Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de vervroegde invrijheidstelling in een voorwaardelijke invrijheidstelling (30513)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2007-2008, pag. 254-264

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

27-11-2007

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

nr. 7, pagina 254-264

13-11-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30513Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de vervroegde invrijheidstelling in een voorwaardelijke invrijheidstelling (30513)Pagina 235-242
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de vervroegde invrijheidstelling in een voorwaardelijke invrijheidstelling (30513)Pagina 254-264
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Verlenging van de totale duur van de voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van overheidswege (28238)Pagina 242-251
Presentie en opening (dinsdag 13 november 2007)Pagina 225-225
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet 2000 ter implementatie van richtlijn nr. 2005/85/EG van de Raad van 1 december 2005 betreffende minimumnormen voor de procedures in lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus (PbEU L 326) (30976)Pagina 251-254
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 in verband met de implementatie van richtlijn 2005/89/EG inzake maatregelen om de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening en de infrastructuurinvesteringen te waarborgen (30934), het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 in verband met richtlijn nr. 2006/112/EG van de Raad van de Europese Unie van 28 november 2006 betreffende het gemeenschappelijke stelsel van belasting over de toegevoegde waarde (PbEU L 347) (aanpassing aan de BTW-richtlijn 2006) (31121) en het wetsvoorstel Wijziging van de Comptabiliteitswet 2001 houdende bepalingen inzake de invoering van een tweetal nieuwe begrotingen (Vierde wijziging van de Comptabiliteitswet 2001) (31204)Pagina 226-226
Stemming over het wetsvoorstel Wijziging van de Zorgverzekeringswet en de Wet op de zorgtoeslag houdende vervanging van de no-claimteruggave door een verplicht eigen risico (31094), en over de motie-Putters c.s. over een compensatieregeling die niet alleen gekoppeld is aan FKG's en langdurig AWBZ-verblijf (31094, F)Pagina 226-227
Lijst van besluiten (dinsdag 13 november 2007)Pagina 264-264
Behandeling van het wetsvoorstel Verlenging van de totale duur van de voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van overheidswege (28238)Pagina 227-234
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet 2000 ter implementatie van richtlijn nr. 2005/85/EG van de Raad van 1 december 2005 betreffende minimumnormen voor de procedures in lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus (PbEU L 326) (30976)Pagina 234-235
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 13 november 2007)Pagina 264-265

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 62 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere
wetten in verband met de wijziging van de vervroegde invrijheidstelling in
een voorwaardelijke invrijheidstelling (30513).De beraadslaging wordt hervat.Minister Hirsch Ballin:Voorzitter. Dank aan de leden van uw Kamer voor de bijdragen aan de totstandkoming
naar ik hoop van de wet waarbij de vervroegde invrijheidstelling weer plaats
maakt voor voorwaardelijke invrijheidstelling. Tevens dank voor de snelheid
waarmee het wetsvoorstel gereed is gekomen voor de openbare behandeling. Sommige
leden van uw Kamer riepen net in herinnering dat het 21 jaar geleden maar
een haar heeft gescheeld; één radio-interview van een Eerste
Kamerlid, als ik het goed heb begrepen, of dit wetsvoorstel was helemaal niet
nodig geweest. Het wetsvoorstel heeft inderdaad een voorgeschiedenis van 21
jaar wachten op het ongedaan maken van de besluitvorming van toen. Er is al
die tijd discussie over geweest en ik zal niet verhelen dat ook ik met tevredenheid
vaststel dat wij er nu aan toe zijn om weer het systeem toe te passen van
een voorwaardelijke invrijheidstelling. Het was in 1992 dat in de Tweede Kamer
een motie werd aangenomen die daarom vroeg. Ik herinner mij goed dat die motie
destijds een positieve reactie kreeg van de zijde van de regering. Er is toen
ook een wetsvoorstel in voorbereiding genomen, maar dat heeft in de daaropvolgende
kabinetsperiode geen vervolg gekregen.Dit wetsvoorstel maakt zoals gezegd het vervroegd in vrijheid stellen
weer voorwaardelijk. Het maakt een eind aan de situatie waarin dat zonder
meer geschiedde, tenzij een aantal contra-indicaties zich voordeed. Het was
weliswaar geen absoluut recht, er was een beperkt aantal contra-indicaties,
zoals die nu in ons Wetboek van Strafrecht staan. Bijzondere voorwaarden en
algemene voorwaarden zoals nu geregeld, ontbraken. Op dit moment kan daarop
niet worden gereageerd met een herroeping van de vervroegde invrijheidstelling.De staatssecretaris van Justitie en ik zien het als een belangrijke stap
op weg naar het doelgerichter en effectiever maken van de sanctietoepassing.
Wij verwachten dan ook dat het een bijdrage zal leveren aan het verminderen
van de recidive en daarmee aan het vergroten van de maatschappelijke veiligheid.
Het geeft de veroordeelde een kans en een kader om te laten zien dat hij op
een maatschappelijk aanvaardbare wijze met de herkregen vrijheid kan omgaan.
Houdt hij zich niet aan de voorwaarden – dat zal zich in de praktijk
voordoen, daarmee is rekening gehouden – dan volgt terugplaatsing in
detentie en moet alsnog de opgelegde straf worden uitgezeten. Kernelementen
van het wetsvoorstel zijn dat aan de vervroegde invrijheidstelling voorwaarden
zijn verbonden, en dat op de naleving van de voorwaarden toezicht kan worden
gehouden. Er zijn een aantal vragen gesteld over de toerusting voor dat toezicht;
daarop zal ik straks ingaan. Schending van de voorwaarden heeft in beginsel
tot gevolg dat alsnog de rest van de straf moet worden uitgezeten.Van rechtswege is aan de vervroegde invrijheidstelling de voorwaarde verbonden
dat de veroordeelde tijdens de proeftijd geen strafbare feiten pleegt. Daarnaast
kunnen aan de vervroegde invrijheidstelling op de persoon van de veroordeelde
toegesneden voorwaarden verbonden worden, de zogenaamde bijzondere voorwaarden.
Deze bijzondere voorwaarden kunnen van alles omvatten, van een contact- of
locatieverbod tot een verplichting om een bepaalde cursus of behandeling te
volgen. De bijzondere voorwaarden zijn dus afgestemd op de persoon van de
veroordeelde, het gepleegde delict en eventuele bij hem geconstateerde criminogene
factoren. De bijzondere voorwaarden beogen het risico van recidive te verminderen
en indien nodig het slachtoffer te beschermen. In specifieke gevallen zullen
de belangen van slachtoffers uitdrukkelijk worden meegewogen in het besluit
over de te stellen voorwaarden. Op de naleving van de voorwaarden kan toezicht
worden uitgeoefend.Wat de bijzondere voorwaarden betreft, zal het toezicht in de regel door
de reclassering worden uitgeoefend. Ik verwacht dat dit toezicht een positief
effect zal hebben op de naleving van de voorwaarden en daarmee een bijdrage
zal leveren aan de vermindering van recidive, wat een van de beleidsdoelstellingen
is van ons kabinet. Mede in dit licht zijn de reclasseringsinstellingen intussen
in onze opdracht gestart met een traject ter verbetering en versterking van
het toezicht. Houdt de voorwaardelijk in vrijheid gestelde zich niet aan de
voorwaarden, dan blijft dat niet zonder gevolgen. Het uitgangspunt van het
wetsvoorstel is immers dat schending van de voorwaarden leidt tot herroeping
van de vervroegde invrijheidstelling. Op die manier fungeert het resterende
strafdeel bij wijze van spreken als stok achter de deur voor het naleven van
de voorwaarden.In het wetsvoorstel zijn verschillende elementen opgenomen die ertoe zullen
bijdragen dat een effectief herroepingenbeleid kan worden gevoerd. In de eerste
plaats is voorzien in de verplichting van de reclasseringsinstelling die met
het toezicht op de naleving van de voorwaarden is belast om het Openbaar Ministerie
te informeren over het niet naleven van de voorwaarden. In de tweede plaats
zullen door het Openbaar Ministerie in overleg met mijn ministerie in een
aanwijzing kaders worden gesteld voor een actief herroepingenbeleid. In de
derde plaats geeft het wetsvoorstel mij de mogelijkheid het Openbaar Ministerie
te verzoeken een vordering tot herroeping in te dienen bij de rechter; zie
artikel 15i, eerste lid. Ten slotte noem ik nog dat het wetsvoorstel erin
voorziet dat de veroordeelde wordt aangehouden en gedetineerd in afwachting
van een beslissing van de rechter over herroeping van de voorwaardelijke invrijheidstelling.
Dat staat in artikel 15h en stelt het Openbaar Ministerie in staat om wegens
het niet naleven van de voorwaarden direct actie te ondernemen, wat bijdraagt
aan de effectiviteit van de nieuwe regeling.Wij zijn ons ervan bewust dat de voorwaardelijke invrijheidstelling voor
de Dienst justitiële inrichtingen, voor de reclassering, voor het Openbaar
Ministerie en voor de rechtspraak een intensivering van taken en een forse
aanpassing van de werkprocessen vereist. Essentieel daarbij is de informatie-uitwisseling
tussen de verschillende ketenpartners. Gelet op de impact van dit wetvoorstel
is de voorbereiding van de implementatie voortvarend ter hand genomen. De
inwerkingtreding van het wetsvoorstel is voorzien voor 1 juli aanstaande.
Dat geeft mij de uitgangspunten om op een aantal meer specifieke vragen in
te gaan.Ik begin met de vragen van de heer Franken, mevrouw Böhler, de heer
Kox en mevrouw Tan over de overeenstemming met het legaliteitsbeginsel, dat
in de Grondwet en in verdragen is verankerd. Er is gekozen voor een overgangsperiode
van vijf jaar. Dat betekent dat in die vijf jaar op nieuwe veroordelingen
de nieuwe regeling wordt toegepast en dat op oude veroordelingen alleen de
nieuwe regeling wordt toegepast indien vijf jaar na inwerkingtreding
de tenuitvoerlegging van de straf nog gaande is. Wij hebben voor deze opzet
gekozen om een beperking aan te brengen in het laten voortduren van de oude
vi-regeling voor oude gevallen en omdat het onwenselijk is om ook na die vijf
jaar nog de uitvoerende instanties met twee stelsels van vi naast elkaar te
laten werken. Dat betekent dat voor meer dan 90% van de veroordelingen
uitgesproken voor de datum van inwerkingtreding de bestaande regeling blijft
gelden. Dat is heel wat. Voor een klein deel van de personen die zijn veroordeeld
tot een vrijheidsstraf voor de datum van inwerkingtreding zal de nieuwe regeling
gelden. Dat zijn juist de gevallen waarin het uit maatschappelijk oogpunt
wenselijk moet worden geacht om niet altijd te blijven wachten, nog langer
dan die vijf jaar, met het toepassen van de nieuwe regeling. Er zit een maatschappelijk
belang achter. Van de straffen die vijf jaar na de inwerkingtreding, dus op
1 juli 2013, nog niet zijn uitgezeten, weet je vrij zeker dat het straffen
zijn waarbij het maatschappelijk belang van verkorting, zoals in de huidige
regeling vervat te binden aan de voorwaarden volgens de nieuwe regeling, extra
zwaar weegt. Die vijf jaar is niet alleen een gewenningsperiode, maar is ook
zeer nuttig en belangrijk uit een oogpunt van het maatschappelijk belang dat
aan deze regeling ten grondslag ligt. Ik zeg dat niet omdat ik geen behoefte
heb om in te gaan op de juridische vragen die zijn opgeworpen, maar om duidelijk
te maken dat wij het hier over meer hebben dan alleen maar het beslechten
van de discussie: als er mensen zijn die daar anders over denken, laten wij
het dan maar zo doen. Zo ligt dat niet. Hierin speelt ook het onderliggend
en achterliggend maatschappelijk belang een rol. Ik had mij eerder kunnen
voorstellen, wetend hoezeer de leden van uw Kamer hechten aan de vervanging
van het oude stelsel door het stelsel van de voorwaardelijke invrijheidstelling,
dat ik vandaag zou worden geconfronteerd met vragen of die vijf jaar niet
wat ruim bemeten is. Maar de vragen komen uit een andere invalshoek en een
andere motivering. Ik zal er graag straks op ingaan.De heer Kox (SP):Valt dat de minister mee of valt het de minister tegen?Het maatschappelijk belang telt altijd mee, maar wij hebben ook het ongeclausuleerd
verbod, zoals de Hoge Raad zegt. Wat is nu eerst? Waar begint het nu mee?
Als maatschappelijke belangen dit beginsel ter zijde kunnen stellen, zijn
er natuurlijk heel veel maatschappelijke belangen te noemen. U moet nog meer
doen dan ons alleen vertellen dat dit maatschappelijk belangrijk is. U moet
ons echt overtuigen en dat wordt een zware kluif, mijnheer de minister.Minister Hirsch Ballin:Dat was ik wel van plan. Ik hoop ook de heer Kox te kunnen overtuigen.
Ik had niet alleen, maar zeker ook hem in gedachten, want ik weet dat hij
het maatschappelijk belang dat met de strafrechtpleging gemoeid is altijd
zwaar laat wegen. Ik had mij uit dat oogpunt inderdaad kunnen voorstellen
dat de vraag was gesteld of die vijf jaar niet aan de ruime kant was. Die
vraag is niet opgekomen. Ik had u dan natuurlijk geantwoord dat alles afwegend
enzovoorts die vijf jaar toch een redelijke en acceptabele keuze lijkt, maar
ik had mij een andere vraag kunnen voorstellen.De regeling is naar mijn overtuiging echt in overeenstemming met hetgeen
in artikel 1, tweede lid, van het Wetboek van Strafrecht en artikel 7 van
het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden is vastgelegd. Kijkt u maar wat er in die bepalingen staat. In artikel
1, tweede lid, van het Wetboek van Strafrecht staat dat bij verandering in
de wetgeving na het tijdstip waarop het feit is begaan de voor de verdachte
gunstigste bepalingen worden toegepast. Welnu, het gaat om mensen die veroordeeld
zijn en wel tot een gevangenisstraf met deze tijdsduur. Wat verandert is een
bepaald systeem dat volgens algemene regels die nu gelden nog wordt toegepast
op die situatie van pakweg het laatste derde van de straf. Daarvoor geldt
ook nu niet dat er een soort absoluut recht van de veroordeelde is om aan
het einde van die periode vrij te komen. Kijkt u naar artikel 15a, eerste
lid. Ook daarin zijn uitzonderingen vervat op de hoofdregel van de vervroegde
invrijheidstelling. Dat wordt met deze wetswijziging veranderd in een ander
stelsel, maar dat betekent niet dat het strafproces als het ware wordt overgedaan
en dat de betrokkene dan wordt geconfronteerd met een berechting volgens een
zwaarder stelsel. Het blijft altijd per definitie binnen het strafmaximum
dat gold op het moment van de berechting, eventueel met de correctie die in
artikel 1 van het Wetboek van Strafrecht is vervat. Dat is al aan de orde
geweest, dat is berecht. Het blijft binnen het geldende strafmaximum en daar
wordt helemaal niet overheen gegaan.Artikel 7, eerste lid, van het EVRM luidt: niemand mag worden veroordeeld
wegens een handelen of nalaten, dat geen strafbaar feit naar nationaal of
internationaal recht uitmaakte ten tijde dat het handelen of nalaten geschiedde.
Daaraan is evident voldaan bij deze veroordeling, die dan op de nieuwe wijze
ten uitvoer wordt gelegd met voorwaardelijke invrijheidstelling in plaats
van het oude systeem van de vervroegde invrijheidstelling. Evenmin mag een
zwaardere straf worden opgelegd dan die welke ten tijde van het begaan van
het strafbare feit van toepassing was. Dat gebeurt ook niet. De opgelegde
straf blijft dezelfde; er wordt niets opnieuw opgelegd. Volgens artikel 7,
eerste lid, van het EVRM was de straf die toepasselijk was ten tijde van het
begaan van het strafbare feit van toepassing. Dat is het strafmaximum waar
per definitie niet overheen gegaan kán worden.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Betekent dit dat de minister nu betoogt dat het feit dat het strafrestant
als voorwaardelijke straf wordt geïmplementeerd, geen straf is? Is het
evenmin een straf als je extra voorwaarden krijgt? Moet ik dat uit de woorden
van de minister begrijpen?Minister Hirsch Ballin:Dat zijn twee verschillende vragen. De eerste vraag gaat erover dat de
implementatie van het strafrestant, in de vorm van voorwaardelijke invrijheidstelling,
deel uitmaakt van de door de rechter reeds opgelegde straf. De wetgever bepaalt
nu dat dat geschiedt in de modaliteit van de voorwaardelijke invrijheidstelling.De tweede vraag gaat erover of de voorwaarden die daaraan worden verbonden,
zouden moeten worden gezien als een nieuwe straf. Dat is niet het geval. Ik
begrijp die vraag heel goed. Mevrouw Böhler stelt deze ongetwijfeld in
het licht van het EVRM. De jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens legt mevrouw Böhler deze vraag ongetwijfeld zo ongeveer in de mond. Wat hier gebeurt, is echter geen nieuw opgelegde straf.
Zoals ik al in de inleiding van mijn antwoord zei, strekken de voorwaarden
ertoe om recidive te voorkomen; ze omvatten onder andere het niet plegen van
nieuwe strafbare feiten. Nog afgezien van hetgeen ik zojuist zei – het
blijft binnen het kader van de uitspraak – betekent het dat deze voorwaarden
niet moeten worden aangemerkt als een nieuwe strafoplegging: betrokkene wordt
in vrijheid gesteld in plaats van dat hij de hele straf uitzit, maar hij moet
dan wel die voorwaarden in acht nemen.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Dat vind ik toch raar. Bij de vervroegde invrijheidstelling is, ontechnisch
gesproken, sprake van een kwijtschelding. Dat wordt een voorwaardelijke straf.
Als de minister gelijk zou hebben, dan zou het opleggen van een voorwaardelijke
straf in het kader van het EVRM al überhaupt geen straf zijn. Maar daarover
verschil ik klaarblijkelijk van mening met de minister.Wat het tweede betreft, denk ik dat de minister ook wel weet dat de jurisprudentie
van het Hof in Straatsburg altijd heeft gezegd: de straf zoals is bepaald
in artikel 7, is een zelfstandig te interpreteren begrip. Alles wat wordt
opgelegd door bijvoorbeeld een strafrechter, maar ook andere aspecten, zoals "deterrent",
spelen een rol. Ik heb de minister net horen zeggen dat het juist de bedoeling
is een afschrikkende werking te laten uitgaan van die voorwaarden en ook van
die voorwaardelijke straf. Dat is nou de definitie van straf van het Hof.Minister Hirsch Ballin:Mevrouw Böhler zei bij het eerste deel van haar vraag terecht dat
het juridisch-technisch niet correct was. In zoverre kan ik met haar instemmen.
Dat was inderdaad geen goede weergave. Wat het laatste betreft, ik heb het
woord "afschrikkend" niet gebruikt. Ik heb gezegd dat de voorwaarden
ertoe strekken om recidive te voorkomen. Ik heb dat in mijn inleiding uiteengezet.
Het is eveneens terug te vinden in de tekst van het wetsvoorstel en in de
memorie van toelichting. Dat is de strekking van de voorwaarden die eraan
worden verbonden. Ik herhaal: het beweegt zich allemaal. Ten eerste beweegt
het zich binnen de grenzen van het opgelegde vonnis, want het daarin opgelegde
individuele maximum van het "zitten" wordt niet overschreden. Er
is in de huidige regeling geen absoluut recht op vrijkomen. Ten tweede heeft
de eis die artikel 7 stelt betrekking op het maximum dat van toepassing was
op het moment van het uitspreken van het vonnis. Daar wordt per definitie
niet overheen gegaan. Ik kan hierin echt geen toepasselijkheid van artikel
7 van het EVRM zien, noch een breuk met artikel 1, tweede lid, van het Wetboek
van Strafrecht. Als iemand zich niet aan de voorwaarden wil houden –
misschien komt hij hiertoe in de verleiding als hij de Handelingen van de
Eerste Kamer naleest en hij meent te moeten denken dat het toch niet helemaal
goed zit met de voorwaarden die hem worden opgelegd – en hij ervan uitgaat
dat hij zich volgens de oude regels frank en vrij moet kunnen bewegen zonder
dat de voorwaarden die moeten helpen voorkomen dat hij recidiveert, in acht
worden genomen, dan zal een herroeping van de voorwaardelijke invrijheidstelling
kunnen plaatsvinden en zal de rechter moeten oordelen of dat aanvaardbaar
is.Nog even afgezien van het feit dat deze opvatting steun vindt in een inmiddels
al wat oudere interpretatie van artikel 7 van de toenmalige Europese Commissie
voor de Rechten van de Mens, kan ik, gelet op wat er staat in artikel 1 van
het Wetboek van Strafrecht en artikel 7 van het EVRM, niet anders dan tot
deze conclusie komen.De heer Franken (CDA):Ik vind wat de minister zegt heel interessant, zoals alles wat hij zegt.
Maar hij gaat steeds uit van de straf die al door de rechter is opgelegd en
dan doelt hij alleen op de strafmaat. Zojuist sprak de minister even over
de wijze van de straf, de zogenaamde strafmodus. De strafmodus wordt veranderd
binnen dezelfde maximale termijn, wat een verandering van de straf betekent.
Want strafmaat en strafmodus bepalen samen de straf.Minister Hirsch Ballin:Ik heb zojuist verwezen naar hetgeen artikel 7 van het EVRM bepaalt. Het
enige wat artikel 7 bepaalt en beschermt, is dat de oplegging van de straf
zich beweegt binnen de grenzen die op het moment waarop de veroordeling plaatsvindt,
volgens de wet gelden. De redenering van de heer Franken is dat het toch wel
erg vervelend is voor een veroordeelde die op vrije voeten word gesteld, dat
deze bepaalde beperkingen in acht moet nemen die erop gericht zijn te voorkomen
dat hij recidiveert. Welnu, de veroordeelde heeft dan de mogelijkheid om zich
tot de rechter te wenden die dan naar de normen die dan gelden zal oordelen.
Een en ander laat onverlet dat er nog steeds geen sprake is van een situatie
waarin de grens van artikel 7 dat geldt naar de strafmaat ten tijde van het
plegen van het delict, wordt overschreden. Artikel 7 biedt geen onaantastbaarheidsgarantie
dat niemand na veroordeeld te zijn door de rechter, nog iets onaangenaams
zal overkomen. Dat gebeurt voortdurend, bijvoorbeeld wanneer iemand in het
kader van de strafexecutie alsnog wordt overgeplaatst naar een regime dat
zwaarder is nadat er een strafmodaliteit is gekozen die niet blijkt vol te
houden. Het mag allemaal zo zijn dat de veroordeelde dat niet prettig vindt,
maar daarmee is artikel 7 van het EVRM nog niet geschonden.De heer Franken (CDA):Het gaat mij niet zozeer om wat een veroordeelde prettig vindt. Dat is
in dit geval niet interessant. Ik denk dat wij hier op een hoger niveau van
abstractie bezig zijn en dat wij hier niet naar de plezieren van individuele
veroordeelden moeten kijken.Minister Hirsch Ballin:Dat was ook niet wat ik zei.De heer Franken (CDA):Of het prettig is of niet, dat is niet mijn punt. Het gaat erom wat wij
als een zwaardere straf kunnen kwalificeren. Dan denk ik dat de zwaarte van
de straf niet alleen tot uitdrukking komt in de strafmaat. Het na vijf jaar
en twee derde vrijkomen is wat anders dan het na vijf jaar en twee derde onder
voorwaarde vrijkomen met een mogelijkheid van een herroeping.Minister Hirsch Ballin:Voor alle duidelijkheid: ik gaf zojuist niets anders dan een parafrase
van wat de heer Franken bedoelde te zeggen over verzwaring van de straf en
dergelijke. Er zaten twee elementen in mijn redenering. Ik hoop dat wij die
samen goed uit elkaar kunnen houden.Ten eerste is de vraag wat artikel 7 van het EVRM inhoudt. Dit luidt: "Er
mag geen zwaardere straf worden opgelegd dan die ten tijde van
het begaan van het strafbare feit van toepassing was." Daaraan wordt
voldaan, want het voorstel beweegt zich helemaal binnen de grenzen van de
straf die ten tijde van het begaan van het feit van toepassing was. Daar wordt
niet overheen gegaan. Dit geldt ook voor de elementen die de heer Franken
heeft omschreven als verzwarend. Er is geen strijdigheid met artikel 7 EVRM.
De vervolgvraag luidt of misschien toch om de een of andere reden sprake is
van een onwenselijke of onjuiste verzwaring. Daarover heb ik opgemerkt dat
wij dit, nu het zich beweegt binnen de ruimte van artikel 7 EVRM, moeten beoordelen
vanuit het oogpunt van wat wij wenselijk of maatschappelijk wenselijk vinden.Ten tweede geldt daarvoor dat die voorwaarden er volgens de wet toe strekken
om recidive te voorkomen, dus niet het karakter dragen van een extra bestraffing
maar van het voorkomen van een situatie waarin een extra bestraffing nodig
is.Ten derde heb ik er als een soort reserveargument op gewezen dat het ter
toetsing zal komen bij een rechter, mocht iemand het anders zien en toch vinden
dat de verzwaring, of hoe men het ook wil omschrijven, een element in zich
draagt waartegen hij zich wenst te verzetten. Nu ga ik terug naar het startpunt
van de vraag van de heer Franken: daarmee is ook voldaan aan de eisen die
wij plegen te stellen aan wat in het kader van strafmodus, van strafmodaliteiten,
gaande de executie kan worden gedaan, maar ook ter toetsing voor de rechter
kan komen.Ik ben dankbaar voor deze vraag, omdat ik heb moeten vaststellen dat de
opmerking van de Raad van State, die trouwens summier was – ik heb hem
herlezen, er wordt geen categorische uitspraak in gedaan – en het eveneens
wat summiere antwoord van mijn ambtsvoorganger op die opmerking, het wenselijk
maakten dat dit juridische punt werd verdiept. Ik ben het met de heer Kox
eens dat wij uiteraard geen maatschappelijke wenselijkheden mogen laten gelden
wanneer dit in strijd komt met verdrag of Grondwet, zoals hij in zijn eerste
interventie heeft gezegd. Dat houdt ons niet verdeeld. Daarom hecht ik eraan
het punt van de rechtmatigheid van dit stuk wetgeving goed uiteen te zetten.De heer Kox (SP):De minister had gelijk toen hij zei te proberen de Kamer van zijn gelijk
te overtuigen. Ik zou graag overtuigd worden van zijn gelijk, want wij willen
allemaal deze wet, maar de minister moet met betere argumenten komen. Hij
heeft gezegd dat het advies van de Raad van State ook maar summier was. "Nee"
of "ja" is nogal summier. De Raad van State heeft gezegd: neem het
wetsvoorstel maar terug, want het is niet goed. Het heeft mij verrast dat
de ambtsvoorganger van de minister daarvan zo weinig werk heeft gemaakt. Wij
hoeven het advies van de Raad van State niet te volgen, maar volgens mij komt
de Raad van State evident tot de conclusie dat in een aantal omstandigheden
sprake is van verzwaring en toepassing daarom niet mogelijk is. Daarop had
de ambtsvoorganger van de minister dieper moeten ingaan. De minister valt
te prijzen omdat hij dat werk nu voor zijn rekening neemt en ons probeert
uit te leggen dat hij het gelijk aan zijn kant heeft, maar volgens mij ligt
daar al het begin van het probleem dat het wel over verzwaring gaat. Ik vind
de argumentatie van de minister tot nu toe nog niet zodanig dat ik met een
gerust hart "ja" tegen deze wet kan zeggen. Misschien heeft hij
nog een extra argument, maar dit is nog onvoldoende.Minister Hirsch Ballin:Ik hoop dat ik ook de heer Kox kan overtuigen. Wellicht is het goed nog
even in te gaan op de ongeveer twintig regels in het advies van de Raad van
State over dit onderwerp. De Raad constateert dat in de overgangsregeling
de periode van vijf jaar is gekozen en haalt dan uit de toelichting aan dat
het ontwerp van de conceptmemorie van toelichting, zoals voorgelegd aan de
Raad van State, niet in strijd is met het legaliteitsbeginsel in artikel 7
EVRM, inhoudende dat geen zwaardere straf mag worden opgelegd dan die welke
ten tijde van het begaan van het strafbare feit van toepassing was. Uit die
toelichting wordt ook aangehaald dat geen sprake is van strafverzwaring, omdat
het tijdstip waarop de veroordeelde in aanmerking komt voor een voorwaardelijke
invrijheidstelling onveranderd blijft. Ik teken hierbij aan dat deze laatste
constatering op zich juist is. De veroordeelde heeft het zelf in de hand of
al dan niet verandering zal komen in het tijdstip van invrijheidstelling.
Ik heb dit ook geschreven in de memorie van antwoord aan de Kamer. Er zijn
voorwaarden aan verbonden en daarop gaat de Raad van State verder in. De Raad
zegt daarover dat het verplichtende, het controlerende in algemene zin verzwarend
is. Er wordt daarbij niet een rechtstreekse en precieze relatie gelegd met
artikel 7 EVRM.Dat is het punt waarbij ik nu bleef haken. Ik stel het op prijs dat ik
nu de kans krijg dit in aanvulling op het nader rapport naar voren te brengen.
Artikel 7 EVRM zegt alleen dat het strafmaximum dat gold ten tijde van het
begaan van het feit bij de strafoplegging moet worden gerespecteerd. Dat gebeurt.
De rechterlijke uitspraak blijft dezelfde. De mogelijkheid van strafbekorting
blijft in stand, maar wordt wel met voorwaarden en mogelijk daaraan te verbinden
beperkingen geclausuleerd. Dat betekent dat men hoe dan ook blijft binnen
de ruimte die is afgebakend door de wet die gold ten tijde van het begaan
van het feit en het vonnis van de rechter, met het daarin genoemde maximum.De heer Kox (SP):De Raad van State komt niet expliciet op artikel 7 EVRM omdat hij ingaat
op het algemene principe van geen strafbaarheid zonder strafbaarstelling.
De minister kan door die twintig regels grasduinen. Ik ben maar een eenvoudig
Eerste Kamerlid, maar ik lees dat er staat: ja, het is strafverzwarend, dus
nee, deze bepaling is niet mogelijk. Dat moet de minister daarin toch ook
zien? Hij kan het advies van de Raad van State negeren, dat is zijn goed recht,
maar ik denk niet dat wij ervan kunnen maken dat de Raad van State niet duidelijk
is over zijn conclusie.Minister Hirsch Ballin:Daarover wil ik geen twijfel laten bestaan. De Raad van State verbindt
hieraan het advies om het anders te doen. Dat houdt ons niet verdeeld. Ik
ben wat analytisch op die passage ingegaan omdat ik denk dat over dat punt
nog iets is toe te voegen aan het nader rapport.De heer Franken (CDA):Wij zijn heel precies in de formuleringen. De minister heeft zojuist gezegd
dat het strafmaximum niet zwaarder mag zijn. In de tweede zin van het eerste
lid van artikel 7 staat echter "een zwaardere straf". Ik heb zojuist
geprobeerd te betogen dat ook het toevoegen van een voorwaarde
maakt dat de straf zwaarder is. Dat gebeurt niet in het kader van de tenuitvoerlegging,
dat is iets anders.Minister Hirsch Ballin:Nee, er staat "een zwaardere straf dan die ten tijde van het begaan
van het strafbare feit van toepassing was".De heer Franken (CDA):Dat is dus de uitspraak van de rechter.Minister Hirsch Ballin:Nee, de straf die ten tijde van het begaan van het feit van toepassing
was, kan niet anders zijn dan de straf die daarop bedreigd werd. Even afgezien
van het zeldzame geval dat de straf op de dag van het begaan van het feit
wordt opgelegd. De strafbedreiging mag niet worden verzwaard. Het arrest van
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens van 22 november 1995, waarnaar
mevrouw Böhler blijkens haar vraagstelling impliciet naar heeft verwezen,
spreekt ook over een situatie waarin naderhand iets werd toegevoegd aan de
ruimte om sancties te verbinden aan een bepaald gedrag. Twistpunt was daar
of dit het karakter droeg van een sanctie, maar de context was er een waarin
een grotere ruimte werd gecreëerd dan op het moment waarop het feit werd
begaan. Zoals gezegd, zelfs als in het geheel geen invrijheidstelling plaatsvindt,
blijft men evident en onomstotelijk binnen de ruimte die gold ten tijde van
het begaan van het feit.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Als de Raad van State adviseert, staat het de minister uiteraard vrij
om dat advies niet op te volgen. Volgens de minister heeft het niets te maken
met artikel 7, het heeft ook niets te maken met artikel 1, lid 2 en dan uiteraard
ook niet met artikel 16. Waarom zou de Raad van State met een verwijzing naar
een verzwarende straf dan adviseren om dit artikel te schrappen? Dat doet
hij toch ook niet, om in de woorden van de minister te spreken, omdat het
misschien voor de gedetineerde prettiger is? De raad doet dit omdat hij van
mening is dat dit in strijd is met geldend recht of verdragsrecht, of niet?Minister Hirsch Ballin:Dat zou mevrouw Böhler moeten vragen aan iemand die ten tijde van
het vaststellen van het advies van de Raad van State lid van dat college was,
maar die krijg ik als ik zo hier in deze zaal om me heen kijk, niet in het
oog.Natuurlijk moet op ieder advies van de Raad van State worden gereageerd.
Het oordeel daarover is uiteraard aan de wetgever, de regering en Staten-Generaal.
Het is wel van belang om in te gaan op de argumenten en dat reken ik ook tot
mijn taak. Ik heb geprobeerd dit te doen. Ik kan hier niets meer aan toevoegen.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.Minister Hirsch Ballin:De heer Kox heeft gevraagd of de redenering klopt dat het grote aantal
gedetineerden dat nu vervroegd in vrijheid wordt gesteld, betekent dat veel
gedetineerden zich kennelijk goed gedragen in detentie of dat bij wangedrag
geen uit- of afstel van de vervroegde invrijheidstelling wordt gevorderd.
Uit het gegeven dat onder de huidige regeling niet zeer frequent uit- of afstel
van de vervroegde invrijheidstelling wordt gevorderd, kan niet worden afgeleid
dat gedetineerden zich nu nooit misdragen tijdens detentie. Ik ben er in de
pauze niet aan toegekomen om de website sp.nl te raadplegen, maar ik vermoed
na de verwijzing van de heer Kox dat hieruit ook wel zal blijken dat er sprake
is van spanningen en conflicten en ander gedrag dat als wangedrag moet worden
aangemerkt.Op grond van de nieuwe regeling worden de mogelijkheden voor uit- en afstel
van de vervroegde invrijheidstelling verruimd. Ik wil dit nog eens onderstrepen,
omdat dit nog eens duidelijk maakt dat er onder de huidige wetgeving geen
absoluut recht bestaat op vervroegde invrijheidstelling. Dit geeft ook in
zekere zin de betrekkelijkheid aan van het punt dat wij zojuist hebben besproken.
Het betekent wel dat het gedrag van gedetineerden tijdens detentie meer invloed
krijgt op het al dan niet verlenen van vervroegde invrijheidstelling.Een aantal leden heeft gevraagd waarom ik ook in de argumentatie heb vastgehouden
aan het systeem dat de voorwaardelijke invrijheidstelling ietwat kan worden
vervroegd in verband met capaciteitstekorten in het gevangeniswezen. Dit was
voor de heer Franken aanleiding tot een aantal nogal indringende vragen over
de manier waarop de Staten-Generaal daarbij kunnen worden betrokken. Ik stel
voorop dat er nu geen tekort is aan cellen in het gevangeniswezen, althans
niet in het algemene deel van het gevangeniswezen. Ik kan niet uitsluiten
dat zich in de toekomst nieuwe tekorten zullen aandienen. Dit kan alleen absoluut
worden voorkomen als er altijd een zeer omvangrijke buffer zou zijn. Er moet
een zekere buffer zijn. Daarom kun je ook niet zeggen dat er overcapaciteit
is als er cellen leeg staan. Er zijn fluctuaties in de criminaliteit, in de
veroordelingen enzovoorts die moeten kunnen worden opgevangen zonder dat er
maatschappelijk onwenselijke toestanden ontstaan. Het is echter geen absolute
zekerheid dat die nooit zullen intreden. Een plotselinge en aanzienlijke toename
van het aanbod kan daarmee niet worden ondervangen.Ook in de toekomst zullen wij het noodinstrument van artikel 15l –
als ik het zo mag betitelen – alleen inzetten indien en voor zover dat
absoluut noodzakelijk is. Het uitgangspunt is dat de toepassing zo kort mogelijk
en zo beperkt mogelijk plaatsvindt en dat waar structurele tekorten zich aandienen,
daarvoor ook zo snel mogelijk structurele oplossingen moeten worden gevonden.
Waar mogelijk worden eerst alternatieve voor intramurale vrijheidsbeneming
toegepast zoals door tijdelijke herbestemming van capaciteit ten laste van
sectoren waar een overschot is of door intensivering van extramurale vormen
van tenuitvoerlegging. Er is dus een aantal stadia voordat wij toekomen aan
het eventueel toepassen van artikel 15l.Als vervroeging van de voorwaardelijke invrijheidstelling helemaal niet
tot de mogelijkheden zou behoren, heeft dit tot gevolg dat een noodventiel
moet worden toegepast bij veroordeelden die niet onder het toepassingsbereik
van de vi-regeling vallen, mogelijk zelfs met een relatief groter deel van
de straf kwijtschelden. Je moet op de een of andere manier in zo'n situatie
een noodventiel aanbrengen en wij denken dat deze uitwijkmogelijkheid per
saldo de beste, althans de minst bezwaarlijke is.Door middel van een nota van wijziging is het wetsvoorstel in het stadium
van de behandeling in de Tweede Kamer al zo aangepast dat de toepassing van
artikel 15l is ingekaderd in een procedure van informatie voorziening
aan de beide Kamers der Staten-Generaal. Wij hebben ook door middel van die
nota van wijziging de toepassing van artikel 15l scherper geclausuleerd. Het
uitgangspunt is dat de toepassing van artikel 15l zo kort mogelijk en zo beperkt
mogelijk plaatsvindt en dat waar zich structurele tekorten voordoen, ook zo
snel mogelijk structurele oplossingen worden toegepast. Dit past dus allemaal
in een benadering van a) behoorlijke onwaarschijnlijkheid en b) niet dan in
een geval van een aantoonbare noodzaak. Daarom heb ik dit in deze termen omschreven.
Uiteraard geldt dat de minister van Justitie volgens deze regeling zoals vervat
in het wetsvoorstel, volledig verantwoordelijk zal zijn voor de eventuele
toepassing van artikel 15l. Ik beschrijf het uiteraard nu maar wat objectief
en algemeen geformuleerd, want dit is iets wat ik niet hoop mee te maken.
Een minister van Justitie die door onvoorziene omstandigheden in een dergelijke
situatie komt – het is eigen aan onvoorziene omstandigheden dat zij
niet in een perfecte planning passen – moet die mogelijkheid hebben
en zich daarover kunnen verantwoorden jegens de Eerste en Tweede Kamer.De heer Franken (CDA):Die verantwoording kan natuurlijk altijd achteraf plaatsvinden. Wij hebben
tot onze verbazing in de memorie van antwoord gelezen dat de minister ervoor
zorgt dat het parlement op de hoogte wordt gesteld. In de Staatscourant zou
dan te lezen zijn dat er van een IVO sprake is. Wil de minister duidelijk
aangeven dat hij het parlement van tevoren informeert, voordat de Staatscourant
ter perse gaat? Daarbij hoort het parlement ook om welke categorie het gaat,
wat de noodomstandigheden zijn en welke alternatieven zijn onderzocht.Minister Hirsch Ballin:Ik begrijp de zorg van de heer Franken. Ik heb net ook al duidelijk gemaakt
dat dit een situatie is die helemaal niet wordt nagestreefd of begeerd met
deze wettelijke bepaling. Een wettelijke voorziening is gewoon onontbeerlijk.
Gehoord de zorgen die de heer Franken helder verwoordt, doe ik op dit punt
een heldere toezegging. Niet alleen worden beide Kamers der Staten-Generaal
geïnformeerd over de ontwikkelingen in de sanctiecapaciteit, en over
eventuele maatregelen om aan toenemende druk het hoofd te bieden, maar ook
zeg ik toe dat de Staten-Generaal tijdig en van tevoren op de hoogte worden
gesteld van een eventueel voornemen tot toepassing van artikel 15l zodat ook
daarover kan worden gesproken, met inbegrip van de punten die de heer Franken
zojuist noemde.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ik hoor deze toezegging van de minister en die is heel mooi. Ik dacht
begrepen te hebben uit de beantwoording op het punt van artikel 15l en de
IVO, dat daarvan de laatste jaren geen gebruik is gemaakt. Ik heb daarover
een vraag gesteld en ik hoor graag klip en klaar een antwoord daarop van de
minister. Is het ooit gebeurd, wanneer is het voor het laatst gebeurd en in
hoeveel gevallen is het gebeurd?Minister Hirsch Ballin:Ik was nog niet gekomen aan het einde van mijn beantwoording. De vraag
van mevrouw Broekers was niet aan mijn aandacht ontsnapt. Ik kom daar straks
nog op terug. Ik zeg voor de helderheid eerst nog iets over de clausulering
van de toepassing van artikel 15l. Het tijdstip van voorwaardelijke invrijheidsstelling
kan niet met meer dan drie maanden worden vervroegd. Het is bovendien gebonden
aan een periode van maximaal zes maanden. In die periode zal gezocht moeten
worden naar meer structurele manieren om het capaciteitstekort op te lossen.
Daar kan overigens melding van worden gemaakt in het bericht waarvan ik zojuist
heb toegezegd dat het in een dergelijke situatie zal worden gegeven. Als het
capaciteitstekort zich na zes maanden nog steeds voordoet, dan is een verlenging
met zes maanden mogelijk. Daarvoor geldt hetzelfde als ik net zei. In het
geval van toepassing van artikel 15l zal ruim gebruik worden gemaakt van de
mogelijkheid om als bijzondere voorwaarde de verplichting op te leggen om
het woonhuis niet te verlaten. Daarbij zal gebruik worden gemaakt van elektronisch
toezicht.Toepassing van de huidige regeling van het instrument, waar mevrouw Broekers-Knol
naar vroeg, is de laatste jaren niet meer voorgekomen. Dat is gelukkig niet
meer nodig gebleken. De indruk van mevrouw Broekers dat incidenteel versneld
ontslag, IVO, de laatste jaren niet meer is voorgekomen, is dus juist. Sinds
eind 2004 is van de mogelijkheid van IVO geen gebruik meer gemaakt.Ik kom op de vraag van de heren Franken en Kox over het reclasseringstoezicht.
Is aan de voorwaarden voldaan en op welke manier kan voldoende inhoud worden
gegeven aan controle op die voorwaarden? Ik onderschrijf ten volle dat het
reclasseringstoezicht een kritische succesfactor is voor de voorwaardelijke
invrijheidstelling. Het is wellicht goed om nog eens te beklemtonen dat de
reclassering van 2007 niet meer gelijk is aan die van 20 jaar geleden, toen
de huidige vervroegde invrijheidstelling werd ingevoerd. De reclassering heeft
zich anno 2007 ontwikkeld tot een organisatie die onderdeel is van de strafrechtketen
en een belangrijk deel van de sancties uitvoert. Op het punt van het toezicht
zijn al veel verbeteringen in gang gezet. De reclassering heeft wetenschappelijk
getoetste diagnose-instrumenten en gedragsinterventies ontwikkeld, RISC en
quick scan. Deze worden ingezet tijdens het toezicht. Daarnaast wordt het
toezicht verder gemoderniseerd, hetgeen betekent dat nader omschreven uitvoeringsvarianten
van minder en meer intensief reclasseringstoezicht worden ontwikkeld. De intensiteit
van het toezicht wordt afgestemd op het risico van overtreding van de voorwaarden.
Justitiabelen voor wie een strikte controle noodzakelijk is, worden intensiever
gevolgd zodat signalen van terugval en dreigende recidive tijdig worden gesignaleerd
en er zo nodig kan worden ingegrepen. Verder worden protocollen ontwikkeld
voor het geven van waarschuwingen, voor het uitwisselen van gegevens en voor
rapportage. Overtreding van voorwaarden moet altijd worden gemeld aan het
openbaar ministerie.De heer Franken merkte op dat uit de resultaten van het toezicht blijkt
dat ongeveer een derde van de gevallen er niet eens mee begonnen is of het
voortijdig is beëindigd. Er is nogal eens sprake van het opnieuw plegen
van strafbare feiten. Hij vraagt of die gevallen worden doorgegeven aan het
OM en wat het OM daarmee doet. Die vragen liggen in het verlengde van wat
ik in het begin van mijn antwoord heb omschreven als belangrijke, achterliggende
beleidsdoelstelling: het terugdringen van recidive. Voor een deel is dat een
kwestie van wetgeving, voor een deel is dat het maatschappelijk belang van
het wetsvoorstel dat wij nu bespreken en voor een belangrijk deel is dat afhankelijk van de inrichting van het reclasseringstoezicht. Ik verwijs naar
de brief die op 27 juni 2007 aan de Tweede Kamer is gestuurd, waarin
is aangegeven dat een aantal onvolkomenheden voorkomen in de uitvoeringspraktijk
van het toezicht. Zo is gebleken dat het plegen van strafbare feiten niet
in alle gevallen door de reclassering aan het openbaar ministerie wordt gemeld.
Die tekorten zijn geconstateerd en zijn aanleiding geweest om het toezicht
te versterken. De reclassering is een traject begonnen om toezichtvarianten
te ontwikkelen die ten goede komen aan de geloofwaardigheid en de effectiviteit
van het toezicht. Daarbij is uiteraard de melding van het niet naleven van
voorwaarden een buitengewoon belangrijk punt. Wij zijn het daar geheel over
eens.Er wordt ook ingezet op een verbetering van de controlemethoden en de
controle-intensiteit. Die wordt afgestemd op de gestelde bijzondere voorwaarden
en de risico's op schade bij overtreding van de voorwaarden. Wij verwachten
dat de ontwikkelde toezichtvarianten vanaf 2008 in de praktijk worden getest
en onderzocht. De algemene lijn op het gebied van de strafrechttoepassing,
met inbegrip van de justitiële jeugdinrichting, is dat het evidence based
werken tot norm wordt gemaakt.Gebleken is dat niet elke terugmelding leidt tot een vordering van de
tenuitvoerlegging door het openbaar ministerie. Soms zijn daar goede redenen
voor, bijvoorbeeld als betrokkene op grond van een ander strafbaar feit tot
een langere vrijheidsstraf is veroordeeld en het op te leggen restant van
de voorwaardelijke straf zo kort is dat een vordering niet opportuun is. Het
heeft dan geen zin om die procedure in te gaan. Het is dus niet mogelijk om
dat zonder meer, op basis van aantallen opvolging, te beoordelen. Als zulke
omstandigheden zich niet voordoen,dan spreekt het vanzelf dat een snelle en
consequente reactie bij niet-naleving van de voorwaarden essentieel is voor
het succesvol toepassen van de bijzondere voorwaarden en voor de geloofwaardigheid
van de voorwaardelijke invrijheidstelling. Een substantiële en/of stelselmatige
overtreding van de voorwaarden moet leiden tot tenuitvoerlegging van de oorspronkelijke
straf.Ik kom hiermee op enkele punten die in het bijzonder door mevrouw Tan
aan de orde zijn gesteld. Zij vroeg naar het functioneren van het reclasseringstoezicht.
Hierbij verwees zij terecht naar het rapport Inzicht in toezicht van het Wetenschappelijk
Onderzoek en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie en naar het
inspectierapport inzake Hoogerheide. Het gaat hierbij zeker om een beleidswijziging.
Er zijn ten aanzien van het reclasseringstoezicht al veel verbeteringen in
gang gezet. Ik noemde al de wetenschappelijk getoetste diagnose-instrumenten
quick scan and RISC. Verder zijn er de wetenschappelijk getoetste gedragsinterventies
en het evidence based werken. Voor toezicht op de ter beschikking gestelden
wordt verder het aantal beschikbare uren verviervoudigd. Het toezicht op veelplegers
is geïntensiveerd. Dit alles neemt echter niet weg dat een vergaande
verbetering van het reclasseringstoezicht noodzakelijk is. Wij onderschrijven
de noodzaak hiervan.Een en ander is dus staand beleid van de staatssecretaris van Justitie.
Zij heeft daarom al medio dit jaar opdracht gegeven om het reclasseringstoezicht
te moderniseren. Deze modernisering bestaat uit nader omschreven uitvoeringsvarianten
van minder naar meer intensief reclasseringstoezicht. De intensiteit van het
toezicht wordt hierbij op basis van wetenschappelijk getoetste diagnose-instrumenten
afgestemd op het risico van overtreding van de voorwaarden. Justitiabelen
voor wie een strikte controle noodzakelijk is, zullen intensief worden vervolgd.
Verder zullen er protocollen komen voor het geven van waarschuwingen, voor
gegevensuitwisseling en voor rapportage. Ten slotte is er het opleiden van
de reclasseringswerkers in het toezicht houden op justitiabelen.Mevrouw Tan vroeg of de budgetten toereikend zijn, gelet op de omvang
van de maatschappelijke complicaties. Er is op de begroting van Justitie extra
geld beschikbaar gekomen voor de modernisering van het reclasseringstoezicht.
Wij hebben het dan over een bedrag dat oploopt tot ongeveer 40 mln. in 2011.
Deze extra middelen worden onder andere ingezet voor kwaliteitsverbetering
en kwantitatieve uitbreiding van het reclasseringstoezicht. Hiernaast hebben
wij 4,2 mln. extra uitgetrokken voor reclasseringstoezicht op tbs-gestelden
en 5 mln. extra voor reclasseringsbegeleiding van veelplegers.Mevrouw Tan vroeg ten slotte om een inschatting van het tempo van de verbeteringen.
De reclasseringsorganisaties hebben van de staatssecretaris van Justitie de
opdracht gekregen om toezichtvarianten te ontwikkelen in nauwe samenwerking
met de betrokken ketenpartners, te weten het Openbaar Ministerie, de Dienst
justitiële inrichtingen en de rechtspraak. Deze varianten worden begin
2008 kleinschalig beproefd. In de loop van 2008 zal de proef worden verbreed.
Het WODC monitort en evalueert deze proef. Na de evaluatie zal de werkwijze
van het toezicht eventueel verder worden verbeterd. De landelijke implementatie
zal daarna in 2009 plaatsvinden.Mevrouw Tan (PvdA):Ik kom nog even terug op het budget. Ik heb ook gevraagd naar de extra
middelen die voor het komende jaar ter beschikking worden gesteld voor voorwaardelijke
invrijheidstelling. Ik heb het dan over de 15,3 mln. waarover is gesproken.
Blijft het kabinet erbij dat dit bedrag toereikend is? De commissie Herziening
vervroegde invrijheidstelling heeft geraamd dat er 37 mln. nodig is. Bovendien
blijkt uit de uitkomsten van het onderzoek van het WODC en van de inspectie
dat een en ander, om het zacht uit te drukken, nog niet echt op niveau is.
De minister heeft aangegeven welke middelen er op termijn structureel beschikbaar
zullen zijn. Is een en ander echter geen aanleiding om het bedrag van 15,3
mln. te wijzigen? Is op dit moment helder wat het komende jaar het beschikbare
budget voor de drie reclasseringsinstellingen zal zijn?Minister Hirsch Ballin:Deze vragen raken de vragen van mevrouw Broekers-Knol over de kosten van
de intensieve begeleiding en haar vraag wat er gebeurt als het budget ontoereikend
blijkt te zijn. Er is in totaal 23,8 mln. beschikbaar voor de implementatie
en uitvoering van het beleid rond de voorwaardelijke invrijheidstelling. Dit
bedrag is enerzijds gebaseerd op de meerjarenbegroting Modernisering sanctietoepassing.
Ik verwijs hierbij naar maatregel 16. Anderzijds is er 8,5 mln. beschikbaar
gekomen in pijler 5 van het beleidsprogramma van het kabinet. Dit laatste
bedrag heeft betrekking op een reservering voor de intensivering van het toezicht,
mochten wij hiertoe na overleg met de reclassering besluiten. Er is in dit
bedrag ook rekening gehouden met de centrale voorziening die het Openbaar Ministerie gaat inrichten naar aanleiding het amendement-Anker, waarbij
het OM de beslissing over de bijzondere voorwaarden neemt. Totaal is er dus
15,3 mln. plus 8,5 mln., dus 23,8 mln. beschikbaar in de cijfers van 2011
en 2012. Deze cijferreeks wordt opgebouwd in de periode van 2009 tot 2012.
Dit bedrag is naar onze overtuiging toereikend.Hierbij hebben wij in aanmerking genomen dat bij de zorgvuldige voorbereiding
van de invoering van de voorwaardelijke invrijheidstelling nog eens goed is
gekeken naar wat voor alle ketenpartners de consequenties van de invoering
zullen zijn. Ook de werklast moet daarbij worden betrokken. Hiervoor is een
simulatiemodel opgebouwd. Op basis van dit model kunnen uitspraken worden
gedaan over de prognose van het aantal potentiële kandidaten voor de
voorwaardelijke invrijheidstelling. De schattingen van het aantal vi-gestelden
lijken ongeveer 30% tot 40% lager te liggen dan werd aangenomen
in 2003, toen de eerste beoordeling plaatsvond. Wij moeten uiteraard uitgaan
van de laatste prognoses.Wellicht is het goed om nog eens te benadrukken dat in deze bedragen niet
zijn inbegrepen de kosten van de detentiecapaciteit die vooral het gevolg
zal zijn van herroeping van voorwaardelijke invrijheidstelling. De kosten
hiervoor zijn opgenomen in de capaciteitsprognoses in het Prognosemodel Justitiële
Ketens, het PMJ. Mevrouw Tan verwijst naar het bedrag dat de commissie Herziening
vervroegde invrijheidsstelling heeft genoemd. In het bedrag van de commissie
is begrepen het bedrag van 18 mln. dat nodig is voor de extra benodigde celcapaciteit
als de vi wordt herroepen. Dit bedrag is echter niet inbegrepen in de 23,8
mln. die ik zojuist noemde. Dit onderdeel van de prognose van de commissie-Vegter
is dus op een andere manier afgedekt en opgevangen. Een en ander betekent
dat bij een goede vergelijking van de cijfers er niet minder, maar juist meer
geld beschikbaar komt dan noodzakelijk werd geacht door de commissie.Mevrouw Broekers vroeg nog of de kosten zijn ingecalculeerd van intensivering
van toezicht in geval betrokkene minder bereidwillig is om de bijzondere voorwaarden
te aanvaarden. Er is inderdaad rekening gehouden met de gevallen van intensief
toezicht en ook met de mogelijkheid van herroeping.De heer Franken vroeg naar het voornemen om een jaar na de invoering van
de wet een audit te laten uitvoeren. Als ik hem goed heb begrepen, is hij
voorstander van zo'n audit. Er bestaat inderdaad een voornemen om een jaar
na invoering van de voorwaardelijke invrijheidstelling een audit te laten
uitvoeren naar de feitelijke toepassing van de vi-regeling door de betrokken
uitvoeringsorganisaties. De centrale vraag in zo'n audit zal zijn of er wordt
gehandeld conform de regelgeving en of er knelpunten kunnen worden weggenomen.
Bij de audit zullen externe deskundigen worden betrokken.De heer Franken vroeg ook wat er in de AMvB over reclasseringstoezicht
bij voorwaardelijke invrijheidsstelling komt te staan. De AMvB op grond van
artikel 15b.3 van de wet zal een algemeen kader geven voor het door de reclassering
uit te voeren toezicht. Het algemeen kader bestaat uit de bevoegdheid van
het Openbaar Ministerie om de reclassering aanwijzingen te geven over het
uitoefenen van het toezicht, de verplichting voor de reclassering om een plan
van aanpak op te stellen, waarin de aard en de intensiteit van het toezicht
zijn aangegeven, de verplichting voor de reclassering ervoor te zorgen dat
het toezicht aanvangt zodra de veroordeelde voorwaardelijk in vrijheid wordt
gesteld, de verplichting voor de voorwaardelijk in vrijheid gestelde om de
aanwijzingen en opdrachten van de reclassering op te volgen, de verplichting
voor de reclassering om het niet naleven van de voorwaarden door de voorwaardelijk
in vrijheid gestelde onmiddellijk te melden aan het Openbaar Ministerie en
ten slotte de verplichting voor de reclassering om een afloopbericht aan het
Openbaar Ministerie te zenden wanneer de proeftijd van de bijzondere voorwaardelijke
invrijheidstelling is geëindigd. In dat afloopbericht wordt het feitelijk
verloop van het toezicht aangegeven. Ik hoop hiermede de precieze vragen van
de heer Franken ook precies te hebben beantwoord.Ik beklemtoon dat in de algemene maatregel van bestuur niet gedetailleerd
de werkwijze van de reclassering wat betreft het toezicht wordt voorgeschreven.
In het kader van de voorbereiding op de invoering van de voorwaardelijke invrijheidstelling
in het programma tot modernisering van het reclasseringstoezicht worden door
de reclasseringsinstellingen samen met de ketenpartners werkprocessen en werkinstructies
uitgewerkt. Ik noemde ook in antwoord op andere vragen al het samenspel tussen
de ketenpartners. Dat doen wij op de gewone manier, dus daar gelden geen bijzondere
procedures voor.Mevrouw Broekers-Knol bracht de situatie ter sprake dat de voorwaardelijke
straf nadeliger uitpakt dan de onvoorwaardelijke vrijheidsstraf waar een vi-regeling
voor geldt. Wij zullen dat onder de aandacht van de rechtspraak brengen. De
rechtspraak heeft er ook zelf al aandacht voor gevraagd, dus er is al een
vragende partij. In de voorlichting voor de gerechten komt dit punt steeds
aan de orde. De oplossing ligt in handen van de rechter die de straf oplegt.
Bij de bepaling van het voorwaardelijke deel van de gevangenisstraf kan de
rechter dit effect voorkomen door geen voorwaardelijk deel te bepalen dat
minder is dan eenderde deel van de straf.De heer Franken vroeg of er een uitwerking komt van de vi-tenzij benadering
waarin het belang van goed gedrag tot uitdrukking komt. Ik begrijp dat goed,
want daarmee wordt nogmaals de achterliggende gedachte, het belang van de
andere benadering van de invrijheidstelling op een eerder tijdstip, benadrukt.
Hoe worden risicogevallen gehanteerd? Het bevorderen van goed gedrag van veroordeelden
behoort inderdaad tot de kern van wat wij beogen met het wetsvoorstel. Met
het weer voorwaardelijk maken van de vervroegde invrijheidstelling krijgt
de tenuitvoerlegging van vrijheidstraffen er een dimensie bij. De vervroegde
invrijheidstelling markeert het begin van een proeftijd waarin het gedrag
van een veroordeelde bepalend is voor wat er met het resterende eenderde strafdeel
gebeurt. Op gedrag waarmee de veroordeelde een van de voorwaarden die worden
verbonden aan de voorwaardelijke invrijheidstelling schendt, kan en zal in
beginsel worden gereageerd met het herroepen. Het belang van het goede gedrag
komt niet alleen tot uitdrukking in het herroepingenbeleid, maar ook in de
mogelijkheid om voorwaardelijke invrijheidstellingen uit te stellen of achterwege
te laten, als het wangedrag van de betrokkene daar aanleiding toe geeft. Dat betekent dat met de invoering van de nieuwe regeling voor het Openbaar
Ministerie meer mogelijkheden ontstaan om op grond van ernstige misdragingen
tijdens de detentie uit- of afstel van vi bij de rechter te vorderen. Dat
is ook precies de bedoeling.Bij een groot recidiverisico kan ook tot uit- of afstel van de voorwaardelijke
invrijheidstelling worden besloten. Ook dat is precies de bedoeling. De beslissing
van het Openbaar Ministerie om uitstel of afstel te vorderen is mede gebaseerd
op advies van de reclassering en de justitiële inrichtingen. Het advies
van de reclassering dient een reële inschatting te bevatten van het recidiverisico
en het gevaarsrisico. Dat is een belang van de samenleving.Overigens geldt dat juist de mogelijkheid van het stellen van bijzondere
voorwaarden in combinatie met toezicht een mogelijkheid biedt om die risico's
voor de samenleving te beperken. Dat geeft bovendien de mogelijkheid om de
veroordeelde gecontroleerd en gefaseerd te laten terugkeren naar de samenleving.
Dat verdient in beginsel de voorkeur boven het uitstellen van de vi, met als
gevolg dat de betrokkene zonder enige vorm van begeleiding en zonder stok
achter de deur terugkeert in de maatschappij. Ook de goede terugkeer uit detentie
in de samenleving behoort tot de doelstellingen van het wetsvoorstel.Mevrouw Broekers-Knol vroeg of wij rekening hebben gehouden met de prognoses
van de behoefte aan celcapaciteit als gevolg van het EU-kaderbesluit inzake
de wederzijdse erkenning van vrijheidsstraffen. Dat heeft consequenties van
belang ten aanzien van de celcapaciteit. Die worden meegenomen in het prognosemodel
van Justitie. Wij kunnen ons daarop nog een aantal jaren voorbereiden. Dat
zal gebeuren door dit mee te nemen in het prognosemodel. Wij verwachten dat
wij het daarin zullen kunnen verwerken. Het is onderkend. Als de gevolgen
zich over een aantal jaren voordoen, moet dat conform het prognosemodel worden
verwerkt.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ik hoop niet dat een toevlucht wordt genomen tot het IVO-gebeuren als
dat soort problemen zich zou voordoen.Minister Hirsch Ballin:Artikel 15l kent volgens de nieuwe opzet geen IVO meer. Daarom heb ik
zojuist geantwoord over de toepassing van deze bepaling zoals ik heb gedaan.
Daarom ook hebben wij op het moment dat de ontwerpen voor het kaderbesluit
kwamen meteen daarbij de prognoses die moeten worden gemaakt voor de justitiële
inrichtingen betrokken.De heer Franken vroeg of het niet voor de hand ligt dat een belangrijk
deel van het penitentiair programma wordt doorlopen alvorens tot vi wordt
overgegaan. Daarbij moeten wij bedenken dat een penitentiair programma alleen
is weggelegd voor gedetineerden die aan een groot aantal eisen voldoen. Bij
de geschiktheid voor deelneming aan een penitentiair programma wordt onder
meer gelet op goed gedrag tijdens de detentie, het nakomen van afspraken,
de mate waarin de gedetineerde met de grote vrijheid zou kunnen omgaan en
het gevaar voor recidive. Dat kan vervolgens dienen als input voor de te stellen
voorwaarden. Dat betekent niet dat het altijd zo zal kunnen gaan. Zoals gezegd
moet een gedetineerde voor het penitentiair programma aan een flink aantal
eisen voldoen. Dat kunnen wij niet zo inzetten dat het voor iedereen geldt,
terwijl de regeling die in het wetsvoorstel is vervat in beginsel wel voor
iedere gedetineerde geldt, uiteraard tenzij er gronden zijn om van de vi af
te zien. Kortom, gedetineerden die door hun gedrag en motivatie blijk hebben
gegeven van een bijzondere geschiktheid voor terugkeer in de samenleving kunnen
daarvoor een extra kans krijgen met deelname aan het penitentiair programma.
Gedetineerden die hier geen blijk van hebben gegeven, komen pas voor terugkeer
in de samenleving in aanmerking op het moment van voorwaardelijke invrijheidstelling,
tenzij geoordeeld wordt dat de vi moet worden uitgesteld of achterwege gelaten,
op basis van gronden zoals ik zojuist heb genoemd: wangedrag en te beoordelen
risico's. Wij kunnen dat niet aan elkaar koppelen, maar dat neemt allemaal
niet weg dat ook voor de voorwaardelijke invrijheidstelling programmatische
voorwaarden kunnen worden gesteld, dit alles om de voorwaardelijke invrijheidstelling
ook in dit opzicht te verbinden met een van de belangrijke achterliggende
doelstellingen, namelijk het beperken van de recidive.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De voorzitter:Het woord is aan de heer Franke, die iets wil zeggen over de orde van
de vergadering.De heer Franken (CDA):Voorzitter. Met dank aan de minister voor zijn antwoord verzoek ik u namens
alle fracties, de behandeling te schorsen. De gehele Kamer kan instemmen met
de hoofdlijnen van het wetsvoorstel en met een groot deel van de antwoorden
op onze vragen. Het enige punt is nog artikel 6 van het wetsvoorstel, het
overgangsrecht. Daar zijn wij nog niet uit en wij zouden graag een brief van
de minister ontvangen met een uiteenzetting over de interpretatie van het
advies van de Raad van State hierover en de jurisprudentie van het Europese
Hof voor de Rechten van de Mens. Wij vragen hem, ons mogelijkheden, suggesties
en alternatieven aan te reiken om de kwestie van het overgangsrecht op te
lossen. Daar is ook nog tijd voor, want de wet zou per 1 juli 2008 in
werking moeten treden. Voor dat tijdstip zouden wij het wetsvoorstel toch
echt moeten kunnen afhandelen.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Voorzitter. Ik vind het prachtig dat de heer Franken ook namens de VVD-fractie
spreekt, maar wij hebben het overgangsrecht niet in discussie gebracht. Wij
hebben ook niet meegedaan aan de interruptiedebatten over dit onderwerp. Wij
vinden het prima als de minister hierover nog een brief stuurt, daar wil ik
geen misverstand over laten bestaan. Overigens moet ik wel zeggen dat het
antwoord van de minister op dit punt ons overtuigd heeft, zodat het wetsvoorstel
wat ons betreft inclusief het overgangsrecht aangenomen kan worden. Ik ben
dus graag bereid om de brief af te wachten, maar ik wil wel duidelijk stellen
dat de heer Franken op dit punt niet namens onze fractie gesproken heeft.De heer Franken (CDA):Excuus, ik had dat wel doorgekregen.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Het geldt wel voor de brief.De voorzitter:Dat is dan nu duidelijk. De Kamer gaat zelf over haar agenda, maar ik geef de minister graag de
gelegenheid om hier even op te reageren.Minister Hirsch Ballin:Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik heb in eerste termijn doen blijken
dat ik het belang van de vragen over het overgangsrecht volledig onderken.
Er is een helder antwoord op deze vragen mogelijk en ik meende dit in eerste
termijn ook gegeven te hebben; daarom ben ik er uitgebreid op ingegaan. Dit
neemt niet weg dat ik goed begrijp dat de schriftelijke voorgeschiedenis van
dit wetsvoorstel inclusief het advies van de Raad van State en de reactie
daarop nu als het ware wordt aangevuld met een gedeelte van de wetsgeschiedenis
die alleen in de Handelingen te vinden zal zijn, zodat het een zekere waarde
kan hebben als ik de argumentatie die ik heb gegeven, systematisch in een
brief weergeef.Ik zal dit graag doen, maar ik teken er wel bij aan dat ik niet de indruk
wil wekken dat er nog tijd zou zijn tot 1 juli 2008 omdat de wet dan
pas zal worden ingevoerd. Wij hebben deze termijn gekozen omdat de uitvoeringsorganisatie
een overgangsperiode nodig heeft. Mevrouw Broekers vroeg hier terecht naar
in verband met de rechtspraak, mevrouw Tan noemde de reclassering, maar natuurlijk
geldt dit ook voor het Openbaar Ministerie en de Dienst justitiële inrichtingen.
Ik zal de gevraagde brief dus aan de Kamer toesturen, en wel op een zodanig
tijdstip – u zei terecht dat de Kamer over haar eigen agenda gaat, voorzitter –
dat het in ieder geval mogelijk is dat de behandeling van het wetsvoorstel
op zo'n korte termijn kan worden voortgezet dat de overgang naar de nieuwe
wetgeving niet door de discussie over het overgangsrecht zal worden bemoeilijkt.De heer Kox (SP):Hoe sneller, des te beter, dat klopt. Maar de minister moet wel goed beseffen
dat hij de Kamer op dit punt zal moeten overtuigen. Dus een snelle brief is
fijn, maar een goede brief is beter ...Minister Hirsch Ballin:Ik zeg u graag een snelle, goede brief toe!De voorzitter:Dan schors ik de behandeling van dit wetsvoorstel tot een nader te bepalen
datum. Het is in eerste instantie aan de regering, in casu de minister van
Justitie, maar vervolgens uiteraard aan de Kamer om te bezien wanneer de beraadslaging
zal kunnen worden hervat.De beraadslaging wordt geschorst.Sluiting 21.27 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20072008-254-264.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl