Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen:  - Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum (27033);  - Tijdelijke regels inzake het raadgevend correctief referendum (Tijdelijke referendumwet) (27034)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 1487-1506

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

20-07-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 35, pagina 1487-1506

02-07-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27033Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 27034Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (maandag 2 juli 2001)Pagina 1487-1487
Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum (27033); - Tijdelijke regels inzake het raadgevend correctief referendum (Tijdelijke referendumwet) (27034)Pagina 1487-1506
Behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van het op 17 juli 1998 totstandgekomen Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof (27484, R1669)Pagina 1518-1528
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs in verband met wijzigingen in de basisvorming (27641)Pagina 1487-1487
Lijst van besluiten (maandag 2 juli 2001)Pagina 1528-1528
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de regeling van het DNA-onderzoek in strafzaken (26271)Pagina 1506-1518
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (maandag 2 juli 2001)Pagina 1528-1530

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 97 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering
in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief
referendum (27033);Tijdelijke regels inzake het
raadgevend correctief referendum (Tijdelijke referendumwet) (27034).De beraadslaging wordt geopend.De heer Dölle (CDA):Mijnheer de voorzitter. Moet in de Nederlandse Grondwet en in het Nederlandse
staatsrecht een beslissend correctief wetgevingsreferendum worden opgenomen?
Het is nu al de derde keer binnen betrekkelijk korte tijd dat wij ons in deze
Kamer over deze kennelijk brandende kwestie buigen. De laatste maal was ruim
25 maanden geleden, toen deze Kamer in de nacht die door de parlementaire
pers onverbiddelijk is vernoemd naar een ambtsvoorganger van deze minister,
de grondwetsherziening terzake verwierp.De heer Van Dijk heeft toen toegelicht hoe en waarom de CDA-fractie moeilijkheden
had met de wetsvoorstellen. De voorstellen zijn in materieel ongewijzigde
vorm min of meer per ommegaande door de regering weer op onze tafel gelegd.
Ik neem aan dat men er begrip voor kan opbrengen dat wij onze debatbijdrage
niet integraal herhalen en nu volstaan met enkele zij het principiële
opmerkingen over het instituut referendum. Dat commentaar geldt impliciet
ook de Tijdelijke referendumwet. Deze laatste moet immers, zoals de regering
dat uitdrukt, in functie en perspectief worden gezien van die vurig verlangde
grondwetsherziening. Zij moet de tijd overbruggen en het smartelijk wachten
verzachten. De geboorteakte van dit voorstel ligt in het fameuze lijmakkoord
dat de breuk tussen vooral D66 en VVD twee zomers geleden moest helen.En inderdaad is het tweede wetsvoorstel qua inhoud en strekking een duidelijke
afspiegeling of voorafschaduwing van het nagestreefde constitutionele correctieve
wetgevingsreferendum. De regering heeft deze analogie in de memorie van toelichting
wat afgezwakt na commentaar van de Raad van State, maar de
gelijkenis is onmiskenbaar. Vandaar dat onze stellingname ten opzichte van
de verklaringswet gekopieerd kan worden voor de Tijdelijke referendumwet.Wij komen in het tweede deel van dit verhaal overigens nog wel terecht
bij een aantal meer technisch-juridische aspecten van die wet die voor ons
problematisch zijn gebleven, ook na de vrij intensieve schriftelijke voorbereiding.Het is helder dat het CDA en zijn politieke erflaters niet tot de fanclub
behoren van het referendum. Dat is niet allereerst vanwege een aantal praktische
zwarigheden die verbonden zijn aan dit instituut en dus ook, zij het minder,
aan het correctief wetgevingsreferendum. Ik noem de permanente heisa rond
de vraagstelling. Hoewel het referendum in Groningen zeer de hoogte in gestoken
is, waren er ook daar problemen met de vraagstelling. Verder is er het onloochenbare
feit dat een referendum uit zijn aard een bonus verschaft aan de tegenstanders
van een besluit. Vrijwel alle referenda in Nederland gehouden over materiële
infrastructuur rakende besluiten leverden een forse meerderheid van tegenstemmers
op, van de vrije Geer tot IJburg, van 's-Graveland tot Haarlem, van Nieuwegein
tot Zandvoort, van Zwolle tot Groningen. De tegenstanders die overigens niet
overal de bij verordening vastgestelde drempels haalden, vormden doorgaans
forse meerderheden. Bij referenda over gemeentelijke herindelingen is de uitslag
nog voorspelbaarder om vervolgens vaak door hogere overheden genegeerd te
worden. Maar het is niet direct dit type eigenschappen van een referendum
die ons daartegen inneemt. Het is ook niet zo – op een meer ideologisch
niveau – dat we het referendum verwerpen, omdat het zou voortkomen uit
een notie van volkssoevereiniteit of basisdemocratie De christen-democratie
verwerpt weliswaar principieel en vanouds beide concepten, maar aanvaarding
van een bepaalde vorm van referendum betekent niet automatisch dat men dat
inzicht verlaat. Nee, onze weerstand tegen beslissende referenda komt voort
uit ons ongebroken geloof in de vertegenwoordigende democratie als stelsel
dat het beste past bij onze visie op dat unieke verband met de eigen grondslag
en bestemming, dat wij overheid noemen.In de vertegenwoordigende democratie wordt overheidshandelen in wezenlijk
opzichten beïnvloed en gestempeld door de volksvertegenwoordiging. Nationaal
en decentraal en, zij het gebrekkig, Europees. Het zijn die volksvertegenwoordigers –
hun ambtseed of belofte bevestigt dat – die hun taken verrichten ter
behartiging van het algemeen belang: een weliswaar abstract en meerduidig,
maar zeker geen zinledig begrip. Voordat zij besluiten, moeten zij, bijvoorbeeld
leden van een gemeenteraad, doorgaans adviezen inwinnen. Op grond van de Algemene
inspraakverordening, de Algemene wet bestuursrecht en allerlei bijzondere
wetten en regelingen is dikwijls het horen van belanghebbenden of vaak van
eenieder die zich maar aanmeldt verplicht, voordat de hamer valt. Zij moeten
daarbij ook letten op belangen die niet zijn gerepresenteerd, zoals die van
niet-ingezetenen, niet-kiesgerechtigden, buurgemeenten, buurlanden, toekomstige
generaties enz. Zij zijn gehouden voordat zij besluiten, in het openbaar te
beraadslagen in commissies en plenair over het voorstel. Die beraadslagingen
kunnen nog leiden tot nuancering van het voorstel via amendering of moties.
Ten slotte moeten zij in het openbaar besluiten, waarbij zij zich op geen
enkele instructie van wie dan ook kunnen beroepen. Dat wil natuurlijk niet
zeggen dat volksvertegenwoordigers niet zouden staan onder wisselende pressies
van soms buitengewoon onaangename aard. De volksvertegenwoordigers moeten
zich bovendien naar buiten, van NOVA tot Netwerk, in alle elektronische en
andere media, desgevraagd verantwoorden, ook in de zaal "Ons Belang" in Bourtange
of in het wijkgebouw in Rotterdam-Oost. In een referendum doorbreekt een anoniem
referendumelectoraat, overigens doorgaans een minderheid vormend van het electoraat
voor de volksvertegenwoordiging, dat tegenover niemand en niets is gehouden
verantwoording af te leggen, zelfs niet tot het horen van bezwaren, hetgeen
de wetgever nodig heeft geoordeeld in het algemeen belang, na afweging van
allerlei belangen, die soms tegengesteld zijn.De heer Jurgens (PvdA):Ik wil u even onderbreken in uw retorische vaart. Een anoniem, aan niemand
verantwoording verschuldigd electoraat? Aan wie leggen degenen die de Tweede
Kamer hebben gekozen verantwoording af? Is een electoraat niet altijd anoniem?
En hoeft het electoraat ooit verantwoording af te leggen? Waarom stelt u hier
dan wel die eis?De heer Dölle (CDA):Gelukkig gebeurt de selectie van volksvertegenwoordigers door de bevolking,
die daarvoor tegenover niemand verantwoording verschuldigd is. Dat is zelfs
een grondrecht. Maar als het gaat om het besturen en het besluiten, zijn daarvoor
mensen aangewezen, volksvertegenwoordigers die wel degelijk verantwoording
verschuldigd zijn, én tegenover het electoraat, én tegenover
de pers, én tegenover de collega's, én tegenover...De heer Jurgens (PvdA):Maar voor het aanwijzen van die volksvertegenwoordigers is dat electoraat
toch aan niemand verantwoording verschuldigd? Over de domme daden die zij
stellen door mensen aan te wijzen waarmee ik het niet eens ben, legt men toch
gelukkig geen verantwoording af? Waarom moet dat dan nu wel?De heer Dölle (CDA):Ik heb geprobeerd dat uiteen te zetten. Wanneer je een besluit neemt,
bijvoorbeeld het (niet-)afsluiten van een plantsoen, zijn daarbij tal van
belangen betrokken: die van de moeders die met hun kinderen daar willen wandelen,
die van de omliggende middenstanders, die van de haringkar, die van het milieu
en die van de bewoners. Die afweging zou ik het liefst houden – u ook,
dat weet ik zeker – bij de vertegenwoordigende democratie. Ik wilde
voor uw interruptie overigens net toegeven dat het huidige voorstel daarop
geen grote inbreuk vormt. Dit voorstel is, mede door de hoge drempels, een
inkeping, maar geen zware inkeping. Het is die inkeping die wij twee jaar
geleden verwierpen. Met dat in achterhoofd herhaal ik het hoofdargument daarvoor
nog eens, namelijk de vertegenwoordigende democratie die overigens op meer
momenten onder druk staat. Daar baseren wij onze argwaan tegen het referendum
op. Dan kom ik te spreken over het opnieuw indienen van het voorstel. Dezelfde
regering, beter gezegd hetzelfde kabinet, zorgt er na de Nacht van Wiegel
voor – zo heet het in de parlementaire pers – dat zo ongeveer
per ommegaande vrijwel hetzelfde wetsvoorstel bij dezelfde Tweede Kamer wordt
ingediend. Zo wordt een affront van het kennelijk getergde D66 voorkomen.
In de memorie van toelichting geeft de regering aan CDA en GroenLinks toe
dat dit een unieke gang van zaken is. Er zijn geen historische precedenten
van vergelijkbare portee. Natuurlijk is dat feit op zichzelf niet doorslaggevend,
maar het moet toch te denken geven.De regering rechtvaardigt haar uitzonderlijk constitutioneel activisme
eigenlijk met het argument dat de verwerping – zij heeft een voorkeur
voor de suggestie van GroenLinks om te spreken van niet-aanvaarding –
slechts van één stem afhing. Ten slotte voegt de regering eraan
toe – het Sociaal en cultureel planbureau is haar getuige – dat
er in de samenleving een breed gevoelde behoefte bestaat aan dit type referendum.
Zo'n opstelling is ons te instrumentalistisch. De Grondwet herbergt ambten,
instituten en procedures, waarvan wij vonden en vinden dat deze een bovenwettelijke
borging behoeven. Deze kunnen niet worden geschrapt of gewijzigd door enkelvoudige
meerderheden. Een gekwalificeerde meerderheid is dan nodig. Zo heeft de Grondwetgever
vastgelegd hoe wetten in formele zin tot stand komen, in hoofdstuk 5, en hoe
provinciale en raadsverordeningen tot stand komen, in de artikelen 125 en
127 van de Grondwet. Wanneer daarin een belangrijke wijziging wordt overwogen,
zoals de invoering van een beslissend referendum, dan is diezelfde meerderheid
nodig. Die was er niet, feitelijk niet en virtueel al helemaal niet, maar
dat is op zichzelf geen argument. Natuurlijk betekent zulks niet dat er in
de toekomst geen nieuwe voorstellen kunnen worden gedaan. Maar het CDA vindt
het niet gepast, gelet op het zorgvuldig omgaan met de Grondwet, indien een
kabinet, wiens voorstel is verworpen door een onderdeel van de Grondwetgever,
en dus door de Grondwetgever, dit voorstel onverdroten per kerende post weer
indient.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter. Ik herinner aan Abraham Kuijper. De Hoger-Onderwijswet wordt
in 1904 door deze Kamer verworpen, omdat daarin de subsidiëring van de
Vrije Universiteit was opgenomen. De heer Kuijper ontbindt de Eerste Kamer
en dient vervolgens exact hetzelfde wetsvoorstel opnieuw in. Dat is één
van de geestelijke voorgangers van de heer Dölle.De heer Dölle (CDA):Ik weet dat de politieke erflaters van de partij van de heer Jurgens enorm
tegen dat besluit te keer zijn gegaan. Er moet echter wel bij worden aangetekend
dat er een verandering in de Eerste Kamer had plaatsgevonden, vanwege de statenverkiezingen
in Overijssel.De heer Jurgens (PvdA):Nu is deze Eerste Kamer vlak na de gebeurtenis van twee jaar geleden ontbonden
op grond van de normale verkiezingen. Die overeenkomst is er dus ook.De heer Dölle (CDA):Zeker, maar de groepen die 26 maanden geleden tegen stemden – ik
zeg het voorzichtig – zijn in aantal niet teruggelopen. In die zin ligt
er geen parallellie met de situatie in 1904.De heer Jurgens (PvdA):Eigenlijk is het nog erger, want Kuijper, wetend dat de provinciale staten
van Overijssel anders waren samengesteld en dat hij dus een nipte meerderheid
zou kunnen krijgen door de Eerste Kamer te ontbinden, heeft op veel verder
gaande wijze gedaan wat de heer Dölle afkeurt en wat nu gebeurt. Ik zou
dus een toontje lager zingen, alhoewel ik begrijp dat Abraham Kuijper niet
de persoonlijk geestverwant is van de heer Dölle, maar van een belangrijk
deel van zijn fractie.De heer Dölle (CDA):Die distinctio verwerp ik, want Abraham Kuijper is wat het CDA betreft
één van onze grote erflaters. Ik wijs er verder op dat de voorgangers
van met name de sociaal-democraten zeer fel protest hebben aangetekend tegen
de ontbinding. Die ontbinding had in elk geval de ratio dat de nieuwe Eerste
Kamer de Tweede Kamer zou volgen. Die ratio geldt vandaag minder, hoewel morgen
of overmorgen anders kan blijken.Een volgend punt dat onze fractie bezighoudt, is de beïnvloeding
van het sanctierecht door de voorgestelde grondwetsherziening. De regering
bevestigt in de memorie van antwoord ons vermoeden dat met de inwerkingtreding
van het onderhavige voorstel een nieuw fenomeen wordt ingevoerd: de sanctie
van rechtswege. Als bij een referendum het wetsvoorstel niet is verworpen,
moet het worden bekrachtigd. Zelfs indien de regering tot het oordeel is gekomen
dat bekrachtiging ongewenst is, bijvoorbeeld door het tijdsverloop of door
het maatschappelijk debat rond de referendumcampagne. Het is ook mogelijk
dat 90% van het electoraat dat niet de drempel heeft gehaald, tegen stemde.
Dit levert naar ons inzicht de unieke situatie op dat een wetsvoorstel tegen
de zin van de regering – en wellicht zelfs tegen de zin van de medewetgevende
Kamers – wet moet worden, terwijl ook het overgrote deel van het referendumelectoraat
zich niet voor heeft verklaard. De regering schrijft op blz. 8 van de memorie
van antwoord dat het niet anders kan. Er mag geen afbreuk worden gedaan aan
het beslissend karakter van het referendum.Wij tekenen bezwaar aan tegen deze opvatting. Hierbij wordt uitgegaan
van de idee dat de wet als het ware voortkomt uit het referendumelectoraat
die over het "to be or not to be" van de wet beslist. Dat is onjuist: het
electoraat beslist of het het wetsvoorstel afsnijdt of niet. Anders gezegd:
of de slagboom omhoog gaat of niet. Of de wetgever, dus ook de regering, het
wetsontwerp daarna wil laten uitrijden richting Staatsblad zou de eigen beslissing
van de wetgever moeten blijven. Het gaat hier om een gedeeltelijk materiële
usurpatie van het koninklijk sanctierecht – zoals dat onder ministeriële
verantwoordelijkheid wordt uitgeoefend – door een referendumelectoraat
of, nog paradoxaler zelfs, door de thuisblijvers die ervoor zorgen dat de
drempel niet wordt gehaald. Wij vernemen graag het commentaar van de regering
op deze curieuze zaak, ook al beseffen wij dat herziening van het ontwerp
feitelijk onmogelijk is.In de schriftelijke voorbereiding is de regering, daarbij soms terugkomend
op de memorie van toelichting, uitgebreid ingegaan op vragen onzerzijds over
de positie van het Statuut. Er resteert voor ons nog een vraag.
Dit wetsvoorstel heeft betrekking op de bevoegdheden van de regering –
het sanctierecht – en de volksvertegenwoordiging. In artikel 45 van
het Statuut is bepaald dat, wanneer het gaat om zaken die de Nederlandse Antillen
en Aruba raken, deze op grond van de artikel 10 van het Statuut behandeld
moeten worden in de ministerraad uitgebreid met beide gevolmachtigd ministers.
Is dit ook gebeurd?De Tijdelijke referendumwet moet een proeftuin en laboratorium zijn voor
het correctief referendum. Het staat in functie en perspectief daarvan zoals
de regering bijna mantragewijs vaststelt. Het object, de bepalingen en de
finaliteit van deze wet, die dus slechts tijdelijk moet werken, zijn doortrokken
van het gewenste constitutioneel correctief wetgevingsreferendum. Soms gleed
de regering even uit, zoals in de oorspronkelijke memorie van toelichting,
waar zij enthousiast over dit tijdelijke raadgevende referendum stelde: "dat
van een dergelijke uitslag een werking uitgaat die vrijwel even bindend zal
zijn als de formele binding bij een correctief referendum". De Raad van State
die beroepshalve nogal vaak met de regering correspondeert over de Grondwet
reageerde daarop: "Ware de stelling in de toelichting juist dan zou het onderhavige
voorstel een grondwettelijke grondslag vereisen." Deze stelling, die eigenlijk
blijk gaf van een empirisch zeer gefundeerde verwachting, werd geschrapt.
Maar dit gold niet voor de context die aanleiding was voor die uitlating:
het ontwerp bleef hetzelfde, zoals wij in het voorlopig verslag al aangaven.
Wel verzekert de regering een aantal malen dat de uitslag van een referendum
geen formele binding oplevert, maar de oriëntatie op het beslissend referendum
is alles overheersend. Dat lichten wij toe aan de hand van het merkwaardige
geval van het provinciale referendum waarvan niet-Nederlanders zijn uitgesloten.Dat niet-Nederlanders zijn uitgesloten van het actief en passief kiesrecht
heeft zijn reden – althans voor de meerderheid in deze Kamer –
namelijk dat die colleges de Eerste Kamer samenstellen. Maar er is werkelijk
geen reden te bedenken waarom zij niet deel zouden kunnen nemen aan een raadgeving
over een provinciale verordening, tenzij men in hun advies minder is geïnteresseerd.
De regering ziet dat anders. Ik citeer uit de nadere memorie van antwoord:
"Het referendum moet worden gezien als een instrument in relatie tot het vertegenwoordigend
stelsel. Door middel van het referendum kunnen kiezers die eerst hun mandaat
aan een volksvertegenwoordiging hebben gegeven, over besluiten van diezelfde
volksvertegenwoordiging een uitspraak doen."De eerste vraag die opkomt, is of dit criterium ook geldt voor een raadplegend
referendum. De tweede vraag die rijst is waarom kiezers die bij de provincialestatenverkiezingen
niet hebben deelgenomen aan die mandaatverschaffing, bijvoorbeeld omdat zij
toen te jong waren of niet in de provincie woonden of geen zin hadden, toch
aan het raadgevend referendum van deze provincie deel kunnen nemen en de niet-Nederlandse
ingezetenen niet. De regering tracht de zaak te rechtvaardigen door te wijzen
op het correctieve karakter van het voorgestelde instrument. Ons stijft het
echter in de vaststelling dat het voorgestelde referendum een beslissend referendum
"in disguise" is. Belangrijker echter nog is voor ons het volgende. Dit wetsontwerp
intervenieert op niet onbeduidende wijze in het door de Grondwet in hoofdstuk
5§1 vastgelegde wetgevingstraject.De wet schept een maatschappelijk recht van terugzending. Een referendumelectoraat
kan de wetgever, dus de Kroon, de Eerste Kamer en de Tweede Kamer, dwingen
tot heroverweging. Maar de interventie vindt al eerder plaats. 40.000 respectievelijk
60.000 kiezers kunnen de inwerkingtreding voor een behoorlijke periode opschorten.
40.000 kiezers kunnen ervoor zorgen dat de bepalingen in de wet met betrekking
tot de inwerkingtreding vervallen. In het geval van artikel 14 – ontwerp –
moet er een nieuw inwerkingtredingbesluit maar nu in de vorm van een Koninklijk
Besluit worden genomen. Dit alles wordt nog gecompliceerder indien intussen
het kabinet demissionair is.Deze voorbeelden, maar vooral daarbinnen de dwang tot heroverweging na
maatschappelijke terugzending, interveniëren in het wetgevingstraject.
De tijdelijke wet heeft ook geen betrekking op één of enkele
wetten die referendabel worden, maar in beginsel op alle toekomstige wetten. Wij vroegen de regering of haar opvatting dat het invoeren van een dergelijk
terugzendrecht geen basis in de Grondwet behoeft, nader uitgelegd kan worden.
Zou men bijvoorbeeld bij wet het recht op terugzending voor heroverweging
kunnen verlenen aan bijvoorbeeld het hoofdbestuur van de VNG, de NAVO-assemblee,
een aantal van ten minste drie provincies, de Hoge Raad der Nederlanden of
de Raad van kerken? De regering antwoordde dat de vragenstellers wel erg theoretisch
werden en dat het vragen van advies op een tijdstip gelegen na sanctionering
van een wetsontwerp ongebruikelijk is. Daar heeft de regering volledig gelijk
in, maar daar ging het ons niet om. Wij zijn van opvatting – en willen
die overtuiging door middel van deze wat wilde voorbeelden illustreren –
dat het voorschrijven van heroverweging na bekrachtiging geen sinecure is
die het bepaalde in hoofdstuk 5§1 van de Grondwet bepaald niet onberoerd
laat. Dit type interventie behoeft een grondwettelijke basis. Wij wezen er
reeds op, zonder te willen zeggen dat België in alles voor ons leidend
is, dat onze zuiderburen al voor een veel lichtere vorm van referendum –
namelijk het gemeentelijk raadplegend referendum – het nodig vonden
de Grondwet twee jaar geleden te herzien.Wij menen dat het in Nederland gaat om de introductie van een instrument
dat materieel zeer dicht komt bij een beslissend referendum en dat in allerlei
opzichten inderdaad in functie en perspectief staat van het door de regering
zo vurig verbeide constitutionele referendumfiguur. Dat blijkt uit verschillende
voorbeelden, waaronder het provinciaal referendum. Wij hebben hier op z'n
minst met een pseudo-beslissend referendum van doen. Dat gevoegd bij de vaststelling
dat dit wetsontwerp materieel niet onbelangrijk intervenieert in het traject
van wetgeving zoals in de Grondwet neergelegd, leidt ons tot de vaststelling
dat een instrument zoals hier voorgesteld eigenlijk een grondwettelijke basis
behoort te hebben.Mijnheer de voorzitter. Nog drie vragen over en enkele kanttekeningen
bij de Tijdelijke referendumwet. De relatie tussen dit voorstel en bestaande
en toekomstige decentrale autonome verordeningen is, ondanks ruime aandacht
daarvoor in de schriftelijke voorbereiding, wat ons betreft
nog niet opgehelderd. De regering en de fractie van het CDA blijken het eens
te zijn over de stelling dat het wetsvoorstel het raadgevend correctief referendum
tot onderwerp heeft. Daarnaast vinden zij elkaar in de vaststelling dat het
bij amendement ingevoegde artikel 166 uit de slotbepalingen een ruimer referendumbegrip,
namelijk het raadgevend referendum, hanteert. Dat begrip valt niet onder de
algemene begripsbepaling uit artikel 1 van de Tijdelijke referendumwet.Vervolgens gaan de wegen echter uiteen en begrijpen wij de regering nog
niet geheel. Zij vindt deze gang van zaken nodig om vast te stellen dat raadgevende
referenda op autonome basis mogelijk moeten blijven. Wij zien dat vooralsnog
anders en menen voorshands dat het onderwerp in de zin van artikel 121 van
de Gemeentewet, dat de wetgever in de Tijdelijke referendumwet aan zich trekt
en dus uit de gemeentelijke autonomie haalt, het raadgevende correctieve referendum
is. De vraag of daarnaast raden zelf nog raadgevende correctieve referenda
kunnen regelen, is aan de wetgever; daarover zijn wij het eens. Het gaat echter
om de andere referenda, die dus niet raadgevende correctieve referenda zijn.
Blijven die, op grond van de autonomiebepalingen uit de Grondwet en de Gemeentewet,
zoals uitgelegd in de jurisprudentie, niet gewoon bij de gemeenten berusten?
Wij blijven artikel 166 daarom, totdat de minister ons van het tegendeel overtuigt,
een raadselachtig en wellicht zelfs riskante bepaling vinden, omdat zij buiten
het onderwerp van de wet – namelijk het raadgevend correctief referendum –
treedt en ten aanzien van gemeentelijke autonome bevoegdheden met betrekking
tot een ander onderwerp – namelijk niet-correctieve referenda –
normen stelt, met name door te verwijzen naar artikel 8.Verder vraag ik net als in de schriftelijke voorbereiding naar de betekenis
van artikel 5 van het Handvest inzake lokale autonomie; dat artikel komt bij
elke gemeentelijke herindeling naar voren. Dat artikel bepaalt dat bij herindeling
de plaatselijke gemeenschappen moeten worden geraadpleegd, zo mogelijk door
een referendum. In de nadere memorie van antwoord houdt de minister de CDA-fractie
voor dat die bepaling niet dwingt tot een referendum in de situatie dat Nederland
een grondwettelijk of wettelijk referendum kent. Dat hebben wij ook nooit
beweerd. Het gaat om de vraag of de regering van mening is dat, gelet op tekst
en context van het handvest en met inachtneming van de voorliggende nieuwe
wetgeving – als zij wordt aanvaard – het niet voor de hand ligt
dat voortaan een raadplegend en dus geen raadgevend referendum wordt gehouden
in de situaties die worden bedoeld in artikel 5 van het handvest. Heeft de
minister daarvoor een normatieve voorkeur? Ik besef overigens dat die vraag
voor een belangrijk deel bij de provincies en de gemeenten ligt.Wij blijven enigszins verbaasd over de fiscale referenda. Of over een
belastingverordening een referendum wordt gehouden – waar wij overigens
tegen zijn – wordt afhankelijk gesteld van een raadsbesluit, dus van
een besluit van het orgaan dat gecorrigeerd moet worden. Het is niet verstandig
om fiscale verordeningen überhaupt referendabel te stellen, maar als
je desondanks een recht op referendum wilt instellen op fiscale verordeningen –
dat is naast de APV het meest aandachttrekkende terrein van gemeentelijke
regelgeving – zou dat op basis van de logica van het wetsvoorstel wettelijk
moeten worden gegarandeerd en geïndiceerd.Wij wachten de antwoorden van de regering met belangstelling af.De heer Van Heukelum (VVD):Voorzitter. Wij behandelen vandaag een wetsvoorstel in een soort derde
lezing: nadat een voorstel tot wijziging van de Grondwet in 1999 door deze
Kamer werd verworpen, ligt dit voorstel nu in vrijwel ongewijzigde vorm weer
voor ons. Aangezien het een voorstel tot wijziging van de Grondwet in eerste
lezing betreft, heeft het wetsvoorstel als titel: "Verklaring dat er grond
bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de grondwet,
strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum".
Het gaat dus om een verklaring. De regering baseert die verklaring op het
feit dat er naar haar gevoelen in onze samenleving een breed gedragen wens
leeft tot aanvulling en verrijking van ons democratisch stelsel met de invoering
van een correctief referendum.De woordvoerder van de VVD-fractie in de Tweede Kamer heeft tijdens de
behandeling van dit wetsvoorstel aangegeven dat deze breed gedragen wens in
ieder geval niet blijkt uit de verhoudingen in het parlement. Hij gaf aan
dat de VVD-fractie in de Tweede Kamer voor dit wetsvoorstel zou stemmen, omdat
zij de afspraken gemaakt in het lijmakkoord van 1999 loyaal wilde nakomen.
Had de VVD-fractie in de Tweede Kamer dat niet gedaan, dan was er een staking
van de stemmen geweest. De verhouding was dan fifty-fifty geweest. Mijn fractie
noemt dat niet breed gedragen. Bij de behandeling van de voorganger van dit
wetsvoorstel in tweede lezing in dit huis is door de voorzitter van de VVD-fractie
opgemerkt dat er binnen zijn fractie de nodige weerstand was tegen het wetsvoorstel,
maar dat gegeven de politieke context van dat moment de overgrote meerderheid
van de fractie haar steun niet aan het wetsvoorstel zou onthouden. Ware deze
politieke context niet aanwezig geweest, dan is het niet denkbeeldig dat het
wetsvoorstel zelfs geen meerderheid van de helft plus één zou
hebben gehaald. Daarom vraag ik het nogmaals. Hoezo een breed gedragen wens
in de samenleving?De discussie over het referendum is oud. Al bijna honderd jaar komt het
onderwerp bij tijd en wijle weer op de politieke agenda. Collega Jurgens heeft
bij de behandeling van het betreffende voorstel tot grondwetswijziging in
tweede lezing op 18 mei 1999 in dit huis een boeiende historische beschouwing
gegeven, waarbij hij duidelijk heeft aangegeven dat binnen de verschillende
politieke stromingen op verschillende momenten verschillend over het onderwerp
werd gedacht. Hij heeft daarbij niet al te lang willen stilstaan bij de pogingen
uit 1903 en 1922, omdat dit volgens hem de verlichte periode was. Dat mag
zo zijn, maar het is toch interessant om na te gaan wat er toen eigenlijk
gebeurd is. De heer Jurgens heeft het met zijn beschouwing een beetje uitgelokt.
In 1903 heeft de SDAP bij monde van de heer Troelstra inderdaad een initiatiefwetsvoorstel
tot wijziging van de Grondwet ingediend. In 1922, de heer Jurgens haalde
het aan, werd van de zijde van de Vrijzinnig Democratische Bond een amendement
ingediend – ik dacht dat het niet de heer Oud was, zoals de heer Jurgens
opmerkte, maar zijn partijgenoot, de heer Marchant, maar dat even terzijde –
strekkende tot invoering van een referendum. Bij dit aanhalen van dat amendement
uit 1922 zei de heer Jurgens: "Ik kijk mijn VVD-collega's even aan." Ik weet
niet of het vermanend, bestraffend of spottend was bedoeld. De Handelingen
geven geen mimiek aan, maar het is zo gezegd.Er bestaat geen enkel misverstand over dat de vooroorlogse Vrijzinnig
Democratische Bond voorstander was van invoering van een referendum. Wat dat
punt betreft kan D66 zich terecht beroemen op het erfgoed van de VDB. Ik keer
terug naar het amendement-Marchant uit 1922 voor de invoering van een referendum.
Ik citeer hierbij de heer Oud uit zijn vierdelig werk Om de democratie en
kijk daarbij even naar de heer Jurgens en zijn geestverwanten. Het citaat
luidt als volgt: "Het amendement werd het felst bestreden door Troelstra.
Deze gaf het standpunt dat hij in 1903 terzake innam volkomen prijs." De heer
Oud voegt er aan toe: "De verklaring van dit verschijnsel zal wel liggen in
de verandering die de positie der Sociaal Democraten sedert 1903 onderging."
Overigens, het zij toegegeven, de heer Troelstra is niet de enige bekeerling
wat dit onderwerp betreft. Ook de heer Oud heeft zijn standpunt uit 1922 aanzienlijk
bijgesteld. Zo plaatst hij in de tweede druk van zijn bekende werk Het constitutioneel
recht van het Koninkrijk der Nederlanden uit 1967, in tegenstelling tot de
eerste druk, de nodige kritische kanttekeningen bij zijn eigen standpunt uit
1922. En zo kon het gebeuren dat Troelstra acht jaar voor zijn dood en Oud
slechts één jaar voor zijn overlijden alsnog tegenstander van
het referendum werden. Een in dit verband passend spreekwoord zou kunnen zijn:
het verstand komt met de jaren.Geschiedenis, vooral parlementaire geschiedenis, is een boeiend vak en
mijn conclusie kan niet anders zijn – ook gedachtig de beschouwing van
de heer Jurgens uit 1999 – dat het referendum al bijna honderd jaar
een omstreden fenomeen is waarbij van een breed gedragen wens tot invoering
ervan, althans in het Nederlandse parlement, geen sprake is. Overigens gebiedt
de eerlijkheid mij te zeggen dat ook binnen de VVD van dit moment de meningen
over het wel of niet invoeren van een referendum zeker niet eenduidig zijn.
Ook binnen mijn politieke stroming is er sprake van zowel voor- als tegenstanders.
Maar het is en blijft voor mijn fractie een vraag waarom de regering zozeer
hecht aan de invoering van een correctief referendum.Bij de beide vorige behandelingen van dit wetsvoorstel is door de woordvoerder
van de VVD-fractie breed uiteengezet wat de bezwaren van de VVD tegen dit
wetsvoorstel zijn. Ik zal dat niet uitvoerig herhalen. Ten diepste is ons
bezwaar dat een correctief referendum niet spoort met ons systeem van representatieve
democratie. Daarbij komt nog dat naar onze mening een referendum conserverend
werkt en het gevaar met zich brengt van onoverzichtelijkheid en rechtsongelijkheid
bij referenda in lokale en provinciale situaties.Er is nog één punt dat mijn fractie ter berde wil brengen
met betrekking tot wetsvoorstel 27033, en dat betreft het tijdstip van de
tweede, of zo u wilt de vierde lezing van het voorliggende wetsvoorstel. In
de memorie van antwoord bij wetsvoorstel 26156 (zeg maar de voorganger van
het thans voorliggende wetsvoorstel 27033) geeft de regering in een vrij uitvoerige
beschouwing aan waarom behandeling van dit wetsvoorstel niet door een nieuwgekozen
Eerste Kamer behoeft te geschieden. Met een verwijzing naar de grondwetsherziening
van 1995 stelde de minister: "Daarmee heeft de grondwetgever nadrukkelijk
aanvaard dat het oordeel van de kiezers van een nieuwe Eerste Kamer constitutioneel
niet meer van betekenis is voor de behandeling van een voorstel tot grondwetsherziening
in tweede lezing door de Eerste Kamer."In de memorie van antwoord met betrekking tot het voorliggende wetsvoorstel
schrijft de minister echter, ook na een verwijzing naar de grondwetsherziening
van 1995: "dat er veel voor te zeggen is, nu de aanvaarding van dit voorstel
de positie van de kiezers in het bijzonder regardeert, de kiezers in de gelegenheid
te stellen bij de statenverkiezing zulks in hun stem te laten meewegen". De
vraag van mijn fractie is of hier nu sprake is van een gelegenheidsargumentatie
of van een voortschrijdend inzicht van de regering.Minister De Vries:Of van verschillende ministers.De heer Van Heukelum (VVD):Voorzitter. Ik kom bij wetsvoorstel 27034, de Tijdelijke referendumwet.
Het zal weinig verbazing wekken als ik stel dat de principiële bezwaren
die binnen de fractie van VVD bestaan tegen een bindend correctief referendum,
mutatis mutandis ook bestaan ten opzichte van het voorliggende wetsvoorstel
27034. Ik zal ook nu niet uitvoerig op die bezwaren ingaan. De woordvoerder
van de D66-fractie heeft bij de behandeling van wetsvoorstel 26156 in dit
huis op 18 mei 1999 gezegd dat hij dat wetsvoorstel beschouwde als een voet
tussen de deur. Als ik in de memorie van antwoord lees dat de minister stelt:
"Het is niet uitgesloten dat, indien de evaluatie van de thans voorliggende
wetsvoorstellen een positief beeld te zien geeft, de burger in de toekomst
nog meer mogelijkheden krijgt om de politieke agenda te bepalen", dan constateer
ik dat de heer Hessing succes heeft gehad met zijn voet tussen de deur en
dat de mogelijkheid tot wat mijn fractie beschouwt als een verdere uitholling
van de representatieve democratie, reëel aanwezig begint te zijn.Maar naast principiële bezwaren tegen correctieve referenda in hun
algemeenheid leeft er binnen mijn fractie ook nog een ernstig bezwaar tegen
dit wetsvoorstel in het bijzonder. Zowel bij de behandeling van dit wetsvoorstel
in de Tweede Kamer, als bij de schriftelijke voorbereiding in dit huis zijn
van meerdere kanten de nodige vragen gesteld bij de verhouding van dit wetsvoorstel
tot de Grondwet. De minister gaat in de memorie van antwoord uitgebreid op
deze vragen in. Wij zijn hem daarvoor ten zeerste erkentelijk maar, hij heeft
ons nog allerminst kunnen overtuigen van zijn gelijk. Zo schrijft hij in de
memorie van antwoord: "Ook al zal de uitspraak van de kiezers bij een raadgevend
referendum niet makkelijk terzijde kunnen worden geschoven, dat betekent nog
niet dat daarmee de facto een beslissend referendum wordt ingevoerd." Stel nu dat de minister gelijk heeft met zijn redenering en stel dat een
overheid een keer gebruik zal maken van de mogelijkheid om de uitkomst van
een referendum naast zich neer te leggen, wordt dan niet het omgekeerde bereikt
van wat de minister met dit wetsvoorstel wil bereiken? Zal de reactie van
de burger er dan niet een zijn in de zin van: zie je wel, ze doen toch maar
wat ze willen? Mijn fractie waagt het dan ook de stellingname van de minister
te betwijfelen. In het gunstigste geval kan hij naar onze mening stellen dat
het beslissend referendum de jure niet wordt ingevoerd, maar de facto heeft
het er alle schijn van dat dit wel het geval is. In het dagelijks spraakgebruik
hebben we het over de "geest van de wet" en de "letter van de wet". Dat zo
zijnde, kun je hooguit stellen dat het wetsvoorstel niet strijdig is met de
letter van de grondwet, maar naar onze indruk wel met de geest ervan. Mijn
fractie zou het dan ook bijzonder op prijs stellen als de minister nog eens
met name stil zou willen staan bij dit aspect van het wetsvoorstel.Ook de discussie over raadgevende referenda is niet nieuw. Dankzij de
historische beschouwing van de heer Jurgens in 1999 ben ik ook eens in de
geschiedenis gedoken. Je komt dan tot verrassende ontdekkingen. In de jaren
twintig van de vorige eeuw is er in het Nederlandse parlement bij herhaling
uitvoerig gesproken over een wijziging van de uit 1881 stammende Drankwet –
ongetwijfeld had dat te maken met de geweldige problematiek rond het drankmisbruik
destijds. Een onderdeel van deze wet bepaalde dat het aantal plaatselijke
vergunningen door de Kroon werd vastgesteld. De gemeenteraad kon de Kroon
echter verzoeken om dit aantal te verminderen. Door het antirevolutionaire
Kamerlid Rutgers werd in 1921 en nogmaals in 1924 een initiatiefwetsontwerp
ingediend tot invoering – jawel! – van een plaatselijk referendum.
Kort samengevat bevatte het voorstel de volgende inhoud. Als drievierde deel
van de kiezers zou opteren voor een lager aantal vergunningen in de gemeente,
dan zou de regering omtrent dit voorstel een beslissing moeten nemen. In termen
van vandaag: het betrof een raadgevend referendum, want de uiteindelijke beslissing
bleef bij de regering berusten. De voorstellen van de heer Rutgers en de zijnen –
er waren negen ondertekenaars van het wetsvoorstel! – werden het krachtigst
bestreden door de Vrijzinnig Democratische Bond, die, let wel, in het algemeen
een voorstander was van de invoering van een referendum. De woordvoeder van
de VDB wees erop dat de Grondwet het referendum niet kent. Fijntjes wijst
de heer Oud er in zijn commentaar op dat bij de grondwetsherziening van 1922
een amendement-Marchant – daar is hij weer – tot invoering van
een referendum was afgestemd, onder meer door zeven van de negen ondertekenaars
van het initiatiefwetsvoorstel van de heer Rutgers. Wat men wilde –
aldus de heer Oud – was door de achterdeur binnenhalen wat men bij de
grondwetsherziening door de voordeur had uitgeworpen. Ik citeer nu de heer
Oud, die vervolgens in zijn commentaar stelt: "Niet alleen dat men aldus handelde
in strijd met de Grondwet, doch men voerde bovendien een referendum in van
een zeer bedenkelijk soort. Het referendum volgens het voorstel-Rutgers zou
immers geen beslissing, doch slechts een advies aan de Kroon kunnen geven.
In de staatsrechtelijke litteratuur noemt men zoiets een consultatief referendum,
wij noemen het nu een raadgevend referendum." De heer Oud vervolgt: "Zo'n
consultatief referendum is echter een onding, omdat het in werkelijkheid niet
adviserend kan zijn. De wil van de kiezers zal voor de Kroon een wet blijken!"
Elders stelt de heer Oud met betrekking tot dit consultatief referendum: "Dit
brengt een element van bederf in het staatkundig leven dat behoort te worden
vermeden."Voorzitter. Beter en krachtiger hadden wij onze bezwaren niet kunnen formuleren.
De conclusie kan eenvoudig zijn: je kunt voor of tegen een referendum zijn,
maar invoering ervan dient wel te geschieden via de koninklijke weg van een
grondwetsherziening. Het ware te wensen dat D66 ook in dit opzicht handelde
in de geest van de Vrijzinnig Democratische Bond, waarvan het bij tijd en
wijle pretendeert de erfopvolger te zijn. Overigens werd het wetsvoorstel
in de Tweede Kamer aanvaard, doch in de Eerste Kamer verworpen. Waarvan akte!In 1927 doet het CHU-Kamerlid Slotemaker de Bruïne nogmaals een poging,
maar nu per amendement, om dit consultatief referendum ingevoerd te krijgen.
Ook hier vindt hij in de persoon van de heer Marchant een principieel bestrijder
van zijn voorstel. Het amendement komt niet in stemming; de heer Slotemaker
de Bruïne trekt het in. Ook dat is nog een alternatief, zo zou ik de
minister willen voorhouden.Voorzitter. Ik rond af. Mijn fractie heeft er geen behoefte aan om op
de diverse details van het wetsvoorstel nader in te gaan. De zaak is uitvoerig
behandeld, zowel in de Tweede Kamer als bij de schriftelijke voorbereiding
in dit huis. Ik heb het standpunt van de VVD-fractie over de referenda in
zijn algemeenheid en de vragen over de grondwettigheid van de Tijdelijke referendumwet
nog eens duidelijk over het voetlicht willen brengen. Het is aan de minister,
nogmaals een poging te doen ons te overtuigen van zijn gelijk dan wel van
ons ongelijk. Wij wachten dan ook met belangstelling zijn reactie af.De heer Jurgens (PvdA):Na dit gloedvolle betoog waarin de stormachtige ontwikkeling van de liberale
democratie ook door de VVD-fractie wordt onderschreven, past mij bescheidenheid,
zeker omdat ik ten tonele ben gevoerd als iemand die de heren Oud en Marchant
door elkaar haalt. Ik deed dat met opzet, omdat ik meende dat ik mijn collega's
van de VVD-fractie gemakkelijker met de naam Oud zou kunnen overtuigen dan
met de naam Marchant. Deze man had namelijk de euvele moed om katholiek te
worden, waardoor hij plotseling niet meer aanvaardbaar was. Ik acht dat overigens
geen liberaal standpunt.Voorzitter. Wij maken vandaag de vierde acte van het eerste toneel mee
van het drama "Strijd tussen koning en volk". Een van de tekstschrijvers van
dat drama in Nederland was de heer Biesheuvel, die op 29 april jongstleden
is overleden. U hebt hem waardig in dit huis herdacht. Ik wil zijn naam echter
noemen, omdat zijn naam is verbonden aan de commissie die een belangrijke
stap heeft weten te zetten in de discussie over het referendum. Het doet mij
overigens deugd dat bij de laatste verkiezingen van de Eerste Kamer een ander
lid van deze commissie, de heer Jurjen de Vries, op wiens bijstand
ik dezer dagen natuurlijk blijf rekenen, ook is gekozen.De vertegenwoordigende democratie, zou ik mijn christen-democratische
collega's willen voorhouden, is geen geloof. De heer Dölle sprak letterlijk
over zijn geloof in de vertegenwoordigende democratie. De vertegenwoordigende
democratie is een praktische noodzaak, omdat anders de democratie, zoals die
oorspronkelijk is bedacht in de Atheense volksvergadering, niet uitvoerbaar
zou zijn. Het gaat ook niet aan om een bepaalde vorm van democratie heilig
te verklaren, omdat die de meest praktische en beste uitwerking is van de
invloed van het volk. De heer Dölle zei zelfs dat alles wat daar een
inkeping in maakt, onjuist is.Ik wil voor dit soort heiligverklaringen waarschuwen, zeker als die komen
uit een groep die lange tijd heeft gepoogd om de vertegenwoordigende democratie
in haar volle bloei tegen te werken. Ware het niet dat liberalen, vrijzinnig
democraten en sociaal-democraten in 1917 hebben doorgezet dat aan het volk
algemeen kiesrecht werd gegeven, dan zou de heer Dölle nu het betoog
houden dat de vertegenwoordigende democratie, zonder algemeen kiesrecht maar
met huismanskiesrecht of organisch kiesrecht, het hoogste ideaal zou zijn.
Ik ben blij dat destijds dit principe van het CDA van toen is verkocht voor
een schotel linzen, te weten subsidie voor het bijzonder onderwijs, omdat
we daardoor toch nog het algemeen kiesrecht hebben weten binnen te krijgen.De heer Dölle (CDA):Deze beknopte samenvatting van wat er in 1917 is gebeurd, is voornamelijk
beknopt. Het huismanskiesrecht moet namelijk in de specifieke context van
het toenmalige antirevolutionaire gedachtegoed worden geplaatst. Dit gedachtegoed
vinden wij nu alleen nog maar een enkele keer bij de SGP terug. Het was niet
de bedoeling om het algemeen kiesrecht tegen te houden, want diezelfde ARP
heeft in 1894 gepleit voor verbreding van het kiesrecht. Het betrof dus niet
zozeer een principieel punt als wel een opvatting over de positie van de vrouw
in het publieke ambt die toentertijd in een deel van de christen-democratie
leefde.De heer Jurgens (PvdA):U beroept zich nu waarschijnlijk op het meest verlichte deel van de christen-democratie,
want de katholieken van die tijd waren zonder meer tegen algemeen kiesrecht.
Zij hadden niet eens het mooie verhaal over het huismanskiesrecht.De heer Dölle (CDA):Voor tegenstanders van het algemeen kiesrecht in die tijd kunnen wij overigens
ook in ruime mate putten uit groepen buiten wat in die tijd traditioneel "rechts"
heette. Ook bij linkse partijen konden die tegenstanders gevonden worden.
Tot ver in de 19de eeuw vertegenwoordigden zij ook de dominante opvatting.
In retrospectief kunnen wij daar nu natuurlijk cabaretesk en aardig over doen,
maar die opvatting had destijds een specifieke achtergrond. Ik vind het bepaald
ahistorisch om die nu met terugwerkende kracht alleen toe te schrijven aan
onze erflaters en niet aan de socialisten die in Frankrijk tot 1940, om maar
een voorbeeld te noemen, algemeen kiesrecht tegenhielden.De heer Jurgens (PvdA):Het kabinet-Cort van der Linden heeft het algemeen kiesrecht toch maar
ingevoerd. Dat kabinet bestond uit vrijzinnig-democraten en liberalen en werd
gesteund door sociaal-democraten. Het is inderdaad cabaretesk en gemakkelijk
om iemand aan de hand van historische voorbeelden iets in de schoenen te schuiven
wat tachtig jaar geleden gebeurd is. Maar er is natuurlijk wel sprake van
een golfbeweging in de liberale democratie. En, mijnheer Van Heukelum, het
heet niet voor niets liberale democratie. In eerste instantie werd de macht
van het volk beperkt door de burgerij, die deze macht zeer nauw aan de borst
drukte en die gedurende een halve eeuw tegengewerkt heeft dat de macht over
een breder deel van de bevolking zou worden verspreid. Maar toen er in 1917
een doorbraak kwam en behalve de burgerij ook de rest van de bevolking kon
deelnemen aan de macht, kwam er een volgende golf. De kiezers hebben niet
alleen bepaald dat er een Grondwet en een Eerste en Tweede Kamer bestaan,
maar ook wie er in die Kamers zitten. En diezelfde kiezers, die hun afgevaardigden
voor vier jaar een opdracht geven, vragen al dan niet anoniem of het niet
denkbaar zou zijn om tussentijds een bepaald besluit nog eens te bekijken.
Ik denk dat het past in de ontwikkeling van de liberale democratie om dit
verzoek serieus op te vatten en om niet te blijven steken in de vertegenwoordigende
democratie, die op zichzelf natuurlijk de hoogste vorm van democratie is.De heer Dölle (CDA):U stak eerder de loftrompet over de directe democratie en suggereerde
dat de vertegenwoordigende democratie toch maar een tweede keuze is. Is het
logische einde dan niet een orgie van interactief bestuur, waarin iedereen
altijd en permanent de macht kan uitoefenen? Is dit niet een beetje de Ross
Perot-opvatting over de democratie?De heer Jurgens (PvdA):Dat is een wilde gedachte, waardoor ik mij niet zou willen laten verleiden.
Van huis uit heb ik altijd begrepen dat ik niet mag meedoen aan orgiën.
Dat komt waarschijnlijk door mijn rechtzinnige opvoeding. Ik wijs er alleen
op dat de directe democratie niet alleen de oudste vorm is, maar bovendien,
gelet op de volksvergadering in Athene, een vorm, die in een representatieve
democratie niet geheel verwaarloosd kan worden. Als men de representatieve
democratie in de huidige vorm heilig verklaart, doet men dat wel.Voorzitter. Er was dus een proloog met Troelstra, Marchant en Oud in de
jaren twintig. In de tempi-aanduiding noem ik die proloog "lento", vooral
omdat Troelstra er later op terugkwam, zodra hijzelf een deel van de macht
dreigde te krijgen. Vervolgens komt de eerste akte van de opera: Cals/Donner
en de motie-Jurgens in de jaren zeventig. Toen was er sprake van "allegro".
Daarna kwam de tweede akte: de commissie-Biesheuvel in de jaren tachtig, "molto
vivace". De derde akte bestond uit de commissie-Deetman en het eerste voorstel
tot wijziging van de Grondwet in 1997. Maar in 1999 sneuvelde dit voorstel:
"adagio sostenuto". Thans voeren wij de vierde slotakte op in tempo "maestoso
ma non troppo". Allen die de muziek een goed hart toedragen, zullen deze Italiaanse
woorden kunnen verwerken. Wij zijn nu bezig met "maestoso ma non troppo" en
wee degene die de finale probeert te onderbreken! De heer Van Heukelum zei dat het referendum niet breed gedragen wordt
door de volksvertegenwoordiging. Dat is nogal logisch. Het is een typische
regentenreactie om, als je de macht hebt, deze niet te willen afstaan aan
een ander. Maar de mensen waar het om gaat, de kiezers, willen het referendum
wel. Het feit dat wij het niet willen, zou ons te denken moeten geven. Ik
proef nog geen toon van schaamte bij de heer Van Heukelum, maar dat zou wel
zo moeten zijn. Wij moeten juist bereid zijn om terug te gaan naar onze kiezers.
En als wij aarzelen, waar zijn wij dan eigenlijk bang voor?De heer Van Heukelum (VVD):Ik denk dat wij zuiver zaken moeten doen. Het gaat er niet om dat regenten,
als u uzelf en uw collega's op die manier wilt bestempelen, niet bereid zijn
om de macht terug te geven. Dat is natuurlijk onzin. Elke vier jaar wordt
de weegschaal bij de kiezers gelegd. Het gaat om de vraag of het vertegenwoordigend
stelsel waarin wij vandaag door kiezers worden aangewezen om beslissingen
te nemen, morgen voor een deel moet worden teruggehaald omdat kiezers nog
een keer gehoord moeten worden. Het heeft niets met het weggeven van macht
te maken.De heer Jurgens (PvdA):Ik citeerde uw zin, dat het referendum niet breed gedragen wordt in de
volksvertegenwoordiging, in het parlement dus. Ik stel daartegenover dat het
wel breed gedragen wordt onder de kiezers.De heer Van Heukelum (VVD):Bij de afgelopen verkiezingen hebben bepaalde partijen die het referendum
hoog in het vaandel hebben, als kroonjuwelen – ik zal geen namen noemen –
niet de massale steun van de bevolking gekregen. Ik weet dus niet waarop u
uw bewering baseert.De heer Jurgens (PvdA):U geeft nu precies het probleem aan van aanwijzing om de vier jaar op
basis van algemene politieke uitgangspunten. Het is goed mogelijk dat een
onderwerp als het onderhavige zo zeer is ondergesneeuwd onder het totaal van
verschillen van mening tussen partijen, dat kiezers niet alleen omwille van
het referendum hun stem uitbrengen. Ik zou dat ook niet doen. Het kiesrecht
van 1917 was echt een doorbraak, maar normaliter brengen kiezers niet op basis
van zo concrete beleidsuitgangspunten hun stem uit. U mag zich niet beroepen
op het uitblijven van een zinderende overwinning voor bepaalde partijen als
teken dat kiezers het referendum niet willen. Als u de proef op de som wilt
nemen, dan moet u de kiezers naar hun mening vragen, en dat is een referendum.
U bent daar dus voor.Na alle discussies noemt de fractie van het CDA in de Tweede Kamer als
haar principiële tegenargument, en ik hoor de heer Dölle dit herhalen –
het siert hem dat hij het eens is met zijn geestverwanten aan de overzijde –
dat het referendum op gespannen voet staat met de vertegenwoordigende democratie.
En voorts dat het referendum een conserverende werking heeft, zoals ook de
heer Van Heukelum zojuist stelde. Ik weet niet of dat uit zijn mond altijd
een negatieve omschrijving zou moeten zijn. Het ligt er maar aan hoe conservatief
je bent. Het referendum zou voorts volgens het CDA geen alternatief beleid
bieden en te simplistisch zijn. Als er echter iets simplistisch is, dan is
het wel het om de vier jaar de stem uitbrengen op een partij; voor wat betreft
een heel grote groep onderwerpen wordt het vertrouwen gegeven aan een volksvertegenwoordiger.
Ten slotte zou het referendum de kwaliteit van de wetgeving niet verbeteren.
Het is de vraag of de voorstanders van het referendum dit als voordeel "claimen".
Dat is niet het geval.Dit zijn een aantal van de beroemde dertien dooddoeners uit het rapport
van de commissie-Biesheuvel waarin na honderd jaar discussie over het referendum,
alle argumenten die elke keer opnieuw zijn genoemd, opnieuw rationeel worden
weerlegd. Er blijft dan ook niet veel over voor rationele discussie, afgezien
van het feit dat men gewoon van mening kan verschillen. De een vindt dit en
de ander vindt dat, dus een herhaling van meningen heeft niet veel zin. Ik
heb het gevoel dat het meer een kwestie is van vertrouwen in de kiezers. Sommigen
vinden het een verschrikkelijke gedachte – ik hoorde dat zowel bij de
heer Dölle als bij de heer Van Heukelum – dat de kiezer op een
zeker ogenblik een andere beslissing neemt dan na beraadslagingen door de
Kamers van de Staten-Generaal, door de gemeenteraad of door de Provinciale
Staten is genomen. Ik vraag mij af waarom de kiezer dat niet zou mogen doen.
Waar is men zo bang voor? Is er geen vertrouwen in de kiezer?De heer Van Heukelum (VVD):Het heeft toch niets met angst te maken. Uit mijn beschouwing is dat ook
niet gebleken, want ik ben helemaal niet bang voor de mening van de kiezers.
Integendeel, ik stel de mening van de kiezers buitengewoon op prijs. Het gaat
om de vraag in hoeverre de directe democratie, die terecht is omschreven als
de meest ideale vorm van inspraak voor het volk, zich verhoudt tot de representatieve
democratie. In een gecompliceerde samenleving, waarin veel vraagstellingen
niet tot ja of nee kunnen worden teruggebracht, mag van volksvertegenwoordigers
verwacht worden dat zij de problemen intensief bestuderen en zich dan een
oordeel vormen. Naar mijn mening verhouden die twee zaken zich niet met elkaar.De heer Jurgens (PvdA):Wie zegt u en mij dat kiezers niet exact dezelfde goede afweging kunnen
maken als volksvertegenwoordigers? Waarom zegt u dat een afweging die wij
hier maken, beter is dan de afweging gemaakt in de bevolking? Dit, nadat over
een bepaalde zaak een campagne is gehouden en de volksvertegenwoorders die
ervoor gestemd hebben – het betreft een correctief referendum –
zich tot de bevolking hebben gewend, zeggende: bevolking, wij zijn hier voor.
Welnu, als dan toch nog een meerderheid tegenstemt, waarde collega Van Heukelum,
dan is er toch iets aan de hand? Dan is blijkbaar wat wij hier met ons allen
bedacht hebben, niet zo diepgaand waardevol dat de bevolking daar spontaan
achter gaat staan.De heer Van Heukelum (VVD):Het betekent wel dat als u naar een vorm van referendum wilt – dat
ziet u ook bij alle referenda die geweest zijn – de vraagstelling wordt
teruggebracht tot een: bent u vóór of tegen? Dat vind ik voor
een heleboel zaken nog wel wat simpel gesteld.De heer Jurgens (PvdA):Waarom zou een kiezer, gesteld voor de vraag "bent u voor of tegen?" –
neem bijvoorbeeld de Varkenswet –, niet kunnen zeggen: dat hebben de
beide Kamers der Staten-Generaal aanvaard, maar wij zijn in
meerderheid tegen? Is het niet uit te leggen aan kiezers wat daarvóór
en wat daartegen is? Wel degelijk. Het rare is dat toen beide Kamers dat hebben
aanvaard, wij het wel goed gevonden hebben dat drie rechters in Den Haag die
hele wet ondersteboven hebben gehaald. Dat vinden wij wel goed, hoewel die
ook aan niemand enige verantwoording verschuldigd zijn. Maar als de kiezers
dat zouden willen doen, dan is het niet goed. Dat is heel raar.De heer Dölle (CDA):U doet nu net alsof het gaat om de kiezers versus de volksvertegenwoordigers...De heer Jurgens (PvdA):Dat maakt de heer Van Heukelum ervan. Ik deed het niet.De heer Dölle (CDA):Nu goed, u bent wellicht niet van dezelfde opvatting op dit punt. Waar
het mij nu even om gaat, is dat het bij een referendum altijd zo is dat er
mensen in het geding zijn: mensen die afwachten en kijken naar de overheid.
Zij kijken hoe de overheid de afweging maakt – ik heb het voorbeeld
genoemd van het plantsoen – waarbij hun belangen in het geding zijn:
die van de winkelier, van de wandelaar, van de belastingbetaler – ik
heb het ook over fiscale referenda. Ik vind dat dit soort zaken aan de overheid
zijn om te beslechten, maar misschien is dat dan onze traditie. De overheid
moet het doen, alleen in de wind desnoods en wellicht verkeerd, maar zij moet
het doen. Heel veel mensen verwachten ook dát van de overheid, vaak
dezelfde mensen die voor een referendum zijn.De heer Jurgens (PvdA):Ik ben het volkomen met u eens dat in het geheel van onze staatsinstellingen
de overheid een uitdrukkelijke taak heeft en dat die het dagelijkse bestuur
moet voeren. Daar is geen discussie over. Vervolgens is er een wetgever die
wetten mag maken op alle niveaus van onze samenleving. Het enige wat hier
aan de orde is vandaag, is of nu en dan, op verzoek van de kiezers, een specifieke
beslissing van de wetgever mag worden voorgelegd aan de kiezers om te kijken
of zij het daarmee eens zijn of niet. Daarmee worden niet aangetast alle mooie
dingen die de heer Dölle zonet heeft omschreven en die er ook moeten
zijn. Maar tegelijkertijd wordt er een opening geboden – niet meer dan
dat – om op een bepaalde wijze te reageren, als een grote groep van
de bevolking het gevoel heeft: dit is niet goed beslist. Ik weet niet waarom
daar voortdurend die weerstand tegen blijft bestaan. Ik vermoed dat het iets
is van angst dat de bevolking anders zou kunnen beslissen dan wat wij met
z'n allen zo netjes hebben beslist. Ik vermoed dat het een gebrek aan vertrouwen
is in de kiezers. Het enige wat ik hier stel, is dat mijn fractie dat vertrouwen
in die kiezers wel heeft. Dat is het enige punt.Intussen zijn wij een fase verder en zijn wij niet helemaal in dat adagio
sostenuto blijven steken. Wij hebben nu voor de vierde keer de wijziging van
de Grondwet hier aan de orde. Intussen zijn vier van de vijf leden van de
"bende van vijf" uit de VVD-fractie helaas niet meer in ons midden. Niet omdat
zij tegen het referendum waren, maar om andere redenen. Alleen de heer Van
Eekelen is dat nog en in zijn recente boek "Sporen trekken", dat ik u ten
zeerste kan aanraden, noemt hij dit zich bezighouden met het referendum "referenditis",
alsof het een soort ontsteking is. Wel, het is ook een ontsteking, een ontsteking
van de raket die gaat zorgen dat deze wet wél zal worden aangenomen.
Ik hoop het van harte.Naar aanleiding van de problemen die hij er toen mee had als mede-Europeaan –
ik spreek over de heer Van Eekelen – dat Europaverdragen zouden kunnen
gaan sneuvelen omdat deze aan een referendum worden onderworpen, zeg ik dat
dit inderdaad de consequentie is. Kijk naar de Ieren. Ik vind het heel jammer
dat de Ieren het verdrag van Nice hebben verworpen, maar ik vind het de legitimiteit
van de Europese Unie ten zeerste ten goede komen, wanneer de basis van de
beslissingen van de Europese Unie volksstemmingen zijn. Dat kan zo nu en dan
wel degelijk een negatieve uitslag betekenen.Ik wijs de calvinisten in ons midden erop dat het CDA, na de woorden van
de heer Dölle, de volkssoevereiniteit niet meer zodanig in het vaandel
voert dat men vindt dat men daarom tegen het referendum moet zijn. Ik vind
dat uitstekend.De heer Dölle (CDA):De volkssoevereiniteit hebben wij nooit in ons vaandel gevoerd.De voorzitter:Ik verzoek u om de interruptiemicrofoon te gebruiken. Wij houden dit debat
ook om het te kunnen nalezen.De heer Dölle (CDA):Dat is riskant!De voorzitter:Als angst toch de raadgever is, dan zou ik de interruptie achterwege laten.De heer Dölle (CDA):Nee, dat is het niet, voorzitter, maar dank u voor uw advies. Ik zei dat
volkssoevereiniteit nooit in ons vaandel heeft gestaan. Ik zei dat een referendum,
zeker een constitutioneel referendum, op zichzelf theoretisch wel verenigbaar
kan zijn met het afwijzen van volkssoevereiniteit.De heer Jurgens (PvdA):Dat heb ik goed verstaan. Ik heb juist uit uw woorden begrepen dat de
bezwaren van het CDA niet meer gebaseerd zijn op de leer van de volkssoevereiniteit,
die ik overigens uitstekend blijf vinden. De bezwaren bewegen zich thans rond
de verdediging van de vertegenwoordigende democratie. Tegen de calvinisten
zeg ik dat zij moeten bedenken dat democratische kerkordes door calvinisten
eerder zijn geschapen dan wij democratie in Europa hadden. De calvinisten
zijn de voorgangers van de democratie. Zij zetten de vorsten af die de wil
van het volk niet uitvoerden. Uit de Franco Gallia van Hotman, die ons onlangs
door Sap in zijn boek "Wegbereiders der revolutie" is voorgehouden, is veel
te leren over de democratische opvattingen die toen al onder calvinisten leefden.Ik maak nog een enkele opmerking over de Tijdelijke referendumwet. Bij
de vorige aanbieding van de grondwetsherziening was de klacht dat het onduidelijk
was hoe de uitwerking eruit zou zien. Die klacht kan thans niet meer worden
geuit. Bij de tekst van de grondwetswijziging is een ontwerp van de uitvoeringswet
overgelegd, die in belangrijke mate is terug te vinden in deze tijdelijke
wet. Wij weten dus waarover het gaat.Mijn fractie heeft geen bezwaar tegen de procedure waarin het inwerkingtreden
van het wettelijk besluit wordt onderbroken om de kiezers de gelegenheid te
geven terzake raad te geven. De inwerkingtreding van een wet
is door de Grondwet overgelaten aan de wetgever. Als de wetgever het op deze
manier wenst te doen, dan kan dat. Er zijn vele grondwetszaken die in de praktijk
ruim worden uitgelegd. Er wordt geen kabinet benoemd dat niet de instemming
van de meerderheid van de Tweede Kamer heeft, terwijl dat nergens in de Grondwet
staat. Ook hier is het mogelijk om gebruik te maken van het wettelijk mandaat
aan de wetgever door tussen te voegen de mogelijkheid van een raadgevend referendum.Ik ben overigens blij met het onderscheid dat de regering maakt tussen
raadgevend en raadplegend referendum. Indertijd werd het woord "consultatief"
gebruikt. Vertaald kan dit zowel raadplegend als raadgevend betekenen. Raadgevend
is zo goed, omdat het ervan uitgaat dat de kiezers eerst te kennen hebben
gegeven dat zij die raad willen geven. Raadplegend is in feite een soort beroep
van de overheid op de kiezers om hun mening te geven. Ik vind dat een veel
minder sympathieke vorm van referendum.Ik heb moeite met het standpunt van de regering inzake de vraag naar de
verhouding tussen de regeling van de artikelen 13 en 14 van de Tijdelijke
referendumwet enerzijds en anderzijds wetten die straks al of niet voorwerp
zullen zijn van referendum. In het nader rapport aan de Raad van State schrijft
de regering dat deze de relatie is als tussen de algemene wet en de bijzondere
wet. De algemene wet creëert een algemene regeling voor de inwerkingtreding
voor het geval er een referendum komt. Die algemene wet heeft dus voorrang.
Als in een concrete wet echter uitdrukkelijk wordt bepaald dat zij niet aan
een referendum kan worden onderworpen, dan gaat die uitdrukkelijke beslissing
voor. Dan gaat de bijzondere wet voor de algemene wet. De minister wijst er
vervolgens op dat de reden om van deze algemene inwerkingtredingregeling af
te wijken geen andere zal kunnen zijn dan dat de wet dermate spoedeisend is
dat er moet worden afgeweken van de artikelen 13 en 14. Waarop is dat gebaseerd?
Een zekere terughoudendheid wat betreft de wetgever is op zijn plaats als
in een algemene wet een regeling staat over de inwerkingtreding, teneinde
een referendum mogelijk te maken. Het is mij echter niet duidelijk waarom
dat alleen in spoedeisende gevallen zou kunnen, want de wetgever is uiteindelijk
soeverein. De wetgever kan terugkomen op zijn eerdere besluiten een speciale
procedure in deze wet vast te leggen. De wetgever is daartoe bevoegd. Daaraan
kan niet worden afgedaan. Als wetgever zou ik zeer terughoudend zijn bij het
afwijken van die algemene regeling, maar het recht om dat te doen, blijft
te allen tijde aanwezig. De vorige wet, de lex anterior, kan de lex posterior
niet op een zodanige wijze binden, zeker niet als daarvan uitdrukkelijk wordt
afgeweken.Dan nog iets over het intact laten van de bestaande autonome verordeningen.
Dit punt is er via amendering in de Tweede Kamer ingebracht. Dat maakt het
geheel van de regeling rommeliger, maar het is een belangrijke concessie aan
die 60 gemeenten in Nederland die er door het feitelijk invoeren van het referendum
de laatste tien jaar voor hebben gezorgd dat het begrip "referendum" op de
politieke kaart terecht is gekomen. Door dat gewoon te doen, hebben zij ervoor
gezorgd dat wij daarover aan de hand van praktijkvoorbeelden konden nadenken,
ook over de negatieve kant ervan. Door deze regeling wordt het mogelijk dat
de autonome verordeningen van die gemeenten in stand blijven. Het komt waarschijnlijk
door de amendering, maar waarom geldt de wet, zoals die nu voorligt, niet
alleen voor nationale referenda? Dan kunnen de 60 bloemen van de laatste tien
jaar gewoon blijven bloeien. De regering reageert hierop met de stelling dat
alle andere 400 gemeenten op grond van deze wet dan ook referenda kunnen houden,
maar dat konden ze al. Ze wilden het alleen niet. Nu moeten de burgers van
die gemeenten het. Dat is de afweging tussen centrale en decentrale belangen.
Ik ben benieuwd of de regering, als zij had geweten van de amendering, zou
hebben besloten alleen een wetsvoorstel in te dienen voor nationale referenda,
zodat het lokale terrein zou zijn overgelaten aan autonome beslissingen, zoals
tot nog toe is gebeurd.Dan nog een vraag over de rol van de rechter. Wat betreft de door onder
andere collega Bierman bepleite referendumkamer stelt de regering dat er altijd
nog de mogelijkheid is een beroep te doen op de rechter, bijvoorbeeld over
de vraag of een bepaald besluit referendabel is of niet. Stel dat iemand bezwaar
heeft tegen de beslissing dat iets al of niet referendabel is. Hoe komt die
persoon dan bij de rechter terecht? Hoe gaat dit feitelijk in zijn werk? Ik
kan mij daar een voorstelling van maken, maar dan moet er sprake zijn van
een beslissing waarbij de mogelijkheid van een referendum uitdrukkelijk wordt
afgewezen. Waar wordt de beslissing genomen om daartegen in beroep te kunnen
gaan?Op wat bescheidener toon dan ik begon, want het gaat over uitvoeringswetgeving,
stel ik vast dat wij bezig zijn aan de maestosoperiode van het referendum.
Ik hoop van harte dat alle collega's hier aanwezig daaraan mee zullen willen
werken.De heer Terlouw (D66):Mijnheer de voorzitter. De eerste woorden die ik opschreef ter voorbereiding
van dit debat waren "18 mei 1999". Dat spreekt ook vanzelf omdat dit debat
in zekere zin een voortzetting is van hetgeen toen is geschied. Eigenlijk
is het overbodig hierop te wijzen, omdat de voorgaande sprekers dit ook al
hebben gedaan.Ik heb het staartje van het debat van destijds met zeer grote interesse
op de televisie gevolgd, maar ik wist niet wat daaraan vooraf was gegaan.
Ik heb dat ter gelegenheid van dit debat met grote belangstelling gelezen.
Ik kan haast volstaan met te verwijzen naar de bijdrage van mijn fractiegenoot
Hessing.Ik heb nu echter ook de gelegenheid om de tegenstanders van een correctief
referendum beter te begrijpen. Twee van de voorgaande sprekers hebben argumenten
terzake aangevoerd waarvan ik al wat heb kunnen leren. Ik kan mij voorstellen
dat er vragen zijn over het huidige wetsvoorstel waarin uitvoerende wetgeving
inzake een raadgevend referendum aan de orde is, met name over eventuele strijdigheid
met de Grondwet. De fractie van D66 is van mening dat die strijdigheid er
niet is, maar voorzichtigheid is natuurlijk geboden. Minder goed begrijp ik
het verzet tegen referenda als zodanig. Ik heb met grote belangstelling geluisterd
naar de debatten tussen de heer Jurgens en de interrumpanten op dat punt. Wij hebben een systeem van constitutionele democratie; een vertrouwensdemocratie.
Hoeksteen is het vertrouwen dat via verkiezingen voor een bepaalde periode
aan gekozenen wordt gegeven die dan zonder last of ruggespraak, zonder giften
te hebben ontvangen, worden geacht de burgers zo goed mogelijk en naar eer
en geweten te vertegenwoordigen. Wij weten natuurlijk dat zo'n systeem in
zijn meest zuivere vorm niet functioneert. Wij weten dat het niet kan bestaan.
We hebben politieke partijen die kandidaten selecteren die de bevolking vaak
niet kent, behalve de lijsttrekkers en mensen die veel in de publiciteit zijn
geweest. Er is fractiediscipline. De bevolking kan zijn eigen regering niet
kiezen. Er is een lage opkomst, met name bij de verkiezingen voor provinciale
staten en bij Europese verkiezingen. Er zijn vooral geen ideale mensen die
het systeem zo goed mogelijk uitvoeren. Plato vond democratie "in alle opzichten
zwak en niet in staat iets zeer goeds of iets zeer slechts te doen" en hij
concludeert dat het de slechtste is van alle wettige regeringen en de beste
van alle onwettige. Rousseau is het eens met de opvatting van Montesquieu,
die het weer eens is met de Griekse opvatting dat loten in plaats van kiezen
naar zijn aard heel democratisch is, en hij voegt er aan toe dat echte democratie
een onbereikbaar ideaal is. Kortom, in onze tijd en in ons deel van de wereld
baseren wij ons op een systeem van representatieve democratie, gegrondvest
op algemene verkiezingen, maar door de eeuwen heen weten wij al dat het systeem
verre van perfect werkt en dat wij moeten blijven proberen het verbeteren.Die verbeteringen zijn er ook. Kijk naar de Algemene wet bestuursrecht.
Kijk naar de Wet op de ruimtelijke ordening. Kijk naar de procedure van de
planologische kernbeslissing. De rechten van de burger tegenover de Staat
zijn enorm toegenomen. Er zijn inspraakmogelijkheden, er is bezwaar mogelijk
en ook beroep; de burger hoeft niet meer lijdelijk toe te zien hoe anonieme
overheidsbeslissingen over hem heen rollen. Het politieke bestuur moet zich
verantwoorden, niet alleen tegenover de volksvertegenwoordigers, maar soms
ook bij de rechter.Het probleem van een gebrekkig functionerende democratie is mijns inziens
niet meer gelegen in onvoldoende mogelijkheden om je stem te doen horen. Dat
zit wel goed. Het gaat natuurlijk vooral om het uiteindelijk te nemen besluit.
Actiegroepen zeggen vaak: ze luisteren niet. En dat is dan veelal onjuist.
De bestuurders luisteren wel, passen een ontwerpbesluit soms ook aan, maar
ze doen uiteindelijk wat ze zelf het beste vinden en wat de instemming van
de volksvertegenwoordigers kan krijgen; en zo hoort het ook. Maar vaak vertaalt
de belanghebbende dat "zijn zin niet krijgen" in "ze luisteren niet".In een democratie beslist de meerderheid. Dat lijkt simpeler dan het is,
want niet iedere stem heeft dezelfde intensiteit; wel dezelfde macht, maar
niet dezelfde intensiteit. Als 51% van een vertegenwoordigend lichaam lauwtjes
voor iets is en 49% is hartstochtelijk tegen, wat doe je dan? Als 51% steun
geeft aan een voorstel dat onomkeerbare gevolgen heeft, bijvoorbeeld het afdammen
van een zeearm, en 49% heeft een alternatief dat niet onomkeerbaar is, wat
doe je dan? Je zou een gewichtsfactor willen toekennen aan de uitgebrachte
stemmen. Dat klinkt natuurlijk hoogst ondemocratisch, maar het gebeurt in
de praktijk wel, bijvoorbeeld door het dreigen met een kabinetscrisis. Als
49% voor zijn standpunt een kabinetscrisis over heeft en 51% niet, dan is
de kans groot dat de 49% zijn zin krijgt. In feite is dat het toekennen van
een gewichtsfactor aan de stemmen en ik kan dat niet ondemocratisch vinden,
integendeel.Nu spreken wij over een voorstel om de Grondwet zodanig te veranderen,
dat opneming van bepalingen inzake een correctief referendum mogelijk wordt.
Wij morrelen dus aan het systeem van de representatieve democratie, zoals
hier uitvoerig en correct is betoogd. Die representativiteit is een hoeksteen,
zoals ik ook aan het begin van mijn betoog zei, maar niet het fundament. Van
Dale zegt: democratie is een staatsvorm waarin het volk zichzelf regeert.
Daar staat dan tussen haakjes bij: door vertegenwoordigers. In mijn ogen is
het zichzelf regeren van het volk het fundament en is de methode, door vertegenwoordigers,
een belangrijke hoeksteen. Wij vinden het systeem van een representatieve
democratie en de vertegenwoordigers die door het volk worden gekozen ook belangrijk
als hoeksteen, maar volksvertegenwoordigers zijn niet onfeilbaar. Zij kunnen
corrupt zijn, lui zijn, dom zijn, verslaafd zijn aan hun positie. Zij kunnen
voeling hebben verloren met wat er onder de mensen leeft. Allemaal zaken die
natuurlijk voor de hier aanwezigen niet gelden, "present company excluded",
maar je kunt het toch niet uitsluiten.Ik heb met de heer Wiegel, die twee jaar geleden nog deel uitmaakte van
deze Kamer, vele malen aan de overzijde van gedachten mogen wisselen of de
degens mogen kruisen. Het was altijd een groot genoegen om dat te doen. Vorig
jaar toen ik toetrad tot de Eerste Kamer dacht ik dat ik dat opnieuw zou kunnen
doen, maar helaas is dat niet zo. Waarom wilde ik dat? Omdat hij twee jaar
geleden herhaaldelijk heeft verklaard, zowel hier als buiten deze Kamer, dat
hij principieel tegen een referendum is. Dat heb ik vandaag nog geen van de
woordvoerders horen zeggen. Er zijn argumenten aangevoerd, maar het woord
"principieel" heb ik niet gehoord. Misschien zijn er woordvoerders die dat
ook vinden en horen wij dat nog. Mijn vraag is: hoe kun je hier nu principieel
tegen zijn? Je kunt het onpraktisch vinden of onwerkbaar of technisch niet
goed geregeld. Dat kan ik begrijpen, maar een principiële tegenstand
begrijp ik niet. Wij zijn hier allen principieel democraten, neem ik aan,
en principiële voorstanders van een staatsvorm waarin het volk zichzelf
regeert. Hoe je dat vormgeeft – en in ons geval via vertegenwoordigers –
is natuurlijk belangrijk, maar als er een betere vorm is, wordt daarvoor gekozen.Een echte democratie is een voorlopig onbereikbaar ideaal. Wij proberen
het ideaal te benaderen en wij proberen de methoden, waardoor het volk zichzelf
adequater kan regeren, te verbeteren. Een referendum – liefst correctief,
maar nu dat niet kan raadgevend correctief – kan daarbij een welkome
aanvulling zijn op het bestaande instrumentarium. Ik heb met veel belangstelling
naar de heer Dölle geluisterd, maar ik begrijp niet dat hij niet in rekening
brengt dat de volksvertegenwoordiger – zelfs veel volksvertegenwoordigers
samen – kunnen falen. Neem de referenda die gehouden zijn in Amsterdam.
De referenda over IJburg en de Noord-Zuidlijn hebben het niet
gehaald door een te lage opkomst. Daar kan ik vrede mee hebben. Als de democratisch
gekozen gemeenteraad in overgrote meerderheid vindt dat IJburg en de Noord-Zuidlijn
er moeten komen, dan mag dat niet lichtvaardig door een referendum worden
onderuitgehaald. Niet lichtvaardig, niet door een klein deel van de bevolking.
Dat zou het systeem van vertegenwoordigende democratie tekortdoen. Voor het
alsnog verwerpen van zo'n voorstel, moeten voldoende mensen het er dus voor
over hebben om te gaan stemmen; dat is de gewichtsfactor. Bij het referendum
over de stadsprovincie kwamen echter veel mensen stemmen en zij spraken in
overgrote meerderheid uit dat zij daartegen waren; zij wilden de stad Amsterdam
dus houden. Op dat punt had het gemeentebestuur volgens mij de voeling met
de Amsterdammers verloren. De rationaliteit had de emotionaliteit te veel
overschaduwd. Dan is zo'n referendum toch prachtig? Het Amsterdamse gemeentebestuur
had ongetwijfeld de beste bedoelingen met de bestuurlijke structuur van de
stad; in Rotterdam handelde het gemeentebestuur op soortgelijke wijze. Je
wilt echter toch niet dat tegen de wil van de overgrote meerderheid van de
burgers deze steden miniprovincies worden? In zo'n geval voorziet het referendum
in een heilzame correctie.Panta rhei, alles stroomt, alles beweegt, alles verandert. De meest kenmerkende
verandering van de laatste vijftig jaar in ons land is de enorm toegenomen
welvaart, die verband houdt met technologische ontwikkelingen. Daarvan zijn
weer zeer kenmerkend de toegenomen communicatiemogelijkheden: de geïnteresseerde
burger kan zeer veel te weten komen. De welvaart heeft de verschillen tussen
politieke partijen verkleind. Wat zijn de gevolgen? Minder mensen gaan naar
de stembus, vooral bij Europese en provinciale verkiezingen. Meer mensen zijn
geïnformeerd over specifieke onderwerpen – vooral over onderwerpen
die henzelf direct betreffen – en houden zich daar daadwerkelijk mee
bezig. De burgers zijn geëmancipeerder, maken meer gebruik van inspraak-
en bezwaarmogelijkheden en kijken anders tegen het politieke systeem aan.
Dus is het zaak dat wij ook steeds nagaan of het systeem nog voldoet en of
wij het beter kunnen aanpassen aan de veranderende omstandigheden. Dat is
waar het bij de voorliggende wetsontwerpen over gaat.Helaas kunnen wij hier niet beslissen over een correctief referendum,
naar het model zoals in de proeve is aangegeven. Wij kunnen de koninklijke
weg niet bewandelen, zoals de heer Van Heukelum heeft gezegd. Wij hadden dat
wel gewild. Als het in 1999 net even iets anders was gelopen, hadden wij nu
gewoon bij wet een correctief referendum kunnen invoeren. Wij hebben de koninklijke
weg dus geprobeerd, maar dat is toen niet gelukt; daarom vinden wij nu dat
het dan maar zo moet. Dat is jammer. Wij vinden dat tijdverlies, maar natuurlijk
respecteren wij de beslissing van deze Kamer in 1999. Dat zeg ik niet alleen
omdat het niet anders kan; ik vind dat echt, want zo is het hier besloten.
Toch wordt, als vandaag het raadgevend correctief referendum erdoor komt,
een belangrijke stap gezet in de aanpassing van het systeem aan een veranderende
samenleving. Via een sluiproute? Nee, wij weten allemaal wat wij, in alle
openbaarheid, aan het doen zijn. Is er strijdigheid met artikel 88 van de
Grondwet, dat de bekendmaking en inwerkingtreding van wetten regelt? Nee,
dat heeft de minister helder uiteengezet in de memorie van antwoord.De heer Van Heukelum (VVD):Ik zal het niet meer over het woord "sluiproute" hebben, maar ik zou het
op prijs stellen als de heer Terlouw ingaat op mijn opmerkingen over de "voordeur"
en de "achterdeur" en het niet sporen met de Grondwet van het tijdelijk referendum.
Ik heb daarbij inderdaad verwezen naar datgene wat de heer Oud in 1924 heeft
gezegd en ik heb u daarbij uitgedaagd om mij daarin te volgen. Daar krijg
ik graag een reactie op.De heer Terlouw (D66):Ik heb de geschriften van de heer Oud hier de laatste tijd helaas niet
op nageslagen, maar met "geen sluiproute" bedoel ik het volgende. Er is een
regeerakkoord gesloten tussen drie partijen. Daarbij is helder gemaakt wat
wij op dit front zouden willen bereiken. Daarvoor zijn voorstellen ingediend.
Geheel tegen de verwachting in – althans tegen de verwachting van mij
en van veel anderen in – heeft dat het op een beslissend moment in deze
Kamer net niet gehaald. De regeerperiode is beperkt en je probeert dan dus...De heer Van Heukelum (VVD):Dat is duidelijk, maar denkt u nu echt dat er één overheid
het lef zal hebben om de uitslag van het referendum naast zich neer te leggen
als een wetsvoorstel via een raadgevend referendum aan de bevolking wordt
voorgelegd en als de bevolking dat wetsvoorstel dan in overgrote meerderheid
afwijst?De heer Terlouw (D66):Ik hoop het niet, want ik denk dat het voor veel onrust zorgt en veel
schade aan de politiek toebrengt. Formeel kan het natuurlijk wel en formeel
moet het ook. Als het kabinet de uitslag van een referendum niet voor zijn
verantwoording wil nemen, dan zal het kabinet toch moeten doen wat de Grondwet
voorschrijft. Wij moeten de Grondwet zo snel mogelijk veranderen, zodat de
uitslag van het referendum kracht van wet heeft. Als de bevolking "nee" zegt,
moet het ook "nee" zijn.De heer Van Heukelum (VVD):Dit staat toch haaks op wat u wilt bereiken? U wilt bereiken dat de kiezer
meer invloed krijgt. Die invloed krijgt de kiezer, maar het kan een schijninvloed
zijn. Als 90% van de kiezers zegt tegen een wetsvoorstel te zijn, dan kan
een gemeenteraad of een provinciaal bestuur die wens naast zich neerleggen.
Ik voorspel dat dit niet zal gebeuren. Met de heer Oud zeg ik dat blijken
zal dat de wil van het volk wet is. Dan is het maar de vraag of het niet de
facto in strijd is met de Grondwet.De heer Terlouw (D66):Het is niet de facto in strijd met de Grondwet. Het is misschien in strijd
met de geest van de Grondwet. Ik kan mij er iets bij voorstellen dat u dat
denkt. Dan wijs ik weer op veranderende en veranderde omstandigheden. Een
kabinet laat zich bij het maken van wetten of bij het benoemen van een burgemeester
door allerlei argumenten leiden. Door de emancipatie van de burger laat een
kabinet zich ook leiden door wat de bevolking vindt. Als de bevolking na een
referendum, al is het alleen maar raadplegend, zegt dat iets niet moet gebeuren,
dan zal een kabinet ook vinden dat het niet moet gebeuren. Als het dan wordt verworpen, is het niet in strijd met de geest van de Grondwet.
Wij regelen hier natuurlijk iets naar de letter. Naar de letter klopt het.De heer Dölle (CDA):Bent u ook van opvatting dat de uitleg van de Grondwet, naar de letter
of de geest van de Grondwet, waar de heer Jurgens vragen over heeft gesteld,
door de tijdgeest die blijkt uit opiniepeilingen of inderhaast opgespoorde
opvattingen moet worden bepaald of gekleurd? Moet de interpretatie van de
Grondwet mede afhankelijk zijn van wat de bevolking op dit moment van mening
is?De heer Terlouw (D66):Dat is een moeilijke vraag. Ik ben geen jurist en zeker geen staatsrechtgeleerde.
Ik denk dat het onvermijdelijk is dat je teksten interpreteert in het licht
van de situatie die is ontstaan. Daar moet je voorzichtig mee zijn. Als je
denkt dat het van lieverlee in strijd is met wat er in de Grondwet staat,
dan moet je de Grondwet haastig veranderen. Dat kan niet haastig, want dat
kost ontzaglijk veel tijd en veel gedoe. Dan zoek je uitwegen, zoals deze.
Zo denk ik er ongeveer over.Voorzitter. Er is in de gedachtewisseling over de Tijdelijke referendumwet
tot dusverre al veel gezegd over de drempels. In de memorie van antwoord erkent
de minister dat de hoogte ervan een wat arbitrair karakter heeft. Dat lijkt
mij ook. Er is een aanzienlijke inspanning van de burgers vereist om tot een
raadgevend correctief referendum te komen, maar als dingen de burgers echt
raken, zijn ze tot veel in staat. Dat kan een kabinet, een provinciaal bestuur
of een gemeentebestuur niet onberoerd laten. Cruciaal is natuurlijk of volksvertegenwoordigers
en bestuurders werkelijk willen dat de invloed van burgers toeneemt. Laten
wij eerlijk zijn, ondanks alle bezwaar- en inspraakprocedures kunnen wij het
de burger nog knap lastig maken om werkelijk invloed uit te oefenen.Laat mij artikel 5 van het Europees Handvest inzake lokale autonomie als
voorbeeld nemen. Wij hebben daar meermalen over gesproken naar aanleiding
van voorgenomen gemeentelijke herindelingen. In dat artikel wordt gesproken
over raadpleging van plaatselijke gemeenschappen, zo mogelijk door middel
van een referendum, als het gaat om wijzigingen van gebiedsgrenzen. "Daaruit
vloeit geen plicht tot het houden van een referendum voort", betoogde de regering
in de Tweede Kamer en dat zegt de regering opnieuw op vragen van de CDA-fractie
in dit huis. Nee, dat klopt, "zo mogelijk" biedt een ontsnapping, zoals ook
de rechter heeft bevestigd. Maar "zo mogelijk" geeft wel de verplichting aan
om de mogelijkheid te onderzoeken en als het kan te scheppen. Dat gebeurt
lang niet altijd en dat zegt iets over de intenties. Ik zeg er bij dat je
zo'n raadpleging dan ook moet doen onder alle betrokkenen, dus in het geval
van bijvoorbeeld Haaglanden ook onder de Hagenaars, maar ik spreek er mijn
twijfel over uit of in de gevallen die hier de laatste twee jaar zijn gepasseerd,
altijd de intentie bij de bestuurders heeft voorgelegen om het "zo mogelijk"
zijn volle inhoud te geven. Met andere woorden, het gaat niet alleen om de
letter van de wet, maar ook om de bereidheid van degenen die de wet uitvoeren
om naar de geest van die wet te handelen.Ik rond af. Wij steunen de voorgestelde grondwetswijziging en het voorstel
voor een tijdelijke regeling voor een raadgevend correctief referendum. Wij
doen dat niet uit hartstocht om staatsrechtelijke hervormingen tot stand te
brengen, al kan ik mij voorstellen dat die gedachte bij sommigen opkomt. Het
gaat om het inhoud geven aan het begrip democratie, om het bevorderen van
de emancipatie van de burgers, feitelijk om het spreiden van macht.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Mede namens de fractie van de ChristenUnie maak ik graag enkele
opmerkingen over beide wetsvoorstellen.Over het voorstel tot grondwetsherziening kan ik het kortst zijn gegeven
de uitgebreide discussie die wij daarover twee jaar geleden aan de hand van
wetsvoorstel 26156 met de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken hebben
gevoerd. Onze conclusie van toen staat nog recht overeind. In de afgelopen
maanden is, voor de zoveelste keer overigens, het verwijt aan de orde geweest
dat de Eerste Kamer niet veel meer zou doen dan in ietwat andere vorm herhalen
hetgeen in de Tweede Kamer al is geschied. Wat daarvan ook zij, in elk geval
acht ik het niet geraden om in dezelfde Kamer onder dezelfde omstandigheden
een discussie te herhalen.Waar ik nog wel een opmerking over wil maken, is het vrijwel ongewijzigd
indienen van een voorstel dat nu twee jaar geleden in deze Kamer is verworpen.
In de memorie van antwoord bij wetsvoorstel 27033 lees ik op pagina 3 dat
er geen staatsrechtelijke regel – geschreven of ongeschreven –
is aan te wijzen die het ongewijzigd opnieuw indienen van een voorstel tot
grondwetsherziening na verwerping van een eerder voorstel in de weg staat,
zeg maar verbiedt. Die formele opmerking lijkt mij juist. De regering erkent
evenwel tegelijkertijd dat men deze gang van zaken als ongewenst kan beschouwen,
en dat doen wij dan ook. Wij achten deze manoeuvre niet ongeoorloofd, maar
wel misplaatst. Daarbij moge ik erop wijzen dat in de samenstelling van de
SGP-fractie in deze Kamer door de verkiezingen die hebben plaatsgevonden na
18 mei 1999 (de dag van de verwerping van het eerdere voorstel) geen wijziging
is opgetreden en dat de voormalige RPF- en GPV-fracties weliswaar in omvang
zijn verdubbeld, maar dat dit terzake niet tot een fundamenteel andere opstelling
heeft geleid dan in 1999 werd ingenomen.In het voorlopig verslag bij wetsvoorstel 27033 heb ik een vraag gesteld
over het ongewijzigd indienen van dit voorstel tot grondwetsherziening. Min
of meer per analogiam vroeg ik of de regering het passend zou vinden om direct
nadat als gevolg van een referendumuitslag een wetsvoorstel is afgewezen,
wederom eenzelfde voorstel in te dienen. De regering antwoordde daarop op
pagina 6 van de memorie van antwoord dat ingevolge artikel 89d, eerste lid,
van het voorliggende voorstel na zo'n uitslag het voorstel van rechtswege
vervalt en dat als het voorstel niet bij referendum wordt verworpen, het niet
mogelijk is over dat voorstel opnieuw een referendum aan te vragen. Dat was
wel duidelijk, maar geen antwoord op mijn vraag. Ik blijf derhalve benieuwd
naar het antwoord op mijn oorspronkelijke vraag. Tevens merk ik op dat het denkbaar is dat een referendumuitslag leidt
tot doorkruising van afspraken in het regeerakkoord rond bepaalde wetsvoorstellen.
Is het denkbaar dat na de introductie van het referendum reeds bij het regeerakkoord
afspraken worden gemaakt over de referendabiliteit van nog tot stand te brengen
wetten? Dit lijkt mij denkbaar, maar het is de vraag of de regering dit passend
zou vinden.Het wetsvoorstel over de Tijdelijke referendumwet is qua intentie heel
duidelijk. Het raadgevend correctief referendum is voorlopig, een tijdelijke
overbrugging naar het beslissende correctief referendum. Dat laatste moet
er komen, maar zolang de Grondwet niet is gewijzigd, wordt het een "raadgevend
referendum" genoemd, zo staat in de stukken. Niet voor niets stelt de regering
bij herhaling dat het wetsvoorstel moet worden gezien in functie en perspectief
van de grondwetsherziening terzake. Tijdens de voorbereiding van deze behandeling
is reeds uitvoerig van gedachten gewisseld over de vraag of het voorstel niet
tegen de geest van de Grondwet indruist, met name wat de daarin geregelde
wetgevingsprocedure betreft. De regering is van mening dat invoering van een
raadgevend referendum geen inbreuk op die procedure maakt en dat de bevoegdheden
van de wetgever op geen enkele wijze worden beperkt. Ik houd hierover mijn
twijfels. Het wetsvoorstel forceert toch de Grondwet onder andere in die zin,
dat er een verplichting ontstaat voor de constitutionele Koning om een wet
te bekrachtigen na een referendum dat geen afwijzende afspraak heeft opgeleverd.
Die verplichting bestaat niet in de reguliere situatie, zonder een referendum.
Ook de heer Dölle had het hierover toen hij sprak over de sanctie. Overigens
blijft het zo dat een nieuwe actor wordt geïntroduceerd in het totale,
grondwettelijk vastgelegde wetgevingsproces bij algemene wet, namelijk 40.000
respectievelijk 600.000 kiezers die bepalen of een wet aan een referendum
wordt onderworpen. Ook al is de inhoud van de uitspraak niet bindend, de uitspraak
op zichzelf is wel bindend in die zin, dat de wetgever verplicht is tot heroverweging
van een reeds bekrachtigde wet.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter. Tot 1983, dus 140 jaar lang, heeft in de Grondwet gestaan
dat de Koning naar welgevallen ministers benoemt en ontslaat. Op een zeker
ogenblik werd dit alleen mogelijk als het de instemming had van de meerderheid
van met name de Tweede Kamer. Vindt de heer Holdijk dat ook een inbreuk op
de normale grondwettelijke procedure of het recht van de constitutionele Koning
om ministers naar welgevallen te benoemen? Hoe staat hij tegenover de periode
van 1876 tot 1983 waarin de Koning krachtens de Grondwet het recht had, ministers
te benoemen, maar waarin tegelijkertijd het parlementaire stelsel werd ingevoerd
dat daarmee in strijd was?De heer Holdijk (SGP):Hieraan lag natuurlijk een heel proces ten grondslag. Het is niet voor
niets dat dit proces meer dan honderd jaar heeft geduurd. Natuurlijk wil ik
noch iemand anders in deze Kamer betwisten dat zich ontwikkelingen kunnen
voordoen die op gespannen voet staan met de letter van de Grondwet en wellicht
zelfs met de geest van de Grondwet. Als zo'n ontwikkeling is uitgekristalliseerd,
moet dat wel leiden tot een aanpassing van de Grondwet. Met andere woorden:
ik huldig niet het standpunt dat de Grondwet of de letter van de Grondwet,
de praktijk zodanig mag bevriezen dat geen enkele ontwikkeling meer mogelijk
is. Desondanks resteert wel de vraag op welk moment het geraden is om een
weloverwogen tekst aan te passen.De heer Jurgens (PvdA):Dat is waar, maar de heer Terlouw wees er zojuist terecht op dat wij in
een fase leven waarin nieuwe ontwikkelingen vorm krijgen. Dit wetsvoorstel
is een stap in een nieuwe richting en daarom heb ik die vergelijking gemaakt
met de ontwikkeling van het parlementaire stelsel. Overigens zijn de ontwikkelingen
rond het parlement tot op de dag van vandaag niet in de Grondwet vastgelegd.
Misschien heeft de heer Terlouw dan ook gelijk als hij zegt dat deze stap
een teken kan zijn van een veranderende constitutionele opvatting. Als dat
zo is, is het niet helemaal billijk om de letter van de Grondwet daar tegenover
te stellen.De heer Holdijk (SGP):In mijn reactie op de eerste interruptie van de heer Jurgens sloot ik
dan ook niet uit dat ontwikkelingen en veranderingen mogelijk zijn. Het is
tegelijkertijd ook een gegeven dat wij veranderingen niet allemaal op dezelfde
wijze waarderen. Ook dat speelt een rol bij de vraag of hier wel of niet in
de geest van de Grondwet is en wordt gehandeld.Voorzitter. De heer Terlouw maakte een opmerking over artikel 5 van het
Europees Handvest inzake lokale autonomie. Ik wil daarover een korte opmerking
maken. De regering doet in de stukken een beroep op de woorden "zoveel mogelijk"
om daarmee te rechtvaardigen dat men gemeentelijke herindelingen tot nu toe
niet aan een referendum heeft onderworpen. Dat standpunt kan worden verdedigd
zolang wij geen referendumwet hebben en dus niet over een wettelijk instrument
beschikken om dat type referenda te houden. Het is voor mij meer dan de vraag
of volgehouden kan worden dat men niet op enigerlei wijze of volledig tegemoet
moet komen aan artikel 5 van het Europees Handvest inzake lokale autonomie
wanneer dit wetsvoorstel wordt aanvaard en wij dus wel over een referendumwet
beschikken. Hoe men ook staat tegenover het principe van een referendum, er
is volgens mij door de regering geen goede reden gegeven waarom beslissingen
over of voorstellen tot een gemeentelijke herindeling daarvan uitgezonderd
zouden kunnen worden. De regering ziet het referendum onder andere in het
perspectief van het streven naar verkleining van de afstand tussen kiezers
en gekozenen en acht het referendum daarvoor een bij uitstek geschikt instrument.
De dalende verkiezingsopkomsten vormen volgens velen een indicatie van het
afnemende imago van de politieke partijen, de politiek in het algemeen, de
politici, de bestuurders en zelfs de overheid. De moderne burger vindt de
politiek niet meer spannend en wil met de overheid hooguit afspraken maken
over zijn eigen belangen. Eventueel procedeert hij tegen de overheid. Dit
alles is herhaaldelijk in vele toonaarden geanalyseerd en de conclusies en
remedies lijken maar in een richting te wijzen, namelijk dat de verhouding
tussen overheid en burger en tussen kiezer en gekozene op een fundamenteel
andere leest geschoeid moet worden. Het paradoxale van de referendumgedachte is naar mijn mening juist daarin
gelegen, dat partijen en politici, die zich in de kou gezet voelen door dat
imagoverlies, het vertrouwen en de betrokkenheid van de burger zouden willen
herwinnen door hen daadwerkelijk en rechtstreeks zeggenschap te geven over
zaken, die hen aangaan. Mijn conclusie is dat het middel van het referendum,
zo breed en ombelemmerd mogelijk toegepast, er alleen toe kan bijdragen dat
politieke partijen en politici zichzelf meer en meer overbodig maken in de
visie van de burger. Onduidelijke uitslagen van een referendum en besluiten
om die uitspraken niet te volgen zullen de frustraties alleen maar vergroten
en het electoraat zal niet langer politici – zijn vertegenwoordigers –
maar "zichzelf" de schuld moeten geven als er ongelukkige beslissingen vallen.
Misschien zijn dat zelfs schadelijke beslissingen.Ik wijs nog op een ander aspect van pogingen om kiezers en burgers sterker
te betrekken bij bestuurlijke en politieke beslissingen. In Binnenlands Bestuur
van 26 juni jongstleden wees de heer Cachet, universitair hoofddocent bestuurskunde
aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam, onder meer verwijzend naar Volendam
er mijns inziens terecht op dat de afstand tussen burger en bestuur ook heel
wel te klein kan zijn. Volendam is de laatste maanden meer dan slechts een
plaatsnaam geworden. Ik citeer uit het gesprek met de heer Cachet: "In de
Volendamse gemeenschap roemt men de laagdrempeligheid van het bestuur. Zij
bedoelen dat een burger, die op ambtelijk niveau zijn zin niet heeft gekregen,
gemakkelijk doorloopt naar de wethouder om te kijken of hij daar zaken kan
doen. Dat gebeurt vaak buiten het stadskantoor, bij vrienden of in het café.
Vervolgens wordt de ambtenaar opgedragen de deal alsnog uit te voeren. Dat
kan natuurlijk niet." Ik dat wij dit allen met hem eens zijn. En stond Volendam
maar op zichzelf. Maar wij weten inmiddels wel dat Volendam in dezen niet
uniek is. Ik onderstreep nog maar eens dat wij niet één richting
uit moeten kijken inzake de afstand tussen kiezers en gekozenen en tussen
burgers en bestuurders. Die afstand kan te groot zijn, maar die kan evengoed
te klein worden. Ten slotte wijd ik nog een beschouwing aan het standpunt van de regering
ten aanzien van het zogenoemde "primaat van het vertegenwoordigend stelsel"
en de zienswijze dat het referendum een aanvulling en een correctie op het
vertegenwoordigend stelsel is. Het waren de heren Lindahl en Van Roermund,
respectievelijk universitair docent en hoogleraar rechtsfilosofie aan de Katholieke
universiteit Brabant die in een artikel in Openbaar Bestuur, verschenen na
de bekende datum van 18 mei 1999 in januari 2000, zeer belangwekkende en diepgaande
beschouwingen weidden aan de vraag of het referendum ten principale moet worden
gezien als een inbreuk op, of juist als een doorbreking van ons parlementair
vertegenwoordigend stelsel. Zij stelden de vraag centraal of het referendum
principieel verenigbaar is met de representatieve democratie, of daaraan vreemd
is. Als het referendum alleen maar een plaats naast, als aanvulling op, de
representatieve democratie zou verdienen, zou het alleen op pragmatische gronden
verdedigd kunnen worden. Als het een plaats in de representatieve democratie
zou verdienen omdat het zelf een vorm van democratische representatie is,
dan zou het referendum principieel verdedigd en aanvaard moeten worden. Lindahl
en Van Roermund komen tot de conclusie dat het referendum verenigbaar is met
de democratische representatie, niet omdat het een nuttige aanvulling op het
vertegenwoordigend stelsel kan zijn, maar omdat het referendum een manier
is om vertegenwoordiging vorm te geven. Kortom, volgens hen heeft het referendum
een plaats in de representatieve democratie en niet daarnaast.De heren bereiken deze conclusie door enerzijds het onderscheid tussen
directe en representatieve democratie te beschouwen, waarbij zij een verbinding
leggen tussen de directe democratie en de volkssoevereiniteit. Anderzijds
beschouwen zij het vertegenwoordigingsprincipe, waarbij zij onderscheid maken
tussen het soevereine volk als enkelvoudig subject, dat als hoogste gezag
en grondslag van de democratische rechtsorde zichzelf de (Grond)wet geeft,
en het volk als een veelheid van kiezers – meervoud dus – dat
deelneemt aan het debat over de invulling van het algemeen belang en dat als
zodanig de politieke verscheidenheid weerspiegelt. Het onderscheid tussen
directe en representatieve democratie begrijpen Lindahl en Van Roermund slechts
als twee manieren om het representatieproces vorm te geven. Beide wegen stellen
het volk present, met of zonder representatie.De verbinding die zij leggen tussen het constitutioneel beginsel van de
volkssoevereiniteit, de directe democratie en het referendum is, zo valt te
begrijpen, een principiële. Representatie wordt dan ook niet gezien als
een proces dat beperkt is tot verkiezingen en het parlement. Niet alleen in
wetgeving, maar ook in de door de uitvoerende en rechterlijke macht gestelde
rechtsnormen, kortom in de complete uitoefening van het staatsgezag, wordt
de representatie van het volk gezien als politieke eenheid. In artikel 50
GW, dat bepaalt dat de Staten-Generaal het gehele Nederlandse volk vertegenwoordigen,
lezen Lindahl en Van Roermund niet dat Nederland een uit-sluitend vertegenwoordigend
stelsel kent in die zin dat het primaat van het vertegenwoordigend stelsel
en het parlement als medewetgever min of meer samenvallen. Zij zien mijns
inziens echter over het hoofd dat daar waar het gaat om het onderscheid tussen
volk en kiezers, de door de regering thans gepresenteerde referendumvoorstellen
niet iets te bieden hebben, doordat, wat betreft de afgrenzing van het referendumelectoraat,
volstrekt wordt aangesloten bij het electoraat voor het vertegenwoordigend
orgaan wiens besluiten aan een referendum kunnen worden onderworpen. Wel is
het waar dat dit electoraat zich even, rechtstreeks, zonder representanten,
kan laten horen, mits de ingebouwde drempels worden overschreden en voorbehouden
en uitzonderingen die de wet her en der ook bevat, niet van toepassing zijn.De vraag die wij ten slotte aan deze beschouwing ontlenen, is of de regering
niet, net als Lindahl en Van Roermund, het referendum als principieel element
van het vertegenwoordigend stelsel zou moeten presenteren in plaats van, zoals
ik eerder aangaf en citeerde, als een aanvulling en correctie daarop. Het
moge duidelijk zijn dat onze fracties het referendum niet aanvaarden kunnen
als een op het constitutioneel beginsel van de volkssoevereiniteit berustende correctie van het vertegenwoordigend parlementair stelsel –
dan zullen wij principieel bezwaar moeten maken. Maar vooraleer wij een conclusie
trekken, ben ik uiterst benieuwd naar de reactie van de regering.De heer Platvoet (GroenLinks):Voorzitter. Anderen hebben het ook al gezegd: er zijn reeds vele aspecten
uit het nabije verleden aan de orde geweest met betrekking tot het ene wetsvoorstel,
betreffende de verklaring dat er grond bestaat om de Grondwet te wijzigen.
Dat neemt niet weg dat ik wil beginnen met de mededeling dat GroenLinks opnieuw
teleurgesteld is in de thans voorliggende wetsvoorstellen. Terecht wijst de
regering een aantal malen op het belang van het referendum als aanvulling
op het vertegenwoordigend stelsel dat wij kennen. Echter, het correctief referendum
zoals dit thans wordt voorgesteld, is voorzien van zulke hoge drempels en
belemmerende regelgeving dat wel eens het tegendeel kan worden bereikt van
wat ook de regering zegt te beogen: een afwending van in plaats van een grotere
betrokkenheid van de bevolking bij politieke besluitvorming. Zou de regering
kunnen uiteenzetten welke controleerbare effecten zij beoogt met dit wetsvoorstel
in de relatie tussen bevolking en politiek?Ik wil nu eerst nog wat opmerkingen maken over het wetsvoorstel 27033,
de verklaring dat er grond bestaat om de Grondwet te wijzigen. Het opnieuw
indienen van een identiek wetsontwerp tot wijziging van de Grondwet is niet
alleen geen gebruikelijke gang van zaken, zoals de regering het omfloerst
omschreef, maar ook een unieke gebeurtenis. Het lijmakkoord na de Nacht van
Wiegel is de reden voor deze herhalingsoefening, die hopelijk niet gaat voldoen
aan de mooie omschrijving van zich repeterende historische gebeurtenissen:
de eerste keer een drama, de tweede keer een klucht.Wordt met het opnieuw indienen de Eerste Kamer gebruuskeerd, zo luidt
de vraag die wij onszelf hebben gesteld. Als de Tweede Kamer en de regering
de besluitvorming in de Eerste Kamer volstrekt serieus zouden nemen, zou er
toch een ander wetsvoorstel zijn ingediend, maar dat is niet gebeurd. Het
belang van het lijmakkoord, van de voortzetting van de coalitie, overstijgt
blijkbaar die van de besluitvorming van de Eerste Kamer. Het feit dat er slechts
één stem te weinig was voor een tweederde meerderheid, heeft
er ongetwijfeld ook een rol in gespeeld. Paars II kon dus alleen gered worden
door in herhaling te vervallen. Dient dit wetsvoorstel nu die paarse coalitie
of is het ook echt de bedoeling dat het aanvaard wordt? In eerste lezing zal
dit nog wel lukken, zeker als de VVD dezelfde lijn trekt als met betrekking
tot het burgemeestersvoorstel: "Onze fractie zal unaniem zijn", zo meldde
zaterdag jongstleden Paul Luijten manhaftig in de Volkskrant.Bij tweede lezing zouden op grond van de huidige zetelverdeling de christelijke
fracties ook zonder één dissidente VVD'er de tweederde meerderheid
kunnen blokkeren. Daarom kan de fractie van GroenLinks het wel begrijpen dat
de regering in de memorie van antwoord schrijft dat, hoewel ontbinding van
de Eerste Kamer tussen eerste en tweede lezing niet verplicht is, er veel
voor te zeggen is, de kiezers de referendumwet te laten meewegen bij de komende
statenverkiezingen. De heer Van Heukelum sprak van voortschrijdend inzicht.
Ik zou zeggen: het is eenvoudig rekenen dat tot deze conclusie heeft geleid,
natuurlijk in de hoop op een andere samenstelling van de Eerste Kamer. De
laatste peilingen bieden hoop voor het referendum. Immers, er wordt verlies
voor het CDA voorspeld. Hoewel, wellicht is er dan een kabinet met een andere
samenstelling, mogelijk zonder de VVD. Zal de VVD-fractie, als zij nu voor
de eerste lezing stemt, ook voor de tweede lezing stemmen? De heer Van Heukelum
heeft haarscherp aangegeven dat de coalitiemores ertoe hebben geleid dat de
Tweede-Kamerfractie van de VVD voor een grondwetswijziging heeft gestemd die
"in strijd is met de geest van de Grondwet".De heer Van Heukelum (VVD):Het was een vraag.De heer Platvoet (GroenLinks):Laat ons het antwoord afwachten. Ik ben benieuwd naar uw interpretatie
van het antwoord van de regering in tweede termijn. Deze hele gang van zaken sterkt de fractie van GroenLinks in haar oordeel
over de positie, rol en betekenis van de Eerste Kamer. Iedere staatkundige
vernieuwing die een verdere democratisering beoogt, moet voor de poorten van
de hel die de Eerste Kamer heet, worden weggesleept. Op zijn minst kan de
conclusie worden getrokken dat het ontbreken van een geschillenregeling tussen
de Eerste en Tweede Kamer het wetgevingsproces belemmert en dat een verandering
nodig is voor de procedure van grondwetswijzigingen. Onze voorkeur gaat uit
naar een tweede lezing van een grondwetswijziging in de Verenigde Vergadering,
die dan wel met een tweederde meerderheid moet worden aanvaard. Dat doet recht
aan de invloed die de rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordiging moet hebben
in de finale besluitvorming bij grondwetswijzigingen.Ik kom op de tijdelijke regeling inzake het raadgevend correctief referendum.
Dit wetsvoorstel beoogt tijdelijk een raadplegend correctief referendum mogelijk
te maken, zolang de Grondwet nog niet is gewijzigd en een normaal correctief
referendum nog niet mogelijk is. Twee woorden in de titel van de wet vallen
op: tijdelijk en raadplegend. De tijdelijkheid duurt tot 1 januari 2005. Voor
die tijd is de grondwetswijziging wel geregeld, zo luidt de verwachting. Deze
uiterste houdbaarheidsdatum draagt het risico in zich dat er een referendumgat
ontstaat, indien de grondwetswijziging niet tijdig is gerealiseerd. De fractie
van GroenLinks vermag niet in te zien waarom een door de regering zo verdedigd
wetsvoorstel dit risico zou moeten lopen. Is de regering bereid, de intentie
uit te spreken dat de tijdelijke wet wordt verlengd indien de grondwetswijziging
dan nog niet is gerealiseerd?Het voorvoegsel "raadgevend" bij correctief referendum maakt het hele
begrip niet waardeloos, maar wel weerloos. Is het referendum nu correctief
of raadplegend? De volksvertegenwoordiging mag zich niet vooraf vastleggen
op het respecteren van de uitslag, maar als de geldige uitslag afwijzend is,
zal de correctie toch moeten plaatsvinden. Er zit dus een afbreukrisico in
deze tijdelijke wetgeving voor het instrument correctief referendum. Bij een
geringe meerderheid kan het raadplegende door een meerderheid belangrijker
worden gevonden dan het correctieve.Een ander afbreukrisico wordt gevormd door de hoge drempels die in het
wetsvoorstel zijn opgenomen. Deze drempels zullen het moeilijk maken om referenda
te organiseren en, als ze worden gehouden, zal het moeilijk zijn om te winnen.
Vooral de relatie met het aantal kiesgerechtigden is een merkwaardige. Het
is een correctie op een genomen besluit van de volksvertegenwoordiging die
is gekozen. Waarom is geen relatie gelegd met de opkomst bij de laatste verkiezingen,
zoals bijvoorbeeld bij de Amsterdamse referendumverordening? Daar is het al
zeer moeilijk om een referendum te winnen – de helft plus één
van de opkomst bij de laatste verkiezingen – maar als de opkomst lager
is dan 60%, wat helaas het geval is in alle grote steden, is de nu voorgestelde
drempel nog hoger. Het primaat van de gekozen volksvertegenwoordiging moet
worden gehandhaafd, betoogt de regering. Daarom moet de drempel niet worden
gerelateerd aan de laatste opkomst, maar er moeten hogere eisen worden gesteld:
een meerderheid van het electoraat en minstens 30%. Maar stel nu dat de opkomst
bij verkiezingen 90% is, en bij een referendum 61%, dan kan bij een referendum
een minderheid van 31% een meerderheid van 46% van het electoraat overrulen.
Het primaat van de gekozen volksvertegenwoordiging wordt ingevuld door de
opkomst, niet door het theoretische electoraat. Waarom anders die terechte
drang tot opkomstbevordering? Ik nodig de minister uit, op deze redenering
in te gaan.Het aantal handtekeningen dat nodig is voor een inleidend verzoek en het
definitieve verzoek is vier respectievelijk twee keer zo hoog als het voorstel
van de commissie-Biesheuvel. Dat verdedigt de regering met te wijzen op de
nieuwe communicatietechnieken, waardoor grote groepen burgers makkelijker
dan vroeger zijn te bereiken en te mobiliseren. De regering zou een punt hebben
als die communicatietechnieken ook gebruikt zouden kunnen worden om een verzoek
te doen, maar juist daarvoor wordt vooralsnog de negentiende-eeuwse manier
gehanteerd: melden bij de secretarie, ten overstaan van een ambtenaar. Weliswaar
mogen andere gelegenheden dan een secretarie worden aangewezen, maar een handtekening
moet altijd in het bijzijn van een speciaal persoon worden gezet. In de wet
is wel de mogelijkheid geopend om bij beide type verzoeken de digitale snelweg
te benutten, als deze veilig genoeg is (de artikelen 51 en 83). Het project
Kiezen op afstand loopt inmiddels, maar stemmen vanuit huis kan volgens de
regering in haar antwoord niet voor 2003 worden verwacht, vanwege de beveiliging.
Vreemd, zo'n voorspelling op een gebied waar de ontwikkelingen zo snel gaan.
Wanneer is die beveiliging voldoende? Welke criteria gelden daarvoor? Wordt
daarbij rekening gehouden met het feit dat ook de klassieke manier fraudegevoelig
is?Opmerkelijk is dat voor het definitieve verzoek wel een brief kan worden
gebruikt (artikel 80), maar niet bij een inleidend verzoek. Daar kan de minister
ook niet veel aan doen, want dat is er met een amendement van de Tweede Kamer
ingekomen. Weliswaar met een meerderheid van één stem, maar
goed, ook dat telt. Maar het blijft voor mij een onverklaarbare onevenwichtigheid,
temeer daar de vergaande manier, namelijk de elektronische wel bij beide verzoeken
op termijn mogelijk wordt gemaakt. Ziet de minister deze schoonheidsfout?
Kan deze alsnog worden gerepareerd, zodat bij het inleidende verzoek het middel
van de brief kan worden gebruikt? Hoe worden bij die brief overigens de identiteit
en de betrouwbaarheid van de handtekening gecontroleerd? Hoe verhouden zich
de eisen met betrekking tot veiligheid die bij het elektronisch verzoeken
zo zwaarwegend zijn zich tot deze methode van het schrijven van een eenvoudige
brief?Dat met het opstellen van deze wet nog niet zo goed is gelet op de voordelen
van de nieuwe media blijkt ook uit artikel 11, waarin wordt gesteld dat via
de Staatscourant wordt meegedeeld of een aanvaarde wet referendabel is. Wordt
het onderhand geen tijd, de mededelingen in de Staatscourant, die slechts
een geringe oplaag kent, mede te doen in een door een veel grotere groep burgers
toegankelijk medium: een internetsite, die speciaal daarvoor wordt opgetuigd
(suggestie: www.referendabelewetten.nl)?Een ander amendement van de Tweede Kamer maakt het mogelijk, dat de huidige
gemeentelijke referendumverordeningen van kracht blijven, zolang de Grondwet
niet is gewijzigd. Aanvankelijk lag er een veel verder strekkend amendement
van PvdA en D66, dat terecht de lokale autonomie ook na de grondwetswijziging
in stand hield met betrekking tot het bepalen van drempels bij referenda.
Onder paarse VVD-coalitiedwang is dit amendement wegonderhandeld. Dat vind
ik erg jammer. Deze Tijdelijke referendumwet vervalt echter op 1 januari 2005.
Als de Grondwet dan nog niet is gewijzigd, dan schat ik in dat daarmee de
weg vrij is voor nieuwe gemeentelijke autonomie op dit punt.De artikelen 7 en 8 bepalen de reikwijdte van de nationale, provinciale
en gemeentelijke referenda. Het is opvallend dat de wetsvoorstellen inzake
het koningschap en het koninklijk huis niet aan een referendum kunnen worden
onderworpen. De argumentatie daarvoor, zoals verwoord in de nota naar aanleiding
van het verslag, vind ik nogal summier en weinig overtuigend. Het enige argument
is dat van de ernstige schade die kan worden toegebracht aan het koningshuis
door een referendum. Maar welke schade zou een referendum, een democratisch
middel bij uitstek, kunnen toebrengen aan het koningschap? Is deze staatsvorm
dan zo kwetsbaar? Een middel als het referendum past toch juist uitstekend
bij de door de regering gewenste modernisering van het koningschap?In artikel 8 komen de onderwerpen en uitzonderingen van gemeenten aan
de orde. Het is opvallend dat een uitzonderingsbepaling die veel gemeenten
hanteren en die ook in de modelverordening van de VNG is opgenomen niet is
opgenomen in dit wetsartikel, namelijk daar waar de verantwoordelijkheid van
de raad voor kwetsbare groepen in het geding is, bijvoorbeeld als het gaat
om de vestiging van asielzoekerscentra. Waarom is deze reden niet expliciet
genoemd? Of valt het genoemde voorbeeld onder lid 3c, inhoudend dat er geen
referendum kan worden gehouden over een besluit waarbij de gemeenteraad geen
ruimte had voor het maken van een keuze?Het referendum is een aanvullend en corrigerend middel op het vertegenwoordigende
stelsel. Het is een uitbreiding van de democratische gereedschapskist van
de burger. Het kan de democratische organen scherp houden en
bevordert de politieke betrokkenheid van burgers. Het stimuleert voorts een
breed debat over concrete politieke kwesties. Dat zijn allemaal voordelen
in algemene zin van het middel referendum. Er zijn echter meer middelen denkbaar,
en elders ook toegepast, die aan deze kwalificaties voldoen, zoals het volksinitiatief,
waarbij kiezers het recht van initiatief krijgen ten aanzien van de indiening
van wetsvoorstellen. Dat is een positiever gerichte participatie van de bevolking
aan het wetgevingsproces dan het organiseren van het "neen".De discussie en besluitvorming over het referendum, zoals dat nu in wetgeving
wordt gepresenteerd, is voor GroenLinks dan ook geen eindstation in de discussie
over flankerende democratisering. De parlementaire democratie verdient het
om onderhouden en vernieuwd te worden. Zelfgenoegzaamheid is kortzichtig.
Het wetgevingsproces is moeizaam en langdurig als het om staatkundige vernieuwingen
gaat. Afzwakkingen en compromissen dreigen voorstellen in hun tegendeel te
doen verkeren, waardoor uiteindelijk alles bij het oude blijft. Met deze staatkundige
immobiliteit is de democratie van mondige burgers niet gediend. Wij hebben
onze twijfels bij een aantal elementen in deze beide wetten, maar wij zijn
benieuwd naar het antwoord van de regering op de door ons en anderen naar
voren gebrachte punten.De heer Ruers (SP):Voorzitter. De lange moeizame geschiedenis van het referendum onder Paars
I en II en de regeerakkoorden, lijmakkoorden, doen mij denken aan het verhaal
van de man die graag een borrel lustte, maar het probleem had dat zijn vrouw
daar grote bezwaren tegen had. Zijn vrouw zag liever niet dat hij jenever
dronk, maar de behoefte aan drank was bij de man groot. Hoe moest hij dat
probleem oplossen? Aan de buitenkant van de fles kon je zien hoeveel erin
zat, dus hij kon niet onopgemerkt van het bekoorlijke vocht proeven. Hij bedacht
een creatieve oplossing: telkens als hij stiekem een borreltje nuttigde, vulde
hij de inhoud van de fles tot aan het oude niveau weer aan met water. Zo kon
hij blijven drinken en zijn vrouw kon niet aan de fles zien dat er iets uit
was. Probleem was natuurlijk wel dat de inhoud van de fles gaandeweg verwaterde
en de man zichzelf gaandeweg meer voor de gek ging houden. Maar hij had toch
het idee dat hij jenever dronk uit de fles en zijn vrouw merkte niets. Hij
hield zichzelf steeds voor: zolang er op de fles staat dat er jenever in zit,
drink ik jenever.Dat beeld, mijnheer de voorzitter, heb ik bij de referendumwet. Het idee
van het referendum, één van de kroonjuwelen van D66, is mooi,
maar in het gevecht binnen Paars, voornamelijk met de VVD, is er weinig van
overgebleven. Het is meer water dan iets anders.Voorzitter. Ik zal niet herhalen wat ik twee jaar geleden over dit onderwerp
heb gezegd. Ik verzoek kortheidshalve dat als ingelast in dit betoog te beschouwen.
Ik beperk mij nu tot de kern van de zaak. In de memorie van antwoord aan de
Eerste Kamer heeft de regering op verzoek van de fractie van D66 nog eens
een korte samenvatting gegeven van de opvatting van de regering over het functioneren
van de democratie en de plaats van het referendum daarin. Ik citeer het volgende
met instemming: "Opgemerkt kan worden dat ons stelsel van parlementaire democratie
in algemene zin bevredigend functioneert. Het raadgevend correctief referendum,
zoals thans voorgesteld dient als aanvulling en in zekere zin correctie op
het vertegenwoordigend stelsel. Het primaat van het stelsel van representatieve
democratie blijft onaangetast. Het referendum is een belangrijk instrument
om de invloed van de kiezers op het beleid te vergroten. Het bevordert een
actief en betrokken burgerschap, alsmede het publieke debat over zaken van
algemeen belang. Op deze manier kan de belangstelling van burgers voor de
politiek worden vergroot en levert het referendum een bijdrage aan het redresseren
van de onvermijdelijke onvolkomenheden van de besluitvorming in het vertegenwoordigend
stelsel. Concluderend meen ik", aldus de minister, "dat onze parlementaire
democratie in het algemeen naar behoren functioneert en dat het stelsel van
representatieve democratie het uitgangspunt moet blijven. Het referendum is
echter een waardevolle aanvulling op het vertegenwoordigende stelsel." Die waardering van het referendum als een waardevolle aanvulling op het
huidige democratische stelsel onderschrijft mijn partij volledig. Ik zou daar
zelfs aan willen toevoegen dat het niet alleen een waardevolle aanvulling
is, maar ook een noodzakelijke. Wij zouden daar ook heel blij mee moeten zijn,
gezien de ontwikkelingen in de democratie, waaraan de regering naar mijn mening
te weinig aandacht schenkt. Ik wijs op het op verontrustende wijze teruglopen
van het ledenaantal van politieke partijen. Het wordt voor politieke partijen
steeds moeilijker wordt om nog kandidaten te vinden voor publieke functies.
Politieke partijen zijn ook steeds minder in staat, hun eigen financiële
broek op te houden en dreigen daardoor afhankelijk te worden van de financiële
steun en invloed van derden. Maar ook mag niet vergeten worden dat de kritiek
van veel burgers op het functioneren van de huidige representatieve democratie
juist voortkomt uit het gevoelen dat men wel eenmaal in de vier jaar zijn
stem mag uitbrengen, maar dat men tussen de verkiezingen door nauwelijks meer
gehoord wordt.Tegen die achtergrond is er naar onze mening duidelijk behoefte aan een
volwaardig referendum met body. Dat zal naar onze overtuiging niet leiden
tot een aantasting van het huidige vertegenwoordigende stelsel, maar juist
tot een versterking daarvan. De heer Rehwinkel van de Partij van de Arbeid
heeft in de Tweede Kamer gezegd: wij zijn voorstander van het referendum,
maar het land moet niet bij referendum geregeerd worden. Daar heeft hij gelijk
in, maar hij chargeert wel, want op de keper beschouwd, is dit wetsvoorstel
natuurlijk een laf aftreksel van het volwaardige referendum.Ik wijs kort op de bekende manco's, namelijk de veel te hoge drempels
van respectievelijk 40.000 en 600.000. Dat zijn enorme aantallen Wie een beetje
thuis is in de politieke praktijk van alledag moet erkennen dat deze drempels
op zich al bijna dodelijk zijn voor het middel van het referendum. Je zou
bijna kunnen zeggen dat hier preventief geruimd is. De PvdA-fractie in deze
Kamer heeft daar terecht vragen over gesteld en ik kan niet zeggen dat het
antwoord van de regering erg overtuigend was: "Uitgangspunt", aldus de regering,
"bij de keuze van de drempels is geweest dat de drempels op
een dusdanig niveau moeten liggen, dat het referenduminstrument alleen als
ultimum remedium wordt gebruikt."Ik moet de regering toegeven dat het op deze manier inderdaad een uiterst
middel zal zijn, maar dan ook wel een "uiterst uiterst" middel. Dat gaat naar
mijn mening nu net te ver, want er blijft eigenlijk niets meer van het referendum
over.Het tweede manco betreft het quorum van 30% van de kiesgerechtigden. Ook
dat is een zware barrière. Daar wil ik een kanttekening bij maken,
namelijk dat de rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordigers bij de verkiezingen
gewoon bij meerderheid gekozen worden, hoe laag de opkomst ook is. Nu is het
mogelijk dat er straks voor het referendum hogere eisen worden gesteld aan
het quorum dan bij de gewone verkiezingen. Tegen die achtergrond vind ik dat
wij onszelf niet te snel de verplichting moeten opleggen van een quorum van
30%. Het zou niet eerlijk zijn om bij een referendum die eis te stellen, terwijl
die eis voor de verkiezing van volksvertegenwoordigers, op welk niveau dan
ook, niet geldt.Dan hebben wij nog te maken met een reeks andere beperkende omstandigheden,
zoals de onzekere toekomst, het tijdelijke karakter van de regeling, de afloopdatum
van 1 januari 2005, een zeer complexe regeling, de tweedeling binnen de gemeenten.
Waarom zou je niet bijvoorbeeld alle gemeenten de mogelijkheid kunnen gegeven
tot 1 januari 2005 op dezelfde manier te functioneren als de 60 gemeenten?
Laat die gemeenten ermee experimenteren. Dan zien wij ook wat het instrument
in de praktijk waard is. Ik noem in dit verband ook de beperkte reikwijdte
van het voorstel. Al met al blijft er van dit op zichzelf waardevolle middel
weinig of niets meer over. Ik ben het overigens met de heer Rehwinkel eens
dat wij niet moeten doorslaan naar de situatie dat wij bij referenda een land
gaan besturen. Maar met dit wetsvoorstel slaat het wel heel erg door naar
de andere kant. Dit referendum houdt weinig meer in.In antwoord op vragen van de CDA-fractie in deze Kamer heeft de regering
in de memorie van antwoord bij wetsvoorstel nr. 27033 terecht opgemerkt dat
er in de samenleving breed behoefte bestaat aan de invoering van een referendum.
De regering wijst er daarbij terecht op dat dit bevestigd wordt in de Sociale
culturele verkenningen 1999 en in het rapport van het Sociaal en cultureel
planbureau van juli 1999. Daaruit blijkt dat de publieke steun voor het referendum
verder is gestegen van 62% van de bevolking in 1972 naar 80% van de bevolking
in 1998. Er is geen reden om aan te nemen dat die tendens zich niet verder
voortzet sindsdien. Daaruit blijkt dat het middel van referendum zeer brede
steun heeft onder de Nederlandse bevolking. Ik zie niet in waarom die steun
niet verder zal groeien. Nu kan de heer Van Heukelum stellen dat het parlement
die steun niet geeft, maar dat betekent dat het parlement op dit punt een
slechte afspiegeling is van wat onder de Nederlandse bevolking zeer massaal
leeft. Misschien moeten wij dat verklaren uit het feit dat er soms een vertraging
optreedt tussen wat er onder de bevolking leeft en wat de volksvertegenwoordiging
daarvan vindt.Tegen die achtergrond valt het op dat partijen als het CDA en de VVD grote
bezwaren hebben tegen het instituut van het referendum. Het CDA heeft dat
eerlijk erkend en gesteld ernstige reserves te hebben tegen het instituut
van het referendum als zodanig. In feite is dit ook de opvatting van een groot
deel van de VVD-fractie. Alleen, de VVD heeft een klein probleem. Men maakt
deel uit van de paarse coalitie. Dat probleem heeft het CDA niet. In die coalitie
heeft de VVD veel van haar ideeën en plannen kunnen realiseren. Wij kunnen
nu vaststellen dat men zaken waar men niet zo goed mee uit de voeten kan,
zoals het referendum, op een vakkundige wijze heeft uitgekleed tot bijna niets.
Het referendum mag dan wel het kroonjuweel van D66 genoemd worden, maar wat
is er van dat mooie kroonjuweel nog over? Binnen Paars heeft de VVD op vakkundige
wijze het referendum aan zodanige beperkingen onderworpen, dat van de kern
van het referendum, namelijk een waardevolle aanvulling en in zekere zin een
correctie op het vertegenwoordigend stelsel weinig meer is overgebleven. Toch
overweegt de fractie van de SP om voor de wetsvoorstellen te stemmen, omdat
het kleine beetje dat nog over is, beter en meer is dan niets, maar ook –
en dat is een heel belangrijk argument – in de wetenschap dat er een
grote en groeiende maatschappelijke steun is voor referenda. Wij zijn ervan
overtuigd dat op afzienbare termijn het conservatieve verzet van CDA en VVD
het niet meer zal redden en dat de democratie wel degelijk versterkt kan worden
door het invoeren van een volwaardig referendum. Ik zie graag de reactie van
de regering tegemoet.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De beraadslaging wordt morgen na de Verenigde Vergadering hervat.Voorzitter: Jurgens 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20002001-1487-1506.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl