dus om de categorie, waarbij heel duidelijk
sprake is van actief handelen, met de bedoeling het leven te beëindigen.
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Voorzitter! De heer Van der Burg heeft gevraagd of de hospicebeweging
in Nederland een steuntje in de rug kan krijgen vanuit VWS. Voorzitter! In
het kader van de Wet op de ziekenhuisvoorzieningen kennen wij een aantal typen
van instellingen voor de gezondheidszorg. De hospice behoort daar niet toe.
Officieel is er dan ook nooit iets van overheidszijde in die richting gedaan,
maar dat is misschien een flauw antwoord.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Burg (CDA):
 
 Ja!
 
 
 
 
 
 Minister Borst-Eilers:
 
 Ik voeg er dan ook het volgende aan toe. Wij zijn op het ogenblik bezig
met zorgvernieuwing in allerlei opzichten. Er ontstaan nieuwe instellingen
zoals Wozoco's, RIBW's en instellingen voor terminale thuiszorg. Waarom dan
ook niet eens gekeken of de hospicebeweging in dat beleid kan worden opgenomen?
Ik zal dat graag samen met de staatssecretaris nagaan.
 
 De heer Dees en mevrouw Swildens hebben gewezen op het belang van gescheiden
debatten over normen, waarden en criteria voor levensbeëindigend handelen
op verzoek aan de ene kant en zonder verzoek aan de andere kant. Voor de beeldvorming
is het inderdaad zeer negatief geweest dat beide vormen indertijd bij elkaar
gevoegd zijn. In de meldingsprocedure is dit ook gebeurd. Hierdoor is erg
veel onbegrip ontstaan in binnen- en buitenland. Het is goed om hierover gescheiden
debatten te voeren naar aanleiding van gescheiden standpunten van het kabinet.
In de evaluatie wordt nu aan alles wat in de meldingsprocedure is geregeld,
aandacht besteed. De evaluatie zal dus ook betrekking hebben op de gevallen
van levensbeëindigend handelen zonder uitdrukkelijk verzoek. In het onderzoek
komen beide vormen opnieuw gezamenlijk tot ons. Dit hoeft voor ons echter
geen beletsel te vormen om ze in de discussie te scheiden. Uit de bijdragen
van vandaag maak ik op dat de meeste fracties daar voor zijn. Ik deel deze
voorkeur van de Kamer.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik stel voor, aanstaande dinsdag te stemmen.
 
 
 
 
 
 Daartoe wordt besloten.
 
 
 
 
 
 Sluiting 23.06 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-48-3078-3117.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl